H. Bergson

To **Η. Bergson** είναι φιλοσοφικό δοκίμιο του τριαντάχρονου τότε Έλληνα συγγραφέα και στοχαστή Νίκου Καζαντζάκη, αφιερωμένο στη σκέψη του Γάλλου φιλοσόφου Ανρί Μπεργκσόν. Το έργο εντάσσεται στην πρώιμη πνευματική περίοδο του Καζαντζάκη και παρουσιάστηκε ως διάλεξη στις 22 Ιανουαρίου 1913 προς τα μέλη του Εκπαιδευτικού Ομίλου, και φαίνεται να είναι η πρώτη επίσημη παρουσίαση της σκέψης του Μπεργκσόν στην Ελλάδα. Το δοκίμιο αποτελεί μία από τις σημαντικότερες μαρτυρίες της επίδρασης που άσκησε ο μπερξονισμός στη φιλοσοφική και λογοτεχνική συγκρότηση του Καζαντζάκη.

## Ιστορικό και συγγραφή
Ο Νίκος Καζαντζάκης ήρθε σε άμεση επαφή με τη φιλοσοφία του Ανρί Μπεργκσόν κατά τη διάρκεια των σπουδών του στο Παρίσι, στις αρχές του 20ού αιώνα, όπου παρακολούθησε διαλέξεις του ίδιου του φιλοσόφου. Το δοκίμιο *H. Bergson* γράφτηκε σε αυτή την περίοδο έντονου φιλοσοφικού προβληματισμού και αντανακλά τον θαυμασμό του Καζαντζάκη για τη μπερξονική σκέψη, καθώς και την προσπάθειά του να την ερμηνεύσει και να την εντάξει στο δικό του κοσμοθεωρητικό πλαίσιο.

## Περιεχόμενο
Το δοκίμιο αποτελείται από μία σύντομη εισαγωγή, τέσσερα κύρια μέρη και μία ανακεφαλαίωση.

* Στην εισαγωγή ο Καζαντζάκης διατυπώνει την άποψη ότι ο Μπεργκσόν προχώρησε ένα βήμα πέρα από τον Ιμμάνουελ Καντ. Ενώ ο Καντ είπε ότι η διάνοια του ανθρώπου μόνο φαινόμενα μπορεί να διακρίνει και όχι τα όντως όντα, ο Μπερξόν ελάττωσε ακόμη περισσότερο την αξία της διάνοιας θεωρώντας πως ούτε τα φαινόμενα μπορεί να γνωρίσει, αλλά πρόσθεσε ότι υπάρχουν στον άνθρωπο άλλες ιδιότητες έξω από τη διάνοια που μπορούν να γνωρίσουν την ουσία της πραγματικότητας, το όντως ον.

* Στο 1ο μέρος επιχειρείται μία ριζική κριτική του διανοητισμού.

* Στο 2ο μέρος εξετάζεται ο τρόπος με τον οποίο αντιμετωπίζει ο Μπερξόν το πρόβλημα της ελεύθερης βούλησης.

* Το 3ο μέρος είναι αφιερωμένο στις θεωρίες της εξέλιξης. Ο Καζαντζάκης επεκτείνει τις ψυχολογικές προσεγγίσεις του 2ου μέρους τοποθετώντας την ελευθερία στα πολύ ευρύτερα πλαίσια της βιολογίας, της χημείας και της φυσικής.

* Στο 4ο μέρος ο Καζαντζάκης εξετάζει τη μέθοδο της νέας μεταφυσικής.

* Στην ανακεφαλαίωση ο Καζαντζάκης αναφέρει ότι ο Μπεργκσόν καταπολέμησε τον διανοητισμό και ύψωσε τη διαίσθηση, καθόρισε τη δύναμη και τις αδυναμίες της και επικαλέστηκε πρώτος αυτός τη συνεργασία της διαίσθησης και της διάνοιας για τις φιλοσοφικές έρευνες.

## Σημασία και επιρροή
Το *H. Bergson* θεωρείται κομβικό κείμενο για την κατανόηση της πνευματικής εξέλιξης του Νίκου Καζαντζάκη. Η επίδραση του Μπεργκσόν είναι εμφανής όχι μόνο στα δοκίμια αλλά και σε μεταγενέστερα έργα του συγγραφέα, όπου επανεμφανίζονται θέματα όπως η δημιουργική εξέλιξη, η πάλη της ζωής και η υπέρβαση των ορίων της λογικής σκέψης.

Στο Παρίσι ο Έλληνας συγγραφέας, ποιητής και φιλόσοφος, ακολουθώντας κυρίως τους φιλοσόφους Γουίλιαμ Τζέιμς, Φρειδερίκο Νίτσε και Ανρί Μπεργκσόν, επεξεργάστηκε μια θεωρία για τον κόσμο και τον προορισμό του ανθρώπου και σύμφωνα με αυτήν έγραψε στο εξής όσα έγραψε.

Ο Πήτερ Μπην στη μελέτη του *Καζαντζάκης: Η πολιτική του πνεύματος* αναφέρει πως ο Καζαντζάκης στη διάρκεια της σταδιοδρομίας του άλλαξε πολλές ιδεολογίες και πιστεύω, αλλά στον δημοτικισμό και στον μπερξονισμό του παρέμεινε πάντα πιστός.

## Μπεργκσόν και Καζαντζάκης

Ο Καζαντζάκης, αναφέρει ο Πήτερ Μπην, αναζητούσε μια θεωρία για τον κόσμο και για τον προορισμό του ανθρώπου σύμφωνα με την οποία θα μπορούσε να ρυθμίσει τη ζωή και την εργασία του. Θεωρούσε την τελεολογία και τη μηχανοκρατία μη ικανοποιητικές ως κοσμοθεωρίες. Το ίδιο και τον υποκειμενικό μηδενισμό. Ο μπερξονικός βιταλισμός τού πρόσφερε μια τέλεια έξοδο από όλα αυτά τα αδιέξοδα.

Σύμφωνα με τον Πήτερ Μπην, ο Ανρί Μπερξόν κατέχει κεντρικότερη θέση από τον Νίτσε στην κοσμοθεωρία του Καζαντζάκη, παρά το γεγονός ότι ο Καζαντζάκης έγραψε πολύ περισσότερα για τον Νίτσε παρά για τον Μπερξόν. Η κύρια συμβολή του Νίτσε στη θρησκευτική και πολιτική σκέψη του Καζαντζάκη ήταν αυτή της καταστροφής του παλιού. Για μια νέα κοσμοθεωρία ο Καζαντζάκης στράφηκε κυρίως στον Μπερξόν. Και ήταν ο Μπερξόν, αναφέρει ο Μπην, που έπεισε τον Καζαντζάκη πως ο πιο θεμελιώδης φυσικός νόμος του σύμπαντος δεν είναι η επιθυμία για εξουσία, όπως δίδασκε ο Νίτσε, αλλά η μετουσίωση της σάρκας σε πνεύμα.

Ο Aziz Izzet σημείωσε, πολύ σωστά κατά τον Πήτερ Μπην, ότι το μυθιστόρημα *[[Βίος και πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά]]* είναι ο φόρος τιμής του Καζαντζάκη στον δάσκαλό του Ανρί Μπεργκσόν, εννοώντας κυρίως ότι η μπερξονική έννοια της ελευθερίας είναι αυτή που εκφράζεται από τον Ζορμπά. Η άποψη του ίδιου του Πήτερ Μπην είναι πως η πιο εκλεπτυσμένη παρουσία του μπερξονισμού βρίσκεται στο μυθιστόρημα *[[Ο Χριστός ξανασταυρώνεται (μυθιστόρημα)|Ο Χριστός ξανασταυρώνεται]]*, όπου κυβερνά την ίδια τη δομή της πλοκής.

Ο Νίκος Καζαντζάκης μετέφρασε το έργο του Ανρί Μπεργκσόν *[[Το γέλιο]]* το 1914.

## Δείτε επίσης
* Ο Φρειδερίκος Νίτσε εν τη φιλοσοφία του δικαίου και της πολιτείας

## Σημειώσεις


## Παραπομπές


Κατηγορία:Δοκίμια του Νίκου Καζαντζάκη
Κατηγορία:Ανρί Μπεργκσόν