Catch-22 (λογική)

μικρογραφία|Ένα διάγραμμα ροής που δείχνει το αρχικό Catch-22 του Τζόζεφ Χέλερ
Ένα **catch-22** (*λούμπα-22*) είναι μια παράδοξη κατάσταση από την οποία ένα άτομο δεν μπορεί να ξεφύγει λόγω αντιφατικών κανόνων ή περιορισμών. Ο όρος επινοήθηκε από τον Τζόζεφ Χέλερ, ο οποίος τον χρησιμοποίησε στο μυθιστόρημά του *Catch-22* του 1961.

Τα «catch-22» συχνά προκύπτουν από κανόνες, κανονισμούς ή διαδικασίες στους οποίους υπόκειται ένα άτομο, αλλά δεν έχει κανέναν έλεγχο, επειδή το να καταπολεμάς τον κανόνα ισοδυναμεί με το να τον αποδέχεσαι. Ένα άλλο παράδειγμα είναι μια περίπτωση στην οποία κάποιος χρειάζεται κάτι που μπορεί να αποκτηθεί μόνο αν δεν το χρειάζεται (π.χ. ο μόνος τρόπος για να πληροίτε τις προϋποθέσεις για δάνειο είναι να αποδείξετε στην τράπεζα ότι δεν χρειάζεστε δάνειο). Μια έννοια του όρου είναι ότι οι δημιουργοί της κατάστασης «catch-22» έχουν δημιουργήσει αυθαίρετους κανόνες προκειμένου να δικαιολογήσουν και να αποκρύψουν την κατάχρηση εξουσίας τους.

## Προέλευση και σημασία
Ο Τζόζεφ Χέλερ επινόησε τον όρο στο μυθιστόρημά του *Catch-22* του 1961, το οποίο περιγράφει παράλογους γραφειοκρατικούς περιορισμούς στους στρατιώτες κατά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο. Ο όρος εισάγεται από τον χαρακτήρα Ντοκ Ντανίκα, έναν στρατιωτικό ψυχίατρο που επικαλείται το «Catch-22» για να εξηγήσει γιατί οποιοσδήποτε πιλότος ζητά ψυχική αξιολόγηση για παραφροσύνη —ελπίζοντας να βρεθεί ότι δεν είναι αρκετά λογικός για να πετάξει και έτσι να ξεφύγει από επικίνδυνες αποστολές—επιδεικνύει τη δική του λογική δημιουργώντας το αίτημα και επομένως δεν μπορεί να κηρυχθεί τρελός. Αυτή η φράση σημαίνει επίσης ένα δίλημμα ή μια δύσκολη περίσταση από την οποία δεν υπάρχει διαφυγή λόγω αμοιβαία αντικρουόμενων ή εξαρτώμενων συνθηκών.«Εννοείς ότι υπάρχει κάποια λούμπα [catch];»

«Σίγουρα υπάρχει μια λούμπα», απάντησε ο Ντοκ Ντανίκα . «Catch-22. Όποιος θέλει να ξεφύγει από την πολεμική υπηρεσία δεν είναι και τόσο τρελός.»

Υπήρχε μόνο μια παγίδα και αυτή ήταν το Catch-22, το οποίο διευκρίνιζε ότι η ανησυχία για την ασφάλειά κάποιου απέναντι σε πραγματικούς και άμεσους κινδύνους ήταν η διαδικασία ενός λογικού νου. Ο Ορρ ήταν τρελός και μπορούσε να μείνει στο έδαφος. Το μόνο που έπρεπε να κάνει ήταν να ζητήσει. Και μόλις το έκανε, δεν θα ήταν πλέον τρελός και θα έπρεπε να πετάξει σε περισσότερες αποστολές. Ο Ορρ θα ήταν τρελός αν πετούσε σε περισσότερες αποστολές και λογικός αν δεν το έκανε, αλλά αν ήταν λογικός, έπρεπε να τις πετάξει. Αν τις πετούσε, ήταν τρελός και δεν χρειαζόταν. Αλλά αν δεν ήθελε, ήταν λογικός και έπρεπε να το κάνει. Ο Γιοσάριαν συγκινήθηκε βαθιά από την απόλυτη απλότητα αυτής της ρήτρας του Catch-22 και άφησε ένα σεβαστό σφύριγμα.Διαφορετικές διατυπώσεις του «Catch-22» εμφανίζονται σε όλο το μυθιστόρημα. Ο όρος εφαρμόζεται σε διάφορα κενά και ιδιορρυθμίες του στρατιωτικού συστήματος, πάντα με την έννοια ότι οι κανόνες είναι απρόσιτοι και επηρεάζουν αρνητικά εκείνους που βρίσκονται χαμηλότερα στην ιεραρχία. Στο κεφάλαιο 6, ο Γιοσάριαν (ο πρωταγωνιστής) μαθαίνει ότι το Catch-22 απαιτεί να κάνει οτιδήποτε του λέει ο διοικητής του, ανεξάρτητα από το αν αυτές οι εντολές έρχονται σε αντίθεση με τις εντολές των ανωτέρων του αξιωματικού.

Σε ένα τελευταίο επεισόδιο, το Catch-22 περιγράφεται στον Γιοσάριαν από μια ηλικιωμένη γυναίκα που αφηγείται μια πράξη βίας από στρατιώτες: «Το Catch-22 λέει ότι έχουν το δικαίωμα να κάνουν οτιδήποτε δεν μπορούμε να τους εμποδίσουμε να κάνουν.»

«Για τι στο καλό λες;» της φώναξε o Γιοσάριαν με σαστισμένη, έξαλλη διαμαρτυρία. «Πώς ήξερες ότι ήταν το Catch-22; Ποιος στο καλό σου είπε ότι ήταν το Catch-22;»

«Οι στρατιώτες με τα σκληρά άσπρα καπέλα και τα ρόπαλα. Τα κορίτσια έκλαιγαν. «Κάναμε κάτι κακό;» είπαν. Οι άντρες είπαν όχι και τις έσπρωξαν έξω από την πόρτα με τις άκρες των ρόπαλων τους. «Τότε γιατί μας διώχνετε;» είπαν τα κορίτσια. «Catch-22», είπαν οι άντρες. Το μόνο που έλεγαν ήταν «Catch-22, Catch-22». Τι σημαίνει, Catch-22; Τι είναι το Catch-22;»

«Δεν σου το έδειξαν;» ρώτησε με αγωνία ο Γιοσάριαν, περπατώντας τριγύρω με θυμό και αγωνία. «Δεν τους έβαλες καν να το διαβάσουν;»

«Δεν χρειάζεται να μας δείξουν το Catch-22», απάντησε η ηλικιωμένη γυναίκα. «Ο νόμος ορίζει ότι δεν χρειάζεται.»

«Ποιος νόμος λέει ότι δεν είναι υποχρεωμένοι;»

«O Catch-22.»Σύμφωνα με τον καθηγητή λογοτεχνίας Ίαν Γκρέγκσον, η αφήγηση της ηλικιωμένης γυναίκας ορίζει το «Catch-22» πιο άμεσα ως την «βάναυση λειτουργία της εξουσίας», αφαιρώντας την «ψευδή πολυπλοκότητα» των προηγούμενων σεναρίων. 

### Άλλες εμφανίσεις στο μυθιστόρημα
Εκτός του ότι αναφέρεται σε ένα άλυτο λογικό δίλημμα, το Catch-22 επικαλείται για να εξηγήσει ή να δικαιολογήσει τη στρατιωτική γραφειοκρατία. Για παράδειγμα, στο πρώτο κεφάλαιο, απαιτείται από τον Γιοσάριαν να υπογράφει το όνομά του σε γράμματα που λογοκρίνει ενώ είναι καθηλωμένος σε κρεβάτι νοσοκομείου. Μία ρήτρα που αναφέρεται στο κεφάλαιο 10 κλείνει ένα παραθυράκι στις προαγωγές, το οποίο ένας στρατιώτης εκμεταλλευόταν για να ανακτήσει τον ελκυστικό βαθμό του στρατιώτη πρώτης τάξεως μετά από οποιαδήποτε προαγωγή. Μέσω στρατοδικείου επειδή τέθηκε εκτός μάχης, θα συλληφθεί και θα επιστρέψει στον βαθμό του στρατιώτη, αλλά το Catch-22 περιόρισε τον αριθμό των φορών που μπορούσε να το κάνει αυτό πριν σταλεί στο κρατητήριο.

Σε ένα άλλο σημείο του βιβλίου, μια πόρνη εξηγεί στον Γιοσάριαν ότι δεν μπορεί να τον παντρευτεί επειδή είναι τρελός και ότι δεν θα παντρευόταν ποτέ έναν τρελό άντρα. Θεωρεί τρελό οποιονδήποτε άντρα θα παντρευόταν μια γυναίκα που δεν είναι παρθένα. Αυτός ο κλειστός λογικός βρόχος απεικόνιζε ξεκάθαρα το Catch-22, επειδή σύμφωνα με τη λογική της, όλοι οι άντρες που αρνούνται να την παντρευτούν είναι λογικοί και επομένως θα σκεφτόταν να παντρευτεί. Αλλά μόλις ένας άντρας συμφωνήσει να την παντρευτεί, τρελαίνεται επειδή θέλει να παντρευτεί μια μη παρθένα και απορρίπτεται αμέσως.

Σε κάποιο σημείο, ο Λοχαγός Μπλακ προσπαθεί να πιέσει τον Μίλο να στερήσει φαγητό από τον Ταγματάρχη Ταγματάρχη, επειδή δεν υπέγραψε έναν όρκο πίστης, τον οποίο ο Ταγματάρχης Ταγματάρχης δεν είχε ποτέ την ευκαιρία να υπογράψει εξαρχής. Ο Λοχαγός Μπλακ ρωτάει τον Μίλο: «Δεν είσαι κατά του Catch-22, έτσι δεν είναι;»

Στο κεφάλαιο 40, το Catch-22 αναγκάζει τους Συνταγματάρχες Κορν και Κάθκαρτ να προάγουν τον Γιοσάριαν σε Ταγματάρχη και να τον τιμωρήσουν με φυλάκιση αντί να τον στείλουν απλώς σπίτι του. Φοβούνται ότι αν δεν το κάνουν, άλλοι θα αρνηθούν να πετάξουν, όπως ακριβώς έκανε ο Γιοσάριαν.

### Σημασία του αριθμού 22
Ο Χέλερ αρχικά ήθελε να ονομάσει τη φράση (και ως εκ τούτου το βιβλίο) με άλλους αριθμούς, αλλά αυτός και οι εκδότες του τελικά κατέληξαν στο 22. Ο αριθμός δεν έχει ιδιαίτερη σημασία· επιλέχθηκε λίγο πολύ για ευφωνία. Ο τίτλος ήταν αρχικά *Catch-18*, αλλά ο Heller τον άλλαξε μετά την έκδοση του δημοφιλούς μυθιστορήματος *Mila 18* λίγο καιρό νωρίτερα.

## Χρήση
Ο όρος «catch-22» έχει εισέλθει στην κοινή χρήση της αγγλικής γλώσσας. Σε μια συνέντευξη του 1975, ο Χέλερ είπε ότι ο όρος δεν θα μεταφραζόταν καλά σε άλλες γλώσσες.

Οι James E. Combs και Dan D. Nimmo υποστηρίζουν ότι η ιδέα ενός «catch-22» έχει κερδίσει δημοτικότητα επειδή τόσοι πολλοί άνθρωποι στη σύγχρονη κοινωνία είναι εκτεθειμένοι σε απογοητευτική γραφειοκρατική λογική. Γράφουν για τους κανόνες του λυκείου και των κολεγίων ότι:Αυτή η ψεύτικη δημοκρατία που μπορεί να ανατραπεί από αυθαίρετα διατάγματα είναι ίσως η πρώτη συνάντηση ενός πολίτη με οργανισμούς που μπορεί να διακηρύσσουν «ανοιχτές» και φιλελεύθερες αξίες, αλλά στην πραγματικότητα είναι κλειστά και ιεραρχικά συστήματα. Το Catch-22 είναι μια οργανωσιακή υπόθεση, ένας άγραφος νόμος άτυπης εξουσίας που απαλλάσσει τον οργανισμό από την ευθύνη και την λογοδοσία και θέτει το άτομο στην παράλογη θέση να εξαιρείται για την ευκολία ή τους άγνωστους σκοπούς του οργανισμού. Μαζί με τη «doublethink —διπλή σκέψη» του Τζορτζ Όργουελ, η φράση «catch-22» έχει γίνει ένας από τους πιο αναγνωρισμένους τρόπους για να περιγράψει κανείς τη δύσκολη κατάσταση του να είναι κανείς παγιδευμένος από αντιφατικούς κανόνες.

Ένας σημαντικός τύπος ορισμού της εναλλακτικής ιατρικής έχει ονομαστεί «catch-22». Σε ένα κύριο άρθρο του 1998, το οποίο συνυπέγραψε η Marcia Angell, πρώην συντάκτρια του *New England Journal of Medicine*, υποστήριξε ότι:Είναι καιρός η επιστημονική κοινότητα να σταματήσει να δίνει αθέμιτη ευκολία στην εναλλακτική ιατρική. Δεν μπορούν να υπάρχουν δύο είδη ιατρικής - συμβατική και εναλλακτική. Υπάρχουν μόνο φάρμακα που έχουν δοκιμαστεί επαρκώς και φάρμακα που δεν έχουν δοκιμαστεί, φάρμακα που λειτουργούν και φάρμακα που μπορεί να λειτουργήσουν ή όχι. Μόλις μια θεραπεία δοκιμαστεί αυστηρά, δεν έχει πλέον σημασία αν θεωρήθηκε εναλλακτική λύση εξαρχής. Εάν κριθεί ότι είναι αρκετά ασφαλές και αποτελεσματικό, θα γίνει δεκτό. Αλλά οι ισχυρισμοί, οι εικασίες και οι μαρτυρίες δεν υποκαθιστούν τα αποδεικτικά στοιχεία. Οι εναλλακτικές θεραπείες θα πρέπει να υποβάλλονται σε επιστημονικές δοκιμές όχι λιγότερο αυστηρές από αυτές που απαιτούνται για τις συμβατικές θεραπείες. Αυτός ο ορισμός έχει περιγραφεί από τον Robert L. Park ως ένα λογικό αδιέξοδο που διασφαλίζει ότι οποιαδήποτε μέθοδος συμπληρωματικής και εναλλακτικής ιατρικής (ΣΑΜ) που έχει αποδειχθεί ότι λειτουργεί «δεν θα είναι πλέον ΣΑΜ, θα είναι απλώς φάρμακο». 

Ο Αμερικανός περιφερειακός δικαστής Ντον Γουίλετ αναφέρθηκε στην περιορισμένη ασυλία, η οποία απαιτεί να έχει προηγουμένως διαπιστωθεί παραβίαση συνταγματικών δικαιωμάτων προκειμένου ένα θύμα να διεκδικήσει αποζημίωση, ως ένα «catch-22»: «Το Άρθρο 1983 συναντά το Catch-22. Σημαντικά συνταγματικά ερωτήματα μένουν αναπάντητα ακριβώς επειδή αυτά τα ερωτήματα δεν έχουν ακόμη απαντηθεί. Τα δικαστήρια στη συνέχεια βασίζονται σε αυτή τη δικαστική σιωπή για να καταλήξουν στο συμπέρασμα ότι δεν υπάρχει ισοδύναμη υπόθεση στα βιβλία. Έλλειψη προηγούμενου = έλλειψη σαφώς καθιερωμένου νόμου = έλλειψη ευθύνης. Ένα κλιμακοστάσιο του Έσερ. Η κυβέρνηση ηγείται, ο ενάγων χάνει».

## Λογική
Το αρχικό *catch-22*, όπως διατυπώθηκε από τον Τζόζεφ Χέλερ, αφορά την περίπτωση του Τζον Γιοσάριαν, ενός βομβαρδιστή της Πολεμικής Αεροπορίας των ΗΠΑ, ο οποίος επιθυμεί να αποκλειστεί από τις πολεμικές πτήσεις. Αυτό θα συμβεί μόνο εάν αξιολογηθεί από τον ιπτάμενο γιατρό της μοίρας και κριθεί «ακατάλληλος για πτήση». «Ακατάλληλος» θα ήταν οποιοσδήποτε πιλότος είναι πρόθυμος να πετάξει σε τόσο επικίνδυνες αποστολές, καθώς θα έπρεπε να είναι τρελός για να προσφερθεί εθελοντικά για πιθανό θάνατο. Ωστόσο, για να αξιολογηθεί, πρέπει *να ζητήσει* την αξιολόγηση, μια πράξη που θεωρείται επαρκής απόδειξη για να κηρυχθεί λογικός. Αυτές οι συνθήκες καθιστούν αδύνατο να κηρυχθεί κάποιος «ακατάλληλος».

Το «Catch-22» είναι ότι «όποιος θέλει να ξεφύγει από την πολεμική θητεία δεν είναι πραγματικά τρελός». Ως εκ τούτου, οι πιλότοι που ζητούν αξιολόγηση της ψυχικής τους κατάστασης *είναι* λογικοί και ως εκ τούτου πρέπει να πετούν σε μάχη. Ταυτόχρονα, εάν δεν ζητηθεί αξιολόγηση από τον πιλότο, δεν θα λάβει ποτέ μία και επομένως δεν μπορεί ποτέ να θεωρηθεί τρελός, πράγμα που σημαίνει ότι πρέπει επίσης να πετάει σε μάχη.

Επομένως, το Catch-22 διασφαλίζει ότι κανένας πιλότος δεν μπορεί ποτέ να καθηλωθεί στο έδαφος επειδή είναι παράφρων, ακόμα κι αν είναι.

Μια λογική διατύπωση αυτής της κατάστασης είναι η εξής:

Ο φιλόσοφος Λόρενς Γκόλντσταϊν υποστηρίζει ότι το «δίλημμα του αεροπόρου» λογικά δεν είναι καν μια συνθήκη που δεν ισχύει υπό οποιεσδήποτε συνθήκες· είναι μια «κενή δισυνθήκη» που τελικά είναι άνευ νοήματος. Ο Γκόλντσταϊν γράφει: Το θέμα είναι το εξής: αυτό που μοιάζει με δήλωση των όρων υπό τους οποίους ένας αεροπόρος μπορεί να εξαιρεθεί από την εκτέλεση επικίνδυνων αποστολών δεν καταλήγει στη δήλωση

: (i) «Ένας αεροπόρος μπορεί να εξαιρεθεί από την εκτέλεση επικίνδυνων αποστολών εάν και μόνο εάν Cont» (όπου το «Cont» είναι αντίφαση)

(κάτι που θα μπορούσε να είναι ένας κακός τρόπος συγκάλυψης μιας δυσάρεστης αλήθειας), αλλά στην άχρηστα κενή ανακοίνωση

: (ii) «Ένας αεροπόρος μπορεί να εξαιρεθεί από την εκτέλεση επικίνδυνων αποστολών εάν και μόνο εάν δεν ισχύει ότι ένας αεροπόρος μπορεί να εξαιρεθεί από την εκτέλεση επικίνδυνων αποστολών».

Αν η λούμπα (catch) ήταν (i), αυτό δεν θα ήταν τόσο άσχημο — ένας αεροπόρος θα μπορούσε τουλάχιστον να ανακαλύψει ότι σε καμία περίπτωση δεν θα μπορούσε να αποφύγει την πολεμική υπηρεσία. Αλλά το «Catch-22» είναι χειρότερο — ένα συνονθύλευμα λέξεων που δεν έχει καμία αξία· είναι άνευ περιεχομένου, δεν μεταφέρει καμία πληροφορία.

## Δείτε επίσης

* Φαύλος κύκλος
* Ψευδές δίλημμα
* Ανάδραση
* *<bdi>[[Κομπαγιάσι Μαρού]]</bdi>* – μια επιλογή που παρουσιάζεται στο *Star Trek*
* Πύρρειος νίκη

## Παραπομπές

Κατηγορία:Λογική
Κατηγορία:Αιτιολόγηση
Κατηγορία:Διλήμματα
Κατηγορία:Σελίδες με μη επιθεωρημένες μεταφράσεις