Μπομπ Ράφελσον

Ο **Ρόμπερτ Τζέι Ράφελσον**, γνωστός ως **Μπομπ Ράφελσον** (Αγγλικά: Bob Rafelson, 21 Φεβρουαρίου 1933 - 23 Ιουλίου 2022) ήταν Αμερικανός σκηνοθέτης, συγγραφέας και παραγωγός ταινιών. Θεωρείται μια από τις βασικές προσωπικότητες στην ίδρυση του κινήματος του Νέου Χόλιγουντ τη δεκαετία του 1970. Μεταξύ των πιο γνωστών ταινιών του ως σκηνοθέτης είναι τα *[[Πέντε εύκολα κομμάτια]]* (1970) και *The King of Marvin Gardens* (1972), που γυρίστηκαν από την εταιρεία Raybert/BBS Productions, της οποίας ήταν συνιδρυτής, καθώς και οι αναγνωρισμένες μεταγενέστερες ταινίες, *[[Ο ταχυδρόμος χτυπάει πάντα δυο φορές (ταινία, 1981)|Ο ταχυδρόμος χτυπάει πάντα δυο φορές]]* (1981) και *Τα βουνά του φεγγαριού* (1990). Άλλες ταινίες στις οποίες έκανε την παραγωγή μέσω της BBS είναι δύο από τις πιο σημαντικές ταινίες της εποχής, ο *[[Ξένοιαστος Καβαλάρης|Ξένοιαστος καβαλάρης]]* (1969) και *[[Η τελευταία παράσταση]]* (1971). Οι ταινίες *Ξένοιαστος καβαλάρης*, *Πέντε εύκολα κομμάτια* και *Η τελευταία παράσταση* επιλέχθηκαν για να συμπεριληφθούν στο Εθνικό Μητρώο Κινηματογράφου της Βιβλιοθήκης του Κογκρέσου. Ο Ράφελσον ήταν επίσης ένας από τους δημιουργούς του ποπ συγκροτήματος και της τηλεοπτικής σειράς *The Monkees* με τον συνεργάτη της BBS, Μπερτ Σνάιντερ. Η πρώτη του σύζυγος ήταν η σκηνογράφος Τόμπι Καρ Ράφελσον.

## Τα πρώτα χρόνια
Ο Ρόμπερτ Τζέι Ράφελσον γεννήθηκε στο Μανχάταν στις 21 Φεβρουαρίου 1933  από εβραϊκή οικογένεια.  Ήταν γιος της Μάρτζορι (το γένος Μπλούμενφελντ) και του Σίντνεϊ Ράφελσον, κατασκευαστή κορδελών για καπέλα.  Ο πολύ μεγαλύτερος πρώτος ξάδερφός του ήταν ο σεναριογράφος και θεατρικός συγγραφέας Σάμσον Ράφελσον, σεναριογράφος της ταινίας *Ο τραγουδιστής της τζαζ* (*The Jazz Singer*, 1927), ο οποίος έγραψε τα σενάρια εννέα ταινιών του σκηνοθέτη Ερνστ Λούμπιτς. «Ο Σάμσον ενδιαφερόταν για τη δουλειά μου», είπε ο Ράφελσον στον κριτικό Ντέιβιντ Τόμσον. «Αν του άρεσε μια ταινία, τότε ήμουν ο αγαπημένος του ανιψιός. Αλλά αν δεν του άρεσε, ήμουν μακρινός ξάδερφος!» 

Ο Ράφελσον φοίτησε στο Trinity-Pawling School, ένα οικοτροφείο στο Πόλινγκ της Νέας Υόρκης, από το οποίο αποφοίτησε το 1950. Ως έφηβος, συχνά έφευγε από το σπίτι για να ζήσει την περιπέτεια είτε ιππεύοντας σε κάποιο ροντέο στην Αριζόνα είτε συμμετέχοντας σε τζαζ μπάντα στο Ακαπούλκο. Αφού σπούδασε φιλοσοφία στο Κολέγιο Ντάρτμουθ (όπου είχε γίνει φίλος με τον σεναριογράφο Μπακ Χένρι), και αποφοίτησε το 1954, ο Ράφελσον επιστρατεύτηκε από τον αμερικανικό στρατό και μετατέθηκε στην Ιαπωνία. Εκεί εργάστηκε ως ντισκ τζόκεϊ, μετέφραζε ιαπωνικές ταινίες και ήταν σύμβουλος στην εταιρεία Shochiku Film Company σχετικά με το ποιες ταινίες θα ήταν οικονομικά επιτυχημένες στις Ηνωμένες Πολιτείες. Σε μια συνέντευξή του, ο Ράφελσον είπε ότι γοητεύτηκε από τις ταινίες που είδε στην Ιαπωνία, ειδικά από εκείνες του Γιασουχίρο Όζου, του οποίου η αρχική προσέγγιση στο μοντάζ τον γοήτευσε ως νεαρό: «Έπρεπε να βλέπω μια ταινία του Όζου ξανά και ξανά - ας πούμε, το *[[Tokyo Story]]* - και με υπνώτιζε η ακινησία των κάδρων του, η σιγουριά του στη σύνθεση», είπε. «Έτσι, φαντάζομαι ότι εξελίχθηκε και η δική μου αισθητική βλέποντας ορισμένα είδη ταινιών - Μπέργκμαν, Όζου και Τζον Φορντ». 

Ο Ράφελσον έκανε σχέση με την Τόμπι Καρ στο λύκειο και αργότερα παντρεύτηκαν στα μέσα της δεκαετίας του 1950. Το ζευγάρι απέκτησε δύο παιδιά: τον Πίτερ Ράφελσον (1960 - ), και την Τζούλι Ράφελσον (1962 - ). Η Τόμπι Ράφελσον ήταν σκηνογράφος σε πολλές ταινίες του συζύγου της, όπως τα *[[Πέντε εύκολα κομμάτια]]*, *The King of Marvin Gardens* και *Μείνε πεινασμένος*, καθώς και στα *[[Η Αλίκη δε μένει πια εδώ]]* του Μάρτιν Σκορσέζε και *Μέλβιν και Χάουαρντ* του Τζόναθαν Ντέμι. 

## Πρώιμη τηλεοπτική καριέρα
Η πρώτη επαγγελματική δουλειά του Ράφελσον ήταν επιμελητής κειμένων στην τηλεοπτική σειρά *Play of the Week* (Το θεατρικό της εβδομάδας) για τον παραγωγό Ντέιβιντ Σάσκιντ το 1959. Η σειρά παουσίαζε τηλεοπτικά θεατρικά έργα σύγχρονων και κλασικών συγγραφέων. Η δουλειά του Ράφελσον απαιτούσε να διαβάζει εκατοντάδες θεατρικά έργα, να επιλέγει ποια θα γυρίζονταν και να γράφει κάποιους επιπλέον διαλόγους χωρίς να αναφέρεται κάπου το όνομά του. Η πρώτη φορά που αναφέρθηκε το όνομα του Ράφελσον σε συγγραφή ήταν για ένα επεισόδιο της τηλεοπτικής σειράς *The Witness* το 1960 και για ένα επεισόδιο της σειράς *The Greatest Show on Earth* το 1963. 

Τον Ιούνιο του 1962, ο Ράφελσον και η οικογένειά του μετακόμισαν στο Χόλιγουντ, όπου εκείνος άρχισε να εργάζεται ως βοηθός παραγωγής σε τηλεοπτικές εκπομπές και ταινίες στις Universal Pictures, Revue Productions, Desilu Productions και Screen Gems. Μετά από έναν καβγά με τον Λιου Βάσερμαν λόγω δημιουργικών διαφορών στην εκπομπή *Channing*, ο οποίος κορυφώθηκε με τον Ράφελσον να πετάει «βραβεία, μετάλλια, αναμνηστικά τασάκια και άλλα μπιχλιμπίδια» από το γραφείο του Βάσερμαν, απολύθηκε. 

Το 1965, ενώ εργαζόταν στην Screen Gems, ο Ράφελσον γνώρισε τον συνάδελφό του παραγωγό Μπερτ Σνάιντερ. Έγιναν γρήγορα φίλοι και δημιούργησαν μαζί την εταιρεία Raybert Productions την ίδια χρονιά. Η Raybert αργότερα θα γινόταν BBS Productions και θα έκανε παραγωγές ταινιών ως θυγατρική της Columbia Pictures. Το πρώτο έργο του Ράφελσον και του Σνάιντερ ήταν μια τηλεοπτική σειρά για ένα ροκ συγκρότημα.  Ο Ράφελσον είπε ότι η ιδέα για την εκπομπή, η οποία ήταν εμπνευσμένη από τις δικές του περιπέτειες όταν έπαιζε σε συγκρότημα στο Μεξικό, προηγήθηκε της ταινίας *A Hard Day's Night* με τους Μπιτλς. Συγκεκριμένα, ανέφερε: «Είχα συλλάβει την εκπομπή πριν υπάρξουν οι Μπιτλς» και βασίστηκε στην εποχή που ήταν περιοδεύων μουσικός και «ενδιαφερόταν περισσότερο να διασκεδάζει» παρά «να βγάζει τα προς το ζην». Η Raybert Productions πούλησε την ιδέα στην Screen Gems και, όταν δεν μπόρεσαν να βρουν ούτε τους Dave Clark Five ούτε τους Lovin' Spoonful για την εκπομπή, έβαλαν αγγελίες για μουσικούς στα περιοδικά *Daily Variety* και *[[The Hollywood Reporter]]*. Το συγκρότημα που δημιούργησαν ήταν οι Monkees και η σειρά διήρκεσε από το 1966 έως το 1968.

Οι *Monkees* σημείωσαν αμέσως επιτυχία στο κοινό και, παρά το γεγονός ότι το συγκρότημα ήταν κατασκευασμένο, ήταν ιδιαίτερα δημοφιλείς στο νεανικό κοινό εκείνη την εποχή. Ο Ράφελσον και ο Σνάιντερ κέρδισαν Βραβείο Έμμυ Καλύτερης Κωμικής Σειράς ως παραγωγοί το 1967.  Ο Ράφελσον έχει πει ότι «όλη η σειρά δημιουργήθηκε ουσιαστικά στο δωμάτιο του μοντάζ. Ο ρυθμός ήταν ύψιστης σημασίας... Έπρεπε να σκηνοθετήσω μία ή δύο από τις σειρές στην τηλεόραση για να βρω το μοτίβο του πώς έπρεπε να γίνουν αυτά τα πράγματα». Ο Ράφελσον είχε πει ότι «από τις πρώτες 32 εκπομπές, οι 29 σκηνοθετήθηκαν από άτομα που δεν είχαν σκηνοθετήσει ποτέ πριν, συμπεριλαμβανομένου και εμού. Έτσι, η ιδέα της χρήσης νέων σκηνοθετών, ίσως όχι πολύ επιβαρυμένων από παραδοσιακούς τρόπους σκέψης, ξεκίνησε σε αυτήν τη σειρά και συνεχίστηκε στις ταινίες που κάναμε αργότερα». Έχει αναφέρει τον «ριζικά διαφορετικό τρόπο μονταρίσματος και δημιουργίας μιας ημίωρης κωμωδίας της σειράς, επειδή υπήρχαν συνεντεύξεις που ήταν διάσπαρτες [και] πλάνα από ντοκιμαντέρ». 

## Πρώιμη κινηματογραφική καριέρα

### Συνεργασίες με τον Τζακ Νίκολσον
Η επιτυχία του Ράφελσον και του Μπερτ Σνάιντερ τούς επέτρεψε να εξασφαλίσουν περισσότερη χρηματοδότηση για τη Raybert Productions και να ιδρύσουν τη δισκογραφική εταιρεία Colgems. Το επόμενο πρότζεκτ τους ήταν το *Head*, μια μεγάλου μήκους ταινία με πρωταγωνιστές τους Monkees. Ο Ράφελσον έγραψε το σενάριο σε συνεργασία με τον φίλο του, Τζακ Νίκολσον, και στην ταινία συμμετείχαν οι Νίκολσον, Βίκτορ Ματσούρ, Τέρι Γκαρ, Κάρολ Ντόντα, Ανέτ Φουνιτσέλο, Φρανκ Ζάπα, Σόνι Λίστον, Τίμοθι Κάρεϊ, Ρέι Νίτσκε και Ντένις Χόπερ. Ήταν το ντεμπούτο του Ράφελσον ως σκηνοθέτη ταινιών μεγάλου μήκους. Ο Ράφελσον είπε: «Φυσικά, το *Head* είναι μια πέρα για πέρα κατακερματισμένη ταινία. Μεταξύ άλλων λόγων για την πραγματοποίησή της ήταν ότι πίστευα πως δεν θα κατάφερνα ποτέ να κάνω άλλη ταινία, οπότε καλύτερα να έκανα πενήντα για αρχή και να τις βάλω όλες στην ίδια μεγάλου μήκους ταινία». 

Το *Head* ήταν η πρώτη από πολλές συνεργασίες του Ράφελσον με τον Νίκολσον, στις οποίες αργότερα προστέθηκαν οι ταινίες *[[Πέντε εύκολα κομμάτια]]*, *The King of Marvin Gardens* και *[[Ο ταχυδρόμος χτυπάει πάντα δυο φορές (ταινία, 1981)|Ο ταχυδρόμος χτυπάει πάντα δυο φορές]]*, μεταξύ άλλων. Σε ένα προφίλ του Ράφελσον στο περιοδικό *Esquire*, ο Νίκολσον σχολίασε: «Μπορεί να νόμιζα ότι εγώ ξεκίνησα την καριέρα του, αλλά νομίζω ότι αυτός ξεκίνησε τη δική μου καριέρα». 

Το *Head* είναι μια ταινία χωρίς πλοκή, με ροή που, μεταξύ άλλων, επιχειρεί να αποδομήσει τις μουσικές περσόνες των Monkees και να σατιρίσει τα καταναλωτικά ιδανικά της «εικόνας». Σε ένα τραγούδι που τραγουδούν οι Monkees, φαίνεται να ομολογούν: *Γεια, γεια, είμαστε οι Monkees / Ξέρετε ότι αγαπάμε να ικανοποιούμε / Μια κατασκευασμένη εικόνα / Χωρίς φιλοσοφίες.* Άλλες σκηνές χρησιμοποιούν ψυχεδελικά ή σουρεαλιστικά θεατρικά στοιχεία, όπως οι Monkees να ρουφιούνται από μια γιγάντια ηλεκτρική σκούπα και να μετατρέπονται σε πιτυρίδα στο κεφάλι του Βίκτορ Ματσούρ. Η ταινία τελειώνει με τους Monkees να φορτώνονται σε ένα φορτηγό και να οδηγούνται έξω από τις πύλες του Columbia Studio. Η ταινία ήταν εμπορική αποτυχία και η δημοτικότητα των Monkees ήταν ήδη σε παρακμή, αλλά έκτοτε έχει αναδειχθεί σε κλασική καλτ ταινία με σταθερό κοινό.

Το επόμενο έργο της Raybert, ο *[[Ξένοιαστος Καβαλάρης|Ξένοιαστος καβαλάρης]]*, σε σκηνοθεσία Ντένις Χόπερ, έκανε πρεμιέρα το 1969 στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου των Καννών και κυκλοφόρησε τον Ιούλιο της ίδιας χρονιάς, εξελισσόμενο γρήγορα σε πολιτιστικό φαινόμενο. Η επιτυχία της ταινίας έδωσε στη Raybert αρκετά κεφάλαια και επιρροή για να επιδιώξει πιο φιλόδοξα έργα. Ο Ράφελσον και ο Σνάιντερ σύντομα πρόσθεσαν στην εταιρεία τους τον Στίβεν Μπλάουνερ, παιδικό φίλο του Σνάιντερ, και το όνομά της έγινε BBS Productions (Μπερτ, Μπομπ and Στιβ). Το πρώτο έργο της BBS, το *Πέντε εύκολα κομμάτια*, ήταν η δεύτερη μεγάλου μήκους ταινία του Ράφελσον, που γυρίστηκε το 1969. Σε μια συνέντευξη στο περιοδικό *Sight & Sound*, ο Ράφελσον εξήγησε την ιδέα πίσω από την BBS: «Η σκέψη μου ήταν: υπάρχει τόσο πολύ ταλέντο εδώ στις ΗΠΑ, αλλά λίγο ταλέντο για να το αναγνωρίσει. Σκέφτηκα ότι μαζί θα μπορούσαμε εμείς να το κάνουμε αυτό, αλλά ότι ο Μπερτ θα έπρεπε να διευθύνει». 

Το *Πέντε εύκολα κομμάτια* γράφτηκε από τον Ράφελσον και την Καρόλ Ίστμαν (με το ψευδώνυμο Έιντριεν Τζόις) και πρωταγωνιστούν οι Νίκολσον, Κάρεν Μπλακ και Σούζαν Άνσπατς. Ο Νίκολσον υποδύεται τον Μπόμπι, έναν ταλαντούχο κλασικό πιανίστα που εργάζεται σε πλατφόρμα άντλησης πετρελαίου στην Καλιφόρνια και περνάει τον περισσότερο χρόνο του πίνοντας μπίρα και παίζοντας μπόουλινγκ με την κοπέλα του (Μπλακ), την οποία εκμεταλλεύεται. Ο Μπόμπι είναι διαρκώς δυσαρεστημένος και αντικομφορμιστής, δηλώνοντας: "Μετακινούμαι πολύ. Όχι επειδή πραγματικά ψάχνω κάτι, αλλά για να ξεφύγω από πράγματα που πάνε στραβά αν μείνω". Ο Μπόμπι μαθαίνει από την αδελφή του ότι ο πατέρας του έχει υποστεί εγκεφαλικό επεισόδιο και αποφασίζει να επιστρέψει στο πατρικό του στα νησιά Σαν Χουάν στην πολιτεία της Ουάσινγκτον. Κάνει με την κοπέλα του ένα οδικό ταξίδι στην Ουάσινγκτον, παίρνοντας δύο χίπηδες με οτοστόπ και στο αποκορύφωμα της ταινίας, ο Μπόμπι τσακώνεται ανεπιτυχώς με μια σερβιτόρα σε ένα εστιατόριο για μια ομελέτα. Η σκηνή τελειώνει με ένα βίαιο σκούντημα του χεριού του Μπόμπι που καθαρίζει το τραπέζι. "Βλέπεις αυτή την πινακίδα;" ξεστομίζει. Αυτό μπορεί όντως να θυμίζει την αντίστοιχη πράξη του Μάρλον Μπράντο στην ταινία ''Λεωφορείον ο πόθος'', αλλά ο Μπόμπι μπορεί να επαναλάμβανε τη συμπεριφορά κάποιου που είχε δει στις ταινίες. (Για να αντικρούσει πιθανές ενστάσεις για υποτιθέμενη λογοκλοπή του Ράφελσον, το 1996 στο *Διαμάντια και αίμα* λαμβάνει χώρα μια κινηματογραφική ανασκόπηση όπου ο Νίκολσον, συνοδευόμενος από τον Μάικλ Κέιν, ψάχνοντας καθαρό τραπέζι και για τους δύο σε μια καφετέρια, το βρίσκει παίρνοντας έναν δίσκο με χρησιμοποιημένα σκεύη από ένα τραπέζι και ρίχνοντάς τον στο πάτωμα με αδιάφορη απλότητα). Ο Ράφελσον περιέγραψε τον Μπόμπι ως «κάποιον που δεν έχει επαφή με τα συναισθήματά του».

Η ταινία σημείωσε οικονομική επιτυχία, αποφέροντας 18 εκατομμύρια δολάρια σε εισιτήρια, έτυχε θερμού θαυμασμού από τους κριτικούς και ήταν υποψήφια για τέσσερα βραβεία Όσκαρ: Καλύτερης Ταινίας, Καλύτερου Ηθοποιού (Νίκολσον), Καλύτερου Β' Γυναικείου Ρόλου (Μπλακ) και Καλύτερου Πρωτότυπου Σεναρίου. Ως παραγωγός και συνσεναριογράφος της ταινίας, ο Ράφελσον ήταν υποψήφιος για δύο Όσκαρ. Έλαβε επίσης Βραβείο Κριτικών Κινηματογράφου της Νέας Υόρκης για Καλύτερη Σκηνοθεσία και Καλύτερη Ταινία του 1970. Ο κριτικός κινηματογράφου Ντέιβιντ Ρόμπινσον αποκάλεσε τον Ράφελσον «έναν νέο σκηνοθέτη που χρησιμοποιεί τον κινηματογράφο με τη λεπτότητα ενός μυθιστοριογράφου, αλλά χωρίς να χάνει τίποτα από τη συγκέντρωση και την οικονομία που προσφέρει το μοναδικό μείγμα εικόνας και ήχου του κινηματογράφου». 

Στην αρχική του κριτική του 1970 στην εφημερίδα *Chicago Sun-Times*, ο κριτικός κινηματογράφου Ρότζερ Ίμπερτ αποκάλεσε την ταινία *Πέντε εύκολα κομμάτια* «αριστούργημα σπαρακτικής έντασης». Και, στο δοκίμιό του «Μεγάλες ταινίες», ο Ίμπερτ θυμάται την εντύπωση που του είχε κάνει όταν την είδε πρώτη φορά: «Ήταν μια αποκάλυψη. Αυτή ήταν η κατεύθυνση που πρέπει να ακολουθήσουν οι αμερικανικές ταινίες». Ο Ίμπερτ συμπεριέλαβε αργότερα την ταινία *Πέντε εύκολα κομμάτια* στη σειρά του «Μεγάλες ταινίες». 

Η επόμενη ταινία του Ράφελσον ήταν *Ο βασιλιάς των Μάρβιν Γκάρντενς*, που κυκλοφόρησε το 1972 μέσω της BBS. Το σενάριο της ταινίας ανέλαβε ο Τζέικομπ Μπράκμαν, βασιζόμενος σε μια ιστορία των Ράφελσον και Μπράκμαν, και πρωταγωνιστούσαν οι Τζακ Νίκολσον, Μπρους Ντερν, Έλεν Μπέρστιν, Τζούλια Αν Ρόμπινσον και Σκάτμαν Κρόδερς. Ο τίτλος αναφέρεται στην αρχική έκδοση του επιτραπέζιου παιχνιδιού Monopoly στο Ατλάντικ Σίτι, όπου το ανορθόγραφο "Μάρβιν Γκάρντενς" ήταν ένα από τα κίτρινα τετράγωνα στο παιδικό παιχνίδι της καπιταλιστικής επιτυχίας.

Στην ταινία, ο Νίκολσον υποδύεται τον Ντέιβιντ Στέιμπλερ, έναν μελαγχολικό ντισκ τζόκεϊ από τη Φιλαδέλφεια, ο οποίος αφηγείται μεγάλες, αγωνιώδεις ιστορίες από την παιδική του ηλικία στο ραδιόφωνο και ζει με τον ηλικιωμένο παππού του. Ο Ντέιβιντ δέχεται ένα τηλεφώνημα από τον απατεώνα αδερφό του, Τζέισον (Ντερν), που του ζητά να τον βγάλει με εγγύηση από τη φυλακή στο Ατλάντικ Σίτι. Όταν φτάνει ο Ντέιβιντ, μπλέκεται στο σχέδιο του Τζέισον να μετατρέψει ένα νησί του νοτίου Ειρηνικού σε καζίνο, ώστε τα αδέρφια να «εκπληρώσουν το παιδικό τους όνειρο για ένα δικό τους νησιωτικό βασίλειο». Ο Ντέιβιντ, μαζί με τον Τζέισον, την κοπέλα του (Μπέρστιν) και την θετή της κόρη (Ρόμπινσον), προσπαθούν να κάνουν το όνειρο πραγματικότητα. Αλλά ο Ντέιβιντ σύντομα μαθαίνει ότι ο Τζέισον είναι καταχρεωμένος σε έναν γκάνγκστερ (Κρόδερς), ο οποίος δεν διασκεδάζει με τον ιδεαλισμό του Τζέισον.

*Ο βασιλιάς των Μάρβιν Γκάρντενς* έλαβε ανάμεικτες κριτικές και δεν σημείωσε εμπορική επιτυχία, αν και οι κριτικοί έχουν έκτοτε επανεκτιμήσει την ταινία. Ο Ντέιβιντ Τόμσον έγραψε ότι «μπορεί να είναι ακόμη καλύτερη ταινία» και από το *Πέντε εύκολα κομμάτια*,  αν και ήταν η προτελευταία ταινία που γύρισε η BBS. Όπως εξήγησε ο Ράφελσον στον Τόμσον, «ήθελα να φτιάξω τις δικές μου ταινίες. Και ο Μπερτ κινούνταν προς την ριζοσπαστική πολιτική. Ήθελε να κάνει το *Καρδιές και πνεύμα* [*Hearts and Minds,* ντοκιμαντέρ του 1974 για τον πόλεμο του Βιετνάμ]».  Το *Καρδιές και πνεύμα* (σε σκηνοθεσία του Πίτερ Ντέιβις, επί δεκαετίες φίλου του Ράφελσον) κέρδισε Όσκαρ Καλύτερου Ντοκιμαντέρ,  και ήταν η τελευταία ταινία της BBS.

### Τέλη της δεκαετίας του 1970
Στη συνέχεια, ο Ράφελσον αφιέρωσε περισσότερο από έναν χρόνο σχεδιάζοντας μια ταινία που δεν θα γύριζε ποτέ με θέμα το δουλεμπόριο στην Αφρική. Ταξίδεψε πάνω από πέντε χιλιάδες μίλια στη δυτική Αφρική και έχει πει ότι «έζησε τη ζωή πολλών από τους χαρακτήρες για τους οποίους είχα διαβάσει». Ο Ράφελσον στη συνέχεια «ήθελε να στραφεί σε κάτι πιο χαρούμενο, να προβάλει μια πιο αναζωογονητική πτυχή του εαυτού του». Η επόμενη ταινία του ήταν το *Μείνε πεινασμένος*, βασισμένη στο μυθιστόρημα του Τσαρλς Γκέινς και διασκευασμένο από τους Ράφελσον και Γκέινς, με πρωταγωνιστές τους Τζεφ Μπρίτζες, Σάλι Φιλντ, Άρνολντ Σβαρτσενέγκερ και Σκάτμαν Κρόδερς. 

Ο Μπρίτζες πρωταγωνιστεί στον ρόλο του Κρεγκ Μπλέικ, ενός εκατομμυριούχου της Αλαμπάμα, ο οποίος πρόσφατα κληρονόμησε την περιουσία των γονιών του μετά τον τραγικό θάνατό τους σε αεροπορικό δυστύχημα. Ζει μια μοναχική ζωή στην έπαυλή του με μόνο τον μπάτλερ του (Κρόδερς) και περνά τις μέρες του αδρανής. Όταν εμπλέκεται σε μια ύποπτη επενδυτική εταιρεία, επισκέπτεται το γυμναστήριο Olympic Spa, όπου προπονούνται μπόντι μπίλντερ για τον επερχόμενο διαγωνισμό Μίστερ Υψήλιος. Πιάνει φιλία με τον μπόντι μπίλντερ Τζο Σάντο (Σβαρτσενέγκερ), ο οποίος του μαθαίνει ότι «δεν μπορείς να αναπτυχθείς χωρίς να καίγεσαι. Δεν μου αρέσει να νιώθω πολύ άνετα. Μόλις το συνηθίσεις, είναι δύσκολο να τα παρατήσεις. Μου αρέσει να μένω πεινασμένος». Κάνει επίσης σχέση με τη γραμματέα του γυμναστηρίου, Μαίρη Τέιτ (Φιλντ), αλλά οι ανώτερης τάξης φίλοι του δεν εγκρίνουν τις νέες του παρέες από την κατώτερη τάξη. Στο τέλος, ο Μπλέικ επιλέγει τους νέους του φίλους και αγοράζει το γυμναστήριο με τον Σάντο. Η ταινία χάρισε στον Ράφελσον και τον Γκέινς μια υποψηφιότητα για βραβείο Καλύτερης Κωμωδίας Διασκευασμένης από Άλλο Μέσο από την Ένωση Σεναριογράφων Αμερικής, ενώ ο Σβαρτσενέγκερ έλαβε Χρυσή Σφαίρα Καλύτερου Πρωτοεμφανιζόμενου Ηθοποιού σε Ταινία. 

Το 1978, ο Ράφελσον ξεκίνησε την παραγωγή της ταινίας *Μπρουμπέικερ*, με πρωταγωνιστές τους Ρόμπερτ Ρέντφορντ, Γιάγετ Κότο, Τζέιν Αλεξάντερ και Μόργκαν Φρίμαν. Είχε περάσει αρκετές μέρες σε φυλακή υψίστης ασφαλείας για να κάνει έρευνα για την ταινία. Ο Ράφελσον απολύθηκε από την ταινία μετά από 10 μόλις ημέρες γυρισμάτων. «Τότε ήταν που υποτίθεται ότι 'χτύπησα κάποιον'», είπε ο Ράφελσον. «Ήταν ο επικεφαλής του στούντιο και γινόταν πολλή συζήτηση γι' αυτό - και παρεμπιπτόντως, ήταν απίστευτα υπερβολικό».  Ο Ράφελσον αντικαταστάθηκε από τον Στιούαρτ Ρόζενμπεργκ και υπέβαλε αγωγή για αθέτηση σύμβασης και συκοφαντική δυσφήμιση τον Μάιο του 1979 ζητώντας 10 εκατομμύρια δολάρια αποζημίωση, ισχυριζόμενος ότι η 20th Century Fox τον είχε διαβεβαιώσει ότι θα είχε πλήρη αυτονομία και δημιουργικό έλεγχο και είχε κάνει δηλώσεις που υπονοούσαν ότι είναι ανίκανος, συναισθηματικά ασταθής και ακατάλληλος για να σκηνοθετήσει μια μεγάλη κινηματογραφική ταινία. 

## Τα επόμενα χρόνια
Το 1981, ο Ράφελσον συνεργάστηκε ξανά με τον Τζακ Νίκολσον, σκηνοθετώντάς τον στην τέταρτη συνεργασία τους, *[[Ο ταχυδρόμος χτυπάει πάντα δυο φορές (ταινία, 1981)|Ο ταχυδρόμος χτυπάει πάντα δυο φορές]]*, μια ταινία βασισμένη στο μυθιστόρημα του Τζέιμς Μ. Κέιν, το οποίο είχε διασκευαστεί σε ταινία το 1946 με τους Τζον Γκάρφιλντ και Λάνα Τάρνερ. Το ριμέικ γράφτηκε από τον θεατρικό συγγραφέα Ντέιβιντ Μάμετ - το πρώτο του κινηματογραφικό σενάριο - και ο Νίκολσον συμπρωταγωνίστησε με την Τζέσικα Λανγκ. Ο Νίκολσον υποδύεται έναν περιπλανώμενο της εποχής της Μεγάλης Ύφεσης που βρίσκεται σε ένα επαρχιακό εστιατόριο και τα φτιάχνει με τη σύζυγο του ιδιοκτήτη σχεδιάζοντας τη δολοφονία του συζύγου της. Ο Ράφελσον έχει πει για την απήχηση της ταινίας: «Στους κριτικούς στην Αμερική -τουλάχιστον όταν πρωτοκυκλοφόρησε, τώρα έχουν αλλάξει - δεν άρεσε πολύ, αλλά στη Γαλλία και στη Γερμανία και στη Ρωσία και σε μέρη που έχω ταξιδέψει από τότε που γυρίστηκε αυτή η ταινία, φαίνεται να έχει αναδειχθεί ως μια από τις ταινίες μου που τους αρέσουν περισσότερο λόγω της απίθανης ερωτικής φύσης της». 

Το 1987, ο Ράφελσον σκηνοθέτησε τη *[[Διαβολική χήρα]]*, με πρωταγωνίστριες τις Ντέμπρα Γουίνγκερ και Τερέζα Ράσελ, σε σενάριο του Ρόναλντ Μπας. Η ταινία έλαβε ευνοϊκές κριτικές, με την εφημερίδα *[[The Washington Post|Washington Post]]* να γράφει ότι «οι χαρές της *Διαβολικής χήρας* είναι οι χαρές μιας καλοφτιαγμένης ταινίας - η κινηματογράφηση του Κόνραντ Χολ, ο σχεδιασμός παραγωγής του Τζιν Κάλαχαν και ένα υπέροχο καστ», στο οποίο συμμετείχαν επίσης οι Ντένις Χόπερ, Νικόλ Γουίλιαμσον και Νταϊάν Λαντ. Το επόμενο έργο του Ράφελσον ήταν *Τα βουνά του φεγγαριού* (1990), μια ταινία για το ταξίδι των Ρίτσαρντ Φράνσις Μπάρτον και Τζον Χάνινγκ Σπικ στην κεντρική Αφρική το 1857-1858 — που κορυφώθηκε με την ανακάλυψη της πηγής του ποταμού Νείλου από τον Σπικ. Πρωταγωνιστούν ο Πάτρικ Μπέργκιν ως Μπάρτον και ο Ίαν Γκλεν ως Σπικ, Η ταινία χαιρετίστηκε από τον κριτικό της *Chicago Sun-Times* Ρότζερ Ίμπερτ ως «απόλυτα συναρπαστική». Ο Ίμπερτ συνεχίζει: «Αφηγείται την ιστορία της με νηφαλιότητα, ευφυΐα και ήσυχο ύφος... Είναι το είδος της ταινίας που σε στέλνει μακριά από την οθόνη γεμάτο περιέργεια να μάθεις περισσότερα για αυτόν τον άνθρωπο, τον Μπάρτον». Το περιοδικό *[[Newsweek]]* έγραψε: «Τα κατορθώματα του σερ Ρίτσαρντ Φράνσις Μπάρτον κάνουν τον Λόρενς της Αραβίας να μοιάζει με τουρίστα... Από σκηνή σε σκηνή, αυτή η ταινία σε συνεπαίρνει όσο λίγες ταινίες, κινούμενη μεταξύ Αφρικής και Αγγλίας για να αναδείξει μια εξαιρετική γκάμα χαρακτήρων τόσο σε «πρωτόγονες» όσο και σε «πολιτισμένες» κουλτούρες». Ο Ράφελσον αργότερα παρατήρησε: «Ήμουν πολύ τυχερός που έκανα αυτή την ταινία. Και μπορώ να σας πω ότι αν υπήρξε ποτέ μια ταινία που απόλαυσα κάνοντάς τη, ήταν αυτή». 

Ο Ράφελσον και ο Νίκολσον συνεργάστηκαν σε κινηματογραφικά έργα εποί σχεδόν 30 χρόνια. Ο Ράφελσον συνεργάστηκε ξανά με τον Νίκολσον το 1992 για πέμπτη φορά, μαζί με την Κάρολ Ίστμαν, σεναριογράφο των *[[Πέντε εύκολα κομμάτια|Πέντε εύκολων κομματιών]]* για την ταινία *Ο προστάτης*. Το 1996, γύρισε την έκτη και τελευταία του ταινία με τον Νίκολσον, το *Διαμάντια και αίμα*. Οι τελευταίες του ταινίες ήταν τα *Ένοχο παρελθόν* (1998) και *Εγκλήματα δωματίου* του 2002, βασισμένα σε έργα των Ρέιμοντ Τσάντλερ και Ντάσιελ Χάμετ, αντίστοιχα. Το *Εγκλήματα δωματίου* συμμετείχε στο 24ο Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Μόσχας. 

Ο Ράφελσον έχει τιμηθεί σε πολλά διεθνή φεστιβάλ κινηματογράφου, μεταξύ άλλων στην Αργεντινή, τη Βραζιλία, την Αγγλία, τη Γαλλία, την Ελλάδα, την Ιαπωνία, τη Σερβία και την Τουρκία. Το 2002, ήταν μέλος της κριτικής επιτροπής του 43ου Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης,  ενώ προβλήθηκαν ταινίες του σε σχετικό αφιέρωμα. 

## Προσωπική ζωή
Ο Μπομπ Ράφελσον παντρεύτηκε την Τόμπι Καρ το 1955. Έζησαν κοντά στο Άσπεν του Κολοράντο, σε ένα σπίτι «χτισμένο τη δεκαετία του '50 από έναν ορειβάτη και τον 11χρονο γιο του» το οποίο αγόρασε ο Ράφελσον το 1970. «Μένουμε εδώ και πουθενά αλλού», είπε. Η 10χρονη κόρη του Ράφελσον, Τζούλι, πέθανε από τραύματα όταν εξερράγη μια σόμπα προπανίου στο σπίτι των Ράφελσον στο Άσπεν τον Αύγουστο του 1973. Λίγο αργότερα, η Τόμπι Ράφελσον έμαθε ότι πάσχει από καρκίνο, αλλά τελικά ανάρρωσε. Αν και χώρισαν, παρέμειναν στενοί φίλοι και ο Ράφελσον αναφερόταν στην πρώτη του σύζυγο ως «προϊσταμένη νοσοκόμα, δασκάλα, φίλη του». Ο μεγαλύτερος γιος του είναι ο τραγουδοποιός Πίτερ Ράφελσον, ο οποίος έγραψε το τραγούδι «Open Your Heart», το οποίο έγινε επιτυχία από τη Μαντόνα. 

Το 1999, ο Ράφελσον παντρεύτηκε την Γκαμπριέλ Τορέκ και απέκτησαν δύο γιους, τον Ε.Ο. και τον Χάρπερ. Πέθανε από καρκίνο του πνεύμονα στο σπίτι του στο Άσπεν του Κολοράντο στις 23 Ιουλίου 2022 σε ηλικία 89 ετών.   

## Φιλμογραφία

**Ως παραγωγός χωρίς αναφορά του ονόματός του** 

* *[[Ξένοιαστος Καβαλάρης|Ξένοιαστος καβαλάρης]]*
* *[[Η τελευταία παράσταση]]*
* *[[Η μαμά και η πουτάνα]]*

## Παραπομπές

## Εξωτερικοί σύνδεσμοι

* 
* "Bob Rafelson and His Odd American Places" συνέντευξη
* "The Monologist and the Fighter: An Interview with Bob Rafelson" στο *Senses of Cinema*
* ''Sight and Sound'' συνέντευξη

Κατηγορία:Αμερικανοί σκηνοθέτες κινηματογράφου
Κατηγορία:Αμερικανοί σεναριογράφοι
Κατηγορία:Σελίδες με μη επιθεωρημένες μεταφράσεις