Μάρκος Κορνήλιος Φρόντων

Ο **Μάρκος Κορνήλιος Φρόντων**, λατιν.: *Marcus Cornelius Fronto* (π. 100)τέλη της δεκαετίας του 160 μ.Χ.), περισσότερο γνωστός ως **Φρόντων**, ήταν Ρωμαίος γραμματικός, ρήτορας και υποστηρικτής. Βερβερικής καταγωγής, γεννήθηκε στην Κίρτα (σημερινή Κωνσταντίνη της Αλγερίας ) στη Νουμιδία. Διετέλεσε αντικαταστάτης ύπατος για το διάστημα υπατείας του (*nundinium)* Ιουλίου-Αυγούστου 142 με συνάδελφο τον Γάιο Λαβέριο Πρίσκο.  Ο Αυτοκράτορας Αντωνίνος Πίος τον διόρισε διδάσκαλο των υιοθετημένων γιων του, των μελλοντικών Αυτοκρατόρων Μάρκου Αυρηλίου και Λεύκιου Βήρου.

## Ο βίος
Ο Φρόντων γεννήθηκε ως Ρωμαίος πολίτης το έτος 100  στην πρωτεύουσα της Νουμιδίας, την Κίρτα. Αυτοαποκαλείτο Λίβυος των νομάδων Λιβύων.   Διδάχθηκε ως παιδί από τον Έλληνα παιδαγωγό Αρίδηλο.  

Αργότερα, συνέχισε την εκπαίδευσή του στη Ρώμη  με τον φιλόσοφο Αθηνόδοτο και τον ρήτορα Διονύσιο.   Σύντομα απέκτησε τέτοια φήμη ως συνήγορος και ρήτορας, που θεωρείτο κατώτερος μόνο από τον Κικέρωνα . Συγκέντρωσε μεγάλη περιουσία, ανήγειρε μεγαλοπρεπή κτίρια, και αγόρασε τους περίφημους κήπους του Μαικήνα. 

Το 142 διετέλεσε ύπατος για δύο μήνες (Αύγουστο και Σεπτέμβριο) , αλλά αρνήθηκε τον ρόλο του ανθυπάτου της Ασίας λόγω προβλημάτων υγείας. Τα τελευταία του χρόνια ήταν πικρά από την απώλεια όλων των παιδιών του, εκτός από μία κόρη. Τα ταλέντα του ως ομιλητή και ρήτορα θαυμάστηκαν ιδιαίτερα από τους συγχρόνους του, αρκετοί από τους οποίους αργότερα θεωρήθηκε ότι σχημάτισαν μία σχολή, που ονομάστηκε *Φροντονιανή* από το όνομά του· ο στόχος του στη διδασκαλία του ήταν να ενσταλάξει την ακριβή χρήση της λατινικής γλώσσας, στη θέση των τεχνητών λέξεων συγγραφέων του 1ου αι. όπως ο Σενέκας ο Νεότερος και να ενθαρρύνει τη χρήση «ανεπιθύμητων και απροσδόκητων λέξεων», που μπορούν να βρεθούν με επιμελή ανάγνωση προ-Κικερώνιων συγγραφέων. Βρήκε τα λάθη του Κικέρωνα για την αδιαφορία του γι' αυτή την εκλεπτυσμένη προσέγγιση, αν και θαύμαζε τις επιστολές του ανεπιφύλακτα. Είναι πιθανό να απεβίωσε στα τέλη της δεκαετίας του 160 ως αποτέλεσμα της πανώλης των Αντωνίνων, που ακολούθησε τον Παρθικό Πόλεμο, αν και δεν υπάρχουν αδιάσειστα στοιχεία. Ο Κ. Ρ. Χάινες ισχυρίζεται ότι απεβίωσε το 166 ή το 167. 

## Σωζόμενα έργα
Μέχρι το 1815, τα μόνα σωζόμενα έργα που αποδίδονταν (λανθασμένα) στον Φρόντωνα ήταν δύο γραμματικές πραγματείες, *το De nominum verborumque differentiis* και *το Exemla elocutionum* (η τελευταία είναι πραγματικά από τον Aρουσιανό Μέσιο). Εκείνη τη χρονιά, ο Άντζελο Μάι ανακάλυψε στην Αμβροσιανή Βιβλιοθήκη στο Μιλάνο ένα χειρόγραφο παλίμψηστο, στο οποίο είχαν αρχικά γραφτεί μερικές από τις επιστολές του Φρόντωνα προς τους αυτοκρατορικούς μαθητές του, και οι απαντήσεις τους. Τέσσερα χρόνια αργότερα, ο Μάι βρήκε αρκετά ακόμη φύλλα από αυτό το χειρόγραφο στο Βατικανό. Αυτά τα παλίμψηστα ανήκαν αρχικά στο περίφημο μοναστήρι του Αγίου Κολουμβάνου στο Μπόμπιο, και είχαν αντικατασταθεί από τους μοναχούς με τα πρακτικά της Δ΄ Οικουμενικής Συνόδου (Α΄ Συνόδου της Χαλκηδόνας).

Οι επιστολές από το Αμβροσιανό παλίμψηστο, μαζί με τα άλλα αποσπάσματα, δημοσιεύθηκαν στη Ρώμη το 1815. Τα κείμενα του Βατικανού προστέθηκαν το 1823, όπως και το τέλος του *Gratiarum actio pro Carthaginiensibus* από άλλο χειρόγραφο του Βατικανού. Μόλις το 1956 ο Μπέρνχαρντ Μπίσοφ αναγνώρισε ένα τρίτο χειρόγραφο (που αποτελούνταν από ένα μόνο φύλλο) που περιείχε αποσπάσματα της αλληλογραφίας του Φρόντωνα με τον Βήρο, τα οποία επικαλύπτονταν με το παλίμψηστο του Μιλάνου. Ωστόσο, το πραγματικό χειρόγραφο είχε δημοσιευτεί για πρώτη φορά το 1750 από τον Ντομ Τάσιν, ο οποίος υπέθεσε ότι μπορεί να ήταν έργο του Φρόντωνα. 

Αυτά τα αποσπάσματα απογοήτευσαν τους ρομαντικούς μελετητές, καθώς δεν ανταποκρίνονταν στη μεγάλη φήμη του συγγραφέα, εν μέρει επειδή οι διδασκαλίες του Φρόντωνα, με την έμφαση που έδιναν στη μελέτη αρχαίων συγγραφέων σε αναζήτηση εντυπωσιακών λέξεων, δεν ήταν σύμφωνες με την τρέχουσα μόδα (η Ιταλία, όπου όχι μόνο ο Μάι αλλά και ο Τζ. Λεοπάρντι ενθουσιάστηκαν με αυτές, αποτελούσε εξαίρεση), εν μέρει επειδή δεν υποστήριζαν την υπόθεση ότι ο Φρόντων ήταν σοφός σύμβουλος του Μάρκου Αυρηλίου (πράγματι, δεν περιέχουν ίχνος πολιτικής συμβουλής), και εν μέρει επειδή τα συχνά παράπονά του για κακή υγεία, ειδικά αυτά που συγκεντρώθηκαν στο βιβλίο 5 του *Ad M. Caesarem*, προκάλεσαν περισσότερη ενόχληση, παρά συμπόνια. Αυτές οι δυσμενείς κρίσεις αντιστράφηκαν, όταν ο Φρόντων ερμηνεύτηκε γι' αυτό που ήταν, και όχι γι' αυτό που δεν ήταν, όπως ήδη στην συμπονετική αντιμετώπιση της Ντόροθι Μπροκ, *Σπουδές στον Φρόντωνα και της Εποχή του* (Κέιμπριτζ: Cambridge University Press, 1911).

Το μεγαλύτερο μέρος των επιστολών αποτελείται από αλληλογραφία με τον Αντωνίνο Πίο, τον Μάρκο Αυρήλιο και τον Λεύκιο Βήρο, στις οποίες ο χαρακτήρας των μαθητών του Φρόντου εμφανίζεται σε πολύ ευνοϊκό φως, ειδικά στην αγάπη που φαίνεται να διατηρούσαν και οι δύο για τον παλαιό τους διδάσκαλο.  Υπάρχουν επίσης επιστολές προς φίλους, κυρίως συστατικές επιστολές, αλλά περιλαμβάνει και μία (*Ad amicos* 1. 19) στην οποία ένας άσχετος Φρόντων (*ego epistulas invitissime scribo*, «Μισώ να γράφω γράμματα») παραπονιέται για τις προσπάθειες του Αύλου Γέλλιου να εξασφαλίσει αντίγραφα των γραπτών του για δημοσίευση. (Ο Φρόντων εμφανίζεται σε πέντε κεφάλαια των Αττικών Νυκτών [*Noctes Attice]*, αν και εκφράζει γούστα που μερικές φορές φαίνονται πιο κοντά σε αυτά του Γέλλιου, παρά σε εκείνα που εκδηλώνονται στις επιστολές.) Η συλλογή περιέχει επίσης πραγματείες για την ευγλωττία, ορισμένα ιστορικά αποσπάσματα και λογοτεχνικά μικροπράγματα για θέματα όπως ο έπαινος του καπνού και της σκόνης, της αμέλειας, και μία διατριβή για τον Αρίωνα. Επιπλέον, ένα απόσπασμα ομιλίας έχει διασωθεί από τον Μινούκιο Φήλικα (*Οκτάβιος* 9. 6–7), στην οποία ο Φρόντος κατηγορεί τους Χριστιανούς για αιμομιξία.

Ο Μάρκος Αυρήλιος, στους *[[Τα εις εαυτόν|Στοχασμούς]]* του, δεν αναφέρει τίποτε για τη ρητορική διδασκαλία του Φρόντωνα· ούτε, αν και γράφει στα ελληνικά, αναφέρει καν τον δάσκαλό του της ελληνικής ρητορικής και μακροχρόνιο φίλο του Ηρώδη τον Αττικό. Ωστόσο αποδίδει στον Φρόντωνα το ότι έμαθε για τα ελαττώματα της τυραννίας και την έλλειψη στοργής στην ανώτερη ρωμαϊκή τάξη (1.11). Δεδομένου ότι τα πρώτα ήταν κοινότοπα, μπορεί να υπάρχει μία κρυφή αναφορά στη ζωή υπό τον Αδριανό, τον οποίο ο Φρόντων αναδρομικά ισχυρίζεται ότι φοβόταν μάλλον, παρά αγαπούσε,  αλλά το δεύτερο επιβεβαιώνεται από την παρατήρηση του διδασκάλου, ότι δεν υπάρχει λατινικό αντίστοιχο για την ελληνική λέξη *φιλόστοργος*, που σημαίνει «στοργικός».  Οι επιστολές μεταξύ του Αυρηλίου και του Φρόντωνα, οι οποίες αποκαλύπτουν την οικεία φύση τής σχέσης τους, είναι οι μόνες αγαπητικές επιστολές που έχουν διασωθεί από την αρχαιότητα. 

Η *[[Editio princeps|κύρια έκδοση]]* ήταν του Mάι, όπως περιγράφεται παραπάνω· η τυπική έκδοση είναι το κείμενο Tόιμπνερ του M. φαν ντεν Χουτ (Λειψία, 1988). Η Κλασική Βιβλιοθήκη του Λεμπ τύπωσε μία έκδοση της αλληλογραφίας του Φρόντωνα με μία αντικριστή αγγλική μετάφραση από τον Κ. Ρ. Χάινες σε δύο τόμους (1919–1920). Το κείμενό της, αν και χρονολογημένο, εξακολουθεί να παρουσιάζει ενδιαφέρον. Ο φαν ντεν Χουτ δημοσίευσε επίσης ένα πλήρες σχόλιο στα αγγλικά (Leiden, 1999).

## Παραπομπές


## Περαιτέρω ανάγνωση

* Τσάμπλιν, Ε. 1980. *Φρόντος και Αντωνίνος Ρώμη.* Κέιμπριτζ, Μασαχουσέτη: Εκδόσεις Πανεπιστημίου Χάρβαρντ.
* Κλάασεν, Τζ.Μ. 2009. «Κορνήλιος Φρόντος: Ένας «Λίβυος Νομάς» στη Ρώμη.» *Acta Classica* 52:47–71.
* Φλέρι, Π. 2012. «Επιστολές του Μάρκου Αυρηλίου». Στο *Σύντροφο του Μάρκου Αυρηλίου.* Επιμέλεια M. van Ackeren, 62–76. Οξφόρδη και Μάλντεν, Μασαχουσέτη: Μπλάκγουελ.
* Φράιζενμπρουχ, Α. 2007. «Επιστροφή στον Φρόντο: Γιατρός και ασθενής στην αλληλογραφία του με έναν αυτοκράτορα.» Στο *Αρχαία γράμματα: Κλασική και ύστερη αρχαιότητα επιστολογραφία.* Επιμέλεια R. Morello και AD Morrison, 235–256. Οξφόρδη: Εκδόσεις Πανεπιστημίου Οξφόρδης.
* Κεμέζης, ΑΜ 2010. «Λουκιανός, Φρόντος και η απουσία σύγχρονης ιστοριογραφίας επί Αντωνίνων». *American Journal of Philology* 131:285–325.
* Κέουλεν, Γ. 2014. «Fronto και Apuleius: Δύο αφρικανικές καριέρες στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία». Στο *Apuleius και στην Αφρική.* Επιμέλεια: B. Todd Lee, E. Finkelpearl και L. Graverini, 129–153. Λονδίνο: Routledge.
* Μούλεν, Α. 2015. «Και στις δύο γλώσσες μας: Εναλλαγή ελληνολατινικού κώδικα στη ρωμαϊκή λογοτεχνία». *Γλώσσα και λογοτεχνία* 24:213–232.
* Ρίτσλιν, Α. 2011. "Parallel Lives: Domitia Lucilla and Cratia, Fronto and Marcus." *Eugesta* 1:163–203.
* Ρόνικ, MV 1997. «Στοιχεία Υποδομής της Αρχιτεκτονικής Ρητορικής και της Φιλοσοφικής Σκέψης στις Επιστολές του Φρόντο». Στο *Ρωμαϊκή Ευγλωττία: Ρητορική στην Κοινωνία και τη Λογοτεχνία.* Επιμέλεια WJ Dominik, 229–245. Λονδίνο και Νέα Υόρκη: Routledge.
* Γουέι, Ρ. 2013. «Ο Φρόντο και η ρητορική της φιλίας». *[[Cahiers des études anciennes]]* 50: 67–93.
* Castelli C. 2021, "Il greco di Frontone. Testo kritiko e traduzione. Studio linguistico, stilistico e retorico. Storia editoriale", Roma: Edizioni di Storia e letteratura.

## Εξωτερικοί σύνδεσμοι

* *Η αλληλογραφία του Μάρκου Κορνήλιου Φρόντου.* Επιμέλεια και μετάφραση από τον CR Haines (1919). ,  , στο Αρχείο Διαδικτύου . Εναλλακτικοί σύνδεσμοι προς το ίδιο: Loeb edition vol. 1 και έκδοση Loeb τόμος 2
* M. Cornelius Fronto: Epistulae (λατινικό κείμενο)
* Chisholm, Hugh, ed. (1911). "Fronto, Marcus Cornelius". Encyclopædia Britannica. Vol. 11 (11th ed.). Cambridge University Press. p. 250.  

Κατηγορία:Ρωμαίοι ρήτορες
Κατηγορία:Ρωμαίοι του 2ου αιώνα