Φόρος άνθρακα

[εναλλ.=Carbon taxes and emission trading worldwide|μικρογραφία|350x350εσ|[Εμπορία εκπομπών άνθρακα|Εμπόριο εκπομπών και φόροι άνθρακα σε όλο τον κόσμο (2019)

]]
Ο **φόρος άνθρακα** είναι ένας φόρος που επιβάλλεται στις εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα που απαιτούνται για την παραγωγή αγαθών και υπηρεσιών. Ο φόρος αυτός αποσκοπεί στο να καταστήσει ορατό το "κρυφό" κοινωνικό κόστος των εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα, το οποίο διαφορετικά γίνεται αισθητό μόνο με έμμεσους τρόπους, όπως οι σοβαρές αλλαγές στα καιρικά φαινόμενα. Λόγω της επιβολής του φόρου, αυξάνονται οι τιμές στα προϊόντα. Αυτό μειώνει τόσο τη ζήτηση για τέτοια αγαθά και υπηρεσίες όσο και ενθαρρύνει τις προσπάθειες για περαιτέρω μείωση των εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα. Στην απλούστερη μορφή του, ένας φόρος άνθρακα απευθύνεται στη μείωση μόνο των εκπομπών του CO2. Σε πιο σύνθετες μορφές, οι φόροι άνθρακα μπορούν να στοχεύσουν στην έμμεση μείωση και άλλων αερίων του θερμοκηπίου, όπως το μεθάνιο ή το υποξείδιο του αζώτου, υπολογίζοντας το δυναμικό θέρμανσης του πλανήτη (WGΡ) σε σχέση με το CO2.

Όταν καίγεται ένα καύσιμο που περιέχει υδρογονάνθρακα, όπως ο γαιάνθρακας (κάρβουνο), το πετρέλαιο ή το φυσικό αέριο, ο άνθρακας μετατρέπεται σε CO2 και άλλες ενώσεις άνθρακα (αλλότροπα). Αυτά τα αέρια του θερμοκηπίου που εκλύονται προκαλούν υπερθέρμανση του πλανήτη. Για να μειωθεί η έκλυση των αερίων, υπάρχει η δυνατότητα φορολόγησης της περιεκτικότητας του άνθρακα σε οποιοδήποτε σημείο του κύκλου του προϊόντος. Με βάση την έρευνα, οι φόροι αυτοί μπορούν να μειώσουν αποτελεσματικά τις εκπομπές. Εβδομήντα επτά χώρες και περισσότερες από 100 πόλεις έχουν δεσμευτεί να επιτύχουν καθαρές μηδενικές εκπομπές έως το 2050. Από το 2019, οι φόροι άνθρακα έχουν εφαρμοστεί ή έχουν προγραμματιστεί για εφαρμογή σε 25 χώρες, ενώ 46 χώρες θέτουν κάποια μορφή τιμολόγησης άνθρακα, είτε μέσω φόρων άνθρακα είτε μέσω συστημάτων εμπορίας εκπομπών (ΕΤS).

## Οικονομική θεωρία

Ο φόρος άνθρακα είναι μια μορφή φόρου ρύπανσης. Σε αντίθεση με τους κλασικούς κανονισμούς διοίκησης και ελέγχου που ρητά περιορίζουν ή απαγορεύουν τις εκπομπές από κάθε μεμονωμένο ρυπαίνοντα, ένας φόρος άνθρακα στοχεύει στο να επιτρέψει στην αγορά να καθορίσει τον πιο αποτελεσματικό τρόπο μείωσης της ρύπανσης. Ένας φόρος άνθρακα είναι ένας έμμεσος φόρος - ένας φόρος επί μιας συναλλαγής - σε αντίθεση με έναν άμεσο φόρο, ο οποίος φορολογεί το εισόδημα. Οι φόροι άνθρακα ορίζουν την τιμή και όχι το όριο των εκπομπών. Εκτός από τη δημιουργία κινήτρων για την εξοικονόμηση της ενέργειας, ένας φόρος άνθρακα θέτει τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας όπως η αιολική, η ηλιακή και η γεωθερμική σε ανταγωνιστικότερη θέση.

Στην οικονομική θεωρία, η ρύπανση θεωρείται μια αρνητική εξωτερικότητα. Είναι ένα αρνητικό αποτέλεσμα σε τρίτο μέρος που δεν εμπλέκεται άμεσα σε μια συναλλαγή και είναι ένα είδος αποτυχίας της αγοράς. Για να αντιμετωπιστεί το ζήτημα, ο οικονομολόγος Άρθουρ Πιγκού πρότεινε τη φορολόγηση των αγαθών (σε αυτήν την περίπτωση καυσίμων υδρογονανθράκων), που είναι η πηγή της εξωτερικότητας (σ.σ. διοξείδιο του άνθρακα) για να αντικατοπτριστεί με ακρίβεια το κόστος των αγαθών για την κοινωνία, εσωτερικεύοντας έτσι το κόστος της παραγωγής. Ο φόρος στην αρνητική εξωτερικότητα ονομάστικε πιγκουβιανός φόρος, ο οποίος πρέπει να ισούται με το κόστος.

Μέσα στο πλαίσιο της πρότασης του Πιγκού, οι σχετικές αλλαγές είναι οριακές και το μέγεθος της εξωτερικότητας θεωρείται ότι είναι αρκετά μικρό ώστε να μην προκαλέσει στρέβλωση στην οικονομία. Επειδή η κλιματική αλλαγή οδηγεί σε μεγάλες αλλαγές (μη οριακές), ο αντίκτυπος θα μπορούσε να μειώσει σημαντικά τον ρυθμό αύξησης του εισοδήματος και της ευημερίας. Το ποσό των πόρων, όμως, που πρέπει να αφιερωθούν στον μετριασμό της κλιματικής αλλαγής είναι αμφιλεγόμενο. Οι σχεδιαζόμενες πολιτικές για τη μείωση των εκπομπών του διοξειδίου του άνθρακα, παρόλο που είναι οριακές, μπορούν να προκαλέσουν μη οριακές επιδράσεις.

### Διαρροή άνθρακα
Η διαρροή άνθρακα συμβαίνει όταν η ρύθμιση των εκπομπών σε μια χώρα / τομέα ωθεί αυτές τις εκπομπές σε άλλους τομείς με λιγότερη ρύθμιση. Οι επιδράσεις διαρροής μπορεί να είναι αρνητικές (αύξηση της αποτελεσματικότητας του φόρου) και θετικές (μείωση της αποτελεσματικότητας του φόρου). Οι αρνητικές διαρροές είναι οι επιθυμητές.

Οι βραχυπρόθεσμες συνέπειες της διαρροής θα πρέπει να εξετάζονται έναντι των μακροπρόθεσμων επιπτώσεων. Μια πολιτική που, για παράδειγμα, θεσπίζει φόρους άνθρακα μόνο στις αναπτυγμένες χώρες ενδέχεται να έχει διαρροή εκπομπών στις αναπτυσσόμενες χώρες. Ωστόσο, μια επιθυμητή αρνητική διαρροή θα μπορούσε να προκύψει λόγω της μειωμένης ζήτησης άνθρακα, πετρελαίου και φυσικού αερίου στις αναπτυγμένες χώρες, χαμηλώνοντας τις τιμές. Αυτό θα επέτρεπε στις αναπτυσσόμενες χώρες να αντικαταστήσουν το πετρέλαιο ή το φυσικό αέριο με τον γαιάνθρακα, μειώνοντας τις εκπομπές. Έαν όμως η μειωμένη ζήτηση δεν προκύψει στις αναπτυγμένες χώρες λόγω της καθυστέρησης κυκλοφορίας των προηγμένων τεχνολογιών που μολύνουν λιγότερο, αυτή η αρνητική διαρροή μπορεί να μην έχει μακροπρόθεσμο όφελος.

### Συνοριακές προσαρμογές, δασμοί και απαγορεύσεις
Έχουν προταθεί πολιτικές για την αντιμετώπιση των ανησυχιών σχετικά με τις απώλειες που βιώνουν χώρες που επιβάλλουν φόρο άνθρακα έναντι χωρών που δεν το επιβάλλουν. Αυτές οι πολιτικές περιλαμβάνουν συνοριακές φορολογικές προσαρμογές, δασμούς και εμπορικές απαγορεύσεις για να ενθαρρύνουν τις χώρες να επιβάλλουν φόρους άνθρακα.

Οι συνοριακοί φόροι αντισταθμίζουν την απώλεια ως προς τις εισαγωγές από τις χώρες χωρίς φόρους άνθρακα. Μια εναλλακτική λύση θα ήταν να υπήρχαν εμπορικές απαγορεύσεις ή οι δασμοί που εφαρμόζονται ένταντι αυτών των χωρών. Τέτοιες όμως προσεγγίσεις δε θα γίνονταν αποδεκτές από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου. Προς το παρόν η νομολογία δεν έχει βγάλει συγκεκριμένες αποφάσεις σχετικά με τους φόρους που σχετίζονται με το κλίμα. Αυτό που έχει συζητηθεί είναι οι διοικητικές πτυχές των φορολογικών προσαρμογών στα σύνορα.

### Άλλοι τύποι φόρων
Δύο τύποι φόρων που σχετίζονται είναι οι φόροι εκπομπών και οι φόροι ενέργειας. Ένας φόρος στις εκπομπές των αερίων του θερμοκηπίου απαιτεί από τα μεμονωμένα μέλη να καταβάλλουν τέλος, χρέωση ή φόρο για κάθε τόνο αερίου του θερμοκηπίου, ενώ ένας φόρος ενέργειας εφαρμόζεται στα ίδια τα καύσιμα.

Όσον αφορά στον μετριασμό της κλιματικής αλλαγής, ο φόρος άνθρακα δεν αποτελεί τέλειο υποκατάστατο του φόρου εκπομπών. Για παράδειγμα, ένας φόρος άνθρακα ενθαρρύνει τη μειωμένη χρήση καυσίμων, αλλά δεν ενθαρρύνει τη μείωση εκπομπών, όπως η γεωλογική αποθήκευση διοξειδίου του άνθρακα.

Αντιστοίχως, οι φόροι ενέργειας αυξάνουν την τιμή της ενέργειας ανεξάρτητα από τις εκπομπές. Ένας ad valorem φόρος ενέργειας επιβάλλεται σύμφωνα με το ενεργειακό περιεχόμενο ενός καυσίμου ή την αξία ενός ενεργειακού προϊόντος, το οποίο μπορεί να είναι, αλλά και να μην είναι συνεπές με τις εκπεμπόμενες ποσότητες αερίων του θερμοκηπίου και τις αντίστοιχες δυνατότητες υπερθέρμανσης του πλανήτη. Μελέτες έχουν δείξει ότι για τη μείωση των εκπομπών κατά ένα ορισμένο ποσό, οι ad valorem φόροι ενέργειας θα ήταν πιο δαπανηροί από τους φόρους άνθρακα. Ωστόσο, παρόλο που οι εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου αποτελούν μια εξωτερικότητα, η χρήση των ενεργειακών υπηρεσιών μπορεί να οδηγήσει σε άλλες αρνητικές εξωτερικότητες, όπως η ατμοσφαιρική ρύπανση που δεν καλύπτεται από τον φόρο άνθρακα (όπως η αμμωνία ή τα αιωρούμενα σωματίδια). Ένας συνδυασμός φόρου άνθρακας και ενέργειας θα μπορούσε πιθανόν να είναι πιο αποτελεσματικός στη μείωση της ατμοσφαιρικής ρύπανσης από έναν φόρο άνθρακα μόνο.

Οποισδήποτε από αυτούς τους φόρους θα μπορούσε να συνδυαστεί με έκπτωση, έτσι ώστε να φορολογούνται περισσότερο όσοι εκπέμπουν πολύ και να επιδοτούνται εκείνοι που εκπέμπουν λιγότερο διοξείδιο του άνθρακα.

### Ενσωματωμένος άνθρακας και αρχιτεκτονική
Οι ενσωματωμένες εκπομπές άνθρακα, ή οι εκ των προτέρων εκπομπές άνθρακα (UCE), είναι το αποτέλεσμα της δημιουργίας και συντήρησης των υλικών που σχηματίζουν ένα κτίριο. Από το 2018, "Ο ενσωματωμένος άνθρακας είναι υπεύθυνος για το 11% των παγκόσμιων εκπομπών αερίων θερμοκηπίου και το 28% των παγκόσμιων εκπομπών στον τομέα των κτιρίων [...]. Ο ενσωματωμένος άνθρακας θα είναι υπεύθυνος για σχεδόν το ήμισυ των συνολικών εκπομπών νέων κατασκευών από τώρα έως το 2050."

Ο Steve Webb, συνιδρυτής της Webb Yates Engineers, πρότεινε ότι τα κτίρια με "υψηλή ποσότητα άνθρακα θα πρέπει να φορολογούνται όπως τα τσιγάρα" για να δημιουργηθεί ένα τεκμήριο υπέρ της ξυλείας, της πέτρας και άλλων τεχνικών αρχιτεκτονικού σχεδιασμού μηδενικού άνθρακα".

## Αποτελεσματικότητα
Έρευνες δείχουν ότι οι φόροι άνθρακα μειώνουν αποτελεσματικά τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου. Οι περισσότεροι οικονομολόγοι ισχυρίζονται ότι οι φόροι άνθρακα είναι ο πιο αποτελεσματικός τρόπος για τον περιορισμό της κλιματικής αλλαγής, με τις λιγότερο αρνητικές οικονομικές επιπτώσεις. 

Έρευνα στη Σουηδία διαπίστωσε ότι ο φόρος άνθρακα μείωσε επιτυχώς τις εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα από τις μεταφορές κατά 11% το 2019. Έρευνα στη Βρετανική Κολομβία διαπίστωσε ότι ο φόρος άνθρακα μείωσε τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου κατά 5-15% το 2015, ενώ υπήρχαν αμελητέες συνολικές οικονομικές επιπτώσεις. Μια άλλη έρευνα ίδιας περιοχής διαπίστωσε ότι οι βιομηχανίες στο σύνολό τους επωφελήθηκαν από το φόρο και είχαν "μικρές αλλά στατιστικά σημαντικές ετήσιες αυξήσεις στην απασχόληση κατά 0,74%" το 2017. Ωστόσο, οι βιομηχανίες υψηλής έντασης άνθρακα και ευαίσθητες στο εμπόριο επηρεάστηκαν αρνητικά. 

Τέλος, ορισμένες μελέτες έχουν δείξει ότι, ελλείψει αύξησης των κοινωνικών παροχών και των φορολογικών διευκολύνσεων, ένας φόρος άνθρακα πλήττει τα φτωχά νοικοκυριά περισσότερο από τα πλούσια νοικοκυριά.

## Εφαρμογή
Τόσο οι φόροι για την ενέργεια όσο και για τον άνθρακα έχουν εφαρμοστεί ως απάντηση στις δεσμεύσεις που απορρέουν από τη Σύμβαση Πλαίσιο των Ηνωμένων Εθνών για την Κλιματική Αλλάγη. Στις περισσότερες χώρες, ο φόρος εφαρμόζεται σε συνδυασμό με απαλλαγές.

### Ευρώπη
Στην Ευρώπη, πολλές χώρες έχουν επιβάλει φόρους ενέργειας ή φόρους ενέργειας που βασίζονται εν μέρει στην περιεκτικότητα σε άνθρακα. Οι χώρες αυτές είναι η Δανία, η Φινλανδία, η Γερμανία, η Ιρλανδία, η Ιταλία, οι Κάτω Χώρες, η Νορβηγία, η Σλοβενία, η Σουηδία, η Ελβετία και το Ηνωμένο Βασίλειο. Καμία από αυτές τις χώρες δεν μπόρεσε να εφαρμόσει  έναν ενιαίο φόρο άνθρακα για τα καύσιμα σε όλους τους τομείς.

Κατά τη δεκαετία του 1990, προτάθηκε φόρος άνθρακα / ενέργειας σε επίπεδο ΕΕ, αλλά απέτυχε λόγω πιέσεων από τις βιομηχανίες. Το 2010, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εξέτασε το ενδεχόμενο εφαρμογής ενός πανευρωπαϊκού ελάχιστου φόρου επί των αδειών ρύπανσης που αγοράστηκαν στο πλαίσιο του συστήματος εμπορίας εκπομπών αερίων θερμοκηπίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης (EU ETS), στο οποίο ο προτεινόμενος νέος φόρος θα υπολογιζόταν ως προς την περιεκτικότητα σε άνθρακα. Η προτεινόμενη τιμή ήταν από 4 έως 30 € ανά τόνο CO2.

## Παραπομπές

Κατηγορία:Άνθρακας
Κατηγορία:Κλιματική αλλαγή