Δοτική

**Δοτική** είναι η πτώση της αρχαίας ελληνικής γλώσσας και άλλων γλωσσών, την οποία μεταχειριζόμαστε όταν θέλουμε να προσδιορίσουμε σε ποιόν πρέπει να *δοθεί* κάτι. Η δοτική ήταν στην αρχαία ελληνική γλώσσα μία από τις πλάγιες πτώσεις. Χρησιμοποιώντας τη δοτική απαντούμε στην ερώτηση *σε ποιον;* (Παράδειγμα από τα ευαγγελικά κείμενα : ***ἀπόδοτε''' οὖν τά τοῦ '''Καίσαρος τῷ Καίσαρι''' καί τά τοῦ '''Θεοῦ τῷ Θεῷ***.)

Υπάρχουν στην νέα ελληνική γλώσσα κατάλοιπα χρήσης της δοτικής από αρχαιότερες φάσεις της γλώσσας, και χρησιμοποιούνται συνήθως επιρρηματικά, για πάράδειγμα, *τω όντι*, *εν τω μεταξύ*, *τοις μετρητοίς* και άλλα. Κάποιες εκκλησιαστικές εκφράσεις πολύς κόσμος τις αντιλαμβάνεται εσφαλμένα. Όταν λένε *δόξα τω Θεώ*, νομίζουν ότι λένε *δόξα(σε) το(ν) Θεό(ν)* αντί *δόξα στον Θεό* κι όταν λένε *δόξα σοι ο Θεός*, νομίζουν ότι λένε *δόξα εσύ ο Θεός* αντί *δόξα σε σένα (που είσαι) ο Θεός*.

Από τα αρχαία χρόνια, η απλοποίηση της προφοράς είχε σαν αποτέλεσμα πολλές δοτικές στον ενικό να μη διαφέρουν ακουστικά από τις αντίστοιχες αιτιατικές. Παραδείγματα, *τω ουρανώ / τον ουρανό* και *τη πόλει / την πόλι(ν)*. Έτσι, η δοτική άρχισε να εκφράζεται περιφραστικά με την πρόθεση «εις» και αιτιατική. Σιγά-σιγά, από το «εις» έμεινε μόνο το σίγμα που επικολλήθηκε στην αρχή του άρθρου. Όταν το άρθρο δε χρησιμοποιείται, μπαίνει μπροστά από το ουσιαστικό η νεοελληνική μορφή της πρόθεσης, δηλαδή «σε». Η γραμματική της νέας ελληνικής γλώσσας δεν αναγνωρίζει δοτική πτώση, αλλά αυτή υπάρχει με τη νέα της μορφή εκφράζοντας το έμμεσο αντικείμενο του ρήματος. Για παράδειγμα, οι αγγλικές εκφράσεις *to school*, *at school*, και *in school* όλες αποδίδονται *στο σχολείο* στα ελληνικά. Παράδειγμα πρότασης με έμμεσα αντικείμενα: *Ο ερευνητής γράφει τις μετρήσεις στην ειδική φόρμα με μαύρο στυλό.* Άμεσο αντικείμενο: *τις μετρήσεις* (αιτιατική). Έμμεσα αντικείμενα: *στη φόρμα* (δοτική) και *με στυλό* (οργανική).

Η πτώση αυτή απαντάται στις γραμματικές άλλων γλωσσών, όπως στη γερμανική.

## Ελληνικά
### Αρχαία ελληνικά
Επιπροσθέτως της βασικής της λειτουργίας, η δοτική πτώση έχει και άλλες λειτουργίες στην αρχαία ελληνική:
*Δοτική του σκοπού: Είναι όταν η δοτική χρησιμοποιείται για να δηλώσει το σκοπό μιας συγκεκριμένης ενέργειας. Για παράδειγμα:
**«**τῷ βασιλεῖ** μάχομαι»
***«**για τον βασιλιά** μάχομαι»
**«θνῄσκω **τῇ τιμῇ**»
***πεθαίνω **για την τιμή**
*Δοτική προσωπική χαριστική ή αντιχαριστική: Είναι η δοτική που εκφράζει το πλεονέκτημα ή το μειονέκτημα από κάτι για κάποιον. Για παράδειγμα:
**Για το όφελος: «πᾶς ἀνὴρ **αὑτῷ** πονεῖ» (Σοφοκλής, *[[Αίας (τραγωδία)|Αίας]]* 1366).
***«κάθε άνδρας **για τον εαυτό του** μοχθεί»
**Για τη βλάβη ή το μειονέκτημα: «ἥδε ἡ ἡμέρα **τοῖς Ἕλλησι** μεγάλων κακῶν ἄρξει.» (Θουκυδίδης 2.12.4).
***«αυτή η ημέρα **για τους Έλληνες** θα είναι η αρχή μεγάλων κακών.»
*Δοτική προσωπική κτητική: Είναι η δοτική που χρησιμοποιείται για να δηλώσει *τον κάτοχο* ενός συγκεκριμένου αντικειμένου ή αντικειμένων. Για παράδειγμα:
**«**ἄλλοις** μὲν γὰρ χρήματά ἐστι πολλὰ καὶ ἵπποι, ἡμῖν δὲ ξύμμαχοι ἀγαθοί.» (Θουκυδίδης 1.86.3).
***«**για τους άλλους** μεν χρήματα και άλογα υπάρχουν πολλά, εμείς δε έχουμε συμμάχους αγαθούς.»
*Δοτική προσωπική ηθική:  Είναι όταν η δοτική χρησιμοποιείται για να δηλώσει ότι το αναφερόμενο πρόσωπο ή πράγμα αντιμετωπίζεται με ενδιαφέρον από κάποιον. Η δοτική αυτή συνήθως, αν όχι αποκλειστικά, χρησιμοποιείται σε αντωνυμίες. Ως εκ τούτου, ονομάζεται επίσης «δοτική της προσωπικής αντωνυμίας». Για παράδειγμα:
**«τούτῳ πάνυ **μοι** προσέχετε τὸν νοῦν.» (Δημοσθένης 18.178).
***«σε αυτό ιδιαίτερα **να μου** δώσετε προσοχή.»
**«ὦ μῆτερ, ὡς καλός **μοι** ὁ πάππος.» (Ξενοφών, *[[Κύρου Παιδεία]]* 18.178).
***«ω μητέρα, πόσο καλός **που μου είναι** ο παππούς.»
*Δοτική προσωπική του ενεργούντος προσώπου: Είναι η δοτική που χρησιμοποιείται για να δηλώσει το πρόσωπο που ενεργεί. Να σημειωθεί, ωστόσο, ότι στην αρχαία ελληνική, το ενεργόν πρόσωπο είναι συνήθως στη γενκή μετά το *ὑπό*. Το ενεργόν πρόσωπο είναι στη δοτική πιο συχνά με την παθητική παρακειμένου και υπερσυντελίκου, και με το ρηματικό επίθετο στο -τέος. Για παράδειγμα:
**«πολλαὶ θεραπεῖαι **τοῖς ἰατροῖς** εὕρηνται.» (Ισοκράτης 8.39)
***«πολλές θεραπείες **από τους ιατρούς** έχουν βρεθεί.»
*Οργανική δοτική: Είναι όταν η δοτική χρησιμοποιείται για να δηλώσει ένα όργανο ή ένα μέσο μιας συγκεκριμένης ενέργειας (ή, ακριβέστερα, ως την οργανική πτώση). Για παράδειγμα:
**«με κτείνει **δόλῳ**» (Όμηρος, *[[Οδύσσεια]]* 9.407)
***«με σκοτώνει **με δόλο**»
*Τροπική δοτική: Είναι η δοτική που χρησιμοποιείται για να περιγράψει τον *τρόπο* με τον οποίο έγινε κάτι. Για παράδειγμα: 
**«**νόσῳ** ὕστερον ἀποθανόντα.»
***«**από νόσο** ύστερα πέθανε.»
*Δοτική του μέτρου ή της διαφοράς: Είναι η δοτική που χρησιμοποιείται για να δηλώσει τη *μέτρηση της διαφοράς*. Για παράδειγμα:
**«**τῇ κεφαλῇ** μείζονα.» (Πλάτων, *[[Φαίδων (διάλογος)|Φαίδων]]*  101α)
**«**κατά ένα κεφάλι** μεγαλύτερος.»
***«**μακρῷ** ἄριστος.» (Πλάτων, *[[Νόμοι (διάλογος)|Νόμοι]]* 729δ)
**«**μακράν** ο καλύτερος.»

Τα άρθρα στην ελληνική δοτική είναι

### Νέα ελληνικά
Η δοτική πτώση δεν υπάρχει πλέον στα νέα ελληνικά, εκτός των απαρχαιωμένων εκφράσεων όπως είναι το *δόξα τω Θεώ* (από το εκκλησιαστικό τῷ Θεῷ δόξα), το *εντάξει* (ἑν τάξει) ή το *τοις μετρητοίς*. Οι περισσότερες από τις λειτουργίες της δοτικής έχουν ενσωματωθεί στην αιτιατική.

## Πηγές


Κατηγορία:Γραμματικές πτώσεις

Κατηγορία:Συντακτικό