Γερμανικός

Ο **Γερμανικός**, επίσημα **Ιούλιος Καίσαρ Γερμανικός** (λατινικά: *Germanicus Iulius Caesar*, 24 Μαΐου 15 π.Χ. – 10 Οκτωβρίου 19) ήταν ορισθείς από τον Τιβέριο διάδοχος της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και εξέχων στρατηγός γνωστός για τις εκστρατείες του στη Γερμανία. Ήταν μέλος της Ιουλιο-Κλαυδιανής δυναστείας, η οποία πρωταγωνίστησε κατά την πρώιμη Αυτοκρατορική Περίοδο στην Αρχαία Ρώμη. Το πρώτο του όνομα ήταν είτε «Νέρων Κλαύδιος Δρούσος» από τον πατέρα του ή «Τιβέριος Κλαύδιος Νέρων» από το θείο του. Έλαβε το επώνυμο «Γερμανικός», με το οποίο είναι περισσότερο γνωστός, το 9 π.Χ., όταν αυτό αποδόθηκε στον πατέρα του ως υπενθύμιση των νικηφόρων εκστρατειών του στη Γερμανία. Ήταν ανιψιός του αυτοκράτορα Τιβέριου (αδελφού του πατέρα του), αδελφός του αυτοκράτορα Κλαυδίου, πατέρας του αυτοκράτορα Καλιγούλα, παππούς, από την πλευρά της μητέρας, του αυτοκράτορα Νέρωνα και πατέρας, από την πλευρά του πατέρα, της Ιουλίας Δρουσίλλας. Την εποχή που βρισκόταν στις ανατολικές επαρχίες ο Γερμανικός συγκρούστηκε με τον κυβερνήτη της Συρίας Γναίο Καλπούρνιο Πίσων. Στην περίοδο της διαμάχης τους ο Γερμανικός αρρώστησε βαριά και πέθανε πρόωρα (10 Οκτωβρίου 19). Ο θάνατος του αποδόθηκε σε δηλητηρίαση αλλά αυτό δεν αποδείχτηκε ποτέ, ήταν υπερβολικά δημοφιλής για τους Ρωμαίους και παρέμεινε πολλά χρόνια μετά τον θάνατο του. Για τους Ρωμαίους ο Γερμανικός ήταν ισάξιος με ότι ο Αλέξανδρος ο Μέγας για τους Έλληνες λόγω της ηλικίας και του τρόπου θανάτου του, του ενάρετου χαρακτήρα του, της λαμπερής σωματικής του διάπλασης και της στρατιωτικής του φήμης.

## Βιογραφικά στοιχεία

### Καταγωγή

Ο Γερμανικός γεννήθηκε στη Ρώμη. Πατέρας του ήταν ο Νέρων Κλαύδιος Δρούσος, γιος της αυτοκράτειρας Λιβίας, τρίτης συζύγου του Αυτοκράτορα Αυγούστου. Μητέρα του ήταν η Αντωνία η Νεότερη, κόρη του Μάρκου Αντώνιου από την Οκταβία, αδελφή του Αυγούστου. Αδέλφια του ήταν η Λιβίλλα και ο Κλαύδιος, μετέπειτα αυτοκράτορας. Ο Γερμανικός νυμφεύτηκε τη δεύτερη εξαδέλφη του από την οικογένεια της μητέρας του, την Αγριππίνα την Πρεσβύτερη, εγγονή του Αυγούστου, κάπου ανάμεσα στα έτη 1 και 5. Απέκτησαν μαζί εννέα παιδιά. Δύο πέθαναν πολύ μικρά κι ένα άλλο, ο Γάιος Ιούλιος Καίσαρ κατά την παιδική του ηλικία. Τα υπόλοιπα έξι που έφτασαν την ενηλικίωση ήταν: Νέρων Ιούλιος Καίσαρ, Δρούσος Καίσαρ, Γάιος Καλιγούλας (πρωταρχικό όνομα Γάιος Ιούλιος Καίσαρ Γερμανικός, μετέπειτα Αυτοκράτορας), Ιουλία Αγριππίνα (μετέπειτα αυτοκράτειρα, μητέρα του Αυτοκράτορα Νέρωνα), Ιουλία Δρουσίλλα και Ιουλία Λιβίλλα. To βαπτιστικό του ήταν είτε Νέρων Κλαύδιος Δρούσος από τον πατέρα του είτε 
Τιβέριος Καίσαρας Αύγουστος από τον θείο του αυτοκράτορα Τιβέριο. Μερικοί ιστορικοί όπως ο Ιωσήφ Κονσταντίν Ντράγκαν πιστεύουν ότι ονομαζόταν Δέκιμος Κλαύδιος Δρούσος επειδή το βαπτιστικό όνομα του πατέρα του ήταν *"Δέκιμος"*. Το ψευδώνυμο *"Γερμανικός"* το κληρονόμησε από τον πατέρα του μετά τον θάνατο του χάρη στις νίκες του με τους Γερμανούς, έγινε αρχηγός της οικογένειας (9 μ.Χ.). Ο θείος του αυτοκράτορας Τιβέριος τον υιοθέτησε και τον όρισε κληρονόμο (4 μ.Χ.), του αποδόθηκε το όνομα Ιούλιος Καίσαρας και έγινε το πλήρες του όνομα *"Γερμανικός Ιούλιος Καίσαρας"*. Με την υιοθεσία του θείου του ο αδελφός του Κλαύδιος έγινε ο νόμιμος εκπρόσωπος του πατέρα του και έλαβε το όνομα Γερμανικός ως αρχηγός της οικογένειας.

### Η επανάσταση των Ιλλυριών

Ο Γερμανικός έγινε Quaestor τέσσερα χρόνια μετά την συμπλήρωση της νόμιμης ηλικίας των 25 ετών (7 μ.Χ.). Ο Γερμανικός απεστάλη στο Ιλλυρικό να βοηθήσει τον θείο του Τιβέριο να καταπνίξει μια εξέγερση από τις Ιλλυρικές φυλές Δεσιτιάτες και Βρευκοί στην Παννονία και την Δαλματία. Με τους στρατολογημένους πολίτες και πρώην δούλους του έφτασε να ενισχύσει τον θείο του στο Σίσακ, την βάση των επιχειρήσεων απέναντι στις Ιλλυρικές φυλές. Στα τέλη του έτους έφτασαν 3 νέες Λεγεώνες από την Μοισία υπό την διοίκηση του Αύλου Καικίνα Σεβήρου και 2 από την Θράκη υπό την διοίκηση του Μάρκου Πλαύτιου Σιλβανού. Με την άφιξη του Γερμανικού στην Παννονία οι επαναστάτες που είχαν καταφύγει στα ορεινά περάσματα υποχώρησαν άτακτα, ο Γερμανικός χώρισε τον στρατό του σε μικρότερα αποσπάσματα ώστε να καλύψουν όλη την έκταση. Οι Ρωμαίοι καταδίωξαν τους Ιλλυριούς παντού, ο Γερμανικός υποσχέθηκε αμνηστία σε όσους παρέδιδαν τα όπλα οικειοθελώς, τα αποσπάσματα του καταδίωξαν και νίκησαν την Ιλλυρική φυλή των Μαζίων.

Η επανάσταση κατέρρευσε όταν ο οπλαρχηγός των Βρευκών Βάτω ο Βρυκιανός παρέδωσε τον αρχηγό του στους Ρωμαίους και κατέθεσε τα όπλα με αντάλλαγμα την αμνηστία.
Ο Βάτω ο Βρυκιανός δεν γλίτωσε ωστόσο τον θάνατο, ηττήθηκε σε μάχη και τον εκτέλεσε ο πρώην σύμμαχός του Βάτω ο Δεσιτιάτης, οπλαρχηγός των Δεσιτιατών, με τον τρόπο αυτό οι Ιλλυριοί διχάστηκαν βαθύτατα και οι Ρωμαίοι τους υπέταξαν χωρίς μάχη. Η υποταγή των Βρευκών έφερε σημαντικά κέρδη τους Ρωμαίους αφού με το τέλος του πολέμου προσχώρησαν στον στρατό τους και τον ενίσχυσαν με οκτώ βοηθητικές μονάδες. Ο Βάτω ο Δεσιτιάτης αποσύρθηκε στην Δαλματία, κατέλαβε τα βουνά της Βοσνίας και ξεκίνησε αντεπιθέσεις εναντίον των ιθαγενών που είχαν συμμαχήσει με τους Ρωμαίους. Με την λήξη του πολέμου ο Τιβέριος διόρισε τον Λέπιδο διοικητή του Σίσακ και τον Σιλβανό διοικητή του Σίρμιου.
Ο επόμενος και τελικός στόχος των Ρωμαίων ήταν η υποταγή των Δεσιτιάτων (9 μ.Χ.), προχώρησαν για την Δαλματία. Ο Τιβέριος χώρισε τον στρατό σε τρεις ομάδες, η πρώτη υπό τον Λέπιδο, η δεύτερη υπό τον Σιλβανό και η τρίτη υπό τον ίδιο και τον ανεψιό του Γερμανικό. Οι δύο πρώτες μεραρχίες εξολόθρευσαν ολοκληρωτικά τους Δεσιτιάτες στα ορεινά οχυρά τους. Ο Τιβέριος και ο Γερμανικός κατέλαβαν από τους Ιλλυριούς πολλές πόλεις γύρω από το Μαυροβούνιο και στην συνέχεια ξεκίνησαν την καταδίωξη του Βάτω του Δεσιτιάτη με στόχο να τον αναγκάσουν να παραδοθεί. Ο Βάτω δραπέτευσε σε ένα κάστρο στην Σαλώνα και αρνήθηκε την παράδοση του, ο Τιβέριος και ο Γερμανικός ξεκίνησαν την πολιορκία και την συνέχισαν μέχρι την σύλληψη του. Την περίοδο των διαπραγματεύσεων ο Γερμανικός ξεκίνησε μια εκστρατεία τιμωρίας των Ιλλυριών, κατέλαβε την Αρντούμπα και τις γύρω πόλεις, κατόπιν επέστρεψε στον θείο του. Το έτος 12 ο Γερμανικός ονομάστηκε Ύπατος, έχοντας στο ενεργητικό του τέσσερις θητείες ως στρατιωτικός ταμίας (quaestor).

### Μεσοδιάστημα

Μετά από ένα λαμπρό ξεκίνημα στην Ιλλυρική εκστρατεία ο Γερμανικός επέστρεψε στην Ρώμη (9 μ.Χ.), τιμήθηκε με έμβλημα χωρίς να τελέσει τον γύρο του θριάμβου και πήρε τον τίτλο του Πραίτορα. Ο Γερμανικός πήρε την άδεια να είναι υποψήφιος Ύπατος πριν την νόμιμη στιγμή και το δικαίωμα να ομιλεί πρώτος στην Γερουσία μετά τους Υπάτους. Ο Δίων Κάσσιος έγραψε ότι ο Γερμανικός έγινε δημοφιλής ως Κοσμήτορας (Δικηγόρος), τόσο σε αυτοκρατορικές υποθέσεις μπροστά στον Αύγουστο όσο και σε ιδιωτικές δίκες. Την εποχή που δικαζόταν ένας Κοσμήτορας για φόνο (10 μ.Χ.) ο εισαγγελέας από φόβο μήπως τον αθωώσουν από σεβασμό στον Γερμανικό ζήτησε να μεταφερθεί η δίκη μπροστά στον ίδιο τον Αύγουστο. Ο Πόπλιος Κουινκτίλιος Βάρος οδήγησε τρεις Ρωμαϊκές Λεγεώνες εναντίον των Γερμανικών φυλών (9 μ.Χ.) αλλά συνετρίβησαν από τον εθνικό ήρωα των Γερμανών Αρμίνιο στην Μάχη του Τευτοβούργιου Δρυμού. Την εποχή που ήταν Ανθύπατος ο Γερμανικός απεστάλη από τον θείο του Τιβέριο να πολεμήσει εναντίον των Γερμανών (11 μ.Χ.). Οι εκστρατείες του Τιβέριου και του Γερμανικού (11/12 μ.Χ.) και η συμμαχία με τους Μαρκομάννους εμπόδισαν τους Γερμανούς να διασχίσουν τον Ρήνο και να εισβάλουν στην Γαλατία και την Ιταλία. Τον χειμώνα ο Γερμανικός επέστρεψε στην Ρώμη, μετά από πέντε θητείες ως Ταμίας χωρίς να γίνει καν Αιδίλης ή Πραίτορας διορίστηκε Ύπατος μαζί με τον Γάιο Φοντείο Καπίτων (12 μ.Χ.). Την εποχή που ήταν Ύπατος συνέχισε να εξασκεί με το ίδιο πάθος το επάγγελμα του Δικηγόρου κάτι που τον έκανε εξαιρετικά δημοφιλή. Η φήμη του αυξήθηκε κατακόρυφα με την συμμετοχή του στα *"Παιχνίδια του Άρη"*, όπως γράφει ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος στο έργο του Φυσική Ιστορία απελευθέρωσε 200 λιοντάρια στον Μέγα Ιππόδρομο.

Ο Οκταβιανός Αύγουστος διόρισε τον Γερμανικό διοικητή των δυνάμεων του Ρήνου που αποτελούσε το 1/3 του Ρωμαϊκού στρατού (13 μ.Χ.). Την επόμενη χρονιά ο Οκταβιανός Αύγουστος πέθανε (17 Σεπτεμβρίου 14 μ.Χ.) και η Γερουσία συνεδρίασε για να ορίσει τον Τιβέριο διάδοχο. Την ίδια μέρα η Γερουσία έστειλε αντιπροσωπεία στον Γερμανικό ώστε να τον ενημερώσει για να στείλει συλλυπητήρια για τον θάνατο του παππού του και να τον ορίσει Ανθύπατο, έφτασε στον Ρήνο τον Οκτώβριο. 
Μετά το θάνατο του Αυγούστου (14 μ.Χ.) η Σύγκλητος ανέθεσε στο Γερμανικό την ηγεσία των δυνάμεων για επίθεση εναντίον της Γερμανίας. Οι Ρωμαϊκές Λεγεώνες επαναστάτησαν στο Ιλλυρικό και στην Γερμανία, οι Γερμανικές που βρίσκονταν στον Κάτω Ρήνο, στα σύνορα με τους Ούβιους επαναστάτησαν υπό την ηγεσία του Αύλου Καικίνα Σεβήρου. Οι επαναστάτες ζητούσαν τις αμοιβές που τους είχε υποσχεθεί ο Αύγουστος και ο Τιβέριος αδιαφόρησε. Ο Γερμανικός ανέλαβε να καταστείλει τα στρατεύματα του Κάτω Ρήνου και ο Δρούσος του Ιλλυρικού. Ο στρατός του Κάτω Ρήνου ζητούσε αύξηση των μισθών, μείωση της θητείας από τα 20 στα 16 χρόνια και απόλυση των Εκατόνταρχων που τους μεταχειρίστηκαν άσχημα. Με την άφιξη του Γερμανικού υπέβαλαν τα αιτήματα τους τα δέχτηκε και αποφάσισαν ενθουσιασμένοι να τον ανακηρύξουν αυτοκράτορα, ο Γερμανικός αρνήθηκε ευγενικά δηλώνοντας την πίστη του στον θείο του Τιβέριο. Όταν έμαθαν τα νέα στον στρατό του Άνω Ρήνου έστειλαν αντιπροσωπεία υπό τον Γάιο Σίλιο για να υποβάλει και τα δικά τους αιτήματα, ο Γερμανικός τα δέχτηκε επίσης. Με στόχο να ικανοποιήσει αυτά που είχε υποσχεθεί στις Λεγεώνες ο Γερμανικός πλήρωσε από την τσέπη του, πλήρωσε και τις 8 Λεγεώνες ακόμα και όσους δεν του το ζήτησαν, οι δύο στρατοί του Άνω και Κάτω Ρήνου ήρθαν σε πλήρη τάξη. Ο Γερμανικός προχώρησε ένα βήμα περισσότερο, για να τους ενώσει τους οδήγησε σε επίθεση ενάντια της Γερμανικής φυλής Μάρσι στον ποταμό Ρουρ. Τα στρατεύματα του Γερμανικού λεηλάτησαν τα χωριά που βρήκαν στον δρόμο τους και έσφαξαν τους κατοίκους, επιτέθηκαν κατόπιν στις υπόλοιπες φυλές που βρίσκονταν ανάμεσα στους Μάρσι και τον ποταμό Ρήνο. Με την επιστροφή του στην Ρώμη ο Γερμανικός ίδρυσε το *"Σόδαλες Αυγουστάλες"* για να τιμήσει τον Οκταβιανό Αύγουστο, έγινε και ο ίδιος μέλος του. Ο Τιβέριος τον τίμησε στην Γερουσία για της υπηρεσίες που είχε προσφέρει αν και απουσίαζε. Ο Οβίδιος στο έργο του *"Φαστί"* χρονολογεί την ημέρα που ψήφισε η Γερουσία τον θρίαμβο του Γερμανικού (1 Ιανουαρίου 15 μ.Χ.).

### Γερμανική εκστρατεία

thumb|400px|''Η εκστρατεία του Γερμανικού στη Γερμανία το έτος 16 μ.Χ.''
Τα επόμενα χρόνια ο Γερμανικός οδήγησε τις Ρωμαϊκές Λεγεώνες στον Ρήνο εναντίον των Γερμανών με στόχο να αντιμετωπίσει τον Αρμίνιο και τους συμμάχους του. Ο πραγματικός του στόχος σύμφωνα με τον Τάκιτο ήταν να εκδικηθεί την συντριβή του Βάρου στην Μάχη του Τευτοβούργιου Δρυμού και όχι να επεκτείνει την Ρωμαϊκή επικράτεια. Την άνοιξη του 15 μ.Χ. ο Γερμανικός διέσχισε τον Ρήνο και επιτέθηκε στους Χάττοι, λεηλάτησε την πρωτεύουσα τους Μίντεν, την ύπαιθρο και κατόπιν επέστρεψε στον Ρήνο. Ο Σέγεστος του έστειλε μήνυμα για να του ζητήσει βοήθεια επειδή είχε φυλακιστεί από τον Αρμίνιο, τα στρατεύματα του Γερμανικού ελευθέρωσαν τον Σέγεστο και πήραν αιχμάλωτη την κόρη του Τουσνέλντα που ήταν έγκυος σύζυγος του Αρμίνιου. Κατά τη διάρκεια της κράτησής της, της επέτρεπε να κοιμάται στο κατάλυμά του. Ο ίδιος ανέφερε: «Είναι γυναίκες και πρέπει να γίνονται σεβαστές, καθώς θα γίνουν σύντομα πολίτες της Ρώμης». Με την επιστροφή του στην Ρώμη αποδέχτηκε τον τίτλο του αυτοκράτορα από τον θείο του Τιβέριο. Ο Αρμίνιος κάλεσε τους Χερούσκους και τις γύρω Γερμανικές φυλές να πάρουν τα όπλα εναντίον των Ρωμαίων. Ο Γερμανικός χώρισε τον στρατό του στα δύο, το πρώτο βήμα βάδισε ανατολικά του Ρήνου, το δεύτερο προς την Βόρεια Θάλασσα μέχρι τον ποταμό Έμς με στόχο να αντιμετωπίσει τα δύο κύρια Γερμανικά φύλλα, τους Χερούσκους και τους Βρουκτέρους. Τα Ρωμαϊκά στρατεύματα εισήλθαν στην επικράτεια των Βρουκτέρων όπου ένας στρατηγός ο Λούκιος Στερτίνιος τους νίκησε και ανέκτησε από τον εξοπλισμό τους τον χαμένο αετό της 19ης Λεγεώνας. Οι Λεγεώνες του Γερμανικού στα βόρεια λεηλάτησαν την περιοχή ανάμεσα στους ποταμούς Έμς και Λίππε, εισήλθαν στο δάσος του Τευτοβούργου και ξεκίνησαν να θάβουν τα σκόρπια λείψανα των Ρωμαίων στρατιωτών από την καταστροφική μάχη. Μετά από μισή μέρα ο Γερμανικός διέταξε την διακοπή της ταφής ώστε να συνεχίσει ο στρατός του τον πόλεμο εναντίον των Γερμανών. Ο Γερμανικός προχώρησε στο κέντρο του κράτους των Χερούσκων το οποίο καταγράφει ο Τάκιτος ως *"βαλτώδεις υπερυψωμένες οδοί"*, οι βαλτώδεις πεδιάδες στις οποίες τα στρατεύματα του Αρμίνιου επιτέθηκαν στους Ρωμαίους. Ο Αρμίνιος παγίδευσε αρχικά το ιππικό του Γερμανικού αλλά σύντομα η κατάσταση αντιστράφηκε, η πρώτη μάχη κράτησε δύο μέρες χωρίς νικητή και ο στρατός του Γερμανικού επέστρεψε στον Ρήνο. Ο Γερμανικός έστειλε τους στρατηγούς Πόπλιο Βιτέλλιο τον Νεότερο και τον Γάιο Αντίο να συλλέξουν φόρους από τους Γαλάτες και διέταξε την κατασκευή στόλου. Οι Γερμανοί πολιόρκησαν το *"Κάστρο Αλίσο"*, ένα φρούριο στον ποταμό Λίππε αλλά έλυσαν την πολιορκία όταν έφτασαν οι Ρωμαϊκές ενισχύσεις. Οι Γερμανοί κατέστρεψαν έναν Ρωμαϊκό τύμβο και έναν ναό αφιερωμένο στον πατέρα του Γερμανικού Δρούσο, ο Γερμανικός το ανακαίνισε και διέταξε την τέλεση νεκρικών αγώνων για να τιμήσει την μνήμη του πατέρα του. Τα νέα τείχη και τα χωματουργικά έργα ασφάλισαν ολόκληρη την περιοχή ανάμεσα στον ποταμό Λίππε και τον Ρήνο. Στα πλαίσια της τελευταίας μεγάλης εκστρατείας εναντίον του Αρμίνιου (16 μ.Χ.) ο Γερμανικός εξόπλισε οκτώ Λεγεώνες με Γαλατικές και Γερμανικές βοηθητικές δυνάμεις. Οι Ρωμαίοι συνάντησαν τον στρατό του Αρμίνιου στο σημερινό Ρίντελν δίπλα από τον ποταμό Βέζερ, ακολούθησε η *"μάχη του ποταμού Βέζερ"* η οποία ήταν σύμφωνα με τον Τάκιτο κατέληξε σε συντριπτική Ρωμαϊκή νίκη:

*"οι εχθροί σφαγιάζονταν συνεχώς από την πέμπτη ώρα της ημέρας μέχρι την δύση του ηλίου, όλο το έδαφος ήταν για 10 μίλια καλυμμένο με πτώματα και όπλα"*.

Ο Αρμίνιος και ο θείος του Ινγκουιόμερ τραυματίστηκαν και δραπέτευσαν από την μάχη. Οι Ρωμαίοι στρατιώτες τίμησαν τον αυτοκράτορα Τιβέριο με μια μεγάλη στοίβα όπλων τα οποία είχαν πάρει λάφυρα από τους Γερμανούς και με χαραγμένα τα ονόματα των ηττημένων φυλών. Η θέα της στοίβας εξόργισε τους Γερμανούς που ετοιμάζονταν να υποχωρήσουν πέρα από τον Έλβα, επέστρεψαν, επιτέθηκαν στους Ρωμαίους στο *"τείχος της Αγγριβαρίας"* και ξεκίνησαν την δεύτερη μάχη. Οι Ρωμαίοι που είχαν προβλέψει την επιστροφή των Γερμανών ανασυντάχθηκαν ταχύτατα, ο Γερμανικός έβλεπε πλέον σαν μοναδική λύση την ολοκληρωτική καταστροφή τους. Οι Ρωμαίοι με το πέρας της μάχης ύψωσαν ένα μεγάλο ανάχωμα με την επιγραφή *"ο στρατός του Καίσαρα Τιβέριου αφού κατέκτησε όλες τις φυλές ανάμεσα στον Ρήνο και τον Έλβα αφιέρωσε αυτό το μνημείο στον [[Μαρς]], τον [[Γιούπιτερ]] και τον Αύγουστο"*. Τα περισσότερα Ρωμαϊκά στρατεύματα επέστρεψαν κατόπιν με βάρκες μέσω του ποταμού Έμς προς την Βόρειο Θάλασσα, με την επιστροφή ξέσπασε καταιγίδα στην οποία σκοτώθηκαν πολλοί άνδρες, άλογα και βυθίστηκαν πολλά πλοία. Ο Γερμανικός διέταξε τον Ύπατο Γάιο Σίλιο να βαδίσει με 3000 ιππείς και 33000 πεζούς να βαδίσει ενάντια στους Χάττοι με εντολή να τους καταστρέψει, ο ίδιος βάδισε για τρίτη φορά εναντίον των Μάρσι και κατέστρεψε την γη τους. Ο ηττημένος αρχηγός των Χάττων Μαλλοβέντους αποκάλυψε στους Ρωμαίους άλλον έναν από τους τρείς αετούς της Λεγεώνας που είχαν χαθεί (9 μ.Χ.), ο Γερμανικός έστειλε στρατό να τον παραλάβει. Οι Ρωμαίοι έκαναν προέλαση στην χώρα νικώντας κάθε εχθρό που συνάντησαν μπροστά τους. Οι τεράστιες επιτυχίες του Γερμανικού τον έκαναν εξαιρετικά δημοφιλή στον Ρωμαϊκό στρατό, είχε πετύχει σημαντικό πλήγμα απέναντι σε όλους τους εχθρούς της αυτοκρατορίας και είχε ανακτήσει τα χαμένα λάβαρα. Η δημοφιλία αυτή ενόχλησε σημαντικά τον Τιβέριο που φοβόταν ακόμα και για την θέση του, τον ανακάλεσε στην Ρώμη αφού του υποσχέθηκε ότι θα τελέσει τον γύρο του θριάμβου και θα του αναθέσει υψηλή ηγετική θέση. Παρόλο που η εκστρατεία του στη Γερμανία υπήρξε ιδιαίτερα λαμπρή και επιτυχημένη, τελικά είχε μικρή στρατηγική αξία. Επιπροσθέτως, αντιμετώπισε τον ίδιο Γερμανό ηγέτη, τον Αρμίνιο, που είχε κατανικήσει τρεις λεγεώνες το έτος 9, και εξέθεσε τους στρατιώτες του στα κατάλοιπα των νεκρών αυτών Ρωμαίων. Επιπλέον, οδηγώντας τους άνδρες του πέραν από το Ρήνο, χωρίς άδεια του Τιβέριου, παρέβλεψε τη συμβουλή του Αυγούστου να διατηρηθεί το ποτάμι ως φυσικό σύνορο της αυτοκρατορίας, και εξέθεσε τον εαυτό του σε αμφιβολίες σχετικά με τα πραγματικά του κίνητρα. Αυτά τα στρατηγικά λάθη στο πολιτικό κομμάτι της υπόθεσης έδωσαν στον Τιβέριο αρκετούς λόγους να ανακαλέσει τον ανιψιό του.

### Συνέπειες

Οι προσπάθειες για την ανακατάκτηση της Μεγάλης Γερμανίας κρίθηκαν υπεράνθρωπες σε σύγκριση με το χαμηλό κέρδος το οποίο θα είχε η Ρωμαϊκή αυτοκρατορία. Οι Ρωμαίοι θεωρούσαν την Γερμανία ως άγρια περιοχή με δάση και βάλτους, συνεπώς ο πλούτος ήταν μικρός σχετικά με τα εδάφη που ήδη κατείχαν. Η εκστρατεία ωστόσο σε μεγάλο βαθμό αποκατέστησε το κύρος της Ρώμης που είχε εκπέσει σε σημαντικό βαθμό μετά την ντροπιαστική ήττα του Βάρου. Ο Γερμανικός είχε πολεμήσει με τον ίδιο τον Αρμίνιο, τον Γερμανό ηγέτη που συνέτριψε τρεις Ρωμαϊκές Λεγεώνες (9 μ.Χ.) και ανέκτησε τους δυο από τους τρεις χαμένους αετούς. Το σφάλμα του ήταν ωστόσο ότι προχώρησε πάνω από τον Ρήνο χωρίς άδεια από τον Τιβέριο και παραβίασε την εντολή του Αυγούστου να μείνει ο ποταμός το βόρειο σύνορο της αυτοκρατορίας, με τον τρόπο αυτό ο Τιβέριος τον κατηγόρησε ότι ανέλαβε πρωτοβουλίες ανεξάρτητα. Ο Τιβέριος εκμεταλλεύτηκε τα γεγονότα αυτά και το βρήκε ως δικαιολογία να ανακαλέσει τον ανεψιό του. Ο Τάκιτος απέδωσε την ανάκληση στην ζήλεια του Τιβέριου ότι ο Γερμανικός θα του έκλεβε την δόξα αν του έδινε πλήρη ελευθερία και κατακτούσε ολοκληρωτικά την Γερμανία. Ο Γερμανικός επέστρεψε στην Ρώμη και προχώρησε σε θρίαμβο (26 Μαΐου 17), είχε συλλάβει πολλούς αιχμαλώτους αλλά ο ίδιος ο Αρμίνιος εξακολουθούσε να είναι ελεύθερος. Ο Στράβων που βρισκόταν εκείνη την εποχή στην Ρώμη αναφέρει το όνομα της αιχμαλώτου έγκυος συζύγου του Τουσνέλντας αλλά προειδοποιεί ότι ο ίδιος ο μεγάλος νικητής των Ρωμαίων στο Τευτοβούργο Δάσος δεν είχε συλληφθεί, συνεπώς οι Ρωμαίοι δεν ήταν νικητές. Το γεγονός αυτό δεν εμπόδισε ωστόσο τον Γερμανικό να κάνει την 26η Μαΐου τον μεγάλο γύρο του θριάμβου στην Ρώμη. Τα νομίσματα τα οποία είχε εκδώσει ο γιος του μετέπειτα αυτοκράτορας Γάιος Καλιγούλας τον απεικονίζουν σε ένα θριαμβευτικό άρμα με την επιγραφή *"τα λάβαρα ανακτήθηκαν, οι Γερμανοί ηττήθηκαν"*. Στον θρίαμβο συμμετείχε μια μεγάλη πομπή αιχμαλώτων, μεταξύ τους βρισκόταν η ίδια η Τουσνέλντα και ο 3χρονος γιος της, η πομπή περιείχε αντίγραφα βουνών και ποταμών στα οποία διεξήχθησαν οι νικηφόρες μάχες. Ο Τιβέριος μοίρασε στον λαό της Ρώμης χρήματα στο όνομα του Γερμανικού ο οποίος με την σειρά του έλαβε τον επόμενο χρόνο μαζί με τον αυτοκράτορα το αξίωμα του Υπάτου. Ο Γερμανικός παρέλαβε το ανατολικό τμήμα της αυτοκρατορίας (18 μ.Χ.) με τον ίδιο τρόπο που ήταν τα περασμένα χρόνια ο Τιβέριος και ο Μάρκος Βιψάνιος Αγρίππας διάδοχοι Συναυτοκράτορες του Αυγούστου.

### Μετάβαση στην Ασία

Μετά τον θρίαμβο του ο Γερμανικός απεστάλη στην Ασία με στόχο να αναδιοργανώσει τις ανατολικές επαρχίες στις οποίες επικρατούσε μεγάλη αταξία και η έντονη απαίτηση για τον διορισμό ενός αυτοκρατορικού αντιπροσώπου. Ο Γερμανικός έλαβε *"έκτακτη διοίκηση"* απέναντι στους υπόλοιπους κυβερνήτες σε όλες τις περιοχές που ασκούσε τις νέες του δραστηριότητες. Την ίδια εποχή ο Τιβέριος αντικατέστησε τον κυβερνήτη της Συρίας με τον Γνάιο Καλπούρνιο Πίσων που προορίστηκε *"βοηθός"* του αλλά σύντομα έγινε μαζί του εχθρικός. Ο Τάκιτος έγραψε ότι ο διορισμός του Πίσωνος ήταν προσπάθεια του Τιβέριου να υπονομεύσει τον ανεψιό του αλλά ο ιστορικός Ρίτσαρντ Άλστον το αποκλείει επειδή ο Τιβέριος δεν είχε κανέναν λόγο να το κάνει. Ο Γερμανικός είχε έντονη δραστηριότητα (17 μ.Χ.), οικοδόμησε έναν ναό αφιερωμένο στην Σπες και κέρδισε στους Ολυμπιακούς Αγώνες της ίδιας χρονιάς μια Αρματοδρομία στο όνομα του Τιβέριου. Ο Τάκιτος δεν κάνει καμιά αναφορά σε αυτό το γεγονός αφού ο Γερμανικός έκανε στην συνέχεια δύο διαδοχικά ταξίδια στην Ελλάδα μέσα σε έναν χρόνο. Δεν περίμενε να λάβει τον τίτλο του Υπάτου στην Ρώμη, έφτασε στα τέλη της χρονιάς (17 μ.Χ.) στις Ιλλυρικές ακτές στην Αδριατική Θάλασσα. Στην συνέχεια προχώρησε τις Αδριατικές ακτές νότια, έφτασε στην Αρχαία Νικόπολη, την τοποθεσία που διεξήχθη η Ναυμαχία του Ακτίου, εκεί έλαβε το δεύτερο Υπατικό αξίωμα (18 Ιανουαρίου 18 μ.Χ.).

Με την ανάληψη του αξιώματος ο Γερμανικός επισκέφτηκε όλες τις περιοχές που σχετίζονταν με τον θετό παππού του Οκταβιανό Αύγουστο και με τον φυσικό του παππού 
Μάρκο Αντώνιο. Ο Γερμανικός επέστρεψε στην Μικρά Ασία μέσω της Λέσβου, εκεί επισκέφτηκε την Τροία και το μαντείο του Απόλλωνος κοντά στην Κολοφώνα. Ο Πίσων την ίδια εποχή ταξίδευσε στην Αθήνα, από εκεί μετέβη στην Ρόδο όπου συνάντησε για πρώτη φορά τον Γερμανικό, από εκεί πήγε στην Συρία όπου αντικατέστησε αμέσως όλους τους προηγούμενους διοικητές με δικούς του έμπιστους. Ο Γερμανικός μετέβη κατόπιν στην Αρμενία, ο Αρταξίας Γ΄ της Αρμενίας αντικατέστησε τον Βονώνη Α΄ της Παρθίας τον οποίο εκθρόνισε ο Οκταβιανός Αύγουστος με αίτημα του βασιλιά της Παρθίας Αρτάβανου Β΄. Ο βασιλιάς της Καππαδοκίας πέθανε επίσης, ο Γερμανικός έστειλε τον Κόιντο Βεράνιο να την οργανώσει ως επαρχία καθώς ο Τιβέριος έριξε τον φόρο πωλήσεων σε 0.5%-1%, τα έσοδα από την νέα επαρχία κάλυπταν τις απώλειες από την ελάττωση του φόρου. Το βασίλειο της Κομμαγηνής ήταν διχασμένο στο θέμα αν θα μείνει ανεξάρτητο ή αν θα γίνει νέα Ρωμαϊκή επαρχία, ο Γερμανικός έστειλε τον Κόιντο Σερβαίο για να οργανώσει την επαρχία. Ο Γερμανικός ταξίδευσε κατόπιν στην Κύρρο μια πόλη ανάμεσα στην Αντιόχεια και τον Ευφράτη, έμεινε εκεί μέχρι το τέλος της καρδιάς (18 μ.Χ.). Ο Πίσων τον ακολούθησε και εκεί διαφώνησε μαζί του για πρώτη φορά επειδή δεν έστειλε στρατεύματα στην Αρμενία όταν του έδωσε την εντολή. Ο Αρτάβανος Β΄ της Παρθίας έστειλε επιστολή στον Γερμανικό ζητώντας του να απομακρύνει μακριά από την Αρμενία τον πρώην βασιλιά Βονώνη Α΄ για να μην δημιουργήσει ταραχές. Ο Γερμανικός μετακίνησε τον Βονώνη Α΄ στην Κιλικία, τόσο για να ευχαριστήσει τον Αρτάβανο όσο και για να προσβάλει τον Πίσων ως φίλο του Βονώνη Α΄.

### Θάνατος

right|thumb|280px|«Η Αγριππίνα αποβιβάζεται στο Βρηνδίσιο με την τέφρα του Γερμανικού», έργο του Μπέντζαμιν Γουέστ (1768), Συλλογή Πανεπιστημίου Γέιλ.
Ο Γερμανικός πήγε κατόπιν στην Αίγυπτο, τον υποδέχτηκαν τον Ιανουάριο του 19 μ.Χ. με μεγάλο ενθουσιασμό. Ο στόχος του ήταν να ανακουφίσει την Αίγυπτο από τον λιμό αφού είχε ζωτική σημασία για την ανακούφιση της Ρώμης σε τρόφιμα. Η κίνηση αυτή αναστάτωσε τον Τιβέριο επειδή παραβίασε τον νόμο του Αυγούστου ότι κανένας Γερουσιαστής δεν μπορεί να εισέλθει σε επαρχία χωρίς να πάρει την άδεια από τον αυτοκράτορα ή την Γερουσία, ο ίδιος εισήλθε ως Ανθύπατος χωρίς άδεια. Ο Γερμανικός επέστρεψε στην Συρία όταν αντιλήφθηκε ότι ο Πίσων είχε αγνοήσει ή ανακαλέσει τις διαταγές του οι οποίες αφορούσαν τις πόλεις και τις Λεγεώνες, διέταξε αν και δεν είχε την εξουσία να το κάνει την ανάκληση του Πίσων στην Ρώμη. Την εποχή εκείνη ο Γερμανικός αρρώστησε αιφνίδια, παρά το γεγονός ότι ο Πίσων βρισκόταν στην Σελεύκεια ήταν σίγουρος ότι τον δηλητηρίασε.

Ο Τάκιτος αναφέρει ότι βρέθηκαν στο σπίτι του Πίσωνα ίχνη μαύρης μαγείας με αντίγραφα από μέλη του σώματος και το όνομα του γραμμένο σε πλάκες από μόλυβδο. Ο Γερμανικός έστειλε επιστολή στον Πίσων με την οποία του δήλωσε ότι αποκηρύττει την φιλία τους, πέθανε αμέσως μετά (10 Οκτωβρίου 19 μ.Χ.). Ο πρόωρος θάνατος του προκάλεσε πολλές υποψίες ότι ο Πίσων τον δηλητηρίασε με εντολή του θείου του Τιβέριου, η κατηγορία δεν αποδείχτηκε και ο Πίσων αυτοκτόνησε στην διάρκεια της δίκης του. Ο Τάκιτος έγραψε ότι ο Τιβέριος ζήλευε πολύ τον ανεψιό του για την δημοτικότητα και την φήμη του, ο ίδιος βρισκόταν πίσω από τον πρόωρο θάνατο του Γερμανικού. Ο θάνατος του Γερμανικού υπό τις σκοτεινές αυτές συνθήκες θάμπωσε τη δημοφιλία του αυτοκράτορα, δημιουργώντας ένα κλίμα φόβου στην ίδια την πόλη. Για συμμετοχή στη συνωμοσία κατηγορήθηκε και ο στενός συνεργάτης του Τιβέριου, Σηιανός, ο οποίος μετέτρεψε την Αυτοκρατορία σε τυραννία κατά τη δεκαετία του 20, και τον οποίο εκτέλεσε ο ίδιος ο Τιβέριος σε μια αιματηρή περίσταση το 31.

### Μεταθανάτιες τιμές

right|thumb|280px|''«Ο θάνατος του Γερμανικού», έργο του Νικολά Πουσέν (περ. 1628), Ινστιτούτο Τέχνης της Μιννεάπολις.''
Ο θάνατος του Γερμανικού βύθισε στο πένθος το ρωμαϊκό λαό, σε όλα τα μήκη της Αυτοκρατορίας. Η θλιβερή είδηση έγινε γνωστή στην πόλη της Ρώμης το Δεκέμβριο του 19. Εκδηλώσεις πένθους έλαβαν χώρα κατά τη διάρκεια της εορταστικής περιόδου του Δεκεμβρίου. Οι ιστορικοί Τάκιτος και Σουητόνιος εξιστορούν την τελετή της κηδείας και τις μεταθανάτιες τιμές που αποδόθηκαν στο Ρωμαίο στρατηγό. Στην περίσταση αυτή δεν υπήρχαν αγάλματα του εκλιπόντος, μονάχα επικήδειοι λόγοι και ενθυμίσεις του εξαίρετου χαρακτήρα του.

Για να τιμήσουν τη μνήμη του οι Ρωμαίοι τοποθέτησαν το όνομά του σε μια σειρά από μνημεία, ενώ το φέρετρό του στεφανώθηκε με κλαδιά βελανιδιάς. Οι ιερατικοί τίτλοι που κατείχε έκτοτε θα καταλαμβάνονταν από μέλη της αυτοκρατορικής οικογένειας. Σε κάποιο θέατρο της Ρώμης δόθηκε το όνομά του σε μια ομάδα καθισμάτων. Σε διάφορα μέρη της Αυτοκρατορίας ανεγέρθηκαν αψίδες προς τιμήν του, οι οποίες τιμούσαν τις στρατιωτικές του επιτυχίες. Στην Αντιόχεια, όπου και αποτεφρώθηκε, του αφιερώθηκε ένα ταφικό μνημείο.

Την ημέρα του θανάτου του Γερμανικού, η αδελφή του Λιβίλλα έφερε στον κόσμο δίδυμα. Το δεύτερο ονομάστηκε Γερμανικός, αν και τελικά το παιδί αυτό πέθανε πολύ μικρό. Το 37, όταν ο γιος του Γερμανικού, ο Καλιγούλας, έγινε Αυτοκράτορας, άλλαξε το όνομα του μήνα Σεπτεμβρίου σε Γερμανικός. Πολλοί από τους Ρωμαίους τον θεωρούσαν ως το ρωμαϊκό αντίστοιχο του Μεγάλου Αλεξάνδρου, και η εξέχουσα θέση του στην ρωμαϊκή ιστορία διακρίνεται κι από το γεγονός πως οι αμέσως επόμενοι Αυτοκράτορες έφεραν το όνομά του.

Εκτός της πολεμικής ο Γερμανικός είχε και συγγραφική δράση. Έγραψε το διδακτικό ποίημα *Prognostica*, επιγράμματα και κωμωδίες στα ελληνικά, και μετάφρασε έμμετρα στα λατινικά τα *Φαινόμενα* του Άρατου. Τρία επιγράμματά του (ΙΧ 17, 18 και 387, το τελευταίο αμφισβητούμενο) σώζονται στην Παλατινή Ανθολογία.

## Οικογένεια
Νυμφεύτηκε την Αγριππίνα την Πρεσβύτερη, κόρη τού Μάρκου Βιψάνιου Αγρίππα και της Ιουλίας της Πρεσβύτερης και είχε τέκνα:
* Νέρων Ιούλιος Καίσαρ 6 μ.Χ.-31.
* Δρούσος Καίσαρ 8 μ.Χ.-33.
* Γάιος Καλιγούλας 12 μ.Χ.-41, Αυτοκράτορας.
* Αγριππίνα η Νεότερη 15 μ.Χ.-59, παντρεύτηκε πρώτα τον Γναίο Δομίτιο Αηνόβαρβο ύπατο το 32 μ.Χ., μετά τον Γάιο Σαλούστιο Πασιηνό Κρίσπο και έπειτα τον Κλαύδιο, Αυτοκράτορα.
* Ιουλία Δρουσίλλα 16 μ.Χ.-38, παντρεύτηκε πρώτα τον Λεύκιο Κάσσιο Λογγίνο ύπατο το 30 μ.Χ. και μετά τον Μάρκο Αιμίλιο Λέπιδο.
* Ιουλία Λιβίλλα 18 μ.Χ.-41/42, παντρεύτηκε τον Μάρκο Βινίκιο ύπατο το 30 μ.Χ.

## Δείτε επίσης
* Αρχαία Ρώμη
* Οκταβιανός Αύγουστος
* Τιβέριος

## Παραπομπές


## Πηγές

* Suetonius (2008), Edwards, Catherine, ed., Lives of the Caesars, Oxford University Press, ISBN 9780191609107
* Tacitus, Cornelius (2008), Barrett, Antohy, ed., The Annals: The Reigns of Tiberius, Claudius, and Nero, Oxford University Press, ISBN 9780192824219
* Alston, Richard (1998), Aspects of Roman History AD 14–117, Routledge.
* Ando, Clifford; Tuori, Kaius; Plessis, Paul J. du, eds. (2016), Oxford Handbook of Law and Society, Oxford University Press.
* Attema, Paj; Bolhuis, E.; Lanting, Jn; Prummel, W. (2010), Palaeohistoria 51/52 (2009/2010) (in German), Barkhuis.
* Barrett, Anthony A. (1993), Caligula: The Corruption of Power, Routledge.
* Barrett, Anthony A. (2015), Caligula: The Abuse of Power, Routledge.
* Beard, Mary (2007), The Roman Triumph, The Belknap Press of Harvard University Press.
* Bowman, Alan K.; Champlin, Edward; Lintott, Andrew (1996), The Cambridge Ancient History, Cambridge University Press.
* Cascio, Elio Lo, ed. (2005), "The Domus Augusta and the Dynastic Ideology", The Cambridge Ancient History: Volume 12, The Crisis of Empire, AD 193–337, Cambridge University Press.
* Chrystal, Paul (2015), Roman Military Disasters: Dark Days & Lost Legions, Pen & Sword Military.
* Crook, J.A., ed. (1996), "Political History, 30 B.C. to A.D. 14", The Cambridge Ancient History: Volume X, The Augustan Empire, 43 B.C. – A.D. 69, Cambridge University Press.
* Dando-Collins, Stephen (2008), Blood of the Caesars: How the Murder of Germanicus Led to the Fall of Rome, Wiley.
* Dando-Collins, Stephen (2010), Legions of Rome, Quercus.
* Dekker, Elly (2013), Illustrating the Phaenomena: Celestial Cartography in Antiquity and the Middle Ages, Oxford University Press.
* Dyck, Ludwig Heinrich (2015), The Roman Barbarian Wars: The Era of Roman Conquest, Pen and Sword.
* Dzino, Danijel (2010), Illyricum in Roman Politics, 229 BC–AD 68, Cambridge University Press.
* Facos, Michelle (2011), An Introduction to Nineteenth-Century Art, Taylor & Francis.
* Gibson, Alisdair (2013), The Julio-Claudian Succession: Reality and Perception of the "Augustan Model", Brill.
* Heckel, Waldemar; Tritle, Lawrence A. (2009), Alexander the Great: A New History, Blackwell Publishing.
* Herbert-Brown, Geraldine (1994), Ovid and the Fasti: An Historical Study, Clarendon Press Oxford.
*  
* Levick, Barbara (2012), Claudius, Routledge.
* Lott, J. Bert (2012), Death and Dynasty in Early Imperial Rome: Key Sources, with Text, Translation, and Commentary, Cambridge University Press.
* Mehl, Andreas (2011), Roman Historiography, translated by Mueller, Hans-Friedrich, Blackwell Publishers, Ltd.
* Meijer, J. W. (Trans.) (1990), Jaarboeken: Ab excessu divi Augusti Annales, Ambo.
* Miller, John; Woodman, Anthony (2010), Latin Historiography and Poetry in the Early Empire: Generic Interactions, Brill.
* Newcomb, Horace (1997), Encyclopedia of Television, Routledge.
* Perrottet, Tony (2002), Pagan Holiday: On the Trail of Ancient Roman Tourists, Random House Trade Paperbacks.
* Pettinger, Andrew (2012), The Republic in Danger: Drusus Libo and the Succession of Tiberius, Oxford University Press.
* Possanza, D. Mark (2004), Translating the Heavens: Aratus, Germanicus, and the Poetics of Latin Translation, translated by Peter Lang, Classical Studies.
* Radman-Livaja, I.; Dizda, M. (2010). "Archaeological Traces of the Pannonian Revolt 6–9 AD: Evidence and Conjectures". In Aßkamp, Rudolf; Esch, Tobias (eds.). Imperium – Varus und seine *Zeit. Internationalen Kolloquiumdes LWL-Römermuseumsam, 28–29 April 2008. Münster: Aschendorff Verlag. σσ. 47–58.
* Robinson, Michael F.; Monson, Dale E. (1992), "Porpora Nicola (Antonio)", The New Grove Dictionary of Opera, vol. 3, Grove's Dictionaries of Music.
* Rowe, Greg (2002), Princes and Political Cultures: The New Tiberian Senatorial Decrees, University of Michigan Press.
* Rutledge, Steven H. (2013), A Tacitus Reader: Selections from Agricola, Germania, Dialogus, Historiae, and Annales, Bolchazy-Carducci Publishers.
* Salisbury, Joyce E. (2001), Women in the Ancient World, ABC-CLIO.
* Seager, Robin (2008), Tiberius, John Wiley & Sons.
* Shotter, David (2004), Tiberius Caesar, Routledge.
* Simpson, Ch. J. (1981), "The Early Name of the Emperor Claudius", Acta antiqua Academiae Scientiarum Hungaricae, Magyar Tudományos Akadémia.
* Swan, Michael Peter (2004), The Augustan Succession: An Historical Commentary on Cassius Dio's Roman History, Oxford University Press.
* Vahimagi, Tise; Grade, Michael Ian (1996), British television: an illustrated guide, Oxford University Press.
* Ward, Allen M.; Heichelheim, Fritz M.; Yeo, Cedric A. (2010), A History of the Roman People (5th ed.), Prentice Hall.
* Wells, Peter S. (2003), The Battle That Stopped Rome, Norton.

## Εξωτερικοί σύνδεσμοι
* 

Κατηγορία:Στρατιωτικοί της Αρχαίας Ρώμης
Κατηγορία:Παλατινή Ανθολογία
Κατηγορία:Ανθολογία του Πλανούδη
Κατηγορία:Αρχαίοι ολυμπιονίκες διαφόρων εθνικοτήτων
Κατηγορία:Αρχαίοι ολυμπιονίκες του τέθριππου
Κατηγορία:Αρχαίοι ολυμπιονίκες (1ος αιώνας)
Κατηγορία:Δυναστεία των Ιουλίων και Κλαυδίων