Χαϊδούκοι

μικρογραφία|Εικονογράφηση ενός Ούγγρου Χαϊδούκου, από βιβλίο του 1703 από τη Βαυαρία.
[μικρογραφία|Πορτρέτο του [Βέλικο Πέτροβιτς|Χαϊδούκου Βέλικο, ενός εξέχοντος Σέρβου παράνομου, που αγωνιζόταν ενάντια στην οθωμανική κατοχή κατά το πρώτο μισό του 19ου αιώνα.]]
Οι **χαϊδούκοι** ή **χαϊντούκοι** *([[ουγγρικά]]: hajdúk, πληθυντικός του *) είναι ένας τύπος άτακτου πεζικού, που συναντάται στην Κεντρική, Ανατολική και σε μέρη της Νοτιοανατολικής Ευρώπης από τα τέλη του 16ου έως τα μέσα του 19ου αιώνα, ειδικά από την κομητεία Χαϊντού του Βασιλείου της Ουγγαρίας. Έχουν φήμη που κυμαίνεται από ληστές έως αγωνιστές της ελευθερίας, ανάλογα με την εποχή, τον τόπο και τους εχθρούς τους.

Στις ευρωπαϊκές χώρες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, ο όρος χρησιμοποιούνταν για να περιγράψει τους ληστές των Βαλκανίων, ενώ στην Κεντρική Ευρώπη για τους Δυτικούς Σλάβους, τους Ούγγρους και τους Γερμανούς, και στην Ανατολική Ευρώπη για τους Ουκρανούς, χρησιμοποιούνταν για να αναφερθεί στους παράνομους, που προστάτευαν τους Χριστιανούς από προκλητικές ενέργειες των Οθωμανών. 

Μέχρι τον 17ο αιώνα είχαν εδραιωθεί σταθερά στα Οθωμανικά Βαλκάνια, λόγω της αύξησης των φόρων, των χριστιανικών νικών εναντίον των Οθωμανών και της γενικής επιδείνωσης της ασφάλειας. Οι ομάδες των Χαϊδούκων αριθμούσαν κυρίως εκατό άνδρες η καθεμία, με μια σταθερή ιεραρχία υπό έναν αρχηγό. Στόχευαν Οθωμανούς εκπροσώπους και πλούσιους, κυρίως πλούσιους Τούρκους, για λεηλασία, τιμωρία των καταπιεστών Οθωμανών, εκδίκηση ή έναν συνδυασμό όλων. 

Στη βαλκανική λαϊκή παράδοση, ο χαϊδούκος είναι μια ρομαντικοποιημένη ηρωική φιγούρα, που κλέβει από τις οθωμανικές Αρχές και οδηγεί τους μαχητές του σε μάχη εναντίον τους. Είναι συγκρίσιμοι με τον θρυλικό Άγγλο Ρομπέν των Δασών και τους άντρες του, οι οποίοι έκλεβαν από τους πλούσιους (οι οποίοι, όπως στην περίπτωση των χαϊδούκων, ήταν επίσης ξένοι κατακτητές ) και έδιναν στους φτωχούς, αψηφώντας φαινομενικά άδικους νόμους και εξουσία.

Οι άνθρωποι που βοηθούσαν τους χαϊδούκους ονομάζονταν γιατάκ. Ζούσαν σε χωριά και πόλεις και παρείχαν τροφή και στέγη στους χαϊδούκους. Σε αντάλλαγμα, οι χαϊδούκοι τους έδιναν μέρος των λαφύρων.

Οι χαϊδούκοι του 17ου, 18ου και 19ου αιώνα ήταν συνήθως τόσο αντάρτες εναντίον της οθωμανικής κυριαρχίας όσο και ληστές, που λεηλατούσαν όχι μόνο Οθωμανούς και τους τοπικούς αντιπροσώπους τους, αλλά και τοπικούς εμπόρους και ταξιδιώτες. Ως εκ τούτου, ο όρος θα μπορούσε επίσης να αναφέρεται σε οποιονδήποτε ληστή και να έχει αρνητική χροιά.  

## Ετυμολογία
Η ετυμολογία της λέξης *hajduk* είναι ασαφής. Μια θεωρία υποστηρίζει ότι προέρχεται από την τουρκική λέξη *haidut* ή *haydut* «ληστής», η οποία αρχικά χρησιμοποιούνταν από τους Οθωμανούς για να αναφερθούν σε Ούγγρους και Πολωνολιθουανούς στρατιώτες πεζικού της Κοινοπολιτείας. 

Μια άλλη θεωρία υποστηρίζει ότι η λέξη προέρχεται από την ουγγρική λέξη *hajtó* ή *hajdó* (πληθυντικός *hajtók* ή *hajdók*) «βοσκός βοοειδών».  Αυτές οι δύο θεωρίες δεν αντιφάσκουν απαραίτητα μεταξύ τους, επειδή η τουρκική λέξη *haidut* ή *haydut* προέρχεται από την ουγγρική *λέξη hajtó* ή *hajdó*, όπως ακριβώς πολλές σλαβικές λέξεις προσαρμόστηκαν από τα τουρκικά.

Άλλες ορθογραφίες περιλαμβάνουν τις λέξεις *ajduk*, *haydut*, *haiduk*, *haiduc*, *hayduck* και *hayduk*.
 

## Άτακτος στρατός

### Βασίλειο της Ουγγαρίας
μικρογραφία|Ο Ιστβάν Μποτσκάι και οι χαϊδούκοι πολεμιστές του
μικρογραφία|Περιπέτειες του Λοχαγού Τζον Σμιθ εναντίον των Τούρκων: Πάνω, λύνει την πολιορκία του Ομπερλίμπαχ. Στη μέση, τρεις μονομαχίες με Χαϊντούκους. Κάτω, λαμβάνει οικόσημο. Καταλαμβάνεται από τους Τούρκους και δραπετεύει από τη δουλεία.
Το 1604-1606, ο Ιστβάν Μποτσκάι, Άρχοντας του Μπιχάρ, ηγήθηκε μιας εξέγερσης εναντίον του Αυτοκράτορα των Αψβούργων, του οποίου ο στρατός είχε πρόσφατα καταλάβει την Τρανσυλβανία και είχε ξεκινήσει μια βασιλεία τρόμου. Το μεγαλύτερο μέρος του στρατού του αποτελούνταν από δουλοπάροικους, που είτε είχαν φύγει από τον πόλεμο και την τάση των Αψβούργων προς μεταστροφή στον καθολικισμό είτε είχαν απολυθεί από τον Αυτοκρατορικό Στρατό. Αυτοί οι αγρότες, ελεύθεροι στρατιώτες, ήταν γνωστοί ως *χαϊντούκοι*. Ως ανταμοιβή για τις υπηρεσίες τους, απελευθέρωσε τους χαϊντούκους από τη δικαιοδοσία των αρχόντων τους, τους παραχώρησε γη και τους εγγυήθηκε δικαιώματα ιδιοκτησίας και προσωπικής ελευθερίας. Οι απελεύθεροι χαϊντούκοι αποτέλεσαν μια νέα «τάξη πολεμιστών» μέσα στην ουγγρική φεουδαρχική κοινωνία. Πολλοί από τους οικισμούς που δημιουργήθηκαν αυτή την εποχή εξακολουθούν να φέρουν το πρόθεμα *Hajdú*.

Οι χαϊντούκοι αποτελούσαν ανέκαθεν σημαντικό πυλώνα της ουγγρικής κοινωνίας και της άμυνάς της. Κατά τη διάρκεια της μεγάλης τουρκικής επίθεσης του 1551/52, ήταν δυνατή η στρατολόγηση αρκετών εκατοντάδων ή και αρκετών χιλιάδων στρατιωτών χαϊντούκων από την περιοχή Νυίρσεγκ-Ντέμπρετσεν για μια επιχείρηση εναντίον των Τούρκων. Μεταξύ των Ούγγρων, ο τρόπος ζωής των χαϊντούκων ήταν σημαντικός. Στις αρχές του 16ου και 17ου αιώνα, γνωρίζουμε δεκάδες χιλιάδες χαϊντούκους, οι οποίοι ήταν επίσης οι πρώτοι, που πολέμησαν σε πολέμους στο πρώτο μισό του 17ου αιώνα. Οι δραστηριότητές τους ήταν σημαντικές τόσο ως μισθοφόροι όσο και ως Αμυντικές Δυνάμεις. Η ζωή των χαϊντούκων παρείχε κοινωνική κινητικότητα, όπως αποδεικνύεται από το γεγονός ότι, αν και γεννήθηκαν ως αγρότες ή μικροευγενείς, συχνά λάμβαναν σημαντικές δωρεές γης από τον ηγεμόνα και γίνονταν σχεδόν ευγενείς. 

### Πολωνο-Λιθουανική Κοινοπολιτεία
μικρογραφία|220x220εσ|Πολωνός ευγενής και δύο φρουροί Χαϊντούκοι.
Η λέξη *hajduk* ήταν αρχικά ένας καθομιλουμένος όρος για ένα είδος πεζικού, ουγγρικής ή τουρκοβαλκανικής έμπνευσης, που αποτέλεσε τη ραχοκοκαλιά του πολωνικού πεζικού από τη δεκαετία του 1570 μέχρι περίπου τη δεκαετία του 1630. Ασυνήθιστα για εκείνη την περίοδο, οι Πολωνολιθουανοί χαϊντούκοι φορούσαν στολές, συνήθως από γκριζογάλανο μάλλινο ύφασμα, με κόκκινο γιακά και μανσέτες. Το κύριο όπλο τους ήταν ένα πυροβόλο όπλο μικρού διαμετρήματος με κλειδαριά, γνωστό ως αρκεβούζιο. Για μάχη σώμα με σώμα έφεραν επίσης μια βαριά ποικιλία σπάθης, ικανή να κόψει τα κεφάλια των εχθρικών λογχών και όπλων με κοντάρι. Σε αντίθεση με την κοινή πεποίθηση, το μικρό τσεκούρι, που συχνά φορούσαν στη ζώνη τους (δεν πρέπει να συγχέεται με το τεράστιο τσεκούρι σε σχήμα ημισελήνου, το οποίο σπάνια κουβαλούσαν οι χαϊντούκοι) δεν ήταν όπλο μάχης, αλλά μάλλον προοριζόταν για την κοπή ξύλων.

Στα μέσα του 17ου αιώνα, το πεζικό τύπου χαϊντούκων στην Πολωνία-Λιθουανία παράκμασε και αντικαταστάθηκε από πεζικό δυτικού τύπου οπλισμένο με μουσκέτα. Ωστόσο, οι διοικητές ή χετμάνοι της Πολωνο-Λιθουανικής Κοινοπολιτείας συνέχισαν να διατηρούν τους δικούς τους σωματοφύλακες χαϊντούκων με στολή μέχρι και τον 18ο αιώνα σαν κάτι ρετρό, παρόλο που πλέον σπάνια χρησιμοποιούνταν ως στρατεύματα πεδίου. Μιμούμενοι αυτούς τους σωματοφύλακες, τον 18ο αιώνα, πλούσια μέλη της Σλάχτα προσλάμβαναν οικιακούς υπηρέτες με στολή, τους οποίους ονόμαζαν χαϊντούκους, δημιουργώντας έτσι την έννοια του όρου «hajduk» όπως είναι γενικά κατανοητός στα σύγχρονα πολωνικά.

### Σερβική Πολιτοφυλακή (1718–46)
Οι Σέρβοι ίδρυσαν έναν στρατό Χαϊντούκων, που υποστήριζε τους Αυστριακούς. Ο στρατός χωρίστηκε σε 18 λόχους, σε τέσσερις ομάδες. Σε αυτή την περίοδο, οι πιο αξιοσημείωτοι καπετάνιοι ήταν ο Βουκ Ισάκοβιτς από την Τσρνα Μπάρα, ο Μλατίσουμα από το Κραγκούγιεβατς και ο Κώστα Ντιμιτρίεβιτς από το Παράτσιν.

## Πολιτιστική επιρροή
Η κροατική ποδοσφαιρική ομάδα HNK Χάιντουκ Σπλιτ, οι σερβικές ποδοσφαιρικές ομάδες Χάιντουκ Κούλα, Χάιντουκ Βελιγραδίου, Χάιντουκ Βέλικο, η ποδοσφαιρική ομάδα της πΓΔΜ Χάιντουκ Βράτνιτσα, η τσεχική ερασιτεχνική ποδοσφαιρική ομάδα Χάιντουκ Λίπνικ, το ποπ μουσικό project Haiducii και το ρουμανικό μουσικό συγκρότημα Ρομά Taraful Haiducilor έχουν πάρει όλα το όνομά τους από τους χαϊντούκους. 

Τα επώνυμα του φανταστικού χαρακτήρα Τζορτζ Ουάσινγκτον Χάιντιουκ, που επινοήθηκε από τον Έντουαρντ Άμπι, της ηθοποιού Στέισι Χάιντουκ, του αμυντικού της εθνικής ομάδας ποδοσφαίρου των ΗΠΑ Φράνκι Χέιντουκ, του επιθετικού της εθνικής ομάδας χόκεϊ επί πάγου της Τσεχίας Μίλαν Χέιντουκ και του Μαυροβούνιου θεωρητικού φυσικού Ντράγκαν Χαϊντούκοβιτς, προέρχονται επίσης από αυτή τη λέξη.

Ο όρος «haiduci» χρησιμοποιήθηκε από το ρουμανικό κίνημα αντίστασης Haiducii Muscelului, μεταξύ 1947 και 1959, το οποίο αντιτάχθηκε στη σοβιετική κατοχή και την κομμουνιστική κυβέρνηση.

Στο μολδαβικό ποπ τραγούδι Dragostea Din Tei του 2003, που έγινε viral, ο τραγουδιστής ξεκινά παρουσιάζοντας τον εαυτό του ως «χαϊντούκ». Το 2004, οι Haiducii κυκλοφόρησαν μια επιτυχημένη διασκευή του τραγουδιού.

## Αξιοσημείωτοι Χαϊδούκοι

### Αλβανοί

* Τσερτσίζ Τοπουλλί (1880–1915), σημαντική προσωπικότητα κατά την Αλβανική Εθνική Αφύπνιση και Αλβανός εθνικός ήρωας

### Αρμένιοι
μικρογραφία|240x240εσ|Ο στρατηγός Αντρανίκ Οζανιάν, φορώντας τη στολή και τα μετάλλιά του με ένα καπέλο ''παπάχα''

* Αραμπό (1863–1893)
* Αγμπιούρ Σερόμπ (1864–1899)
* Αντρανίκ (1865–1927)
* Κεβόρκ Τσαβούς (1870–1907)

### Βούλγαροι
[μικρογραφία|235x235εσ|[Βούλγαροι Μακεδόνες|Βουλγαρομακεδόνας Βοεβόδας Ίλιο (1805–1898), γνωστός ως «ο τελευταίος χαϊντούκος».]]
 
* Ντέλιο (τέλη 17ου και αρχές του 18ου αιώνα)
* Βοεβόδας Τσαβντάρ (16ος αιώνας)
* Βοεβόδας Ίντζε (~1755 – 1821)
* Βοεβόδας Ίλιο (1805 (;) – 1898)
* Βοεβόδας Άνγκελ (1812 – ~1864)
* Βεβόδας Καπετάνιος Πέτκο (1844–1900)
* Παναγιότ Χίτοβ (1830–1918)
* Φίλιπ Τότιου (1830–1907)
* Χατζή Ντιμίταρ (1840–1868)
* Στέφαν Καρατζά (1840–1868)
* Βοεβόδας Ρουμένα* (1829 – 1862 ή 1895) 


=== Κροάτες ===

* [[Πέταρ Μρκόνιτς]] (~1645–69), αντάρτης
* [[Ίλια Περάιτσα|Ίλια Περάιτζα]] (1685), ηγέτης ανταρτών
* [[Ίβαν Μπούσιτς Ρόσα]] (1745–1783), ηγέτης ανταρτών
* [[Ίβο Σενιάνιν]] (~ 1612), *ουσκόκ'' των Αψβούργων
* Αντρίτσα Σίμιτς (1833–1905), παράνομος στην Ερζεγοβίνη
* Μίγιατ Τόμιτς (1610–1656), αρχηγός ληστών στην Οθωμανική Βοσνία

### Έλληνες

* Οδυσσέας Ανδρούτσος (1788–1825)
* Μάρκος Μπότσαρης (1788–1823)
* Αθανάσιος Διάκος (1788–1821)
* Γεώργιος Καραϊσκάκης (1782–1827)
* Αντώνης Κατσαντώνης (περ. 1775 – 1808)
* Θεόδωρος Κολοκοτρώνης (1770–1843)
* Δημήτριος Μακρής (περ. 1772 – 1841)
* Νικήτας Σταματελόπουλος (περ. 1784 – 1849)

### Ούγγροι

* Γιούραϊ Γιάνοσικ (1688–1713)
* Σάντορ Ρόζα (1813–1878)
* Γιόσκα Σόμπρι (1810–1837)

### Ρουμάνοι

* Γιάνκου Γιάνου (1787–1842), χαϊντούκος στην Ολτενία, συμμετέχων στην εξέγερση της Βλαχίας
* Πόπα Σάπκα (~1848–64), ιερέας και χαϊντούκος στην Ολτενία, συμμετέχων στις Επαναστάσεις του 1848 στη Βλαχία
* Γκριγκόρε Πιντέα (~1703), επαναστάτης στην περιοχή Maramureș .
* Άνγκελ Παναΐτ
* Αντρέι Πόπα (1790–1818)
* Ράντου Άνγκελ (1827-1865)

### Σέρβοι
[μικρογραφία|Χαράμπασα από [Δαλματία|τη Δαλματία τον 19ο αιώνα.]]
  

* Στάρινα Νόβακ (1530–1601), αρχηγός ανταρτών, πρώην αγρότης στο Τίμοκ
* Ντελή Μάρκο (~1596–1619), χαϊδούκος και στρατιωτικός ηγέτης στην υπηρεσία των Αψβούργων
* Μπάγιο Πίβλιανιν (~1669–85), αρχηγός ανταρτών
* Στάνισλαβ Σοτσίβιτσα (1715–1776), αρχηγός ληστών στην Οθωμανική Βοσνία
* Καραγιώργης Πέτροβιτς (1763–1817), αρχηγός της Σερβικής Επανάστασης
* Στάνκο Αραμπάσιτς (1764–1789), στον Λαϊκό Στρατό του Μουσταφά Πασά
* Στάνογιε Γκλάβας (1763–1815), αρχηγός στη Σερβική Επανάσταση
* Στόγιαν Τσούπιτς (~1765–1815), αρχηγός στη Σερβική Επανάσταση
* Βέλικο Πέτροβιτς (~1780–1813), αρχηγός στη Σερβική Επανάσταση
* Ζέκα Μπουλιούμπασα (~1785–1813), αρχηγός στη Σερβική Επανάσταση
* Γκόλουμπ Μπάμπιτς (1824–1910), αρχηγός στην εξέγερση της Ερζεγοβίνης το 1875–77
* Πέταρ Πόποβιτς Πέτσια (1826–1875), αρχηγός επαναστατών στην Βοσνιακή Κράινα
* Ιβάν Μούσιτς (1848–1888), αρχηγός στην εξέγερση της Ερζεγοβίνης το 1875–77
* Γιόβο Στανισάβλιεβιτς Τσαρούγκα (1897–1925), παράνομος στην Σλαβονία

### Σλοβάκοι

* Γιούραϊ Γιάνοσικ (1688–1713)

### Ουκρανοί

[μικρογραφία|Ηθοποιός που υποδύεται τον [Ολέξα Ντόβμπους]]

* Ιβάν Γκόντα (1721–1768)
* Ούστιμ Καρμαλιούκ (1787–1835)
* Μαξίμ Ζαλίζνιακ (1740–1768)

#### Ουκρανοί από τα Καρπάθια

* Ολέξα Ντόβμπους (1700-1745)

*

## Δείτε επίσης

* Αρματολοί
* Αρμένιοι φενταγί, που περιστασιακά αναφέρονται ως χαϊντούκοι
* Μπετιάρ
* Χαϊντουκική Δημοκρατία του Μιγιάτ Τόμιτς, ένα μικροέθνος
* Kângë Kreshnikësh, μια αλβανική προφορική παράδοση της ακριτικής μυθολογίας
* Άτακτος στρατός

## Παραπομπές

## Περαιτέρω ανάγνωση

* 
* 
Κατηγορία:Τουρκικές λέξεις και φράσεις
Κατηγορία:Οθωμανική περίοδος στα Βαλκάνια

Κατηγορία:Σέρβοι μισθοφόροι
Κατηγορία:Πολωνοί μισθοφόροι
Κατηγορία:Ούγγροι μισθοφόροι