Ντέρμπι Ολυμπιακού - Παναθηναϊκού (ποδόσφαιρο ανδρών)

Το *ντέρμπι Ολυμπιακού – Παναθηναϊκού* ή *ντέρμπι των αιωνίων αντιπάλων*, όπως επίσης είναι γνωστό, είναι η αθλητική αναμέτρηση ανάμεσα στον Ολυμπιακό Σύνδεσμο Φιλάθλων Πειραιώς (Ολυμπιακό) και τον Παναθηναϊκό Αθλητικό Όμιλο (Παναθηναϊκός) σε όλα τα ομαδικά αθλήματα, κυρίως όμως στο ποδόσφαιρο.

Το ντέρμπι θεωρείται το σπουδαιότερο της Ελλάδας και ένα εκ των κορυφαίων από άποψη αντιπαλότητας των δύο ομάδων στην Ευρώπη και ευρύτερα. Οι αναμετρήσεις τους αποτελούν σημείο αναφοράς για το φίλαθλο κοινό και κεντρίζουν πάντοτε το ενδιαφέρον του και στις περισσότερες περιπτώσεις και των οπαδών άλλων ομάδων, ακόμα και όταν δεν είναι βαθμολογικά ή αγωνιστικά κρίσιμοι.

## Ιστορική αναδρομή

Πρόκειται για τις δύο κορυφαίες ομάδες της Ελλάδας, τόσο σε συγκομιδή τίτλων και διακρίσεων, όσο και σε μαζικότητα και πλήθος φιλάθλων που τις ακολουθούν.

Οι δύο σύλλογοι είχαν ως ιδρυτικό πυρήνα μέλη της αστικής τάξης δύο ενωμένων πόλεων, των Αθηνών και του Πειραιά αντίστοιχα. Κατά τα πρώτα χρόνια της ιστορίας τους ο Παναθηναϊκός ταυτίστηκε με την αστική τάξη και τους κατοίκους των Αθηνών, ενώ ο Ολυμπιακός υποστηρίχθηκε από την εργατική τάξη του Πειραιά. Στη συνέχεια όμως και οι δύο σύλλογοι απέκτησαν ισχυρά ερείσματα σε όλες τις κοινωνικές τάξεις σε ολόκληρη την Ελλάδα.

Στον αγωνιστικό τομέα, το ντέρμπι των δύο αιωνίων αντιπάλων έχει ρίζες που ανάγονται προπολεμικά, από την εποχή που ήδη είχαν αρχίσει να κυριαρχούν τόσο σε τοπικό, όσο και σε εθνικό επίπεδο. Εκτός από τις επίσημες διοργανώσεις, οι δύο ομάδες έχουν και ένα ιστορικό φιλικών αγώνων και αναμετρήσεων σε εορταστικά τουρνουά (Κύπελλο Χριστουγέννων, Κύπελλο Πάσχα κλπ.), τα οποία ήταν αρκετά δημοφιλή προπολεμικά καθώς και στα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια. Ο πρώτος αγώνας ανάμεσα στον Ολυμπιακό και τον Παναθηναϊκό, ήταν ένα φιλικό παιχνίδι που διεξήχθη στις 28 Ιουνίου 1925 στο γήπεδο της Λεωφόρου Αλεξάνδρας και είχε λήξει ισόπαλος με σκορ 3–3.

Ο πρώτος επίσημος αγώνας ανάμεσα στις δύο ομάδες είχε διεξαχθεί πάλι στην Λεωφόρο την 1η Ιουνίου 1930, στα πλαίσια της τελικής φάσης του Πανελλήνιου Πρωταθλήματος 1929–30 και είχε λήξει με το εντυπωσιακό σκορ 8–2 υπέρ του Παναθηναϊκού, την μεγαλύτερη ως τώρα σε έκταση νίκη που καταγράφηκε στην ιστορία των αναμετρήσεων μεταξύ Ολυμπιακού και Παναθηναϊκού. Οι οπαδοί του Ολυμπιακού, σίγουροι για την ανωτερότητα της ομάδας των Ανδριανοπουλαίων, είχαν φθάσει εν πομπή στο γήπεδο της Λεωφόρου Αλεξάνδρας, κρατώντας ένα φέρετρο. Αμέσως μετά τη λήξη του αγώνα, το φέρετρο διαλύθηκε και τα κομμάτια του χρησίμευσαν για τα επεισόδια που ακολούθησαν. Το παιχνίδι αυτό παρακολούθησαν 10.000 θεατές (ρεκόρ προσέλευσης εκείνης της εποχής). Η έκταση της ήττας του Ολυμπιακού οφείλεται βέβαια και στις πολύ ιδιάζουσες συνθήκες κάτω από τις οποίες πραγματοποιήθηκε το παιχνίδι. Λίγες μέρες πριν το παιχνίδι μεταξύ των δύο ομάδων 6 βασικοί παίκτες του Ολυμπιακού αγωνίστηκαν σε παιχνίδι της εθνικής Ελλάδας στο Βουκουρέστι, η οποία υπέστη βαριά ήττα (με 8–1) και η αποστολή της οποίας ήταν εξαιρετικά καταπονημένη. Προπονητής της Εθνικής ήταν ο Τσέχος Γιαν Κοψίβα, ο οποίος ήταν παράλληλα και προπονητής του Ολυμπιακού. Εκείνη την εποχή τα ταξίδια δε γίνονταν με αεροπλάνα και οι διεθνείς ταξίδεψαν στο Βουκουρέστι με λεωφορείο. Μία εβδομάδα λοιπόν μετά το παιχνίδι της Εθνικής στη Ρουμανία, ο Παναθηναϊκός (ο οποίος είχε καταθέσει, χωρίς να γίνει δεκτό, αίτημα αναβολής του παιχνιδιού για να παρακολουθήσουν οι φίλαθλοι τα «Διεθνή Παναθήναια», τους αγώνες στίβου που γινόντουσαν στο Παναθηναϊκό Στάδιο) υποδέχεται τους ερυθρόλευκους, εκμεταλλεύεται τη συγκυρία (κανείς παίκτης του Παναθηναϊκού δεν είχε κληθεί για τον αγώνα του Βουκουρεστίου) και την δεδομένη καταπόνηση και κόπωση των παικτών του Ολυμπιακού και πήρε τη νίκη αυτής της έκτασης. Ο αγώνας ρεβάνς διεξήχθη στην Θεσσαλονίκη και συγκεκριμένα στο παλιό γήπεδο του Άρη για την αποφυγή νέων επεισοδίων, όπου νίκησε εκ νέου ο Παναθηναϊκός με σκορ 2–1.

Άλλες δύο φορές οι δύο ομάδες αγωνίστηκαν εκτός Αττικής και μάλιστα την ίδια περίοδο (1981–82), αρχικά στην Πάτρα λόγω τιμωρίας της έδρας του Ολυμπιακού στην πρεμιέρα και στον Βόλο στο φινάλε του πρωταθλήματος, όπου ορίστηκε να διεξαχθεί ο αγώνας μπαράζ λόγω ισοβαθμίας τους στην κορυφή του βαθμολογικού πίνακα.

### Ευγενής και βίαιη αντιπαλότητα

Για πρώτη φορά καταγράφηκαν φαινόμενα συμπλοκών την περίοδο του Μεσοπολέμου, το 1930, αμέσως μετά τη λήξη του ντέρμπι μεταξύ των δύο ομάδων που βρήκε νικητή τον Παναθηναϊκό με 8–2.  Πηγές της εποχής μάλιστα αναφέρουν οτι τα σοβαρότερα επεισόδια έγιναν οκτώ μέρες μετά το ντέρμπι, στο λιμάνι του Πειραιά, και ενώ η αποστολή του Παναθηναϊκού επέστρεφε από τη Θεσσαλονίκη έχοντας νικήσει και τον Άρη με 1–4.  Τότε οι ταξικές διαφορές ήταν πιο εμφανείς και οι χωροχρονικές αποστάσεις μεταξύ Πειραιά και Αθήνας ήταν πιο μακρινές, όπως και η αλληλεπίδραση και η ταύτιση των δύο αστικών κέντρων λιγότερο εύκολη λόγω της δυσκολότερης πρόσβασης.

Στη συνέχεια, και με την αυστηροποίηση των κανόνων της Πολιτείας, αλλά και του πολιτικού σκηνικού στη χώρα, υπήρξε μία μεγάλη περίοδος κατά την οποία η αντιπαλότητα των δύο ομάδων παρέμεινε σε πλαίσια εντός των αγωνιστικών γραμμών των γηπέδων. Όχι μόνο δεν υπήρξε επιβλαβής για την κοινωνία, αλλά την τροφοδότησε μέσα από την κουλτούρα και τον υγιή ανταγωνισμό που εκφράστηκε μέσα από τις τέχνες, διευρύνοντας τη θεματολογία στο τραγούδι αλλά και τον κινηματογράφο. Ειδικά για τον τελευταίο, οι εικόνες αντιπάλων φιλάθλων που παρακολουθούσαν μαζί τον αγώνα αποτελούσε σύνηθες θέμα. Ήδη από το 1928 με τη δημιουργία του ΠΟΚ οι δύο σύλλογοι μαζί με την ΑΕΚ όχι μόνο συνεργάζονταν αλλά διεκδικούσαν από κοινού τα συμφέροντά τους απέναντι σε θεσμούς όπως η Ελληνική Ποδοσφαιρική Ομοσπονδία (ΕΠΟ). Τον Οκτώβριο του 1931 συγκροτήθηκε μάλιστα και αντιπροσωπευτική ομάδα ("εθνική") από τα τρία μέλη του ΠΟΚ. 

Δείγμα συνεργασίας και σεβασμού στα σύμβολα και τα χρώματα των δύο ομάδων αποτελεί το γεγονός ότι τόσο ο Παναθηναϊκός δέχθηκε να παραχωρήσει τη φανέλα του όσο και ο Ολυμπιακός να τη φορέσει κατά το φιλικό αγώνα μεταξύ Ολυμπιακού και Νίκολσον Βιέννης στις 12 Ιουλίου του 1950.  Ο αγώνας έγινε στη Λεωφόρο και η ομάδα της Βιέννης φορούσε ερυθρόλευκα με συνέπεια οι αθλητές του Ολυμπιακού να φορέσουν τις φανέλες του Παναθηναϊκού. Ο σεβασμός αλλά και η αμοιβαία παραχώρηση των εδρών των ομάδων συνοδεύουν μερικές από τις πιο μεγάλες στιγμές της ιστορίας τους. Το 1961 ο Ολυμπιακός αγωνίστηκε στο φιλικό αγώνα απέναντι στη Σάντος του Πελέ στο γήπεδο της Λεωφόρου, ενώ ο Παναθηναϊκός το 1971 αγωνίστηκε στο στάδιο Καραϊσκάκη ενάντια στη Νασιονάλ Μοντεβιδέο για τον τελικό του Διηπειρωτικού Κυπέλλου. Σε καμία από τις περιπτώσεις δεν καταγράφηκε ασέβεια ή βανδαλισμός στην έδρα των αιωνίων αντιπάλων από τους φιλοξενούμενους. Ένα ακόμη παράδειγμα της έντιμης στάσης των ηγεσιών των δύο ομάδων αποτελεί ο κοινός αγώνας απέναντι στις επιταγές καπήλευσης του ποδοσφαίρου από το δικτατορικό καθεστώς. Το 1968 ο Απόστολος Νικολαΐδης παραπέμφθηκε σε δίκη από τη Χούντα, με στόχο να απομακρυνθεί από τα διοικητικά και θεσμικά του πόστα στον αθλητισμό.  Στο πλευρό του βρέθηκε ο Γεώργιος Ανδριανόπουλος, ο οποίος υπερασπίστηκε θερμά την αθωότητά του.

Από την πλευρά των φιλάθλων, χαρακτηριστικό παράδειγμα του ότι η μόνη απαίτησή τους ήταν η απόλαυση ενός υγιούς και έντιμου ποδοσφαιρικού αγώνα υπήρξε η αναμέτρηση στις 17 Ιουνίου 1964 για τα ημιτελικά του κυπέλλου Ελλάδας. Λίγες ημέρες νωρίτερα, στις 24 Μαΐου, ο Παναθηναϊκός είχε κατακτήσει μέσα στο Καραϊσκάκη (του οποίου είχε ολοκληρωθεί την ίδια χρονιά η μετατροπή από ποδηλατοδρόμιο σε γήπεδο) στην τελευταία αγωνιστική το λεγόμενο «αήττητο πρωτάθλημα» και επιχειρούσε να κατακτήσει το πρώτο του νταμπλ. Φίλαθλοι των δύο ομάδων, υποψιαζόμενοι πιθανή συμφωνημένη ισοπαλία μεταξύ των δύο αντιπάλων που θα είχε ως συνέπεια την επανάληψη του ημιτελικού, για εισπρακτικούς λόγους,  εισέβαλαν στον αγωνιστικό χώρο και τον κατέστρεψαν με αποτέλεσμα ο αγώνας να διακοπεί και να μην επαναληφθεί ποτέ με απόφαση της ΕΠΟ, η οποία τιμώρησε τους δύο συλλόγους. 

### Το παράδοξο της βίαιης αντιπαλότητας
Από την εποχή της μετατροπής του ποδοσφαίρου σε αμιγώς επαγγελματική δραστηριότητα - 1980 και έπειτα, χωρίς ωστόσο να αποτελεί η είσοδος του οικονομικού παράγοντα εξακριβωμένη αιτία - παρατηρήθηκε το φαινόμενο της γιγάντωσης της βίας ανάμεσα στους ένθερμους φιλάθλους των δύο ομάδων, μέρος των οποίων μετατράπηκε σταδιακά σε οργανωμένους οπαδούς. Τις τελευταίες δεκαετίες έχουν υπάρξει περιστατικά βανδαλισμών (εντός και εκτός γηπέδων), συμπλοκές, δολοφονίες και εμπρησμοί χωρίς επίσημο κοινωνικό αίτιο παρά μόνο την παρουσία του φαινομένου της αναπαραγωγής της βίας μέσα από την ήδη υπάρχουσα βία, που σταδιακά πήρε τη μορφή βεντέτας που αναπαράγεται τυφλά.

Ορισμένες από τις μεγαλύτερες αντιπαλότητες του παγκόσμιου ποδοσφαιρικού χάρτη που οδηγούνται σε φαινόμενα βίας αντικατοπτρίζουν αγεφύρωτα χάσματα που χαρακτηρίζουν τις σφαίρες της κοινωνικής ζωής. Τέτοια παραδείγματα αφορούν το ντέρμπι Ρεάλ – Μπαρτσελόνα που περιλαμβάνει εθνικές και πολιτικές διαφορές, το ντέρμπι Ρέιντζερς – Σέλτικ που έχει να κάνει με εθνικές και θρησκευτικές διαφορές, το ντέρμπι ΑΣ Ρόμα – Λάτσιο με πολιτικές προεκτάσεις, το ντέρμπι Μπόκα Τζούνιορς – Ρίβερ Πλέιτ που σχετίζεται με ταξικές διαφορές αλλά και το ακραίο παράδειγμα του πρώην γιουγκοσλαβικού ντέρμπι Ερυθρού Αστέρα – Χάιντουκ όπου οι εθνικές, πολιτικές και θρησκευτικές διαφορές εκφράστηκαν με βίαια επεισόδια που αποτέλεσαν τα προεόρτια ενός εμφυλίου πολέμου.

Οι δύο ελληνικοί σύλλογοι πέραν των αγωνιστικών διαφορών τους δεν έχουν καμία άλλη ειδοποιό διαφορά στο προφίλ που εξωτερικεύουν και ταυτίζονται με την ευρύτερη κοινωνία, με συνέπεια να μην δικαιολογούνται φαινόμενα βίας από την πλευρά των φιλάθλων, τα οποία συχνά πλέον λαμβάνουν τη μορφή εγκληματικών ενεργειών. Οι δύο σύλλογοι, τόσο ως ανώνυμες εταιρείες όσο και ως οργανωμένες συσσωματώσεις φιλάθλων, απευθύνονται και καλούν προς υποστήριξη το ευρύτερο κοινωνικό φάσμα. Η γραμμή τους δεν παρεκκλίνει από την ταύτιση με τη δημοκρατία και την ακεραιότητα του έθνους, δεν έχουν αποκλείσει μάζες που διαφέρουν ταξικά, οικονομικά, φυλετικά ή πολιτισμικά για να μπορέσει να δικαιολογηθεί η βίαιη αντίδραση μεταξύ τους. Μοναδική αιτία της βίαιης αντιπαλότητας φαίνεται πως είναι η πρωτοκαθεδρία στην Ελλάδα και η οπαδική διεκδίκηση του ίδιου αστικού περιβάλλοντος, καθώς ο κόσμος των δύο ομάδων συνυπάρχει παράλληλα σε όλες τις πόλεις και χωριά της Ελλάδας.

## Επίσημοι αγώνες
[thumb|Το [Γήπεδο Απόστολος Νικολαΐδης, έδρα του Παναθηναϊκού.]]
[thumb|Το [Στάδιο Γεώργιος Καραϊσκάκης, έδρα του Ολυμπιακού.]]

Στους ακόλουθους πίνακες καταγράφεται η προϊστορία των αναμετρήσεων μεταξύ του Ολυμπιακού και του Παναθηναϊκού σε διοργανώσεις, δηλαδή για Πρωτάθλημα, Κύπελλο και Λιγκ Καπ Ελλάδας (τη μία και μοναδική φορά που εκείνο διεξήχθη, με τους "αιώνιους" να διασταυρώνονται στα ημιτελικά).

Στην καλύτερη αξιοποίηση διαχρονικά του αγωνιστικού πλεονεκτήματος που διαθέτει ο γηπεδούχος, αν και πρόκειται για συναντήσεις ντέρμπι, οφείλεται το σαφές προβάδισμα που διατηρούν οι *Ερυθρόλευκοι* σε 229 συνολικά επίσημους αγώνες. Από τις 32 νίκες περισσότερες των αντιπάλων τους ανεξαρτήτως έδρας, ένα μεγάλο ποσοστό οφείλεται στην αξιοποίηση της παραδοσιακής τους έδρας στο "Γεώργιος Καραϊσκάκης", όπου έχουν ποσοστό επιτυχιών 56 % στα εκεί καταγεγραμμένα ντέρμπι (49 νίκες–21 ισοπαλίες–18 ήττες). Επίσης διαχρονικά, σε όλες τις υπόλοιπες έδρες όχι απλώς εμφανίζονται μοιρασμένες οι νίκες (απο 40 η κάθε ομάδα), αλλά και επιβεβαιώνεται η αίσθηση των φιλάθλων ότι η πιθανότερη έκβαση ενός ντέρμπι "αιωνίων" αποτελεί η ισοπαλία (59 στις 139 αναμετρήσεις).

Όσον αφορά σε επίπεδο διοργάνωσης, ο Ολυμπιακός εμφανίζεται να υπερτερεί σημαντικά για το Κύπελλο Ελλάδας, όντας νικητής σχεδόν στο 50% από τους 42 αγώνες της μεταξύ τους προϊστορίας, ενώ ηττημένος σε ποσοστό μικρότερο του 25%. Ως αποτέλεσμα έχει προκριθεί 15 φορές στις 20 που διασταυρώθηκε με τους *Πράσινους* για φάση του θεσμού πριν τον τελικό, στον οποίον πάντως επικρατεί ισορροπία καθώς σε 10 συναντήσεις τους, κατέκτησαν από 5 τρόπαια η κάθε ομάδα.

## Γράφημα νικών των αιωνίων στις διάφορες έδρες

Ο ως άνω πίνακας καταγράφει τις εντός έδρας, τις εκτός έδρας και τις σε ουδέτερη έδρα νίκες των 2 αιωνίων αντιπάλων.

Και στις 3 περιπτώσεις (νίκες με γηπεδούχο έναν εκ των δύο, νίκες με φιλοξενούμενο έναν εκ των δύο, νίκες σε ουδέτερα γήπεδα) συμπεριλαμβάνεται η κοινή έδρα.

### Ανά διοργάνωση
* Ο βαθμολογικά αδιάφορος αγώνας β΄ γύρου του Πανελλήνιου πρωταθλήματος 1931–32 Ολυμπιακός – Παναθηναϊκός 1–1 πραγματοποιήθηκε στην έδρα του δεύτερου.
* Λόγω ανακατασκευής του γηπέδου –τότε– Καραϊσκάκη, οι Πειραιώτες χρησιμοποίησαν για βασική έδρα μεταξύ 1953 και 1956 το γήπεδο Παναθηναϊκού, με συνέπεια οι πράσινοι να αγωνιστούν 5 φορές στη φυσική τους έδρα ως τυπικά φιλοξενούμενοι. Από τα 9 παιχνίδια (8 πρωταθλήματος και 1 κυπέλλου) της δεδομένης περιόδου, ο Ολυμπιακός νίκησε στα 3 και αναδείχθηκε ισόπαλος στα 6 (αποτελέσματα: 3–6–0).
* Οι "αιώνιοι" συνυπήρξαν σε κοινή (ίδια) έδρα και έπειτα από αρκετές δεκαετίες, συγκεκριμένα το Ολυμπιακό Στάδιο Αθηνών για τα διαστήματα 1985–1989 και 1997–2000. Κατά το πρώτο πέτυχε καλύτερα αποτελέσματα ο Παναθηναϊκός (6–6–2 σε 14 παιχνίδια, τα 4 για το κύπελλο) και στο δεύτερο οι ερυθρόλευκοι (4–2–1 σε 7, το ένα τελικός κυπέλλου).
* Αντίθετα με τους τέσσερις αγώνες (1933, 1937, 1947 και 2015) που για διάφορες αιτίες δεν πραγματοποιήθηκαν και κατακυρώθηκαν υπέρ των Πειραιωτών (με τέρματα 2–0, πλην του τελευταίου με 3–0), τα επόμενα σύνολα *δεν* περιλαμβάνουν την αναμέτρηση του Πανελλήνιου πρωταθλήματος (νότιος όμιλος) Ολυμπιακός – Παναθηναϊκός 2–1 στις 9 Απριλίου 1933, η οποία έλαβε μεν χώρα, διακόπηκε όμως και ορίστηκε να διεξαχθεί σε νέα ημερομηνία.

Νίκες **χωρίς αγώνα**: τέσσερις (τρεις πρωταθλ., μία κυπέλλου) ο ΟΣΦΠ.
Αποτελέσματα σε ματς που οδηγήθηκαν στην **[[παράταση]]** λόγω ισοπαλίας: 1–7–2 υπέρ του ΠAO.

7 **διακοπές** παιχνιδιών: τα 2 κυπέλλου δεν επαναλήφθηκαν, το 1 πρωταθλ. ορίστηκε για επανάληψη, τα 3 κατακυρώθηκαν στον ΟΣΦΠ και 1 στον ΠΑΟ.

Προκρίσεις στο **Κύπελλο**: 15–5 υπέρ του ΟΣΦΠ.
Προκρίσεις στο **Λιγκ Καπ**: 1–0 υπέρ του ΟΣΦΠ.
Νίκες σε **επαναληπτικούς αγώνες** μπαράζ/τελικών: 3–0 υπέρ του ΟΣΦΠ.
Προκρίσεις στο Κύπελλο μετά από **παράταση**: 3–2 υπέρ του ΟΣΦΠ.
Προκρίσεις στα κύπελλα με τον **[[Εκτός έδρας γκολ|κανονισμό εκτός έδρας τερμάτων]]**: 1–1.
Προκρίσεις στο Κύπελλο με τη **[[Επανορθωτικό λάκτισμα (Πέναλτι)#Η διαδικασία των πέναλτι|διαδικασία των πέναλτι]]**: 1–0 υπέρ του ΠΑΟ.
Νίκες σε τελικό Κυπέλλου με τη **[[Επανορθωτικό λάκτισμα (Πέναλτι)#Η διαδικασία των πέναλτι|διαδικασία των πέναλτι]]**: 1–0 υπέρ του ΠΑΟ.
Νίκες σε τελικό Κυπέλλου με τη **[[Κορώνα ή γράμματα|διαδικασία κλήρωσης]]**: 1–0 υπέρ του ΠΑΟ.



### Αναλυτικά
* Ο αγώνας του Πανελλήνιου πρωταθλήματος 1932–33 ΟΣΦΠ – ΠΑΟ 2–1 που εξαιτίας διακοπής ορίστηκε να πραγματοποιηθεί εκ νέου, καταγράφεται για λόγους πληρότητας στην παρουσίαση της προϊστορίας των "αιωνίων", εμφανίζεται όμως με διαφορετική χρωματική ένδειξη.

### Σκόρερ
* Οι τρεις σκόρερ του αγώνα Πανελλήνιου πρωταθλήματος 1932–33 Ολυμπιακός – Παναθηναϊκός 2–1 (με διαφορετική χρωματική ένδειξη) που κατόπιν της διακοπής του ορίστηκε να διεξαχθεί για δεύτερη φορά, καταγράφονται για λόγους πληρότητας στην παρουσίαση της προϊστορίας των "αιωνίων", με πλάγια όμως γραμματοσειρά και χωρίς να πιστώνονται τα τέρματα στη σχετική στατιστική καταμέτρηση.
* Το ίδιο ισχύει για τους 7 σκόρερ/τέρματα στις τρεις συναντήσεις πρωταθλήματος που εξαιτίας –επεισοδιακής– διακοπής το τελικό αποτέλεσμα καθόρισαν ΕΠΟ (1949 και 1973 με τέρματα 2–0 υπέρ του Ολυμπιακού) ή Σούπερ Λιγκ (2012 με 0–3 επίσης), αλλά όχι και για εκείνα στον ημιτελικό κυπέλλου το 1964, καθώς εκ των υστέρων η πρώτη επικύρωσε το ισόπαλο 1–1 της διακοπής (χωρίς να ορίσει επανάληψη, τηρώντας σταθερή στάση με τον τελικό του 1962 που ούτως ή άλλως δεν είχαν σημειωθεί τέρματα).




## Στατιστικά στοιχεία επίσημων αγώνων

### Μεγαλύτερες σε έκταση νίκες
Στον ακόλουθο πίνακα αναφέρονται αναλυτικά οι νίκες των δύο αντιπάλων σε ντέρμπι, με διαφορά μεγαλύτερη από 3 τέρματα.



: α έπειτα από παράταση, καθώς το αποτέλεσμα 1–0 της κανονικής διάρκειας ήταν ίδιο με εκείνο της νίκης του Παναθηναϊκού κατά την πρώτη τους συνάντηση
: β σε ουδέτερο γήπεδο (έδρα και των δύο, πάντως, επί δεύτερο χρόνο) ως τελικός Κυπέλλου, λαμβάνοντας ίσο αριθμό εισιτηρίων
: γ στην κοινή τους έδρα (για τέταρτη αγωνιστική περίοδο), με το γηπεδούχο Ολυμπιακό να λαμβάνει την πλειονότητα των εισιτηρίων.

### Μεγαλύτερη βαθμολογική διαφορά στην Α΄ Εθνική




### Αγώνες με τα περισσότερα εισιτήρια
Στον ακόλουθο πίνακα αναφέρονται τα 10 ντέρμπι "αιωνίων" στα οποία σημειώθηκε η μεγαλύτερη προσέλευση θεατών. Όλοι οι αγώνες πραγματοποιήθηκαν στο Ολυμπιακό Στάδιο Αθηνών κατά τα έτη 1984 έως 1988.



* Στις τέσσερις συναντήσεις τους κατά την αγωνιστική περίοδο 1984–85 (από δύο σε Πρωτάθλημα και Κύπελλο) διατέθηκε ένα σύνολο σχεδόν 300 χιλιάδων εισιτηρίων (293.076), δηλαδή περισσότερα από 73 χιλιάδες ανά αγώνα (73.269).

### Μεγαλύτεροι μέσοι όροι εισιτηρίων (εντός έδρας)
Στον ακόλουθο πίνακα αναφέρονται οι 5 χρονιές των δύο αντιπάλων με τον υψηλότερο μέσο όρο εισιτηρίων σε εντός έδρας αγώνες τους για το πρωτάθλημα της *Α΄ Εθνικής κατηγορίας* (δηλαδή από την αγωνιστική περίοδο 1959–60). Δεν προσμετρώνται εισιτήρια για τα κύπελλα Ελλάδας και Ευρώπης.

* Την περίοδο 1986–87 έδωσαν από 14 εντός έδρας συναντήσεις πρωταθλήματος, καθώς δεν πραγματοποιήθηκαν οι τελευταίες τους (29η αγωνιστική: ΟΣΦΠ–Δόξα Δράμας και ΠΑΟ–Απόλλων Αθηνών), εξαιτίας συμμετοχής των φιλοξενούμενων στην "απεργία" που είχαν κηρύξει οι ΠΑΕ.
* Η μεγαλύτερη (σε σύνολο και σε μέσο όρο) προσέλευση θεατών εντός έδρας, σημειώθηκε για τους δύο αντίπαλους *παράλληλα* και συγκεκριμένα τη χρονιά 1985–86, δεύτερη της 5ετούς τους συνύπαρξης στο Ολυμπιακό Αθηνών (θα ακολουθήσει μία ακόμη για τρεις αγωνιστικές περιόδους μεταξύ 1997 και 2000).
* Η αυξημένη χωρητικότητα του Σταδίου, αιτιολογεί γιατί ο υψηλός μέσος όρος εισιτηρίων δεν έλαβε χώρα αφενός στις παραδοσιακές τους έδρες σε 9 από τις 10 περιπτώσεις, αφετέρου σε συνδυασμό με κατάκτηση πρωταθλήματος παρά μόνο από 2 χρονιές στις 5 (Ολυμπιακός 1973 και 1987, Παναθηναϊκός 1986 και 2010). Τα τέσσερα χρόνια 1984 με 1988, αμφότεροι έχουν να επιδείξουν τέσσερις από τις μεγαλύτερες συγκεντρώσεις τους φιλάθλων, όμως πρωταθλητές στέφθηκαν από μία μόλις φορά (πλαισιωμένοι με ΠΑΟΚ το 1985 και ΑΕ Λάρισας το 1988).

### Συγκριτικές θέσεις στην Α΄ Εθνική

• **Υψηλότερη θέση:** Ολυμπιακός 41 αγωνιστικές περιόδους, Παναθηναϊκός 25.

### Στο πρωτάθλημα Ελλάδας
Με βάση το πόνημα *Η ιστορία του Ολυμπιακού, με πλήρη στοιχεία 1925–2000 • 75 χρόνια θρύλου* του Στάθη Αρβανίτη:

#### Πέναλτι υπέρ (σύνολο)

* Σημείωση: Συμεωνίδης και Πιερράκος ευστόχησαν κατά τον αγώνα ΟΣΦΠ – ΠΑΟ 2–1 στις 09.04.1933, ο οποίος διακόπηκε και ορίστηκε να επαναληφθεί.
* Οι Σιδέρης, Τζόρτζεβιτς και Σαραβάκος έχουν εύστοχη/ες, όσο και άστοχη εκτέλεση.
* Ο Νικοπολίδης ως τερματοφύλακας και των δύο συλλόγων, απέκρουσε από μία εκτέλεση (2001 του Παναθηναϊκού, 2008 του Ολυμπιακού) και δέχτηκε από ένα τέρμα (2002, 2006 αντίστοιχα).

#### Αποβολές κατά (σύνολο)

* Σε 152 ντέρμπι "αιωνίων" από το 1930 έως τα μέσα του 2016 στα πλαίσια του πρωταθλήματος Ελλάδας, έχει σημειωθεί ένα σύνολο 57 αποβολών σε 36 αγώνες. Τόσο η συχνότητα εμφάνισης των αναμετρήσεων όπου ένας τουλάχιστον παίκτης αποβάλλεται, δηλαδή μία κάθε σχεδόν 4½ (ή δύο διοργανώσεις πρωταθλήματος), όσο και ο μέσος όρος στους προαναφερθέντες αγώνες των 1 και ⅔ αποβολών (άρα όταν συμβαίνουν αυτές, τείνουν να συμβούν ανά δύο), οφείλονται στο χαρακτήρα της συνάντησης ως το απόλυτο ποδοσφαιρικό ντέρμπι στη χώρα και με τη σειρά τους τον δικαιολογούν.
* Κατά τον πρώτο μισό αιώνα της μεταξύ τους προϊστορίας μέχρι και τον Ιανουάριο του 1982, δηλαδή λίγο έπειτα τις αρχές του επαγγελματισμού στο ελληνικό ποδόσφαιρο, καταγράφονται 27 αποβολές, σε μόνο 14 αγώνες πρωταθλήματος από τους συνολικά 83 εκείνο το διάστημα. Επομένως, στη μία μόλις κάθε 6 αναμετρήσεις (ή τριετία) κάποιος παίκτης έβλεπε την άγουσα για τα αποδυτήρια, συχνά όμως τον ακολουθούσαν και άλλοι (ένας ακόμη κατά μέσο όρο). Αντίθετα, την τελευταία περίπου 30ετία έχουν σημειωθεί 29 αποβολές στα 21 παιχνίδια επί συνόλου 68, άρα και σε περισσότερα και πιο συχνά (κάθε σχεδόν 3 αγώνες ή 1 ½ διοργάνωση), με τους αποβληθέντες πάντως να είναι συνήθως και οι μοναδικοί στη συνάντηση. Η πλέον πρόσφατη, άλλωστε, της οποίας η λήξη βρήκε *αμφότερες* τις ομάδες με λιγότερους των 11, εξαιτίας πειθαρχικού ελέγχου, χρονολογείται ακριβώς από τις 31 Ιανουαρίου 1982 (ΠΑΟ – ΟΣΦΠ 1–1, διαιτητής Κουναλάκης).
* Την περίοδο 1930 – αρχές 1982, οι 18 αποβολές (⅔ των συνολικών 27) του πρωταθλήματος αφορούσαν σε 9 ζεύγη αντιπάλων, συχνότατα αμυντικογενούς παίκτη με επιθετικό, όπου στα 7 οι δύο τους αποχώρησαν *ταυτόχρονα* από τον αγωνιστικό χώρο, ενώ στα 2 με 10λεπτη διαφορά. Οι εκατέρωθεν αποβολές ήταν συνέπεια τόσο της χαμηλής φυσικής κατάστασης, των παλαιότερων ποδοσφαιρικών συστημάτων (αυστηρά καθορισμένα θέσεις/χώροι ευθύνης) και τακτικών (κυρίως άμυνα man to man) – όλα αυτά οδηγούσαν σε ίδιο προσωπικό αντίπαλο επί 90' –, όσο και της διαιτητικής προσπάθειας να τηρήσει λεπτές ισορροπίες ανάμεσα στους δύο ανέκαθεν ισχυρούς συλλόγους παρασκηνιακά. Στο δε περιορισμένο αριθμό αποβολών, συνετέλεσε αποφασιστικά η ανοχή των τότε κανονισμών σε – θεωρούμενες σήμερα – αντιαθλητικές ενέργειες, τιμωρώντας τις ακραίες συμπεριφορές και μόνο (σωματική επίθεση σε διαιτητή ή επόπτη, ανταλλαγή γροθιών ή λακτισμάτων). Κατά την πρόσφατη όμως 30ετία, οι μεταβολές στον τρόπο που παίζεται το ποδόσφαιρο, οι κατευθυντήριες οδηγίες για αυστηροποίηση στη διαιτητική στάση και οι επιβαλλόμενες σε παγκόσμια κλίμακα τροποποιήσεις κανονισμών προς ενίσχυση των (επιθετικού) θεάματος και ευ αγωνίζεσθαι, επηρέασαν όπως είναι φυσικό τον πειθαρχικό έλεγχο και στο ελληνικό ντέρμπι "αιωνίων".
* Δύο εκατέρωθεν αποβολές συνέθεσαν το μέγιστο αριθμό των τεσσάρων στο πρωτάθλημα, ο οποίος σημειώθηκε δύο φορές: το 1956 με Γάλλο διαιτητή (Ντε Βιλέρ, γήπεδο ΠΑΟ) και το 1977 με Έλληνα (Κρικώνης, στάδιο Καραϊσκάκη). Σε όλες τις περιπτώσεις αποβλήθηκαν δύο παίκτες ταυτόχρονα, αυτοί δε στον Πειραιά μεταξύ 40' και 41' του α΄ ημιχρόνου! Τρεις ποδοσφαιριστές οδηγήθηκαν στα αποδυτήρια τέσσερις φορές, αναλυτικά: το 1973 (δύο του Παναθηναϊκού, σε έναν άκρως επεισοδιακό αγώνα που διακόπηκε στο 3–2, κατακυρώθηκε 2–0 στο γηπεδούχο Ολυμπιακό και συνοδεύτηκε από τιμωρία εκατέρωθεν άλλων τριών), το 1982 (η προαναφερόμενη, με δύο ερυθρόλευκους) και το 1997, όπου αμφότερα τα ντέρμπι ολοκλήρωσαν μόλις 8 πράσινοι (στο δεύτερο μείωσαν το σκορ, πριν δεχθούν το τελικό 3–1).
* Οι δύο αυτές τελευταίες αναμετρήσεις, δημιούργησαν σε μεγάλο βαθμό τη συνολική διαφορά των 10 περισσότερων αποβολών στο πρωτάθλημα εις βάρος του Παναθηναϊκού (23 έναντι 33), η οποία ουσιαστικά προέκυψε μέσα σε μία και μόνο διετία. Χαρακτηριστικά, στα 5 παιχνίδια του διαστήματος Δεκέμβριος 1996 – Δεκέμβριος 1998, οι άρχοντες των αγώνων διέταξαν να αποχωρήσουν 10 παίκτες του (2, 3, 3, 0 και 2 αντίστοιχα), ενώ κανένας του Ολυμπιακού (που και τις τέσσερις φορές εκμεταλλεύτηκε το αριθμητικό του πλεονέκτημα, τις τρεις νικώντας με 2 τέρματα διαφορά). Η κατάσταση, αντίθετα, παρουσιάζεται έως το 1996 ισορροπημένη (δύο περισσότεροι των Πειραιωτών, 19–17) και κατόπιν του 1998 με διαφορά μεσαίου μεγέθους (4–6).
* Η έναρξη αποβολών στο πρωτάθλημα συνέβη την 17η Μαΐου 1931 και το 4ο κατά σειρά επίσημο ντέρμπι "αιωνίων", όταν ο δεξιός εξτρέμ Κώστας Τερεζάκης ανταπόδωσε άμεσα στο 80' μία *"μεγαλοπρεπή κλωτσιά"* από τον αριστερό μεσο(φύλακα) του τριφυλλιού Σπύρο Υποφάντη. Ο Θεσσαλονικιός διαιτητής Ταβανίδης-Λεονταρίδης με το προβλεπόμενο νεύμα της εποχής – οι έγχρωμες κάρτες δεν εισάχθηκαν παρά 4 δεκαετίες αργότερα – *"απέστειλε έξω και τους δύο"* διεθνείς ποδοσφαιριστές (μέλλων και ενεργό αντίστοιχα), ενώ το 3–1 για τον γηπεδούχο Ολυμπιακό διατηρήθηκε μέχρι τη λήξη. Έπειτα από 70 χρόνια (19 Φεβρουαρίου 2011) και στον ίδιο τόπο, σημειώθηκε η πλέον πρόσφατη αποβολή, εκείνη του Βασίλη Τοροσίδη στο 95' του ΟΣΦΠ – ΠΑΟ 2–1 όταν εξύβρισε τον Τζόρβα του Παναθηναϊκού. Η δημόσια συγγνώμη του – αν και όχι από τους αντιπάλους του –, είναι ενθαρρυντικό γεγονός σχετικά με τη μελλοντική συμπεριφορά των παικτών και δεν πρόκειται για το μοναδικό. Έκτοτε έχουν πραγματοποιηθεί 9 αναμετρήσεις χωρίς να αποβληθεί κάποιος, ένας αριθμός που προσεχώς είναι πιθανόν να προσεγγίσει τις 11 πρωταθλήματος μεταξύ αρχών 1987 και μέσων 1992, ρεκόρ από την εισαγωγή της επαγγελματικής Α΄ κατηγορίας.

#### Αυτογκόλ υπέρ (σύνολο)

* Οι Χένρικσεν και Κυργιάκος σημείωσαν αυτογκόλ κατά τον ίδιο αγώνα, με τον Παναθηναϊκό να νικά πάντως με 3–2.

#### Δοκάρια (μόνο στην Α΄ Εθνική)

* Τα δοκάρια από μη αναφερόμενο ποδοσφαιριστή, ενδέχεται να σημείωσαν λιγότεροι των 10 και 5 αντίστοιχα, ίσως δε και κάποιοι που ήδη καταγράφονται.

## Φιλικοί αγώνες
right|250px 
  
* *Ορισμένοι και ιδιαίτερα επί [[Κατοχή της Ελλάδας 1941-1944|Κατοχής]], πιθανότατα δεν περιλαμβάνονται στη σχετική βιβλιογραφία και κατά συνέπεια στους παρακάτω.*
Στον ακόλουθο πίνακα, ομαδοποιούνται οι συναντήσεις ανά αγωνιστική περίοδο που, αντίθετα με σήμερα, ολοκληρωνόταν παλαιότερα την 31η Ιουλίου (ημέρα λήξης των μεταγραφών). Στην τρίτη στήλη, διαχωρίζονται οι αναμετρήσεις για τα επί χρόνια καθιερωμένα τουρνουά του πρώην ΠΟΚ (κύπελλα Πάσχα: Πσχ, Χριστουγέννων: Χρ και Σεπτεμβρίου: Σεπτ) από τις υπόλοιπες φιλικές (φ), ακόμη και όταν για το νικητή των τελευταίων είχε αθλοθετηθεί κάποιο τρόπαιο. Τέλος, στα αποτελέσματα αναγράφεται πρώτος ο γηπεδούχος ή για την περίπτωση ουδέτερης/κοινής έδρας ο νικητής.

Συνυπολογίζεται το ισόπαλο 1–1 της 10ης Ιουνίου 1944 για τα πλαίσια της τελικής φάσης του μοναδικού πρωταθλήματος που διεξήγαγε η ΕΠΟ την κατοχική περίοδο. Αυτό, καλούμενο αθηναϊκό–πειραϊκό, Ενιαίο Κέντρου ή Κατοχής, διακόπηκε από τις υψηλές θερμοκρασίες του Ιουλίου και δεν συνεχίστηκε το φθινόπωρο, εξαιτίας της γενικότερης αναταραχής τις τελευταίες εβδομάδες πριν την απελευθέρωση πρωτεύουσας και Πειραιά (Οκτώβριος), με τις γερμανικές αρχές να απαγορεύουν τις συγκεντρώσεις. Για λόγους πληρότητας στην παρουσίαση της προϊστορίας των αιωνίων αντιπάλων, ο αγώνας φυσικά παραθέτεται αλλά ως φιλικός, δεδομένου ότι η σύγχρονη αθλητική βιβλιογραφία δεν τον θεωρεί επίσημο – όπως άλλωστε και η παλαιότερη την ίδια τη διοργάνωση –.

: Πηγές: έξι βιβλία που πραγματεύονται την ιστορία των συλλόγων (από τρία), τα οποία παραθέτουν ημερομηνία ή έστω έτος πραγματοποίησης του κάθε αγώνα. Σύνδεσμος (σ/αριθμός σελίδας) για παραπομπή στο ψηφιακό αρχείο εφημερίδων της εκάστοτε εποχής, υπάρχει σε όποιο παιχνίδι δεν ταυτίζονται τα στοιχεία των προηγούμενων πηγών ή δεν το καταγράφει κάποια από τις τρεις περισσότερο πρόσφατες (ΟΣΦΠ των 1983 και 1996, ΠΑΟ του 1999 – οι υπόλοιπες εκδόθηκαν αρκετά νωρίτερα από τα τελευταία φιλικά).

## Ποδοσφαιριστές
### Κορυφαίοι σκόρερ σε επίσημους αγώνες
Ο πρώτος σκόρερ σε *επίσημες* αναμετρήσεις των δύο αντιπάλων, Δημήτρης Σαραβάκος, πέτυχε 16 τέρματα με 8 σουτ, 6 εκτελέσεις πέναλτι, μία κεφαλιά και μία εκτέλεση φάουλ. Έξι ποδοσφαιριστές σημείωσαν από 7 τέρματα στα ντέρμπι για το πρωτάθλημα Ελλάδας (σε οποιαδήποτε μορφή του), αριθμός που δύσκολα θα προσεγγιστεί μελλοντικά. Το τελευταίο ισχύει και για τα 8 του Σαραβάκου στα πλαίσια του κυπέλλου.



* Ο Βάζος χρίστηκε σκόρερ και κατά τον αγώνα ΟΣΦΠ–ΠΑΟ 2–1 στις 09.04.1933, που ορίστηκε να επαναληφθεί λόγω διακοπής. Το τέρμα δεν προσμετράται.
* Οι Βαζέχα, Τζόρτζεβιτς είχαν επιτυχία τόσο πριν, όσο και έπειτα από την πολιτογράφησή τους ως Έλληνες.

### Σκόρερ στην έναρξη επίσημου αγώνα
Το γρηγορότερο τέρμα για τον Ολυμπιακό από την έναρξη *επίσημου* ντέρμπι, πέτυχε πριν συμπληρωθεί το πρώτο λεπτό ο Μελέτης Περσίας με σουτ στις 13 Ιανουαρίου 1982 (ΠΑΟ–ΟΣΦΠ 3–2, φάση των 32 του κυπέλλου 1981–82). Κατά το ίδιο περίπου χρονικό σημείο από πλευράς Παναθηναϊκού, είχε σκοράρει ο Αδαμάντιος Τριανταφύλλης στις 26 Μαρτίου 1933 (ΠΑΟ–ΟΣΦΠ 3–0, νότιος όμιλος Πανελλήνιου πρωταθλήματος 1932–33). Τα δύο τέρματα σημειώθηκαν με διαφορά μισού σχεδόν αιώνα, αμφότερα στην έδρα των *Πράσινων* (ως γήπεδο Απ. Νικολαΐδης και ΠΑΟ αντίστοιχα) και από παίκτες που έμειναν πιο γνωστοί με το όνομα Τάκης. Δεν είναι πάντως δυνατή η εξακρίβωση του ταχύτερου εκ των δύο, εξαιτίας της απουσίας ακριβούς χρονομέτρησης εκείνου του 1933. Αρκετοί επίσης ποδοσφαιριστές και από τις δύο πλευρές, χρίστηκαν σκόρερ σε ντέρμπι κατά τη διάρκεια του δεύτερου λεπτού της αναμέτρησης.

### Παρουσία και στους δύο αντίπαλους

*Όχι απαραίτητα με συμμετοχή σε ντέρμπι*

Οι Αποστολάκης (ΟΣΦΠ, ΠΑΟ) και Κωνσταντίνου (αντίστροφα) έχουν πετύχει τέρμα για λογαριασμό και των δύο αντιπάλων.

Οι Ασδέρης, Σενέκοβιτς και Γκμοχ αποτελούν τους μόνους στην ιστορία του ελληνικού ποδοσφαίρου που έχουν προπονήσει και τους τρεις συλλόγους του πάλαι ποτέ ΠΟΚ (ενώ οι δύο τελευταίοι και τον Πανιώνιο).

## Σημειώσεις


## Παραπομπές


## Πηγές
* Ανδρέας Μπόμης, *Γκολ 2000 • Ένας αιώνας ποδόσφαιρο: αλμανάκ, ιστορία, σχόλια*, Εκδόσεις Πελεκάνος, Αθήνα 2000, ISBN 978-000-4000-05-3
* Γεώργιος Κουσουνέλος, *Η ιστορία του ελληνικού ποδοσφαίρου 1896-1985*, Εκδόσεις Σ.Κ Νικητόπουλος & Σία ΟΕ, Αθήνα 1985
* Χρήστος Νεράντζης (δ/νση & επιμέλ.)-Κώστας Βασιλειάδης (σύμβ.), *Παγκόσμιο ποδόσφαιρο • Ιστορία και χου ιζ χου* (εγκυκλοπαίδεια), Εκδόσεις Αφοί Νάστου, Θεσσαλονίκη 1975 (3η έκδοση)
* Πάνος Μακρίδης-Ευάγγελος Φουντουκίδης, *Αυτός είναι ο Ολυμπιακός • Η ένδοξη ιστορία του δημοφιλούς συλλόγου*, έκδοση εφημ. *ΑΘΛΗΤΙΚΗ ΗΧΩ*, Αθήνα 1957
* Στάθης Αρβανίτης, *Η ιστορία του Ολυμπιακού, με πλήρη στοιχεία 1925-2000 • 75 χρόνια θρύλου*, Εκδόσεις Καστανιώτη, Αθήνα 2000, ISBN 960-0329-45-1
* Βαγγέλης Μελέκογλου-Άγγελος Μενδρινός-Θοδωρής Ντάβελος, *1908-1998 Παναθηναϊκός • 90 χρόνια ποδοσφαιρική εποποιία*, έκδοση Τριφύλλι ΑΕΒΕ, Αθήνα 1999, ISBN 960-8625-31-9
* Άκης Τσόπελας, *Μια ζωή Παναθηναϊκός • Η πορεία του στο πρωτάθλημα Ελλάδας 1960-2006*, στατιστικό αφιέρωμα εφημ. *ΠΡΑΣΙΝΟΣ ΤΥΠΟΣ*, Αθήνα 2006
* Σήφης Βοτζάκης (συνεργ. Β. Μελέκογλου), *100 χρόνια Παναθηναϊκός • Η ιστορία 1908-2008*, Εκδόσεις Α.Α Λιβάνη, Αθήνα 2008, ISBN 960-1418-75-X
* Γιώργος Παγιωτέλης, *Το έπος της Α΄ Εθνικής*, περιοδ. *Οι ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΙ*, τχ. 45 (Σεπτ. 1997)
* Πάνος Μακρίδης-Σπύρος Καραθανάσης, *Η ιστορία του Παναθηναϊκού (1908-1948)*, έκδοση Αθλητική Βιβλιοθήκη (εφημ. *ΑΘΛΗΤΙΚΗ ΗΧΩ*), Αθήνα 1948
* Νικήτας Τσαγγαρινός, *Η ιστορία του Παναθηναϊκού*, εκτεταμένο λήμμα (64 σελίδες) στην "Εγκυκλοπαίδεια των σπορ" (τόμος Β΄), Εταιρεία Επιστημονικών Εκδόσεων, Αθήνα 1961
* Γιώργος Κουσουνέλος, *Ο Θρύλος ξαναζεί! • Ιστορία – Διεθνείς αγώνες*, Εκδόσεις Γ. Λιόσης, Αθήνα 1983
* Γιώργος Αλεξανδρής-Ηλίας Λέκκας, *Η ιστορία του Ολυμπιακού • 71 χρόνια Ολυμπιακός*, Εκδόσεις Γ.Χ Αλεξανδρή, Αθήνα 1996
* Ψηφιακό αρχείο, εφημ. *ΑΘΛΗΤΙΚΗ ΗΧΩ*
* Ψηφιακή συλλογή εφημερίδων, Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος
* ιστοσελίδα (soccerbase.gr διαθέσιμη μόνο σε συνδρομητές)
* Παναθηναϊκός vs Ολυμπιακός, η ιστορία στο πρωτάθλημα , Θοδωρής Κουνάδης, sport24.gr
* sport24.gr: Αιώνια... προϊστορία στο κύπελλο , Γιάννης Λαμπίρης, sport24.gr
* Από τον Καλογερόπουλο στον Κωνσταντίνου , olympiacos24.gr
* Ο κύκλος των χαμένων ερυθρόλευκων πέναλτι, Άκης Τσόπελας, pamesports.gr.

Κατηγορία:Ποδοσφαιρικά παιχνίδια ελληνικών ομάδων
Κατηγορία:Ολυμπιακός Σ.Φ.Π. (ποδόσφαιρο)
Κατηγορία:Παναθηναϊκός (ποδόσφαιρο)
Κατηγορία:Ποδοσφαιρικά ντέρμπι στην Ελλάδα