Σατουρνάλια

Τα **Σατουρνάλια** ήταν γιορτή των Ρωμαίων αφιερωμένη στο θεό Σατούρνους, ο οποίος αντιστοιχεί στον ελληνικό θεό Κρόνο. Πραγματοποιούταν κατά τους χειμερινούς μήνες κατά την περίοδο του χειμερινού ηλιοστασίου, συνήθως στις 17 Δεκεμβρίου, αλλά αργότερα η γιορτή κρατούσε έως και μια βδομάδα, μέχρι τις 23 Δεκεμβρίου.

Τα Σατουρνάλια ήταν μεγάλη και σημαντική γιορτή για τους Ρωμαίους, οι οποίοι τα ταύτιζαν με τα αρχαία Κρόνια. Εκτός από τις τυπικές θυσίες, η γιορτή περιλάμβανε δημόσια αργία, καθώς και διάφορα έθιμα, όπως την ανταλλαγή μικρών δώρων ή υπαίθριες αγορές. Επιτρέπονταν τα τυχερά παιχνίδια ακόμα και για τους δούλους. Επίσημα ενδύματα δε φοριούνταν, ενώ οι δούλοι δεν μπορούσαν να τιμωρηθούν κι αντιμετώπιζαν με χλευασμό τους κυρίους τους. Γενικότερα οι ρόλοι αντιστρέφονταν ανάμεσα σε δούλους κι ιδιοκτήτες, κάτι που οδηγούσε σε ξέφρενο γλέντι, άφθονη οινοποσία και ακολασίες: γι' αυτό το λόγο, με την έλευση του Χριστιανισμού, η λέξη "σατουρνάλια" ήταν ταυτόσημη με τα "όργια".

## Προέλευση

[thumb|right|350px|Τοιχογραφία από την [Πομπηία με παιχνίδι ζαριών]]
Στην Ρωμαϊκή μυθολογία ο Σατούρνους ήταν μια αγροτική θεότητα που κυβέρνησε ολόκληρο τον κόσμο στην Χρυσή Εποχή, οι άνθρωποι απολάμβαναν τότε όλη την αφθονία της γης σε μια κατάσταση Αθωότητας. Τα γλέντια των Σατουρναλίων αντανακλούσαν την ατέλειωτη ευτυχία που υπήρχε εκείνη την μυθική εποχή στην ανθρωπότητα. Η αντίστοιχη εορτή των αρχαίων Ελλήνων ήταν τα Κρόνια που εορτάζονταν την 12η ημέρα του μήνα Εκατομβαιώνος ο οποίος σύμφωνα με το Αττικό ημερολόγιο διαρκούσε από τα μέσα του Ιουλίου μέχρι τα μέσα του Αυγούστου. Ο Έλληνας ιστορικός Αθήναιος ο Ναυκρατίτης καταγράφει μια αμέτρητη σειρά από αντίστοιχες εορτές στην Ελληνορωμαϊκή περίοδο. Οι εορτές αυτές ήταν τα Έρμαια στην Κρήτη προς τιμή του Ερμή, μια ανώνυμη εορτή στην Τροιζήνα προς τιμή του Ποσειδώνα, τα Πελώρια στην Θεσσαλία προς τιμή του Διός Πελώριου και άλλη μια ανώνυμη εορτή στην Βαβυλώνα. Σε όλες αυτές τις εορτές οι δούλοι γευμάτιζαν μαζί με τα αφεντικά τους, σχετίζονταν με την Αθηναϊκή εορτή Ανθεστήρια και την Σπαρτιάτικη εορτή Υακίνθια. Η Αθηναϊκή εορτή των *"Υβριστικών"* σχετίζεται απ'ευθείας με τα Σατουρνάλια, στην εορτή αυτή οι γυναίκες ντύνονταν με ανδρικά ενδύματα και οι άνδρες με γυναικεία. Ο αρχαίος Ρωμαίος ιστορικός Ιουστίνος θεωρεί τον Σατούρνο ως έναν θρυλικό βασιλιά της Ιταλίας στα πανάρχαια χρόνια πριν την Ρωμαϊκή περίοδο:  

*"Οι πρώτοι κάτοικοι της [[Ιταλία]]ς ήταν οι Αβοριγγίνες ο βασιλιάς των οποίων Σατούρνος ήταν εξαιρετικά δίκαιος, στην βασιλεία του κανείς δεν είχε προσωπική περιουσία, όλα ήταν κοινά και αδιαίρετα σε όλους. Στην μνήμη του δίκαιου αυτού βασιλιά εορτάζονταν τα Σατουρνάλια στα οποία οι δούλοι δειπνούσαν με τα αφεντικά τους και όλες οι τάξεις ήταν ισότιμες"*.

Η μεγάλη Ρωμαϊκή εορτή των Σατουρναλίων δεν περιγράφεται αναλυτικά από καμιά αρχαία πηγή, τα συμπεράσματα των σύγχρονων ιστορικών προέρχονται από διάφορες σποραδικές πηγές. Η μοναδική αναλυτική πηγή ήταν το έργο *"Σατουρνάλια"* που έγραψε ο Μακρόβιος στην Ύστερη αρχαιότητα με την λήξη της εορτής λόγω επιβολής του Χριστιανισμού τον 5ο αιώνα μ.Χ. Ο Μακρόβιος περιγράφει την εποχή του *"βασιλιά Κρόνου"* σαν μια *"περίοδο ατέλειωτης ευτυχίας στην οποία τα αγαθά ήταν ατέλειωτα για όλους, δεν υπήρχε διαχωρισμός ανάμεσα σε δούλους και αφεντικά για αυτό στην διάρκεια της εορτής έτρωγαν στο ίδιο τραπέζι"*. Στα *"Σατουρνάλια"* του Λουκιανού ο Χρόνος διακηρύττει μια εορταστική περίοδο στην οποία *"είναι νόμιμη η μέθη και οι σκλάβοι μπορούν να βλαστημούν τους κυρίους τους"*. Μια άλλη εξήγηση της εορτής προέρχεται από το Βαβυλωνιακό Ταλμούδ και σχετίζεται με τον παράδεισο του πρώτου ανθρώπου Αδάμ. Σε μια από τις ερμηνείες του Μακρόβιου η εορτή σχετίζεται με την αρχή του χειμερινού ηλιοστασίου, θεωρείται εορτή φωτός και η παρουσία κεριών υποδηλώνει την αναζήτηση της σοφίας και της γνώσης. Η ανανέωση της φωτιάς και η έλευση της Πρωτοχρονιάς σχετίστηκε στην μετέπειτα Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία με τον Σολ Ινβίκτους και τα *"γενέθλια του ακατανίκητου ηλίου"* στις 25 Δεκεμβρίου. Τα Σατουρνάλια εξακολουθούσαν να είναι το ίδιο δημοφιλή τον 4ο και τον 5ο αιώνα μ.Χ., με την έλευση του Χριστιανισμού επηρέασαν σημαντικά τις μετέπειτα μεγάλες εορτές των Χριστουγέννων και της Πρωτοχρονιάς.

## Ιστορική αναδρομή

Τα Σατουρνάλια καθιερώθηκαν από μια σημαντική μεταρρύθμιση αμέσως μετά την συντριβή των Ρωμαίων από τον Αννίβα στην Μάχη της λίμνης Τρασιμένης στα μέσα του Β΄ Καρχηδονιακού Πολέμου (217 π.Χ.). Τις περασμένες εποχές εορταζόταν ως μια τυπική εορτή περιορισμένης θρησκευτικής σημασίας σύμφωνα με τα Ρωμαϊκά έθιμα. Μετά από θρησκευτικές διαβουλεύσεις με τα *"Σιβυλλικά Βιβλία"* υιοθέτησαν την *"Ελληνική ιεροτελεστία"* σύμφωνα με τα Ελληνικά έθιμα, το συμπόσιο και τις συνεχείς κραυγές των ατόμων που συμμετείχαν, έγιναν το κύριο χαρακτηριστικό της εορτής. Ο Κάτων ο Πρεσβύτερος (234–149 π.Χ.) μας παρέχει σημαντικά στοιχεία για τον τρόπο που εορτάζονταν τα Σατουρνάλια τα πανάρχαια χρόνια πριν την μεγάλη μεταρρύθμιση. Οι Ρωμαίοι συνήθιζαν εκείνη την εποχή να ασπάζονται θεότητες και τελετές άλλων λαών, ιδιαίτερα των εχθρών τους με την ελπίδα ότι θα κερδίσουν την εύνοια τους. Η Ρωμαϊκή κοινωνία ασκούσε εκείνη την εποχή έντονες πιέσεις στην ηγεσία για θρησκευτικές μεταρρυθμίσεις χάρη στην απόγνωση που βρέθηκε με τις μεγάλες ήττες από την Αρχαία Καρχηδόνα. Ο ιστορικός Ρόμπερτ Πάλμερ αναφέρει ότι την ίδια εποχή εισήχθησαν στην Ρώμη οι τελετές του ύψιστου Καρχηδονιακού θεού Βάαλ Αμμών που ισοδυναμούσε με τον Σατούρνους των Ρωμαίων και τον Κρόνο των Αρχαίων Ελλήνων. Το έθιμο που υπήρχε κατά την διάρκεια της εορτής με το οποίο οι σκλάβοι δέχονταν υπηρεσίες από τα αφεντικά τους επεκτάθηκε και στους σκλάβους από την Αφρική. Η εορτή συνεχίστηκε κανονικά μέχρι τον 5ο αιώνα μ.Χ. και καταργήθηκε με την επιβολή του Χριστιανισμού. Ο ιστορικός Μακρόβιος που έζησε τον 5ο αιώνα μ.Χ. περιγράφει με μεγάλες λεπτομέρειες όλες τις εορταστικές τελετές στο έργο του *"Σατουρνάλια"*.

## Οι τελετές

Το άγαλμα του Κρόνου στον κυρίως ναό είχε τα πόδια του δεμένα με μαλλί το οποίο αφαιρούσαν στην διάρκεια της τελετής ως ένδειξη απελευθέρωσης. Οι τελετές έγιναν σύμφωνα με το *"Ελληνικό τυπικό"*, το κεφάλι του ιερέα που έκανε την θυσία ήταν ακάλυπτο σε αντίθεση με το *"Ρωμαϊκό τυπικό"* που ήταν καλυμμένο με μια πτυχή της Τόγκας. Η εξέλιξη αυτή οφείλεται στην ταυτοποίηση υπό την μορφή Interpretatio graeca με την οποία οι Ρωμαϊκές θεότητες προσαρμόζονταν σύμφωνα με τις αντίστοιχες από την Ελληνική μυθολογία. Η αποκάλυψη της κεφαλής του ιερέα πιθανότατα ήταν μια αντιστροφή της αντίστοιχης τελετής που γινόταν στην Ελλάδα με τον Κρόνο. Μετά την θυσία η Ρωμαϊκή σύγκλητος  σύμφωνα με τα Ελληνικά έθιμα τοποθετούσε την εικόνα της θεότητας πάνω σε ένα πολυτελές κάθισμα σαν να ήταν παρών και να διοικούσε την τελετή, ακολουθούσε Συμπόσιο. Την ημέρα της εορτής απαγορευόταν κάθε μορφή εργασίας, όλα τα σχολεία ήταν κλειστά ακόμα και τα δικαστήρια με αποτέλεσμα να μην απονέμεται δικαιοσύνη, απαγορευόταν επίσης η κήρυξη πολέμου. Μετά τις δημόσιες τελετές συνεχίστηκαν στις οικίες οι οικιακές τελετές. Στις 18/19 Δεκεμβρίου οι κάτοικοι που απείχαν από όλες τις δημόσιες εργασίες ασχολήθηκαν κυρίως με τις οικιακές, έκαναν μπάνιο ενώ οι πλούσιοι θυσίαζαν έναν μικρό χοίρο στις Ελληνικές χθόνιες θεότητες. Στις διάρκεια της τελετής οι Ρωμαίοι κρεμούσαν στα δέντρα ή σε ψηλά σημεία ομοιώματα ανθρώπινων κεφαλών, τις γνωστές *"μάσκες"*. 

Ο Σατούρνος είχε επίσης και σκοτεινά χαρακτηριστικά, μια από τις συζύγους του ήταν η *"Θεά Καταστροφή"* την οποία για να εξευμενίσουν έκαιγαν προς τιμή της τα όπλα των εχθρών που είχαν πέσει στην μάχη. Η χθόνια λατρεία του κόσμου συνδέθηκε επίσης με τον Ντις Πάτερ τον Ρωμαίο θεό του Κάτω Κόσμου, ισοδύναμο με τον Έλληνα Πλούτωνα που ήταν επίσης θεός του κρυμμένου πλούτου. Οι πηγές του 3ου αιώνα μ.Χ. αναφέρουν ότι ο Σατούρνος κατά την διάρκεια ή κοντά στην εορτή του δεχόταν ως προσφορές νεκρούς Μονομάχους. Οι μονομαχίες διαρκούσαν 10 μέρες τον μήνα Δεκέμβριο, ήταν από την διοίκηση των Quaestor που τις χρηματοδοτούσαν από το μυστικό θησαυροφυλάκιο του Σατούρνου. Η πρακτική της προσφοράς των Μονομάχων επικρίθηκε έντονα από τους μετέπειτα Χριστιανούς απολογητές ως Ανθρωποθυσία, την θεωρούσαν σαν συνέχεια της προϊστορικής λατρείας του Σατούρνου με την οποία του θυσίαζαν ανθρώπους. Ο Μακρόβιος εξηγεί ότι με τον ίδιο τρόπο που εξευμενιζόταν ο Ντις Πάτερ με ανθρώπινα κεφάλια το έκανε επίσης και ο Σατούρνους με τους Μονομάχους ως ανδρικά θύματα. Την εποχή που επισκέφτηκε την Ρώμη ο Ηρακλής σύμφωνα με τον μύθο διέκοψε την μακάβρια πρακτική, από τότε έκαναν προσφορές στον θεό ομοιώματα ανθρώπινων κεφαλών δηλαδή μάσκες, μια από αυτές εμφανίζεται στην Χρονογραφία του 354. Με δεδομένο ότι η Ελληνική λέξη *"φως"* σημαίνει τόσο *"άνθρωπος"* όσο και *"φωτισμός"* οι λαμπάδες εκπροσωπούσαν την προσφορά στον Σατούρνο του φωτός της ζωής. Τα ειδώλια της μάσκας ανταλλάσσονταν συνήθως με δώρα που εκπροσωπούσαν άλλα συμβολικά υποκατάστατα.

## Παραπομπές



## Πηγές

*Beard, Mary; North, John; Price, Simon (1998a). Religions of Rome: Τομ. 1, A History. Cambridge University Press. 
*Beard, Mary; North, John; Price, Simon (1998b). Religions of Rome: Τομ. 2, A Sourcebook. Cambridge University Press. 
*Dolansky, Fanny (2011), "Celebrating the Saturnalia: Religious Ritual and Roman Domestic Life", in Rawson, Beryl (ed.), A Companion to Families in the Greek and Roman Worlds, Blackwell Companions to the Ancient World, Hoboken, New Jersey: Wiley-Blackwell.
*Mueller, Hans Friedrich (2010), "Saturn", in Gagarin, Michael; Fantham, Elaine (eds.), The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome, Oxford, England: Oxford University Press, σσ. 221–222
*Palmer, Robert E. A. (1997), Rome and Carthage at Peace, Historia – Einzelschriften, Stuttgart, Germany: Franz Steiner.
*Versnel, H. S. (1992), "Saturnus and the Saturnalia", Inconsistencies in Greek and Roman Religion, Volume 2: Transition and Reversal in Myth and Ritual, Brill.

Κατηγορία:Αρχαίες ρωμαϊκές εορτές