Μούσκοι

Οι **Μούσκοι** (μερικές φορές μεταγράφονται και ως **Μούσκι**) ήταν ένας λαός της Ανατολίας της Εποχής του Σιδήρου, που εμφανίζεται σε πηγές από την Ασσυρία αλλά όχι από τους Χετταίους.

Αρκετοί συγγραφείς τους έχουν συνδέσει με τους Μόσχους των ελληνικών πηγών και τη γεωργιανή φυλή των Μέσχιων.

Ο Ιώσηπος Φλάβιος ταύτισε τους *Μόσχους* με τους βιβλικούς Μεσέχ.

Δύο διαφορετικές ομάδες ονομάζονται *Μούσκι* στις ασσυριακές πηγές: η μία από τον 12ο έως τον 9ο αιώνα π.Χ. κοντά στη συμβολή του Αρσανία και του Ευφράτη («Ανατολικοί Μούσκοι») και η άλλη από τον 8ο έως τον 7ο αιώνα π.Χ. στην Καππαδοκία και την Κιλικία («Δυτικοί Μούσκοι»). Οι ασσυριακές πηγές ταυτίζουν σαφώς τους Δυτικούς Μούσκους με τους Φρύγες, αλλά αργότερα οι ελληνικές πηγές διακρίνουν μεταξύ των Φρυγών και των Μόσχων.

Η ταύτιση των Ανατολικών Μούσκων με τους Δυτικούς Μούσκους είναι αβέβαιη, αλλά είναι πιθανό τουλάχιστον μερικοί από τους Ανατολικούς Μούσκους να μετανάστευσαν στην Κιλικία τον 10ο έως τον 8ο αιώνα π.Χ. Αν και σχεδόν τίποτα δεν είναι γνωστό για τη γλώσσα (ή τις γλώσσες) που μιλούσαν οι Ανατολικοί ή Δυτικοί Μούσκοι, έχουν ταυτοποιηθεί ποικιλοτρόπως ως ομιλητές μιας φρυγικής, αρμενικής, ανατολίτικης ή γεωργιανής γλώσσας.

## Ανατολικοί Μούσκοι
Οι Ανατολικοί Μούσκοι φαίνεται ότι μετακινήθηκαν προς τους Χετταίους τον 12ο αιώνα π.Χ., περίπου την εποχή που κατέρρευσε η Χεττιτική Αυτοκρατορία.

Μαζί με τους Ουρούμου και τους Κάσκα (Απίσλου), επιχείρησαν να εισβάλουν στις ανατολικές επαρχίες Άλζι (Άλσε) και Πουρουχούζι της Μέσης Ασσυριακής Αυτοκρατορίας περίπου το 1160 π.Χ., αλλά απωθήθηκαν και υποτάχθηκαν από τον Ασούρ-Δαν Α΄. Το 1115 π.Χ., οι Μούσκοι προχώρησαν περαιτέρω, διεισδύοντας στην Καντμούχι, κατά μήκος του Άνω Τίγρη. Αφού απωθήθηκαν από τον Τιγλάθ-Πιλεσέρ Α΄, προφανώς εγκαταστάθηκαν στην Άλζι.

Το αν οι Μούσκοι μετακινήθηκαν αρχικά στις βασικές περιοχές των Χετταίων από την ανατολή ή τη δύση έχει αποτελέσει αντικείμενο συζήτησης από τους ιστορικούς. Έχει διατυπωθεί η εικασία ότι συνδέονταν με την εξάπλωση της λεγόμενης κεραμικής της Υπερκαυκασίας, η οποία εμφανίστηκε δυτικά μέχρι το σύγχρονο Ελαζίγ της Τουρκίας στα τέλη της δεύτερης χιλιετίας π.Χ. Πιστεύεται ότι αυτή η κεραμική αναπτύχθηκε στην περιοχή του Νότιου Καυκάσου, πιθανώς αρχικά από τον πολιτισμό Τριαλέτι-Βανατζόρ, γεγονός που υποδηλώνει μια ανατολική πατρίδα για τους Μούσκους.

## Δυτικοί Μούσκοι
Τον 8ο αιώνα π.Χ., το Ταμπάλ έγινε η πιο ισχυρή από τις νεοχεττιτικές πολιτείες και οι Μούσκοι υπό τον Μίτα σύναψαν αντιασσυριακή συμμαχία με τον Ταμπάλ και την Καρχεμίς. Η συμμαχία σύντομα ηττήθηκε από τον Σαργών της Ασσυρίας, ο οποίος κατέλαβε την Καρχεμίς και απώθησε την Μίτα στην επαρχία του. Ο Αμβάρις του Ταμπάλ παντρεύτηκε διπλωματικά μια Ασσύρια πριγκίπισσα και έλαβε την επαρχία Κιλικίας υπό ασσυριακή κυριαρχία, αλλά το 713 π.Χ., ο Αμβάρις εκθρονίστηκε και το Ταμπάλ έγινε μια πλήρως ανεπτυγμένη ασσυριακή επαρχία.

Το 709 π.Χ., οι Μούσκοι επανεμφανίστηκαν ως σύμμαχοι της Ασσυρίας, με τον Σαργών να αποκαλεί τον Μίτα φίλο του. Φαίνεται ότι ο Μίτα είχε αιχμαλωτίσει και παραδώσει στους Ασσυρίους απεσταλμένους του Ουρίκκι, βασιλιά του Κε, οι οποίοι στάλθηκαν για να διαπραγματευτούν μια αντιασσυριακή συμφωνία με τους Ουράρτου, καθώς περνούσαν από την επικράτειά του.

Σύμφωνα με αναφορές των ασσυριακών στρατιωτικών πληροφοριών προς τον Σαργών, οι οποίες καταγράφηκαν σε πήλινες πινακίδες που βρέθηκαν στα Βασιλικά Αρχεία της Νινευή από τον Σερ Χένρι Λέγιαρντ, οι Κιμμέριοι εισέβαλαν στην Ουράρτου από τη Μανναία  το 714 π.Χ. Από εκεί στράφηκαν δυτικά κατά μήκος των ακτών της Μαύρης Θάλασσας μέχρι τη Σινώπη και στη συνέχεια κατευθύνθηκαν νότια προς το Ταμπάλ εκστρατεύοντας το 705 π.Χ. εναντίον ενός ασσυριακού στρατού στην κεντρική Ανατολία, με αποτέλεσμα τον θάνατο του Σαργών Β', αν και εκδιώχθηκαν από την ασσυριακή κυριαρχία. Ο Μακ Κουίν και άλλοι έχουν υποθέσει ότι οι Μούσκοι υπό τον Μίτα μπορεί να συμμετείχαν στην ασσυριακή εκστρατεία και αναγκάστηκαν να καταφύγουν στη δυτική Ανατολία, εξαφανιζόμενοι από τις ασσυριακές αναφορές, αλλά εισερχόμενοι στην περιφέρεια της ελληνικής ιστοριογραφίας ως ο βασιλιάς Μίδας της Φρυγίας.

Ο Ρούσα Β΄ των Ουράρτου τον 7ο αιώνα π.Χ. πολέμησε τους *Μουσκί-νι* στα δυτικά του, προτού συνάψει συμμαχία μαζί τους εναντίον της Ασσυρίας.

Μερικοί μελετητές έχουν υποθέσει ότι οι Δυτικοί Μούσκοι δεν ήταν Φρύγες, αλλά κατέκτησαν τους Φρύγες ή κατακτήθηκαν από τους Φρύγες και οι δύο συγχωνεύτηκαν μεταξύ τους.

## Υποθετικές σχέσεις με τους σύγχρονους λαούς της Υπερκαυκασίας

### Μούσκοι και Αρμένιοι
Σύμφωνα με τον Ιγκόρ Ντιάκονοφ, οι Μούσκοι ήταν μια Θρακοφρυγική ομάδα, που μετέφερε την πρωτοαρμενική γλώσσα της από τα Βαλκάνια σε όλη τη Μικρά Ασία, αναμειγνυόμενη με Χουρρίτες (και Ουραρτού) και Λουβιανούς στην πορεία. Ο Ντιάκονοφ διατύπωσε τη θεωρία ότι η ρίζα του ονόματος Μούσκοι ήταν «Μους» (ή ίσως «Μους», «Μος» ή «Μος») με την προσθήκη του αρμενικού πληθυντικού επιθήματος *-κ'<nowiki/>* . Ο Άρμεν Πετροσιάν το διευκρινίζει αυτό, υποδηλώνοντας ότι *το -κι* ήταν μια πρωτοαρμενική μορφή του κλασικού αρμενικού *-κ*' (συγκρίνεται με το αρχαίο ελληνικό -κοί) και ετυμολογεί το «Μους» ως «εργάτης» ή «γεωργός».

Κάποιοι έχουν τοποθετήσει (τουλάχιστον την ανατολική) πατρίδα των Μούσκων στα Αρμενικά Υψίπεδα και την περιοχή του Νότιου Καυκάσου. Είναι πιθανό ότι τουλάχιστον μερικοί να ήταν ομιλητές της αρμενικής ή ομιλητές μιας στενά συγγενικής γλώσσας.

Ο Πλίνιος τον 1ο αιώνα μ.Χ. αναφέρει τους *Μοσχηνούς* στη νότια Αρμενία ("Αρμενία" που εκείνη την εποχή εκτεινόταν νότια και δυτικά προς τη Μεσόγειο, συνορεύοντας με την Καππαδοκία). Στη βυζαντινή ιστοριογραφία, το όνομα *Μοσχοί* ήταν ισοδύναμο ή θεωρούνταν πρόγονοι των "Καππαδόκων" (Ευσέβιος) με πρωτεύουσά τους τη Μάζακα (αργότερα Καισάρεια Μάζακα, σύγχρονη Ντεβελί, Καισάρεια). Σύμφωνα με την αρμενική παράδοση, η πόλη Μάζακα ιδρύθηκε από και πήρε το όνομά της από τον Μισάκ (Μιζάκ, Μοσόκ), ξάδερφο και στρατηγό του θρυλικού πατριάρχη Αράμ. Οι μελετητές έχουν προτείνει μια σύνδεση μεταξύ του ονόματος Μισάκ και του Μούσκι.

Η αρμενική περιοχή Μοκ και η πόλη Μους μπορεί να προέρχονται από το όνομα Μούσκοι.

Ωστόσο, η σύνδεση μεταξύ των γλωσσών Μούσκων και Αρμενίων είναι αρκετά ασαφής και πολλοί σύγχρονοι μελετητές έχουν απορρίψει μια άμεση γλωσσική σχέση εάν οι Μούσκοι ήταν ομιλητές της φρυγικής. Επιπλέον, η γενετική έρευνα δεν υποστηρίζει σημαντική ανάμειξη στο αρμενικό έθνος μετά το 1200 π.Χ., καθιστώντας τους Μούσκους, εάν όντως μετανάστευσαν από μια βαλκανική ή δυτική Ανατολία πατρίδα κατά τη διάρκεια ή μετά την Κατάρρευση της Εποχής του Χαλκού, απίθανους υποψήφιους για τους Πρωτοαρμένιους.

### Μούσκοι και Γεωργιανοί
Μερικοί Γεωργιανοί ιστορικοί έχουν προτείνει ότι οι Μούσκοι, μαζί με άλλες αρχαίες φυλές της Μικράς Ασίας που αναφέρονται σε ασσυριακές πηγές (όπως οι Τιβάλ και άλλοι), ήταν «πρωτογεωργιανές» φυλές, οι οποίες συνέβαλαν στο σχηματισμό του ανατολικού γεωργιανού βασιλείου της Ιβηρίας .

Σύμφωνα με τον Ντόναλντ Ρέιφιλντ, Μούσκοι, Μόσχοι και Μέσχιοι είναι ασαφή ονόματα. Υποστηρίζει ότι οι Μούσκοι μπορεί να λάτρευαν τον χεττιτικό θεό της σελήνης Άρμα και τον λουβιανό θεό Σάντους (Σάντα/Σαντάν), συγκρίνοντας αυτά τα ονόματα με τους φωνητικά παρόμοιους παγανιστικούς Ιβηριτικούς θεούς Αρμάζι και Ζάντεν, των οποίων τα είδωλα ανατράπηκαν από Χριστιανούς ιεραποστόλους τον 4ο αιώνα μ.Χ. στην Ιβηρία. Οι θεωρίες του Ρέιφιλντ είναι, ωστόσο, εικασίες και τίποτα δεν είναι στην πραγματικότητα γνωστό για τις θρησκευτικές πεποιθήσεις των Μούσκων.

## Μόσχοι
[μικρογραφία|Σε αυτόν τον χάρτη, βασισμένο σε αρχαίες ελληνικές γραμματειακές πηγές, οι Μόσχοι βρίσκονται στις νότιες προσεγγίσεις της [Κολχίδας. Λονδίνο, *περίπου* 1770.]]

Ο Εκαταίος ο Μιλήσιος (περίπου 550 – 476 π.Χ.) αναφέρει τους Μόσχους ως «Κολχείς», οι οποίοι βρίσκονταν δίπλα στη Ματιηνή.

Σύμφωνα με τον Ηρόδοτο, ο εξοπλισμός των Μοσχών ήταν παρόμοιος με αυτόν των Τιβαρηνών, των Μακρώνων, των Μοσσυνοίκων και των Μάρδων, με ξύλινα καπέλα στα κεφάλια τους, ασπίδες και μικρά δόρατα, στα οποία ήταν στερεωμένες μακριές αιχμές. Όλες αυτές οι φυλές σχημάτισαν την 19η σατραπεία της αυτοκρατορίας των Αχαιμενιδών, που εκτεινόταν κατά μήκος των νοτιοανατολικών ακτίνων του Ευξείνου, ή της Μαύρης Θάλασσας, και οριοθετούνταν στα νότια από την υψηλή οροσειρά των Αρμενίων.

Ο Στράβωνας εντοπίζει τους Μόσχους σε δύο μέρη. Η πρώτη τοποθεσία βρίσκεται κάπου στη σύγχρονη Αμπχαζία, στην ανατολική ακτή της Μαύρης Θάλασσας, σε συμφωνία με τον Στέφανο Βυζάντιο, ο οποίος παραθέτει τον Ελλάνικο. Η δεύτερη τοποθεσία, η *Μοσχική,* στην οποία βρισκόταν ένας ναός της Λευκοθέας, κάποτε διάσημη για τον πλούτο της, αλλά λεηλατημένη από τον Φαρνάκη και τον Μιθριδάτη, μοιράστηκε μεταξύ των Κολχίων, των Αρμενίων και των Ιβήρων. Αυτοί οι τελευταίοι Μόσχοι ήταν προφανώς Μέσχοι, που βρίσκονταν στη νότια Γεωργία. Ο Προκόπιος τους αποκαλεί Μέσχους και λέει ότι ήταν υποτελείς στους Ίβηρες (δηλαδή, Γεωργιανούς) και είχαν ασπαστεί τον Χριστιανισμό, τη θρησκεία των κυρίων τους.

## Βιβλικό Μοσόχ
μικρογραφία|«Ο κόσμος όπως ήταν γνωστός στους Εβραίους», ένας χάρτης από το ''Ιστορικό Εγχειρίδιο και τον Άτλαντα Βιβλικής Γεωγραφίας'' του Κόλμαν (1854) εντοπίζει το Μεσέχ μαζί με το Γωγ και το Μαγώγ στον νότιο Καύκασο.
Ο Ιώσηπος Φλάβιος ταύτισε τους *Μόσχους* της Καππαδοκίας με την βιβλική ιαφετική φυλή που καταγόταν από τον Μοσόχ στα γραπτά του για τη Γενεαλογία των Εθνών στη Γένεση 10, ενώ ο Ιππόλυτος της Ρώμης συνέδεσε τον Μοσόχ με τους Ιλλυριούς. Κατονομάζεται μαζί με το Θοβέλ ως πριγκιπάτο του πρίγκιπα του Γωγ και του Μαγώγ στον Ιεζεκιήλ 38:2 και 39:1.

## Παραπομπές

## Δείτε επίσης

* Χαγιάσα-Άζι
* Κασκιανοί
* Φρύγες
* Πολιτισμός Τριαλέτι-Βανατζόρ
* Μοσχία
* Γωγ και Μαγώγ

## Βιβλιογραφία

* JG Macqueen, *Οι Χετταίοι και οι σύγχρονοί τους στη Μικρά Ασία* (1986),  .
* IM Diakonoff, *Η Προϊστορία του Αρμενικού Λαού* (αναθεωρημένη, μτφρ. Lori Jennings), Caravan Books, Νέα Υόρκη (1984), , σελ.&nbsp;115–119.
* Anne-Maria Wittker, *Mušker und Phryger.* *Ein Beitrag zur Geschichte Anatoliens vom 12. bis zum 7. Jh. κατά Χρ.*, Wiesbaden (2004),  .
* *Αυτό το άρθρο ενσωματώνει κείμενο από το [[Λεξικό της ελληνικής και ρωμαϊκής γεωγραφίας|Λεξικό Ελληνικής και Ρωμαϊκής Γεωγραφίας]] (1854), μια δημοσίευση που είναι πλέον [[Κοινό κτήμα|δημόσια]].*

Κατηγορία:Αρχαίοι λαοί της Μικράς Ασίας
Κατηγορία:Προϊστορική Αρμενία
Κατηγορία:Μικρά Ασία της Εποχής του Σιδήρου
Κατηγορία:Αρχαίοι λαοί της Γεωργίας