Τεχνητή νοημοσύνη

[δεξιά|μικρογραφία|Ένας [ρομπότ|ρομποτικός ποδοσφαιριστής αξιοποιεί αλγοριθμικές μεθόδους και εργαλεία της τεχνητής νοημοσύνης.]]
Ο όρος **τεχνητή νοημοσύνη** (ΤΝ) αναφέρεται στον διεπιστημονικό τομέα με πυρήνα την πληροφορική, ο οποίος ασχολείται με τη σχεδίαση και την υλοποίηση υπολογιστικών συστημάτων που μιμούνται στοιχεία του ανθρώπου τα οποία υπονοούν έστω και στοιχειώδη ευφυΐα: μάθηση, προσαρμοστικότητα, εξαγωγή συμπερασμάτων, κατανόηση από συμφραζόμενα, επίλυση προβλημάτων κλπ. Ο Τζον Μακάρθι όρισε τον τομέα αυτόν ως «*επιστήμη και μεθοδολογία της δημιουργίας νοημόνων μηχανών*». Αποτελεί ένα ταχέως εξελισσόμενο επιστημονικό και τεχνολογικό πεδίο.

Η τεχνητή νοημοσύνη αποτελεί σημείο τομής μεταξύ πολλαπλών επιστημών όπως της πληροφορικής, της ψυχολογίας, της φιλοσοφίας, της νευροεπιστήμης, της γλωσσολογίας και της επιστήμης μηχανικών, με στόχο τη σύνθεση ευφυούς συμπεριφοράς, με στοιχεία συλλογιστικής, μάθησης και προσαρμογής στο περιβάλλον. Διαιρείται στη **συμβολική τεχνητή νοημοσύνη**, η οποία επιχειρεί να προσομοιώσει την ανθρώπινη νοημοσύνη *[[αλγόριθμος|αλγοριθμικά]]* χρησιμοποιώντας σύμβολα και λογικούς κανόνες, και στην **υποσυμβολική τεχνητή νοημοσύνη**, η οποία προσπαθεί να αναπαράγει την ανθρώπινη ευφυΐα χρησιμοποιώντας *αριθμητικά μοντέλα* βάσει στοιχειωδών υπολογιστικών στοιχείων, είτε εμπνευσμένα από πραγματικές βιολογικές διαδικασίες όπως η εξέλιξη των ειδών και η λειτουργία του εγκεφάλου, ή αποτελούν εφαρμογή στατιστικών μεθοδολογιών σε προβλήματα ΤΝ.
[αριστερά|μικρογραφία|150px|Στην κινηματογραφική ταινία επιστημονικής φαντασίας [2001: Η Οδύσσεια του Διαστήματος|2001: Η οδύσσεια του διαστήματος (1968) κεντρικό ρόλο στην πλοκή παίζει ένας νοήμων ηλεκτρονικός υπολογιστής. Στην εικόνα φαίνεται το τεχνητό «μάτι» (μία βιντεοκάμερα) με το οποίο ο υπολογιστής κατασκοπεύει το ανθρώπινο πλήρωμα του διαστημοπλοίου όπου είναι εγκατεστημένος.]]
Η διάκριση σε συμβολικές και υποσυμβολικές προσεγγίσεις αφορά τον χαρακτήρα των χρησιμοποιούμενων μεθόδων και εργαλείων, ενώ δεν είναι σπάνια η σύζευξη πολλαπλών προσεγγίσεων (διαφορετικών συμβολικών, υποσυμβολικών, ή ακόμα υβριδικών συμβολικών και υποσυμβολικών μεθόδων) κατά την προσπάθεια αντιμετώπισης ενός προβλήματος. Με βάση το λειτουργικό στόχο η ΤΝ κατηγοριοποιείται εναλλακτικά σε ευρείς τομείς, όπως επίλυση προβλημάτων, μηχανική μάθηση, ανακάλυψη γνώσης, και συστήματα γνώσης. Επίσης υπάρχει επικάλυψη με συναφή επιστημονικά πεδία όπως η μηχανική όραση, η επεξεργασία φυσικής γλώσσας ή η ρομποτική.

Η σύγχρονη ΤΝ βασίζεται σε μεγάλο βαθμό σε υποσυμβολικές μεθόδους και εργαλεία στατιστικής καταγόμενα από τα εφαρμοσμένα μαθηματικά και τις επιστήμες μηχανικών, παρά από τη θεωρητική πληροφορική και τη μαθηματική λογική όπως συνέβαινε πριν το 1990. Σε ακαδημαϊκό επίπεδο η τεχνητή νοημοσύνη μελετάται επίσης από την ηλεκτρονική μηχανική, και αποτελεί θεμελιακό συστατικό του διεπιστημονικού γνωστικού πεδίου της γνωσιακής επιστήμης. Η ευρεία υιοθέτηση καρτών γραφικών (GPUs), καθώς και εξειδικευμένων επιταχυντών όπως οι μονάδες επεξεργασίας τενσόρων (TPUs), οι οποίοι αξιοποιούν προηγμένες τεχνολογίες ημιαγωγών, έχει υπάρξει καθοριστικής σημασίας στην εκπαίδευση και χρήση πολύπλοκων μοντέλων μηχανικής μάθησης.

Ενώ η λογοτεχνία και ο κινηματογράφος επιστημονικής φαντασίας από τη δεκαετία του 1920 μέχρι σήμερα έχουν δώσει στο ευρύ κοινό την αίσθηση ότι οι προσπάθειες στοχεύουν στην κατασκευή αυτόνομων μηχανικών ανδροειδών ή αυτοσυνείδητων προγραμμάτων υπολογιστή, στην πραγματικότητα το μεγαλύτερο μέρος της σύγχρονης έρευνας επικεντρώνεται στην κατασκευή λογισμικού με σκοπό την επίλυση ρεαλιστικών υπολογιστικών προβλημάτων (*ασθενής ή στενή ΤΝ*). Ωστόσο πολλοί πιστεύουν ότι η προσομοίωση (ή η εξομοίωση) της πραγματικής ευφυΐας, δηλαδή η *[[γενική τεχνητή νοημοσύνη|γενική ΤΝ]]*, πρέπει να είναι ο τελικός ερευνητικός στόχος.

## Ιστορικό
δεξιά|μικρογραφία|Ένα διάγραμμα δομής και λειτουργίας του απλού τεχνητού νευρώνα.
Το 1950 ο μαθηματικός Άλαν Τούρινγκ, πατέρας της θεωρίας υπολογισμού και προπάτορας της τεχνητής νοημοσύνης, πρότεινε τη δοκιμή Τούρινγκ·μία απλή δοκιμασία που θα μπορούσε να εξακριβώσει αν μία μηχανή διαθέτει ευφυΐα. Η τεχνητή νοημοσύνη θεμελιώθηκε τυπικά ως πεδίο στη συνάντηση ορισμένων επιφανών Αμερικανών επιστημόνων του τομέα το 1956 (Τζον Μακάρθι, Μάρβιν Μίνσκυ, Κλοντ Σάνον κλπ). Τη χρονιά αυτή παρουσιάστηκε για πρώτη φορά και το *Logic Theorist*, ένα πρόγραμμα το οποίο στηριζόταν σε συμπερασματικούς κανόνες τυπικής λογικής και σε ευρετικούς αλγορίθμους αναζήτησης για να αποδεικνύει μαθηματικά θεωρήματα.

Επόμενοι σημαντικοί σταθμοί ήταν η ανάπτυξη της γλώσσας προγραμματισμού LISP το 1958 από τον Μακάρθι, δηλαδή της πρώτης γλώσσας συναρτησιακού προγραμματισμού η οποία έπαιξε πολύ σημαντικό ρόλο στη δημιουργία εφαρμογών ΤΝ κατά τις επόμενες δεκαετίες, η εμφάνιση των γενετικών αλγορίθμων την ίδια χρονιά από τον Φρίντμπεργκ και η παρουσίαση του βελτιωμένου νευρωνικού δικτύου *[[perceptron]]* το '62 από τον Ρόσενμπλατ. Κατά τα τέλη της δεκαετίας του '60 όμως άρχισε ο *χειμώνας της ΤΝ*, μία εποχή κριτικής, απογοήτευσης και υποχρηματοδότησης των ερευνητικών προγραμμάτων καθώς όλα τα μέχρι τότε εργαλεία του χώρου ήταν κατάλληλα μόνο για την επίλυση εξαιρετικά απλών προβλημάτων. Στα μέσα του '70 ωστόσο προέκυψε μία αναθέρμανση του ενδιαφέροντος για τον τομέα λόγω των εμπορικών εφαρμογών που απέκτησαν τα έμπειρα συστήματα, μηχανές ΤΝ με αποθηκευμένη γνώση για έναν εξειδικευμένο τομέα και δυνατότητα ταχείας εξαγωγής λογικών συμπερασμάτων, τα οποία συμπεριφέρονται όπως ένας άνθρωπος ειδικός στον αντίστοιχο τομέα. Παράλληλα έκανε την εμφάνισή της η γλώσσα λογικού προγραμματισμού Prolog η οποία έδωσε νέα ώθηση στη συμβολική ΤΝ, ενώ στις αρχές της δεκαετίας του '80 άρχισαν να υλοποιούνται πολύ πιο ισχυρά και με περισσότερες εφαρμογές νευρωνικά δίκτυα, όπως τα πολυεπίπεδα perceptron και τα δίκτυα Hopfield. Ταυτόχρονα οι γενετικοί αλγόριθμοι και άλλες συναφείς μεθοδολογίες αναπτύσσονταν πλέον από κοινού, κάτω από την ομπρέλα του εξελικτικού υπολογισμού.

Κατά τη δεκαετία του '90, με την αυξανόμενη σημασία του Internet, ανάπτυξη γνώρισαν οι ευφυείς πράκτορες, αυτόνομο λογισμικό ΤΝ τοποθετημένο σε κάποιο περιβάλλον με το οποίο αλληλοεπιδρά, οι οποίοι βρήκαν μεγάλο πεδίο εφαρμογών λόγω της εξάπλωσης του Διαδικτύου. Οι πράκτορες στοχεύουν συνήθως στην παροχή βοήθειας στους χρήστες τους, στη συλλογή ή ανάλυση γιγάντιων συνόλων δεδομένων ή στην αυτοματοποίηση επαναλαμβανόμενων εργασιών (π.χ. βλέπε διαδικτυακό ρομπότ), ενώ στους τρόπους κατασκευής και λειτουργίας τους συνοψίζουν όλες τις γνωστές μεθοδολογίες ΤΝ που αναπτύχθηκαν με το πέρασμα του χρόνου. Έτσι σήμερα, όχι σπάνια, η ΤΝ ορίζεται ως *η επιστήμη που μελετά τη σχεδίαση και υλοποίηση ευφυών πρακτόρων*.

Επίσης τη δεκαετία του '90 η ΤΝ, κυρίως η μηχανική μάθηση και η ανακάλυψη γνώσης, άρχισε να επηρεάζεται πολύ από τη θεωρία πιθανοτήτων και τη στατιστική. Τα δίκτυα πεποιθήσεων υπήρξαν η αφετηρία αυτής της νέας μετακίνησης, που συνέδεσε τελικά την ΤΝ με τα πιο σχολαστικά μαθηματικά εργαλεία της στατιστικής και της επιστήμης μηχανικών, όπως τα κρυμμένα μαρκοβιανά μοντέλα και τα φίλτρα Κάλμαν. Αυτή η νέα πιθανοκρατική προσέγγιση έχει αυστηρά υποσυμβολικό χαρακτήρα, όπως και οι τρεις μεθοδολογίες οι οποίες κατηγοριοποιούνται κάτω από την ετικέτα της υπολογιστικής νοημοσύνης: τα νευρωνικά δίκτυα, ο εξελικτικός υπολογισμός και η ασαφής λογική.

### Κομβικές εξελίξεις
Ακολουθούν οι πιο σπουδαίες στιγμές στην ιστορία της ΤΝ:

## Σχολές σκέψης
Η συμβατική τεχνητή νοημοσύνη εμπλέκει μεθόδους μηχανικής μάθησης (machine learning), που χαρακτηρίζονται από αυστηρούς μαθηματικούς αλγόριθμους και στατιστικές μεθόδους ανάλυσης. Διακρίνεται σε:
* Έμπειρα ή Εξειδικευμένα συστήματα (Expert systems), που εφαρμόζουν προγραμματισμένες ρουτίνες λογικής, σχεδιασμένες αποκλειστικά για μία συγκεκριμένη εργασία, προκειμένου να εξαχθεί κάποιο συμπέρασμα. Για το σκοπό αυτό, διεξάγεται επεξεργασία μεγάλων ποσοτήτων γνωστών πληροφοριών.
* Λογική κατά περίπτωση (Case based reasoning). Η επίλυση ενός προβλήματος βασίζεται στην προηγούμενη επίλυση παρόμοιων προβλημάτων.
* Μπαϋεσιανά δίκτυα (Bayesian networks). Βασίζονται στη στατιστική ανάλυση για τη λήψη αποφάσεων.
* Συμπεριφορική τεχνητή νοημοσύνη (Behavior based AI). Μέθοδος τεμαχισμού της λογικής διαδικασίας και στη συνέχεια χειροκίνητης οικοδόμησης του αποτελέσματος.
δεξιά|μικρογραφία|Διάγραμμα δομής ενός απλού τεχνητού νευρωνικού δικτύου δύο επιπέδων.
Η υπολογιστική τεχνητή νοημοσύνη βασίζεται στη μάθηση μέσω επαναληπτικών διαδικασιών (ρύθμιση παραμέτρων). Η μάθηση βασίζεται σε εμπειρικά δεδομένα και σε μη-συμβολικές μεθόδους. Διακρίνεται σε:
* Τεχνητά νευρωνικά δίκτυα (Artificial neural networks) με πολύ ισχυρές δυνατότητες αναγνώρισης προτύπων (pattern recognition). Προσομοιάζουν τη λειτουργία των νευρώνων των εμβίων όντων.
* Συστήματα Ασαφούς λογικής (Fuzzy logic systems). Αποτελούν τεχνικές λήψης απόφασης κάτω από αβεβαιότητα. Βασίζονται στην ύπαρξη μη-αυστηρά διαχωρισμένων καταστάσεων, των οποίων η βαρύτητα λαμβάνεται υπόψη κατά περίπτωση. Υπάρχουν ήδη πολλές εφαρμογές των τεχνικών αυτών.
* Εξελικτική υπολογιστική (Evolutionary computation). Η ανάπτυξή τους προέκυψε από τη μελέτη των έμβιων οργανισμών και αφορούν σε έννοιες όπως του πληθυσμού, της μετάλλαξης και της φυσικής επιλογής (επιβίωση του πιο προσαρμοσμένου) για την ακριβέστερη επίλυση ενός προβλήματος. Οι μέθοδοι αυτοί μπορούν να διακριθούν περαιτέρω σε εξελικτικούς αλγόριθμους (evolutionary algorithms) και σε νοημοσύνης σμήνους (swarm intelligence), όπως π.χ. οι αλγόριθμοι που προσομοιάζουν τη συμπεριφορά μίας κοινωνίας μυρμηγκιών.

## Κίνδυνοι και αρνητικές χρήσεις της τεχνητής νοημοσύνης

Επιστήμονες και ερευνητές της τεχνητής νοημοσύνης, όπως ο Τζέφρι Χίντον, προειδοποιούν για τον μεγάλο κίνδυνο να ξεφύγει από τον ανθρώπινο έλεγχο η τεχνητή νοημοσύνη.

Εκτός από τους κινδύνους της τεχνητής νοημοσύνης, υπάρχουν και οι αρνητικές χρήσεις της. Π.χ., η Διεθνής Αμνηστία κατηγόρησε τις ΗΠΑ το 2025 για παραβίαση ανθρωπίνων δικαιωμάτων μέσω της χρήσης τεχνολογιών τεχνητής νοημοσύνης για την παρακολούθηση μεταναστών και ξένων φοιτητών που υποστηρίζουν τους Παλαιστινίους στον Πόλεμο της Γάζας.

## Η τεχνητή νοημοσύνη στη λογοτεχνία
Στο έπος του Απολλωνίου του Ροδίου της ελληνιστικής εποχής, *[[Αργοναυτικά]]*, αναφέρεται ο Τάλως, ο μυθικός φύλακας της Κρήτης, τον οποίο κατασκεύασε ο θεός Ήφαιστος. Ήταν γιγάντιος, ανθρωπόμορφος και με σώμα από χαλκό. Θεωρείται συχνά το πρώτο πλήρως ανεπτυγμένο αυτόνομο μεταλλικό ον στην ελληνική μυθολογία, πρόδρομος της ιδέας των ρομπότ στην παγκόσμια φαντασία. Στην Κίνα τον 4ο - 3ο αιώνα π.Χ. περιγράφηκε στο Liezi ο μηχανικός άνθρωπος του Yan Shi, η πρώτη πλήρης περιγραφή μηχανικού ανθρώπινου σώματος στην κινεζική γραμματεία. Ενώ λίγο αργότερα η ινδική παράδοση ανέφερε τους μηχανικούς φρουρούς του Ινδού αυτοκράτορα Ασόκα.

Στη σύγχρονη εποχή, πρόδρομος στη λογοτεχνία με θέμα την τεχνητή νοημοσύνη υπήρξε ο Ιούλιος Βερν με τα μυθιστορήματά του *[[Ταξίδι στο κέντρο της Γης]]* (1864) και *[[20.000 λεύγες κάτω από τη θάλασσα|20.000 λεύγες υπό τη θάλασσα]]* (1870), όπου παρουσίασε μηχανές και τεχνολογίες με αυτονομία και ικανότητες που μοιάζουν με νοημοσύνη. Ακολούθησε ο Σάμουελ Μπάτλερ (Samuel Butler) και το μυθιστόρημά του *Erewhon* (1872), όπου υποστηρίχθηκε η δυνατότητα μηχανών να εξελιχθούν σε νοήμονα όντα. Το 1920 ο Κάρελ Τσάπεκ με το θεατρικό έργο *R.U.R. (Rossum’s Universal Robots)* εισήγαγε τον όρο «ρομπότ» και παρουσίασε ρομπότ που εκτελούν ανθρώπινες εργασίες και επαναστατούν, θέτοντας τα πρώτα φιλοσοφικά και ηθικά ερωτήματα για νοήμονες μηχανές. Το 1940 ο Ισαάκ Ασίμωφ θεμελίωσε την τεχνητή νοημοσύνη στη λογοτεχνία με τους τρεις νόμους της ρομποτικής. Στα έργα του τα ρομπότ σκέφτονται, αλληλεπιδρούν με ανθρώπους και παίρνουν αποφάσεις βάσει ηθικών κανόνων. Ακολούθησε ο Στανίσουαφ Λεμ το 1964 με το θεωρητικό έργο *Summa Technologiae*, στο οποίο εξέτασε τη δυνατότητα μηχανών να έχουν νοημοσύνη, αυτονομία και συνείδηση. Το 1968 ο Φίλιπ Κ. Ντικ έγραψε το μυθιστόρημα *[[Το Ηλεκτρικό Πρόβατο]]* (*Do Androids Dream of Electric Sheep?*), όπου ανθρωποειδή μιμούνται ανθρώπινη νοημοσύνη και συναισθήματα, και το ίδιο έτος ο Άρθουρ Κλαρκ συμμετείχε στο σενάριο της κινηματογραφικής ταινίας του Στάνλεϊ Κιούμπρικ, *[[2001: Η Οδύσσεια του Διαστήματος]]*, όπου ένας από τους χαρακτήρες του έργου, ο HAL 9000, είναι νοήμων υπολογιστής με λόγο, αυτονομία και συναισθηματικές αποκρίσεις, θεμελιώνοντας την εικόνα της ΤΝ στον κινηματογράφο και τη λογοτεχνία.

## Δείτε επίσης
* Κβαντική πληροφορική
* Επίλυση προβλημάτων (τεχνητή νοημοσύνη)
* Μηχανική μάθηση
* Τεχνητά νευρωνικά δίκτυα
* Ηθική της τεχνητής νοημοσύνης
* Μηχανική όραση
* Ρομποτική
* Κάρτα γραφικών

## Παραπομπές


## Βιβλιογραφία και πηγές
* ALAN TURING ΤΕΧΝΗΤΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ: Εισαγωγή Μετάφραση : Βασίλης Σωμάκος Επίμετρο : Θάνος Χριστακόπουλος Εκδόσεις ΡΩΜΗ, 2025 284 Σελίδες, ISBN: 978-960-655-205-2
* ''Τεχνητή Νοημοσύνη, μια σύγχρονη προσέγγιση'', Stuart Russel και Peter Norvig
* ''Τεχνητή Νοημοσύνη - Δ' Έκδοση'', 2020, Εκδόσεις Πανεπιστημίου Μακεδονίας, Βλαχάβας, Κεφαλάς, Βασιλειάδης, Κόκκορας, Σακελλαρίου, ISBN 978-618-5196-44-8
* Εμμανουήλ Μπίλλης, Παραγωγική Τεχνητή Νοημοσύνη και Ποινικό Δίκαιο - Το έγκλημα και η ευθύνη στην εποχή των νέων αλγοριθμικών συστημάτων σύνθεσης περιεχομένου, Αθήνα, Π.Ν. Σάκκουλας, 2025, ISBN: 978-618-203-169-8 
* Εμμανουήλ Μπίλλης, *[https://www.researchgate.net/publication/381187829 Deepfakes και Ποινικό Δίκαιο]*. H. Satzger et al. (επιμ.), ΟΡΙΑ ΚΑΙ ΜΕΛΛΟΝ ΤΟΥ ΠΟΙΝΙΚΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ, Τιμητικός Τόμος για τον Χρίστο Χ. Μυλωνόπουλο, Π.Ν. Σάκκουλας, 2024, ΙSBN 978-618-203-132-2, 689–732
* Marie-Sophie Adeoso, Eva Berendsen, Leo Fischer, Deborah Schnabel: *Code & Vorurteil. Über Künstliche Intelligenz, Rassismus und Antisemitismus***.** Verbrecher Verlag, Berlin 2024, ISBN 978-3-95732-589-1.
* Emmanouil Billis; Nandor Knust; Jon-Petter Rui: ''Künstliche Intelligenz und der Grundsatz der Verhältnismäßigkeit''. M. Engelhart, H. Kudlich, B. Vogel (Hrsg.), Digitalisierung, Globalisierung und Risikoprävention – Festschrift für Ulrich Sieber zum 70. Geburtstag, Teilband II. Duncker & Humblot, Berlin 2021, ISBN 978-3-428-15971-0, 693–725
* Andreas Kaplan, 2022, Artificial Intelligence, Business and Civilization - Our Fate Made in Machines, Routledge, ISBN 9781032155319
* Manuela Lenzen: *Der elektronische Spiegel. MENSCHLICHES DENKEN UND KÜNSTLICHE INTELLIGENZ*. C.H.Beck, München 2023, ISBN 978-3-406-79208-3.
* Stuart J. Russell; Peter Norvig, *Artificial Intelligence: A Modern Approach* (4th ed.), 2021, Hoboken: Pearson. ISBN 978-0134610993.
* Richmond Thomason, *[https://plato.stanford.edu/archives/spr2024/entries/logic-ai/ Logic-Based Artificial Intelligence]*, The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Spring 2024 Edition), Edward N. Zalta & Uri Nodelman (eds.)
* Daniel Crevier, (1993). *AI: The Tumultuous Search for Artificial Intelligence*. New York, NY: BasicBooks. ISBN 0-465-02997-3
* Poole, David; Mackworth, Alan (2017). *Artificial Intelligence: Foundations of Computational Agents* (2nd ed.). Cambridge University Press. ISBN 978-1-107-19539-4
* Rich, Elaine; Knight, Kevin; Nair, Shivashankar B (2010). *Artificial Intelligence* (3rd ed.). New Delhi: Tata McGraw Hill India. ISBN 978-0070087705
* Laskowski, Nicole (November 2023). *[https://www.techtarget.com/searchenterpriseai/definition/AI-Artificial-Intelligence What is Artificial Intelligence and How Does AI Work? TechTarget]*. *Enterprise AI*.

## Εξωτερικοί σύνδεσμοι

* Τι είναι η ΤΝ, Τζον Μακάρθι
* Ορισμός της ΤΝ, σύνδεσμος προώθησης της ΤΝ
* Τεχνητή νοημοσύνη στα ελληνικά
* Ελληνική Εταιρεία Τεχνητής Νοημοσύνης


Κατηγορία:Κυβερνητική
Κατηγορία:Θετικές επιστήμες
Κατηγορία:Κοινωνία και τεχνολογία
Κατηγορία:Αναδυόμενες τεχνολογίες
Κατηγορία:Υπολογιστική νευροεπιστήμη