Κάλιμπαν

thumb|300px|Ένα σχέδιο με κάρβουνο του Charles Buchel που απεικονίζει τον Herbert Beerbohm Tree ως Κάλιμπαν σε μια παραγωγή της Τρικυμίας του Σαίξπηρ το 1904.

Ο **Κάλιμπαν** (Αγγλικά: *Caliban*) είναι φανταστικός χαρακτήρας στο θεατρικό έργο Η τρικυμία (*The Tempest*, περ. 1611) του Ουίλλιαμ Σαίξπηρ, αντιπροσωπεύοντας συχνά την αποικιοκρατική καταπίεση και τη φύση. Πρόκειται για έναν από τους πιο σύνθετους και αμφιλεγόμενους χαρακτήρες του έργου και έχει αποτελέσει αντικείμενο εκτεταμένης λογοτεχνικής, φιλοσοφικής και μεταποικιακής ερμηνείας.

## Ετυμολογία του ονόματος
Το όνομα *Κάλιμπαν* (Αγγλικά: *Caliban*) είναι αναγραμματισμός της λέξης κανίβαλος (Αγγλικά: *cannibal*). Η λέξη δεν εισήλθε στην αγγλική γλώσσα μέχρι τα μέσα του δέκατου έκτου αιώνα, όταν συνδέθηκε με τους φερόμενους ως σαρκοφάγους ιθαγενείς του Νέου Κόσμου. Για το ευρωπαϊκό μυαλό εκείνης της εποχής, οι λέξεις άγριος και κανίβαλος έγιναν συνώνυμες και η σύνδεση αυτών των δύο λέξεων με τη λέξη σκλάβος και την έννοια της δουλείας, έγινε η δικαιολογία για τις επικρατούσες αντιλήψεις της εποχής απέναντι στο θέμα των σκλάβων γενικότερα.

## Ρόλος στο έργο
Ο Κάλιμπαν παρουσιάζεται ως ο αυτόχθονας κάτοικος του νησιού στο οποίο εκτυλίσσεται η πλοκή της Τρικυμίας. Είναι γιος της μάγισσας Συκόραξας, η οποία πέθανε πριν από την άφιξη του Πρόσπερου στο νησί. Όταν ο Πρόσπερος και η κόρη του Μιράντα ναυαγούν εκεί, ο Κάλιμπαν αρχικά τους υποδέχεται και τους δείχνει πώς να επιβιώνουν. Στη συνέχεια όμως υποδουλώνεται από τον Πρόσπερο, ο οποίος τον χρησιμοποιεί ως εργάτη και τον τιμωρεί μέσω μαγείας.

Ο Κάλιμπαν παρουσιάζεται ως αντίθετος πόλος του πνευματικού και αέρινου Άριελ: είναι δεμένος με τη γη, τη φύση και το σώμα, και συχνά περιγράφεται ως άγριος, παραμορφωμένος ή τερατώδης.

## Χαρακτηριστικά και γλώσσα
Παρότι συχνά απεικονίζεται ως βίαιος και αγενής, ο Κάλιμπαν εκφράζεται σε ορισμένα σημεία με ιδιαίτερα ποιητικό λόγο, ειδικά όταν μιλά για το νησί και τους ήχους του. Η αντίφαση ανάμεσα στη φαινομενική αγριότητά του και στη λυρική του ευαισθησία αποτελεί βασικό στοιχείο της δραματουργικής του σημασίας.

Κατά τον Γιαν Κοτ, ο Κάλιμπαν είναι μετά τον Πρόσπερο το κυριότερο πρόσωπο του έργου. Είναι ένα από τα πιο μεγάλα, πιο πρωτότυπα και πιο συνταραχτικά δημιουργήματα του Σαίξπηρ. Δε μοιάζει σε κανέναν και με τίποτα. Η ατομικότητά του είναι ολοκληρωμένη. Ζει μέσα στην *Τρικυμία*, αλλά και έξω απ' αυτή, όπως ο Άμλετ, ο Φάλσταφ και ο Ιάγος.

Και ο Ουίλιαμ Χάζλιτ, *Characters of Shakespear's Plays* (1817), αναφέρει ότι ο χαρακτήρας του Κάλιμπαν θεωρείται γενικά (και δικαίως) ένα από τα αριστουργήματα του Σαίξπηρ.

## Ερμηνείες
Ο χαρακτήρας του Κάλιμπαν έχει ερμηνευθεί με πολλούς τρόπους:

* **Αποικιακή και μεταποικιακή ερμηνεία**: Ο Κάλιμπαν θεωρείται συχνά σύμβολο των αποικιοκρατούμενων λαών, ενώ ο Πρόσπερος εκπροσωπεί τον Ευρωπαίο αποικιοκράτη. Η υποδούλωσή του, η επιβολή γλώσσας και πολιτισμού, καθώς και η αντίστασή του, διαβάζονται υπό αυτό το πρίσμα.

* **Ανθρωπολογική ερμηνεία**: Έχει θεωρηθεί ενσάρκωση του «άγριου» ή του «πρωτόγονου» ανθρώπου, σε αντίθεση με τον πολιτισμένο Ευρωπαίο.

* **Ψυχολογική ερμηνεία**: Ο Κάλιμπαν ερμηνεύεται ως σκοτεινή πλευρά της ανθρώπινης φύσης ή ως καταπιεσμένο ένστικτο.

* **Πολιτική και κοινωνική ερμηνεία**: Σε νεότερες αναγνώσεις, ο Κάλιμπαν παρουσιάζεται ως φιγούρα αντίστασης απέναντι στην εξουσία και την καταπίεση. Ο Ερνέστ Ρενάν είδε στον Κάλιμπαν τον Δήμο, τον λαό, και στη συνέχεια της Τρικυμίας που έγραψε τον πηγαίνει στο Μιλάνο και τον βάζει να οργανώνει ένα νέο, νικηφόρο πραξικόπημα κατά του Πρόσπερου. Ο Jean Guéhenno έγραψε μια απολογία του Κάλιμπαν – του Λαού. Κατά τον Γιαν Κοτ, πάντως, και οι δύο ερμηνείες είναι ρηχές. Ο σαιξπηρικός Κάλιμπαν τις ξεπερνάει.

## Επιρροή και κληρονομιά
Ο Κάλιμπαν έχει επηρεάσει βαθιά τη δυτική λογοτεχνία και σκέψη. Έχει αποτελέσει σημείο αναφοράς σε έργα συγγραφέων και διανοητών, όπως ο Εμέ Σεζέρ και ο Ρομπέρτο Φερνάντες Ρεταμάρ, ενώ εμφανίζεται ή επανερμηνεύεται σε θεατρικές, λογοτεχνικές και καλλιτεχνικές διασκευές.

Το όνομά του έχει συνδεθεί με την έννοια του «Άλλου» και με ζητήματα ταυτότητας, εξουσίας και πολιτισμικής επιβολής.

## Δείτε επίσης
* Κάλιμπαν (δορυφόρος)

## Σημειώσεις


## Παραπομπές


## Εξωτερικοί σύνδεσμοι

Κατηγορία:Ουίλλιαμ Σαίξπηρ
Κατηγορία:Λογοτεχνικοί χαρακτήρες