Αστική αριστοκρατία στην Παπική Μάρκα

Η **αστική αριστοκρατία στην Παπική Μάρκα** ήταν μια κληρονομική αριστοκρατία των πόλεων που, από τον ύστερο Μεσαίωνα έως τη νεότερη εποχή, κυριάρχησε στην πολιτική ζωή πολλών πόλεων της Marca Anconitana, παπικής επαρχίας που αντιστοιχεί σε μεγάλο βαθμό στη σημερινή ιταλική περιφέρεια Μάρκε.

Οι οικογένειες της αστικής αριστοκρατίας συμμετείχαν στα δημοτικά συμβούλια και μονοπωλούσαν τα κύρια αξιώματα της πόλης, ασκώντας διοικητικές και δικαστικές αρμοδιότητες τόσο εντός των αστικών κέντρων όσο και στις εξαρτημένες αγροτικές περιοχές (contado).

Οι ελίτ αυτές διαμορφώθηκαν στο πλαίσιο των θεσμών του μεσαιωνικού δήμου και σταθεροποιήθηκαν μεταξύ 16ου και 18ου αιώνα, όταν οι ηγετικές οικογένειες των πόλεων μετέτρεψαν την πρόσβαση στα δημόσια αξιώματα σε προνόμιο συγκεκριμένων γενών, συγκροτώντας ένα κοινωνικό σώμα με έντονα κλειστό χαρακτήρα.

Η οικονομική ισχύς των πατρικιακών οικογενειών βασιζόταν κυρίως στη γαιοκτησία και στα έσοδα που συνδέονταν με την άσκηση δημόσιων αξιωμάτων. Οι οικογένειες αυτές λειτουργούσαν με σημαντικά περιθώρια αυτονομίας υπό την παπική κυριαρχία, τόσο στις πόλεις όσο και σε μικρότερες κοινότητες (terre), ενεργώντας ως ενδιάμεσοι μεταξύ των τοπικών κοινωνιών και της κεντρικής εξουσίας.

Το αριστοκρατικό αυτό σύστημα διατηρήθηκε επί αιώνες και επηρέασε βαθιά τη δομή της γαιοκτησίας, τα δίκτυα πελατειακών σχέσεων, τη σχέση πόλης και υπαίθρου, τη μορφή των αστικών χώρων και τη συγκρότηση της αστικής μνήμης. Άρχισε να μετασχηματίζεται μεταξύ της ναπολεόντειας εποχής και της Παλινόρθωσης, όταν διευρύνθηκε η συμμετοχή στα δημοτικά συμβούλια και αναδιοργανώθηκε η διοίκηση του Παπικού Κράτους.

Μετά την Ενοποίηση της Ιταλίας, οι οικογένειες του παλαιού καθεστώτος απώλεσαν τα εναπομείναντα προνόμιά τους, αλλά διατήρησαν έως τα τέλη του 19ου αιώνα σημαντικό ρόλο στις τοπικές ελίτ εξουσίας.

## Φύση της αστικής αριστοκρατίας

Η αστική αριστοκρατία της Παπικής Μάρκας χαρακτηριζόταν από τη στενή διαπλοκή μεταξύ δημοτικής εξουσίας και επιρροής στις εξαρτημένες αγροτικές περιοχές (contado). Η σταδιακή κλειστότητα των δημοτικών συμβουλίων μετέτρεψε την πρόσβαση στα αστικά αξιώματα σε κληρονομικό προνόμιο περιορισμένου αριθμού οικογενειών.

Παράλληλα, η αυξανόμενη συγκέντρωση της γαιοκτησίας συνοδεύτηκε από την ενίσχυση του ελέγχου των πατρικιακών οικογενειών στη φορολογία, στην τοπική πολιτοφυλακή και στη διοίκηση της δικαιοσύνης. Με τον τρόπο αυτό διαμορφώθηκε ένα ολιγαρχικό σύστημα, στο οποίο το κοινωνικό κύρος, τα πολιτικά δικαιώματα και η τοπική βάση εξουσίας τείνουν να αλληλοενισχύονται.

### Από τις δημοτικές ελίτ στην αστική αριστοκρατία

Γύρω στο έτος 1100, σε μεγάλο μέρος της κεντρικής και βόρειας Ιταλίας αναδύθηκαν αυτόνομοι αστικοί δήμοι. Οι κοινότητες αυτές απέκτησαν σημαντικό βαθμό αυτονομίας από βασιλικές ή επισκοπικές εξουσίες και, στα παπικά εδάφη, παρέμεναν συχνά μόνο τυπικά υποκείμενες είτε στην εξουσία του πάπα είτε στην επικυριαρχία της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας.

Την ίδια περίοδο και στη Marca Anconitana εμφανίστηκαν δήμοι που διοικούνταν από [κονσόλους, προερχόμενους κυρίως από οικογένειες ιπποτικής παράδοσης. Τον 14ο αιώνα, μπροστά στις εσωτερικές συγκρούσεις μεταξύ αριστοκρατικών γενών και στην προσπάθεια των ελίτ να διατηρήσουν την πολιτική τους κυριαρχία παρά την άνοδο δυναμικότερων λαϊκών στρωμάτων, πολλά από αυτά τα αστικά κέντρα υιοθέτησαν μέτρα για τον περιορισμό της αριστοκρατικής ηγεμονίας.

Στο Cingoli το καταστατικό του 1307 — ένα από τα αρχαιότερα της περιοχής — εισήγαγε ρητές διατάξεις αντιμαγνατικού χαρακτήρα και ανέθεσε στους «ορκισμένους του λαού», οι οποίοι οπλίζονταν ειδικά για τον σκοπό αυτό, τα καθήκοντα της αστικής πολιτοφυλακής. Στη Roccacontrada (σημερινή Arcevia), ακόμη και στα τέλη του αιώνα, το καταστατικό προέβλεπε ρητά τον αποκλεισμό των μεγαλοαριστοκρατικών γενών από τη διοίκηση της πόλης.

Τα μέτρα αυτά, ωστόσο, δεν απέτρεψαν ώστε κατά τους δύο επόμενους αιώνες — περίοδο που χαρακτηρίστηκε από διάφορες εμπειρίες αστικών ηγεμονιών — να αναδυθεί μια νέα αστική ελίτ, μόνο εν μέρει κληρονόμος των παλαιότερων μεγαλοαριστοκρατικών ομάδων. Μέσω μιας σταδιακής πολιτικής και οικονομικής ενίσχυσης, η ελίτ αυτή κατόρθωσε τελικά να εξασφαλίσει τον έλεγχο των πόλεων και των αντίστοιχων αγροτικών τους περιφερειών (contadi).

Από τον 15ο αιώνα, μετά τη δραστική δημογραφική συρρίκνωση που προκάλεσε η Μαύρος Θάνατος, η εξουσία των πόλεων άρχισε να επεκτείνεται με μεγαλύτερη σταθερότητα και στην ύπαιθρο. Οι οικογένειες που κατείχαν αξιώματα και δημόσιες θέσεις συγκροτήθηκαν σταδιακά σε ένα σχετικά ομοιογενές κοινωνικό στρώμα, το οποίο εξελίχθηκε σε αριστοκρατία μέσω της αποκλειστικής και κληρονομικής συγκέντρωσης των νομοθετικών, εκτελεστικών και δικαστικών αρμοδιοτήτων πρώτου βαθμού.

Τον 16ο αιώνα οι αστικές ολιγαρχίες επικύρωσαν αυτή την εξέλιξη αποκλείοντας επίσημα τις άλλες κοινωνικές τάξεις από τα όργανα εξουσίας μέσω των λεγόμενων «κλεισιμάτων του τάγματος» (*chiusure di ceto*). Πρόκειται για νομικοθεσμικές πράξεις που επιφύλασσαν στους ευγενείς την πρόσβαση στα αξιώματα της πόλης, καθιστώντας την στην πράξη κληρονομική για έναν περιορισμένο αριθμό οικογενειών. Οι οικογένειες αυτές, εναλλασσόμενες τακτικά στα αξιώματα, εξασφάλισαν έτσι τον σταθερό έλεγχο των τοπικών κοινοτήτων.

Για να αποκτήσει η ευγενική διάκριση πλήρη ισχύ πέρα από το τοπικό επίπεδο, η κοινωνική διαφοροποίηση δεν μπορούσε να παραμείνει απλώς ένα τετελεσμένο γεγονός (*de facto*), αλλά έπρεπε να μεταφραστεί σε νομική αναγνώριση (*de jure*). Μια τέτοια μετάβαση απαιτούσε επίσημη επικύρωση — ρητή ή συχνότερα σιωπηρή — από τα κεντρικά όργανα του Παπικού Κράτους.

Σχετικά με τα κλεισίματα των τάξεων στη Marca Anconitana, ο ιστορικός Claudio Donati παρατήρησε ότι «σε μεγάλο βαθμό επρόκειτο για μια αυτόνομη διαδικασία, η οποία — τρόπον τινά — υπήρξε ανεκτή και επικυρώθηκε *post rem*, δηλαδή εκ των υστέρων, από την Αγία Έδρα».

Κατά μέσο όρο τα κλεισίματα διήρκεσαν περίπου 215 χρόνια στις πόλεις και 175 στις μικρότερες κοινότητες, με ορισμένες περιπτώσεις να φθάνουν αντίστοιχα τους τρεις και πλέον αιώνες στις πρώτες και περίπου τρεις αιώνες στις δεύτερες, διατηρώντας για μεγάλο χρονικό διάστημα μια σαφή νομική διάκριση ανάμεσα στο ευγενικό στρώμα και το υπόλοιπο του πληθυσμού.

### Θεσμικό πλαίσιο και ορολογία

Ο όρος Πατρίκιος, που παραπέμπει στους *patres* των *gentes* της Ρωμαϊκής Δημοκρατίας, δηλαδή στους αρχηγούς των αρχαίων αριστοκρατικών οικογενειών που συγκροτούσαν την πρώτη ρωμαϊκή σύγκλητο, χρησιμοποιήθηκε κατά τον Μεσαίωνα και τους νεότερους χρόνους για να δηλώσει τις ηγετικές τάξεις των κυρίαρχων αστικών δημοκρατιών, όπως η Δημοκρατία της Βενετίας, η Δημοκρατία της Γένοβας και η Δημοκρατία της Λούκκας, στις οποίες η ιδιότητα του πατρικίου αποτελούσε επίσημη θεσμική κατηγορία.

Στα αστικά κέντρα της Marca Anconitana οι πηγές χρησιμοποιούν συχνότερα τους όρους *nobili* ή *illustrissimi domini*, ενώ η ονομασία *patrizi* αποδιδόταν ορισμένες φορές μόνο στις οικογένειες της αρχαιότερης αστικής αριστοκρατίας.

Σε κάθε περίπτωση πρόκειται για αστικές αριστοκρατίες που, ως προς τη θεσμική τους δομή και την κληρονομική μετάδοση των αξιωμάτων, παρουσίαζαν χαρακτηριστικά παρόμοια με τα πατρικιακά σώματα των αστικών δημοκρατιών, αν και λειτουργούσαν στο πλαίσιο της κυριαρχίας του Παπικού Κράτους.

Στο παρόν λήμμα οι όροι *αστική αριστοκρατία* και *αστικό πατρικιάτο* χρησιμοποιούνται σε μεγάλο βαθμό ως θεσμικά ισοδύναμοι, εκτός από τις περιπτώσεις όπου απαιτείται διάκριση ανάμεσα στα πατρικιακά σώματα των κυρίαρχων αστικών δημοκρατιών και στην αστική αριστοκρατία των πόλεων της Παπικής Μάρκας.

Για λόγους ορολογικής σαφήνειας, ο παρακάτω πίνακας συνοψίζει ορισμένες βασικές έννοιες που χρησιμοποιούνται στο λήμμα.

### Αστική αριστοκρατία και φεουδαρχική αριστοκρατία

Η σχέση μεταξύ αστικής αριστοκρατίας και φεουδαρχικής ή τιτλούχου αριστοκρατίας παρουσίαζε σημαντικές διαφοροποιήσεις από τόπο σε τόπο· οι δύο αυτές συνιστώσες μπορούσαν να συνυπάρχουν και, σε ορισμένες περιπτώσεις, να αλληλοδιαπλέκονται.

Οι περισσότερες συμβουλευτικές οικογένειες της Marca δεν ανήκαν στη φεουδαρχική και τιτλούχο αριστοκρατία. Η αστική αριστοκρατία του παλαιού καθεστώτος δεν στηριζόταν στην κατοχή επίσημου τίτλου, αλλά στην κληρονομική ένταξη σε ένα κοινωνικό σώμα που ασκούσε δημόσιες λειτουργίες. Ο Zenobi (1976) την ορίζει ως το «δικαίωμα άσκησης, σε κληρονομική βάση, ακόμη και απειροελάχιστου ή καθαρά ιδεατού μεριδίου βασιλικών ή κρατικών εξουσιών».

Παρά τη διαφορετική τους προέλευση —η φεουδαρχική και τιτλούχος αριστοκρατία αποτελούσε προϊόν κυριαρχικής παραχώρησης, ενώ η αστική αριστοκρατία αναπτύχθηκε αυτόνομα στο πλαίσιο των δημοτικών θεσμών— οι δύο αυτές κοινωνικές κατηγορίες παρουσίαζαν σημαντικές αναλογίες.

Από νομική και συγκριτική σκοπιά, με στόχο την ανάδειξη των συγκλίσεων μεταξύ διαφορετικών μορφών δημόσιας εξουσίας στο πλαίσιο του παλαιού καθεστώτος, ο νομικός Giorgio Cansacchi, πρώην πρόεδρος της Νομικής Συμβουλευτικής Επιτροπής του Κυρίαρχου Στρατιωτικού Τάγματος της Μάλτας, παρατήρησε ότι «η αυτονομία των φεουδαρχικών κτήσεων μπορεί να εξομοιωθεί πλήρως με εκείνη των ελεύθερων δήμων· όπως στους πρώτους ο φεουδάρχης κατείχε εξουσίες δημόσιου χαρακτήρα, άλλοτε περισσότερο και άλλοτε λιγότερο εκτεταμένες, έτσι και στους δεύτερους οι αστικές ολιγαρχίες ασκούσαν ανάλογες εξουσίες. Δεν είναι τυχαίο ότι τα ίδια τα συμβούλια ή σώματα στα οποία συμμετείχαν οι οικογένειες της αστικής αριστοκρατίας —και στα οποία ήταν επιφυλαγμένη η διακυβέρνηση της πόλης— αποκαλούνταν «κυρίαρχα». Παρόμοια ήταν και η κληρονομικότητα της εξουσίας στις δύο αυτές ευγενικές τάξεις, αφού τόσο στα φέουδα όσο και στις αριστοκρατικές πόλεις η διακυβέρνηση μεταβιβαζόταν στις οικογένειες που κατείχαν την εξουσία βάσει του δικαιώματος της γέννησης». 

### Γαιοκτησία και πολιτική εξουσία

Η αριστοκρατική ιδιότητα των οικογενειών που συμμετείχαν στα δημοτικά συμβούλια εξέφραζε ένα κοινωνικό καθεστώς εδραιωμένο επί πολλές γενιές.

Οι αστικές ολιγαρχίες κατέληξαν να θεσμοποιήσουν αυτή την κατάσταση στο πλαίσιο της προοδευτικής διοικητικής συγκέντρωσης του Παπικού Κράτους. Οι αριστοκρατικές οικογένειες έγιναν έτσι σημεία αναφοράς και διαμεσολάβησης μεταξύ των τοπικών κοινωνιών και της παπικής εξουσίας, συμβάλλοντας στην εξισορρόπηση των συμφερόντων των περιφερειακών κοινοτήτων με εκείνα της κεντρικής διοίκησης.

Η οικονομική ισχύς των αστικών πατρικιακών οικογενειών στηριζόταν κυρίως στη γαιοκτησία.

Από το κτηματολόγιο του Recanati του 1530 προκύπτει ότι σχεδόν το ογδόντα τοις εκατό της κοσμικής γαιοκτησίας — περίπου το ήμισυ της συνολικής δημοτικής έκτασης — βρισκόταν στα χέρια μόλις εξήντα οκτώ οικογενειών.

Συχνά τα ίδια οικογενειακά δίκτυα κατείχαν και τις ανώτερες θέσεις των τοπικών εκκλησιών και, μέσω μισθώσεων και εμφύτευσης (enfiteusi), έλεγχαν έμμεσα σημαντικό μέρος της εκκλησιαστικής περιουσίας.

Στην εξουσία που ασκούσαν στην ύπαιθρο ως μεγάλοι γαιοκτήμονες, οι ευγενείς πρόσθεταν και τις αρμοδιότητες διοίκησης που απορρέουν από τα δημόσια αξιώματα. Ήταν αξιωματούχοι της δημοτικής διοίκησης για ζητήματα δικαιοσύνης, διοίκησης και άμυνας· διαχειρίζονταν την σιτηρεσία και τα σιτηρά αποθεμάτων των κοινοτήτων· κατένεμαν τα φορολογικά βάρη· διοικούσαν ιδρύματα φιλανθρωπίας όπως τα ταμείο ενεχυροδανεισμού φιλανθρωπικού χαρακτήρα· χρηματοδοτούσαν τα κυριότερα ιδρύματα πρόνοιας και καταλάμβαναν τις ανώτερες θέσεις των εκκλησιών και των μοναστηριών, ασκώντας ταυτόχρονα εκτεταμένες άτυπες μορφές κοινωνικής επιρροής.

Κατά τον 18ο αιώνα οι οικογένειες της αστικής αριστοκρατίας αποτελούσαν λιγότερο από το δύο τοις εκατό του συνολικού πληθυσμού της περιοχής.

Η πραγματική λειτουργία των ολιγαρχικών καθεστώτων φαίνεται χαρακτηριστικά από την περίπτωση της Arcevia: προς τα τέλη του αιώνα, σε έναν πληθυσμό άνω των οκτώ χιλιάδων κατοίκων, μόνο δεκαέξι άτομα — όλα ευγενικής καταγωγής — κατείχαν ουσιαστικά την πολιτική εξουσία.

Το θεσμικό θεμέλιο της αστικής αριστοκρατίας — η νομική διάκριση μεταξύ των οικογενειών και η άσκηση δικαιοδοσίας — διατυπώνεται ρητά από τον Francesco Brunamonti, μέλος οικογένειας της τοπικής αριστοκρατίας της Roccacontrada (σημερινής Arcevia) στο δεύτερο μισό του 18ου αιώνα.


«Το σαφέστερο σημάδι της εκτίμησης που η πατρίδα μας είχε πάντοτε για τον εαυτό της είναι εκείνη η διάκριση που θέλησε να απονείμει σε ορισμένες και εκλεκτές οικογένειες, ξεχωρίζοντάς τες από άλλες, αν και έντιμες και εύπορες. Σε αυτές και μόνο παραχωρεί, όσο διαρκούν, το αξίωμα του Confalone της Δικαιοσύνης. Αυτή είναι η πραγματική νομική διάκριση που, σε συνδυασμό με τη δικαιοδοσία, αποτελεί το θεμέλιο της ευγένειας».



— Francesco Brunamonti (περ. 1750)


## Πόλεις, «terre» και αστική ιεραρχία

Για την κατανόηση των αστικών πατρικιακών σωμάτων της Marca είναι χρήσιμο να διακρίνει κανείς, μέσα στο περιφερειακό αστικό δίκτυο, μεταξύ πόλεων και «terre».

Ο όρος *terra*, που εισήχθη από τους διοικητικούς μηχανισμούς του Παπικού Κράτους ήδη από τα τέλη του 13ου αιώνα, χρησιμοποιούνταν για να δηλώσει εκείνους τους δήμους οι οποίοι, επειδή δεν αποτελούσαν επισκοπικές έδρες, δεν μπορούσαν να φέρουν τον τίτλο της *civitas*. Παρά την απουσία αυτού του τυπικού καθεστώτος, πολλές από αυτές τις κοινότητες, χάρη στο θεσμικό τους κύρος, την οικονομική και κοινωνική δραστηριότητα, τη θρησκευτική ζωή και συχνά και το μέγεθός τους, προσομοίαζαν ουσιαστικά στις πόλεις.

Οι αστικοί οικισμοί κατατάσσονταν επιπλέον από τους παπικούς διοικητικούς μηχανισμούς σύμφωνα με μια σύνθετη ιεραρχία προνομίων διακυβέρνησης και δικαιοδοσίας.

### Διοικητική ιεραρχία των αστικών κέντρων

Μια πρώτη κατάταξη των οικιστικών κέντρων διαμορφώθηκε για φορολογικούς λόγους με τις Αιγιδιανές Συνταγματικές Διατάξεις (*Constitutiones Aegidianae*), που εκδόθηκαν από τον καρδινάλιο και αποστολικό λεγάτο Egidio Albornoz στο Fano το 1357, καθώς και με το μεταγενέστερο διοικητικό κατάστιχο *Descriptio Marchiae Anconitanae* (1362–1367).

Στα κείμενα αυτά διακρίνονταν δύο βασικές κατηγορίες αστικών πυρήνων:

* οι *immediate subiecti*, δηλαδή κοινότητες που υπάγονταν άμεσα στην Αποστολική Κάμερα·
* οι *mediate subiecti*, δηλαδή κοινότητες εξαρτημένες από άλλη πόλη ή από φεουδαρχική εξουσία.

Στη δεύτερη κατηγορία ανήκαν κυρίως αγροτικοί οικισμοί (*villae*) και οχυρωμένοι οικισμοί (*castra*), καθώς και διάφορες «terre» που εξαρτώνταν διοικητικά από μεγαλύτερες πόλεις, όπως το Camerano σε σχέση με την Ancona.

Αντίθετα, ως *immediate subiecti* θεωρούνταν οι πόλεις και οι ανεξάρτητες «terre», στις οποίες η παπική κυριαρχία παρέμενε συχνά περισσότερο τυπική παρά ουσιαστική, ενώ η πραγματική διακυβέρνηση ασκούνταν από τα τοπικά αστικά θεσμικά όργανα.

Κατά τον 18ο αιώνα η υπεροχή των κοινοτήτων *mediate* ήταν σαφής: 304 από τις 383 στερούνταν διοικητικής αυτονομίας.

Αντίθετα, τα *immediate* κέντρα διέθεταν ευρεία εξουσία, η οποία περιλάμβανε νομοθετική αρμοδιότητα, εκλογή αξιωματούχων και δικαστών, εκδίκαση υποθέσεων πρώτου βαθμού ακόμη και σε ποινικές υποθέσεις — σε ορισμένες περιπτώσεις και για σοβαρά εγκλήματα που συνεπάγονταν ανώτερη ποινική δικαιοδοσία — καθώς και έλεγχο της αγροτικής περιφέρειας.

Τα αριστοκρατικά καθεστώτα διακυβέρνησης εγκαθιδρύθηκαν στις είκοσι δύο πόλεις της Marca και σε παρόμοιο αριθμό ανεξάρτητων «terre» — περίπου στο ήμισυ των *immediate subiectae* — διότι μόνο αυτές οι κοινότητες διατήρησαν κυρίαρχες πολιτικοδιοικητικές και δικαστικές εξουσίες, οι οποίες με την εδραίωση των «κλεισιμάτων του τάγματος» κατέληξαν σταδιακά να μονοπωλούνται από την τοπική αστική αριστοκρατία.

### Γεωγραφική κατανομή των αστικών καθεστώτων

Ο χάρτης παρουσιάζει τη γεωγραφική κατανομή των πόλεων (με μπλε) και των «terre» (με πορτοκαλί) όπου εγκαθιδρύθηκαν αριστοκρατικά καθεστώτα διακυβέρνησης, καθώς και των «terre» που δεν διέθεταν τέτοιο καθεστώς (με γκρι).



Οι πόλεις αποτελούσαν τους κύριους πόλους εδαφικής έλξης, ενώ οι «terre» με αριστοκρατικό καθεστώς διακυβέρνησης αναπτύχθηκαν κυρίως στα όρια της επιρροής των αντίστοιχων αγροτικών περιφερειών τους.
Διακρίνονται δύο ζώνες μεγαλύτερης συγκέντρωσης:  
(1) μια νότια, που εκτείνεται μεταξύ Τολεντίνο–Ματσεράτα–Ρεκανάτι και Άσκολι Πιτσένο–Μοντάλτο ντελλε Μάρκε–Φέρμο·  
(2) μια βόρεια, οριοθετημένη από τα Κοριναλντο–Όστρα, Γέζι και Τσινγκόλι–Φαμπριάνο.

Η χωρική αυτή διάταξη συνδέεται με την ικανότητα των πόλεων να απορροφούν τους μικρότερους οικισμούς της επικράτειάς τους. Όπου απουσίαζε ένας ισχυρός αστικός πόλος, αναδύθηκαν μικρότεροι δήμοι που αναπαρήγαγαν, σε μικρότερη κλίμακα, παρόμοιες δυναμικές υποταγής της αγροτικής ενδοχώρας.

Αντίθετα, η πλειονότητα των ανεξάρτητων «terre» που δεν διέθεταν πατρικιακή διακυβέρνηση εντοπίζεται στο κεντρονότιο τμήμα της Marca, ιδίως στην περιοχή που ορίζεται από τις αγροτικές περιφέρειες των Άσκολι Πιτσένο, Μοντάλτο ντελλε Μάρκε και Ριπατρανσόνε, καθώς και από εκείνες των αριστοκρατικών «terre» Αμαντόλα και Μοντελπάρο, όπου εμφανίστηκαν ορισμένες από τις πρώιμες «κλειστές τάξεις» της περιοχής (βλ. Χρονολογία των κλεισιμάτων τάξεων στις terre). Πιο βόρεια, τα Μπελφόρτε ντελ Κιέντι, Καλνταρόλα και Ουρμπισάλια βρίσκονται σε περιοχή που εφάπτεται άμεσα με τις πόλεις Καμερίνο και Τολεντίνο.

Η περιορισμένη έκταση της εξαρτημένης αγροτικής επικράτειας — λόγω της πυκνότητας των οικισμών και της εγγύτητας σημαντικότερων αστικών κέντρων — συνδέεται σε αυτές τις περιπτώσεις με πιο περιορισμένη αστική ανάπτυξη και με την απουσία διαδικασιών αριστοκρατικοποίησης των δημοτικών καθεστώτων διακυβέρνησης.

## Άνοδος και παρακμή της αστικής αριστοκρατίας

Από τα μέσα του 16ου αιώνα το Παπικό Κράτος υιοθέτησε ένα μοντέλο διακυβέρνησης που παραχωρούσε σημαντικά περιθώρια αυτονομίας στις αστικές ολιγαρχίες, ευνοώντας τη διαμόρφωση πατρικιακών καθεστώτων λειτουργικών για τη διατήρηση της κοινωνικής ισορροπίας και για την αποτελεσματική φορολογική είσπραξη.

Η αστική αριστοκρατία είχε κατεξοχήν οικογενειακό χαρακτήρα και αναπαραγόταν μέσω της συμμετοχής στα δημοτικά συμβούλια. Η ένταξη σε αυτά δεν δημιουργούσε την αριστοκρατική ιδιότητα· αντίθετα, αναγνώριζε και θεσμοποιούσε ένα κοινωνικό κύρος που είχε ήδη εδραιωθεί στις οικογένειες που γίνονταν δεκτές, οι οποίες κατά κανόνα είχαν αστική και όχι φεουδαρχική προέλευση.

Παράλληλα με την άσκηση της εξουσίας, τα αστικά πατρικιακά σώματα καλλιέργησαν μορφές συλλογικής μνήμης και αυτοαναπαράστασης μέσω δημοτικών χρονικών, γενεαλογιών και συλλογών εγγράφων. Σε αυτές προστέθηκαν και στρατηγικές μνημειακής νομιμοποίησης, που εκφράστηκαν μέσα από τις αριστοκρατικές κατοικίες και τη διαμόρφωση του αστικού χώρου.

Με την κατάρρευση του παλαιού καθεστώτος, το άνοιγμα των δημοτικών συμβουλίων προς τα ανερχόμενα αστικά στρώματα σηματοδότησε την αρχή της πολιτικής παρακμής της αστικής αριστοκρατίας· μετά την Ιταλική ενοποίηση η κατάργηση των θεσμών που προστάτευαν την ακεραιότητα των οικογενειακών περιουσιών επιτάχυνε και την οικονομική της υποχώρηση.

### Το σύμφωνο μεταξύ κεντρικής εξουσίας και αστικών αριστοκρατιών






Στα μέσα του 16ου αιώνα το Παπικό Κράτος εισήλθε σε μια περίοδο βαθιών μετασχηματισμών.

Η Ειρήνη του Cateau-Cambrésis (1559), που έθεσε τέλος στους Ιταλικούς πολέμους, καθώς και η έναρξη της Αντιμεταρρύθμισης με τη Σύνοδο του Τρέντο (1545–1563) σηματοδότησαν μια σημαντική τομή και σε θεσμικό επίπεδο, ανοίγοντας μια νέα φάση επαναπροσδιορισμού της παπικής διακυβέρνησης και των σχέσεων μεταξύ κεντρικής εξουσίας και τοπικών αυτονομιών.

Διαμορφώθηκε έτσι μια αρχιτεκτονική εξουσίας στην οποία ο πάπας κυβερνούσε μέσω της διαμεσολάβησης των αστικών ελίτ, ενώ ο χώρος των φεουδαρχικών και τοπικών κυριαρχιών περιοριζόταν σταδιακά.

Παρά τη σημαντική διοικητική συγκέντρωση, το εκκλησιαστικό κράτος διαμορφώθηκε έτσι ως ένα είδος «δυαρχίας» μεταξύ του κεντρικού εκκλησιαστικού μηχανισμού και ενός εκτεταμένου πατρικιακού δικτύου στις περιφερειακές πόλεις.

Η διάρθρωση αυτή βρήκε στη Marca Anconitana ένα ιδιαίτερα ευνοϊκό περιβάλλον, χάρη στο πυκνό δίκτυο αστικών κέντρων και στις μακροχρόνιες παραδόσεις αυτοδιοίκησης που είχαν τις ρίζες τους στην εποχή των μεσαιωνικών δήμων.

Τα δημόσια αξιώματα των πόλεων και των μικρότερων κέντρων κατέχονταν συχνά από οικογένειες συνδεδεμένες με τη Ρωμαϊκή Κουρία. Ωστόσο, οι ίδιες οι τοπικές ολιγαρχίες ήταν εκείνες που καθόριζαν συνήθως τις διαδικασίες ένταξης μέσω «κλεισιμάτων τάξεων» και αποφάσεων συγκρότησης των συμβουλίων.

Μόνο σπανίως η διαδικασία αριστοκρατικοποίησης της τοπικής διακυβέρνησης οργανώθηκε απευθείας από τους παπικούς αντιπροσώπους.

Σε αυτό το σύστημα, όπως παρατηρεί ο ιστορικός Sandro Carocci, η κεντρική εξουσία δεν περιορίστηκε απλώς στο να εξισορροπεί την τοπική, αλλά συχνά συμμάχησε μαζί της, αναγνωρίζοντας στις αστικές αριστοκρατίες έναν από τους βασικούς παράγοντες κοινωνικής σταθερότητας και αποτελεσματικής δημοσιονομικής διακυβέρνησης.

Η σύγκλιση αυτή ευνοήθηκε επίσης από την κοινή κοινωνική προέλευση πολλών από τους ηγετικούς κύκλους. Από τα τέλη του 17ου αιώνα η προέλευση των παπών περιορίστηκε όλο και περισσότερο στους αριστοκρατικούς κύκλους του ίδιου του Παπικού Κράτους — από τον Κλήμη ΙΑ΄ Albani και τον [Ιννοκέντιο ΙΓ΄ Conti έως μια μακρά σειρά ποντίφικων από τη Ρομάνια και τις Marche, που κορυφώνεται με τον Πίο Θ΄ Mastai-Ferretti.

### Η εκλογή στα δημοτικά συμβούλια ως αναγνώριση της οικογενειακής ευγένειας

Έτσι διαμορφώθηκε ένα πατρικιακό καθεστώς, έκφραση της κοινωνικής διαστρωμάτωσης και της ιεραρχικής οργάνωσης των αστικών κοινοτήτων.

Η αποκλειστική διαχείριση των δημοτικών αξιωμάτων — των συμβουλίων, του πριορικού αξιώματος και του γομφαλωνιέρου — εξασφάλιζε στις ολιγαρχίες την κληρονομική άσκηση της πολιτικής και διοικητικής εξουσίας. Η εξουσία αυτή περιλάμβανε και δικαιοδοσία πρώτου βαθμού, δηλαδή το *merum et mixtum imperium*, το οποίο είχε εκχωρηθεί από την Αγία Έδρα στις τοπικές κοινότητες και ασκούνταν σε δημοτικό επίπεδο μέσω των αστικών magistrature.

Η θεσμική αυτή διάρθρωση, σε συνδυασμό με έναν τρόπο ζωής *more nobilium*, οδηγούσε στη δημόσια αναγνώριση του αριστοκρατικού καθεστώτος των οικογενειών, σύμφωνα με μια αντίληψη που διαμορφωνόταν με αυξανόμενη σαφήνεια από τον 16ο αιώνα.

Μεταξύ των άτυπων προϋποθέσεων της αριστοκρατικής διάκρισης συγκαταλεγόταν και η σύναψη γάμων εντός του ίδιου κοινωνικού στρώματος για πολλές γενιές — τουλάχιστον τέσσερις — στοιχείο που μαρτυρούσε μια ευγένεια θεμελιωμένη περισσότερο στη διαχρονική συνέχεια παρά σε μια μεμονωμένη νομική πράξη. Οι καταστατικές διατάξεις που ρύθμιζαν τους γάμους υπέτασσαν τις ενώσεις στην οικογενειακή συναίνεση και μετέτρεπαν την προίκα σε βασικό μηχανισμό ρύθμισης της περιουσίας, συμβάλλοντας στη διατήρηση της ακεραιότητας των οικογενειακών κτήσεων και της συνοχής της άρχουσας ομάδας.

Στο πλαίσιο αυτής της λογικής συνέχειας και αμοιβαίας αναγνώρισης, η εκλογή ενός μέλους μιας οικογένειας στα δημοτικά συμβούλια αποτελούσε δημόσια επιβεβαίωση της ένταξής του στο πρώτο κοινωνικό τάγμα, χωρίς όμως να συνιστά καθαυτή πράξη απονομής ευγένειας.

Αντίθετα, η πρόσβαση σε αυτά τα αξιώματα προϋπέθετε ένα ήδη παγιωμένο αριστοκρατικό καθεστώς, σε μεγάλο βαθμό εθιμικό, το οποίο στηριζόταν πρωτίστως στην κοινωνική αναγνώριση της οικογένειας από άλλες οικογένειες του ίδιου κύρους.

Σύμφωνα με τον Carmelo Arnone, μελετητή του ευγενικού δικαίου και γνώστη των θεσμών της παλαιάς τάξης στις Marche, «όταν τα ευγενικά συμβούλια ενέτασσαν ένα άτομο στους κόλπους τους δεν του απένειμαν ευγένεια· διαπίστωναν και διακήρυσσαν ότι αυτός και η οικογένειά του, λόγω της αρχαιότητας της καταγωγής, του τρόπου ζωής, της κοινωνικής και οικονομικής θέσης, της ικανότητας και των συγγενικών δεσμών, διέθεταν τις προϋποθέσεις για να γίνουν δεκτοί στο συμβούλιο. Η ευγένεια των μελών των αστικών συμβουλίων είχε συνεπώς δηλωτικό και όχι απονεμητικό χαρακτήρα, ενώ ταυτόχρονα ήταν γενεαλογική, δηλαδή προερχόταν από μακρά σειρά προγόνων και θεωρούνταν επαρκής απόδειξη ευγενικής καταγωγής για την εισδοχή σε στρατιωτικά τάγματα». 

Η ένταξη στα συμβούλια εξέφραζε επομένως μια ευρύτερη πολιτική λειτουργία των πατρικιακών σωμάτων: όχι μόνο την άσκηση των δημοτικών αξιωμάτων, αλλά και την επίσημη αναγνώριση της ένταξης στο αριστοκρατικό στρώμα και την εποπτεία των διαδικασιών κοινωνικής κινητικότητας.

### Κοινωνική προέλευση των ευγενικών οικογενειών

Η ανάλυση της κοινωνικής προέλευσης των ευγενικών οικογενειών φωτίζει τη φύση του αστικού πατρικιακού σώματος της Marca, δείχνοντας σε ποιο βαθμό αυτό σχηματίστηκε μέσω της ανάδειξης και της συνεκλογής ομάδων που ήταν ήδη ενεργές στους θεσμούς των δήμων, και όχι ως απλή συνέχεια φεουδαρχικών γενεών προγενέστερων της δημοτικής εμπειρίας.

Ο ιστορικός Bandino Giacomo Zenobi τεκμηριώνει ότι, κατά τον 18ο αιώνα, στα αριστοκρατικά καθεστώτα των «terre» σχεδόν το ένα τρίτο των οικογενειών ανάγονταν σε περίοδο προγενέστερη του 16ου αιώνα και μόνο το ένα πέμπτο στους αιώνες των μεσαιωνικών δήμων (11ος–14ος αιώνας). Από αυτές τις τελευταίες, λιγότερες από τις μισές είχαν φεουδαρχική προέλευση, δηλαδή περίπου το 7 % του συνόλου.

Η ίδια υπεροχή της αστικής προέλευσης έναντι της φεουδαρχικής παρατηρείται και στις πόλεις, αν και με κάπως ισχυρότερη παρουσία φεουδαρχικών γενεών και με μεγαλύτερη κατά μέσο όρο αρχαιότητα, γεγονός που αντανακλά την παλαιότερη και πιο σταθερή συγκρότηση του κοινωνικού και πολιτικού τους πλαισίου.

Αντίθετα, μεταξύ των μη φεουδαρχικών γενεών η υπόθεση μιας προέλευσης από τους *artifices* των λαϊκών στρωμάτων εμφανίζεται ελάχιστα τεκμηριωμένη.

Καταλήγοντας, ο Zenobi υποθέτει ότι πολλές από αυτές τις οικογένειες προέρχονταν μάλλον από τους λεγόμενους *boni homines*, δηλαδή από τις αστικές ελίτ που βρίσκονταν αμέσως κάτω από τους φεουδαρχικούς *milites* — και συχνά συγγενεύονταν μαζί τους κατά τη διάρκεια των αιώνων — και οι οποίες ήδη από την πρώιμη περίοδο των δήμων είχαν εδραιώσει την κοινωνική τους υπεροχή χάρη στη γαιοκτησία και στην άσκηση γραμματειακών και διοικητικών λειτουργιών στους δήμους και στη δικαστική διοίκηση.

### Αστική μνήμη και αυτοπαράσταση των ελίτ

Μεταξύ 17ου και 18ου αιώνα, παράλληλα με τις πρακτικές διακυβέρνησης και διαχείρισης των δημοτικών θεσμών, οι αστικές ελίτ της παπικής Marca καλλιέργησαν μια πλούσια δημοτική ιστοριογραφία: έργα τοπικής ιστορίας, συλλογές εγγράφων, γενεαλογίες, μύθους για την προέλευση των πόλεων και αστικές μνήμες που συντάχθηκαν από λογίους, σε μεγάλο βαθμό εκκλησιαστικούς και συχνά συνδεδεμένους με τα δίκτυα της τοπικής αριστοκρατίας.

Η παραγωγή αυτή, βασισμένη στη συστηματική χρήση αρχείων και πηγών — κατά μίμηση της μεθοδολογίας του ιστορικού Ludovico Antonio Muratori — συνέβαλε στη διαμόρφωση της αστικής μνήμης και λειτούργησε ως μέσο αυτοπαράστασης των τοπικών κυρίαρχων ελίτ.

Όπως παρατήρησε ο ιστορικός Francesco Pirani, οι δημοτικές ιστορίες του 18ου αιώνα αποτέλεσαν «ένα προνομιακό εργαστήριο για τη διαμόρφωση των αστικών ταυτοτήτων, καθώς και των ηγετικών τους ομάδων, μέσα σε μια συνεχή πολιτισμική όσμωση ανάμεσα στην παραγωγή της αστικής μνήμης και στην κατασκευή της αριστοκρατικής μνήμης, ή καλύτερα σε μια σταθερή προβολή των κριτηρίων, των προτιμήσεων και των φιλοδοξιών της δεύτερης πάνω στην πρώτη», βασισμένη στην πεποίθηση ότι «υπάρχει μια προνομιακή σχέση ανάμεσα στην αριστοκρατία και την ιστορία, ότι το παρελθόν μιας πόλης και μιας χώρας και εκείνο των κυρίαρχων οικογενειών ανήκουν αμοιβαία το ένα στο άλλο». 

Σε περιφερειακή κλίμακα, χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτέλεσε η συλλογική επιχείρηση σε τριάντα δύο τόμους *Delle antichità picene* (1792), που συντόνισε ο λόγιος Giuseppe Colucci. Το έργο παρουσιάστηκε ως προσπάθεια σύνθεσης των τοπικών μνημών μέσα σε έναν ευρύτερο ταυτοτικό ορίζοντα, ικανό να συγκρατήσει την ποικιλία των αστικών κέντρων της Marca.

Παράλληλα, στο ρεύμα της εκκλησιαστικής ιστοριογραφίας — συχνά στενά συνδεδεμένης με την αστική ταυτότητα των επισκοπικών εδρών — εντάσσονται μονογραφίες όπως το *De ecclesiae Camerinensis pontificibus* (1762) του Ottavio Turchi ή οι *Memorie istorico-critiche della chiesa e de’ vescovi di Osimo* (1783) του Pompeo Compagnoni.

Οι συγγραφείς αυτοί προέρχονταν όλοι από την αστική αριστοκρατία των Marche: οι Colucci ευγενείς του Ascoli Piceno, του Camerino και της Penna San Giovanni· οι Turchi ευγενείς της Apiro και του Tolentino και πατρίκιοι του Camerino· οι Compagnoni πατρίκιοι της Macerata, που είχαν επίσης ενταχθεί σε διάφορες «terre» της περιοχής.

Αν για μεγάλο μέρος του 18ου αιώνα η συγγραφή της ιστορίας παρέμεινε στενά συνδεδεμένη με τη δημοτική διάσταση, προς τα τέλη του αιώνα εμφανίστηκαν προσπάθειες ανασυγκρότησης της μνήμης σε περιφερειακή βάση. Οι προσπάθειες αυτές έμειναν ημιτελείς και διακόπηκαν σύντομα από τη γαλλική κατοχή.

### Αστικός χώρος και μνημειακή αναπαράσταση της αριστοκρατίας

Το αστικό πατρικιακό σώμα διαμόρφωσε τον χώρο των πόλεων μέσω της χωροθέτησης των κατοικιών του, του ελέγχου των κύριων αξόνων κυκλοφορίας και της μνημειακής ανάδειξης των πλατειών.

Μεταξύ του 15ου και του 18ου αιώνα η πόλη έγινε σταδιακά πιο ιεραρχημένη και λειτουργικά διαφοροποιημένη, με συγκεντρώσεις αριστοκρατικών κατοικιών, «ευγενείς» πλατείες και σαφέστερο διαχωρισμό των αστικών χώρων.

Στη δυναμική αυτή συνέβαλε επίσης η αύξηση των εξαγωγών σιτηρών από το λιμάνι της Ancona, η οποία ευνοήθηκε από το καθεστώς ελεύθερου λιμένα που παραχώρησε ο Κλήμης ΙΒ΄ το 1732. Η οικονομική αυτή ανάπτυξη αύξησε τις προσόδους των γαιοκτημόνων και ενίσχυσε τις στρατηγικές κοινωνικής νομιμοποίησης των ελίτ.

Κατά την ίδια περίοδο, σύμφωνα με τον ιστορικό της αρχιτεκτονικής Fabio Mariano, η ανανέωση της πατρικιακής οικοδομικής δραστηριότητας στη Marca επικεντρώθηκε κυρίως στον μετασχηματισμό των εσωτερικών χώρων των παλατιών του 16ου και 17ου αιώνα — εισόδους, μνημειακές κλίμακες και αίθουσες υποδοχής — περισσότερο παρά στην εξωτερική επίδειξη μέσω των προσόψεων, οι οποίες παρέμειναν συνήθως λιτές.

Κατοικίες όπως το Palazzo Pianetti στη Jesi, το Palazzo Ferretti στην Ancona, το Palazzo Campana στο Osimo και το Palazzo Accorretti στο Filottrano αναδεικνύουν την κεντρική σημασία των χώρων υποδοχής, συχνά πλούσια διακοσμημένων. Η συμβολική λειτουργία μετατοπίστηκε έτσι από το εξωτερικό του κτιρίου προς την εσωτερική του διάρθρωση.

Η μεταβολή αυτή ανταποκρινόταν σε νέες ανάγκες κοινωνικής προβολής και κοινωνικότητας, οι οποίες συχνά εκδηλώνονταν σε ιδιωτικό πλαίσιο, σε επιλεγμένους κύκλους επισκεπτών, σε μια εποχή κατά την οποία τα αριστοκρατικά πρότυπα ζωής των μεγάλων ιταλικών πόλεων διαδίδονταν ολοένα και περισσότερο μέσω πρακτικών όπως το Grand Tour.

Η προσφυγή σε αρχιτεκτονικά πρότυπα της Ρώμης και της Μπολόνιας και η συμμετοχή αρχιτεκτόνων που δραστηριοποιούνταν στους κύκλους της παπικής εξουσίας έφεραν τις αστικές ελίτ της Marca σε επαφή με ευρύτερα αρχιτεκτονικά ρεύματα. Ανάμεσα στις πιο χαρακτηριστικές περιπτώσεις συγκαταλέγονται τα σχέδια του Luigi Vanvitelli για το παλάτι Ercolani στην Ancona.

Στις αρχές του 19ου αιώνα, με την κατάρρευση των θεσμικών δομών του ancien régime, ορισμένες λειτουργίες κοινωνικότητας και δημόσιας προβολής των αστικών ελίτ μεταφέρθηκαν σε νέους χώρους της πόλης.

Στις Marche διαδόθηκε έτσι το μοντέλο των λεγόμενων *teatri di condominio*, θεάτρων που χρηματοδοτούνταν και διοικούνταν από εταιρείες ιδιοκτητών θεωρείων, όπου η κατοχή ενός θεωρείου αποτελούσε σημαντικό δείκτη κοινωνικής διάκρισης.

Τα θέατρα αυτά εξελίχθηκαν σε χώρους συλλογικής εκπροσώπησης της αστικής αριστοκρατίας, συμπληρώνοντας τον ρόλο των αιθουσών υποδοχής των πατρικιακών κατοικιών.

### Το τέλος του ancien régime και η παρακμή της αστικής αριστοκρατίας

Οι αστικές αριστοκρατίες απέκτησαν μεγαλύτερη σημασία, ως προς το κύρος, το κοινωνικό κύρος, την παιδεία και την πολιτική επιρροή, σε σύγκριση με λιγότερο εύπορες οικογένειες φεουδαρχικής καταγωγής, υιοθετώντας ταυτόχρονα και τον τρόπο ζωής τους.

Διατήρησαν την οικονομική τους υπεροχή μέχρι την Ενοποίηση της Ιταλίας, η οποία άρχισε να φθίνει μόνο κατά το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, όταν ο κατακερματισμός των περιουσιών — που προκλήθηκε από την κατάργηση των καταπίστευμα, των δικαιωμάτων πατρωνίας επί εκκλησιών και των λαϊκών εκκλησιαστικών ωφελημάτων — αποδυνάμωσε οριστικά τη θέση τους.

Η παρακμή του *ancien régime* σήμανε μια ριζική αλλαγή των θεσμικών δομών πάνω στις οποίες είχε στηριχθεί για αιώνες η αστική αριστοκρατία.

Οι Ιταλικές εκστρατείες του Ναπολέοντα εγκαινίασαν αυτή τη διαδικασία, στερώντας από τα αστικά πατρικιακά σώματα το βασικό στοιχείο της εξουσίας τους — την πολιτική ηγεμονία — την οποία δεν κατάφεραν να ανακτήσουν ούτε μετά την Παλινόρθωση.

Με την Παλινόρθωση, το Παπικό Κράτος αντιμετώπισε με επιφυλακτικότητα τις εξισωτικές και συγκεντρωτικές τάσεις της ιακωβινικής και ναπολεόντειας περιόδου: κατήργησε τα δημοτικά καταστατικά, αφαίρεσε τις αγροτικές περιφέρειες από την αιώνια εξάρτησή τους από τις πόλεις και άνοιξε τα δημοτικά συμβούλια στη συμμετοχή μη ευγενών κοινωνικών στρωμάτων.

Οι μεταρρυθμίσεις — πρώτα ναπολεόντειες και στη συνέχεια παπικές — εισήγαγαν διοικητικά πρότυπα ασύμβατα με το κληρονομικό κλείσιμο των δημοτικών συμβουλίων. Παρότι οι κοινωνικές ιεραρχίες συνέχισαν να υφίστανται, οι μεταβολές αυτές σήμαναν το τέλος των πατρικιακών σωμάτων ως αυτόνομων πολιτικών θεσμών, σε μια διαδικασία που ολοκληρώθηκε πριν ακόμη από την κατάργηση της κοσμικής εξουσίας του Παπικού Κράτους.

## Γεωργία, γαιοκτησία και αστική εξουσία

Το θεσμικό πλαίσιο που περιγράφηκε παραπάνω πρέπει να ιδωθεί στο ευρύτερο πλαίσιο των βαθιών μεταβολών στη δομή της γαιοκτησίας. Μέρος της ιστοριογραφίας έχει συνδέσει με αυτές τις μεταβολές πολλές από τις πολιτικές, θεσμικές και οικονομικές δυναμικές των αστικών ηγετικών στρωμάτων.

Ιδιαίτερα η διάρθρωση της γαιοκτησίας και οι σχέσεις των πόλεων με την ύπαιθρο συνέβαλαν στη διαμόρφωση των τοπικών ισορροπιών εξουσίας.

### Διάδοση της μετοχικής καλλιέργειας και προβολή των αστικών ελίτ στην ύπαιθρο

Από τον 13ο αιώνα, στην περιοχή της Marca Anconitana η γαιοκτησία οργανώθηκε σταδιακά μέσω της δημιουργίας αγροτικών εκμεταλλεύσεων (*podere*) και της διάδοσης της μετοχικής καλλιέργειας (*mezzadria*).

Μεταξύ 13ου και 15ου αιώνα διαμορφώθηκαν συμπαγείς αγροτικές μονάδες, προσαρμοσμένες σε οικογενειακή εκμετάλλευση και εξοπλισμένες με αγροικία και διάφορες γεωργικές υποδομές. Οι μονάδες αυτές παραχωρούνταν συνήθως με βραχυχρόνια μισθωτήρια συμβόλαια εμπορικού χαρακτήρα, τα οποία ήταν κατά κανόνα γραπτά και ιδιαίτερα λεπτομερή. Τα συμβόλαια προέβλεπαν την ισότιμη κατανομή των βασικών γεωργικών και κτηνοτροφικών προϊόντων, καθώς και τη συμμετοχή τόσο του ιδιοκτήτη όσο και του καλλιεργητή στις δαπάνες λειτουργίας και στα κεφάλαια που απαιτούσε η αγροτική εκμετάλλευση.

Στα μέσα του 14ου αιώνα, η δραματική δημογραφική συρρίκνωση που προκάλεσε η Μαύρος Θάνατος ευνόησε την επέκταση της αστικής γαιοκτησίας εις βάρος της μεσαίας και μικρής αγροτικής ιδιοκτησίας. Για την περιοχή των Μαρκε τεκμηριώνεται σημαντική εξάπλωση της μετοχικής καλλιέργειας κατά τον 15ο αιώνα, στο πλαίσιο ενός έντονου κινήματος αγροτικής επανακατοίκησης που ακολούθησε το εκτεταμένο κύμα εγκαταλείψεων του 14ου αιώνα.

Η εδραίωση του μετοχικού συστήματος —το οποίο προωθήθηκε κυρίως από γαιοκτήμονες που κατοικούσαν στις πόλεις— αποτέλεσε μία από τις σημαντικότερες εκφράσεις της αστικής κυριαρχίας επί της υπαίθρου.

Οι μακροπρόθεσμες συνέπειες αυτών των εξελίξεων διακρίνονται ιδιαίτερα καθαρά στην περίπτωση της Macerata, όπου η συγκέντρωση της γαιοκτησίας επιτρέπει να παρακολουθήσει κανείς από κοντά τη διαπλοκή μεταξύ αγροτικής ιδιοκτησίας και ολιγαρχικής εξουσίας.

### Συγκέντρωση της γαιοκτησίας και ολιγαρχικές δυναμικές: η περίπτωση της Macerata

Η προοδευτική συγκέντρωση της γαιοκτησίας στα χέρια της αριστοκρατίας τεκμηριώνεται με ιδιαίτερη σαφήνεια στη Macerata.

Στα μέσα του 13ου αιώνα, στην πλήρη εποχή του λαϊκού δήμου, στην πόλη καταγράφονταν σχεδόν 1.900 ιδιοκτήτες· τρεις αιώνες αργότερα, στα μέσα του 16ου αιώνα, είχαν μειωθεί σε 650, και συνέχισαν να μειώνονται σταθερά μέχρι τους μόλις 388 που καταγράφονται στο κτηματολόγιο του 1778. Την ίδια περίοδο, μετά την κατάρρευση που ακολούθησε τον Μαύρο Θάνατο, ο πληθυσμός της Macerata αυξήθηκε έντονα: από 2.200 κατοίκους το 1450 σε 3.600 το 1550, και σε περισσότερους από 12.000 —συμπεριλαμβανομένης της εξαρτημένης αγροτικής περιφέρειας— στα πρόθυρα του 1800.





Στη δραστική μείωση του αριθμού των ιδιοκτητών αντιστοιχούσε μια έντονη αύξηση του ποσοστού της κοσμικής γαιοκτησίας που κατείχε η αριστοκρατία, το οποίο στα τέλη του 18ου αιώνα έφθανε στο 85 %. Παράλληλα αυξήθηκε και η εκκλησιαστική ιδιοκτησία — σε μεγάλο μέρος της διοικούμενη από τα ίδια τα μέλη των αστικών πατρικιακών σωμάτων, που κατείχαν τις ανώτερες θέσεις των κυριότερων θρησκευτικών ιδρυμάτων — η οποία πέρασε από το 18 % του συνόλου στα μέσα του 16ου αιώνα στο 40 % στα τέλη του 18ου αιώνα.

Η επέκταση της αστικής ιδιοκτησίας τροφοδότησε πελατειακές σχέσεις που κατέληξαν να περιβάλλουν τον μετοχικό καλλιεργητή με ολοένα εντονότερες μορφές εξάρτησης.

«Παράλληλα με τη διάδοση του μετοχικού συμβολαίου, που στη συμβολαιογραφική ορολογία εξακολουθεί να ορίζεται ως *ad soccitam*, γίνονται ολοένα πιο εμφανή τα σημάδια της εξέλιξης ή της εκφυλίσεως της αρχικής *societas* προς μια συμφωνία ουσιαστικά ανισόρροπη εις βάρος του εργαζομένου: έτσι, τα κοτόπουλα που όφειλε να παραδίδει στον ιδιοκτήτη έπρεπε να είναι “μεγάλα και καλά” και οι κότες “παχιές”· “οι γυναίκες του να είναι υποχρεωμένες να προσφέρουν την εργασία τους για το πλύσιμο”, όφειλε να καλλιεργεί λινάρι και να το “επεξεργάζεται”».

Η συγκέντρωση της γαιοκτησίας, το μετοχικό σύστημα και το αριστοκρατικό μονοπώλιο της εξουσίας, ενταγμένα στο ευρύτερο πλαίσιο του παπικού απολυταρχισμού, εξασφάλισαν μια μακρά περίοδο σταθερότητας. Ωστόσο, σύμφωνα με τον Troscé (1972), ευνόησαν επίσης μια έντονη κοινωνική στασιμότητα, από την οποία ο αγροτικός κόσμος άρχισε να εξέρχεται μόνο στις απαρχές του 20ού αιώνα. Το 1911 περισσότερο από το εξήντα τοις εκατό των αγροτών των Marche αποτελούνταν ακόμη από μετοχικούς καλλιεργητές.

Η εξέλιξη των γαιοκτητικών σχέσεων και εκείνη των αστικών θεσμών κατέληξαν έτσι να αλληλοτροφοδοτούνται, ενισχύοντας την εξουσία των αστικών ολιγαρχιών.

## Αστική αριστοκρατία και περιφερειακά κράτη

Η σχέση μεταξύ αστικής αριστοκρατίας και τιτλούχου αριστοκρατίας έχει ερμηνευθεί σε συνάρτηση με τη διαδικασία διαμόρφωσης των περιφερειακών κρατών.

Τα αστικά πατρικιακά σώματα ενσάρκωναν τον βαθιά ριζωμένο μεσαιωνικής προέλευσης τοπικισμό ολιγαρχιών που ήταν στενά συνδεδεμένες με τις πατρίδες-πόλεις τους, τις οποίες κυβερνούσαν και από τις οποίες αντλούσαν ευγένεια και προνόμια. Ο έντονος κατακερματισμός της εξουσίας που ήταν εγγενής στη δημοτική αυτονομία ερχόταν έτσι συχνά σε ένταση με τα αναδυόμενα περιφερειακά κράτη, εμπνευσμένα από τη μοναρχία και τον απολυταρχισμό, τα οποία επιδίωκαν να εξασφαλίσουν πλήρη έλεγχο πάνω στις διαδικασίες συνεκλογής και αναγνώρισης της ευγένειας.

Χαρακτηριστική από αυτή την άποψη είναι η περίπτωση του Μεγάλου Δουκάτου της Τοσκάνης κατά τη μετάβαση από τους Μεδίκους στους Αψβούργους-Λωρραίνης. Και στο Μεγάλο Δουκάτο η αστική αριστοκρατία διατηρούσε σημαντικές εξουσίες τοπικής διακυβέρνησης, τις οποίες η δυναστεία της Λωρραίνης επιδίωξε να υπαγάγει σε στενότερο κεντρικό έλεγχο.

Κύριο εργαλείο αυτού του σχεδίου υπήρξε ο «Νόμος για τη ρύθμιση της ευγένειας και της ιθαγένειας», που εκδόθηκε από τον Φραγκίσκο Στέφανο της Λωρραίνης το 1750. Ο νόμος επέβαλε σε όλους τους εκπροσώπους των τοπικών ολιγαρχιών που επιθυμούσαν να κατοχυρώσουν επίσημα το προνομιακό τους καθεστώς να υποβληθούν σε εξέταση, με σκοπό να διαπιστωθεί η νόμιμη ένταξή τους στο ευγενικό στρώμα.

Με αυτόν τον τρόπο η αστική αριστοκρατία εξομοιωνόταν τυπικά με την τιτλούχο αριστοκρατία — της οποίας η νομιμότητα στηριζόταν ανέκαθεν σε κυριαρχική παραχώρηση — και η αυτονομία της περιοριζόταν αισθητά. Αντίθετα, στο Παπικό Κράτος η αστική αριστοκρατία κατόρθωσε να διατηρήσει σε μεγάλο βαθμό την ιδιαιτερότητά της μέχρι την εγκαθίδρυση του ναπολεόντειου Βασιλείου της Ιταλίας.

## Η αστική αριστοκρατία στο Βασίλειο της Ιταλίας

Η αστική αριστοκρατία του ancien régime αποτελούσε ένα κοινωνικό καθεστώς που είχε διαμορφωθεί σταδιακά στον χρόνο, βασισμένο στην άσκηση δημόσιων λειτουργιών και σε νομικές προνομίες χαρακτηριστικές μιας κοινωνίας οργανωμένης σε τάξεις. Το ισχύον θεσμικό πλαίσιο εγγυόταν την προστασία του καθεστώτος αυτού, συμβάλλοντας στη σχετική σταθερότητα των κοινωνικών ιεραρχιών.

Με την ίδρυση του Βασιλείου της Ιταλίας, οι λειτουργίες και τα αντίστοιχα προνόμια —ήδη σημαντικά περιορισμένα μετά τους ναπολεόντειους πολέμους— καταργήθηκαν. Οι αριστοκρατίες των προενωτικών κρατών έχασαν κάθε νομικό και πολιτικό ρόλο, περιοριζόμενες σε τιμητικές διακρίσεις, τις οποίες το νέο κράτος χρησιμοποίησε ως εργαλείο ένταξης και συνεκλογής των τοπικών ελίτ στο ενιαίο θεσμικό πλαίσιο.

Στο Βασίλειο της Ιταλίας, οι αιτήσεις για αναγνώριση ευγενείας εξετάζονταν από τη Βασιλική Εραλδική Συμβουλή, η οποία αξιολογούσε τις υποθέσεις βάσει τεκμηριωμένων αποδείξεων και κατέγραφε τα αποτελέσματα στους επίσημους καταλόγους. Σε τοπικό επίπεδο, η έκβαση των διαδικασιών διέφερε ανάλογα με τις διαθέσιμες πηγές και τα διοικητικά πλαίσια: η Marca d’Ancona αποτελεί χαρακτηριστική περίπτωση μελέτης.

### Αναγνώριση της αστικής αριστοκρατίας στη Marca d’Ancona

Η αστική αριστοκρατία αναγνωρίστηκε διοικητικά στις είκοσι δύο πόλεις της Marca d’Ancona και στην κώμη Arcevia, πρώην Roccacontrada (η οποία ανυψώθηκε σε πόλη το 1816). Οι σχετικές αναγνωρίσεις καταγράφονται στις περιφερειακές εκδόσεις του *Elenco ufficiale delle famiglie nobili e titolate*.

Η αναγνώριση δεν ακολούθησε πάντοτε τα προενωτικά νομικά πλαίσια και σε ορισμένες περιπτώσεις βασίστηκε σε διακριτικά κριτήρια, γεγονός που αντανακλά τη δυσκολία εναρμόνισης των παλαιών δημοτικών και ευγενικών ιεραρχιών με το νέο διοικητικό σύστημα του ενιαίου κράτους. Ορισμένα κέντρα απέκτησαν τον τίτλο της πόλης —και συνεπώς την αντίστοιχη αστική ευγένεια— παρότι δεν τεκμηριωνόταν πλήρως η ύπαρξη των σχετικών προϋποθέσεων, όπως στις περιπτώσεις του Loreto, της Civitanova και της Numana.

Αντίθετα, ορισμένες κοινότητες που είχαν ήδη ανυψωθεί σε πόλεις κατά την παπική περίοδο και διέθεταν καλά τεκμηριωμένη πατρικιακή διοίκηση δεν περιλήφθηκαν στον κατάλογο των αναγνωρισμένων κέντρων: μεταξύ αυτών η Amandola (πόλη από το 1836) και η Corridonia, πρώην Montolmo (πόλη από το 1851). Η Castelfidardo, κοινότητα με σαφώς τεκμηριωμένο πατρικιακό καθεστώς, δεν ανυψώθηκε σε πόλη το 1827 και συνεπώς δεν συμπεριλήφθηκε στα κέντρα των οποίων η ευγένεια αναγνωρίστηκε από το Βασίλειο της Ιταλίας.

Η περίπτωση της Castelfidardo αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα εκείνων των κοινοτήτων που, παρότι διέθεταν —σε ορισμένες περιπτώσεις επί αιώνες— διαχωρισμό τάξεων και πατρικιακή διακυβέρνηση, δεν ανυψώθηκαν σε πόλεις με τις διοικητικές μεταρρυθμίσεις που εισήγαγε το *motu proprio* του Λέων ΙΒ΄ το 1827.

Για τις κοινότητες αυτές, η Βασιλική Εραλδική Συμβουλή, βασιζόμενη στους καταλόγους που είχε συντάξει το Παπικό Κράτος κατά την εποχή της Παλινόρθωσης —οι οποίοι δεν αντανακλούσαν πλέον τη θεσμική πραγματικότητα του ancien régime— δεν αναγνώρισε τους τίτλους του *patrizio* και του *nobile*.

Η αναγνώριση της αστικής αριστοκρατίας στο Βασίλειο της Ιταλίας αντανακλούσε επομένως μόνο εν μέρει την πολυπλοκότητα των προενωτικών θεσμικών δομών, λαμβάνοντας κυρίως τη μορφή μιας διοικητικής αναδιάταξης.

## Ιστοριογραφικές προοπτικές

Σε ιστοριογραφικό επίπεδο, η ολιγαρχική δομή των ιταλικών κοινοτήτων — της οποίας η παπική Μάρκα αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα ως προς τη γένεση, τη διάρκεια και τη διάδοσή της — έχει αναγνωριστεί ως ένα από τα χαρακτηριστικά στοιχεία της ιταλικής κοινωνίας της πρώιμης νεότερης εποχής, το οποίο επηρέασε βαθιά τη διαμόρφωση της μελλοντικής άρχουσας τάξης που θα οδηγούσε την Ιταλία στην ενοποίηση.

Όπως συνοψίζει ο Giuseppe Galasso, το «ολιγαρχικό μπλοκ» αποτέλεσε το ιστορικό αποτέλεσμα του κοινοτικού τοπικισμού και τη βασική δομή πάνω στην οποία στηρίχθηκαν περισσότεροι από πέντε αιώνες κοινωνικής ζωής στην Ιταλία.

Η άνοδος των ηγετικών στρωμάτων υπήρξε αποτέλεσμα μακρών συγκρούσεων μεταξύ των *cives* και των λαϊκών ομάδων, οι οποίες σταδιακά αποκλείστηκαν από την εξουσία. Η εξέλιξη αυτή αποκαλύπτει τη μακρά διαδικασία διαμόρφωσης των αστικών ολιγαρχιών και τον ουσιαστικά αναγνωριστικό χαρακτήρα της αστικής ευγένειας, που βασιζόταν σε κοινωνική υπεροχή διαμορφωμένη στον χρόνο.

Από τον 16ο αιώνα η αριστοκρατική πρωτοκαθεδρία διαμόρφωσε μια έντονα ιεραρχημένη κοινωνική δομή, η οποία αντανακλάται και στη διάδοση της villaς ιταλικού τύπου. Για τα αστικά πατρικιακά στρώματα η villa ανέλαβε συμβολική λειτουργία ανάλογη με εκείνη του κάστρου για τη φεουδαρχική αριστοκρατία. Παράλληλα αναπτύχθηκε ένα εκτεταμένο σύστημα εξαρτήσεων και πελατειακών σχέσεων που περιλάμβανε τόσο την ύπαιθρο όσο και τις αστικές τάξεις τεχνιτών και εμπόρων, αναπαράγοντας πρότυπα χαρακτηριστικά της φεουδαρχικής κοινωνίας.

Το αποτέλεσμα ήταν υψηλός βαθμός εσωτερικής συνοχής του ηγετικού στρώματος, που συνέβαλε στην υπέρβαση των συγκρούσεων της κοινοτικής εποχής μέσω της εγκαθίδρυσης ενός ιδιαίτερα ρυθμισμένου κοινωνικού συστήματος. Παρ’ όλα αυτά, οι μικρές αριστοκρατικές πατρίδες διατήρησαν στις επόμενες εποχές έντονη προσήλωση στη νομιμότητα και στον πολιτικό διάλογο, μαζί με μια σχετική ισότητα στο εσωτερικό της πατρικιακής τάξης.

### Ερμηνείες του ιταλικού τοπικισμού

Η ιστοριογραφία έχει συνδέσει την αστική ευγένεια με τον ιταλικό πολιτικό τοπικισμό, δηλαδή με την κεντρικότητα των αστικών και οικογενειακών ταυτοτήτων.

Σύμφωνα με τον Fabio Cusin, οι αστικές ολιγαρχίες κληρονόμησαν από τα μεσαιωνικά κοινά μια φατριαστική νοοτροπία, συνδεδεμένη με την υπεράσπιση του οικογενειακού κύρους. Ο Giuseppe Galasso υπογράμμισε επίσης τη συνέχεια μεταξύ της ανόδου των κοινοτικών και αναγεννησιακών ελίτ και του τοπικισμού που κληρονομήθηκε από τον Μεσαίωνα.

Μια σύγχρονη μαρτυρία αυτής της πολιτικής κουλτούρας βρίσκεται στις σκέψεις του Monaldo Leopardi — μέλους της αστικής αριστοκρατίας του Recanati και Γκονφαλονιέρος (ανώτατος δημοτικός άρχοντας) κατά την περίοδο της Παλινόρθωσης — σχετικά με τη δημοτική ζωή:


«Πρέπει να αφήνεται στους λαούς απασχόληση και ανακούφιση στις δημοτικές τους υποθέσεις […], ώστε […] να μη βγαίνουν να ταράζουν τις υποθέσεις του έθνους. Η πατρίδα […] είναι ακριβώς εκείνη η γη στην οποία γεννηθήκαμε […], έχοντας κοινά το έδαφος, τα τείχη, τους θεσμούς, τους νόμους, τις δημόσιες περιουσίες και ένα πλήθος συμφερόντων και σχέσεων.»



— Monaldo Leopardi (1831)


Συνολικά, η αστική ευγένεια στην παπική Μάρκα επιτρέπει να παρατηρηθεί η μεταμόρφωση του μεσαιωνικού κοινοτικού τοπικισμού σε μια μακρόβια αριστοκρατική μορφή δημοτικού τοπικισμού, η οποία συνέβαλε στον καθορισμό των μορφών της τοπικής εξουσίας.

## Σύγκριση με άλλες αστικές αριστοκρατίες της Ιταλίας και της Ευρώπης

Το φαινόμενο της αστικής αριστοκρατίας της παπικής Μάρκας εντάσσεται στο ευρύτερο σύστημα των αστικών ελίτ που, από τον ύστερο Μεσαίωνα έως τη νεότερη εποχή, κυβέρνησαν πολλές ιταλικές πόλεις παγιώνοντας κληρονομικά πολιτικά και κοινωνικά προνόμια. Οι σχηματισμοί αυτοί —που χαρακτηρίζονται ποικιλοτρόπως ως «αστικές αριστοκρατίες», «δεκουριονικές αριστοκρατίες» ή «αστικά πατρικιακά σώματα»— έχουν περιγραφεί από την ιστοριογραφία ως μία από τις πιο χαρακτηριστικές εκφράσεις της ιταλικής αριστοκρατίας, ριζωμένης στην ιδιότητα του πολίτη και στην άσκηση των δημοτικών αξιωμάτων.

Από αυτή την οπτική, η αστική αριστοκρατία εμφανίζεται ως αριστοκρατία «ρεπουμπλικανικού» τύπου, η οποία διασφαλίζει μια μορφή συνέχειας ανάμεσα στον Μεσαίωνα και τη νεότερη εποχή ως προς τις μορφές της αστικής διακυβέρνησης. Στην ιστορία των ελίτ αποτελεί επαναλαμβανόμενο γνώρισμα της κοινοτικής Ιταλίας, όπου η ενεργός ιδιότητα του πολίτη και η κληρονομική πρόσβαση στα αξιώματα υπερισχύουν έναντι των καθαρά γενεαλογικών κριτηρίων ή της εξουσίας που απορρέει από ηγεμονική επένδυση, διαμορφώνοντας μια «δεύτερη οδό» της αριστοκρατίας, παράλληλη αλλά διακριτή από τα μοντέλα εδαφικής εξουσίας.

### Αστικές αριστοκρατίες στην Ευρώπη του ancien régime

Στην υπόλοιπη Ευρώπη, παρά την ύπαρξη αστικών ελίτ και διοικητικών στρωμάτων, η απουσία της δικαιοδοτικής αυτονομίας που χαρακτήριζε τον ιταλικό μεσαιωνικό δήμο —επεκταμένης και στην αγροτική περιφέρεια και ευνοημένης, στο Παπικό Κράτος, από μια σχετικά αδύναμη και εκχωρητική κεντρική εξουσία— εμπόδισε την ανάδυση αστικών πατρικιακών σωμάτων πραγματικά ισοδύναμων με τα ιταλικά.

Το αποτέλεσμα ήταν διαφορετικές εξελίξεις: αστικές ελίτ χωρίς ευγενικό καθεστώς (οι *aldermen* στην Αγγλία, οι *regenten* στις Κάτω Χώρες)· περιορισμένη κληρονομικότητα του κύρους (το *patriziat* στις ελεύθερες αυτοκρατορικές πόλεις της Γερμανίας)· ευγενοποιήσεις μέσω βασιλικού διπλώματος, αυστηρά ελεγχόμενες από τη μοναρχία και περισσότερο προσωπικού παρά οικογενειακού χαρακτήρα (η *noblesse de robe* στη Γαλλία). Στην Ισπανία, αντίθετα, οι *regidores* των πόλεων συγκρότησαν κληρονομικές και εξαγοράσιμες ολιγαρχίες, στενά υποταγμένες στο Στέμμα και χωρίς δικαιοδοτική αυτονομία επί των γύρω αγροτικών περιοχών, στις οποίες συγχωνεύθηκαν *hidalgos* και αστοί πρόκριτοι, δίνοντας μορφή σε μια διάχυτη αλλά κοινωνικά άνιση ευγένεια.

Τα παραπάνω σχήματα μπορούν να συνοψιστούν συγκριτικά ως εξής:

### Άλλες ιταλικές αστικές αριστοκρατίες

Ορισμένες ενδεικτικές περιπτώσεις από διαφορετικές περιοχές της ιταλικής χερσονήσου επιτρέπουν να τοποθετηθεί η παπική Μάρκα μέσα σε ένα ευρύτερο φάσμα μορφών αστικής αριστοκρατίας.

Στη Δημοκρατία της Βενετίας το πατρικιακό σώμα αποτελούσε κλειστό σώμα δημοσίου δικαίου, ορισμένο από την κληρονομική συμμετοχή στο Μεγάλο Συμβούλιο μετά τη *Serrata* του 1297. Από αυτό εξαρτιόταν η εκλογή του δόγη, η πρόσβαση στη Γερουσία της Βενετίας και στα ανώτερα αξιώματα: ένα κυβερνητικό σώμα που, ακριβώς ως κυρίαρχο σώμα, εξασφάλισε επί αιώνες τη σταθερότητα της αριστοκρατικής δημοκρατίας και τον προσανατολισμό της πολιτικής της στο *Stato da Mar* και στην *Terraferma*.

Στη Δημοκρατία της Γένοβας οι ευγενικές οικογένειες οργανώνονταν στα *alberghi*, ενώσεις εμπορικών γενών που ασκούσαν την εξουσία σε εναλλαγή μεταξύ «παλαιών» και «νέων» ευγενών. Το πατρικιακό σώμα, κορυφή του εμπορικού στρώματος, μονοπώλησε το δόγατο, τα συλλογικά όργανα και τις magistrature, καθορίζοντας τη χρηματοπιστωτική και ναυτική πολιτική της δημοκρατίας. Η μεταρρύθμιση του 1528 ενοποίησε «παλαιούς» και «νέους» σε ένα κλειστό πατρικιακό σώμα οργανωμένο στους *alberghi*, θεσπίζοντας το Μεγάλο Συμβούλιο και τον διετή δόγη και παγιώνοντας οριστικά το ολιγαρχικό καθεστώς.

Στη Δημοκρατία της Λούκκας —που αποκαταστάθηκε ως ανεξάρτητη δημοκρατία το 1369— ένα πατρικιακό σύστημα διακυβέρνησης εδραιώθηκε γύρω από το collegio degli *Anziani*, με ένα περιορισμένο ηγετικό στρώμα που ήδη μεταξύ 14ου και 16ου αιώνα συγκέντρωσε την πρόσβαση στα κυριότερα αξιώματα. Η μεταρρύθμιση του 1628 μετέτρεψε τη διάρθρωση αυτή σε κλειστή ολιγαρχική δημοκρατία, καθιερώνοντας επίσημο κατάλογο πατρικίων (Libro d’Oro) βασισμένο σε περιουσιακά και γενεαλογικά κριτήρια, ο οποίος παρέμεινε σε ισχύ έως τον 19ο αιώνα. Το πατρικιακό στρώμα εξασφάλισε συνέχεια στη δημοκρατική διακυβέρνηση, προσανατολίζοντας ιδιαίτερα τις οικονομικές επιλογές στον τομέα του μεταξιού.

Στη Δημοκρατία της Φλωρεντίας, μεταξύ ύστερου Μεσαίωνα και νεότερης εποχής, το αστικό ηγετικό στρώμα —που οργανωνόταν γύρω από τις Arti, το Priorato και τα Συμβούλια— λειτούργησε στην πράξη ως δεκουριονική αστική αριστοκρατία. Μέσω των κανόνων πρόσβασης και κυκλικής εναλλαγής στα αξιώματα (*imborsazioni*), διαμόρφωσε μακροχρόνια την ολιγαρχική διάρθρωση των κοινοτικών και δημοκρατικών θεσμών, έως την επίσημη «serrata» του 1532 υπό τους Μεδίκους, η οποία πάγωσε τη στρατολόγηση του κυβερνώντος στρώματος και το ενέταξε στους θεσμούς του πριγκιπάτου.

Στο Βασίλειο της Νάπολης οι βασιλικές πόλεις διοικούνταν από αριστοκρατία γνωστή ως *civica* ή *decurionale*, οργανωμένη στα αστικά *seggi*. Η αριστοκρατία αυτή διακρινόταν από τη φεουδαρχική, αν και συχνά μοιραζόταν μαζί της το κοινωνικό κύρος και σε ορισμένες περιπτώσεις και την καταγωγή. Τα *seggi* αποτελούσαν τον πυρήνα της πολιτικοδιοικητικής εκπροσώπησης της πρωτεύουσας: εξέλεγαν τους αστικούς αντιπροσώπους, κατένειμαν τις φορολογικές επιβαρύνσεις, καθόριζαν τη δημόσια δαπάνη και τα έργα κοινής ωφελείας. Μέχρι τη ναπολεόντεια εποχή, η εγγραφή σε *seggio* παρέμενε αναγκαία προϋπόθεση για την πρόσβαση στα κυριότερα αστικά αξιώματα.

Στο Δουκάτο του Μιλάνου το σώμα των *Decurioni* συγκροτούσε μια διοικητική αστική ευγένεια — ένα civico σώμα που παγιώθηκε κατά την ισπανική περίοδο και επιβεβαιώθηκε στην αυστριακή — η οποία εκπροσωπούσε την κοινότητα στην κατανομή των φορολογικών βαρών, στη διαχείριση του ανεφοδιασμού και των δημοσίων έργων, στην υπεράσπιση των καταστατικών και των προνομίων, καθώς και στην υποβολή τριπλών καταλόγων υποψηφίων για τα δημοτικά αξιώματα. Κατά την αψβουργική εποχή και αργότερα στο Βασίλειο της Λομβαρδίας-Βενετίας, το καθεστώς αυτό αναγνωρίστηκε ως αστική ευγένεια.

Σε σύγκριση με αυτά τα μοντέλα, η αστική αριστοκρατία της παπικής Μάρκας παρουσιάζει ορισμένα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά. Προσέλαβε ενδιάμεσες μορφές ανάμεσα στο κοινοτικό αστικό μοντέλο και στο μοντέλο της φεουδαρχικής εδαφικής εξουσίας. Σε μεγαλύτερο βαθμό απ’ ό,τι σε άλλα πλαίσια, η πατρικιακή εξουσία στηρίχθηκε στη γαιοκτησία και στις δημοτικές εξουσίες που ασκούνταν επί της αγροτικής περιφέρειας, πάντοτε όμως μέσα σε ένα πολιτικό πλαίσιο κυριαρχούμενο από την παπική κυριαρχία.

Από θεσμική άποψη, τα καθεστώτα διακυβέρνησης της Μάρκας παρουσίαζαν συγγένειες τόσο με τα δεκουριονικά σώματα του Νότου όσο και με τα κοινοτικά πατρικιακά σώματα της κεντρικής και βόρειας Ιταλίας. Το αποτέλεσμα ήταν μια ισορροπία ανάμεσα στη δημοτική αυτονομία και στην κεντρική εξουσία, η οποία επέτρεψε στις τοπικές ελίτ να διατηρήσουν για πολλούς αιώνες λειτουργίες διακυβέρνησης, εκπροσώπησης και δικαιοδοσίας.

## Αριστοκρατικά καθεστώτα διακυβέρνησης και διάρκεια των κλεισιμάτων τάξεων στις πόλεις

Η σημασία των οικογενειών αυτών στηριζόταν στην αρχαιότητα του γένους, στις συμμαχίες μέσω γάμων και σε μια εξουσία που συχνά εκτεινόταν σε περισσότερες από μία πόλεις και «terre». Αποτέλεσαν το ηγετικό κοινωνικό στρώμα και, μεταξύ 16ου και 18ου αιώνα, προσανατόλισαν τους αστικούς θεσμούς προς καθεστώτα με έντονα αριστοκρατικό χαρακτήρα, επαναφέροντας —σύμφωνα με τον ιστορικό Philip Jones— ένα πρωτογενές γνώρισμα του ιταλικού δήμου.


«Είτε ως προς τη μορφή είτε ως προς την ουσία, η πολιτική ιστορία των δήμων, όπως και η κοινωνική τους ιστορία, υπήρξε ιστορία των κυρίαρχων οικογενειών […]. Γεννημένοι με αριστοκρατικό χαρακτήρα, τέτοιοι παρέμειναν ουσιαστικά οι περισσότεροι δήμοι.»


— Jones (1980), σ.&nbsp;125.


Οι μορφές οργάνωσης και συμμετοχής της ευγένειας των είκοσι δύο πόλεων της Marca Anconitana στην άσκηση της εξουσίας μπορούν να συνοψιστούν ως εξής:

* Στις σημαντικότερες πόλεις — Ancona, Camerino, Fano, Recanati, Osimo, Corinaldo, Numana, Filottrano και Montecchio (σημερινή Treia) — το γενικό συμβούλιο αποτελούνταν αποκλειστικά από ευγενείς, με πλήρη αποκλεισμό των popolari.
* Σε όλες τις πόλεις το συμβούλιο credenza ή cernita αποτελούνταν αποκλειστικά από ευγενείς, με εξαίρεση το Cingoli, όπου συμμετείχαν ευγενείς και πολίτες, πάντως με αποκλεισμό των popolari.
* Η magistratura ήταν επιφυλαγμένη στους ευγενείς στις πόλεις Ancona, Fermo, Camerino, Ascoli Piceno, Fano, Recanati, Macerata, Osimo, Tolentino, Ripatransone, Corinaldo, Montalboddo (σημερινή Ostra), Montecchio (σημερινή Treia), Filottrano και Numana.
* Σε όλες τις πόλεις —τις προαναφερθείσες καθώς και τις Jesi, Fabriano, San Severino Marche, Cingoli, Montalto delle Marche και Matelica— το αξίωμα του gonfaloniere, επικεφαλής της magistratura και συνεπώς της κοινότητας, ήταν επιφυλαγμένο στους ευγενείς.
* Στις πόλεις Ancona, Camerino, Ascoli Piceno και Macerata η ευγένεια ήταν διαιρεμένη σε δύο ή περισσότερους βαθμούς ανάλογα με την αρχαιότητα ένταξης των οικογενειών· στον πρώτο από αυτούς τους βαθμούς, των «πατρικίων», επιφυλάσσονταν τα σημαντικότερα αξιώματα, μεταξύ των οποίων και η αποκλειστική συμμετοχή στο συμβούλιο cernita.

Ο πίνακας που ακολουθεί παρουσιάζει, για κάθε πόλη της Marca, το έτος του πρώτου επίσημου μέτρου κλεισίματος της τάξης και τη συνολική διάρκεια του αντίστοιχου αριστοκρατικού καθεστώτος διακυβέρνησης. Σε ορισμένες περιπτώσεις ο Zenobi επισημαίνει ότι η κληρονομικότητα των εδρών στα συμβούλια ίσχυε ήδη πριν από την επίσημη θεσμοποίηση του κλεισίματος της τάξης· στις περιπτώσεις αυτές, το έτος έναρξης της κληρονομικότητας αναφέρεται σε παρένθεση.

Η χρονολογική κατανομή και η διαφορετική διάρκεια των αριστοκρατικών καθεστώτων δείχνουν ότι το κλείσιμο της τάξης δεν υπήρξε ένα μεμονωμένο γεγονός, αλλά μια μακροχρόνια θεσμική διαδικασία, συνδεδεμένη με την ικανότητα των αστικών ελίτ να σταθεροποιούν διαχρονικά τον έλεγχο των magistrature. Οι διαφορές μεταξύ των πόλεων αντανακλούν το διαφορετικό δημογραφικό, εδαφικό και δικαιοδοτικό βάρος των επιμέρους κέντρων, καθώς και τη θέση τους μέσα στο περιφερειακό αστικό δίκτυο. Η αξιοσημείωτη μακροβιότητα ορισμένων πατρικιακών σωμάτων δείχνει, τέλος, ότι οι ρυθμίσεις αυτές δεν υπήρξαν υπολειμματικές ή παροδικές, αλλά αποτέλεσαν συνήθη και διαρκή μορφή τοπικής διακυβέρνησης στο Παπικό Κράτος.

Η πλειονότητα των κλεισιμάτων χρονολογείται μεταξύ του τέλους του 15ου και των μέσων του 16ου αιώνα. Το μακροβιότερο αριστοκρατικό καθεστώς καταγράφεται στη Macerata, όπου ο διαχωρισμός των τάξεων διήρκεσε περισσότερο από 350 χρόνια· ακολουθούν οι Fano, Fermo, Recanati και Ripatransone, όλες με διάρκεια μεγαλύτερη των τριών αιώνων.



Η μακρά διάρκεια των οικογενειών της διακυβέρνησης συνοδεύτηκε από τη διαμόρφωση έντονα αριστοκρατικοποιημένων αστικών ταυτοτήτων, στις οποίες το αστικό κύρος και η γενεαλογική συνέχεια αποτελούσαν κεντρικά στοιχεία πολιτικής νομιμοποίησης.

Όπου το επιτρέπουν οι πηγές, οι οικογένειες συσχετίζονται έτσι με τα αντίστοιχα παλάτια και τους ευγενικούς θυρεούς τους, ως μαρτυρίες της τοπικής αστικής παράδοσης. Τα στοιχεία αυτά —τεκμηριωμένα από δευτερογενείς πηγές, κτηματολόγια και εραλδικές συλλογές— φωτίζουν τη σχέση ανάμεσα στο κυβερνών στρώμα και στην αστική περιουσία, σε ένα πλαίσιο περιτειχισμένων πόλεων, πυκνών δικτύων προσωπικών σχέσεων και κοινόχρηστων δημόσιων χώρων, χαρακτηριστικό των ιταλικών πόλεων-κρατών της Αναγέννησης και των μεταγενέστερων εκδοχών τους στους 17ο και 18ο αιώνες.

### Οι οικογένειες στις πόλεις

Οι κατάλογοι που αναφέρονται στον παρακάτω σύνδεσμο έχουν ανασυγκροτητικό και μη εξαντλητικό χαρακτήρα· αποσκοπούν στο να αποδώσουν ενδεικτικά τη σύνθεση των ηγετικών ελίτ μέσα από τις οικογένειες που περιλαμβάνονται.

*Σύνδεσμος προς τον κατάλογο των οικογενειών στις πόλεις (στα ιταλικά):* Nobiltà civica nella Marca pontificia – ενότητα «Le casate nelle città»

## Αριστοκρατικά καθεστώτα διακυβέρνησης και διάρκεια των κλεισιμάτων τάξεων στις «terre»

Οι οικογένειες που ανήκαν στην αριστοκρατία είκοσι τεσσάρων «terre» της Marca Anconitana έχουν ταυτοποιηθεί από τον Bandino Giacomo Zenobi. Μέσα από την ανάλυση της καταστατικής νομοθεσίας, ο ιστορικός δείχνει ότι σε αυτά τα αστικά κέντρα είχε συντελεστεί ο διαχωρισμός των τάξεων και, χάρη σε έρευνα πάνω σε αρχειακές πηγές του 18ου αιώνα — *bussoli* (δοχεία για την κλήρωση αξιωμάτων), κληρώσεις, συμβούλια — εντοπίζει τα 365 γένη που συμμετείχαν κληρονομικά στη διακυβέρνησή τους.


«Σε καθεμία από αυτές τις περιπτώσεις η ευγένεια χαρακτηριζόταν […] από την κληρονομική συμμετοχή σε ένα αξίωμα [από το οποίο] οι popolari αποκλείονταν. Και ακριβώς αυτός ο αποκλεισμός προσέδιδε αριστοκρατικό χαρακτήρα στο όργανο.»


— Zenobi (1976), σ.&nbsp;45.


### Κριτήρια και όρια της ανασύνθεσης

Η ανασύνθεση των οικογενειών της διακυβέρνησης που πρότεινε ο Zenobi αντανακλά ακριβείς μεθοδολογικές επιλογές, οι οποίες οριοθετούν τη χρονολογική και ποσοτική της έκταση.

Ο μελετητής από τις Marche, για να συντάξει τον κατάλογό του, εξέτασε μόνο μικρά χρονικά τμήματα των μητρώων των *bussoli* και των συμβουλίων, που αναφέρονται κυρίως στον 18ο αιώνα. Αυτό οδήγησε στον αποκλεισμό οικογενειών που ήταν ενταγμένες στα καθεστώτα διακυβέρνησης των «terre» είτε πριν από τις χρονολογίες που έλαβε υπόψη του είτε μετά από αυτές, δηλαδή κατά τις διάφορες παπικές restaurazioni πριν από τη μεγάλη διοικητική μεταρρύθμιση του 1816.

Πρέπει επίσης να σημειωθεί ότι στις «terre», ιδίως μετά τα μέσα του 18ου αιώνα, σημειώνονταν νέες εντάξεις στο λεγόμενο «Bussolo degli Onorari». Σε αυτό το *bussolo* περιλαμβάνονταν οικογένειες που δεν κατοικούσαν επιτόπου και δεν καλούνταν να συμμετάσχουν άμεσα στην πολιτικοδιοικητική ζωή, αλλά μπορούσαν να κληθούν όταν παρουσιαζόταν ανάγκη: το κλασικότερο παράδειγμα ήταν η χρήση των Onorari για την αναπλήρωση γραμμών τοπικών οικογενειών διακυβέρνησης που είχαν εκλείψει, αποφεύγοντας έτσι νέες εντάξεις από άλλα κοινωνικά στρώματα. Και αυτές οι οικογένειες συχνά δεν εμφανίζονται στον κατάλογο του Zenobi.

Ένα παράδειγμα του αντίκτυπου αυτών των μεθοδολογικών επιλογών προσφέρει ο Marco Moroni, ο οποίος για το Castelfidardo κατέγραψε το σύνολο των γενών της διακυβέρνησης, κατανεμημένων ανά αιώνα ένταξης: συνολικά 84 οικογένειες, έναντι των 24 που είχε εντοπίσει ο Zenobi.

### Από τη λαϊκή εκπροσώπηση στο ολιγαρχικό κλείσιμο των συμβουλίων

Χάρη στον πλούτο της τεκμηρίωσης που σώζεται στα ιστορικά αρχεία των Marche — καταστατικά και *riformanze*, δηλαδή οι συλλογές των συμβουλευτικών αποφάσεων — ο Zenobi μπόρεσε να ανασυνθέσει με ακρίβεια την εξέλιξη των θεσμών των «terre».

Ο πίνακας για τη χρονολογία των κλεισιμάτων τάξεων στις «terre» παρουσιάζει, για κάθε κέντρο, το έτος του πρώτου επίσημου μέτρου κλεισίματος της τάξης και τη συνολική διάρκεια του αντίστοιχου αριστοκρατικού καθεστώτος διακυβέρνησης. Σε ορισμένες περιπτώσεις ο ιστορικός επισημαίνει ότι η κληρονομικότητα των εδρών στα συμβούλια ίσχυε ήδη πριν από την επίσημη θεσμοποίηση του κλεισίματος της τάξης: σε αυτές τις περιπτώσεις, το έτος έναρξης της κληρονομικότητας δίνεται σε παρένθεση.

Τα μακροβιότερα καθεστώτα διακυβέρνησης εμφανίζονται στην Amandola, στο Monte Milone (σημερινή Pollenza), στο Montolmo (σημερινή Corridonia) και στη Serra de’ Conti, με διάρκεια περίπου τριών αιώνων.

Συνολικά προκύπτει μια προοδευτική αναδιάταξη της σύνθεσης των συμβουλίων, ένδειξη αργής αλλά σταθερής ολιγαρχικής παγίωσης. Η εξέλιξη ξεκινά από την εκλογή ανά συνοικίες και contrade, με εκπροσώπηση και της υπαίθρου, κατάλοιπο του Comune di Popolo, περνά σε περιουσιακά κριτήρια και καταλήγει — συχνά μισό αιώνα ή και περισσότερο μετά τη σταθεροποίηση της περιουσιακής σύνθεσης των συμβουλίων — στην κληρονομική μεταβίβαση των magistrature, θεσμοποιημένη μέσω των κλεισιμάτων τάξεων.

Η μεταβολή είναι πρωτίστως μεταβολή αρχής: από τα «λαϊκά» καθεστώτα, βασισμένα σε μια τείνουσα προς την ισοτιμία και corporativa εκπροσώπηση των τεχνών (δικαστές, έμποροι, battitori, υφαντουργοί, ράπτες, αρτοποιοί, χρυσοχόοι, υποδηματοποιοί κ.ά.), σε μεγάλο βαθμό συνδεδεμένη με την αστική γεωγραφία και βασισμένη στην κλήρωση, περνά κανείς πρώτα σε περιουσιακή και ύστερα σε ευγενική αφαίρεση, επικεντρωμένη στην «ποιότητα» του προσώπου (ο *civis optimo iure*, δηλαδή ο ευγενής). Η νομιμοποίηση δεν απορρέει πλέον από την κοινωνική εκπροσώπηση, αλλά από την αμοιβαία αναγνώριση μεταξύ ομοτίμων στο εσωτερικό της ολιγαρχίας και από το γαιοκτητικό censo.



### «Terre» χωρίς κλείσιμο τάξεων: η περίπτωση του Sarnano

Στις «terre» όπου δεν σημειώθηκε διαχωρισμός τάξεων διατηρήθηκαν μορφές εκπροσώπησης με σχετικά ευρεία κοινωνική βάση. Ακόμη το 1792, ο podestà του Sarnano βεβαίωνε ότι «οι ίδιες οι cittadinanze σε αυτό τον τόπο κατανέμονται κατά contrada», γεγονός που απέκλειε την αναγνώριση χωριστών τάξεων.

Η σύγκριση ανάμεσα στις αστικές μορφές του Sarnano και εκείνες των «terre» όπου εγκαθιδρύθηκε αριστοκρατικό καθεστώς προσφέρει ένα παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο η παρουσία ή η απουσία πατρικιακού στρώματος μπορούσε να αντανακλάται στη υλική δομή των κέντρων των Marche κατά τη νεότερη εποχή, μια διαφορά λιγότερο ορατή στις πόλεις, όπου η αριστοκρατικοποίηση των καθεστώτων διακυβέρνησης ήταν σχεδόν γενικευμένη.

Όπου παγιώθηκε πατρικιακό καθεστώς, το ιστορικό κέντρο παρουσιάζεται συχνά σημαδεμένο από τη συγκέντρωση αριστοκρατικών παλατιών που ανήκαν στις οικογένειες της διακυβέρνησης.

Αντίθετα, ο αστικός ιστός του Sarnano διατηρεί μια πολεοδομική διάταξη πιο πιστή στο αρχικό ύστερο μεσαιωνικό πρότυπο, που χαρακτηρίζεται από την απουσία gentilizi palazzi και από έναν απλό και ομοιογενή οικοδομικό ιστό, κυριαρχούμενο από τα κτίρια της κοινοτικής εξουσίας. Το αστικό θέατρο Vittoria, που οικοδομήθηκε στις πρώτες δεκαετίες του 19ου αιώνα, δεν ενσωματώθηκε σε αριστοκρατικό παλάτι, όπως συνέβαινε συχνά στα marchigiani θέατρα «condominio», αλλά μέσα στο Palazzo del Popolo, σε συνέχεια της παράδοσης των κοινοτικών χώρων αναπαράστασης.

### Οι οικογένειες στις «terre»

Οι κατάλογοι που αναφέρονται στον παρακάτω σύνδεσμο έχουν ανασυγκροτητικό και μη εξαντλητικό χαρακτήρα· αποσκοπούν στο να αποδώσουν ενδεικτικά τη σύνθεση των ηγετικών ελίτ μέσα από τις οικογένειες που περιλαμβάνονται.

*Σύνδεσμος προς τον κατάλογο των οικογενειών στις «terre» (στα ιταλικά):* Nobiltà civica nella Marca pontificia – ενότητα «Le casate nelle terre»

## Σημειώσεις


## Πηγές
### Πρωτογενείς πηγές (τεκμηριωτικές και επίσημες)
* *Bollettino Ufficiale della Consulta Araldica*, vol. 6, n. 26, Roma, Istituto Poligrafico dello Stato, 1903.
* *Bollettino Ufficiale della Consulta Araldica*, vol. 5, n. 1, Roma, Istituto Poligrafico dello Stato, 1907. Google Books
* *Bollettino Ufficiale della Consulta Araldica*, vol. 5, n. 24, Roma, Istituto Poligrafico dello Stato, 1907.
* *Bollettino Ufficiale della Consulta Araldica*, vol. 6, n. 30, Roma, Istituto Poligrafico dello Stato, 1907.
* *Elenco Ufficiale Definitivo delle Famiglie Nobili e Titolate della Regione Marchegiana*, 1908.
* *Elenco Ufficiale Definitivo delle Famiglie Nobili e Titolate dell’Umbria*, Roma, 1908.
* *Norme per la ricezione nel Sovrano Militare Ordine di Malta*, Venezia, Gran Priorato di Lombardia e Venezia, 1978.

### Δευτερογενείς μελέτες (μονογραφίες, δοκίμια και επιστημονικά άρθρα)
* Accrescimbeni, Giovanna, «La formazione del ceto di governo in una "Terra Mediocre" della Marca pontificia: Cingoli 1533–1650», Università di Pisa, Facoltà di Lettere e Filosofia, 1991. URL
* Adornato, Francesco; Cegna, Annalisa, *Le Marche nella mezzadria, un grande futuro dietro le spalle*, Macerata, Quodlibet, 2014. PDF
* Aglietti, Marcella, «Nobiltà periferiche in Toscana tra Sette e Ottocento. Il caso di Colle Val d'Elsa», in *Colle Val d'Elsa e l'Ordine di Santo Stefano. Istituzioni, economia e società*, Pisa, Edizioni ETS, 2008, pp. 31–66. URL
* Aglietti, Marcella, «Restare nobili perdendo la nobiltà. Il caso del Granducato di Toscana tra Sette e Ottocento», in *L'expérience du déclassement social. France-Italie, XVIe-premier XIXe siècle*, Roma, Publications de l'École française de Rome, 2021, pp. 381–399. URL
* Ammannati, Francesco, «La disuguaglianza economica in area marchigiana: uno studio di lungo periodo (1400–1800)», in *Disuguaglianza economica nelle società preindustriali: cause ed effetti*, Università di Firenze, 2020.
* Anselmi, Sergio, *Contadini marchigiani del primo Ottocento. Una inchiesta del Regno Italico*, Senigallia, Edizioni Sapere Nuovo, 1995.
* Appignanesi, Paolo, *Guida della città e del territorio. Cingoli. Natura. Arte. Storia. Costume*, Cingoli, Tipografia Tecnostampa, 1994.
* Archer, Ian W., *The Pursuit of Stability: Social Relations in Elizabethan London*, Cambridge, Cambridge University Press, 1991.
* Archetti Giampaolini, Elisabetta, «Agricoltura, proprietà e società nel castello di Massaccio: catasto del 1471», *Studia Picena*, 45 (I–II), 1978.
* Archetti Giampaolini, Elisabetta, «Ricchezza fondiaria e aspetti sociali in un castello del contado di Jesi tra XIII e XIV secolo», in Renzo Paci (a cura di), *Scritti storici in memoria di Enzo Piscitelli*, Padova, Antenore, 1982.
* Ascheri, Mario, *Istituzioni medievali. Una introduzione*, Bologna, Il Mulino, 1994.
* Ascheri, Mario, *Le città-Stato*, Bologna, il Mulino, 2006.
* Aymard, Maurice, «Pour une histoire des élites dans l’Italie moderne», in *La famiglia e la vita quotidiana in Europa dal '400 al '600: fonti e problemi. Atti del convegno internazionale*, Roma, 1986, pp. 207–219.
* Banci, Lorenza, «Il ceto dirigente arceviese tra 1750 e 1815», Università di Macerata, 1996. PDF
* Banti, Alberto Mario, «Note sulle nobiltà nell'Italia dell'Ottocento», *Meridiana*, 19, 1994. PDF
* Bertelli, Sergio, *Il potere oligarchico nello Stato-città medievale*, La Nuova Italia, 1978.
* Bertini Frassoni, Filippo, *La nobiltà nello Stato Pontificio*, Roma, Tipografia del Senato, 1933.
* Berengo, Marino, *La società veneta alla fine del Settecento. Ricerche storiche*, Firenze, G. C. Sansoni, 1956.
* Berengo, Marino, *Nobili e mercanti nella Lucca del Cinquecento*, Torino, Einaudi, 1965.
* Blockmans, Wim; Prevenier, Walter, *The Promised Lands: The Low Countries under Burgundian Rule, 1369–1530*, Filadelfia, University of Pennsylvania Press, 1999.
* Burke, Peter, *The Historical Anthropology of Early Modern Italy: Essays on Perception and Communication*, Cambridge, Cambridge University Press, 1987. Archive
* Cammarosano, Paolo, «Il ricambio e l'evoluzione dei ceti dirigenti nel corso del XIII secolo», in *Magnati e popolani nell'Italia comunale*, Pistoia, Centro Italiano di Studi di Storia e d'Arte, 1997, pp. 17–40.
* Cansacchi, Giorgio, «La cognomizzazione dei predicati di nobiltà civica», *Giurisprudenza italiana*, 1966. PDF
* Carfagna, Bernardo, *Il lambello il monte e il leone. Storia e araldica della città di Ascoli e della Marchia meridionale tra Medioevo e fine dell'ancien régime*, Lìbrati, 2014.
* Carocci, Sandro, *Vassalli del papa. Potere pontificio, aristocrazie e città nello Stato della Chiesa (XII–XV sec.)*, Viella, 2010. PDF
* Castelnuovo, Guido; Bordone, Renato; Varanini, Gian Maria, *Le aristocrazie: dai signori rurali al patriziato*, Laterza, 2004.
* Chaussinand-Nogaret, Guy, *La noblesse au XVIIIe siècle. De la féodalité aux Lumières*, Parigi, Hachette, 1976. Archive
* Cherubini, Alvise, «Presenza longobarda nel territorio jesino», *Atti e Memorie di Storia Patria per le Marche*, 1981.
* Cherubini, Giovanni, «Le campagne italiane dall’XI al XV secolo», in *Storia d’Italia*, IV, Torino, UTET, 1981, pp. 267–450.
* Chittolini, Giorgio, «Alcune considerazioni sulla storia politico-istituzionale del tardo Medioevo: alle origini degli "stati regionali"», *Annali dell'Istituto storico italo-germanico in Trento*, 1976.
* Chittolini, Giorgio, *La formazione dello Stato regionale e le istituzioni del contado. Secoli XIV e XV*, Torino, Einaudi, 1979.
* Chittolini, Giorgio, *Città, comunità e feudi negli Stati dell'Italia centro-settentrionale (XIV–XVI secolo)*, Unicopli, 2004.
* Colini Baldeschi, Luigi, «Considerazioni sull'origine di alcuni Comuni nella Marca Anconitana», *Rivista delle biblioteche e degli archivi*, Firenze, 1900.
* Colini Baldeschi, Luigi, *Statuti del Comune di Cingoli*, Firenze, 1904, 2 voll.
* Colucci, Giuseppe, *Delle antichità picene*, Fermo, 1790, vol. 9. Google Books
* Cusin, Fabio, *Antistoria d'Italia*, Torino, Einaudi, 1948.
* De Luca, Carlo, *Il tramonto delle aristocrazie cittadine nello Stato Pontificio. Tivoli nella prima metà dell'Ottocento*, Roma, Edigraf, 2010. PDF
* Diago Hernando, Máximo, «Las corporaciones de caballeros hidalgos en las ciudades castellanas a fines de la Edad Media. Su participación en el ejercicio del poder local», *Anuario de Estudios Medievales*, 36/2, 2006, pp. 803–838.
* Di Stefano, Emanuela, «Popolamento e immigrazione a Macerata nel tardo Medioevo», *Proposte e Ricerche*, 14/2, 1991. PDF
* Domenichini, Roberto, «Il Dipartimento del Metauro nell'età napoleonica (1808-1815). Divisioni territoriali-amministrative e stato della popolazione», *Atti e memorie della Deputazione di storia patria per le Marche*, 92, 1989, pp. 463–517.
* Donati, Claudio, «La nobiltà nell'età moderna», *Studi Storici*, 18/3, 1977.
* Galasso, Giuseppe, *Potere e istituzioni in Italia. Dalla caduta dell'Impero romano a oggi*, Torino, Einaudi, 1974.
* Giardina, Camillo, *I Boni homines in Italia. Contributo alla storia delle persone e della procedura civile e al problema dell'origine del consolato*, Nicola Zanichelli Editore, 1932.
* Ginatempo, Maria, «La mezzadria delle origini. L'Italia centro-settentrionale nei secoli XIII–XV», *Rivista di storia dell'agricoltura*, 41/1, 2002, pp. 49–110. PDF
* Isenmann, Eberhard, *Die deutsche Stadt im Mittelalter 1150–1550. Stadtgestalt, Recht, Verfassung, Stadtregiment, Kirche, Gesellschaft, Wirtschaft*, Colonia-Weimar-Vienna, Böhlau, 2014.
* Jansen, Philippe, «Elites urbaines, service de la commune et processus d'aristocratisation : le cas de Macerata aux XIVe–XVe siècles», in *Les élites urbaines au Moyen Âge*, Parigi, Éditions de la Sorbonne, 1997, pp. 201–226. URL
* Jocteau, Gian Carlo, *Nobili e nobiltà nell'Italia unita*, Roma-Bari, Laterza, 1997.
* Jones, Philip, *Economia e società nell'Italia medievale*, Torino, Einaudi, 1980.
* Lane, Frederic C., *Venice: A Maritime Republic*, Baltimora, Johns Hopkins University Press, 1973.
* *La nobiltà della Marca nei secoli XVI–XVIII: patrimoni, carriere, cultura*, Macerata, Centro di Studi Storici Maceratesi, 1998. Google Books
* Maire Vigueur, Jean-Claude, *Comuni e Signorie in Umbria, Marche e Lazio*, Torino, UTET Università, 1987.
* Maire Vigueur, Jean-Claude, *Cavalieri e cittadini. Guerra, conflitti e società nell’Italia comunale*, Bologna, il Mulino, 2004.
* Maire Vigueur, Jean-Claude; Faini, Enrico, *Il sistema politico dei comuni italiani (secoli XII-XIV)*, Bruno Mondadori, 2010.
* Maire Vigueur, Jean-Claude, *Così belle così vicine. Viaggio insolito nelle città dell'Italia medievale*, Bologna, Il Mulino, 2023.
* Maran, Moroldo, *Cingoli Scomparsa*, 2000.
* Mariano, Fabio, «Il rinnovamento dell’edilizia patrizia marchigiana nel ’700. Con una nota sui disegni del Vanvitelli per palazzo Ercolani in Ancona», in Mario Bevilacqua, Maria Luisa Madonna (a cura di), *Il sistema delle residenze nobiliari. Stato Pontificio e Granducato di Toscana*, Roma, De Luca Editori d'Arte, 2003, pp. 305–311.
* Marrara, Danilo, «Nobiltà civica e patriziato: una distinzione terminologica nel pensiero di alcuni autori italiani dell'età moderna», *Annali della Scuola Normale Superiore di Pisa*, serie III, 10/1, 1980, pp. 219–232.
* Martines, Lauro, *Potere e fantasia. Le città stato nel Rinascimento*, Bari, Laterza, 1981.
* Mastrelli, Carlo Alberto, *Elementi germanici nella toponomastica dell'Alto Medioevo*, Spoleto, 1973.
* Mayer, Arno J., *Il potere dell'Ancien Régime fino alla prima guerra mondiale*, Roma-Bari, Laterza, 1999.
* Meriggi, Marco, «Monaldo Leopardi cattolico radicale», *Proposte e Ricerche*, 40, 1998. PDF
* Mineo, Igor, «Famiglie e istituzioni in alcune comunità dell'Italia centrale nel basso Medioevo», in *Famiglie e poteri in Italia tra Medioevo ed età moderna*, Roma, École française de Rome, 2009, pp. 283–299. URL
* Mistruzzi di Frisinga, Carlo, «La nobiltà nello Stato Pontificio», *Rassegna degli Archivi di Stato*, XXIII/2, 1963.
* Molinelli, Raffaele, *Città e contado nella Marca pontificia in età moderna*, Urbino, Argalia Editore, 1984.
* Moroni, Marco, «Proprietà della terra e classi sociali a Recanati nel primo Cinquecento», *Proposte e ricerche*, 1981. PDF
* Moroni, Marco, «Sviluppo e declino di una città marchigiana. Recanati tra XV e XVI secolo», *Quaderni di Proposte e ricerche*, 5, 1990.
* Moroni, Marco, *Castelfidardo da castello a città*, Fermo, Andrea Livi Editore, 2015.
* Moroni, Marco, «La classe dirigente in età moderna», in Francesca Bartolacci (a cura di), *Atlante storico delle città italiane. Marche. Cingoli*, EUM Edizioni Università di Macerata, 2024, pp. 67–70. URL
* Mozzarelli, Cesare, «Stato, patriziato e organizzazione della società nell’Italia moderna», *Annali dell'Istituto storico italo-germanico*, 1976. URL
* Mousnier, Roland, *La vénalité des offices sous Henri IV et Louis XIII*, Parigi, Presses universitaires de France, 1971.
* Negri, Cristoforo, *Del vario grado d'importanza degli stati odierni*, 1841.
* Paci, Renzo, «Demografia, disponibilità alimentari e crisi di mortalità nelle Marche tra XIV e XVIII secolo», *Proposte e Ricerche*, 16, 1986, pp. 9–18. PDF
* Paci, Renzo, «Vivere "more nobilium"», *Proposte e Ricerche*, 19, 1987, pp. 30–36. PDF
* Paci, Renzo, «Economia e società nelle Marche di fine Settecento», *Proposte e Ricerche*, 47, 2001. PDF
* Palombarini, Augusta, «Tra atti notarili e catasti: la mezzadria anconitana nel XVI secolo», *Proposte e ricerche*, 25, 1990. PDF
* Paoloni, Francesca, «Chiusure, conflittualità e autonomia del ceto dirigente nella Macerata del Settecento», *Proposte e Ricerche*, 1995. PDF
* Pirani, Francesco, «L’officina dei “facchini eruditi”: storiografia municipale e centri minori nella Marca di Ancona durante l'antico regime», in Gian Maria Varanini (a cura di), *Storiografia e identità dei centri minori italiani tra la fine del medioevo e l’Ottocento*, Firenze, Firenze University Press, 2013, pp. 127–166. PDF
* Pirani, Francesco, «Le "origini" dei comuni rurali nelle Marche: un tema storiografico nella medievistica del primo Novecento», in *Città e campagne del basso medioevo*, Firenze, Olschki, 2014, pp. 31–54.
* Pirani, Francesco, «Multa notabilissima castra. I centri minori delle Marche», in *I centri minori italiani nel tardo medioevo*, Firenze, Firenze University Press, 2018, pp. 259–286.
* Pirani, Francesco, «La signoria rurale nell’Italia del tardo medioevo. Censimento e quadri regionali», in Federico Del Tredici (a cura di), *La signoria rurale nell’Italia del tardo medioevo*, 2021, pp. 511–518. PDF
* Pompili, Francesco, *La Nobiltà dei Ceti Consiliari nelle Comunità pontificie*, 2020.
* Prodi, Paolo, *Il sovrano pontefice. Un corpo e due anime: la monarchia papale nella prima età moderna*, Bologna, Il Mulino, 2013.
* Quadri di Cardano, Gioacchino, *I processi nobiliari nell'Ordine di Malta*, 2021.
* Rasi, Piero, *Exercitus Italicus e milizie cittadine nell'alto Medioevo*, Padova, CEDAM, 1937.
* Raveggi, Sergio, «Gli aristocratici in città: considerazioni sul caso di Firenze (secc. XIII–XV)», in *D'une ville à l'autre*, Roma, École française de Rome, 1989, pp. 69–86.
* Serpieri, Arrigo, *La guerra e le classi rurali italiane*, Bari, Laterza, 1930.
* Stone, Lawrence, *The Crisis of the Aristocracy 1558–1641*, Oxford, Clarendon Press, 1965.
* Troscé, Mariella, «Governanti e possidenti nel XVI e XVII secolo a Macerata», *Quaderni storici*, 21, 1972.
* Troscé, Mariella, «Elementi di toponomastica nella catastazione maceratese: secoli XIII–XVIII», *Proposte e Ricerche*, 1982. PDF
* Valdeón Baruque, Julio, «Las oligarquías urbanas», in *Concejos y ciudades en la Edad Media hispánica*, 1990.
* Ventura, Angelo, *Nobiltà e popolo nella società veneta del Quattrocento e Cinquecento*, Bari, Laterza, 1964.
* Zenobi, Bandino Giacomo, «La separazione di ceto in una "terra" della Marca: Montegiorgio nel secolo XVIII», *Quaderni storici delle Marche*, 2/6, 1967.
* Zenobi, Bandino Giacomo, *Ceti e potere nella Marca pontificia. Formazione e organizzazione della piccola nobiltà fra '500 e '700*, Bologna, il Mulino, 1976.
* Zenobi, Bandino Giacomo, *Dai governi larghi all'assetto patriziale*, Urbino, Argalìa Editore, 1979.
* Zenobi, Bandino Giacomo, «Catasti marchigiani: fonti e metodi. Il seminario di San Leo (11 giugno 1981)», *Proposte e ricerche*, 8, 1982. PDF
* Zenobi, Bandino Giacomo, «I caratteri della distrettuazione di antico regime nella Marca pontificia», in *Scritti storici in memoria di Enzo Piscitelli*, Padova, 1982.
* Zenobi, Bandino Giacomo, *Simbolica e forme del potere in antico regime. Il «Libro d'oro» della città di Montalto*, QuattroVenti, 1988.
* Zenobi, Bandino Giacomo, *Le ben regolate città. Modelli politici nel governo delle periferia pontificia in età moderna*, Bulzoni, 1994.
* Zenobi, Bandino Giacomo, «Da Ferrara a Benevento. I moduli del potere oligarchico tra basso Medioevo ed età barocca», *Studi Urbinati*, 51, 2021. DOI
* Vernelli, Carlo, *Corinaldo. Storia di una terra marchigiana. Età moderna*, Ancona, Il lavoro editoriale, 2010.

### Ρεπερτόρια και τριτογενή έργα
* Arnone, Carmelo; Burattini, Vittorio, *Dizionario della Nobiltà, dei Titoli e degli Stemmi delle Famiglie Marchigiane*, Ancona, Tipografia Venturini, 1951.
* *Libro d’Oro della Nobiltà Italiana*, Collegio Araldico, ed. 2015–2019. PDF
* Spreti, Vittorio, *Enciclopedia storico-nobiliare italiana*, rist. anast., Sala Bolognese, Arnaldo Forni Editore, 1981.
* Squarti Perla, Angelo, *Titoli e nobiltà nell’Umbria*, 2ª ed., Gambini Editore, 2014.
* Squarti Perla, Angelo, *Titoli e nobiltà nelle Marche*, Gambini Editore, 2015.

### Περιοδικά του Collegio Araldico
* *Rivista Araldica*, 20 giugno 1924, vol. 23, n. 6.
* *Rivista Araldica*, 20 ottobre 1924, vol. 22, n. 10.
* *Rivista Araldica*, 20 novembre 1926, vol. 24, n. 11.
* *Rivista Araldica*, 20 ottobre 1930, vol. 28, n. 10.

Κατηγορία:Παπικά Κράτη
Κατηγορία:Αριστοκρατία
Κατηγορία:Μάρκε