Προστάτιδες θεότητες ελληνικών πόλεων-κρατών

[μικρογραφία|''O [Κολοσσός της Ρόδου*, γκραβούρα του 19ου αι. Το άγαλμα ήταν αφιερωμένο στον θεό [[Ήλιος (μυθολογία)|Ήλιο]], προστάτη της αρχαίας πόλης της [[Ρόδος (πόλη)|Ρόδου]].]]
Στην [[αρχαία ελληνική γραμματεία]] υποστηρίζεται ότι μεταξύ των [[Ελληνική μυθολογία|πολλών θεοτήτων]] που λατρεύονταν σε κάθε [[Αρχαία Ελλάδα|ελληνική]] [[πόλη-κράτος]] ([[Αρχαία ελληνική γλώσσα|αρχ]]. *πόλις*), μία θεότητα κατείχε σταθερά μοναδική θέση ως ιδρύτρια/προστάτιδα της πόλης, των πολιτών και των εδαφών της, όπως αποδεικνύεται από τον ιδρυτικό μύθο της πόλης, από τον [[Αρχαίος ελληνικός ναός|ναό]] της θεότητας που χτιζόταν εκεί και από τη λατρεία των πολιτών. Ο ναός της θεότητας ήταν συνήθως θεμελιωμένος στο υψηλότερο σημείο ([[ακρόπολη]]) εντός των τειχών της πόλης ή αλλού εντός του κεντρικού δημόσιου χώρου συγκέντρωσης, της [[Αρχαία Αγορά|αγοράς]].

Ορισμένες πόλεις φαίνεται ότι είχαν αρκετές «προστάτιδες θεότητες» είτε κατά καιρούς ή ταυτόχρονα. Κάποιες είχαν περισσότερους από έναν ιδρυτές ή ιδρυτικούς μύθους.

== Αρχαιοελληνικές πόλεις-κράτη ==
Η άνοδος της *πόλεως* φαίνεται να συνέπεσε με την εγκατάλειψη της [[Μοναρχία|βασιλείας]] και την αντικατάστασή της από την [[αριστοκρατία]] και από ηγεμόνες εκλεγμένους από αυτοδιοικούμενες κοινότητες πολιτών. Οι ελληνικές [[πόλεις-κράτη]] διοικούνταν από ένα [[πρυτανείο]], ένα κτήριο που πιστεύεται ότι λειτουργούσε ως [[Παλάτι|ανάκτορο]] επί μοναρχών και κατά τα άλλα ως κέντρο διοίκησης, που στέγαζε και την ιερή «κοινή εστία» της πόλεως.

=== Ιδρυτικές θεότητες ===
Προστάτιδα της εστίας κάθε πρυτανείου όπως και κάθε οικιακού νοικοκυριού ήταν η θεά [[Εστία (μυθολογία)|Εστία]], της οποίας η παρουσία και η λατρεία χαρακτήριζε την πολιτική και θρησκευτική βάση της δημόσιας ζωής της πόλεως και τις αποφάσεις της κοινότητας σχετικά με συνθήκες, νόμους, θεσμούς και παραδόσεις. Κατά την ίδρυση μιας νέας [[αποικία]]ς, κάρβουνα από τη φλόγα της Εστίας μεταφέρονταν από τη [[Μητρόπολη (αστική γεωγραφία)|μητρόπολη]] στο αποικιακό πρυτάνειο, όπου χρησιμοποιούνταν για να ανάψουν την ιερή εστία της νέας αποικίας. Χωρίς [[Αρχαία Αγορά|αγορά]], [[Βωμός|βωμό]] και Εστία δεν θα μπορούσε να υπάρξει πόλη.

Κάποιες πόλεις περικλείονταν μέσα σε μεγαλύτερα κράτη, ενώ άλλες είχαν μόνο 200-500 άνδρες πολίτες και όχι περισσότερα από μερικά [[Τετραγωνικό χιλιόμετρο|τετραγωνικά χιλιόμετρα]] καλλιεργήσιμης γης. Άλλες ήταν πολύ πυκνοκατοικημένες ή πυκνοκατοικήθηκαν μέσω της μητρόπολης, με κατ' εκτίμηση πληθυσμό πολλών χιλιάδων και με εδάφη και επιρροή που εκτεινόταν πολλά μίλια στη γύρω ύπαιθρο ή και στη [[Μεσόγειος Θάλασσα|Μεσόγειο Θάλασσα]]. Τα δύο μεγαλύτερα και ισχυρότερα από αυτά τα κράτη, [[Αρχαία Σπάρτη|Σπάρτη]] και [[Αρχαία Αθήνα|Αθήνα]], αμοιβαία ανταγωνιστικά για μεγάλο μέρος της ιστορίας τους, αναγνώρισαν και τα δύο τις ίδιες προστάτιδες θεότητες. Ενώ η Σπάρτη επέλεξε την κατάκτηση και την υποταγή των [[Αρχαία ελληνική γλώσσα|ελληνόφωνων]] γειτόνων της προς δυσμάς ([[Μαντίνεια Αρκαδίας|Μαντινεία]]), η Αθήνα χρησιμοποίησε το ναυτικό της για τη δημιουργία νέων αποικιακών πόλων πολύ μακρύτερα.

Οι υποψήφιοι ιδρυτές ελληνικών πόλεων-κρατών και αποικιών αναζητούσαν την έγκριση και την καθοδήγηση όχι μόνο της μητρόπολης αλλά και του θεού [[Απόλλων]]α, μέσω των [[Χρησμός|χρησμών]] του. Ο Απόλλωνας ήταν και ο ίδιος ιδρυτής των [[Δελφοί|Δελφών]] και, μεταξύ άλλων, ήταν προστάτης των αποικιών, της [[αρχιτεκτονική]]ς  και της [[πολεοδομία]]ς. Σε όλο τον μεσογειακό κόσμο ιδρύθηκαν ελληνικές αποικίες, μερικές από αυτές πολύ απομακρυσμένες από τις μητροπόλεις τους. Με βάση επιγραφικά στοιχεία, ο Μόγκενς Χέρμαν Χάνσεν (1994) εκτιμά ότι ο αριθμός των ελληνικών πόλεων ήταν «πάνω από χίλιες... μαζί με τις αποικίες», υποθέτοντας ότι το πρυτανείο αποτελεί αξιόπιστη ένδειξη της ύπαρξης πόλης-κράτους, και επομένως, ίσως, μιας προστάτιδας θεότητας. Ένας θεϊκός θεσμός που σχετίζεται με τις προστάτιδες θεότητες φαίνεται στοη [[Βιβλιοθήκη Απολλοδώρου|*Βιβλιοθήκη*]] του [[Απολλόδωρος|Απολλόδωρου]] 3.14.1: «Την εποχή του [[Κέκροπας|Κέκροπα]], λένε, οι θεοί αποφάσισαν να πάρουν στην κατοχή τους πόλεις στις οποίες ο καθένας από αυτούς έπρεπε να έχει τη δική του ξεχωριστή λατρεία». Η πεποίθηση του [[Πλάτων]]α ότι κάθε πόλη είχε μιας προστάτιδα θεότητα μεταφέρθηκε στη σύγχρονη μελέτη του φιλοσόφου. Περί τα 91 πρυτανεία εντοπίζονται σε διάφορες φιλολογικές πηγές. Αρχαιολογικά επιβεβαιωμένα πρυτανεία υπάρχουν στη [[Δήλος|Δήλο]], τη [[Λατώ]] και  την [[Ολυμπία]], ενώ η επιβεβαίση άλλων έξι είναι αρκετά ασφαλής.

Οι [[Ελληνική μυθολογία|ελληνικοί μύθοι]] για την ίδρυση πόλεων-κρατών συνδέονται πάντα με έναν συγκεκριμένο τόπο, με μια ημερομηνία ίδρυσης και με μια γιορτή, ενίοτε με έναν πρόγονο της πόλης – ο οποίος μπορεί να είναι ήρωας ή [[ημίθεος]], όπως ο [[Ηρακλής]] – και συχνά, αλλά όχι πάντα, με μια θεότητα. Τα προβλήματα στην αναγνώριση των προστάτιδων θεοτήτων και των πόλεων ως πόλεων, μπορεί να είναι περίπλοκα. Ο Χενκ Βέρσνελ διαπιστώνει ότι «η εικόνα των θεοτήτων ως προστατών των πόλεων είναι περισσότερο θεωρητική παρά αποδεδειγμένη». Εξάλλου, «διάφορα κέντρα φαίνεται να είχαν πολλές [προστάτιδες θεότητες], ορισμένες να άλλαξαν προστάτιδα θεότητα με την πάροδο του χρόνου και άλλες να μην είχαν καθόλου».

=== Θεότητες του τόπου ===
Αρκετές πόλεις ή κοινότητες μπορεί να διεκδικήσουν την εύνοια μιας συγκεκριμένης θεότητας. Σύμφωνα με τον ιδρυτικό μύθο της [[Αρχαία Αθήνα|Αθήνας]], της οποίας το ναυτικό ήταν σημαντικός παράγοντας για την ανάπτυξη και την [[άμυνα]] της πόλης, η [[Αθηνά]], θεά της σοφίας, και ο [[Ποσειδώνας (μυθολογία)|Ποσειδώνας]], θεός της θάλασσας, μονομάχησαν με αρματοδρομία για να έχουν την τιμή να γίνουν προστάτιδες θεότητες της Αθήνας. Αυτό δεν ερμηνεύτηκε ως σύγκρουση μεταξύ λατρειών ή υποστηρικτών των αντίστοιχων θεοτήτων. Μια θεότητα που λατρεύεται σε ένα μέρος με ένα συγκεκριμένο επίθετο, θα μπορούσε να αναγνωριστεί αλλού με ένα άλλο επίθετο, αναφερόμενο στις διαφορετικές τοποθεσίες των [[Αρχαίος ελληνικός ναός|ναών]] τους, σε συγκεκριμένες πτυχές των θεϊκών τους δυνάμεων. Οι προστάτιδες θεότητες ήταν το επίκεντρο της [[διπλωματία]]ς και της [[πολιτική]]ς ζωής της πόλης και ενίοτε αναφέρονται ως θεοί «πολιούχοι» σε σύγχρονες μελέτες. Η Αθηνά και [[Απόλλων|ο Απόλλωνας]], όντας και οι δυο τους ισχυροί και καλά εξοπλισμένοι για να διαχειρίζονται και να ρυθμίζουν τις ανάγκες των πολιτών, είναι από τους πιο συνηθισμένους προστάτες θεούς των πόλεων.

Οι πανελλήνιες θεότητες αναγνωρίζονταν καθολικά, αλλά εξακολουθούσαν να είναι παράλληλα θεότητες μεμονωμένων τόπων. Οι πολίτες έδιναν στους θεούς αυτούς τη μοναδική και ξεχωριστή τοπική τους ταυτότητα, τους προγόνους, τις περιοχές, τους ήρωες, τους θεούς και τους ιδρυτικούς μύθους τους.

== Παραδείγματα ==

=== Αθήνα ===
Η ονομασία της [[Αθηνά]]ς ως προστάτιδας θεότητας της [[Αρχαία Αθήνα|Αθήνας]] καθιερώθηκε στα [[Παναθήναια|Μεγάλα Παναθήναια]] του 566 π.Χ., που μπορεί να συνέπεσαν με την κατασκευή του Βωμού της Αθηνάς Πολιάδος (Αθηνά της πόλεως), υποτίθεται από τους γιους του επίδοξου [[Τύραννος|τυράννου]] [[Πεισίστρατος|Πεισιστράτου]]. Οι μεταρρυθμίσεις του Πεισιστράτου ευνόησαν τα κατώτερα αθηναϊκά στρώματα και συνέβαλαν στη μείωση των προνομίων, της εξουσίας και της επιρροής της αθηναϊκής και [[αττική]]ς αριστοκρατίας. Ο Πεισίστρατος φαίνεται ότι εντυπωσίασε τον αθηναϊκό πληθυσμό με τα πολυτελή προσωπικά του αφιερώματα στην Αθηνά ως προστάτιδα θεά του, προστάτιδα θεά της Αθήνας και όλης της Αττικής, μιας θεάς απόλυτα ταυτισμένης με την πόλη και της έχει δώσει το όνομά της.

Η λατρεία της Αθηνάς ήταν μία από τις πολλές στην Αθήνα, αλλά αντικατέστησε ή τροποποίησε και τοπικές λατρείες μικρότερων πόλεων, θέτοντας τις θρησκευτικές τους υποθέσεις υπό τον έλεγχο των Αθηναίων οι οποίοι απαιτούσαν φόρο τιμής. Για παράδειγμα, μια [[Αρχαία Αρκαδία|αρχαία αρκαδική]] θεά, η Αλέα, μετατράπηκε σε [[Αθηνά Αλέα]], και με αυτό το όνομα, έγινε προστάτιδα θεότητα της [[Μαντίνεια Αρκαδίας|Μαντινείας]] και της [[Τεγέα]]ς, η οποία βρισκόταν υπό την κυριαρχία των [[Αρχαία Σπάρτη|Λακεδαιμονίων]] για μεγάλο μέρος της ιστορίας της, αλλά ήταν και η τοποθεσία του μεγαλύτερου ναού της Αθηνάς, μαζί με έναν ναό της [[Άρτεμις|Αρτέμιδας]] και έναν του [[Διόνυσος|Διόνυσου]].

=== Σπάρτη ===
Η [[Αρχαία Σπάρτη|Σπάρτη]], η Λακωνία και οι σύμμαχοί τους γείτονες μοιράζονταν τη λατρεία μιας πολύ στρατιωτικοποιημένης μορφής του [[Απόλλων]]α για την υπεράσπιση των συνόρων τους με το [[Αργείοι|Άργος]]. Ο [[μύθος]] της ίδρυσης της Σπάρτης θέλει ως ιδρυτή της και πρόγονο των πρώτων βασιλιάδων της τον [[Ημίθεος|ημίθεο]] [[Ηρακλής|Ηρακλή]]. Το Ιερό της Αρτέμιδος Ορθίας ήταν ένας από τους σημαντικότερους θρησκευτικούς χώρους της Σπάρτης. Τρεις μεγάλες γιορτές της Σπάρτης, τα [[Υακίνθια]], οι Γυμνοπαιδιαί και τα [[Κάρνεια]], γιορτάζονταν προς τιμή του Απόλλωνα. Ο νομοθέτης της Σπάρτης [[Λυκούργος (νομοθέτης)|Λυκούργος]], καθιέρωσε τη στρατιωτική μεταρρύθμιση της σπαρτιατικής κοινωνίας σύμφωνα με τις οδηγίες του [[Μαντείο των Δελφών|Μαντείου του Απόλλωνα]] στους [[Δελφοί|Δελφούς]].

=== Άλλες πόλεις ===

* Το [[Μαντείο των Δελφών|μαντείο του Απόλλωνα]] στους [[Δελφοί|Δελφούς]] ήταν το πιο σημαντικό μαντείο. Η θέση του θεωρούνταν ότι ο ομφαλός της γης, το κέντρο του σύμπαντος. Τόσο οι κάτοικοι των Δελφών όσο και άλλοι λάτρευαν τον Απόλλωνα ως Δελφικό Απόλλωνα. Το νησί της [[Δήλος|Δήλου]], που διεκδικούσε την τιμή να είναι η γενέτειρα του θεού, τον λάτρευε ως Δήλιο Απόλλωνα.
* Οι πιο γνωστές γιορτές του πανελλήνιου κύκλου είναι οι [[Αρχαίοι ολυμπιακοί αγώνες|Ολυμπιακοί Αγώνες]], οι οποίοι ήταν αφιερωμένοι στον [[Δίας (μυθολογία)|Δία]] ως προστάτιδα θεότητα της [[Ολυμπία]]ς και κύρια θεότητα του [[Δώδεκα θεοί του Ολύμπου|ολύμπιου δωδεκαθέου]]. Οι αγώνες μεταδόθηκαν παντού και εδραιώθηκαν σε σημείο που χρησιμοποιούνταν ως κοινό σημείο αναφοράς σε διάφορα [[Αρχαία ελληνικά ημερολόγια|ελληνικά ημερολόγια]]. Ο Δίας ήταν επίσης προστάτης της [[Αρχαία Ηλεία|Ηλείας]].
* Οι [[Συρακούσες]], όπως η [[Αρχαία Αθήνα|Αθήνα]], λάτρευαν την [[Αθηνά]]. Αναφορά στην Αθηνά γίνεται και στο σύμβολο της πόλης-κράτους.
* Η [[Αρχαία Κόρινθος|Κόρινθος]] επέλεξε τον [[Ποσειδώνας (μυθολογία)|Ποσειδώνα]], θεό της θάλασσας, των σεισμών και των αλόγων, ως προστάτη θεό της.
* Η [[Αρχαία Θήβα|Θήβα]] είχε διάφορες προστάτιδες θεότητες κατά καιρούς. Ο ιδρυτικός της [[μύθος]] θέλει τον [[Κάδμος|Κάδμο]] ως ιδρυτή και την κόρη του [[Σεμέλη]] ως μητέρα του [[Διόνυσος|Διόνυσου]], που επίσης είχε πατέρα τον Δία και που γεννήθηκε όταν ο Δίας έκοψε τον [[Μηρός|μηρό]] του, τον έραψε μέσα του και τελικά τον «γέννησε». Ο Διόνυσος έγινε ο προστάτης της πόλης. Η [[τραγωδία]] [[Αντιγόνη (Σοφοκλή)|*Αντιγόνη*]] του [[Σοφοκλής|Σοφοκλή]] περιλαμβάνει μια [[ωδή]] στον Διόνυσο ως προστάτη των Θηβών. Επειδή οι Θηβαίοι είχαν στενούς δεσμούς με τους [[Δελφοί|Δελφούς]], ο [[Απόλλων]] ήταν ένας ακόμη προστάτης τους, αλλά κατείχε τη δεύτερη θέση μετά τον Διόνυσο.
* Οι [[Μεγαρείς]] λάτρευαν τον [[Απόλλων]]α ως προστάτη θεό τους και ως εκ τούτου, ο θεός υμνείται από τον ποιητή [[Θέογνις ο Μεγαρεύς|Θέογνι τον Μεγαρέα]] ως προστάτης της πόλης.
* Η πόλη του [[Αργείοι|Άργους]] ήταν αφιερωμένη στη λατρεία της [[Ήρα]]ς.
* Η νησιωτική πόλη-κράτος της [[Σάμος (πόλη)|Σάμου]], στο [[Αιγαίο Πέλαγος]], λάτρευε επίσης την [[Ήρα]] ως προστάτιδά της.
* Η [[Ρόδος (πόλη)|Ρόδος]] ήταν μια νησιωτική πόλη στην οποία χτίστηκε ο [[Κολοσσός της Ρόδου]], ένα γιγάντιο άγαλμα του προστάτη θεού της, του [[Ήλιος (μυθολογία)|Ήλιου]], το οποίο ήταν ένα από τα [[επτά θαύματα του αρχαίου κόσμου]].
* Τόσο η [[Ερέτρια]] όσο και η [[Αρχαία Επίδαυρος Αργολίδας|Επίδαυρος]] λάτρευαν τον [[Απόλλων]]α ως προστάτη θεό τους: η Ερέτρια, ως Απόλλωνα Δαφνηφόρο και η Επίδαυρος ως Απόλλωνα Μαλεάτα (στην Επίδαυρο λατρευόταν και ο γιος του Απόλλωνα, ο [[Ασκληπιός]]).
* Ο προστάτης θεός της πόλης της [[Μίλητος|Μιλήτου]], στη [[Μικρά Ασία]], ήταν ο [[Απόλλων]]ας. Το ιερό και το μαντείο των [[Δίδυμα Μιλήτου|Διδύμων]], αφιερωμένο στον Απόλλωνα, βρισκόταν στην επικράτεια της Μιλήτου.
* Η προστάτιδα θεά της [[Έφεσος|Εφέσου]], επίσης στη [[Μικρά Ασία]], ήταν η [[Άρτεμις]], η οποία είχε ταυτιστεί με μια ανατολική μητέρα θεά όπως η [[Κυβέλη (μυθολογία)|Κυβέλη]]. Ο [[Ναός της Αρτέμιδος (Έφεσος)|ναός της Αρτέμιδος]] στην Έφεσο ήταν ένα από τα [[επτά θαύματα του αρχαίου κόσμου]].
* Η πόλη της [[Κνίδος Καρίας|Κνίδου]], στη [[Μικρά Ασία]], λάτρευε την [[Αφροδίτη (μυθολογία)|Αφροδίτη]] ως προστάτιδά της.
* Ο [[Παυσανίας]] αναφέρει έναν αρχαίο, ακατέργαστο [[Ογκόλιθος|ογκόλιθο]] που αντιπροσώπευε τον θεό [[Έρωτας|Έρωτα]], προστάτη των [[Θεσπιές|Θεσπιών]] στη [[Αρχαία Βοιωτία|Βοιωτία]], λέγοντας ότι δεν ξέρει ποιος «καθιέρωσε στους Θεσπιείς το [[έθιμο]] να λατρεύουν τον Έρωτα περισσότερο από κάθε άλλο θεό...».
* Οι [[Φερές]] είχαν ως προστάτιδά τους την [[Ενοδία]], μια τοπική [[Θεσσαλοί|θεσσαλική]] θεά.

== Παραπομπές ==


== Βιβλιογραφία ==

* Balot, Ryan K., (Editor) *A Companion to Greek and Roman Political Thought (Blackwell Companions to the Ancient World): 69*, Wiley-Blackwell, 2009
* 
* 
* Cartledge, Paul, (2021), "Thebes: The Forgotten City of Ancient Greece", Hardback, Pan Macmillan
* 
* 
*  [https://books.google.com/books?id=y-c56ta4BKwC&q=patron+deity]
* Detienne, Marcel, and Janet Lloyd. “The Gods of Politics in Early Greek Cities.” Arion: A Journal of Humanities and the Classics, vol. 12, no. 2, Trustees of Boston University, 2004, pp.&nbsp;49–66, http://www.jstor.org/stable/20163970.
* 
* Herman-Hansen, Mogens and Tobias Fischer-Hansen. 1994. “Monumental Political Architecture in Archaic and Classical Greek Poleis. Evidence and Historical Significance.” In D. Whitehead, ed., Historia Einzel-Schriften 87: *From Political Architecture to Stephanus Byzantinus: Sources for the Ancient Greek Polis*. Stuttgart: Franz Steiner, 30-37 [[:en:Special:BookSources/9783515065726|ISBN 9783515065726]] [https://books.google.com/books?id=RtSV5M3BUwIC googlebooks partial preview November 6 2021]
* 
* 
* Mikalson, Jon D., (2009) *Ancient Greek Religion: 11* (Blackwell Ancient Religions), Wiley-Blackwell, 
* Pavlides, Nicolette. *The Sanctuaries of Apollo Maleatas and Apollo Tyritas in Laconia: Religion In Spartan–Perioikic Relations,* Annual of the British School at Athens Vol. 113, Published online by Cambridge University Press: 12 February 2018.
* 
* Versnel, H.S., *Coping with the Gods; Wayward readings in Greek Theology'', Brill, 2011
* 

Κατηγορία:Ελληνική μυθολογία
Κατηγορία:Αρχαία ελληνική θρησκεία