Ο τελευταίος πειρασμός (ταινία)

***Ο τελευταίος πειρασμός*** (Πρωτότυπος τίτλος: *The Last Temptation of Christ*) είναι επική θρησκευτική δραματική ταινία του 1988 σε σκηνοθεσία Μάρτιν Σκορσέζε και σενάριο του Πωλ Σράιντερ, βασισμένο στο αμφιλεγόμενο ομότιτλο μυθιστόρημα του Νίκου Καζαντζάκη του 1955. Πρωταγωνιστούν οι Γουίλεμ Νταφόε, Χάρβεϊ Καϊτέλ, Μπάρμπαρα Χέρσεϊ, Αντρέ Γκρέγκορι, Χάρι Ντιν Στάντον και Ντέιβιντ Μπόουι.

Η ταινία απεικονίζει τη ζωή του Ιησού Χριστού και τον αγώνα του με διάφορες μορφές πειρασμών, όπως φόβο, αμφιβολία, κατάθλιψη, απροθυμία και λαγνεία. Το βιβλίο και η ταινία απεικονίζουν τον Χριστό να μπαίνει στον πειρασμό να φαντάζεται τον εαυτό του να συμμετέχει σε σεξουαλικές δραστηριότητες, κάτι που προκάλεσε οργή από ορισμένους Χριστιανούς. Στην ταινία περιλαμβάνεται μια δήλωση αποποίησης ευθυνών που αναφέρει: *Αυτή η ταινία δεν βασίζεται στα [[Ευαγγέλιο|Ευαγγέλια]], αλλά στη φανταστική εξερεύνηση της αιώνιας πνευματικής σύγκρουσης*.

Όπως το μυθιστόρημα στο οποίο βασίστηκε, έτσι και η ταινία προκάλεσε διαμάχη από χριστιανικές θρησκευτικές ομάδες την εποχή της κυκλοφορίας της, οι οποίες αμφισβήτησαν τις αποκλίσεις της από τις αφηγήσεις του Ευαγγελίου. Έλαβε θετικές κριτικές και ορισμένους θρησκευτικούς ηγέτες και ο Σκορσέζε έλαβε υποψηφιότητα για το Όσκαρ Καλύτερης Σκηνοθεσίας. Η ερμηνεία της Χέρσεϊ ως Μαρία Μαγδαληνή της χάρισε μια υποψηφιότητα για τη Χρυσή Σφαίρα Β' Γυναικείου Ρόλου. Η μουσική του Πίτερ Γκάμπριελ έλαβε επίσης αναγνώριση, συμπεριλαμβανομένης μιας υποψηφιότητας για την Χρυσή Σφαίρα Καλύτερης Πρωτότυπης Μουσικής. Η ερμηνεία του Νταφόε ως Ιησούς εγκωμιάστηκε, με κάποιους να πιστεύουν ότι θα έπρεπε να είχε προταθεί για το Όσκαρ Α΄ Ανδρικού Ρόλου. Σε πλήρη αντίθεση, η ερμηνεία του Καιτέλ ως Ιούδας Ισκαριώτης δεν έτυχε καλής υποδοχής και προτάθηκε για τον Χειρότερο Β' Ανδρικό Ρόλο στα Χρυσά Βατόμουρα.

## Πλοκή
Ο Ιησούς από τη Ναζαρέτ, ένας ξυλουργός στην Ρωμαϊκή Ιουδαία, διχάζεται ανάμεσα στις δικές του επιθυμίες και στη γνώση του για το σχέδιο του Θεού για αυτόν. Ο φίλος του Ιούδας Ισκαριώτης στέλνεται να τον δολοφονήσει επειδή συνεργάστηκε με τους Ρωμαίους για να σταυρώσει Εβραίους επαναστάτες, αλλά υποψιάζεται ότι ο Ιησούς είναι ο Μεσσίας και του ζητά να ηγηθεί ενός απελευθερωτικού πολέμου εναντίον των Ρωμαίων. Ενώ ο Ιησούς τον διαβεβαιώνει ότι το μήνυμά του είναι ένα μήνυμα αγάπης για την ανθρωπότητα, ο Ιούδας τον προειδοποιεί να μην βλάψει την εξέγερση.

Ο Ιησούς αρχίζει να κηρύττει αφού έσωσε την πόρνη Μαρία Μαγδαληνή από λιθοβολισμό και βαφτίστηκε από τον Ιωάννη τον Βαπτιστή. Αποκτά μαθητές, μερικούς που θέλουν ελευθερία από τους Ρωμαίους, ενώ ο Ιησούς υποστηρίζει ότι οι άνθρωποι πρέπει να τείνουν σε θέματα του πνεύματος. Ο Ιησούς πηγαίνει στην έρημο για να δοκιμάσει τη σύνδεσή του με τον Θεό, όπου αντιστέκεται στον πειρασμό του Σατανά. Επιστρέφοντας από την έρημο, ο Ιησούς αναζωογονείται από τη Μάρθα και τη Μαρία της Βηθανίας, οι οποίες τον ενθαρρύνουν να παντρευτεί και να κάνει παιδιά.

Αφού έκανε θαύματα, συμπεριλαμβανομένης της ανάστασης του Λάζαρου από τους νεκρούς, η διακονία του Ιησού φτάνει στην Ιερουσαλήμ, όπου διώχνει τους τοκογλύφους από το ναό. Αρχίζει να αιμορραγεί από τα χέρια του, το οποίο αναγνωρίζει ως σημάδι ότι πρέπει να πεθάνει στον σταυρό για να φέρει τη σωτηρία στην ανθρωπότητα και δίνει εντολή στον Ιούδα να τον παραδώσει στους Ρωμαίους. Ο Ιησούς συγκαλεί τους μαθητές του για ένα Πάσχα, οπότε ο Ιούδας οδηγεί μια ομάδα στρατιωτών να συλλάβουν τον Ιησού στον κήπο της Γεθσημανής. Εν τω μεταξύ ο Πόντιος Πιλάτος λέει στον Ιησού ότι πρέπει να θανατωθεί καθώς αποτελεί απειλή για τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία και στη συνέχεια μαστιγώνεται, χλευάζεται και οδηγείται στην Σταύρωση.

Ενώ βρίσκεται στον σταυρό, μια νεαρή κυρία που ισχυρίζεται ότι είναι ο φύλακας άγγελος του Ιησού του λέει ότι, ενώ είναι ο Υιός του Θεού, δεν είναι ο Μεσσίας και ότι ο Θεός είναι ευχαριστημένος μαζί του και θέλει να είναι ευτυχισμένος. Τον κατεβάζει από τον σταυρό και, αόρατος στους άλλους, τον πηγαίνει στη Μαρία τη Μαγδαληνή, την οποία παντρεύεται. Ζουν μια ευτυχισμένη ζωή, αλλά όταν εκείνη πεθαίνει ξαφνικά, ο Ιησούς παρηγορείται από τον άγγελό του και ξεκινάει να κάνει οικογένεια με τη Μαρία και τη Μάρθα, τις αδερφές του Λαζάρου. Ως ηλικιωμένος, ο Ιησούς συναντά τον απόστολο Παύλο να κηρύττει για τον Μεσσία και προσπαθεί να του πει ότι είναι ο άνθρωπος για τον οποίο ο Παύλος κήρυττε. Ο Παύλος τον αποκηρύσσει, λέγοντας ότι ακόμα κι αν ο Ιησούς δεν είχε πεθάνει στον σταυρό, το μήνυμά του ήταν η αλήθεια, και τίποτα δεν θα τον εμπόδιζε να το διακηρύξει. Ο Ιησούς τον συζητά, δηλώνοντας ότι η σωτηρία δεν μπορεί να θεμελιωθεί με τα ψέματα.

Κοντά στο τέλος της ζωής του, με την Ιερουσαλήμ στη δίνη της εξέγερσης, ένας ηλικιωμένος ετοιμοθάνατος Ιησούς καλεί τους πρώην μαθητές του στο κρεβάτι του. Όταν έρχεται ο Ιούδας, αποκαλύπτει ότι ο φύλακας άγγελος του Ιησού είναι στην πραγματικότητα ο Σατανάς, ο οποίος τον ξεγέλασε ώστε να πιστέψει ότι δεν έπρεπε να παραδοθεί για να σώσει τον κόσμο. Αφήνοντας πίσω την φλεγόμενη πόλη, ο Ιησούς φτάνει στο σημείο της σταύρωσής του και παρακαλεί τον Θεό να τον αφήσει να εκπληρώσει τον σκοπό του, δηλώνοντας "Θέλω να γίνω ο Μεσσίας!" Στη συνέχεια, ο Ιησούς βρίσκεται για άλλη μια φορά στον σταυρό, έχοντας ξεπεράσει τον «τελευταίο πειρασμό» να ξεφύγει από τον θάνατο, να είναι παντρεμένος και να μεγαλώσει μια οικογένεια, και την επακόλουθη καταστροφή που θα περιλάμβανε κατά συνέπεια την ανθρωπότητα. Ο Ιησούς φωνάζει "Τετελέσθε!" και πεθαίνει.

## Διανομή ρόλων
*Γουίλεμ Νταφόε – Ιησούς Χριστός
*Χάρβεϊ Καϊτέλ - Ιούδας ο Ισκαριώτης
*Μπάρμπαρα Χέρσεϊ – Μαρία Μαγδαληνή
*Βέρνα Μπλουμ - Παρθένος Μαρία
*Ντέιβιντ Μπόουι – Πόντιος Πιλάτος
*Χάρι Ντιν Στάντον - Απόστολος Παύλος
*Μάρτιν Σκορσέζε - Ησαΐας
*Αντρέ Γκρέγκορι - Ιωάννης ο Βαπτιστής

## Παραγωγή

Ο Σκορσέζε ήθελε να κάνει μια κινηματογραφική εκδοχή της ζωής του Ιησού από την παιδική του ηλικία. Ενώ σκηνοθέτησε τη Μπάρμπαρα Χέρσεϊ στην ταινία του 1972 *Boxcar Bertha*, εκείνη του έδωσε ένα αντίγραφο του μυθιστορήματος του Καζαντζάκη. Ο Σκορσέζε επέλεξε το μυθιστόρημα στα τέλη της δεκαετίας του 1970 και το έδωσε στον Πολ Σράιντερ για να το διασκευάσει. *Ο Τελευταίος Πειρασμός* επρόκειτο αρχικά να είναι η συνέχεια του Σκορσέζε στον *Βασιλιά της Κωμωδίας*. Η παραγωγή επρόκειτο να ξεκινήσει το 1983 με χρηματοδότηση από την Paramount, με έναν προϋπολογισμό περίπου 14 εκατομμυρίων δολαρίων και γυρίστηκε σε τοποθεσίες στο Ισραήλ. Το αρχικό καστ περιλάμβανε τον Άινταν Κουίν ως Ιησού, τον Στινγκ ως Πόντιο Πιλάτο, τον Ρέι Ντέιβις ως Judas Iscariot  και την Βάνιτι ως Μαρία Μαγδαληνή. Η διοίκηση της Paramount και της τότε μητρικής της εταιρείας, Gulf+Western, δυσφορούσε λόγω του υπερβολικού προϋπολογισμού για τις σκηνές και τις επιστολές διαμαρτυρίας που έλαβε από θρησκευτικές ομάδες. Το έργο μπήκε σε αναστολή και τελικά ακυρώθηκε τον Δεκέμβριο του 1983. Ο Σκορσέζε συνέχισε να κάνει το *[[Μετά τα Μεσάνυχτα (ταινία, 1985)|Μετά τα Μεσάνυχτα]]*.

Το 1986, η Universal Studios άρχισε να ενδιαφέρεται για το έργο. Ο Σκορσέζε προσφέρθηκε να γυρίσει την ταινία σε 58 ημέρες για 7 εκατομμύρια δολάρια και η Universal τελικά έδωσε το πράσινο φως στην παραγωγή καθώς ο Σκορσέζε συμφώνησε να σκηνοθετήσει μια πιο mainstream ταινία για το στούντιο στο μέλλον (που τελικά κατέληξε να είναι το  *[[Το ακρωτήρι του φόβου]]*). Ο κριτικός και σεναριογράφος Τζέι Κουκς συνεργάστηκε με τον Σκορσέζε για να αναθεωρήσει το σενάριο του Σράιντερ. Ο Κουίν απέρριψε τον ρόλο του Ιησού και ο Σκορσέζε τον έδωσε στον Γουίλεμ Νταφόε. Ο Στινγκ πέρασε επίσης οντισιόν τον ρόλο του Πιλάτου, με τον ρόλο να καταλήγει στον  Ντέιβιντ Μπόουι. Η κύρια φωτογραφία ξεκίνησε τον Οκτώβριο του 1987. Το στιγμιότυπο στο Μαρόκο (πρώτο για τον Σκορσέζε) ήταν δύσκολο και οι δυσκολίες επιδεινώθηκαν από το βιαστικό πρόγραμμα. «Δουλέψαμε σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης», θυμάται ο Σκορσέζε. Οι σκηνές έπρεπε να αυτοσχεδιαστούν και να επεξεργαστούν στο σετ με λίγη σκέψη, οδηγώντας τον Σκορσέζε να αναπτύξει μια μινιμαλιστική αισθητική για την ταινία. Τα γυρίσματα ολοκληρώθηκαν στις 25 Δεκεμβρίου 1987.

## Μουσική
Το μουσικό σάουντρακ της ταινίας, που συνέθεσε ο Πίτερ Γκάμπριελ, έλαβε υποψηφιότητα για Χρυσή Σφαίρα Καλύτερης Πρωτότυπης Μουσικής - Κινηματογράφου το 1988 και κυκλοφόρησε σε CD με τον τίτλο *Passion*, που κέρδισε ένα Grammy το 1990 για το καλύτερο άλμπουμ New Age. Η ίδια η μουσική της ταινίας βοήθησε στη διάδοση της παγκόσμιας μουσικής. Ο Γκάμπριελ συνέταξε στη συνέχεια ένα άλμπουμ με το όνομα *Passion – Sources*, συμπεριλαμβανομένου πρόσθετου υλικού από διάφορους μουσικούς που τον ενέπνευσαν στη σύνθεση του soundtrack ή το οποίο έκανε δείγμα για το soundtrack. Οι πρωτότυπες παρτιτούρες συγκέντρωσαν πολλούς διεθνείς καλλιτέχνες, όπως τον Πακιστανό μουσικό και τραγουδιστή Νουσράτ Φατέχ Αλί Χαν, τον Αιγύπτιο Αμπντούλ Αζίζ, τον Τούρκο φλαουτίστα Ney Kudsi Ergüner, τους Αρμένιους Doudouk Antranik Askarian και Vatche Housepian.

## Κυκλοφορία
Η ταινία έκανε πρεμιέρα στις 12 Αυγούστου 1988. Ενώ προβλήθηκε αργότερα ως μέρος του Διεθνούς Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Βενετίας στις 7 Σεπτεμβρίου 1988. Ως απάντηση στην αποδοχή της ταινίας ως μέρος του προγράμματος του φεστιβάλ, ο σκηνοθέτης Φράνκο Τζεφφιρέλλι αφαίρεσε την ταινία του *Young Toscanini* από το πρόγραμμα.

Αν και η ταινία κυκλοφόρησε σε VHS και Laserdisc, πολλά καταστήματα ενοικίασης βίντεο, συμπεριλαμβανομένου του τότε κυρίαρχου Blockbuster Video, αρνήθηκαν να το δώσουν προς ενοικίαση ως αποτέλεσμα της αμφιλεγόμενης υποδοχής της ταινίας. Το 1997, η Criterion Collection εξέδωσε μια ειδική έκδοση του *The Last Temptation of Christ*, την οποία η Criterion επανέκδοσε σε DVD το 2000 και σε δίσκο Blu-ray για την Περιοχή Α τον Μάρτιο του 2012 και για την Περιοχή Β τον Απρίλιο του 2019.

## Υποδοχή
### Box office
*Ο Τελευταίος Πειρασμός* άνοιξε σε 123 κινηματογραφικές αίθουσες στις 12 Αυγούστου 1988, στις Ηνωμένες Πολιτείες και τον Καναδά, και απέφερε έσοδα 401.211 δολάρια στο πρώτο Σαββατοκύριακο. Στο τέλος της κυκλοφορίας του, είχε εισπράξει 8.373.585 δολάρια στις Ηνωμένες Πολιτείες και τον Καναδά.  Σε διεθνές επίπεδο κέρδισε 25,4 εκατομμύρια δολάρια σε ένα παγκόσμιο σύνολο 33,8 εκατομμυρίων δολαρίων.

### Κριτικές
Ο ιστότοπος συγκέντρωσης κριτικών Rotten Tomatoes αναφέρει ότι το 82% των 103 κριτικών έχουν δώσει στην ταινία θετική κριτική, με μέση βαθμολογία 7,6/10. Η συναίνεση δηλώνει: *Σε αντίθεση με τις κατηγορίες για ασέβεια, *οι μεγαλύτερες αμαρτίες του «Τελευταίου πειρασμού»* στην πραγματικότητα είναι ο αδύναμος ρυθμός και οι μικροσκοπικοί διάλογοι – αλλά το πάθος του Μάρτιν Σκορτσέζε για το θέμα λάμπει μέσα σε έναν συχνά υπερβατικό συλλογισμό για την πίστη*.  Το Metacritic, δίνει στην ταινία βαθμολογία 80 με βάση 18 κριτικές, υποδεικνύοντας "γενικά ευνοϊκές κριτικές".

Σε μια κριτική για τους *Chicago Sun-Times*, ο Ρότζερ Ίμπερτ, ο οποίος αργότερα συμπεριέλαβε την ταινία στη λίστα του "Great Movies",  έγραψε ότι ο Σκορσέζε και ο σεναριογράφος Σράιντερ "έδωσαν τον Ιησού το κομπλιμέντο να παίρνουν τον ίδιο και το μήνυμά του στα σοβαρά, και έχουν κάνει μια ταινία που δεν τον μετατρέπει σε μια φανταχτερή, αποκαρδιωτική εικόνα από μια θρησκευτική καρτ ποστάλ. Εδώ είναι σάρκα και οστά, αγωνίζεται, αμφισβητεί, ρωτά τον εαυτό του και τον πατέρα του ποιος είναι ο σωστός δρόμος, και τελικά, μετά από μεγάλα βάσανα, κερδίζει το δικαίωμα να πει στον σταυρό «Τετέλεσθε»  . Ο Τζιν Σίσκελ από το *Chicago Tribune* ανέφερε: *Ο Νταφόε καταφέρνει να μας παρασύρει στο μυστήριο, την αγωνία και τη χαρά της ιερής ζωής. Αυτό είναι κάθε άλλο παρά άλλο ένα από αυτά τα βαρετά βιβλικά κουστούμια. Υπάρχει πραγματική πρόκληση και ελπίδα σε αυτή την ταινία*.

Μια ανασκόπηση που σχετίζεται με την Catholic News Service υποστηρίζει ότι *ο Τελευταίος Πειρασμός* «αποτυγχάνει λόγω καλλιτεχνικής ανεπάρκειας παρά αντιθρησκευτικής προκατάληψης». Ο Οδηγός Κινηματογράφου του Χάλιγουελ του απένειμε ένα αστέρι από τα τέσσερα, περιγράφοντας την ταινία ως «όμορφα γυρίσματα και εντυπωσιακά, αλλά λογικά και πολύ μεγάλα». Ο Άλαν Τζόουνς απένειμε τέσσερα αστέρια από τα πέντε για τους *Radio Times*, χαρακτηρίζοντάς το *ένα προκλητικό δοκίμιο για τη ζωή του Ιησού* και «ούτε βλάσφημο ούτε προσβλητικό», αν και θεώρησε ότι ήταν «λίγο πολύ μεγάλο και ο Σκορσέζε τράβηξε μερικές γροθιές. σεβασμό στο θέμα», αλλά τις περιέγραψε ως «μικρές επικρίσεις» και κατέληξε στο συμπέρασμα ότι ήταν μια «ειλικρινή δουλειά».

## Αμφισβήτηση
### Τρομοκρατική ενέργεια
Στις 22 Οκτωβρίου 1988, μια ομάδα Καθολικών πυρπόλησε τον κινηματογράφο Saint Michel στο Παρίσι ενώ προέβαλλε την ταινία. Λίγο μετά τα μεσάνυχτα, ένας εμπρηστικός μηχανισμός πυροδοτήθηκε κάτω από ένα κάθισμα στο λιγότερο επιτηρούμενο υπόγειο δωμάτιο, όπου προβαλλόταν μια διαφορετική ταινία. Ο εμπρηστικός μηχανισμός αποτελούνταν από μείγμα χλωρικού καλίου, το οποίο ενεργοποιήθηκε από ένα φιαλίδιο που περιείχε θειικό οξύ. Από την επίθεση τραυματίστηκαν δεκατρείς άνθρωποι, τέσσερις εκ των οποίων κάηκαν σοβαρά, ενώ προκλήθηκαν σοβαρές ζημιές στον κινηματογράφο.

### Απειλές κατά του Σκορσέζε
Στο βιβλίο του Ρότζερ Ίμπερτ *Ο Σκορσέζε από τον Ίμπερτ*, ο κριτικός έγραψε για την αντίδραση στον *Τελευταίο Πειρασμό*, *...Ο Σκορσέζε βρέθηκε στο στόχαστρο των απειλών και των ιερεμιδών των τηλεοπτικών ευαγγελιστών.*  Οι απειλές ήταν αρκετά σημαντικές που ο Σκορσέζε χρειάστηκε να χρησιμοποιήσει σωματοφύλακες κατά τις δημόσιες εμφανίσεις για μερικά χρόνια. 

### Διαμαρτυρίες
Λόγω των αποκλίσεων της ταινίας από τις αφηγήσεις του Ευαγγελίου -και ειδικά μιας σύντομης σκηνής όπου ο Ιησούς και η Μαρία Μαγδαληνή ολοκληρώνουν το γάμο τους- αρκετές χριστιανικές ομάδες οργάνωσαν φωνητικές διαμαρτυρίες και μποϊκοτάζ της ταινίας πριν και μετά την κυκλοφορία της. Μια διαδήλωση, που οργανώθηκε από έναν θρησκευτικό ραδιοφωνικό σταθμό της Καλιφόρνια, συγκέντρωσε 600 διαδηλωτές στα κεντρικά γραφεία της τότε μητρικής εταιρείας MCA της Universal Studios. Ένας από τους διαδηλωτές ντύθηκε ως Πρόεδρος της MCA, Λεβ Ουάσερμαν και προσποιήθηκε ότι κόβει τα καρφιά μέσα από τα χέρια του Ιησού σε έναν ξύλινο σταυρό. Ο Ευαγγελιστής Μπιλ Μπράιτ προσφέρθηκε να αγοράσει το αρνητικό της ταινίας από τη Universal για να το καταστρέψει. Οι διαμαρτυρίες ήταν αποτελεσματικές για να πείσουν πολλές αλυσίδες κινηματογράφων να μην προβάλουν την ταινία. Μια από αυτές τις αλυσίδες, η General Cinemas, ζήτησε αργότερα συγγνώμη από τον Σκορσέζε για αυτό.

### Λογοκρισία και απαγορεύσεις
Η Mother Angelica, μια καθολική μοναχή και ιδρύτρια του Eternal Word Television Network, περιέγραψε την ταινία ως *την πιο βλάσφημη γελοιοποίηση της Θείας Ευχαριστίας που έχει διαπραχθεί ποτέ σε αυτόν τον κόσμο* και *μια ταινία ολοκαυτώματος που έχει τη δύναμη να καταστρέφει αιώνια ψυχές*. Σε ορισμένες χώρες, όπως η Ελλάδα, η Νότια Αφρική, η Τουρκία, το Μεξικό, η Χιλή και η Αργεντινή, η ταινία απαγορεύτηκε ή λογοκρίθηκε για αρκετά χρόνια. Από τον Ιούλιο του 2010, η ταινία συνέχισε να απαγορεύεται στις Φιλιππίνες και τη Σιγκαπούρη.  Τον Φεβρουάριο του 2020, το Netflix αποκάλυψε ότι η ταινία είναι ένας από τους πέντε τίτλους που έχουν αφαιρεθεί από τη θυγατρική της Σιγκαπούρης κατόπιν απαίτησης της Αρχής Ανάπτυξης Μέσων Ανάπτυξης Infocomm της κυβέρνησης της Σιγκαπούρης.

## Βραβεία και υποψηφιότητες

## Παραπομπές

## Βιβλιογραφία
* Εικόνες από διαμαρτυρίες την ημέρα των εγκαινίων ενάντια στον "Τελευταίο πειρασμό" σε σε ευρεία γωνία/Κοντινό πλάνο
* "Identity and Ethnicity in Peter Gabriel's Sound Track for ''The Last Temptation of Christ '' by Eftychia Papanikolaou; κεφάλαιο στο *Scandalizing Jesus?: Kazantzakis 'The Last Temptation of Christ' Fifty Years On*, επιμέλεια Darren JN Middleton, με συμβολή του Martin Scorsese, 217–228. Νέα Υόρκη και Λονδίνο: Continuum, 2005.
* ''The Last Temptation of Christ: Passion Project'' ένα δοκίμιο του David Ehrenstein στη συλλογή Criterion
* ''Personal Jesus'' ένα δοκίμιο του Bruce Bennett στη συλλογή Criterion

## Εξωτερικοί σύνδεσμοι
*

Κατηγορία:Ταινίες του 1988
Κατηγορία:Αμερικανικές ταινίες της δεκαετίας 1980
Κατηγορία:Ταινίες παραγωγής Universal Pictures
Κατηγορία:Ταινίες γυρισμένες στο Μαρόκο
Κατηγορία:Ταινίες σε σκηνοθεσία Μάρτιν Σκορσέζε
Κατηγορία:Ταινίες με θέμα τον Χριστιανισμό
Κατηγορία:Καναδικές δραματικές ταινίες
Κατηγορία:Αμερικανικές ανεξάρτητες ταινίες
Κατηγορία:Αμερικανικές επικές ταινίες
Κατηγορία:Αμερικανικές δραματικές ταινίες
Κατηγορία:Νίκος Καζαντζάκης