Αποκομμουνιστικοποίηση στη Ρωσία

[δεξιά|μικρογραφία|Η πρόσοψη του [Μεγάλο Ανάκτορο του Κρεμλίνου|Μεγάλου Παλατιού του Κρεμλίνου αποκαταστάθηκε στην αρχική της μορφή μετά τη διάλυση της ΕΣΣΔ το 1991. Το Κρατικό Έμβλημα της ΕΣΣΔ και τα ενσωματωμένα γράμματα που σχηματίζουν τη συντομογραφία της ΕΣΣΔ (CCCP) αφαιρέθηκαν και αντικαταστάθηκαν από πέντε ρωσικούς δικέφαλους αετούς. Μια πρόσθετη αποκατάσταση των οικόσημων των διαφόρων εδαφών της Ρωσικής Αυτοκρατορίας τοποθετήθηκε πάνω από τους αετούς.]]

Η **αποκομμουνιστικοποίηση στη [[Ρωσία]]** είναι η διαδικασία αντιμετώπισης της κομμουνιστικής κληρονομιάς της Σοβιετικής Ένωσης όσον αφορά τους θεσμούς και το προσωπικό, η οποία τείνει προς τη ρήξη με το σοβιετικό παρελθόν. Η αποκομμουνιστικοποίηση της Ρωσίας έχει περιοριστεί σε ημίμετρα, αν όχι καθόλου, σε σύγκριση με τις προσπάθειες των άλλων μετασοβιετικών κρατών και του πρώην Ανατολικού Μπλοκ.

Αξιοσημείωτα αντικομμουνιστικά μέτρα στη Ρωσία περιλαμβάνουν την απαγόρευση του Κομμουνιστικού Κόμματος της Σοβιετικής Ένωσης, την επαναφορά των ονομάτων ορισμένων πόλεων στα προ-σοβιετικά τους ονόματα και την κατασκευή μνημείων για τους σοβιετικούς διωγμούς. Ορισμένες δημόσιες προσωπικότητες και οργανώσεις (για παράδειγμα, το πολιτικό κόμμα PARNAS) έχουν υποστηρίξει μέτρα αποκομμουνιστικοποίησης  και την απόδοση ευθυνών στους διοργανωτές και τους εφαρμοστές ολοκληρωτικών πολιτικών. Σύμφωνα με τον δημόσιο παράγοντα Αντρέι Ζούμποφ, η αποκομμουνιστικοποίηση θα πρέπει να πραγματοποιείται κατ' αναλογία με την αποναζιστικοποίηση, με την αποσταλινοποίηση να αποτελεί ειδικό στοιχείο αυτής της διαδικασίας. Σύμφωνα με δημοσκοπήσεις, υπάρχει γενική συναίνεση μεταξύ του ρωσικού λαού ότι η περαιτέρω ή πλήρης αποκομμουνιστικοποίηση θα πρέπει να πραγματοποιείται μόνο μετά τον θάνατο των γενεών της σοβιετικής εποχής, με ενέργειες όπως η απομάκρυνση του Μαυσωλείου του Λένιν και η ταφή της σορού του Βλαντίμιρ Λένιν.

Η αποκομμουνιστικοποίηση στη Ρωσία έχει οδηγήσει στην περιορισμένη αφαίρεση κομμουνιστικών ονομάτων για οικισμούς, δρόμους και περιοχές, καθώς και σε μνημεία κομμουνιστικών γεγονότων και προσωπικοτήτων. Πολλοί εξέχοντες Ρώσοι πολιτικοί ξεκίνησαν την καριέρα τους κατά τη σοβιετική περίοδο και υπήρξε ελάχιστος έλεγχος των πράξεών τους κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου. Το σύγχρονο κομμουνιστικό κίνημα της Ρωσίας, με επικεφαλής το Κομμουνιστικό Κόμμα της Ρωσικής Ομοσπονδίας, είναι πολύ ισχυρότερο από εκείνο σε άλλα μετακομμουνιστικά κράτη.

## Απόπειρα πραξικοπήματος Αυγούστου 1991

Στις 23 Αυγούστου 1991, δύο ημέρες μετά την αποτυχία του πραξικοπήματος του Αυγούστου, ο Ρώσος πρόεδρος Μπορίς Γέλτσιν ανέστειλε την ύπαρξη του Κομμουνιστικού Κόμματος της Ρωσικής ΣΟΣΔ, εν αναμονή της διερεύνησης του ρόλου του στα πρόσφατα γεγονότα. Η απόφαση αυτή ελήφθη παρά τις αντιρρήσεις του Σοβιετικού προέδρου Μιχαήλ Γκορμπατσόφ, ο οποίος επέμεινε ότι το κόμμα στο σύνολό του δεν έφερε ευθύνη.  Οι Περιφερειακές Επιτροπές (obkom) του Κομμουνιστικού Κόμματος στη Ρωσική ΣΟΣΔ έκλεισαν και το κτίριο της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΣΕ στην Παλιά Πλατεία στη Μόσχα σφραγίστηκε.

Την επόμενη μέρα, στις 24 Αυγούστου 1991, ο Γκορμπατσόφ διέλυσε την Κεντρική Επιτροπή του Κομμουνιστικού Κόμματος της Σοβιετικής Ένωσης ( ΚΚΣΕ) και παραιτήθηκε από τη θέση του γενικού γραμματέα της, παραμένοντας παράλληλα Πρόεδρος της Σοβιετικής Ένωσης. Στις 25 Αυγούστου, ο Γέλτσιν εξέδωσε ένα άλλο διάταγμα με το οποίο εθνικοποιούσε την περιουσία του Κομμουνιστικού Κόμματος, συμπεριλαμβανομένων των αρχείων και των τραπεζικών λογαριασμών του, και μεταβίβαζε τον έλεγχό τους στο Υπουργικό Συμβούλιο της ΡΣΟΣΔ.

Μέσα σε λίγες εβδομάδες μετά το πραξικόπημα, η Σοβιετική Ένωση διαλύθηκε ειρηνικά. Στις 6 Νοεμβρίου 1991, ο Γέλτσιν απαγόρευσε το Κομμουνιστικό Κόμμα της Σοβιετικής Ένωσης (ΚΚΣΕ), το οποίο ασκούσε διάχυτο έλεγχο στη ρωσική κοινωνία για χρόνια. Η διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης αναγνωρίστηκε στις Συμφωνίες Μπελαβέζα της 8ης Δεκεμβρίου, οι οποίες επικυρώθηκαν από το Ανώτατο Σοβιέτ της Ρωσικής ΣΟΣΔ στις 12 Δεκεμβρίου. Στις 26 Δεκεμβρίου 1991, κηρύχθηκε η διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης. Η μεγαλύτερη συστατική δημοκρατία της, η Ρωσική ΣΟΣΔ, μετονομάστηκε σε Ρωσική Ομοσπονδία. Ιδρύθηκε επίσημα την 1η Ιανουαρίου 1992 και έγινε το νόμιμο διάδοχο κράτος της Σοβιετικής Ένωσης.

### Έρευνα για το πραξικόπημα, 1991–1992
Η Κοινοβουλευτική Επιτροπή για τη Διερεύνηση των Αιτιών και των Λόγων της απόπειρας πραξικοπήματος συστάθηκε το 1991 υπό τον Λεβ Πονομαριόφ (συμπεριλαμβανομένου και του Γκλεμπ Γιακούνιν), αλλά το 1992 διαλύθηκε κατόπιν επιμονής του Ρουσλάν Χασμπουλάτοφ. Έχοντας αποκτήσει πρόσβαση σε μυστικά αρχεία της KGB ως μέλος της επιτροπής, τον Μάρτιο του 1992, ο Γκλεμπ Γιακούνιν δημοσίευσε υλικό σχετικά με τη συνεργασία του Πατριαρχείου Μόσχας με την KGB. Ισχυρίστηκε ότι ο Πατριάρχης Αλέξιος Β', ο Μητροπολίτης Κιέβου Φιλάρετος, ο Πίτριμ Βολοκολάμσκ και άλλοι στρατολογήθηκαν από την KGB.

Ένα μεγάλο μέρος των αρχείων του Κομμουνιστικού Κόμματος (που διατηρούνται πλέον σε κρατικά αρχεία όπως το Αρχείο του Προέδρου της Ρωσικής Ομοσπονδίας, το Ρωσικό Κρατικό Αρχείο Σύγχρονης Ιστορίας, το Ρωσικό Κρατικό Αρχείο Κοινωνικοπολιτικής Ιστορίας και το Κρατικό Αρχείο της Ρωσικής Ομοσπονδίας ), συμπεριλαμβανομένων σχεδόν όλων των εγγράφων της Κεντρικής Επιτροπής του, παραμένει απόρρητο. Για μια άποψη του προβλήματος του 1993, βλ. Khubova, Dar'ia & Vitaly Chernetsky (1993). Για ένα παράδειγμα εγγράφων που αντιγράφηκαν κρυφά σε αυτά τα αρχεία από τον Vladimir Bukovsky το 1992, βλ. το *Αρχείο Bukovsky: Ο Κομμουνισμός σε Δίκη, 1937–1994*  που συγκεντρώθηκε και δημοσιεύτηκε στο διαδίκτυο από την αείμνηστη Julia Zaks το 1999.

Το 1992, αρκετοί Λαϊκοί Βουλευτές μήνυσαν τον Γέλτσιν, απαιτώντας να κηρυχθούν τα διατάγματά του του 1991 σχετικά με το Κομμουνιστικό Κόμμα πράξεις που παραβίαζαν τις αρχές του σύγχρονου Συντάγματος . Στις 30 Νοεμβρίου 1992, το Συνταγματικό Δικαστήριο της Ρωσικής Ομοσπονδίας επανεξέτασε εν μέρει τα διατάγματα και ήρε την απαγόρευση κατά του Κομμουνιστικού Κόμματος της Ρωσικής ΣΟΣΔ.

## Κομμουνισμός στη μετασοβιετική Ρωσία
Η Ρωσία, σε αντίθεση με τα άλλα μετασοβιετικά κράτη, έχει διατηρήσει ένα σημαντικό και κυρίαρχο κομμουνιστικό κίνημα από τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης. Το Κομμουνιστικό Κόμμα της Ρωσικής Ομοσπονδίας (ΚΚΡΟ) ιδρύθηκε τον Φεβρουάριο του 1993 ως πνευματικός διάδοχος του απαγορευμένου ΚΚΣΕ, αν και ορισμένα μικρότερα κομμουνιστικά κόμματα ισχυρίστηκαν επίσης ότι ήταν διάδοχοι του ΚΚΣΕ. Το ΚΚΡΟ συνεχίζει πολλές από τις παραδόσεις του ΚΚΣΕ, συμπεριλαμβανομένης της χρήσης σοβιετικών συμβόλων και των ονομάτων της νεολαίας του και της κομματικής εφημερίδας, αν και η πλατφόρμα του είναι πιο φιλελεύθερη. Επί του παρόντος, από το 2025, το ΚΚΡΟ είναι το δεύτερο μεγαλύτερο κόμμα στη χώρα μετά την Ενωμένη Ρωσία.

Η κάθαρση ανώτερων αξιωματούχων του ΚΚΣΕ και της KGB αντιμετώπισε σθεναρή αντίσταση στη Ρωσία και δεν έχει εφαρμοστεί ποτέ εκεί, σε αντίθεση με πολλά μετασοβιετικά κράτη. Πολλοί με τέτοιο υπόβαθρο παρέμειναν στην εξουσία μετά το 1991. Οι περισσότεροι σημερινοί Ρώσοι πολιτικοί ξεκίνησαν την καριέρα τους κατά τη σοβιετική περίοδο. Τον Δεκέμβριο του 1992, η Γκαλίνα Σταροβόιτοβα υπέβαλε ένα σχέδιο νόμου για την κάθαρση στο ρωσικό κοινοβούλιο, και στη συνέχεια στο Ανώτατο Σοβιέτ της ΡΣΟΣΔ, αλλά αυτό δεν στέφθηκε με επιτυχία. Ούτε εκείνη την εποχή ούτε αργότερα τέτοιες προτάσεις έχουν κατατεθεί με επιτυχία. Όσοι συλλήφθηκαν για τη συμμετοχή τους στο Πραξικόπημα του Αυγούστου αφέθηκαν ελεύθεροι από τη φυλακή το 1992 και οι κατηγορίες εναντίον τους ήρθησαν στις 23 Φεβρουαρίου 1994 βάσει αμνηστίας που εκδόθηκε από την Κρατική Δούμα, η οποία κάλυπτε επίσης όσους εμπλέκονταν στα γεγονότα του Οκτωβρίου 1993.

Ο Βασίλι Σταροντούμπτσεφ, μέλος του ΚΚΡΟ και του Αγροτικού Κόμματος της Ρωσίας, διετέλεσε Κυβερνήτης της Περιφέρειας Τούλα από το 1997 έως το 2005. Ο Ανατόλι Λουκιάνοφ, συνιδρυτής του ΚΚΡΟ, εξελέγη στην Κρατική Δούμα από το 1993 έως το 2003. Ο Λουκιάνοφ ήταν πρώην αναπληρωτής του Γκορμπατσόφ, αλλά μετατράπηκε σε σκληροπυρηνικό του ΚΚΣΕ κατά τα τελευταία χρόνια της Σοβιετικής Ένωσης. Ο Βαλεντίν Βαρέννικοφ, ένας αμετανόητος σταλινικός, εξελέγη στην Κρατική Δούμα πρώτα για το ΚΚΡΟ από το 1995 έως το 2003 και στη συνέχεια για τη Ρόντινα μέχρι τον θάνατό του το 2009. Τόσο ο Λουκιάνοφ όσο και ο Βαρέννικοφ ήταν επικεφαλής κοινοβουλευτικών επιτροπών.

## Κατανόηση του σοβιετικού παρελθόντος
Οι συνειδητές προσπάθειες της ρωσικής κοινωνίας να αντιμετωπίσει τις αρνητικές πτυχές του σοβιετικού παρελθόντος και τις συνέπειές τους ήταν αβέβαιες.  Οργανισμοί όπως το Memorial έχουν εργαστεί σε πολλά έργα που αφορούν μάρτυρες παρελθουσών γεγονότων, όπως κρατούμενους των Γκουλάγκ και σοβιετικούς ακτιβιστές για τα δικαιώματα, καθώς και στην εκπαίδευση των νεότερων γενεών Ρώσων σχετικά με αυτά τα γεγονότα, συμπεριλαμβανομένων μαθητών. Το Memorial απαγορεύτηκε επίσημα στη Ρωσία το 2022 λόγω φερόμενων παραβιάσεων των νόμων περί ξένων πρακτόρων, γεγονός που οδήγησε σε μείωση της αναγνώρισης του σοβιετικού παρελθόντος.

Οι εξηγήσεις για αυτό το φαινόμενο μπορούν να αποδοθούν σε διάφορες αιτίες: νοσταλγία, πολιτική και οικονομική αναταραχή στη Ρωσία μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης, δυσαρέσκεια με την μετακομμουνιστική ζωή και μεγαλύτερη συνύφανση σοβιετικών και ρωσικών ταυτοτήτων σε σύγκριση με άλλες εθνικότητες.

Στη Ρωσία έχουν τοποθετηθεί πολλά μνημεία για τα θύματα των σοβιετικών διώξεων, όπως η Μάσκα της Θλίψης στο Μαγκαντάν, η Πέτρα του Σολοβέτσκι στη Μόσχα, ο *Άγγελος του Πένθους* στο Τολιάτι και το Σαντάρμοχ κοντά στο Μεντβεζγιεγκόρσκ . Στις 30 Οκτωβρίου 2017, ο Πούτιν αποκάλυψε το τεράστιο αλλά αμφιλεγόμενο μνημείο του Τείχους της Θλίψης στη Μόσχα, προσπαθώντας να θέσει ένα όριο στο παρελθόν.
## Παραπομπές

Κατηγορία:Διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης
Κατηγορία:Ιστορία της Ρωσίας (1991-σήμερα)
Κατηγορία:Πολιτική της Ρωσίας