Ε΄ Σταυροφορία

Η **Πέμπτη Σταυροφορία** (1217–1221) ήταν μία προσπάθεια των Δυτικοευρωπαίων να ανακτήσουν την Ιερουσαλήμ και τους υπόλοιπους Αγίους Τόπους, κατακτώντας πρώτα το Κάιρο, την πρωτεύουσα του ισχυρού κράτους των Αγιουβιδών στην  Αίγυπτο.

Ο πάπας Ιννοκέντιος Γ’ και ο διάδοχός του πάπας Ονώριος Γ’ οργάνωσαν σταυροφορικές στρατιές με επικεφαλής τον βασιλιά Ανδρέα Β΄ της Ουγγαρίας και τον δούκα Λεοπόλδο ΣΤ’ της Αυστρίας, και μία επίθεση εναντίον της Ιερουσαλήμ, που τελικά άφησε την πόλη στα χέρια των μουσουλμάνων. Αργότερα το 1218, ένας γερμανικός στρατός με επικεφαλής τον Όλιβερ του Πάντερμπορν και ένας μικτός στρατός Ολλανδών, Φλαμανδών και Φρισίων στρατιωτών με επικεφαλής τον Γουλιέλμο Α΄ κόμη της Ολλανδίας, προσχώρησαν στη σταυροφορία. Για να επιτεθούν στη Δαμιέτη στην Αίγυπτο, συμμάχησαν στη Μ. Ασία με τον Σελτζούκο σουλτάνο του Ρουμ  Καϊκούς Α' και επιτέθηκαν στους Αγιουβίδες στη Συρία, σε μία προσπάθεια να αποδεσμεύσουν τους Σταυροφόρους από τις μάχες τους σε δύο μέτωπα.

Αφού κατέλαβαν το λιμάνι της Δαμιέτης, οι Σταυροφόροι βάδισαν νότια προς το Κάιρο τον Ιούλιο του 1221. Στον δρόμο πολιόρκησαν την Αλ-Μανσούρα από τη βόρεια πλευρά, αλλά γύρισαν πίσω όταν παγιδεύτηκαν, και τα λιγοστά αποθέματα τούς οδήγησαν σε αναγκαστική υποχώρηση. Ο σουλτάνος αλ-Καμίλ διέταξε την καταστροφή του φράγματος που έκλεινε τον ποταμό Νείλο, γεγονός που οδήγησε στο να πλημμυρίσει το στρατόπεδο των Σταυροφόρων. Υποχώρησαν σε μία κοντινή κορυφή λόφου, όπου αντιστάθηκαν μέχρι λιμοκτονίας. Η πολιορκία είχε ως αποτέλεσμα μεγάλο αριθμό απωλειών των Σταυροφόρων και τελικά την παράδοση του στρατού. Ο αλ-Καμίλ ανάγκασε τους Ευρωπαίους να υποχωρήσουν από τη Δαμιέτη -και μαζί και από την Αίγυπτο- και να συνάψουν μία οκταετή συμφωνία ειρήνης.

## Προετοιμασίες
Από το 1208 ο πάπας Ιννοκέντιος Γ΄ είχε σχεδιάσει μία σταυροφορία για την ανακατάληψη της Ιερουσαλήμ. Τον Απρίλιο του 1213 εξέδωσε την παπική βούλα *Quia maior*, καλώντας όλον τον χριστιανικό κόσμο να συμμετάσχει σε μία νέα Σταυροφορία. Ακολούθησε μία άλλη παπική βούλα, η *Ad Liberandam* το 1215.

### Γαλλία
Το μήνυμα της Σταυροφορίας κηρύχθηκε στη Γαλλία από τον Ρομπέρ ντε Κουρσόν. Σε αντίθεση με άλλες Σταυροφορίες, λίγοι Γάλλοι ιππότες προσχώρησαν, καθώς πολεμούσαν ήδη στη Σταυροφορία κατά των Αλβιγηνών ενάντια στην αίρεση των Καθαρών στη νότια Γαλλία.

Το 1215 ο πάπας Ιννοκέντιος Γ΄ κάλεσε τη Δ΄ Σύνοδο του Λατερανού, όπου, μαζί με τον Λατίνο πατριάρχη της Ιερουσαλήμ, Ραούλ ντε Μερανκούρ, συζήτησαν για την ανάκτηση των Αγίων Τόπων, μεταξύ άλλων εκκλησιαστικών υποθέσεων. Ο πάπας Ιννοκέντιος Γ΄ ήθελε η επιχείρηση να οδηγηθεί από τον παπισμό, όπως θα έπρεπε να ήταν η Α΄ Σταυροφορία, για να αποφευχθούν τα λάθη της Δ΄ Σταυροφορίας, που είχαν αναλάβει οι Ενετοί. Ο πάπας Ιννοκέντιος Γ΄ σχεδίαζε να συναντηθούν οι σταυροφόροι στο Μπρίντιζι το 1216 και απαγόρευσε το εμπόριο με τους Μουσουλμάνους, για να εξασφαλίσει ότι οι σταυροφόροι θα είχαν πλοία και όπλα. Κάθε σταυροφόρος θα λάμβανε μία ευαρέστηση, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που απλώς βοήθησαν να πληρώσουν τα έξοδα ενός σταυροφόρου, αλλά δεν ξεκίνησαν οι ίδιοι στη Σταυροφορία.

### Ουγγαρία και Γερμανία
Ο Όλιβερ του Πάντερμπορν είχε κηρύξει τη σταυροφορία στη Γερμανία και ο αυτοκράτορας Φρειδερίκος Β΄ προσπάθησε να συμμετάσχει το 1215. Ο Φρειδερίκος Β΄ ήταν ο τελευταίος μονάρχης που ήθελε να ενταχθεί ο Ιννοκέντιος Γ΄, καθώς είχε αμφισβητήσει τον παπισμό (και θα το έκανε στα επόμενα χρόνια). Ο Ιννοκέντιος Γ΄ απεβίωσε το 1216 και τον διαδέχτηκε ο Πάπας Ονώριος Γ΄, αλλά παρά την υπόσχεση του Φρειδερίκου Β¨ να συμμετάσχει στη Σταυροφορία, ο Φρειδερίκος Β΄ υποχώρησε και οι οργανωμένοι σταυροφοριακοί στρατοί με επικεφαλής τον βασιλιά Ανδρέα Β΄ της Ουγγαρίας και τον Λεοπόλδο ΣΤ΄ δούκα της Αυστρίας απέτυχαν. Ο Ανδρέας Β΄ εκτιμάται ότι είχε τον μεγαλύτερο βασιλικό στρατό στην ιστορία των σταυροφοριών.

### Πορτογαλία
Σύμφωνα με τον Όλιβερ του Πάντερμπορν, το *Gesta crucignorum Rhenanorum* (Πεπραγμένα των σταυροφόρων του Ρήνου) και το *De itinere Frisonum (Η διαδρομή των Φρεισίων)*, πολλοί από τους Σταυροφόρους από τη Ρηνανία, τη Φλάνδρα και τη Φρισία αποφάσισαν να μεταβούν στους Αγίους Τόπους με το παραδοσιακό θαλάσσιο ταξίδι. Ο στόλος έκανε την πρώτη τους στάση στο Ντάρτμουθ στη νότια ακτή της Αγγλίας. Εκεί εξέλεξαν τους ηγέτες τους και τους νόμους με τους οποίους θα οργάνωναν το εγχείρημά τους. Από εκεί με επικεφαλής τους κόμητες Γουλιέλμο Α΄ της Ολλανδίας και Γεώργιο του Βηντ συνέχισαν τον δρόμο τους νότια προς τη Λισαβόνα. Όπως και στα προηγούμενα σταυροφοριακά θαλάσσια ταξίδια, ο στόλος διασκορπίστηκε από καταιγίδες και σταδιακά κατάφερε να φτάσει στην πορτογαλική πόλη της Λισαβόνας, αφού έκανε μια ενδιάμεση στάση στο περίφημο ιερό του Αγ. Ιακώβου στην Κομποστέλα. Κατά την άφιξή τους στην Πορτογαλία, κατά τη διάρκεια της Β΄ σταυροφορίας και της Γ΄ σταυροφορίας, ο επίσκοπος της Λισαβόνας και άλλα μέλη του πορτογαλικού κλήρου προσπάθησαν να πείσουν τους σταυροφόρους να τους βοηθήσουν να καταλάβουν την πόλη Αλκάσερ ντο Σαλ, που ελέγχεται από τους Αλμοάδες. Ωστόσο οι Φρείσιοι, σύμφωνα με την De itinere Frisonum, αρνήθηκαν λόγω του Ιννοκέντιου Γ ' αποκλεισμό «της επιχείρησης κατά τη Δ΄ Λατερανή Σύνοδο. Ωστόσο, τα άλλα μέλη του στόλου πείστηκαν από τους Πορτογάλους και ξεκίνησαν την πολιορκία της πόλης τον Αύγουστο του 1217. Οι Σταυροφόροι κατέλαβαν τελικά το Αλκάσερ ντο Σαλ με τη βοήθεια των στρατιωτικών Ταγμάτων τον Οκτώβριο του 1217, αφού απέκρουσαν την προσπάθεια των κυβερνητών της Σεβίλλης, του Μπανταχόθ και του Χαέν να ανακουφίσουν την πολιορκημένη φρουρά. Σύμφωνα με τον Γουλιέλμο της Ολλανδίας στην επιστολή του προς τον πάπα Ονόριο Γ΄, ο Αλμοάδης αρχηγός της φρουράς με 2.000 οπαδούς του μεταστράφηκαν στον Χριστιανισμό, αφού παρέδωσαν την πόλη στις σταυροφορικές δυνάμεις. Από εκεί και πέρα ο Σταυροφοριακός στόλος συνέχισε το ταξίδι του προς το Λεβάντε. Μία ομάδα Φρεισίων που αρνήθηκαν να βοηθήσουν τους Πορτογάλους με τα σχέδια πολιορκίας τους κατά του Αλακάσερ ντο Σαλ, προτίμησαν να επιτεθούν στις ευκολότερες παράκτιες πόλεις Φάρο, Ρότα και Κάδιθ στον δρόμο τους προς τους Αγίους Τόπους. Από εκεί αυτός ο στόλος διασκορπίστηκε και έφτασε στις ιταλικές ακτές σε διαφορετικές χρονικές περιόδους κατά το Φθινόπωρο του 1218, όπου αναγκάστηκαν να ξεχειμωνιάσουν, πριν συνεχίσουν το δρόμο τους για την Άκρα.

### Γεωργία
Ο πάπας Ιννοκέντιος Γ΄ είχε καταφέρει να εξασφαλίσει τη συμμετοχή της Γεωργίας στη Σταυροφορία. Οι σε μεγάλο βαθμό απομονωτικές πολιτικές της Γεωργίας της επέτρεψαν να συσσωρεύσει έναν ισχυρό στρατό και μία πολύ μεγάλη συγκέντρωση ιππέων. Ωστόσο, μία απροσδόκητη εισβολή Μογγόλων το 1221-1222 οδηγούμενη από τους  Ζέμπε και Σουμπουτάι δέσμευσαν τον στρατό της Γεωργίας σε δύο διαδοχικές μάχες, κυρίως στο Κουράν. Μετά το τέλος του Γεωργιανού βασιλιά Γεωργίου Δ΄ Λάσα, η αδελφή του βασίλισσα Ρουσουντάν έγραψε στον πάπα ενημερώνοντάς τον ότι η Γεωργία δεν ήταν σε θέση να εκπληρώσει την υπόσχεσή της να βοηθήσει στη Σταυροφορία, επειδή ο στρατός της είχε καταστραφεί από αγνώστους άγριους. Υπάρχει η εικασία ότι η παράξενα παθητική συμπεριφορά των Σταυροφόρων στα τελευταία χρόνια οφειλόταν σε εκείνους που περίμεναν τον Γεωργιανό στρατό να ενταχθεί στη μάχη.

Δεκαετίες μετά από αυτή τη Σταυροφορία, ο Μογγόλος ηγεμόνας Χουλεγκού Χαν έκανε απογραφή του βασιλείου της Γεωργίας, για να εξακριβώσει πόσα στρατεύματα θα μπορούσε να συγκεντρώσει. Σύμφωνα με τις σύγχρονες πηγές, το βασίλειο κρίθηκε ότι ήταν σε θέση να στείλει εννέα τούμεν. Ένα τούμεν ήταν τυπικά 10.000 άνδρες, αλλά συνήθως κατά μέσο όρο 5.000. Εάν η απογραφή του Χουλεγκού ήταν ακριβής, τότε το βασίλειο της Γεωργίας τον 13ο αι. ήταν ικανό να συγκεντρώσει 45.000 στρατιώτες. Αν μία δύναμη αυτού του μεγέθους προσχωρούσε στην Ε΄ Σταυροφορία, θα είχε υπερδιπλασιάσει τη δύναμη των Σταυροφόρων.

## Η εκστρατεία
[αριστερά|μικρογραφία|189x189εσ| Ο βασιλιάς [Ανδρέας Β΄ της Ουγγαρίας]]

### Οι Άγιοι Τόποι
Ο πρώτος που πήρε τον σταυρό στην Ε΄ Σταυροφορία ήταν ο Ανδρέας Β΄ της Ουγγαρίας. Τον Ιούλιο του 1217 ο βασιλιάς αναχώρησε από το Ζάγκρεμπ, συνοδευόμενος από τον Λεοπόλδο ΣΤ΄ δούκα της Αυστρίας και τον Όθωνα Α΄ δούκα της Μερανίας.   Ο στρατός του βασιλιά Ανδρέα Β΄ ήταν τόσο μεγάλος —τουλάχιστον 20.000 έφιπποι στρατιώτες και ακόμη πιο πολλοί («αμέτρητοι») πεζικάριοι— που το μεγαλύτερο μέρος του παρέμεινε πίσω όταν ο Ανδρέας Β΄ και οι άνδρες του ξεκίνησαν από το Σπλιτ δύο μήνες αργότερα.   Μεταφέρθηκαν από τον Βενετικό στόλο, ο οποίος ήταν ο μεγαλύτερος ευρωπαϊκός στόλος της εποχής.  Ο Ανδρέας Β΄ και τα στρατεύματά του ξεκίνησαν στις 23 Αυγούστου 1217 από το Σπλιτ. Αποβιβάστηκαν στις 9 Οκτωβρίου στην Κύπρο, από όπου απέπλευσαν στην Άκρα και εντάχθηκαν στον Ιωάννη του Μπριέν ηγεμόνα του βασιλείου της Ιερουσαλήμ, τον Ούγο Α΄ της Κύπρου και τον Βοημούνδο Δ΄ πρίγκιπα της Αντιόχειας, για να πολεμήσουν εναντίον των Αγιουβιδών στη Συρία. Μέχρι την επιστροφή του στην Ουγγαρία, ο βασιλιάς Ανδρέας Β΄ παρέμεινε ο ηγέτης των χριστιανικών δυνάμεων στην Ε΄ Σταυροφορία. Τον Οκτώβριο του 1217 οι ηγέτες των σταυροφόρων -μάγιστροι των Ιωαννιτών, Ναϊτών και Τευτόνων ιπποτών με τους ηγέτες και τους αξιωματούχους της Σταυροφορίας- πραγματοποίησαν πολεμικό συμβούλιο στην Άκρα, υπό την προεδρία του βασιλιά Ανδρέα Β΄.

Ο καλά τοποθετημένος στρατός του βασιλιά Ανδρέα Β΄ νίκησε τον σουλτάνο αλ-Αντίλ Α΄ στη Βηθσαϊδά στον ποταμό Ιορδάνη στις 10 Νοεμβρίου 1217. Οι μουσουλμανικές δυνάμεις υποχώρησαν στα φρούρια και τις πόλεις τους. Στην Ιερουσαλήμ τα τείχη και οι οχυρώσεις γκρεμίστηκαν, για να εμποδίσουν τους Χριστιανούς να κρατήσουν υπερασπιζόμενοι την πόλη, αν κατάφερναν να τη φτάσουν και να την πάρουν. Οι μουσουλμάνοι εγκατέλειψαν την πόλη, φοβούμενοι ότι θα επαναληφθεί η αιματοχυσία της Α΄ Σταυροφορίας του 1099. Οι καταπέλτες και οι βλητικές μηχανές των σταυροφόρων δεν έφθασαν εγκαίρως, οπότε ήταν άκαρπες οι επιθέσεις τους στα φρούρια του Λιβάνου και στο όρος Θαβώρ. Στη συνέχεια ο Ανδρέας Β΄ πέρασε τον χρόνο του συλλέγοντας (υποτιθέμενα) κειμήλια. Στις αρχές του 1218 ο Ανδρέας Β΄, ο οποίος ήταν πολύ άρρωστος, αποφάσισε να επιστρέψει στην Ουγγαρία.

Ο Ανδρέας Β΄ και ο στρατός του αναχώρησαν για την Ουγγαρία τον Φεβρουάριο του 1218, και ο Βοημούνδος Δ΄ και ο Ούγος Α΄ επέστρεψαν επίσης στις περιοχές τους.

### Συμμαχία με το σουλτανάτο του Ρουμ
Αργότερα το 1218 ο Όλιβερ της Κολωνίας έφθασε με νέο γερμανικό στρατό και ο Γουλιέλμος Α΄ κόμης της Ολλανδίας έφθασε με μικτό στρατό αποτελούμενο από Ολλανδούς, Φλαμανδούς και Φρίσιους στρατιώτες. Με τον Λεοπόλδο ΣΤ΄ και τον Ιωάννη συζήτησαν να επιτεθούν στη Δαμιέτη στην Αίγυπτο. Για να το επιτύχουν αυτό, συμμάχησαν με τον Καϊκαούς Α', τον Σελτζούκο σουλτάνο του Ρουμ στη Μ. Ασία, ο οποίος επιτέθηκε στους Αγιουβίδες στη Συρία, σε μία προσπάθεια να ελευθερώσει τους Σταυροφόρους από τις μάχες σε δύο μέτωπα.

### Αίγυπτος
Τον Ιούλιο του 1218 οι σταυροφόροι άρχισαν την πολιορκία της Δαμιέτης και παρά την αντίσταση του απροετοίμαστου σουλτάνου Αλ-Αντίλ, ο πύργος έξω από την πόλη καταλήφθηκε στις 25 Αυγούστου. Δεν μπόρεσαν να κερδίσουν την ίδια τη Δαμιέτη και τους επόμενους μήνες οι ασθένειες σκότωσαν πολλούς σταυροφόρους, συμπεριλαμβανομένου του Ρομπέρ ντε Κουρσόν. Ο Αλ-Αντίλ απεβίωσε επίσης και τον διαδέχθηκε ο αλ-Καμίλ . Εν τω μεταξύ, ο Ονώριος Γ΄ έστειλε τον Πελάγιο του Αλμπάνο να ηγηθεί της Σταυροφορίας το 1219. Ο Αλ Καμίλ προσπάθησε να διαπραγματευτεί την ειρήνη με τους σταυροφόρους. Προσφέρθηκε να ανταλλάξει τη Δαμιέτη με την Ιερουσαλήμ, αλλά ο Πελάγιος δεν θα δεχόταν αυτές τις προσφορές. Αφού άκουσε αυτό ο Γουλιέλμος Α΄ κόμης της Ολλανδίας εγκατέλειψε τη σταυροφορία και έπλευσε στην πατρίδα του. Τον Αύγουστο ή τον Σεπτέμβριο, ο Φραγκίσκος της Ασίζης έφτασε στο στρατόπεδο των σταυροφόρων και πέρασε για να κηρύξει στον αλ-Καμίλ. Μέχρι τον Νοέμβριο, οι σταυροφόροι είχαν εξαντλήσει τις δυνάμεις του σουλτάνου και κατάφεραν τελικά να καταλάβουν το λιμάνι.
αριστερά|μικρογραφία|Τον Νοέμβριο του 1219 οι Σταυροφόροι καταλαμβάνουν την Τάναϊ.
Στη συνέχεια, τον Ιούλιο του 1221, ενθουσιασμένοι από τις φήμες ότι ο στρατός ενός βασιλιά Δαβίδ, απογόνου του θρυλικού Ιωάννη του Πρεσβύτερου, πήγαινε από τα ανατολικά προς τους Αγίους Τόπους για να συμμετάσχει στη Σταυροφορία, οι σταυροφόροι στη Δαμιέτη προχώρησαν νότια προς το Κάιρο. Αυτή η κίνηση παρατηρήθηκε από τις δυνάμεις του αλ-Καμίλ και οι συχνές επιδρομές κατά μήκος των πλευρών του στρατού οδήγησαν στην αποχώρηση περίπου 2.000 γερμανικών στρατευμάτων, που αρνήθηκαν να συνεχίσουν την προέλαση και επέστρεψαν στη Δαμιέτη.

Μέχρι τώρα ο αλ-Καμίλ ήταν σε θέση να συμμαχήσει με τους άλλους Αγιουβίδες στη Συρία, οι οποίοι είχαν νικήσει τον Καϊκαούσης Α΄. Η πορεία των σταυροφόρων στο Κάιρο ήταν καταστροφική: ο ποταμός Νείλος πλημμύρισε μπροστά τους, σταματώντας την προέλαση των σταυροφόρων. Ένα στεγνό κανάλι, που είχαν προηγουμένως περάσει, πλημμύρισε, εμποδίζοντας έτσι την υποχώρηση του στρατού των σταυροφόρων. Με τον εφοδιασμό να λιγοστεύει, άρχισε μία αναγκαστική υποχώρηση, με αποκορύφωμα μία νυχτερινή επίθεση του Αλ-Καμίλ, η οποία είχε ως αποτέλεσμα μεγάλο αριθμό απωλειών των σταυροφόρων και τελικά την παράδοση του στρατού υπό τον Πελάγιο.

## Συνέπειες
Οι όροι αυτής της παράδοσης σήμαιναν την παραίτηση της Δαμιέτης στον αλ-Καμίλ με αντάλλαγμα την απελευθέρωση των σταυροφόρων. Ο Αλ Καμίλ συμφώνησε σε οκταετή ειρηνευτική συμφωνία με την Ευρώπη και να επιστρέψει ένα κομμάτι του Τιμίου Σταυρού. Ωστόσο το κειμήλιο δεν επιστράφηκε ποτέ, καθώς ο αλ-Καμίλ στην πραγματικότητα δεν το είχε.

Η αποτυχία της Σταυροφορίας προκάλεσε έξαρση αντιπαπικού συναισθήματος από τον Οσιτανό ποιητή Γκουιλχέμ Φιγκουέιρα. Η πιο ορθόδοξη Γκορμόντα ντε Μονπεσλιέ απάντησε στο *D'un* *sirventes far* του Φιγκουέιρα με ένα δικό της τραγούδι, *Greu m'es a durar: α*ντί να κατηγορήσει τον Πελάγιο ή τον παπισμό, έριξε το φταίξιμο στην «ανοησία» των πονηρών.

## Επιπτώσεις στη λογοτεχνία
Το *Palästinalied* είναι ένα διάσημο λυρικό ποίημα του Walther von der Vogelweide γραμμένο στα μεσαία γερμανικά που περιγράφει έναν προσκυνητή που ταξίδευε στους Αγίους Τόπους κατά τη διάρκεια της Ε΄ Σταυροφορίας.

## Σημειώσεις


## Περαιτέρω ανάγνωση
* Cassidy-Welch, Μέγκαν. *Πόλεμος και μνήμη την εποχή της Πέμπτης Σταυροφορίας* . Pennsylvania State University Press, 2019.
* Donovan, Joseph P. *Pelagius και η Πέμπτη Σταυροφορία* . University of Pennsylvania Press, 2016 [1950].
* Perry, Guy. *Ιωάννης της Μπριέν: Βασιλιάς της Ιερουσαλήμ, Αυτοκράτορας της Κωνσταντινούπολης, γ. 1175–1237* . Cambridge University Press, 2013.
* Powell, James M. *Anatomy of a Crusade, 1213–1221* . University of Pennsylvania Press, 1986.
* Tolan, John V. *Saint Francis and the Sultan: The Curious History of a Christian – Muslim Encounter* . Oxford University Press, 2009.
* Van Cleve, Thomas C. "The Fifth Crusade". ''History of the Crusades, Vol. 2: The Later Crusades, 1189–1311'', εκδ. RL Wolff and HW Hazard, σελ.&nbsp;376–428. Madison, Wisconsin: University of Wisconsin Press, 1969.
* Veszprémy, László. «Η Σταυροφορία του Ανδρέα Β’, Βασιλιά της Ουγγαρίας, 1217–1218 ».  *Iacobus: revista de estudios jacobeos y medievales* **13** (2002): 87–110.
* Villegas-Aristizábal, Lucas, "A Frisian Perspective on Crusading in Iberia as Part of the Sea Journey to the Holy Land, 1217–1218," *Studies in Medieval and Renaissance History*, 3rd Series 15 (2018, Pub. 2021): 67- 149. https://www.academia.edu/37460772/A_Frisian_Perspective_on_Crusading_in_Iberia_as_part_of_the_Sea_Journey_to_the_Holy_Land_1217_1218

## Εξωτερικοί σύνδεσμοι

* Εγκυκλοπαίδεια Παγκόσμιας Ιστορίας - Πέμπτη Σταυροφορία
* https://web.archive.org/web/20110113155211/http://crusades.boisestate.edu/5th/

* 5