Κάτω Ψυχικό Σερρών

Το **Κάτω Ψυχικό**, έως το 1927 γνωστό ως **Βερζιανή** ή **Βερτζιανή**, είναι πρώην οικισμός στον σημερινό Δήμο Εμμανουήλ Παππά της Περιφερειακής Ενότητας Σερρών της Περιφέρειας Κεντρικής Μακεδονίας. Βρισκόταν στην πεδιάδα των Σερρών, δίπλα στις παλιές όχθες τις αποξηραμένης λίμνης Αχινού. Πρόκειται για τον αρχικό οικισμό του σημερινού κατοικημένου χωριού Ψυχικό Σερρών και απείχε περίπου 600 μέτρα νότια από αυτό.

## Ιστορία

### Οθωμανική περίοδος
Ο οικισμός μνημονεύεται σε οθωμανικά φορολογικά κατάστιχα του 15ου και 16ου αιώνα, συνδεδεμένος με σημαντικές μεταβολές στην ιδιοκτησία και με βακουφικές δωρεές. Κατά το έτος 1454/5, η Βερζιανή ανήκε στην ιδιοκτησία ενός Παλαιολόγου, γιου του Δημητρίου και απογόνου των Λασκαριδών. Όπως αναφέρει ο Νικοάρα Μπελντιτσεάνου, ο οποίος αφιέρωσε ειδική μελέτη στον «άγνωστο αυτό Παλαιολόγο», ο τελευταίος κατείχε τη Βερζιανή ως πλήρη ιδιοκτησία (μουλκ), γεγονός που επιβεβαιώνεται από αυτοκρατορικά φιρμάνια των σουλτάνων Βαγιαζήτ Α΄, Εμίρ Σουλεϊμάν και Μουράτ Β΄. Η ίδια απογραφή δείχνει ότι ο πληθυσμός της ήταν χριστιανικός και περιλάμβανε δέκα οικογένειες, τρεις άγαμους άνδρες και πέντε χήρες, με συνολικό εισόδημα 2.725 άσπρες. Οι κάτοικοι ασχολούνταν κυρίως με την αλιεία στη λίμνη Αχινού, ενώ λειτουργούσε ιχθυόσκαλα, τα έσοδα της οποίας αποτελούσαν βασικό φορολογικό πόρο. Η ετυμολογία της ονομασίας του χωριού έχει αποδοθεί στο βυζαντινό ψάρι *«βερζίτικον»* (οξύρυγχος) – από τα αυγά του οποίου παρασκευαζόταν αβγοτάραχο. Ο γλωσσολόγος Μαξ Βάσμερ συσχετίζει το όνομα *Βερζιανή* με σλαβικούς τύπους όπως *Brezany*, *Berezany*, που σημαίνουν *«παραθαλάσσιοι κάτοικοι»* ή *«κάτοικοι του ποταμού»*.

Μερικά χρόνια αργότερα, η οικογένεια έχασε τη Βερζιανή και πιθανότατα και τα υπόλοιπα κτήματά της. Στην απογραφή του 1478/9, ο οικισμός περιλαμβάνεται στο τιμάριο του Ίσα και του Γιακούμπ, με δώδεκα οικογένειες και μία χήρα, και εισόδημα 4.791 άσπρες. Πιθανολογείται ότι οι δύο αυτοί τιμαριώτες ανήκαν στην πελατεία του Φαΐκ πασά, υψηλόβαθμου αξιωματούχου της εποχής του Μεχμέτ Β΄, ο οποίος τον μήνα Ραμαζάν του έτους 1478 είχε λάβει εισοδήματα από πολλές γαίες στην ανατολική Μακεδονία, υπό μορφή τιμαρίων ή βασιλικών κτημάτων. Το χωριό δεν παρέμεινε για πολύ καιρό στα χέρια του Ίσα και του Γιακούμπ, καθώς το 1479/80 ο σουλτάνος Μεχμέτ Β΄ διέταξε τη μετατροπή όλων των ιχθυοσκαλών της περιοχής των Σερρών σε βασιλικά κτήματα, περιορίζοντας έτσι τις ιδιωτικές εκμεταλλεύσεις.

Κατά τον αναδασμό των γαιών επί Βαγιαζήτ Β΄, ο σουλτάνος επανέφερε σε ιδιώτες ή βακούφια ορισμένες ιδιοκτησίες που είχαν κατασχεθεί από τον Μεχμέτ Β΄. Έτσι, το 1483 επιβεβαιώνεται η κατοχή της Βερζιανής από τον Σινάν μπέη, απελεύθερο αξιωματούχο και ιδρυτή σχολής εκπαίδευσης δασκάλων στις Σέρρες, ως ιδιοκτησία πλήρους κυριότητας, με εξαίρεση την ιχθυόσκαλα, η οποία παρέμεινε βασιλική. Ο Μπελντιτσεάνου υποθέτει ότι ο Σινάν ίσως ήταν απόγονος του Παλαιολόγου που είχε εξισλαμιστεί ή συγγενής του μέσω γάμου, ενδεχομένως ακόμη και ο ίδιος ο Παλαιολόγος, έχοντας αλλάξει θρησκεία και όνομα. Η υπόθεση αυτή στηρίζεται στην παρατήρηση ότι, εξαιτίας των μεταβολών στη γαιοκτησία, οι γαίες θα μπορούσαν να επιστραφούν μόνο σε μέλος της ίδιας οικογένειας. Κατά την οθωμανική περίοδο το χωριό συνέχισε να αποτελεί μέρος των βακουφικών εσόδων της σχολής του Σινάν μπέη και αναφέρεται σε φορολογικά αρχεία έως και την εποχή του Σουλεϊμάν Α΄ του Μεγαλοπρεπούς (16ος αιώνας).

Σημαντικές πληροφορίες για τη Βερζιανή προέρχονται από τις στατιστικές μελέτες του πληθυσμού της Μακεδονίας κατά τον 19ο έως τις αρχές του 20ού αιώνα. Ωστόσο, λόγω των γεωπολιτικών συνθηκών και των εθνολογικών διεκδικήσεων εκείνης της εποχής, οι καταγραφές αυτές δεν βασίζονται σε ενιαία κριτήρια και η αξιοπιστία τους αμφισβητείται. Παρ’ όλα αυτά, με κριτική ερμηνεία και συνδυαστική προσέγγιση μπορεί να εξαχθεί μια πιο αξιόπιστη εικόνα της δημογραφικής και εθνολογικής κατάστασης του χωριού στο πέρασμα του χρόνου. Σύμφωνα με τη δημογραφική μελέτη *«[[Le Courrier d'Orient (εφημερίδα της Κωνσταντινούπολης)|Εθνογραφία των Βιλαετίων Αδριανούπολης, Μοναστηρίου και Θεσσαλονίκης]]»* (1878), το 1873 ο οικισμός είχε 50 σπίτια και 160 κατοίκους. Το 1876, σε υπηρεσιακή έκθεση του Έλληνα πρόξενου Σερρών Ιωάννη Παπακωστόπουλου, αναφέρεται ότι διέμεναν 50 οικογένειες χριστιανών που μιλούσαν ελληνικά και βουλγαρικά. Ο οικισμός καταγράφεται στις οδοιπορικές σημειώσεις του Νικολάου Σχινά, ο οποίος στα μέσα της δεκαετίας του 1880 περιόδευσε ολόκληρη σχεδόν την επικράτεια της Μακεδονίας. Περιγράφει το *Βιρτζανλί* ως χωριό με 45 χριστιανικές οικογένειες και μία εκκλησία, το οποίο συναντούσε κανείς καθ’ οδόν από το Τσάγεζι προς τις Σέρρες, ακολουθώντας δευτερεύοντα δρόμο ανατολικά της λίμνης Αχινού, βατό μόνο σε περιόδους ξηρασίας.

Στο άρθρο *«Η επαρχία Σερρών κατά την εκκλησιαστικήν διαίρεσιν και την εκπαιδευτικήν κίνησιν»* που δημοσιεύθηκε στο *«Ημερολόγιο της Ανατολής»* του 1886, η *Βερτζιανή* χαρακτηρίζεται ως βουλγαρόφωνο τσιφλίκι χωρίς σχολείο, με πληθυσμό 140 χριστιανούς κατοίκους. Την ίδια περίοδο, σε στατιστικές μελέτες των Γκόπτσεβιτς (1889) και Βέρκοβιτς (1889), ο οικισμός αναφέρεται με 50 σπίτια και 160 κατοίκους, σε απόσταση περίπου τριών ωρών από τις Σέρρες. Το 1894, η μελέτη του Πέτρου Παπαγεωργίου *«Αι Σέρραι και τα προάστεια, τα περί Σέρρας και η Μονή Ιωάννου του Προδρόμου»* καταγράφει 140 χριστιανούς κατοίκους. Σύμφωνα με τον Βούλγαρο Βασίλ Κάντσωφ, στη μελέτη του *«Μακεδονία, Εθνογραφία και Στατιστική»*, το 1900 ο πληθυσμός ανερχόταν σε 300 κατοίκους, ενώ ο Ντίμιταρ Μπρανκόφ στο έργο *«La Macédoine et sa Population Chrétienne»* (1905) αναφέρει 400 κατοίκους. Η *«Εθνολογική Στατιστική των Βιλαετίων Θεσσαλονίκης και Μοναστηρίου»* του Αθανάσιου Χαλκιόπουλου (1910) καταγράφει 200 *«ορθόδοξους Έλληνες και αθίγγανους»*, ενώ σε χάρτη του λιθογραφείου Κοντογόνη (1910), παράγωγο της αυστροουγγρικής σειράς *Generalkarte von Mitteleuropa*, εμφανίζεται ως *Βερτζανή*, με σχετική ένδειξη ότι επρόκειτο για χριστιανικό χωριό.***' Τέλος, σε υπολογισμούς της Επιτελικής Υπηρεσίας του [[Ελληνικός Στρατός|Ελληνικού Στρατού]] που δημοσιεύθηκαν το 1919, αναφέρονται 150 ''«Βούλγαροι Σχισματικοί, Διαμαρτυρόμενοι κτλ.»'' κάτοικοι πριν το 1912.

=== Σύγχρονη ιστορία ===
Με το τέλος των [[Βαλκανικοί πόλεμοι|Βαλκανικών Πολέμων]], ο οικισμός περιήλθε στην [[Βασίλειο της Ελλάδας|ελληνική επικράτεια]] και στην [[Ελληνική απογραφή 1913|απογραφή πληθυσμού του 1913]] που πραγματοποιήθηκε από το [[ελληνικό κράτος]] καταγράφηκαν 85 κάτοικοι. Το 1914, στη ''«Γεωργική Έρευνα της Μακεδονίας»'', το ''Βιρτζακλή'' σημειώνεται ως [[τσιφλίκι]]. Σύμφωνα με την έρευνα, το 1913 διέθετε εκτεταμένες καλλιέργειες [[Καλαμπόκι|καλαμποκιού]] (346 τόνοι), [[Κριθάρι|κριθαριού]] (199 τόνοι) και [[Σιτάρι|σίτου]] (115 τόνοι), ενώ σε μικρότερη κλίμακα καλλιεργούνταν [[κεχρί]] (19,2 τόνοι), [[ρόβι]] (13,8 τόνοι), [[σίκαλη]] (10,5 τόνοι), καθώς και περιορισμένες ποσότητες από [[βρώμη]], [[βαμβάκι]], [[Φασολιά|φασόλια]] και [[σουσάμι]]. Σύμφωνα με τα στοιχεία του ελληνικού στρατού, τον Αύγουστο του 1915 ο πληθυσμός ήταν 150 ''«Βούλγαροι Σχισματικοί, Διαμαρτυρόμενοι κτλ.».''

Κατά τον [[Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος|Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο]], λόγω της στρατηγικής του θέσης στο βουλγαρικό μέτωπο ανατολικά του [[Στρυμόνας|Στρυμόνα]], η Βερζιανή είχε οχυρωθεί εκτενώς με χαρακώματα και εκτεταμένα συρματοπλέγματα και αποτέλεσε στόχο των επιθέσεων των συμμαχικών δυνάμεων. Η πρώτη επίθεση έγινε τη νύχτα της 17ης Νοεμβρίου 1916, αλλά απέτυχε κυρίως λόγω της έλλειψης αναγνώρισης και της αδυναμίας διάβασης του ρέματος Αγίου Ιωάννη. Μια δεύτερη απόπειρα πραγματοποιήθηκε στις 5–6 Δεκεμβρίου, όταν μηχανικοί του [[Βασιλικό Σώμα Μηχανικών|Βασιλικού Σώματος Μηχανικών]] κατάφεραν να κατασκευάσουν μια πρόχειρη γέφυρα. Παρά τις προσπάθειες, μόνο περίπου 50 άνδρες κατάφεραν να διαβούν, αλλά καθηλώθηκαν από τα πυρά του εχθρού, ενώ η γέφυρα καταστράφηκε. Τελικά, η επιχείρηση εγκαταλείφθηκε, ωστόσο είχε ως αποτέλεσμα τη διεύρυνση του προγεφυρώματος προς τα χωριά Γενί Μαχαλέ ([[Πεπονιά Σερρών|Πεπονιά]]) και Οσμάν Καμήλα ([[Κάτω Καμήλα Σερρών|Κάτω Καμήλα]]).
[[Αρχείο:Μπέλιτσα Κάτω Ψυχικό Σερρών.jpg|μικρογραφία|283x283εσ|Η τάφρος Μπέλιτσα, λίγο μετά τη συμβολή της με το ρέμα του Αγίου Ιωάννη και πριν από την εκβολή της στον Στρυμόνα.]]
Κάτοψη του οικισμού αποτυπώθηκε σε βρετανικούς στρατιωτικούς χάρτες χαρακωμάτων, σύμφωνα με τους οποίους, στα μέσα του 1918, ο οικισμός αποτελούνταν από 59 κτήρια και ένα μουσουλμανικό νεκροταφείο. Βορειοανατολικά, εκτός του οικισμού, βρισκόταν η εκκλησία της Αγίας Παρασκευής, ενώ περίπου 700 μέτρα βόρεια το τσιφλίκι (στη θέση του σημερινού υδραγωγείου). Σύμφωνα με αναφορά του [[Μουχτάρης|μουχτάρη]] του χωριού, κατά την έναρξη της [[Βουλγαρική κατοχή της ανατολικής Μακεδονίας (1916-1918)|Β΄ Βουλγαρικής Κατοχής (1916–1918)]] ο πληθυσμός της Βερζιανής ήταν 195 κάτοικοι, ενώ τον Μάρτιο του 1919 είχε μειωθεί σε 92 κατοίκους. Κατά τη διάρκεια της κατοχής, πέθαναν 15 άτομα, 43 εκτοπίστηκαν στη [[Βουλγαρία]], και κατασχέθηκαν 104 βόδια και αγελάδες, 60 άλογα και μουλάρια, 30 όνοι και 60 πρόβατα. Όλα τα σπίτια του χωριού εκθεμελιώθηκαν από τους Βούλγαρους.

Το 1919 ο πληθυσμός της περιοχής ήταν μικτός, αποτελούμενος από [[Βούλγαροι|Βούλγαρους]], [[Έλληνες]] και λίγους [[Τούρκοι (έθνος)|Τούρκους]]. Το 1920, η Βερζιανή προσαρτήθηκε στη νεοσύστατη κοινότητα Τοπολιάνης ([[Χρυσό Σερρών|Χρυσό]]) της Υποδιοίκησης Σερρών του [[Νομός Σερρών|νομού Σερρών]], μαζί με τα χωριά Κισισλίκ ή Τουμπίτσα ([[Νέος Σκοπός Σερρών|Νέος Σκοπός]]) και Σαλ-Αγά ([[Μονόβρυση Σερρών|Μονόβρυση]]).************ Στην [[Ελληνική απογραφή 1920|απογραφή της ίδιας χρονιάς]] καταγράφηκαν 123 κάτοικοι, ενώ μέχρι το 1922, οι περισσότεροι Βούλγαροι και Τούρκοι κάτοικοι είχαν εγκαταλείψει τον οικισμό.

Μετά τον [[Ελληνοτουρκικός πόλεμος (1919-1922)|ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1919–1922]] και τη [[Μικρασιατική Καταστροφή]], εγκαταστάθηκαν πρόσφυγες από τα Πιστικοχώρια της [[Μικρά Ασία|Μικράς Ασίας]], κυρίως από το χωριό Αγινάτοι. Η αρχική τους εγκατάσταση έγινε περίπου στο μέσο της οδού [[Σέρρες|Σερρών]]–[[Νιγρίτα]]ς, πολύ κοντά στον ποταμό [[Στρυμόνας|Στρυμόνα]] και στις σημερινές θέσεις των κοινοτήτων [[Κωνσταντινάτο Σερρών|Κωνσταντινάτου]] και [[Σκούταρι Σερρών|Σκουτάρεως]]. Ωστόσο, οι συχνές πλημμύρες τους ανάγκασαν να εγκαταλείψουν την περιοχή και τελικά να εγκατασταθούν 12 χιλιόμετρα νοτιότερα, στον λόφο όπου βρισκόταν το τσιφλίκι της Βερζιανής. Εκεί δεν κινδύνευαν να κατακλύζονται από τις πλημμύρες των ποταμών. Στην αρχή αντίκρισαν μόνο λίγα χωράφια στην ανώτερη περιοχή, ενώ παντού αλλού υπήρχαν [[Έλος|βάλτοι]]. Ζούσαν σε σκηνές, μέχρι να χτίσουν καλύβες από καλάμια, ενώ η υδροδότηση αρχικά γινόταν από τρεις σχετικά αλμυρές πηγές. Οι λίγοι Βούλγαροι και Τούρκοι που είχαν απομείνει, αποχώρησαν στο πλαίσιο της [[Ελληνοτουρκική ανταλλαγή πληθυσμών του 1923|ανταλλαγής πληθυσμών]] και στην απογραφή προσφύγων του 1923 καταγράφηκαν 199 πρόσφυγες.
Μετά την άφιξη των προσφύγων έγινε προσωρινή κατανομή γης, δέκα στρέμματα ανά οικογένεια. Οι άνθρωποι από τη Μικρά Ασία ήταν συνηθισμένοι στην παραγωγή μόνο μεταξιού και σιταριού, και συνέχισαν την παράδοσή τους, σπέρνοντας σιτάρι από τον πρώτο κιόλας χρόνο, παρά τους κινδύνους πλημμύρας. Οι κακές σοδειές ανάγκασαν τους κατοίκους να βρουν επιπλέον μέσα επιβίωσης: οι άνδρες εργάζονταν με ημερομίσθιο σε άλλα χωριά, ενώ οι γυναίκες ζητιάνευαν. Η [[ελονοσία]] αποτέλεσε σοβαρό πρόβλημα και το 60% των θανάτων μεταξύ 1922 και 1953 οφειλόταν σε αυτήν. Το 1927, ο νέος οικισμός ονομάστηκε ''[[Ψυχικό Σερρών|Ψυχικό]]'', από ελεύθερη ερμηνεία του παλιού ονόματος ''Βέρ-τζανί – «δώσε ψυχή»''. Την ίδια χρονιά, αποσπάστηκε από την προηγούμενη κοινότητα και ορίστηκε έδρα της νεοσύστατης κοινότητας [[Ψυχικό Σερρών|Ψυχικού]]. Ο νέος οικισμός ουσιαστικά διαδέχθηκε τον παλαιό οικισμό της Βερζιανής, συγκεντρώνοντας τον προσφυγικό πληθυσμό της περιοχής.[[Αρχείο:Κάτω_Ψυχικό_-_Οριστική_διανομή_αγροτεμαχίων_1933.jpg|μικρογραφία|283x283εσ|Απόσπασμα χάρτη οριστικής διανομής αγροτεμαχίων του 1933, όπου διακρίνεται η θέση του Κάτω Ψυχικού (Κάτω Μαχαλάς).]]Η μόνιμη στέγαση ξεκίνησε το 1928, όταν η [[Επιτροπή Αποκατάστασης Προσφύγων]] κατασκεύασε σπίτια για όσες οικογένειες εξακολουθούσαν να ζουν σε καλύβες. Την ίδια χρονιά κατασκευάστηκε [[Αρτεσιανό νερό|αρτεσιανό]] πηγάδι και το χωριό απέκτησε άφθονο και καλής ποιότητας νερό. Σύμφωνα με στοιχεία της [[Επιτροπή Αποκατάστασης Προσφύγων|ΕΑΠ]], προωθήθηκαν και εγκαταστάθηκαν στο Ψυχικό τουλάχιστον 200 οικογένειες προσφύγων. Έτσι, στην [[Ελληνική απογραφή 1928|απογραφή του 1928]] καταγράφηκαν 755 κάτοικοι. Σύμφωνα με τη Ρουθ Μαρί Γιέιγκερ, το 1932 οι 208 οικογένειες του χωριού περιλάμβαναν: 14 ντόπιες οικογένειες, 162 από τη Μικρά Ασία, 28 από την Ανατολική Θράκη και 4 ελληνικές οικογένειες από τη Βουλγαρία.

Στις αρχές της δεκαετίας του 1930, εκτελέστηκαν στην πεδιάδα των Σερρών μεγάλα αντιπλημμυρικά και εγγειοβελτιωτικά δημόσια έργα. Στην περιοχή της Βερζιανής έγινε αποξήρανση της [[Λίμνη Αχινού|λίμνης Αχινού]] και ρύθμιση των κοιτών του [[Στρυμόνας|Στρυμόνα]] και της Μπέλιτσας. Τα έργα αυτά μεταμόρφωσαν πλήρως την περιοχή, απαλλάσσοντάς την από τις ελώδεις εκτάσεις και αποδίδοντας νέες εκτάσεις προς καλλιέργεια. Στα μέσα της δεκαετίας του 1930, μεγάλα [[τρακτέρ]] καθάρισαν τους βάλτους και τα δάση, επιτρέποντας στους χωρικούς να καλλιεργήσουν τόσο την πεδιάδα όσο και τους λόφους. Οι κύριες καλλιέργειες ήταν [[σιτάρι]], [[κριθάρι]] και [[Καπνός (φυτό)|καπνός]]. Μεταξύ 1932 και 1940, η παραγωγή διπλασιάστηκε λόγω της αποξήρανσης των ελών και βελτίωσης των σπόρων.

Ο παλιός οικισμός της Βερζιανής καταγράφηκε εκ νέου στην [[ελληνική απογραφή του 1940]] με την ονομασία ''Κάτω Ψυχικόν'', προκειμένου να διακρίνεται από τον νεότερο οικισμό του [[Ψυχικό Σερρών|Ψυχικού]].*****' Πιθανόν, εκείνη την εποχή μερικές οικογένειες ή αγρότες εξακολουθούσαν να κατοικούν ή να χρησιμοποιούν τα κτίσματα του παλιού χωριού. Κάτοψη του Κάτω Ψυχικού είναι ορατή σε αεροφωτογραφίες της περιόδου 1945*–*1960. Ωστόσο, ο οικισμός δεν διατηρήθηκε για μεγάλο χρονικό διάστημα και καταργήθηκε οριστικά το 1961, καθώς έπαψε να καταγράφεται στις ελληνικές απογραφές. Σήμερα, δεν σώζονται ερείπια ή ίχνη του Κάτω Ψυχικού και στη θέση του εκτείνονται αγροκτήματα. Η μοναδική κατασκευή που στέκει ακόμη όρθια είναι η εκκλησία της Αγίας Παρασκευής, χτισμένη λίγο έξω από τα όρια του οικισμού. Ο σύγχρονος οικισμός του Ψυχικού, σύμφωνα με την απογραφή του 2021, αριθμεί 662 κατοίκους.

## Πληθυσμός

 απογραφή προσφύγων

## Φωτογραφίες

Αρχείο:Κάτω Ψυχικό Σερρών 2.jpg|Η θέση όπου βρισκόταν το Κάτω Ψυχικό.
Αρχείο:Κάτω Ψυχικό Σερρών 3.jpg|Η θέση όπου βρισκόταν το Κάτω Ψυχικό.
Αρχείο:Κάτω Ψυχικό Σερρών 4.jpg|Η θέση όπου βρισκόταν το Κάτω Ψυχικό.
Αρχείο:Κάτω Ψυχικό Σερρών 5.jpg|Ο σύγχρονος οικισμός του Ψυχικού.
Αρχείο:Εκκλησία Αγία Παρασκευή στο Κάτω Ψυχικό Σερρών.jpg|Η εκκλησία της Αγίας Παρασκευής.


## Πηγές
* *History of the Corps of Royal Engineers. Volume VI. Gallipoli, Macedonia, Egypt and Palestine 1914–18*, Chapter XVI (The Institution of Royal Engineers, 1952), σελ. 132–133.
* Nicoara Beldiceanu, Irene Beldiceanu*–*Steinherr, *Un Paléologue inconnu de la région de Serrès* (Peeters Publishers, 1971), σελ. 5–17.
* Ruth Marie Yeager, *Refugee Settlement and Village Change in the District of Serres, Greece, 1912–1940* (University of California, 1979), σελ. 376–378, ISBN 9798413100080.
* Δημήτρης Καλπακίδης, *Τα Εννιά (9) Πιστικοχώρια της Μ. Ασίας, Ιστορία και Κοινωνική Ζωή* (1987), σελ. 105*–*111.
* Ευαγγελία Μπαλτά, *Les vakifs de Serrès et de sa règion (aux XVe et XVIe siècles)* (Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών, 1995). σελ. 135*–*138. ISBN 960-7094-31-X.
* Νικόλαος Ρουδομέτωφ, *Τετράδια Βουλγαρικής Κατοχής. Ανατολική Μακεδονία 1916–18*, Τόμος 3ος, (Ιστορικό & Λογοτεχνικό Αρχείο Καβάλας, 2008), σελ. 300, ISBN 9789609800112.

## Παραπομπές


Κατηγορία:Εγκαταλελειμμένα χωριά της περιφερειακής ενότητας Σερρών
Κατηγορία:Δήμος Εμμανουήλ Παππά