Μανίλια

Ο όρος **Μανίλιες** (Manillas) είναι μια μορφή εμπορευματικού χρήματος, συνήθως κατασκευασμένες από ορείχαλκο, μπρούντζο, ή χαλκό, που χρησιμοποιούνταν στη Δυτική Αφρική. Παράγονταν σε μεγάλους αριθμούς σε ένα ευρύ φάσμα σχεδίων, μεγεθών και βαρών. Προερχόμενες πριν από την αποικιακή περίοδο, ίσως ως αποτέλεσμα του εμπορίου με την Πορτογαλική Αυτοκρατορία, οι μανίλιες συνέχισαν να χρησιμεύουν ως χρήμα και διακοσμητικά αντικείμενα μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1940 και εξακολουθούν να χρησιμοποιούνται μερικές φορές ως διακόσμηση σε χέρια, πόδια και γύρω από το λαιμό. Στη λαϊκή κουλτούρα, συνδέονται ιδιαίτερα με το Δουλεμπόριο του Ατλαντικού.

## Προέλευση και ετυμολογία
Το όνομα *μανίλια* λέγεται ότι προέρχεται από το ισπανικό για "βραχιόλι" , το πορτογαλικό για "δαχτυλίδι χεριού" , ή από το λατινικό  (χέρι) ή από το , πληθυντικός του  (κολιέ). Συνήθως έχουν σχήμα πετάλου, με καταλήξεις που κοιτάζουν η μία την άλλη και είναι περίπου ρομβοειδείς. Η πρωιμότερη χρήση των μανίλιων ήταν στη Δυτική Αφρική. Ως μέσο ανταλλαγής ξεκίνησαν στην Κάλαμπαρ. Η Κάλαμπαρ ήταν η κύρια πόλη του αρχαίου νοτιοανατολικού νιγηριανού παράκτιου βασιλείου με αυτό το όνομα. Ήταν εδώ το 1505 που ένας σκλάβος μπορούσε να αγοραστεί για 8–10 μανίλιες, και ένας χαυλιόδοντας ελέφαντα για μία χάλκινη μανίλια.

Οι μανίλιες είναι άκαμπτες και κυκλικές με ανοιχτά άκρα μπροστά.

## Τύποι

Οι Αφρικανοί κάθε περιοχής είχαν ονόματα για κάθε ποικιλία μανίλιας, πιθανώς ποικίλλουσες τοπικά. Τις εκτιμούσαν διαφορετικά και ήταν πολύ συγκεκριμένοι για τους τύπους που θα δέχονταν. Οι μανίλιες διαφοροποιούνταν εν μέρει και εκτιμούνταν από τον ήχο που έκαναν όταν χτυπούσαν.

Μια έκθεση του Βρετανού Προξένου της Φερνάντο Πο το 1856 απαριθμούσε πέντε διαφορετικά σχέδια μανίλιων σε χρήση στη Νιγηρία. Η *Antony Manilla* ήταν καλή σε όλες τις εσωτερικές αγορές· η *Congo Simgolo* ή 'με λαιμό μπουκαλιού' ήταν καλή μόνο στην αγορά Opungo· η *Onadoo* ήταν καλύτερη για την Παλιά Κάλαμπαρ, τη χώρα των Ίγκμπο μεταξύ Μπόνι Νέο Καλαμπάρι και το βασίλειο της Okrika· η *Finniman Fawfinna* ήταν αποδεκτή στην πόλη Juju και στην αγορά Qua, αλλά μόνο η μισή αξία της *Antony*· και η *Cutta Antony* εκτιμήθηκε από τους ανθρώπους στην Ουμπάλα.

Η εξάπλωση των αφρικανικών ονομάτων οφείλεται πιθανώς περισσότερο σε περιφερειακά έθιμα παρά σε πραγματική εξειδίκευση κατασκευής. Το 'Mkporo' είναι πιθανότατα μια ολλανδική ή βρετανική μανίλια και το 'Popo' είναι γαλλική, αλλά τα υπόλοιπα είναι παραδείγματα ενός ενιαίου εξελισσόμενου προϊόντος του Μπέρμιγχαμ.

Ένας σημαντικός θησαυρός είχε μια ομάδα 72 τεμαχίων με παρόμοια πατίνα και κρούστα εδάφους, υποδηλώνοντας κοινή ταφή. Υπήρχαν 7 Mkporo· 19 Nkobnkob-στρογγυλό πόδι· 9 Nkobnkob-οβάλ πόδι· και 37 Popo-τετράγωνο πόδι. Οι ελαφρύτερες 'Nkobnkobs' στον θησαυρό ήταν 108 γρ. και 114 γρ., ενώ βρίσκονται τακτικά (που ονομάζονται Onoudu) κάτω των 80 γρ., αυτό υποδηλώνει ότι η ομάδα θάφτηκε σε ένα συγκεκριμένο σημείο της εξέλιξης του μεγέθους της μανίλιας. Τα Mkporo είναι κατασκευασμένα από ορείχαλκο. Η αντιστοιχία βάρους του οβάλ ποδιού Nkobnkob με το υψηλό άκρο του εύρους του στρογγυλού ποδιού υποδηλώνει ότι είναι είτε η παλαιότερη ποικιλία, είτε σύγχρονη με τα παλαιότερα στρογγυλά πόδια. Η αποκλειστική παρουσία της "τετράγωνης" ποικιλίας του γαλλικού Popo, που κανονικά είναι σπάνια μεταξύ των ομάδων κυκλοφορίας των Popos, υποδηλώνει ότι αυτή είναι η παλαιότερη ποικιλία. Οι παλαιότερες γαλλικές μανίλιες είναι πιθανόν σύγχρονες με τα παλαιότερα βρετανικά κομμάτια.

Μερικές φορές διακρίνονται από τις μανίλιες κυρίως από τη φορητότητά τους, ένας μεγάλος αριθμός περιφερειακών τύπων που ονομάζονται "χρήματα βραχιόλια" και "χρήματα περικνημίδες". Ορισμένα είναι αρκετά ομοιόμορφα σε μέγεθος και βάρος και χρησίμευαν ως νομίσματα λογιστικής όπως οι μανίλιες, αλλά άλλα φοριόντουσαν στην πραγματικότητα ως επίδειξη πλούτου. Οι λιγότερο ευκατάστατοι θα μιμούνταν τις κινήσεις των "καλύτερων" που ήταν τόσο επιβαρημένοι από το βάρος των μανίλιων που κινούνταν με έναν πολύ χαρακτηριστικό τρόπο. Οι μεγαλύτερες μανίλιες είχαν πολύ πιο ανοιχτό σχήμα.

## Ιστορία

### Προέλευση

Ορισμένες πηγές αποδίδουν την εισαγωγή τους στους αρχαίους Φοίνικες που εμπορεύονταν κατά μήκος της δυτικής ακτής της Αφρικής ή ακόμη και σε πρώιμους Καρχηδόνιους εξερευνητές και εμπόρους. Οι Αιγύπτιοι έχουν επίσης προταθεί καθώς χρησιμοποιούσαν ημικυκλικό χρήμα. Μια πρόταση είναι ότι οι Νιγηριανοί ψαράδες τις έβρισκαν στα δίχτυα τους από ναυάγια ευρωπαϊκών πλοίων ή τις έφτιαχναν από τα χάλκινα 'καρφιά' που χρησιμοποιούνταν σε ξύλινα ιστιοφόρα που ναυάγησαν στον Κόλπο του Μπενίν. Μια θεωρία είναι ότι αν ήταν ιθαγενείς, αντέγραψαν ένα βραχιόλι από ύφασμα Ραφία με ανοιχτά άκρα που φορούσαν οι γυναίκες, άλλη ότι το *μοντούα* των Γιορούμπα με τα διογκωμένα άκρα του ενέπνευσε το σχήμα της μανίλιας.

Μεταλλικά βραχιόλια και περικνημίδες ήταν το κύριο «χρήμα» και συνήθως φοριόντουσαν από γυναίκες για να επιδείξουν τον πλούτο του συζύγου τους. Οι πρώτοι Πορτογάλοι έμποροι βρήκαν έτσι μια προϋπάρχουσα και πολύ βολική προθυμία να δεχτούν απεριόριστο αριθμό αυτών των "βραχιολιών", και αναφέρονται από τον Ντουάρτε Πατσέκο Περέιρα που έκανε ταξίδια στη δεκαετία του 1490 για να αγοράσει χαυλιόδοντες ελεφαντόδοντου, σκλάβους και πιπέρι. Περιγράφοντας την ανταλλαγή, με το Βασίλειο του Μπενίν, στο *Esmeraldo de situ orbis* του 1508:

Μέχρι το 1522 στο Μπενίν, μια σκλάβα 16 ετών κόστιζε 50 μανίλιες· ο Βασιλιάς της Πορτογαλίας έβαλε όριο 40 μανίλιες ανά σκλάβο για να σταματήσει αυτό τον πληθωρισμό.

Η πρωιμότερη αναφορά στη χρήση των Manillas στην Αφρική δείχνει την προέλευσή της από την Κάλαμπαρ, την πρωτεύουσα της Κρατίδιο Κρος Ρίβερ της παράκτιας Νοτιοανατολικής Νιγηρίας. Έχει τεκμηριωθεί ότι το 1505 στην Κάλαμπαρ (Νιγηρία), οι Manillas χρησιμοποιούνταν ως μέσο ανταλλαγής, μία *μανίλια* άξιζε ένα μεγάλο δόντι ελέφαντα, και ένας σκλάβος κόστιζε μεταξύ οκτώ και δέκα μανίλιες. Χρησιμοποιούνταν επίσης στον ποταμό Μπενίν το 1589 και πάλι στην Κάλαμπαρ το 1688, όπου Ολλανδοί έμποροι αγόραζαν σκλάβους έναντι πληρωμής σε ακατέργαστες γκρίζες χάλκινες περικαρπίδες που έπρεπε να είναι πολύ καλοφτιαγμένες αλλιώς θα απορρίπτονταν γρήγορα.

Εκτός από την παλαιότερη αναφορά, η προέλευση των μανίλιων από την Καλαμπάρ για χρήση στην Αφρική και ιδιαίτερα στη Νιγηρία επιβεβαιώνεται επίσης από το αφρικανικό και παγκόσμιο άλλο όνομα για τις μανίλιες ως **Òkpòhò**, που είναι μια (Έφικ) λέξη για τα χρήματα που χρησιμοποιείται σε αυτή την αναφορά και στους τίτλους των εικόνων σε αυτή την αναφορά.

### Ο ρόλος στο δουλεμπόριο
Στις αρχές του 16ου αιώνα ήταν κοινό στο δουλεμπόριο οι μεταφορείς να μεταφέρουν μανίλιες στην ακτή της Αφρικής, και σταδιακά οι μανίλιες έγιναν το κύριο νόμισμα αυτού του εμπορίου.

Οι Πορτογάλοι σύντομα παραμερίστηκαν από τους Βρετανούς, τους Γάλλους και τους Ολλανδούς, οι οποίοι όλοι είχαν εντατικές σε εργασία φυτείες στις Δυτικές Ινδίες, και αργότερα από τους Αμερικανούς. Ένα τυπικό ταξίδι μετέφερε μανίλιες και χρηστικά ορειχάλκινα αντικείμενα όπως τηγάνια και λεκάνες στη Δυτική Αφρική, όπου ανταλλάσσονταν με σκλάβους. Η τιμή ενός σκλάβου, εκφρασμένη σε μανίλιες, ποίκιλλε σημαντικά ανάλογα με την εποχή, τον τόπο και τον συγκεκριμένο τύπο μανίλιας που προσφερόταν.

### Παραγωγή και σχέδια

Ο χαλκός ήταν ο «κόκκινος χρυσός» της Αφρικής και είχε εξορυχθεί εκεί και είχε ανταλλαχθεί σε όλη τη Σαχάρα από Ιταλούς και Άραβες εμπόρους. Δεν είναι βέβαιο πώς έμοιαζαν οι πορτογαλικές ή οι ολλανδικές μανίλιες. Από σύγχρονες καταγραφές, γνωρίζουμε ότι οι πρώτες πορτογαλικές κατασκευάστηκαν στην Αμβέρσα για τον μονάρχη και πιθανώς άλλα μέρη, και είχαν μήκος περίπου , πάχος περίπου , ζυγίζοντας  το 1529, αν και μέχρι το 1548 οι διαστάσεις και το βάρος μειώθηκαν σε περίπου -. Σε πολλά μέρη ο ορείχαλκος, ο οποίος είναι φθηνότερος και ευκολότερος στην χύτευση, προτιμήθηκε από τον χαλκό, οπότε οι Πορτογάλοι εισήγαγαν μικρότερες, κίτρινες μανίλιες από χαλκό και μόλυβδο με ίχνη ψευδαργύρου και άλλων μετάλλων. Στο βιβλίο *Benin, Royal Art of Africa*, του Armand Duchateau, υπάρχει μια τεράστια μανίλα  σε πλάτος και  σε πάχος, χονδροειδώς χυτευμένη με όψεις σε μορφή σκαφιδίου, και καλά φθαρμένη. Θα μπορούσε να είναι η βαρύτερη (δεν δίνεται βάρος) και παλαιότερη γνωστή μανίλα. Ωστόσο, στο ίδιο βιβλίο υπάρχει μια πλάκα με έναν Ευρωπαίο να κρατά δύο κομμάτια πολύ διαφορετικής μορφής, σε σχήμα ημισελήνου χωρίς διακοσμημένα άκρα, αν και φαινομενικά βαριά αν οι αναλογίες είναι σωστές. Σήμερα, κομμάτια αυτού του μεγέθους και αμβλείας μορφής συνδέονται με τη Κονγκό.

Μεταξύ 1504 και 1507, Πορτογάλοι έμποροι εισήγαγαν 287.813 *μανίλιες* από την Πορτογαλία στη Γουινέα μέσω του εμπορικού σταθμού του Σάο Ζόρζε ντα Μίνα. Το πορτογαλικό εμπόριο αυξήθηκε τις επόμενες δεκαετίες, με 150.000 μανίλιες ετησίως να εξάγονται σε μέρη όπως το εμπορικό τους οχυρό στην Ελμίνα, στην Χρυσή Ακτή, μεταξύ 1519 και 1522, και μια παραγγελία για 1,4 εκατομμύρια μανίλιες να τίθεται, το 1548, σε έναν Γερμανό έμπορο της οικογένειας Fugger, για την υποστήριξη του εμπορίου. Η παραγγελία προέβλεπε την προμήθεια τόσο 250g μανίλιων τύπου Γουινέας όσο και 312g μανίλιων τύπου Μίνας. Καθώς οι Ολλανδοί άρχισαν να κυριαρχούν στο εμπόριο της Αφρικής, πιθανότατα μετέφεραν την παραγωγή από την Αμβέρσα στο Άμστερνταμ, συνεχίζοντας τις "ορείχαλκες" μανίλιες, αν και, όπως δηλώθηκε, δεν έχουμε ακόμη τρόπο να αναγνωρίσουμε θετικά τις ολλανδικές μανίλιες. Οι αναφορές των εμπόρων και των ταξιδιωτών είναι τόσο άφθονες όσο και συγκεκριμένες ως προς τα ονόματα και τις σχετικές αξίες, αλλά καμία ζωγραφιά ή λεπτομερής περιγραφή δεν φαίνεται να έχει διασωθεί που να μπορεί να συνδέσει αυτές τις αναφορές με συγκεκριμένους τύπους μανίλιων που βρίσκονται σήμερα. Τα προτιμώμενα μέταλλα ήταν αρχικά ο χαλκός, μετά ο ορείχαλκος περίπου στα τέλη του 15ου αιώνα και τέλος ο μπρούντζος περίπου το 1630.

Στις αρχές του 18ου αιώνα, το Μπρίστολ, με εταιρείες όπως η R. & W. King (μία από τις εταιρείες που αργότερα ενσωματώθηκαν στην United African Company), και στη συνέχεια το Μπέρμιγχαμ, έγιναν η σημαντικότερη ευρωπαϊκή πόλη κατασκευής ορείχαλκου. Είναι πιθανό ότι οι περισσότεροι τύποι ορειχάλκινων μανίλιων κατασκευάστηκαν εκεί, συμπεριλαμβανομένων των τύπων "μεσαίας περιόδου" Nkobnkob-Onoudu, των οποίων το βάρος προφανώς μειώθηκε με την πάροδο του χρόνου, και των ακόμη ελαφρύτερων τύπων "όψιμης περιόδου" όπως το Okpoho (από την λέξη Έφικ για τον ορείχαλκο) και αυτών που ανασύρθηκαν από το ναυάγιο του *Duoro* του 1843. Μεταξύ των τύπων της όψιμης περιόδου, τα βάρη των δειγμάτων επικαλύπτουν τις διακρίσεις των τύπων, υποδηλώνοντας σύγχρονη κατασκευή και όχι εξέλιξη των τύπων. Οι Popos, των οποίων η κατανομή βάρους τους τοποθετεί στο σημείο μετάβασης μεταξύ Nkobnkob και Onoudu, κατασκευάστηκαν στη Νάντη της Γαλλίας, πιθανώς και στο Μπέρμιγχαμ, και ήταν πολύ μικρές για να φορεθούν. Είναι φαρδύτερες από τους τύπους του Μπέρμιγχαμ και έχουν σταδιακή, παρά απότομη, διαπλάτυνση στα άκρα.

Μια κατηγορία βαρύτερων, πιο επιμήκων κομματιών, που πιθανότατα παράγονταν στην Αφρική, συχνά χαρακτηρίζονται από τους συλλέκτες ως "μανίλιες Βασιλιά" ή "Βασίλισσας". Συνήθως με διαπλατυσμένα άκρα και συχνότερα χάλκινες παρά ορειχάλκινες, εμφανίζουν ένα ευρύ φάσμα όψεων και σχεδίων. Οι πιο απλοί τύποι ήταν προφανώς νομίσματα ράβδων, αλλά οι πιο περίτεχνοι ανήκαν σε βασιλείς και χρησιμοποιούνταν ως νύμφη και σε μια προ-κηδεία "τελετή θανάτου". Σε αντίθεση με τις μικρότερες μανίλιες-νομίσματα, η εμβέλειά τους δεν περιοριζόταν στη δυτική Αφρική. Ένας ξεχωριστός ορειχάλκινος τύπος με τέσσερις επίπεδες όψεις και ελαφρώς διογκωμένα τετράγωνα άκρα, που κυμαίνονταν από περίπου -, παρήχθη από τους Jonga του Ζαΐρ και ονομαζόταν 'Onganda', ή 'onglese', φωνητικό γαλλικό για "Αγγλικό.". Άλλοι τύποι που συχνά ονομάζονται μανίλιες περιλαμβάνουν πρώιμα στριφτά κομμάτια βαρέως σύρματος (με και χωρίς "κόμπους") πιθανής προέλευσης Κάλαμπαρ, και βαριά, χάλκινα κομμάτια πολλαπλών σπειρών με διογκωμένα άκρα από τη Νιγηρία.

### Παρακμή

Η Διακήρυξη για το Εθνικό Νόμισμα του 1902 στη Νιγηρία απαγόρευσε την εισαγωγή *μανίλιων* εκτός με την άδεια του Ύπατου Αρμοστή. Αυτό έγινε για να ενθαρρυνθεί η χρήση κερμάτων. Ωστόσο, εξακολουθούσαν να χρησιμοποιούνται τακτικά και αποτελούσαν διοικητικό πρόβλημα στα τέλη της δεκαετίας του 1940. Η φυλή Ίμπο τα χρησιμοποιούσε ακόμα πριν από αυτό και στο Wukai ένα βαθύ μπολ με καλαμπόκι θεωρήθηκε ίσο με μία μεγάλη *μανίλια* και ένα δοχείο σε σχήμα φλιτζανιού γεμάτο αλάτι άξιζε μία μικρή *μανίλια*. Παρόλο που οι μανίλιες ήταν νόμιμο χρήμα, η αξία τους κυμαινόταν έναντι των νομισμάτων της Βρετανικής και Γαλλικής Δυτικής Αφρικής και οι εταιρείες εμπορίας φοινικέλαιου χειραγωγούσαν την αξία τους προς όφελός τους κατά την περίοδο της αγοράς.

Οι Βρετανοί ανέλαβαν μια μεγάλη ανάκληση που ονομάστηκε "επιχείρηση μανίλα" το 1948 για να τις αντικαταστήσουν με το νόμισμα της Βρετανικής Δυτικής Αφρικής. Η εκστρατεία ήταν σε μεγάλο βαθμό επιτυχής και πάνω από 32 εκατομμύρια κομμάτια αγοράστηκαν και πουλήθηκαν ως παλιοσίδερα. Η μανίλα, μια παραμένουσα υπενθύμιση του δουλεμπορίου, έπαψε να είναι νόμιμο χρήμα στη Βρετανική Δυτική Αφρική την 1η Απριλίου 1949 μετά από μια περίοδο απόσυρσης έξι μηνών. Επιτράπηκε στους ανθρώπους να κρατήσουν το πολύ 200 για τελετές όπως γάμους και κηδείες. Μόνο οι *Okpoho*, *Okombo* και *abi* αναγνωρίστηκαν επίσημα και "αγοράστηκαν" με 3 πένες, 1 πένις και μισό πένις αντίστοιχα. 32,5 εκατομμύρια *Okpoho*, 250.000 *okombo* και 50.000 *abi* παραδόθηκαν και ανταλλάχθηκαν. Ένας έμπορος μετάλλων στην Ευρώπη αγόρασε 2.460 τόνους μανίλιων, αλλά η άσκηση κόστισε ακόμα στον φορολογούμενο περίπου 284.000 λίρες.

Η Τράπεζα της Μπιάφρα θα απεικόνιζε μια μανίλα στα χαρτονομίσματα των πέντε και δέκα σελινιών της, μετά το 1968, και αργότερα στα νομίσματα.

### Αναβίωση
Ως περίεργα αντικείμενα για το τουριστικό εμπόριο και εσωτερικές "μη νομισματικές" χρήσεις, εξακολουθούν να κατασκευάζονται, συχνά από πιο σύγχρονα μέταλλα όπως το αλουμίνιο, αλλά τα σχέδια εξακολουθούν να είναι σε μεγάλο βαθμό παραδοσιακά. Οι μανίλιες μπορεί περιστασιακά να χρησιμοποιούνται ακόμη σε μερικά απομακρυσμένα χωριά στην Μπουρκίνα Φάσο (2000).

## Χρήσεις

Εσωτερικά, οι μανίλιες ήταν το πρώτο αληθινό νόμισμα γενικού σκοπού που ήταν γνωστό στη Δυτική Αφρική, χρησιμοποιούνταν για καθημερινές αγορές στην αγορά, ως νύφη, πληρωμή προστίμων, αποζημίωση μάντεων και για τις ανάγκες του άλλου κόσμου, ως χρήματα ταφής. Τα κελύφη καουριών, αξίας ενός μικρού κλάσματος μιας μανίλιας, χρησιμοποιούνταν για μικρές αγορές. Σε περιοχές εκτός της παράκτιας δυτικής Αφρικής και του ποταμού Νίγηρα, μια ποικιλία άλλων νομισμάτων, όπως βραχιόλια πιο σύνθετου ιθαγενούς σχεδιασμού, σιδερένιες μονάδες που συχνά προέρχονταν από εργαλεία, χάλκινοι ράβδοι, οι οποίοι συχνά λυγίζονταν σε βραχιόλια, και ο γνωστός Handa (Σταυρός Κατάνγκα) όλα χρησίμευαν ως ειδικού σκοπού νομίσματα. Καθώς το δουλεμπόριο έπαυε τον 19ο αιώνα, έπαυσε και η παραγωγή μανίλιας, η οποία ήδη γινόταν ασύμφορη. Μέχρι τη δεκαετία του 1890 η χρήση τους στην οικονομία εξαγωγών επικεντρώθηκε στο εμπόριο φοινικέλαιου. Πολλές μανίλιες λιώθηκαν από Αφρικανούς τεχνίτες για την παραγωγή έργων τέχνης. Οι μανίλιες κρεμιόντουσαν συχνά πάνω από έναν τάφο για να δείξουν τον πλούτο του αποθανόντος και στην περιοχή Degema του Μπενίν μερικές γυναίκες φορούν ακόμα μεγάλες μανίλιες γύρω από το λαιμό τους σε κηδείες, οι οποίες αργότερα τοποθετούνται στο οικογενειακό ιερό. Χρυσές μανίλιες λέγεται ότι κατασκευάστηκαν για τους πολύ σημαντικούς και ισχυρούς, όπως ο Βασιλιάς Τζάτζα της Οπόμπο το 1891.

## Παραπομπές

## Εξωτερικοί σύνδεσμοι
*Βιογραφία αντικειμένου: Manilla στο Μουσείο Πιτ Ρίβερς
*Νόμισμα Manilla, Δυτική Αφρική στην Πινακοθήκη Χάμιλ
*Μουσείο Νομισμάτων στην Κεντρική Τράπεζα της Νιγηρίας

Κατηγορία:Ιστορικά νομίσματα