Χαρτουλάριος

O **χαρτουλάριος** (λατιν. chartularius) ήταν -στην ύστερη Ρωμαϊκή και Βυζαντινή Αυτοκρατορία- ένας διοικητικός υπάλληλος, επιφορτισμένος με διοικητικά και φορολογικά καθήκοντα, είτε ως υφιστάμενος υπάλληλος μίας υπηρεσίας ή επαρχίας, είτε ως επικεφαλής διαφόρων ανεξάρτητων γραφείων.

## Ιστορία
Ο λατινικός τίτλος *chartulārius* προέρχεται από το *charta* (που προέρχεται από το ελληνικό *χάρτης*), ένας όρος που χρησιμοποιείται για επίσημα έγγραφα και βεβαιώνεται από το 326, όταν οι *chartularii* απασχολούντo στα δημόσια αρχεία (*scrinia*) των ανώτερων γραφείων του Ρωμαϊκού Kράτους (του praetorian prefecture, του officium, του magister militum, κ.ά.). Αρχικά κατώτεροι υπάλληλοι, τον 6ο αι. αυξήθηκαν σε σημασία, σε βαθμό που ο Πέτρος ο Πατρίκιος, όταν διακρίνει μεταξύ πολιτικών και στρατιωτικών αξιωματούχων, καλεί τους πρώτους *χαρτουλαρικίους*. Από τον 7ο αι., οι *χαρτουλάριοι* μπορούσαν είτε να χρησιμοποιηθούν ως επικεφαλής των τμημάτων σε μία φορολογική υπηρεσία (*σέκρετον* ή *λογοθέσιον*), ως επικεφαλής ανεξάρτητων τμημάτων, είτε στη θεματική (επαρχιακή) και ταγματική διοίκηση· καταγράφεται επίσης και ο περιστασιακός διορισμός *χαρτουλαρίων* ως επικεφαλής στρατού. Το εκκλησιαστικό αντίστοιχο ονομαζόταν χαρτοφύλαξ· και οι δύο όροι μερικές φορές χρησιμοποιήθηκαν εναλλακτικά.

## ''Χαρτουλάριοι''
* Οι **χαρτουλάριοι του [οξέος] δρόμου** (των γρήγορων επικοινωνιών): υφιστάμενοι αξιωματούχοι του τμήματος του Δρόμου, κάτω από τον *[[Λογοθέτης του Δρόμου|λογοθέτη του Δρόμου]]*.
* Οι λεγόμενοι **μεγάλοι χαρτουλάριοι του σεκρέτου** ως επικεφαλής των διαφόρων γραφείων του τμήματος του *Γενικού* (του Γενικού Οικονομικού τμήματος) και οι *χαρτουλάριοι τῶν ἀρκλῶν* ή *ἔξω χαρτουλάριοι* ως ανώτεροι αξιωματούχοι του θησαυροφυλακίου που αποστέλλοντο στις επαρχίες (έξω από την Κωνσταντινούπολη).
* Ο *χαρτουλάριος τοῦ οἰκιστικοῦ* ή πιο απλά *ο οικιστικός*, του οποίου οι ακριβείς λειτουργίες είναι άγνωστες, πιστοποιείται επίσης υπό το *Γενικόν*· Η θέση του έγινε ανεξάρτητο γραφείο ως τον 11ο αι., αλλά εξαφανίζεται μετά. Καταγράφεται ότι αυτός ήταν υπεύθυνος για τις φορολογικές απαλλαγές και είχε διάφορα νομικά καθήκοντα σε ορισμένα *θέματα* τον 11ο αι. Το γραφείο μπορεί να είχε συσχετιστεί με τους Αυτοκρατορικούς τομείς (*οίκους*).
* Οι **[μεγάλοι] χαρτουλάριοι του σεκρέτου**, ως ανώτεροι υπάλληλοι του τμήματος του *[[Λογοθέτης του Στρατιωτικού|λογοθέτη του Στρατιωτικού]]*, ο οποίος επόπτευε τα στρατιωτικά οικονομικά και περαιτέρω *χαρτουλαρίους* των (μεμονωμένων) *θεμάτων* και *ταγμάτων*, εποπτεύοντας τις οικονομικές υποθέσεις των θεματικών στρατευμάτων και των Αυτοκρατορικών *[[Τάγμα (στρατιωτικό)|ταγμάτων]]*, αντίστοιχα.
* Ο **χαρτουλάριος τou Σακελλίου**, υπεύθυνος του *Σακελλίου* (Θησαυροφυλακίου).
* Ο **[[Βεστιάριον|χαρτουλάριος του βεστιαρίου]]**, υπεύθυνος του ταμείου του Βεστιαρίου.
* Ο **[[Κανίκλειος|χαρτουλάριος του κανικλείου]]**, υπεύθυνος για το αυτοκρατορικό μελανοδοχείο *κανίκλειο*), μία θέση που δινόταν σε έναν από τους πιο αξιόπιστους βοηθούς του Ρωμαίου Αυτοκράτορα.
* O **χαρτουλάριος του σταύλου**, αρχικά ένας υφιστάμενος αξιωματούχος, υπό τον κόμη του Σταύλου. Tον 11ο αι. προστέθηκε το επίθετο *μέγας* και έγινε επικεφαλής τού τμήματός του, εποπτεύοντας τα Αυτοκρατορικά αγροκτήματα ιπποστασίων (*[[Μητάτο|μητάτα]]* ή *χαρτουλαράτα*) στα Βαλκάνια και τη Μικρά Ασία και ήταν υπεύθυνος για την προμήθεια υποζυγίων της Αυτοκρατορικής σειράς αποσκευών. Ένας ακόμη *χαρτουλάριος,* υπεύθυνος του μεγάλου καταυλισμού του στρατού (του απλήκτου) στα Μαλάγινα της Βιθυνίας, ο *χαρτουλάριος τῶν Μαλαγίνων* ήταν υφιστάμενος σε αυτόν. 
* Δύο *χαρτουλάριοι*, ένας για καθέναν από τους δύο *δήμους* -τους Μπλε (Βένετους) και τους Πράσινους- της Ρωμαϊκής πρωτεύουσας, της Κωνσταντινούπολης.
* Ο **μέγας χαρτουλάριος** ήταν ένας τίτλος επίτιμου Αυλικού της Παλαιολόγειας εποχής, που κατέγραψε ο ψευδο-Κωδινός, ο οποίος δεν είχε κάποιο συγκεκριμένο γραφείο ή λειτουργία.

## Βιβλιογραφικές αναφορές

## Πηγές
* 
* Haldon, John (1999). Warfare, State and Society in the Byzantine World, 565–1204. London: UCL Press. ISBN 1-85728-495-X.
* 

Κατηγορία:Βυζαντινοί διοικητικοί τίτλοι