Μάικ Λι (σκηνοθέτης)

Ο **Μάικ Λι** (Αγγλικά: Mike Leigh, 20 Φεβρουαρίου 1943 - ) είναι Άγγλος σεναριογράφος, παραγωγός, σκηνοθέτης και πρώην ηθοποιός με μια καριέρα στον κινηματογράφο, το θέατρο και την τηλεόραση που εκτείνεται σε περισσότερα από 60 χρόνια. Έχει αποσπάσει βραβεία στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου των Καννών, στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου του Βερολίνου και στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Βενετίας, τρία βραβεία BAFTA και υποψηφιότητες για επτά βραβεία Όσκαρ. Έλαβε επίσης διάκριση BAFTA το 2014 και χρίστηκε αξιωματικός του Τάγματος της Βρετανικής Αυτοκρατορίας το 1993 για τις υπηρεσίες του στην κινηματογραφική βιομηχανία.

Ο Λι σπούδασε στη Βασιλική Ακαδημία Δραματικής Τέχνης, στη Σχολή Τέχνης Camberwell, στην Κεντρική Σχολή Τέχνης και Σχεδίου και στη Σχολή Κινηματογράφου του Λονδίνου. Κατά τη βραχύβια καριέρα του στην υποκριτική, ερμήνευσε τον ρόλο ενός μουγκού στο επεισόδιο "The Flemish Shop" (1963) της σειράς *Maigret*. Ξεκίνησε να εργάζεται ως θεατρικός σκηνοθέτης και σεναριογράφος στα μέσα της δεκαετίας του 1960 και, στις δεκαετίες του 1970 και του 1980, πέρασε στη δημιουργία τηλεοπτικών θεατρικών έργων και ταινιών για την τηλεόραση του BBC. Ο Λι είναι γνωστός για τις μεγάλης διάρκειας τεχνικές πρόβας και αυτοσχεδιασμού με ηθοποιούς για να χτίσει χαρακτήρες και αφήγηση στις ταινίες του. Σκοπός του είναι να αποτυπώνει την πραγματικότητα και να παρουσιάζει "συναισθηματικές, υποκειμενικές, διαισθητικές, ενστικτώδεις, ευάλωτες ταινίες".

Οι πρώτες ταινίες του Λι είναι τα *Bleak Moments* (1971), *Meantime* (1983), *Life Is Sweet* (1990) και *Η ιστορία του Τζόνι / Γυμνός* (1993). Έλαβε υποψηφιότητες για Όσκαρ Καλύτερης Σκηνοθεσίας και Καλύτερου Πρωτότυπου Σεναρίου για τις ταινίες *Μυστικά και ψέματα* (1996) και *[[Το μυστικό της Βέρα Ντρέικ]]* (2004). Έλαβε επιπλέον υποψηφιότητες για Όσκαρ για τις ταινίες *[[Η παράσταση μιας ζωής]]* (1999), *Τυχερή και ευτυχισμένη* (2008) και *Μια χρονιά ακόμα* (2010). Άλλες αξιοσημείωτες ταινίες είναι τα *Όλα ή τίποτα* (2002), *Ο κος Τέρνερ* (2014), *Πίτερλου* (2018) και *Πικρές αλήθειες* (2024). Τα θεατρικά του έργα είναι: *«Smelling A Rat»*, *«It's a Great Big Shame»*, *«Greek Tragedy»*, *«Goose-Pimples»*, *«Ecstasy»* και *«Abigail's Party»* .

## Τα πρώτα χρόνια
Ο Λι γεννήθηκε στις 20 Φεβρουαρίου 1943 από την Φίλις Πολίν (το γένος Κάζεν) και τον Άλφρεντ Άμπραχαμ Λι, γιατρό. Ο Λι γεννήθηκε στο Μπρόκετ Χολ στο Γουέλγουιν Γκάρντεν Σίτι του Χερτφορντσάιρ, που τότε ήταν μαιευτήριο. Η μητέρα του, μετά τη γέννα, πήγε να μείνει με τους γονείς της στο Χερτφορντσάιρ για παρηγοριά και υποστήριξη, ενώ ο σύζυγός της υπηρετούσε ως λοχαγός στο Βασιλικό Ιατρικό Σώμα του Στρατού. Ο Λι μεγάλωσε στην περιοχή Μπρόουτον, Σάλφορντ του Λάνκασαϊρ. Προέρχεται από εβραϊκή οικογένεια. Οι παππούδες του από την πλευρά του πατέρα του ήταν Ρωσοεβραίοι μετανάστες που εγκαταστάθηκαν στο Μάντσεστερ. Το επώνυμο, αρχικά Λίμπερμαν, μετατράπηκε σε αγγλικό το 1939 «για προφανείς λόγους». Όταν τελείωσε ο πόλεμος, ο πατέρας του Λι ξεκίνησε την καριέρα του ως γενικός παθολόγος στο Higher Broughton. Ο Λι φοίτησε στο Salford Grammar School, όπως και ο φίλος του σκηνοθέτης Λες Μπλερ, ο οποίος έκανε την παραγωγή της πρώτης μεγάλου μήκους ταινίας του Λι με τίτλο *Bleak Moments* (1971). Στο σχολείο αρρένων, υπήρχε ισχυρή παράδοση στο θέατρο και ένας Άγγλος δάσκαλος προμήθευε τη βιβλιοθήκη με νεοεκδοθέντα θεατρικά έργα.

Εκτός σχολείου, ο Λι διέπρεψε στο παράρτημα του εργατικού σιωνιστικού νεολαιίστικου κινήματος Habonim στο Μάντσεστερ. Στα τέλη της δεκαετίας του 1950, παρακολούθησε καλοκαιρινές κατασκηνώσεις και χειμερινές δραστηριότητες σε όλη τη χώρα στις χριστουγεννιάτικες διακοπές. Την ίδια εποχή, το πιο σημαντικό μέρος της καλλιτεχνικής του διάπλασης ήταν ο κινηματογράφος, αν και αυτό συμπληρώθηκε από την ανακάλυψη του Πικάσο, του σουρεαλισμού, του κωμικού ραδιοφωνικού προγράμματος *[[The Goon Show]]*, ακόμη και από οικογενειακές επισκέψεις στην Ορχήστρα Hallé. Ο πατέρας του αντιτάχθηκε έντονα στην ιδέα ότι ο Λι θα μπορούσε να γίνει ζωγράφος ή ηθοποιός. Του απαγόρευσε τη συνήθειά του να σκιτσάρει τους επισκέπτες που έρχονταν στο σπίτι και τον θεωρούσε προβληματικό παιδί λόγω των δημιουργικών του ενδιαφερόντων. Το 1960, «προς απόλυτη έκπληξή του», ο Λι κέρδισε υποτροφία για τη Βασιλική Ακαδημία Δραματικής Τέχνης του Λονδίνου. Αρχικά εκπαιδεύτηκε ως ηθοποιός και άρχισε να βελτιώνει τις σκηνοθετικές του δεξιότητες στη Σχολή Υποκριτικής East 15, όπου γνώρισε την ηθοποιό Άλισον Στέντμαν.

Ο Λι αντέδρασε αρνητικά στο πρόγραμμα της Ακαδημίας, που κάθε βδομάδα τον μάθαινε να «γελάει, να κλαίει και να χαϊδεύεται» και έγινε ακοινώνητος μαθητής. Αργότερα φοίτησε στη Σχολή Τεχνών και Χειροτεχνίας Camberwell (το 1963), στην Κεντρική Σχολή Τέχνης και Σχεδίου και στη Σχολή Τεχνικής Κινηματογράφου του Λονδίνου. Φτάνοντας στο Λονδίνο, μια από τις πρώτες ταινίες που είδε ήταν οι *[[Σκιές (ταινία, 1959)|Σκιές]]* (1959), μια αυτοσχέδια ταινία του Τζον Κασσαβέτη, στην οποία ένα καστ αγνώστων «ζούσε, αγαπούσε και να μάλωνε» στους δρόμους της Νέας Υόρκης, και ο Λι «ένιωσε ότι θα μπορούσε να δημιουργήσει ολοκληρωμένα έργα από την αρχή με μια ομάδα ηθοποιών». Άλλες επιρροές της εποχς εκείνης ήταν το θεατρικό έργο «Ο επιστάτης» του Χάρολντ Πίντερ —«Ο Λι μαγεύτηκε από το έργο και την παράσταση»— ο Σάμιουελ Μπέκετ, του οποίου τα μυθιστορήματα διάβαζε με πάθος, και ο Φλαν Ομπράιαν, του οποίου την «τραγικοκωμωδία» βρήκε ιδιαίτερα ελκυστική. Σημαντικές και επιδραστικές παραστάσεις που είδε εκείνη την περίοδο ήταν τα «Endgame» του Μπέκετ, «Βασιλιάς Ληρ» του Πίτερ Μπρουκ και το 1965 «Η δολοφονία του Μαρά» του Πίτερ Βάις, μια παράσταση μέσω αυτοσχεδιασμού, με τους ηθοποιούς να βασίζουν τους χαρακτήρες τους σε ανθρώπους που είχαν επισκεφτεί σε ψυχιατρική κλινική. Οι οπτικοί κόσμοι των Πικάσο, Ρόναλντ Σιρλ, Τζορτζ Γκρος και Γουίλιαμ Χόγκαρθ άσκησαν ένα άλλο είδος επιρροής. Ο Λι ερμήνευσε μικρούς ρόλους σε αρκετές βρετανικές ταινίες στις αρχές της δεκαετίας του 1960 (*Το τέλειο έγκλημα*, *Two Left Feet*) και υποδύθηκε έναν νεαρό μουγκό, που ανακρινόταν από τον Ρούπερτ Ντέιβις, στην τηλεοπτική σειρά *Maigret* του BBC. Το 1964-65, συνεργάστηκε με τον Ντέιβιντ Χάλιγουελ και σχεδίασε και σκηνοθέτησε την πρώτη του παράσαση, με τίτλο «Little Malcolm and His Struggle Against the Eunuchs» στο θέατρο Unity.

Ο Λι έχει χαρακτηριστεί «ταλαντούχος σκιτσογράφος... ένας βόρειος που ήρθε από τον νότο, ελαφρώς εύθικτος, έντονα περήφανος (και επικριτικός) για τις ρίζες του και την εβραϊκή του καταγωγή· και είναι παιδί της δεκαετίας του 1960 και της έκρηξης ενδιαφέροντος για τον ευρωπαϊκό κινηματογράφο και τις δυνατότητες της τηλεόρασης».

## Καριέρα

### 1965–1979: Θεατρικά έργα και τηλεταινίες
Το 1965, η Λι άρχισε να εργάζεται στο Κέντρο Τέχνης των Midlands στο Μπέρμιγχαμ ως βοηθός σκηνοθέτη και άρχισε να πειραματίζεται με την ιδέα ότι η συγγραφή και οι πρόβες θα μπορούσαν να αποτελούν μέρος της ίδιας διαδικασίας. Το «The Box Play», ένα οικογενειακό σενάριο που σκηνοθετήθηκε σε ένα κουτί σαν κλουβί, ενώ ακολούθησαν δύο ακόμη «αυτοσχεδιαστικά» έργα.

Μετά το διάλειμμα του Μπέρμιγχαμ, ο Λι βρήκε ένα διαμέρισμα στο Γιούστον, όπου έζησε τα επόμενα 10 χρόνια. Μεταξύ 1966-1967, εργάστηκε ως βοηθός σκηνοθέτη στη Βασιλική Σαιξπηρική Εταιρεία σε παραστάσεις των έργων «Μάκβεθ», «Κοριολανός» και «Το ημέρωμα της στρίγγλας». Εργάστηκε σε ένα αυτοσχέδιο έργο με επαγγελματίες ηθοποιούς με το όνομα NENAA (ακρωνύμιο του "North East New Arts Association"), με θέμα τις φαντασιώσεις ενός κατοίκου του Τάινσαϊρ που εργαζόταν σε καφετέρια, με ιδέες για την ίδρυση ενός συλλόγου τεχνών στα βορειοανατολικά.

Το 1970, ο Λι έγραψε: «Κατάλαβα ότι πρέπει να ξεκινήσουμε με μια ομάδα εντελώς άσχετων χαρακτήρων (ο καθένας από τους οποίους είναι μια συγκεκριμένη δημιουργία του ηθοποιού του) και στη συνέχεια να περάσουμε από μια διαδικασία όπου εγώ πρέπει να τους κάνω να συναντηθούν και να χτίσω ένα δίκτυο πραγματικών σχέσεων. Το έργο θα προκύψει από τα αποτελέσματα». Μετά το Στράτφορντ-απόν-Έιβον, ο Λι σκηνοθέτησε μερικές παραστάσεις της δραματικής σχολής του Λονδίνου, όπως «The Honest Whore» του Τόμας Ντέκερ στη Σχολή Υποκριτικής E15 στο Λάφτον, όπου γνώρισε την Άλισον Στέντμαν. Το 1968, θέλοντας να επιστρέψει στο Μάντσεστερ, υπενοικίασε το διαμέρισμά του στο Λονδίνο και μετακόμισε στο Λέβενσαλμ. Αναλαμβάνοντας μια θέση μερικής απασχόλησης ως λέκτορας σε ένα καθολικό κολέγιο διδασκαλισσών, στο Σέντγκλι Παρκ, διηύθυνε έναν θεατρικό όμιλο και δημιούργησε και σκηνοθέτησε *τον* «Επίλογο», με θέμα έναν ιερέα που έχει αμφιβολίες. Για το Θέατρο Νέων του Μάντσεστερ, δημιούργησε και σκηνοθέτησε δύο έργα με μεγάλο θίασο, τα «Big Basil» και «Glum Victoria and the Lad with Specs» .

Καθώς η δεκαετία πλησίαζε στο τέλος της, ο Λι ήξερε ότι ήθελε να κάνει σινεμά και ότι «Ο τρόπος εργασίας είχε επιτέλους καθοριστεί. Θα γίνονταν συζητήσεις και πρόβες. Τα θεατρικά έργα ή οι ταινίες θα εξελισσόταν οργανικά με τους ηθοποιούς πλήρως απελευθερωμένους στη δημιουργική διαδικασία. Μετά από μια περίοδο εξερευνητικού αυτοσχεδιασμού, ο Λι έγραφε μια δομή, υποδεικνύοντας τη σειρά με την οποία διαδραματίζονταν οι σκηνές, συνήθως με μία μόνο απλή πρόταση: Ο Τζόνι και η Σόφι συναντιούνται· η Μπέτι φτιάχνει τα μαλλιά της Τζόι· [κ.λπ.] Και γίνονταν πρόβες επί προβών, μέχρι να επιτευχθεί η απαιτούμενη ποιότητα «φινιρίσματος»».

Τη δεκαετία του 1970, ο Λι γύρισε εννέα τηλεοπτικά έργα. Προηγούμενα θεατρικά έργα όπως τα "Nuts in May" (1976) και "Abigail's Party" (1977) ήταν περισσότερο σκοτεινές αλλά και χιουμοριστικές σάτιρες των τρόπων και των συμπεριφορών της μεσαίας τάξης. Τα έργα του είναι γενικά πιο καυστικά, προσπαθώντας έντονα να απεικονίσουν την κοινοτοπία της κοινωνίας. Τα "Goose-Pimples" και "Abigail's Party" επικεντρώνονται στη χυδαία μεσαία τάξη μέσα σε ένα εύθυμο σκηνικό ενός πάρτι που ξεφεύγει από τον έλεγχο. Η τηλεοπτική εκδοχή του "Abigail's Party" γυρίστηκε με κάποια ταχύτητα. Η Στέντμαν ήταν έγκυος εκείνη την εποχή και οι αντιρρήσεις του Λι για ελαττώματα στην παραγωγή, ιδιαίτερα στον φωτισμό, οδήγησαν στην προτίμησή του για τις θεατρικές ταινίες.

### 1980–1993: Οι πρώτες βρετανικές ταινίες
Το 1983, ο Λι σκηνοθέτησε το κωμικό δράμα *Meantime*, με πρωταγωνιστές τους Γκάρι Όλντμαν και Τιμ Ροθ. Η τηλεταινία προβλήθηκε στο Channel 4 και έκανε πρεμιέρα στο Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου του Βερολίνου. Για την Criterion Collection, ο Σον Ο Σάλιβαν έγραψε ότι η ταινία ασχολούνταν με «την κρίση εθνικής ταυτότητας που πυροδοτήθηκε από την εκλογή της Μάργκαρετ Θάτσερ το 1979».

Υπήρξε μια παύση στην καριέρα του Λι μετά τον θάνατο του πατέρα του τον Φεβρουάριο του 1985. Ο Λι βρισκόταν στην Αυστραλία εκείνη την εποχή — για να παρακολουθήσει ένα συνέδριο σεναριογράφων στη Μελβούρνη, ενώ στη συνέχεια είχε αποδεχτεί μια πρόσκληση να διδάξει στην Αυστραλιανή Σχολή Κινηματογράφου στο Σίδνεϊ — και στη συνέχεια «έθαψε τη μοναξιά και το αίσθημα απώλειας σε έναν μεγάλο κύκλο ανθρώπων, δημοσιότητας και ομιλιών». Σταδιακά επέκτεινε «το μακρύ ταξίδι της επιστροφής», επισκεπτόμενος το Μπαλί, τη Σιγκαπούρη, το Χονγκ Κονγκ και την Κίνα. Έχει πει: «Όλο αυτό ήταν μια καταπληκτική, αξέχαστη περίοδος στη ζωή μου. Αλλά όλα είχαν να κάνουν με προσωπικά συναισθήματα, με τον πατέρα μου, με το πού να πάω στη συνέχεια και με την επιθυμία μου να γυρίσω μια μεγάλου μήκους ταινία. Ένιωθα ότι βρισκόμουν στο τέλος ενός σταδίου της καριέρας μου και στην αρχή ενός άλλου».

Το πρότζεκτ του Λι του 1986 με την κωδική ονομασία «Rhubarb», για το οποίο είχε συγκεντρώσει ηθοποιούς στο Μπλάκμπερν, όπως οι Τζέιν Χόροκς, Τζούλι Γουόλτερς και Ντέιβιντ Θιούλις, ακυρώθηκε μετά από επτά εβδομάδες προβών και ο Λι επέστρεψε σπίτι. «Η φύση αυτού που κάνω είναι απόλυτα δημιουργική και πρέπει να το χωνέψεις και να το διατηρήσεις. Η ένταση μεταξύ αστικών προαστίων και του μποέμ αναρχισμού που υπάρχει στη δουλειά μου υπάρχει προφανώς και στη ζωή μου... Άρχισα να συνέρχομαι. Δεν δούλευα, απλώς έμενα σπίτι και φρόντιζα τα αγόρια». Το 1987, το Channel 4 διέθεσε κάποια χρήματα για μια ταινία μικρού μήκους και, με την Portman Productions, συμφώνησε να κάνει τη συμπαραγωγή στην πρώτη μεγάλου μήκους ταινία του Λι μετά το *Bleak Moments.*

Το 1988, ο Λι και ο παραγωγός Σάιμον Τσάνινγκ Γουίλιαμς ίδρυσαν την Thin Man Films, μια εταιρεία παραγωγής ταινιών με έδρα το Λονδίνο, για να γυρίσουν τις ταινίες του Λι. Επέλεξαν το όνομα της εταιρείας επειδή κανένας από τους δύο δεν ήταν αδύνατος (thin man). Αργότερα, το 1988, ο Λι γύρισε την ταινία *Μεγάλες ελπίδες*, η οποία έχει θέμα μια προβληματική οικογένεια της εργατικής τάξης. Οι μεταγενέστερες ταινίες του, όπως *Η ιστορία του Τζόνι / Γυμνός* και *[[Το μυστικό της Βέρα Ντρέικ]]*, είναι κάπως πιο σκληρές και βάναυσες και επικεντρώνονται περισσότερο στην εργατική τάξη.

Τη δεκαετία του 1990, ο Λι γνώρισε καλλιτεχνικές επιτυχίες, με ταινίες όπως η κωμωδία *Life Is Sweet* (1990) με τους Άλισον Στέντμαν, Τζιμ Μπρόντμπεντ, Τίμοθι Σπολ, Κλερ Σκίνερ και Τζέιν Χόροκς. Ήταν η τρίτη μεγάλου μήκους ταινία του και επικεντρώνεται σε μια οικογένεια της εργατικής τάξης στο βόρειο Λονδίνο στη διάρκεια μερικών καλοκαιρινών εβδομάδων. Ο κριτικός κινηματογράφου Φίλιπ Φρεντς στην εφημερίδα *[[The Observer]]* υπερασπίστηκε την ταινία ενάντια στην κριτική ότι ήταν πατροναριστική: «Ο Λι έχει χαρακτηριστεί ως πατροναριστικός. Η κατηγορία είναι ψευδής. Η ταινία *Για μια χαρούμενη ζωή* (*This Happy Breed*, 1944) των Νόελ Κάουαρντ / Ντέιβιντ Λιν, την οποία θυμίζει ο Λι σε αρκετά πανοραμικά πλάνα σε κήπους προαστίων, είναι πατροναριστική. Ο Κάουαρντ και ο Λιν χτυπούν τους χαρακτήρες τους στην πλάτη... Ο Λι τους σκουντάει, τους αγκαλιάζει, μερικές φορές απελπίζεται γι' αυτούς, αλλά ποτέ δεν σκέφτεται ότι είναι κάτι άλλο από εκδοχές του εαυτού μας». Το *Life Is Sweet* ήταν υποψήφιο στα Ανεξάρτητα Βραβεία Spirit στην κατηγορία Καλύτερης Διεθνούς Ταινίας.

Η τέταρτη μεγάλου μήκους ταινία του Λι ήταν η μαύρη κωμωδία *Η ιστορία του Τζόνι* / *Γυμνός* (1993), με πρωταγωνιστή τον Ντέιβιντ Θιούλις. Έκανε πρεμιέρα στο 46ο Φεστιβάλ Κινηματογράφου των Καννών, όπου διαγωνίστηκε για τον Χρυσό Φοίνικα και κέρδισε βραβείο Καλύτερης Σκηνοθεσίας για τον Λι και Ανδρικού Ρόλου για τον Θιούλις. Ο Ντέρεκ Μάλκολμ της εφημερίδας *[[The Guardian]]* έγραψε ότι η ταινία «είναι σίγουρα το πιο εντυπωσιακό κινηματογραφικό έργο του Λι μέχρι σήμερα» και ότι «προσπαθεί να διατυπώσει τι πάει λάθος στην κοινωνία που η κυρία Θάτσερ ισχυρίζεται ότι δεν υπάρχει».

### 1996–2009: Διεθνής αναγνώριση
Το 1996, ο Λι σκηνοθέτησε την πέμπτη μεγάλου μήκους ταινία του, το δράμα *Μυστικά και ψέματα* (1996). Το καστ της περιλάμβανε τους βασικούς πρωταγωνιστές του Λι, Τίμοθι Σπολ, Μπρέντα Μπλέθιν, Φίλις Λόγκαν και Μαριάν Ζαν-Μπατίστ. Η ταινία έκανε πρεμιέρα στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου των Καννών το 1996, όπου κέρδισε Χρυσό Φοίνικα και βραβείο Α' Γυναικείου Ρόλου για την Μπλέθιν. Ήταν μια εμπορική και καλλιτεχνική επιτυχία. Ο κριτικός κινηματογράφου Ρότζερ Ίμπερτ, γράφοντας στη *Chicago Sun-Times*, έδωσε στην ταινία τέσσερα στα τέσσερα αστέρια, γράφοντας: «Λεπτό με το λεπτό, σκηνή με τη σκηνή, τα *Μυστικά και ψέματα* ξεδιπλώνονται με τη γοητεία της λαθρακρόασης». Αποκάλεσε την ταινία «άνθιση της τεχνικής του. Μας συγκινεί σε ανθρώπινο επίπεδο, μας κρατά σε αγωνία σε σκηνές τόσο απρόβλεπτες όσο η ζωή και μας δείχνει πώς οι απλοί άνθρωποι έχουν την ευκαιρία να αντιμετωπίσουν με κάποιο τρόπο τα προβλήματά τους, τα οποία είναι επίσης μάλλον συνηθισμένα». Το 2009, ο Ίμπερτ πρόσθεσε την ταινία στη λίστα του με τις «Μεγάλες Ταινίες». Έλαβε πέντε υποψηφιότητες για Όσκαρ, μεταξύ των οποίων και για Καλύτερη Ταινία και Καλύτερη Σκηνοθεσία.

Η επιτυχία αυτή συνεχίστηκε με τα *Κορίτσια καριέρας* (1997) και την *[[Η παράσταση μιας ζωής|Παράσταση μιας ζωής]]* (1999), ένα δράμα εποχής για τη δημιουργία του θεατρικού έργου *The Mikado* των Γκίλμπερτ και Σάλιβαν. Ο θυμός που ενυπάρχει στο υλικό του Λι, κατά κάποιο τρόπο χαρακτηριστικός των χρόνων της Μάργκαρετ Θάτσερ, μετριάστηκε μετά την αποχώρησή της από την πολιτική σκηνή. Το 2005, Λι επέστρεψε στη σκηνοθεσία για το θέατρο μετά από πολλά χρόνια με ένα νέο έργο, το *Two Thousand Years*, στο Βασιλικό Εθνικό Θέατρο. Το έργο ασχολείται με τις διαιρέσεις μέσα σε μια κοσμική εβραϊκή οικογένεια αριστερών όταν ένα από τα νεότερα μέλη ανακαλύπτει τη θρησκεία. Ήταν η πρώτη φορά που ο Λι στήριξε το υλικό του στην εβραϊκή του καταγωγή. Το 2002, ο Λι σκηνοθέτησε το δράμα της εργατικής τάξης *Όλα ή τίποτα.* Την ίδια χρονιά, έγινε πρόεδρος του πανεπιστημίου του, του London Film School. Παρέμεινε πρόεδρος μέχρι τον Μάρτιο του 2018, οπότε τον διαδέχθηκε ο Γκρεγκ Ντάικ.

Το 2004, σκηνοθέτησε την ένατη μεγάλου μήκους ταινία του, *[[Το μυστικό της Βέρα Ντρέικ]]*, μια ταινία εποχής για μια γυναίκα της εργατικής τάξης (Ιμέλντα Στόντον) που κάνει παράνομες αμβλώσεις τη δεκαετία του 1950. Η ταινία έκανε πρεμιέρα στο 61ο Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Βενετίας, λαμβάνοντας ενθουσιώδεις κριτικές, κερδίζοντας το Χρυσό Λέοντα Καλύτερης Ταινίας και Κύπελλο Volpi Καλύτερης Γυναικείας Ερμηνείας για την Στόντον. Ο ιστότοπος Rotten Tomatoes έδωσε στην ταινία βαθμολογία αποδοχής 92% με την συναίνεση: «με μια διαπεραστική δυνατή ερμηνεία της Ιμέλντα Στόντον, η *Βέρα Ντρέικ* φέρνει τη ζωντανή ανθρωπιά στο αμφιλεγόμενο θέμα των αμβλώσεων». Η ταινία έλαβε 11 υποψηφιότητες για Βραβεία Κινηματογράφου της Βρετανικής Ακαδημίας, κερδίζοντας τρία: Καλύτερης Σκηνοθεσίας, Καλύτερης Γυναικείας Ερμηνείας σε Πρωταγωνιστικό Ρόλο και Καλύτερων Κοστουμιών. Η ταινία ήταν επίσης υποψήφια για τρία βραβεία Όσκαρ: Καλύτερης Σκηνοθεσίας, Α΄ Γυναικείου Ρόλου και Καλύτερου Πρωτότυπου Τραγουδιού.

Το 2008, η Λι κυκλοφόρησε μια σύγχρονη κωμωδία, το *το Happy-Go-Lucky*, με πρωταγωνίστρια τη Σάλι Χόκινς. Έκανε το ντεμπούτο της στο Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου του Βερολίνου, όπου η Χόκινς κέρδισε Αργυρή Άρκτο Α' Γυναικείου Ρόλου. Η ταινία σημείωσε μεγάλη επιτυχία, με πολλούς να επαινούν την ερμηνεία της Χόκινς. Έλαβε πολλά βραβεία, όπως Χρυσή Σφαίρα Α' Γυναικείου Ρόλου σε Κωμωδία ή Μιούζικαλ. Την ίδια χρονιά, ο Λι εξελέγη Μέλος της Βασιλικής Λογοτεχνικής Εταιρείας.

### 2010–σήμερα
[μικρογραφία|212x212εσ|Ο Λι στο [Φεστιβάλ Κινηματογράφου των Καννών το 2014]]
Το 2010, ο Λι κυκλοφόρησε την ταινία του *Μια χρονιά ακόμα*, με πρωταγωνιστές τους Τζιμ Μπρόντμπεντ, Ρουθ Σιν και Λέσλι Μάνβιλ. Έκανε πρεμιέρα στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου των Καννών το 2010, στο πλαίσιο του διαγωνισμού για τον Χρυσό Φοίνικα. Η ταινία προβλήθηκε στο 54ο Φεστιβάλ Κινηματογράφου του Λονδίνου πριν από την γενική ημερομηνία κυκλοφορίας της στις βρετανικές αίθουσες στις 5 Νοεμβρίου 2010. Η ταινία σημείωσε επίσης επιτυχία στις ΗΠΑ, με τον Ρότζερ Ίμπερτ να δίνει στην ταινία την υψηλότερη βαθμολογία του, τέσσερα στα τέσσερα αστέρια, και να γράφει: "Δεν φέρνει κάθε χρονιά μια νέα ταινία του Μάικ Λι, αλλά οι χρονιές που τη φέρνει είναι ευλογημένες με τη συμπόνια του, την διεισδυτική παρατήρηση και το ένστικτό του για ανθρώπινη κωμωδία... Το *Μια χρονιά ακόμα* του Λι είναι σαν μια παρατεταμένη, εξαγνιστική βουτιά στην ενσυναίσθηση."  Στα 83α Βραβεία Όσκαρ, ο Λι ήταν υποψήφιος για Όσκαρ Καλύτερου Πρωτότυπου Σεναρίου, χάνοντας από τον *[[Ο λόγος του βασιλιά|Λόγο του βασιλιά]]*.

Το 2012, ο Λι επελέγη πρόεδρος της κριτικής επιτροπής του 62ου Διεθνούς Φεστιβάλ Κινηματογράφου του Βερολίνου. Ο Λι κυκλοφόρησε την 12η μεγάλου μήκους ταινία του, τη βιογραφική ταινία εποχής *Ο κος Τέρνερ* (2014), βασισμένη στη ζωή και τα έργα τέχνης του Γουίλιαμ Τέρνερ, τον οποίο υποδύεται ο Τίμοθι Σπολ. Η ταινία έκανε πρεμιέρα στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου των Καννών το 2014, όπου διαγωνίστηκε για τον Χρυσό Φοίνικα και έλαβε διθυραμβικές κριτικές, με πολλούς κριτικούς να επαινούν την ερμηνεία του Σπολ. Ο Σπολ κέρδισε Βραβείο Ανδρικού Ρόλου Φεστιβάλ Καννών και η ταινία κέρδισε βραβείο Vulcan για τη φωτογραφία του Ντικ Πόουπ. Η εφημερίδα *[[The Observer|Observer]]* χαρακτήρισε την ταινία «πορτρέτο ενός άνδρα που παλεύει το φως με τα χέρια του σαν να ήταν ένα φυσικό στοιχείο: απτό, εύπλαστο, υλικό». Την ίδια χρονιά, ο Λι συμμετείχε σε μια ωριαία συζήτηση στρογγυλής τραπέζης στο περιοδικό *[[The Hollywood Reporter]]* με άλλους σκηνοθέτες που είχαν κυκλοφορήσει ταινίες εκείνη τη χρονιά: Ρίτσαρντ Λινκλέιτερ (*[[Μεγαλώνοντας]]*), Μπένετ Μίλερ (*[[Foxcatcher]]*), Μόρτεν Τίλνταμ (*[[Το παιχνίδι της μίμησης]]*), Αντζελίνα Τζολί (*Αλύγιστος*) και Κρίστοφερ Νόλαν (*[[Interstellar]]*). *Ο κος Τέρνερ* έλαβε υποψηφιότητες για Όσκαρ Διεύθυνσης Φωτογραφίας, Σχεδιασμού Παραγωγής και Κοστουμιών.

Το 2015, ο Λι δέχτηκε μια πρόταση από την Εθνική Όπερα της Αγγλίας για να σκηνοθετήσει την οπερέτα *The Pirates of Penzance* των Γκίλμπερτ and Σάλιβαν (με μαέστρο τον Ντέιβιντ Πάρι και πρωταγωνιστές τους Άντριου Σορ και Ρεμπέκα ντε Ποντ Ντέιβις). Στη συνέχεια, η παραγωγή περιόδευσε στην Ευρώπη, επισκέφθηκε το Λουξεμβούργο (Les Théâtres de la Ville de Luxembourg) και την Καέν (Théâtre de Caen). Το 2018, ο Λι κυκλοφόρησε μία ακόμη ιστορική ταινία μεγάλου μήκους, το *Πίτερλου*, βασισμένη στη σφαγή του Πίτερλου του 1819. Η ταινία επιλέχθηκε να προβληθεί στο κύριο διαγωνιστικό τμήμα του 75ου Διεθνούς Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Βενετίας. Η διανομή της στο Ηνωμένο Βασίλειο έγινε από την Entertainment One και στις ΗΠΑ από την Amazon Video. Έλαβε ανάμεικτες κριτικές. Η εφημερίδα *[[The New York Times]]* τη χαρακτήρισε «πανέξυπνη και απαιτητική ταινία».

Τον Φεβρουάριο του 2020, ανακοινώθηκε ότι ο Λι θα ξεκινούσε τα γυρίσματα της τελευταίας του ταινίας το καλοκαίρι. Μετά από καθυστέρηση λόγω της πανδημίας COVID-19, ανακοινώθηκε ότι η ταινία, με τίτλο *Πικρές αλήθειες*, θα άρχιζε να γυρίζεται το 2023. Με φόντο τη σύγχρονη εποχή, πρωταγωνιστούν οι Μαριάν Ζαν-Μπατίστ και Μισέλ Όστιν. Το 2024, ο Λι είπε ότι δυσκολευόταν να εξασφαλίσει χρηματοδότηση για το επόμενο πρότζεκτ του.

## Στιλ
Ο Λι χρησιμοποιεί εκτενείς αυτοσχεδιασμούς που αναπτύσσονται σε διάστημα αρκετών εβδομάδων για να δημιουργήσει χαρακτήρες και ιστορίες στις ταινίες του. Ξεκινά με κάποιες ιδέες για το πώς πιστεύει ότι θα μπορούσαν να εξελιχθούν τα πράγματα, αλλά δεν αποκαλύπτει όλες τις προθέσεις του στους ηθοποιούς, οι οποίοι σταδιακά ανακαλύπτουν τη μοίρα τους και προσαρμόζουν τις αντιδράσεις τους. Η αρχική προετοιμασία γίνεται κατ' ιδίαν με τον Λι και στη συνέχεια οι ηθοποιοί αλληλοσυστήνονται με τη σειρά που θα είχαν συναντηθεί οι χαρακτήρες τους εν ζωή. Εξερευνώνται οικείες στιγμές που δεν αναφέρονται καν στην τελική ταινία, για να οικοδομηθεί μια εικόνα και μια κατανόηση της ιστορίας, του χαρακτήρα και των προσωπικών κινήτρων. Όταν ο αυτοσχεδιασμός πρέπει να σταματήσει, ο Λι λέει στους ηθοποιούς: «Βγείτε από τον χαρακτήρα» και στη συχνέχεια συζητήσουν τι συνέβη ή θα μπορούσε να είχε συμβεί σε μια κατάσταση. Σύμφωνα με τον κριτικό Μάικλ Κόβενι, οι ταινίες και τα θεατρικά έργα του Λι «αποτελούνται από ένα ξεχωριστό, ομοιογενές σύνολο έργων, ισοδύναμο με οποιοδήποτε άλλο στο βρετανικό θέατρο και κινηματογράφο την ίδια περίοδο».

Τα τελικά γυρίσματα είναι πιο παραδοσιακά, καθώς υπάρχει μια σαφής αίσθηση ιστορίας, δράσης και διαλόγου. Ο Λι υπενθυμίζει στους ηθοποιούς το υλικό από τους αυτοσχεδιασμούς που ελπίζει να αποτυπώσει στην ταινία. «Ο κόσμος των χαρακτήρων και οι σχέσεις τους δημιουργούνται μέσα από συζητήσεις και άφθονο αυτοσχεδιασμό... Και έρευνα για οτιδήποτε και όλα όσα θα συμπληρώσουν την αυθεντικότητα του χαρακτήρα». Μετά από πρόβες μηνών, ο Λι γράφει ένα απλό απλό σενάριο γυρισμάτων. Στη συνέχεια, στον χώρο, μετά από επιπλέον «πραγματικές πρόβες», το σενάριο οριστικοποιείται: «Θα στήσω έναν αυτοσχεδιασμό... θα τον αναλύσω και θα τον συζητήσω... θα κάνουμε άλλο έναν και... θα τον βελτιώνω και θα τον βελτιώνω... μέχρι να ενσωματωθούν πλήρως οι δράσεις και ο διάλογος. Μετά το γυρίζουμε».

Σε μια συνέντευξη στη Λόρα Μίλερ, η Λι είπε: «Πράγματι, φτιάχνω ταινίες πολύ συγκεκριμένου στιλ, αλλά το στιλ δεν γίνεται υποκατάστατο της αλήθειας και της πραγματικότητας. Είναι αναπόσπαστο, οργανικό μέρος του όλου πράγματος». Προσπαθεί να απεικονίσει την καθημερινή ζωή, την «πραγματική ζωή». Έχει πει: «Δεν είμαι διανοούμενος σκηνοθέτης. Αυτές είναι συναισθηματικές, υποκειμενικές, διαισθητικές, ενστικτώδεις, ευάλωτες ταινίες. Και υπάρχει ένα αίσθημα απελπισίας... Νομίζω ότι υπάρχει ένα αίσθημα χάους και αταξίας». Για την κριτική που έλαβε *Η ιστορία του Τζόνι / Γυμνός*, ο Λι είπε: «Η κριτική προέρχεται από έναν χώρο όπου είναι έντονη η «πολιτική ορθότητα» στη χειρότερη εκδήλωσή της. Είναι αυτό το είδος αφελούς αντίληψης για το πώς θα έπρεπε να είμαστε με έναν μη ρεαλιστικό και εντελώς ανθυγιεινά υπερβολικά υγιεινό τρόπο».

Οι χαρακτήρες του Λι συχνά δυσκολεύονται «να εκφράσουν ανείπωτα συναισθήματα. Τα λόγια είναι σημαντικά, αλλά σπάνια αρκετά. Η τέχνη της αποφυγής και της αποτυχίας στην επικοινωνία σίγουρα προέρχεται από τον Πίντερ, τον οποίο ο Λι αναγνωρίζει ως σημαντική επιρροή. Θαυμάζει ιδιαίτερα το πρώιμο έργο του Πίντερ και σκηνοθέτησε τον «Επιστάτη» ενώ ήταν ακόμα στη Βασιλική Ακαδημία Δραματικής Τέχνης».

Ο Λι έχει βοηθήσει στη δημιουργία αστέρων — η Λιζ Σμιθ στο «Hard Labour», η Άλισον Στέντμαν στο «Abigail's Party», η Μπρέντα Μπλέθιν στο «Grown-Ups», ο Άντονι Σερ στο «Goose-Pimples», οι Γκάρι Όλντμαν και Τιμ Ροθ στο *Meantime*, η Τζέιν Χόροκς στο *Life Is Sweet*, ο Ντέιβιντ Θιούλις στην *Ιστορία του Τζόνι / Γυμνός—* και έχει ειπωθεί ότι η λίστα των ηθοποιών που έχουν συνεργαστεί μαζί του *—* ανάμεσα στους οποίους οι Πολ Τζέσον, Φιλ Ντάνιελς, Λίντσεϊ Ντάνκαν, Λέσλι Σαρπ, Κάθι Μπερκ, Στίβεν Ρία και Τζούλι Γουόλτερς *—* «αποτελείται από έναν εντυπωσιακό, σχεδόν αντιπροσωπευτικό, πυρήνα εξαιρετικού βρετανικού υποκριτικού ταλέντου». Η ευαισθησία του έχει συγκριθεί με εκείνη του Γιασουχίρο Όζου και του Φεντερίκο Φελίνι. Στο *The New York Review of Books*, ο Ίαν Μπορουμά γράφει: «Είναι δύσκολο να μπεις σε ένα λεωφορείο του Λονδίνου ή να ακούσεις τους ανθρώπους στο διπλανό τραπέζι σε μια καφετέρια χωρίς να σκεφτείς τον Μάικ Λι. Όπως και άλλοι εντελώς πρωτότυποι καλλιτέχνες, έχει οριοθετήσει τη δική του περιοχή. Το Λονδίνο του Λι είναι τόσο ξεχωριστό όσο η Ρώμη του Φελίνι ή το Τόκιο του Όζου».

## Επιρροές
Ο Λι έχει αναφέρει τους Ζαν Ρενουάρ και Σατιατζίτ Ράι μεταξύ των αγαπημένων του κινηματογραφιστών. Σε μια συνέντευξη του 1991, ανέφερε επίσης τους Φρανκ Κάπρα, Φριτς Λανγκ, Γιασουχίρο Όζου, ακόμη και τον Ζαν-Λικ Γκοντάρ, «μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του '60». Όταν πιέστηκε να αναφέρει βρετανικές επιρροές σε αυτή τη συνέντευξη, αναφέρθηκε στις κωμωδίες του Ίλινγκ, «παρά τον ασυνείδητα πατερναλιστικό τρόπο απεικόνισης της εργατικής τάξης» και στις βρετανικές ταινίες του Νέου Κύματος των αρχών της δεκαετίας του '60. Όταν ρωτήθηκε για τις αγαπημένες του κωμωδίες, απάντησε, *Ένα, δύο, τρία*, *[[Ο Κανόνας του παιχνιδιού|Ο κανόνας του παιχνιδιού]]* και «οποιοσδήποτε Κίτον». Ο κριτικός Ντέιβιντ Τόμσον έχει γράψει ότι, με τη η δουλειά της κάμερας στις ταινίες του να χαρακτηρίζεται από «αποστασιοποιημένη, ιατρική παρατηρητικότητα», η αισθητική του Λι μπορεί δικαίως να συγκριθεί με του Όζου.

## Αγαπημένες ταινίες
Το 2012, ο Λι συμμετείχε στις δημοσκοπήσεις του περιοδικού *Sight & Sound* εκείνης της χρονιάς. Κάθε 10 χρόνια, για την επιλογή των σπουδαιότερων ταινιών όλων των εποχών, ζητείται από σύγχρονους σκηνοθέτες να επιλέξουν 10 ταινίες. Ο Λι ανέφερε τις ακόλουθες:

* *[[Τα 400 χτυπήματα]]* (*Les quatre cents coups*), , 1959
* *[[Μπάρι Λίντον]]* (*Barry Lyndon*),  & , 1975
* *Η οδύσσεια του κυρίου Λαζαρέσκου* (*Moartea domnului Lazarescu*), , 2005
* *[[Το Κατά Ματθαίον Ευαγγέλιον (ταινία)|Το κατά Ματθαίον ευαγγέλιον]]* (*Il vangelo secondo Matteo*), , 1964
* *Här har du ditt liv*, , 1966
* *How a Mosquito Operates*, , 1912
* *[[Οι έρωτες μιας ξανθιάς]]* (*Lásky jedné plavovlásky*), , 1965
* *[[Μερικοί το προτιμούν καυτό]]* (*Μερικοί το προτιμούν καυτό*), , 1959
* *Τραγούδια από τον δεύτερο όροφο* (*Sånger från andra våningen*), , 2000
* *[[Tokyo Story]]* (*Tôkyô monogatari*), , 1953

Ο Λι συμμετείχε ξανά στην ψηφοφορία του 2022, επιλέγοντας τις ακόλουθες 10 ταινίες:

**Η κατάρρευση* (*American Madness*), , 1932
* *[[Μπάρι Λίντον]]* (*Barry Lyndon*),  & , 1975
* *Οι μετανάστες* (*Utvandrarna*), , 1970
* *How a Mosquito Operates*, , 1912
* *Είμαι η Κούβα* (*Soy Cuba*), , 1964
* *Ζυλ και Ζιμ* (*Jules et Jim*), , 1962
* *[[Μέρες ραδιοφώνου]]* (*Radio Days*), , 1987
* *Τραγούδια από τον δεύτερο όροφο* (*Sånger från andra våningen*), , 2000
* *[[Tokyo Story]]* (*Tôkyô monogatari*), , 1953
* *Το δέντρο και τα τσόκαρα* (*L'albero degli zoccoli*), , 1978

## Προσωπική ζωή
Τον Σεπτέμβριο του 1973, ο Λι παντρεύτηκε την ηθοποιό Άλισον Στέντμαν. Απέκτησαν δύο γιους. Η Στέντμαν εμφανίστηκε σε επτά ταινίες του και σε πολλά θεατρικά του έργα, όπως τα "Wholesome Glory" και "Abigail's Party". Χώρισαν το 2001. Στη συνέχεια, ο Λι έζησε στο κεντρικό Λονδίνο με την ηθοποιό Μάριον Μπέιλι.

## Πολιτικός ακτιβισμός
Ο Λι είναι άθεος και θερμός υποστηρικτής του οργανισμού Humanists UK. Είναι επίσης ρεπουμπλικανός. Το 2014, ο Λι υποστήριξε δημόσια την εκστρατεία για την αυτορρύθμιση του βρετανικού τύπου, "προστατεύοντας τον Τύπο από πολιτικές παρεμβάσεις, παρέχοντας παράλληλα ζωτική προστασία στους ευάλωτους".

Τον Νοέμβριο του 2019, μαζί με άλλα δημόσια πρόσωπα, ο Λι υπέγραψε μια επιστολή για την υποστήριξη του Τζέρεμι Κόρμπιν, ηγέτη του Εργατικού Κόμματος, αποκαλώντας τον «φάρο ελπίδας στον αγώνα κατά του αναδυόμενου ακροδεξιού εθνικισμού, της ξενοφοβίας και του ρατσισμού σε μεγάλο μέρος του δημοκρατικού κόσμου» και υποστηρίζοντάς τον στις γενικές εκλογές του Ηνωμένου Βασιλείου το 2019.  Τον Δεκέμβριο του 2019, μαζί με 42 άλλες κορυφαίες προσωπικότητες του πολιτισμού, ο Λι υπέγραψε μια επιστολή υποστηρίζοντας το Εργατικό Κόμμα υπό την ηγεσία του Κόρμπιν στις γενικές εκλογές του 2019. Η επιστολή ανέφερε: «Το εκλογικό μανιφέστο των Εργατικών υπό την ηγεσία του Τζέρεμι Κόρμπιν προσφέρει ένα μετασχηματιστικό σχέδιο που δίνει προτεραιότητα στις ανάγκες των ανθρώπων και του πλανήτη έναντι του ιδιωτικού κέρδους και των ιδίων συμφερόντων των ολίγων».

## Φιλμογραφία

## Διακρίσεις και βραβεία

## Δείτε επίσης

* Οργισμένοι νέοι

## Παραπομπές


## Περαιτέρω ανάγνωση

* Carney, Raymond Francis, Junior and Quart, Leonard, *The Films of Mike Leigh: Embracing the World* (Cambridge Film Classics, General Editor: Carney, Raymond Francis, Junior, Cambridge, New York, New York, Oakleigh, Melbourne, and Port Melbourne, Victoria, Madrid, Cape Town, Singapura, São Paulo, São Paulo, Delhi and New Delhi, National Capital Territory of Delhi, Dubai, Dubai, Tôkyô, and México, Distrito Federal: Cambridge University Press, 2000).
* Clements, Paul, *The Improvised Play* (London: Methuen, 1983)
* Coveney, Michael, *The World According to Mike Leigh* (paperback edition, London: HarperCollins Publishers, 1997, Originally Published: London: HarperCollins Publishers, 1996), Includes a "Preface to the Paperback Edition", pp. xvii–xxiv.
* Movshovitz, Howie (ed.) *Mike Leigh Interviews* (Mississippi: University Press of Mississippi, 2000)
* O'Sullivan, Sean, *Mike Leigh (Contemporary Film Directors)* (Urbana: University of Illinois Press, 2011)
* Raphael, Amy (ed.), *Mike Leigh on Mike Leigh* (London: Faber & Faber, 2008)
* Whitehead, Tony, *Mike Leigh (British Film Makers)* (Manchester: Manchester University Press, 2007)

## Εξωτερικοί σύνδεσμοι

* 
* Mike Leigh on Happy-Go-Lucky and on childhood visits at grandparents in Hitchin, ITV Local Anglia interview 2008
* Mike Leigh live on ''Film Unlimited'' – *[[The Guardian]]*, 17 March 2000.

Κατηγορία:Άγγλοι θεατρικοί συγγραφείς
Κατηγορία:Αξιωματικοί του Τάγματος της Βρετανικής Αυτοκρατορίας
Κατηγορία:Εβραίοι θεατρικοί συγγραφείς
Κατηγορία:Άγγλοι σεναριογράφοι
Κατηγορία:Άγγλοι σκηνοθέτες κινηματογράφου
Κατηγορία:Άγγλοι άθεοι
Κατηγορία:Απόφοιτοι της Βασιλικής Ακαδημίας Δραματικής Τέχνης
Κατηγορία:Σελίδες με μη επιθεωρημένες μεταφράσεις