Αρχιεπίσκοπος Aθηνών Χριστόδουλος

Ο **Αρχιεπίσκοπος Χριστόδουλος** (κατά κόσμον *Χρήστος Παρασκευαΐδης*, Αθήνα, 17 Ιανουαρίου 1939 - Αθήνα, 28 Ιανουαρίου 2008), ήταν Έλληνας θεολόγος και επίσκοπος, ο οποίος διετέλεσε προκαθήμενος της Εκκλησίας της Ελλάδος, την περίοδο 1998 - 2008, με τον τίτλο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών και πάσης Ελλάδος.

## Πρώτα χρόνια
Γεννήθηκε στην Αθήνα στις 17 Ιανουαρίου 1939 και ήταν γιος των προσφύγων Κωνσταντίνου και Βασιλικής Παρασκευαΐδη. Η οικογένειά του καταγόταν από την Αδριανούπολη της Ανατολικής Θράκης και εγκαταστάθηκε στην Ξάνθη μετά τη Συνθήκη της Λωζάνης. Όταν ήταν δύο ετών, μετά την εμπλοκή της Ελλάδας στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, το 1941, η οικογένειά του μετακόμισε για λόγους ασφαλείας στην Αθήνα, όπου ο μετέπειτα Αρχιεπίσκοπος έζησε μέχρι την ηλικία των 35 ετών. Μαθήτευσε στο δημοτικό σχολείο «Κοραής» και κατόπιν στο Λεόντειο Λύκειο Πατησίων με άριστη επίδοση. 

Το 1957, σε ηλικία 18 ετών, ήταν ψάλτης στην Αγία Ζώνη Κυψέλης, ναό στον οποίο λειτουργούσε ο τότε διάκονος Καλλίνικος Καρούσος (μετέπειτα Μητροπολίτης Πειραιώς). Εκείνος του γνώρισε τον Αθανάσιο Λενή (μετέπειτα Μητροπολίτη Καλαβρύτων Αμβρόσιο). Το 1958 οι τρεις ίδρυσαν τη μοναστική αδελφότητα «''Χρυσοπηγή''» στο Παγκράτι. Το 1961 εγκαταστάθηκε μαζί τους στη Μονή Βαρλαάμ των Μετεώρων, της οποίας ορίσθηκε ηγούμενος ο Καλλίνικος. Εκεί εκάρη μοναχός στις 16 Μαΐου 1961 και την επόμενη μέρα χειροτονήθηκε διάκονος στον Ιερό Ναό Αγίων Αναργύρων Τρικάλων από τον Μητροπολίτη Τρίκκης και Σταγών Διονύσιο. Μετά από παραμονή δύο ετών στη μονή, οι τρεις κληρικοί επέστρεψαν στην Αθήνα λόγω διαμάχης τους με τον επιχώριο Μητροπολίτη Διονύσιο.

## Σπουδές και ιερατική πορεία
Το 1962 έλαβε το πτυχίο της Νομικής σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών με άριστα. Το 1967 αποφοίτησε από τη Θεολογική σχολή του ιδίου πανεπιστημίου επίσης με άριστα. Παράλληλα σπούδασε Βυζαντινή Μουσική στο Ωδείο Αθηνών. Το 1982 υπέβαλε τη διδακτορική του διατριβή στη Θεολογική Σχολή του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης με τίτλο «*Ιστορική και Κανονική θεώρησις του Παλαιοημερολογητικού ζητήματος κατά τε την γένεσιν και την εξέλιξιν αυτού εν Ελλάδι*» και ονομάστηκε διδάκτωρ του Κανονικού Δικαίου με βαθμό άριστα. Ήταν πτυχιούχος της γαλλικής και αγγλικής γλώσσας, καθώς και γνώστης της ιταλικής και γερμανικής.

Χειροτονήθηκε πρεσβύτερος το 1965 από τον Μητροπολίτη Κίτρους και Κατερίνης Βαρνάβα. Μετά από παραμονή σχεδόν ενός έτους στον Ιερό Ναό Μεταμορφώσεως του Σωτήρος στον Άγιο Δημήτριο (Μπραχάμι), διορίσθηκε ιεροκήρυκας στον Ιερό Ναό της Κοιμήσεως της Θεοτόκου (Παναγίτσας) στο Παλαιό Φάληρο, όπου έμεινε για 9 χρόνια.     

Διετέλεσε γραμματέας της Ιεράς Συνόδου επί αρχιεπισκοπείας Ιερωνύμου Α΄ και Σεραφείμ. Στις 18 Ιανουαρίου 1973 ιδρύθηκε στο Καπανδρίτι το Συνοδικό Μοναστήρι της Παναγίας της Χρυσοπηγής.

## Μητροπολίτης Δημητριάδος
Το 1974 εξελέγη Μητροπολίτης Δημητριάδος και Αλμυρού σε ηλικία 35 ετών, ο νεότερος τότε στην Ιεραρχία. Η ενθρόνισή του έγινε στις 4 Αυγούστου 1974. Έλαβε μέρος σε πολλές εκκλησιαστικές αποστολές στο εξωτερικό. Συνέγραψε πλήθος Θεολογικών και ηθικοπλαστικών κειμένων και αρθρογράφησε στον εκκλησιαστικό τύπο και σε εφημερίδες. 

Ίδρυσε το «Σπίτι της Γαλήνης του Χριστού» για τους ηλικιωμένους, τη «Χριστιανική Αλληλεγγύη» για τους άπορους, το Κέντρο Συμπαράστασης Οικογένειας και τον Συμβουλευτικό Σταθμό Προβλημάτων Εφηβείας. Καθιέρωσε κληρικολαϊκές συνελεύσεις, δημιούργησε κατασκηνώσεις για παιδιά όλων των ηλικιών, στέκι για τη νεολαία, ραδιοφωνικό σταθμό *Ορθόδοξη Μαρτυρία* (τον πρώτο για Μητρόπολη εκτός Αθηνών) και ιδιωτικό σχολείο της Μητρόπολης. Χορήγησε υποτροφίες εκ μέρους της Ιεράς Μητρόπολης και συνεισέφερε στην αποστολή αρρώστων στο εξωτερικό. Επί των ημερών του λειτούργησε Ανοιχτό Πανεπιστήμιο και συγκρότησε ενώσεις για την προστασία της ελληνικής γλώσσας σε συνεργασία με επιστήμονες της περιοχής. Θεμελίωσε κτηριακό συγκρότημα σε έκταση περίπου 100 στρεμμάτων στην περιοχή Μελισσάτικα, έξω από τον Βόλο. Σήμερα, εκτός των γραφείων της Μητρόπολης στο συγκρότημα αυτό λειτουργεί συνεδριακό κέντρο. Όταν πήγε για πρώτη φορά στον Βόλο υπήρχαν δώδεκα ιερείς θεολόγοι, ενώ όταν έφυγε άφησε πίσω του περίπου 80.

Παράλληλα αρθρογραφούσε σε πολλά έντυπα. Εξαιτίας άρθρου του, που δημοσιεύτηκε στον τοπικό τύπο, το δημοτικό συμβούλιο του Βόλου, με ψήφισμα στις 28 Ιουνίου 1984 τον κήρυξε «ανεπιθύμητο» για την πόλη, καθώς θεωρήθηκε ότι με το άρθρο του αυτό είχε *«ξεφύγει από τα πλαίσια των θρησκευτικών καθηκόντων του και έβαλλε και κατ' αυτών ακόμη των Δημοκρατικών Θεσμών».*

Το 1987 ανέλαβε να εκπροσωπήσει την άποψη της Εκκλησίας στα ζητήματα περί Εκκλησιαστικής περιουσίας που είχε θέσει ο τότε Υπουργός Εθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων Αντώνης Τρίτσης και ήταν εκ των ομιλητών στο συλλαλητήριο την 1η Απριλίου 1987. Η Ιερά Σύνοδος τον όρισε εκπρόσωπό της στην Επιτροπή Συντάξεως Νέου Καταστατικού Χάρτη της Εκκλησίας το 1988, καθώς και στο Εθνικό Συμβούλιο Μεταμοσχεύσεων και στο Κέντρο Ελέγχου Ειδικών Λοιμώξεων.

## Αρχιεπίσκοπος Αθηνών

Στις 28 Απριλίου 1998 εξελέγη από την ιεραρχία Αρχιεπίσκοπος Αθηνών και πάσης Ελλάδος, σε διαδοχή του Σεραφείμ Τίκα που είχε αποβιώσει στις 10 Απριλίου 1998. Η ενθρόνιση έγινε στις 9 Μαΐου του ίδιου έτος στον Μητροπολιτικό Ναό Αθηνών, όπου εκφώνησε και τον επιβατήριο λόγο του. Σε αυτόν ανέφερε ότι υπάρχει ανάγκη να προασπιστεί η εθνική πολιτισμική «*ελληνορθόδοξη ταυτότητα*», καθώς «*για την Ελλάδα, χθες και σήμερα, η Ορθοδοξία είναι όρος επιβίωσης και κεντρικός άξονας πολιτισμικής και κοινωνικής συνοχής. Αυτό είναι μια ιστορική πραγματικότητα, πού ο λαός μας συνειδητά αποδέχεται*» . Η ρητορική αυτή επιβεβαιώθηκε σε συγκεκριμένα περιστατικά (αντίσταση της εκκλησιαστικής ηγεσίας στη μη αναγραφή του θρησκεύματος στις ταυτότητες, πρωτοβουλίες Μητροπολιτών για ίδρυση κόμματος, πρόταση για Δημοψήφισμα κλπ.). Σε αυτό το πλαίσιο πολιτικών απόψεων και διεκδικήσεων, η εκκλησιαστική ηγεσία εκείνη την περίοδο επιβεβαίωσε την εθνοκεντρική αντίληψη και άρθρωσε δεξιό πολιτικό λόγο.

Κατά τη διάρκεια της αρχιερατείας του ο Αρχιεπίσκοπος Χριστόδουλος έλαβε τις ακόλουθες πρωτοβουλίες:
* ίδρυσε 14 Ειδικές Συνοδικές Επιτροπές για ένα ευρύ φάσμα προβλημάτων της σύγχρονης κοινωνίας
* ίδρυσε το 1998 γραφείο αντιπροσωπείας της Εκκλησίας της Ελλάδος στην Ευρωπαϊκή Ένωση, στο Συμβούλιο της Ευρώπης και στην UNESCO, καθώς και ειδική Συνοδική Επιτροπή παρακολούθησης Ευρωπαϊκών Θεμάτων
* συνέστησε το Ίδρυμα Ψυχοκοινωνικής Αγωγής και Στήριξης «Διακονία» το 1999 για την αντιμετώπιση κοινωνικών προβλημάτων με έμφαση στους τοξικομανείς, ενώ παρείχε και κέντρο πρόληψης,
* ίδρυσε τη «Στέγη Μητέρας» το ίδιο έτος για τη στήριξη ανύπανδρων μητέρων και κακοποιημένων γυναικών, 
* ίδρυσε το Κέντρο Στήριξης Οικογένειας (ΚΕΣΟ) για τη μέριμνα για τα θύματα εμπορίας και παράνομης διακίνησης προσώπων, 
* δημιούργησε βρεφονηπιακούς σταθμούς για την στήριξη απόρων και πολύτεκνων οικογενειών
* ανέπτυξε το Γραφείο Νεότητας με κατασκηνώσεις, αθλητικές δραστηριότητες, φοιτητικές συνάξεις και σχολές βυζαντινής μουσικής
* Από το 2002 λειτούργησε η *Αλληλεγγύη*, μία μη κυβερνητική οργάνωση της Εκκλησίας της Ελλάδος, με σκοπό την ανθρωπιστική βοήθεια σε Ελλάδα και εξωτερικό. Στο πλαίσιο της «Αλληλεγγύης» εγκαινιάστηκε το 2005 ο ξενώνας «Στοργή» με στόχο τη φιλοξενία, περίθαλψη και επανένταξη στην κοινωνία γυναικών θυμάτων οικογενειακής ή άλλης βίας.
* Καθιέρωσε την επιδότηση του τρίτου παιδιού στα πλαίσια *«προγράμματος στήριξης χριστιανικών οικογενειών της Θράκης»* με τη μορφή μηνιαίου επιδόματος 35.000-40.000 δραχμών ανά παιδί ανά μήνα, με θετικά αποτελέσματα προς την κατεύθυνση της αύξησης των γεννήσεων με τον αριθμό *«των γεννηθέντων ως τρίτων τέκνων... δι' έκαστον των ετών εφαρμογής αυτού, υπερδιπλάσιο των προ της εφαρμογής του Προγράμματος ετών»*. Το πρόγραμμα αυτό συνάντησε ορισμένες αντιδράσεις επειδή δεν δίνονταν στους μουσουλμάνους της περιοχής. Η Ιερά Σύνοδος με επιστολή της απάντησε λέγοντας πως καταβάλλει το επίδομα μόνο στις χριστιανικές οικογένειες επειδή σε αυτές μόνο έχει πρόσβαση αφού αυτές είναι μέλη της, ενώ έθιξε και ζήτημα διαρκούς απραξίας των κατηγόρων του προγράμματος. Σύμφωνα με τα στοιχεία των ληξιαρχείων, το μέτρο της Ιεράς Συνόδου βοήθησε να αυξηθεί η γεννητικότητα των χριστιανικών οικογενειών καθώς οι οικογένειες που απέκτησαν τρίτο παιδί έφτασαν μέσα σε τέσσερα χρόνια τις 800 από περίπου 100.
* με πρωτοβουλία του η Εκκλησία της Ελλάδος παραχώρησε 30 στρέμματα για τη δημιουργία μουσουλμανικού νεκροταφείου στο Σχιστό.

Επί των ημερών του έγινε διοργάνωση πλήθους συνεδρίων και ημερίδων για σειρά θεμάτων της Θεολογίας, όπως οι αιρέσεις, οι ιερατικές κλίσεις και η κατήχηση. Αναβαθμίστηκε ο ραδιοφωνικός σταθμός της Ελλαδικής Εκκλησίας, εκσυγχρονίστηκαν τα έντυπα *«Εφημέριος»* και *«Εκκλησία»* και εκδόθηκε το περιοδικό *«Τόλμη»*. Στις 19 Δεκεμβρίου 1999 στον Ιερό Ναό Αγίου Κωνσταντίνου Ομόνοιας χειροτόνησε τον πρώτο έλληνα ιερέα, προερχόμενο από την Αφρική, Θεότιμο Κασόμπο Τσάλαν. 

### Επίσκεψη Πάπα
Κατά τη θητεία του Χριστόδουλου ως Αρχιεπισκόπου έλαβε χώρα η επίσκεψη του Πάπα Ιωάννη Παύλου του Β΄ στην Αθήνα το 2001, κατόπιν αποδοχής πρόσκλησης από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας Κωνσταντίνο Στεφανόπουλο. Κατά την επίσκεψη αυτή, που ήταν και η πρώτη φορά που επισκέφθηκε Πάπας την Ελλάδα, ο Ποντίφικας αφού προσευχήθηκε στον βράχο του Αρείου Πάγου όπου δίδαξε ο Απόστολος Παύλος, ζήτησε δημόσια «συγγνώμη» από τον ελληνικό λαό, στην ελληνική γλώσσα, για τα εγκλήματα των Καθολικών απέναντι στους Ορθοδόξους, αναφερόμενος στην Άλωση της Κωνσταντινούπολης το 1204. Ο καθηγητής Κώστας Ζουράρις σε άρθρο του με τίτλο *«...διδακτόν η ανδρεία...»* επαίνεσε την προσφώνηση του Αρχιεπισκόπου προς τον Πάπα και την επακολουθήσασα «συγγνώμη» του Πάπα, χαρακτηρίζοντάς το γεγονός ως την *«μεγαλύτερη νίκη του Ελληνισμού μετά το 480 π.Χ.».*

### Δημόσιες αντιπαραθέσεις
Οι δηλώσεις του οδήγησαν σε αντιπαραθέσεις. Στελέχη της αριστεράς, και άλλοι εκπρόσωποι της πολιτικής ζωής, συχνά εναντιώνονταν σε δηλώσεις του Αρχιεπισκόπου. Την παραίτησή του είχε ζητήσει ο πρόεδρος του Συνασπισμού, Αλέκος Αλαβάνος, λόγω κειμένου που αποκαλούσε *«νέους Διοκλητιανούς»* όσους ζητούν χωρισμό κράτους-Εκκλησίας, δηλώνοντας ότι *«χρησιμοποιεί το θρησκευτικό συναίσθημα για να διχάσει τον λαό σε πιστούς και σε άπιστους»*.

Στις 20 Σεπτεμβρίου 2004 ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας Κωστής Στεφανόπουλος, απάντησε στον αρχιεπίσκοπο Χριστόδουλο για το θέμα της επιστροφής στις ρίζες: «Δεν θα ήθελα να συμφωνήσω μαζί σας εις την επιστροφή στις ρίζες. Οι ρίζες πρέπει να υπάρχουν για να δίνουν νέα τροφή στα κλαδιά, τα οποία διαρκώς μεγαλώνουν και καλύπτουν υπό τη σκιά τους μεγαλύτερο αριθμό ανθρώπων και ενεργειών».

### Υπόθεση αναγραφής θρησκεύματος στις ταυτότητες
Το πρόσωπο του Αρχιεπισκόπου συνδέθηκε με τη σύγκρουση μεταξύ Εκκλησίας και Κράτους, που ξέσπασε το 2000, σε σχέση με την αναγραφή του θρησκεύματος στις αστυνομικές ταυτότητες. Στις 8 Μαΐου 2000, ο Υπουργός Δικαιοσύνης Μιχάλης Σταθόπουλος σε συνέντευξη στην εφημερίδα *[[Έθνος (εφημερίδα)|Έθνος]]* δήλωσε ότι η αναγραφή του θρησκεύματος στις αστυνομικές ταυτότητες είναι αντίθετη στο νόμο 2472/1997 για την προστασία από την επεξεργασία προσωπικών δεδομένων. Στις 16 Μαΐου 2000, η Αρχή Προστασίας Προσωπικών Δεδομένων έκρινε ότι το θρήσκευμα πρέπει να απαλειφθεί από τις ταυτότητες. Ο Αρχιεπίσκοπος Χριστόδουλος αντιτάχθηκε σθεναρά στην απόφαση που θεώρησε ότι προήλθε *«από νεο-διανοούμενους που θέλουν να μας επιτεθούν σα σκυλιά και να μας κόψουν τις σάρκες»*.  

Η Εκκλησία παρουσιάστηκε ανυποχώρητη στο αίτημά της και προκάλεσε την ανταλλαγή βαρέων χαρακτηρισμών, ενώ ήταν σαφές ότι η ελληνική έννομη τάξη και η πάγια νομολογία του ΕΔΑΔ απαγόρευσαν την αναφορά του θρησκεύματος στις ταυτότητες. Ο πρωθυπουργός Κωνσταντίνος Σημίτης απαντώντας σε ερώτηση στη Βουλή στις 24 Μαΐου δήλωσε αντίθετος με την αναγραφή του θρησκεύματος. Η Ιερά Σύνοδος διοργάνωσε δύο μαζικά συλλαλητήρια, στη Θεσσαλονίκη στις 14 Ιουνίου και στην Αθήνα στις 21 Ιουνίου 2000.  

Η Εκκλησία αποφάσισε επίσης τη συλλογή υπογραφών, αιτούμενη τη διενέργεια δημοψηφίσματος για το θέμα με βάση το άρθρο 44 του Συντάγματος. Μετά από έναν περίπου χρόνο, στις 29 Αυγούστου 2001 ο Αρχιεπίσκοπος παρέδωσε περίπου 3 εκατομμύρια υπογραφές, κατά τα στοιχεία της Εκκλησίας, στον Πρόεδρο της Ελληνικής Δημοκρατίας Κωνσταντίνο Στεφανόπουλο, ο οποίος δεν έκανε δεκτό το αίτημα για δημοψήφισμα. Ο Προέδρος της Δημοκρατίας, στηρίζοντας την απόφαση της Κυβέρνησης Σημίτη, απάντησε στον Αρχιεπίσκοπο πως δεν συντρέχουν οι προϋποθέσεις για τη διεξαγωγή δημοψηφίσματος για το θέμα των ταυτοτήτων και οι πάντες έχουν υποχρέωση συμμορφώσεως προς τους κανόνες του ισχύοντος δικαίου. Η αναγραφή του θρησκεύματος στις αστυνομικές ταυτότητες, ακόμα και σε εθελοντική βάση, όπως ζήτησε τελικά ο Αρχιεπίσκοπος, κρίθηκε αντισυνταγματική από τα ελληνικά δικαστήρια. 

Ο τότε αρχηγός της αξιωματικής αντιπολίτευσης Κώστας Καραμανλής είχε υπογράψει το αίτημα δημοψηφίσματος, αλλά όταν έγινε πρωθυπουργός δεν άνοιξε ξανά το θέμα της διεξαγωγής δημοψηφίσματος. 

### Κρίση με το Οικουμενικό Πατριαρχείο
Μετά το θάνατο του Μητροπολίτη Θεσσαλονίκης Παντελεήμονος Β’ το 2003, ο τότε Μητροπολίτης Αλεξανδρουπόλεως Άνθιμος συνέχισε τις επαφές με τον Αρχιεπίσκοπο Χριστόδουλο για να μετατεθεί στη Μητρόπολη Θεσσαλονίκης, όπως είχε ήδη συμφωνηθεί μεταξύ τους από το 1998.

Στις 26 Απριλίου 2004 συνεκλήθη η Ιερά Σύνοδος για τις εκλογές τριών νέων Μητροπολιτών (Θεσσαλονίκης, Σερβίων και Ελευθερουπόλεως). Μόνο 35 από τους 71 παρισταμένους Μητροπολίτες ψήφισαν υπέρ της πρότασης του Αρχιεπισκόπου για άμεσες εκλογές, λόγω της εκκρεμότητας αποστολής του καταλόγου των υποψηφίων στο Οικουμενικό Πατριαρχείο, σύμφωνα με τον Καταστατικό Χάρτη. Ο Αρχιεπίσκοπος Χριστόδουλος δεν απάντησε στις επιστολές που είχε στείλει το Οικουμενικό Πατριαρχείο (1η Δεκεμβρίου του 2003, 30η Μαρτίου 2004, 20η Απριλίου του 2004). Παρά την ισχνή πλειοψηφία, ο Αρχιεπίσκοπος Χριστόδουλος προχώρησε στις εκλογές. Για τους λόγους αυτούς αποχώρησαν από τη συνεδρίαση διαμαρτυρόμενοι οι Μητροπολίτες Ζακύνθου, Φιλίππων, Περιστερίου, Πρεβέζης, Ναυπάκτου, Ηλείας και Θηβών (ο Ιωαννίνων αρνήθηκε να εμφανιστεί για τους ίδιους λόγους). Ακολούθως με απόφαση οριακής πλειοψηφίας της Συνόδου ο Άνθιμος Ρούσσας μετατέθηκε στη Μητρόπολη Θεσσαλονίκης. Την ίδια μέρα εξελέγησαν νέοι Μητροπολίτες Σερβίων και Ελευθερουπόλεως.

Έτσι δημιουργήθηκε κρίση ανάμεσα στην Εκκλησία της Ελλάδος και το Οικουμενικό Πατριαρχείο. Το Οικουμενικό Πατριαρχείο συγκάλεσε Μείζονα και Υπερτελή Σύνοδο, η οποία αποφάσισε τη διακοπή της κοινωνίας των Αρχιερέων του με τον Αρχιεπίσκοπο Χριστόδουλο και το όνομά του διαγράφηκε από τα Εκκλησιαστικά Δίπτυχα. Τελικά μετά από αμοιβαίες υποχωρήσεις οι νεοεκλεγέντες Μητροπολίτες αναγνωρίστηκαν και νέα Μείζων και Υπερτελής Σύνοδος ήρε την ακοινωνησία με τον Αρχιεπίσκοπο Αθηνών και αποκατέστησε τη μνημόνευση του ονόματός του στα δίπτυχα του Οικουμενικού Πατριαρχείου.

## Διακρίσεις
Το 2003 ανακηρύχθηκε Επίτιμος Διδάκτωρ των πανεπιστημίων Κραϊόβας και Ιασίου και  το 2006 του Πανεπιστημίου του Λατερανού.

## Επικρίσεις
Το 2002 ίδρυσε την ΜΚΟ «Αλληλεγγύη». Η «Αλληλεγγύη» την πρώτη περίοδο κυβέρνησης Κ. Καραμανλή (2004-2007) έλαβε κρατική επιχορήγηση 3 εκατομμύρια ευρώ. Στη συνέχεια αποκαλύφθηκε σκάνδαλο με 340 τόνους σάπιων πουλερικών που είχαν αγοραστεί μέσω ενός προγράμματος του ΥΠΕΞ (Απρίλιος 2007). Το συγκεκριμένο «πρόγραμμα επισιτιστικής βοήθειας» δεν ολοκληρώθηκε ποτέ, το ΥΠΕΞ κατήγγειλε την «Αλληλεγγύη» και ζήτησε την έντοκη επιστροφή της χρηματοδότησης. Εξάλλου, η ΜΚΟ «Αλληλεγγύη» είχε χρηματοδοτηθεί από την ΥΔΑΣ/ΥΠΕΞ με το ποσό των 23.126.000 ευρώ για την υλοποίηση 32 προγραμμάτων ανθρωπιστικής και αναπτυξιακής βοήθειας, από τα οποία ολοκληρώθηκαν μόνο 10 προγράμματα. Τελικά η «Αλληλεγγύη» καταργήθηκε από τον επόμενο Αρχιεπίσκοπο καθώς διαπιστώθηκε «τρύπα» τουλάχιστον 9 εκατομμυρίων ευρώ ύστερα από έλεγχο που πραγματοποίησε ο Μητροπολίτης Φιλίππων Προκόπιος. Σε κάποια από τα σκάνδαλα εμπλεκόταν στενοί συνεργάτες του Αρχιεπισκόπου.

Το 2004, μετά το θάνατο του Πατριάρχη Αλεξανδρείας Πέτρου Ζ΄, ο Αρχιεπίσκοπος Χριστόδουλος χωρίς τη σύμφωνη γνώμη της Συνόδου του Πατριαρχείου Αλεξανδρείας προσπάθησε να γίνει η κηδεία του Πέτρου στην Αθήνα, υποχρεώνοντας τη Νομαρχία Αθηνών να την οργανώσει. Δημοσιοποίησε ανακοίνωση εκ μέρους της Συνόδου του Πατριαρχείου Αλεξανδρείας χωρίς η ίδια να είναι ενήμερη. Μετά από αντίδραση της Συνόδου, ο Αρχιεπίσκοπος ακύρωσε το σχέδιο και η κηδεία έγινε στο Κάιρο, όπως είναι η παράδοση του Πατριαρχείου Αλεξανδρείας.

Το 2006, αρνητική κριτική έλαβε το ταξίδι του Αρχιεπισκόπου για διακοπές στο Παρίσι με διαμονή στο ξενοδοχείο «Γεώργιος Ε'» της πολυεθνικής αλυσίδας Four Seasons, ένα από τα ακριβότερα του Παρισιού.

Το 2007 συγκέντρωσε αρνητική κριτική καθώς σε επίσκεψη στην Κύπρο κατέθεσε στεφάνι στον τάφο του Γεώργιου Γρίβα.

[thumb|330px|Ο Αρχιεπίσκοπος Χριστόδουλος, τότε γραμματέας της Ιεράς Συνόδου, αριστερά του μέσου της εικόνας, πίσω από τον Αντιβασιλέα [Γεώργιος Ζωιτάκης|Γ. Ζωιτάκη, ως εκπρόσωπος του τότε Αρχιεπισκόπου, στην τελετή παράδοσης του Καταστατικού Χάρτη της Εκκλησίας της Ελλάδος από τον δικτάτορα Παπαδόπουλο στον Αρχιεπίσκοπο Ιερώνυμο, 1 Μαρτίου 1969.]]
### Δηλώσεις για τη δικτατορία
Προκάλεσε δημόσιο σχολιασμό η δήλωσή του περί άγνοιας για τα τραγικά συμβάντα στη διάρκεια της δικτατορίας 1967-74. Η ακριβής δήλωση του Αρχιεπισκόπου είχε δοθεί ως απάντηση στο αν γνώριζε περί βασανιστηρίων κατά τη διάρκεια της δικτατορίας, και ήταν η εξής:*«Ομολογώ ότι δεν ήξερα πως γίνονταν βασανιστήρια, πως υπήρχε [[ΕΑΤ-ΕΣΑ]]. Όλα αυτά ήρθαν στο φως μετά. Δεν πειράζει, μπορεί να τα ήξερε ο τότε αρχιεπίσκοπος, αν τα ήξερε και σιώπησε έκανε άσχημα. Στον κύκλο μου δεν είχα ακούσει τέτοια πράγματα, δεν άκουγα ξένους σταθμούς, εκ των υστέρων τα έμαθα. Θα πει κανείς ότι ήμουν βαθιά νυχτωμένος. Μπορεί γιατί εγώ τότε σπούδαζα».*Ο Μητροπολίτης Ζακύνθου είχε δηλώσει πως πιστεύει ότι ο Αρχιεπίσκοπος ψεύδεται, γιατί ένα διάστημα της περιόδου της Επταετίας - συγκεκριμένα, από το 1968 έως το 1974 - ήταν γραμματέας της Ιεράς Συνόδου. Από τη θέση αυτή ήταν υποχρεωμένος να διαβάζει τις επίσημες επιστολές του Παγκοσμίου Συμβουλίου Εκκλησιών προς την Ιερά Σύνοδο, στις οποίες διαμαρτυρόταν για τα βασανιστήρια που λάμβαναν χώρα στην Ελλάδα την περίοδο εκείνη και ο τότε Αρχιεπίσκοπος Ιερώνυμος ουδέν είχε πράξει.

## Ασθένεια και θάνατος
Toν Ιούνιο του 2007 διαγνώστηκε ότι ο Αρχιεπίσκοπος πάσχει από καρκίνο του παχέος εντέρου και χειρουργήθηκε με επιτυχία για την αφαίρεση του όγκου. Κατά τη διάρκεια της θεραπείας διαγνώσθηκε δεύτερος καρκίνος στο ήπαρ, καθώς και κίρρωση, που ήταν αποτέλεσμα χρόνιας ηπατίτιδας. Τον Αύγουστο της ίδιας χρονιάς μεταφέρθηκε στις ΗΠΑ και τέθηκε σε αναμονή εύρεσης μοσχεύματος, προκειμένου να γίνει μεταμόσχευση ήπατος. Αν και το μόσχευμα βρέθηκε, κατά τη χειρουργική επέμβαση στις 8 Οκτωβρίου δεν έγινε η μεταμόσχευση, καθώς διαπιστώθηκαν πολλαπλές μεταστάσεις. Λίγες εβδομάδες αργότερα επέστρεψε στην Ελλάδα όπου συνέχισε τη θεραπεία του. Κατά τη διάρκεια της κατ' οίκον νοσηλείας, τον Αρχιεπίσκοπο επισκέφθηκε ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας Κάρολος Παπούλιας, ο Πρωθυπουργός Κώστας Καραμανλής, πολλοί πολιτικοί και Συνοδικοί Μητροπολίτες. Η θεραπευτική αγωγή που ακολουθούσε τού δημιουργούσε παρενέργειες και σταδιακή επιδείνωση της υγείας του. Στα τελευταία στάδια της ασθένειας του αρνήθηκε περαιτέρω ιατρική αγωγή, καθώς και να μεταφερθεί σε νοσοκομείο.

[thumb|left|Η σορός του Μακαριστού Αρχιεπισκόπου Χριστοδούλου σε λαϊκό προσκύνημα στην [Μητροπολιτικός Ναός Αθηνών|Μητρόπολη Αθηνών.]]
Στις 28 Ιανουαρίου του 2008 στις 5:15 το πρωί άφησε τη τελευταία του πνοή σε ηλικία 69 ετών. Απεβίωσε στην οικία του, όπως ο ίδιος ζήτησε, χωρίς να μεταφερθεί σε νοσοκομείο. Το μεσημέρι της ίδιας ημέρας η σορός του μεταφέρθηκε στον Ιερό Μητροπολιτικό Ναό της Αθήνας για λαϊκό προσκύνημα. Ανήμερα του θανάτου του, η ελληνική κυβέρνηση δια του Υπουργείου Εσωτερικών κήρυξε τετραήμερο εθνικό πένθος.

Τοποτηρητής του Αρχιεπισκοπικού Θρόνου ανέλαβε ο παλαιότερος κατά τα Πρεσβεία Αρχιερωσύνης στην Εκκλησία της Ελλάδος Μητροπολίτης Καρυστίας και Σκύρου Σεραφείμ. 

Η εξόδιος ακολουθία τελέστηκε την Πέμπτη 31 Ιανουαρίου 2008, στον Ιερό Μητροπολιτικό Ναό της Αθήνας, χοροστατούντος του Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου. Στην εξόδιο ακολουθία παρευρέθηκε πλήθος προσώπων, μεταξύ των οποίων ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας Κάρολος Παπούλιας, ο πρωθυπουργός Κώστας Καραμανλής και σύσσωμη η Κυβέρνηση, οι αρχηγοί των πολιτικών κομμάτων, ο Πρόεδρος της Βουλής, πρώην Πρόεδροι της Δημοκρατίας, Μητροπολίτες της Εκκλησίας της Ελλάδος, οι Ορθόδοξοι Πατριάρχες Αλεξανδρείας, Ιεροσολύμων, και Ρουμανίας, οι Αρχιεπίσκοποι Κύπρου, Αλβανίας, Αμερικής και Κρήτης, Μητροπολίτες ως εκπρόσωποι των Πατριαρχών Αντιοχείας, Βουλγαρίας και Μόσχας, 4μελής αντιπροσωπεία του Πατριάρχου των Κοπτών Αιγύπτου, ο Πατριάρχης Αιθιοπίας Αμπούνα, Καρδινάλιος εκπρόσωπος του Πάπα, ο επίσκοπος Λονδίνου ως εκπρόσωπος της Αγγλικανικής Εκκλησίας, ο Μουφτής Ξάνθης, ξένοι διπλωμάτες, πολλοί αντιπρόσωποι άλλων θρησκειών και πλήθος πιστών.

Εκφωνήθηκαν επικήδειοι λόγοι από τον Οικουμενικό Πατριάρχη Βαρθολομαίο, τον Μητροπολίτη Θεσσαλονίκης Άνθιμο που εκπροσώπησε την Εκκλησία της Ελλάδος, τον Υπουργό Παιδείας και Θρησκευμάτων εκπροσωπώντας τη Κυβέρνηση, τον Πρόεδρο της Βουλής και τον Δήμαρχο Αθηναίων. Στη συνέχεια το φέρετρο τοποθετήθηκε σε κιλλίβαντα πυροβόλου. Η πομπή κατέληξε στο Α΄ Νεκροταφείο Αθηνών, όπου ακολούθησε πατριαρχικό τρισάγιο και η ταφή.

Έκτοτε, αρχιερείς τελούν κάθε χρόνο μνημόσυνο στη μνήμη του.

## Συγγραφικό έργο
* *Ιστορική και Κανονική θεώρησις του Παλαιοημερολογητικού ζητήματος κατά τε την γένεσιν και την εξέλιξιν αυτού εν Ελλάδι*, διδακτορική διατριβή (Ψηφιακή έκδοση στην ιστοσελίδα της Μυριόβιβλου)
* *Ελληνισμός προσήλυτος. Η μετάβαση από την αρχαιότητα στο χριστιανισμό*
* *Οι 'φέρουσες' ή 'υποκαθιστώσες' μητέρες από χριστιανική άποψη*, Αθήνα 1985
* *Τεχνητή γονιμοποίηση και χριστιανική ηθική*, Αθήνα 1988
* *Ηθικά και δεοντολογικά προβλήματα στην τεχνητή γονιμοποίηση*, Αθήνα 1988
* *Βασικά σημεία ηθικής ιατρικής δεοντολογίας*, Αθήνα 1989
* *Το ιατρικό απόρρητο: Η έκταση της εφαρμογής του και τα νέα ηλεκτρονικά δεδομένα που το απειλούν*, Αθήνα 1996.
* *Η Εκκλησία μπροστά στην πρόκληση του AIDS*, Αθήνα 1993
* *Προβληματισμοί από την εξέλιξη της γενετικής τεχνολογίας*, Βόλος 1984
* *Εγκεφαλικός ή καρδιακός θάνατος; συμβολή στην εξελικτική πορεία των μεταμοσχεύσεων*, Αθήνα 1992
* *Έρευνες και πειράματα επί του εμβρύου, η Ευρωπαϊκή πρακτική και μια Ορθόδοξη θέση*, Αθήνα 1990
* *Ευγονική: ηθικοί προβληματισμοί και προοπτικές*, Αθήνα 1997
* *Το δικαίωμα σ' έναν αξιοπρεπή θάνατο*, Αθήνα 1994
* *Νεώτερες απόψεις περί της ευθανασίας*, Αθήνα 1986
* *Κλωνοποίηση και DNA: στην υπηρεσία της ζωής ή του ολέθρου;*, Αθήνα 1995
* *Οι μεταμοσχεύσεις από χριστιανική άποψη*, Βόλος 1987
* *Διαθρησκειακή θεώρηση των μεταμοσχεύσεων*, Αθήνα 1991
* *Ηθική και πνευματική θεώρηση της οικονομικοποιημένης υγείας*, Αθήνα 1998
* *Μουσικολογικά ανάλεκτα*
* *Εγχειρίδιον του Ιεροψάλτου*
* *Να σας ζήσει…*
* *Η εργατικότης της Παναγίας, ιδίως μετά την Κοίμησιν*
* *Καλοστεριωμένοι*
* *Εκ του θανάτου εις την ζωήν*
* *Υμνολογικαί μελέται*
* *Φεμινισμός και Εκκλησία*
* *Καταστροφικές λατρείες*
* *Λόγος ευθύνης*
* *[[Πατριάρχης Γρηγόριος Ε΄|Γρηγόριος ο Ε΄]], Ο εθνάρχης της οδύνης*
* *Η γυμνή αλήθεια για τους [[Μάρτυρες του Ιεχωβά|Ιεχωβάδες]]*
* *[[Μελέτιος Πηγάς|Μελέτιος ο Πηγάς]]* (Ψηφιακή έκδοση στην ιστοσελίδα της Μυριόβιβλου)
* *Η Θεία Ευχαριστία*
* *Τα σημειολογικά επίπεδα του [[Μυστικός δείπνος|Μυστικού Δείπνου]] και ο επιχειρούμενος αποσυμβολισμός της Αγίας [[Ανάσταση του Χριστού|Αναστάσεως]]*, Αθήνα 2003
* *Η ψυχή της Ευρώπης*, Αθήνα 2004
* *Το Θείο Πάθος* (Ψηφιακή έκδοση στην ιστοσελίδα της Μυριόβιβλου)

## Υποσημειώσεις και παραπομπές
### Υποσημειώσεις


### Παραπομπές


## Πηγές
* Παπαστάθης, Κωνσταντίνος Χαραλάμπους, «Πολιτική και θρησκεία: ο λόγος της εκκοσμίκευσης και η Εκκλησία της Ελλάδος», Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Σχολή Νομικών, Οικονομικών και Πολιτικών Επιστημών, Τμήμα Πολιτικών Επιστημών, 2008,
* 

## Εξωτερικοί σύνδεσμοι
* Εκκλησία της Ελλάδος: Αρχιεπίσκοπος 
* Ο Αρχιεπίσκοπος στο Παγκόσμιο Συμβούλιο Εκκλησιών 
* Αφιέρωμα στον Αρχιεπίσκοπο Χριστόδουλο

Κατηγορία:Αρχιεπίσκοποι Αθηνών και πάσης Ελλάδος
Κατηγορία:Μητροπολίτες Δημητριάδος
Κατηγορία:Απόφοιτοι της Θεολογικής Σχολής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών
Κατηγορία:Επίσκοποι του 20ού αιώνα
Κατηγορία:Επίσκοποι του 21ου αιώνα
Κατηγορία:Ενταφιασμοί στο Πρώτο Νεκροταφείο Αθηνών
Κατηγορία:Απόφοιτοι της Νομικής Σχολής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών