Έδεσσα

Η **Έδεσσα**, γνωστή και με την παλαιά της ονομασία **Βοδενά**, είναι πόλη της Ελλάδας, ενταγμένη γεωγραφικά στο διαμέρισμα της Μακεδονίας και διοικητικά στην Περιφέρεια Κεντρικής Μακεδονίας. Αποτελεί την πρωτεύουσα της Περιφερειακής Ενότητας Πέλλας, λειτουργώντας παράλληλα ως διοικητική έδρα του Δήμου Έδεσσας και εκκλησιαστική της Ιεράς Μητροπόλεως Εδέσσης, Πέλλης και Αλμωπίας. Συνιστά το δεύτερο μεγαλύτερο αστικό κέντρο του νομού μετά τα Γιαννιτσά. Σύμφωνα με την απογραφή του 2021, ο πληθυσμός της πόλης ανέρχεται σε 17.848 κατοίκους.

Η Έδεσσα είναι κτισμένη επί των βορείων κλιτύων του Βερμίου όρους, σε υψόμετρο 318 μέτρων από τη στάθμη της θάλασσας. Η οικιστική της διάταξη διατέμνεται από τον Εδεσσαίο ποταμό, ο οποίος, μέσω της παροχετευτικής του δράσης, δημιουργεί το σύμπλεγμα των δώδεκα καταρρακτών, οι οποίοι συνιστούν το εκτενέστερο ανάλογο σύστημα στον βαλκανικό χώρο. Η κυριαρχία του υδρολογικού στοιχείου στο αστικό τοπίο έχει προσδώσει στην πόλη τον χαρακτηρισμό «Πόλη των Νερών».

Η ίδρυση της Έδεσσας, βάσει της αρχαιοελληνικής γραμματείας και παραδόσεως, χρονολογείται στο 813 π.Χ. και συσχετίζεται με τον Κάρανο, τον μυθικό γενάρχη της δυναστείας των Αργεαδών, ο οποίος λογίζεται ως ο πρώτος ηγεμόνας του βασιλείου της Μακεδονίας. Κατά την ιστοριογραφική παράδοση, η πόλη αποτέλεσε την αρχική έδρα και διοικητικό κέντρο του κράτους. Πριν από την ανασκαφική αποκάλυψη των βασιλικών ταφικών μνημείων στη Βεργίνα από τον αρχαιολόγο Μανόλη Ανδρόνικο το 1977, επικρατούσε στην επιστημονική κοινότητα μια ευρεία ερμηνευτική τάση που ταύτιζε την πόλη της Έδεσσας με τις αρχαίες Αιγές, την πρώτη πρωτεύουσα των Μακεδόνων. Παρά την εδραίωση της ταύτισης των Αιγών με τη Βεργίνα στη σύγχρονη αρχαιολογία, η θεωρία περί της ιστορικής και τοπογραφικής συνάφειας της Έδεσσας με τον αρχικό πυρήνα του μακεδονικού κράτους εξακολουθεί να αποτελεί αντικείμενο μελέτης και επιστημονικού προβληματισμού από μερίδα ερευνητών.

Από την όψιμη περίοδο της Τουρκοκρατίας, τη δεκαετία του 1860, έως και τον Μεσοπόλεμο, τη δεκαετία του 1930, η πόλη γνώρισε αξιοσημείωτη ακμή, αποτελούμενη το επίκεντρο οικονομικής και βιομηχανικής δραστηριότητας, η οποία εδράστηκε στην ίδρυση και λειτουργία προηγμένων για την εποχή μονάδων κλωστοϋφαντουργίας. Η αξιοποίηση της υδροκίνησης για βιομηχανικούς σκοπούς προσέδωσε στην Έδεσσα το προσωνύμιο «Μάντσεστερ της Ανατολής», υπογραμμίζοντας τη μοναδικότητα της βιομηχανικής της ταυτότητας στο ευρύτερο γεωπολιτικό πλαίσιο των Βαλκανίων.

Το σωζόμενο κτιριακό απόθεμα αυτής της περιόδου συνιστά αδιάψευστο τεκμήριο της κοινωνικοοικονομικής συγκρότησης και της αστικής εξέλιξης της πόλης. Η τοπική αρχιτεκτονική φυσιογνωμία αποτυπώνεται στα πολυώροφα λιθόκτιστα αρχοντικά και τις λαϊκές κατοικίες, παραδοσιακού Μακεδονίτικου ρυθμού, της συνοικίας Βαρόσι, η οποία αποτελεί τον ιστορικό πυρήνα της σύγχρονης Έδεσσας και έχει χαρακτηριστεί επίσημα ως παραδοσιακός οικισμός. 

## Ονομασία
Η ετυμολογία της ονομασίας «Έδεσσα» ανάγεται στην αρχαιότητα και έχει αποτελέσει αντικείμενο φιλολογικής και ιστορικής διερεύνησης. Σύμφωνα με επικρατούσα ερμηνεία, το τοπωνύμιο αποδίδεται στη φρυγική γλώσσα και ερμηνεύεται ως «πύργος μέσα στο νερό». Ωστόσο μια δεύτερη άποψη διατυπώνει πως η ονομασία προέρχεται από την ιλλυρική γλώσσα, χωρίς ωστόσο να έχει διαμορφωθεί καθολική επιστημονική συναίνεση. Κατά τη μεσαιωνική περίοδο, η πόλη απαντά στις πηγές με την ονομασία «Βοδενά», τοπωνύμιο σλαβικής προέλευσης, το οποίο ανάγεται στη λέξη *вода* («νερό»). Η ονομασία αυτή επικράτησε και διατηρήθηκε σε συνεχή χρήση καθ’ όλη τη διάρκεια της οθωμανικής περιόδου έως τις αρχές του 20ού αιώνα. Μετά την απελευθέρωση της πόλης και την ενσωμάτωσή της στο ελληνικό κράτος το 1912, αποκαταστάθηκε επισήμως η αρχαία της ονομασία «Έδεσσα». Παράλληλα, η πόλη απαντά με το παλαιό της τοπωνύμιο στα τουρκικά (*Vodina*), στις σλαβικές γλώσσες (*Воден*) και στα βλάχικα (*Vudena*).

## Ιστορία
### Αρχαιότητα
μικρογραφία|Χάρτης της αρχαίας Ελλάδας (1794). Οι Μακεδόνες από το Άργος μετακινήθηκαν βορειότερα, όπου ίδρυσαν την Έδεσσα (αναγράφεται ως Edessa-Age), ή τις Αιγές, όπως ταυτίζονται εδώ αλλά και στην πλειοψηφία των γεωγραφικών απεικονίσεων της προνεωτερικής περιόδου.
Η ευρύτερη περιοχή της Έδεσσας παρουσιάζει συνεχή κατοίκηση από την προϊστορική περίοδο, όπως τεκμηριώνεται αρχαιολογικά από οικιστικά κατάλοιπα πλησίον της κοίτης του Εδεσσαίου ποταμού, με κύριο σημείο αναφοράς τη θέση «Καρκάγια». Βάσει της ιστορικής παραδόσεως και της ερμηνείας των πηγών, κατά την πρώιμη αρχαιότητα στην περιοχή εγκαταστάθηκαν Φρύγες, φύλο θρακικής καταγωγής, οι οποίοι εκτοπίστηκαν τον 9ο αιώνα π.Χ. από τους Μακεδόνες που μετακινήθηκαν από το Άργος της Πελοποννήσου.  

Η εν λόγω μετανάστευση σηματοδότησε τη συγκρότηση ενός νέου πολιτικού και οικιστικού πυρήνα, ο οποίος ταυτίζεται με την ίδρυση της αρχαίας πόλης. Κατά την αρχαϊκή και κλασική εποχή, η Έδεσσα αναδείχθηκε σε κομβικό αστικό και διοικητικό κέντρο της Κάτω Μακεδονίας. Ιδιαίτερη συμβολική βαρύτητα προσέδιδε στην πόλη η ιδιότητα της «νεκρόπολης» των Μακεδόνων βασιλέων, καθώς εκεί ενταφιάζονταν τα μέλη της δυναστείας.  

Πολεοδομικά, η αρχαία πόλη διαρθρωνόταν σε δύο διακριτά επίπεδα: την Άνω Πόλη (Ακρόπολη), επί του φυσικού βραχώδους εξάρματος, και την Κάτω Πόλη στην πεδιάδα του Λόγγου. Κατά τον 4ο αιώνα π.Χ., τα δύο επίπεδα ενοποιήθηκαν οχυρωματικά μέσω ενός ισχυρού τείχους, ενισχυμένου με αμυντικούς πύργους.  

Κατά την ελληνιστική περίοδο, η πολιτισμική ακτινοβολία της πόλης επεκτάθηκε στην Ανατολή. Ο Σέλευκος Α΄ Νικάτωρ μετέφερε αποίκους από τη μακεδονική Έδεσσα στη βορειοδυτική Μεσοποταμία, όπου επανίδρυσε την πόλη Ορχόη, μετονομάζοντάς την σε Έδεσσα. Η μεταφορά αυτή του τοπωνυμίου υπογραμμίζει την ιστορική ισχύ της μακεδονικής μητρόπολης στο πλαίσιο της ελληνιστικής οικουμένης. 

### Ρωμαιοκρατία
[αριστερά|μικρογραφία|250x250εσ|Ρωμαϊκά χάλκινα νομίσματα της Έδεσσας (244-249 μ.Χ.): το αριστερό απεικονίζει την κεφαλή του αυτοκράτορα [Φίλιππος ο Άραβας|Φίλιππου Άραβα, και το δεξί έναν Ρωμαίο, τον οποίο στεφανώνει με δάφνινο στεφάνι η Νίκη, και κρατάει το κέρας της αμάλθειας.]]
Μετά τη μάχη της Πύδνας (168 π.Χ.) και την οριστική κατάλυση του μακεδονικού βασιλείου, η περιοχή ενσωματώθηκε στη Ρωμαϊκή Δημοκρατία ως επαρχία το 148 π.Χ. Κατά τη ρωμαϊκή περίοδο, η Έδεσσα αναδείχθηκε σε σημαίνοντα αστικό κόμβο, επωφελούμενη από τη στρατηγική της θέση επί της Εγνατίας Οδού, η οποία διερχόταν κατά μήκος της πόλης από τη Πίνδο. Ο Ρωμαίος ιστορικός Τίτος Λίβιος χαρακτηρίζει την πόλη ως *nobilis urbs* («ευγενή»), υπογραμμίζοντας το κύρος και τη σημασία της. Η οικονομική της ευρωστία τεκμηρίεται από τη λειτουργία αυτόνομου νομισματοκοπείου κατά την περίοδο μεταξύ 27 π.Χ. και 268 μ.Χ., όντας ένα από τα εννέα εξουσιοδοτημένα κέντρα κοπής νομισμάτων στη ρωμαϊκή Μακεδονία.

Στο πεδίο της εκκλησιαστικής ιστορίας, η παράδοση τοποθετεί στην Έδεσσα, κατά τους χρόνους της βασιλείας του Διοκλητιανού, τον βίο και το μαρτύριο της Αγίας Βάσας της Εδεσσαίας. Σύμφωνα με την αγιολογική γραμματεία, η Βάσα, σύζυγος του εθνικού ιερέα Ουαλερίου, ασπάστηκε τον Χριστιανισμό μαζί με τους τρεις υιούς της, Θεόγνιο, Αγάπιο και Πιστό. Η άρνηση της οικογένειας να αποκηρύξει τη χριστιανική πίστη οδήγησε στην καταγγελία τους ενώπιον του ανθυπάτου της πόλης Βικαρίου. Μετά τον εγκλεισμό και την υποβολή τους σε βασανιστήρια, η Βάσα και τα τέκνα της υπέστησαν μαρτυρικό θάνατο. Η μνήμη τους τιμάται από την Ορθόδοξη Εκκλησία στις 21 Αυγούστου, συνιστώντας αναπόσπαστο τμήμα της τοπικής θρησκευτικής κληρονομιάς της Εδέσσης.

### Μεσαιωνική περίοδος
[μικρογραφία|Ο [Βασίλειος Β´|Βασίλειος Β΄, ο επονομαζόμενος «Βουλγαροκτόνος», ο οποίος απελευθέρωσε την πόλη των Βοδενών από τους Βούλγαρους.]]
Κατά τον Μεσαίωνα, οι διαθέσιμες ιστορικές μαρτυρίες για την Έδεσσα είναι περιορισμένες και αποσπασματικές. Ωστόσο, τεκμηριώνεται ότι ήδη από τον 4ο αιώνα ιδρύθηκε η επισκοπή Εδέσσης, η οποία υπαγόταν εκκλησιαστικώς στη Μητρόπολη Θεσσαλονίκης και, έως τον 8ο αιώνα, βρισκόταν υπό τη δικαιοδοσία του Πάπα Ρώμης. Στην Πενθέκτη Οικουμενική Σύνοδο (691–692) μαρτυρείται η συμμετοχή του επισκόπου Ισιδώρου, ο οποίος αναφέρεται στα πρακτικά ως «ελάχιστος ἐπίσκοπος Εδεσσηνῶν πόλεως». Κατά τα έτη 731–733, ο αυτοκράτορας Λέων Γ΄ απέσπασε την περιοχή από τη ρωμαϊκή εκκλησιαστική δικαιοδοσία, εντάσσοντάς την εκ νέου στο πλαίσιο της βυζαντινής εκκλησιαστικής διοίκησης.

Μετά την εγκατάσταση των σλαβικών φύλων στα Βαλκάνια, η αρχαία ονομασία «Έδεσσα» υποχώρησε σταδιακά και, ήδη από τον 10ο αιώνα, επικράτησε η ονομασία «Βοδενά». Η πρώτη σαφής μνεία της πόλης στη βυζαντινή ιστοριογραφία απαντά στο έργο του χρονικογράφου Ιωάννη Σκυλίτζη, ο οποίος περιγράφει τα «Βοδηνά» ως ισχυρό οχυρό κτισμένο επί απόκρημνου βράχου, με σύστημα υδροδότησης μέσω υπόγειας διώρυγας που μετέφερε νερό από τη λίμνη του Οστρόβου (σημερινή Βεγορίτιδα). Αναφορές στην πόλη απαντούν επίσης στα ιστορικά συγγράμματα της Άννας Κομνηνής.

Καθ’ όλη τη μεσοβυζαντινή περίοδο, τα Βοδενά υπήρξαν αντικείμενο επανειλημμένων πολιορκιών και κατακτήσεων από διάφορες βαλκανικές και ευρωπαϊκές δυνάμεις, γεγονός που αντανακλά τη στρατηγική και οικονομική σημασία τους, καθώς και τη θέση τους σε κρίσιμη ζώνη αντιπαράθεσης. Στο πλαίσιο των Βυζαντινο-Βουλγαρικών πολέμων, στα τέλη του 10ου αιώνα, η πόλη περιήλθε υπό βουλγαρικό έλεγχο και, σύμφωνα με τις πηγές, λειτούργησε ως μία από τις έδρες της Βουλγαρικής Αυτοκρατορίας κατά την περίοδο 985–995. Το 1002 ο αυτοκράτορας Βασίλειος Β΄ πολιόρκησε και κατέλαβε τα Βοδενά. Ορισμένοι μελετητές θεωρούν ότι η πόλη αποτέλεσε βάση της δυναστείας των Κομητόπουλων, οι οποίοι ηγήθηκαν εξέγερσης κατά της βυζαντινής εξουσίας. Μετά την ανακατάληψη, οι βουλγαρικοί πληθυσμοί μετακινήθηκαν βιαίως προς το Βολερόν, ενώ ο τοπικός φρούραρχος Δραξάν έλαβε άδεια εγκατάστασης στη Θεσσαλονίκη. Η πόλη αποστάτησε εκ νέου, γεγονός που οδήγησε σε νέα πολιορκία από τον Βασίλειο Β΄ το 1015. Μετά την παράδοση, εγκαταστάθηκε βυζαντινή φρουρά αποτελούμενη από τους λεγόμενους «κονταράτους», με σκοπό την εδραίωση του αυτοκρατορικού ελέγχου και την αποτροπή νέων εξεγέρσεων. Το 1019 τα Βοδενά υπήχθησαν εκκλησιαστικώς στη νεοσύστατη Αρχιεπισκοπή Αχριδών.
αριστερά|μικρογραφία|Το Δεσποτάτο της Ηπείρου
Κατά τον 11ο αιώνα, και συγκεκριμένα το 1083, η πόλη καταλήφθηκε προσωρινά από τους Νορμανδούς υπό τον Βοημούνδο Α΄, αλλά ανακαταλήφθηκε σύντομα από τις δυνάμεις του αυτοκράτορα Αλεξίου Α΄ Κομνηνού. Μετά τη Δ΄ Σταυροφορία (1204), τα Βοδενά εντάχθηκαν στο Λατινικό Βασίλειο της Θεσσαλονίκης, υπό την εξουσία του Βονιφάτιου του Μομφερατικού. Κατά τα έτη 1218–1219, η πόλη απελευθερώθηκε από τον Θεόδωρο Δούκα και ενσωματώθηκε στο Δεσποτάτο της Ηπείρου. Το 1239, ο Θεόδωρος Δούκας, μετά την τύφλωσή του από τους Βουλγάρους, εγκαταστάθηκε στα Βοδενά και ίδρυσε το αποκαλούμενο «Δεσποτάτο των Βοδηνών», το οποίο διατηρήθηκε έως το 1244. Το 1252 η πόλη ενσωματώθηκε στην Αυτοκρατορία της Νίκαιας, με κύριο της τον αυτοκράτορα Ιωάννη Γ΄ Δούκα Βατάτζη.
μικρογραφία|339x339εσ|Η Σερβική Αυτοκρατορία το 1355
Κατά τις αρχές του 14ου αιώνα, τα Βοδενά επανήλθαν στο προσκήνιο των βυζαντινών εμφυλίων συγκρούσεων. Το 1327 ο Ανδρόνικος Γ΄ Παλαιολόγος, με αρχιστράτηγο τον Ιωάννη ΣΤ΄ Καντακουζηνό, κατέλαβε την πόλη. Το 1341 άρχισε πολιορκία από τις σερβικές δυνάμεις του Στεφάνου Δουσάν, η οποία λύθηκε προσωρινά από τους Βυζαντινούς στρατηγούς Θωμά και Ανδρόνικο Παλαιολόγο. Το 1342 ο Δουσάν κατέλαβε την πόλη, την οποία ωστόσο παρέδωσε εκ νέου στον Καντακουζηνό. Έπειτα από διαδοχικές συγκρούσεις μεταξύ Βυζαντινών και Σέρβων, τα Βοδενά περιήλθαν οριστικά στη Σερβική Αυτοκρατορία το 1351. Κατά την κατάληψη, τα τείχη και σημαντικός αριθμός ιδιωτικών και δημόσιων κτισμάτων υπέστησαν εκτεταμένες καταστροφές, ενώ ο τοπικός πληθυσμός υποβλήθηκε σε βαριά καταπίεση. Η πόλη υπήχθη στη διοίκηση του Ράντοσλαβ Χλάπεν, ο οποίος, περί τα έτη 1366–1367, την παραχώρησε ως προίκα στον γαμπρό του Νικόλα Γκάμπας, που έφερε τον τίτλο «ἄρχων Βοδενῶν καὶ Τρικάλων». Κατά την περίοδο αυτή, τα Βοδενά άρχισαν να ανοικοδομούνται στη θέση όπου βρίσκεται η σύγχρονη πόλη.

Κατά τα τέλη του 14ου αιώνα, και με πιθανότερο έτος το 1389, τα Βοδενά καταλήφθηκαν από τον στρατιωτικό διοικητή Γαζή Εβρενός Μπέη και εντάχθηκαν στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, μαζί με την υπόλοιπη Μακεδονία. Η κατάκτηση αυτή σηματοδότησε το οριστικό τέλος της βυζαντινής και σερβικής κυριαρχίας στην περιοχή και την έναρξη μιας μακράς περιόδου οθωμανικής διοίκησης. Στις οθωμανικές και τοπικές παραδόσεις απαντούν διαφορετικές εκδοχές σχετικά με τον κατακτητή της πόλης. Σύμφωνα με μία πληροφορία, η οποία διατηρήθηκε στην παράδοση των Τούρκων κατοίκων των Βοδενών έως και τους νεότερους χρόνους, η κατάληψη της πόλης αποδιδόταν όχι στον Εβρενός, αλλά σε στρατιωτικό διοικητή με το όνομα Αλάν. Αντιθέτως, η ελληνική προφορική παράδοση αποδίδει την άλωση στον Γαζή Εβρενός και συνδέει την πτώση της πόλης με πράξη προδοσίας εκ μέρους τοπικού προκρίτου, γνωστού με το προσωνύμιο «Κελ-Πέτρος» (Πέτρος ο Κασιδιάρης). Κατά την παράδοση αυτή, ο εν λόγω πρόκριτος, κατόπιν χρηματισμού, υπέδειξε στον οθωμανικό στρατό κρυφό πέρασμα προς το εσωτερικό της πόλης, με αποτέλεσμα την αιφνιδιαστική κατάληψή της μία ημέρα μετά την εορτή των Χριστουγέννων. Οι αφηγήσεις της ελληνικής προφορικής μνήμης περιγράφουν ότι, αμέσως μετά την κατάληψη, ακολούθησαν εκτεταμένες βιαιοπραγίες, όπως σφαγές, λεηλασίες, αρπαγές και ατιμώσεις του τοπικού πληθυσμού, με αποκορύφωμα το μαρτύριο του ιερέα του ναού της Κοίμησης της Θεοτόκου, Σεραφείμ, ο οποίος, αφού πιάστηκε να ενθαρρύνει τους Βοδενιώτες να υπερασπιστούν μέχρι τέλους την πόλη τους, συνελήφθη από τους κατακτητές, υπέστη σκληρά βασανιστήρια και τελικώς θανατώθηκε με πνιγμό στον καταρράκτη.

### Τουρκοκρατία
#### Πρώτα χρόνια
μικρογραφία|280x280εσ|Απεικόνιση του Ολύμπου από τα Βοδενά, υδατογραφία της συγγραφέως Μαίρη Αδελαΐδας Γουόλκερ (1864)Κατά την περίοδο της Οθωμανικής κυριαρχίας, τα Βοδενά αποτέλεσαν έδρα καζά και υπάγονταν στο Σαντζάκι της Θεσσαλονίκης, ενώ παράλληλα διατηρούσαν τον ρόλο τους ως έδρα της Μητροπόλεως Βοδενών. Μαρτυρίες περιηγητών και ιστορικών πηγών της εποχής συγκλίνουν στην εκτίμηση ότι ο πληθυσμός κυμαινόταν μεταξύ 8.000 και 12.000 κατοίκων. Σύμφωνα με οθωμανικά φορολογικά κατάστιχα του 1519, η πόλη αριθμούσε 68 μουσουλμανικά και 116 χριστιανικά νοικοκυριά και αποτελούσε ζιαμέτι του Μουράτ του Ιπεκίου και του Χουσεΐν, γιου του ντιζντάρ. 

#### Περιγραφή του Εβλιγιά Τσελεμπή
Ιδιαίτερης σημασίας για την ιστορική γνώση της πόλης αποτελεί η περιγραφή του Οθωμανού περιηγητή Εβλιγιά Τσελεμπή, ο οποίος επισκέφθηκε τα Βοδενά το 1668 και κατέγραψε εκτενώς τις εντυπώσεις του στο γνωστό οδοιπορικό του. Σύμφωνα με την αφήγησή του, η πόλη ήταν κτισμένη στην άκρη απόκρημνου βράχου, εντός εύφορης κοιλάδας, η οποία χαρακτηριζόταν από αμπελώνες, κήπους και άφθονες πηγές τρεχούμενου νερού. Αναφέρει ότι τα Βοδενά περιλάμβαναν δώδεκα συνοικίες, εκ των οποίων οι εννέα κατοικούνταν από τουρκικό πληθυσμό και οι τρεις από ελληνικό ορθόδοξο. Ο ίδιος σημειώνει επίσης ότι στην πόλη δεν επιτρεπόταν η εγκατάσταση Εβραίων, καθώς οι χριστιανοί κάτοικοι κατείχαν φιρμάνι που απαγόρευε τη μόνιμη παρουσία τους εντός του αστικού ιστού. 

Περαιτέρω, ο Τσελεμπή καταγράφει μια τοπική πρακτική που, κατά την περιγραφή του, λάμβανε χώρα κατά την ημέρα εορτασμού του κουρμπάν μπαϊράμ. Σύμφωνα με τη μαρτυρία αυτή, μουσουλμάνοι κάτοικοι της πόλης, μετά την προσευχή στο τζαμί, προέβαιναν στην περιτομή όποιου χριστιανού συναντούσαν στο διάβα τους την ημέρα εκείνη. Ο περιηγητής αποδίδει την καθιέρωση της πρακτικής αυτής σε γεγονότα των πρώτων ετών της οθωμανικής κυριαρχίας, όταν, κατά την αφήγησή του, σημειώθηκε βίαιη σύγκρουση μεταξύ χριστιανικού και μουσουλμανικού πληθυσμού, με σημαντικές απώλειες. Υποστηρίζει ότι, κατόπιν αυτών των επεισοδίων, οι μουσουλμάνοι της πόλης εξασφάλισαν φιρμάνι από τον σουλτάνο Μουράτ Α΄, το οποίο τους παρείχε εξαιρετικά διευρυμένα δικαιώματα έναντι των χριστιανών την συγκεκριμένη ημέρα. Ως συνέπεια, οι χριστιανοί Βοδενιώτες συνήθιζαν να παραμένουν εντός των σπιτιών τους κατά την εν λόγω εορτή. 

Ο Τσελεμπή συνεχίζει γράφοντας πως η πόλη των Βοδενών αριθμούσε περί τις 1.060 οικίες, οι οποίες στην πλειονότητά τους ήταν μονώροφες ή διώροφες και κατασκευασμένες από πέτρα, με τη μορφή αστικών αρχοντικών. Προκειμένου να υπογραμμίσει τον αρχιτεκτονικό και αισθητικό τους χαρακτήρα, ο Τσελεμπή χρησιμοποιεί έντονα περιγραφική γλώσσα, σημειώνοντας ότι οι κεραμοσκεπές έλαμπαν σαν ρουμπίνια, ενώ οι οικιακοί και δημόσιοι κήποι περιλάμβαναν αμπέλια, λαχανόκηπους και βρύσες με άφθονο τρεχούμενο νερό. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στο φυσικό τοπίο της πόλης και, ειδικότερα, στους καταρράκτες της, τους οποίους ο περιηγητής περιγράφει ως ορμητικούς και εξαιρετικά θορυβώδεις, σε βαθμό ώστε ο διερχόμενος να αισθάνεται έντονη ηχητική όχληση. Αναφορικά με τις θρησκευτικές, εκπαιδευτικές και κοινωνικές υποδομές, ο Τσελεμπί καταγράφει την ύπαρξη εννέα τζαμιών, τεσσάρων μεντρεσέδων για σούφι, τεσσάρων τουρκικών σχολείων, καθώς και πολυάριθμων τεκέδων για δερβίσηδες. Επιπλέον, αναφέρει δέκα πανδοχεία για τη φιλοξενία ταξιδιωτών, περίπου 300 εργαστήρια και καταστήματα χειροτεχνίας, καθώς και ένα πτωχοκομείο. Στο ίδιο πλαίσιο, σημειώνει την παρουσία εβδομήντα ανεμόμυλων εντός του αστικού ιστού, καθώς και την ύπαρξη νερόμυλου σχεδόν σε κάθε οικία, ενώ κάνει ειδική μνεία στους καλντεριμοστρωμένους και καθαρούς δρόμους της πόλης. 

Στη συνέχεια, ο Τσελεμπή αναφέρεται στο χριστιανικό στοιχείο των Βοδενών, καταγράφοντας την ύπαρξη επτά εκκλησιών. Στο πλαίσιο της αφηγηματικής του πρακτικής, εξυμνεί την εξωτερική εμφάνιση των Ελληνίδων κοριτσιών, χρησιμοποιώντας παρομοιώσεις με έντονο λυρικό χαρακτήρα, ενώ σημειώνει ότι οι χριστιανοί της πόλης μιλούσαν μια συγκεκριμένη τοπική διάλεκτο, στην οποία εντοπίζονταν πολυάριθμα ελληνικά γλωσσικά στοιχεία. Περαιτέρω, χαρακτηρίζει τον πληθυσμό της πόλης ως εύθυμο και κοινωνικό, επισημαίνοντας τις συχνές εκδρομές και γεύματα σε ευχάριστες τοποθεσίες, καθώς και την έντονη κοινωνική και ψυχαγωγική ζωή τόσο των μουσουλμάνων όσο και των χριστιανών κατοίκων. 

Η περιγραφή ολοκληρώνεται με αναφορά στα προϊόντα για τα οποία τα Βοδενά ήταν φημισμένα, μεταξύ των οποίων συγκαταλέγονται το άφθονο και δροσερό πόσιμο νερό, τα φρούτα, με ιδιαίτερη έμφαση στα σταφύλια, καθώς και τα μαύρα γούνινα παλτά. Ο Εβλιγιά Τσελεμπή συγκρίνει την πόλη με τους παραδεισένιους κήπους της Δαμασκού και την χαρακτηρίζει ως «εστία των νερών».

#### Πορεία της ελληνικής κοινότητας
Κατά τα τέλη του 18ου αιώνα, τα Βοδενά περιήλθαν υπό την κυριαρχία του Αλή Πασά και εντάχθηκαν διοικητικά στο Πασαλίκι των Ιωαννίνων. Το 1788, μετά την καταστροφή της Μοσχόπολης από τις δυνάμεις του Αλή Πασά, σημαντικός αριθμός βλάχικων πληθυσμών εγκαταστάθηκε στα Βοδενά. Παράλληλα, κάτοικοι του χωριού Τέχοβο (σημερινή Καρυδιά), προκειμένου να αποφύγουν τις επιδρομές των Γκέγκηδων που δρούσαν υπό την εξουσία του Αλή Πασά, κατέφυγαν επίσης στην πόλη. Οι νεοεισερχόμενοι πληθυσμοί ενσωματώθηκαν στο αστικό κέντρο και την ευρύτερη περιοχή, συμβάλλοντας στην ενίσχυση του χριστιανικού στοιχείου. Η δημογραφική αυτή εξέλιξη, σε συνδυασμό με την ανάπτυξη του εμπορίου και της βιοτεχνικής δραστηριότητας μεταξύ των χριστιανών κατοίκων, σηματοδότησε την έναρξη περιόδου οικονομικής και πολιτιστικής ακμής, κατά την οποία παρατηρήθηκε άνθηση των γραμμάτων και των τεχνών. 

Στο πλαίσιο αυτό, το 1782 ιδρύθηκε το πρώτο ελληνικό σχολείο των Βοδενών, κατόπιν σιγγιλίου του Οικουμενικού Πατριάρχη Γαβριήλ Δ΄, με την επωνυμία «Ελληνομουσείον». Το εκπαιδευτικό αυτό ίδρυμα ενισχύθηκε συστηματικά από τους αδελφούς Δημήτριο και Ιωάννη Οικονόμου, μέλη της επιφανούς οικογένειας Οικονόμου, καταγόμενης από τα Βοδενά, η οποία είχε εγκατασταθεί στην Τεργέστη και δραστηριοποιούνταν στον εμπορικό τομέα. Στη σχολή δίδαξαν διακεκριμένοι δάσκαλοι της εποχής, μεταξύ των οποίων συγκαταλέγονται ο Αμφιλόχιος Παρασκευάς και ο ιερομόναχος Κωνσταντίνος, μαθητής του Ευγένιου Βούλγαρη. Επίσης, από τα Βοδενά καταγόταν ο λόγιος και δάσκαλος Μηνάς Μηνωίδης, ο οποίος αργότερα εγκαταστάθηκε στο Παρίσι, όπου διακρίθηκε για τη διδασκαλία της αρχαίας ελληνικής γλώσσας.

#### Επαναστατική περίοδος
Το 1767 η Επισκοπή Βοδενών αναβαθμίστηκε σε Μητρόπολη, στη δικαιοδοσία της οποίας υπάγονταν, πέραν του καζά Βοδενών, και οι καζάδες Γιαννιτσών και Γευγελής. Έκτοτε, ο εκάστοτε Μητροπολίτης Βοδενών αναδείχθηκε σε κεντρική θρησκευτική και κοινοτική αρχή των χριστιανικών πληθυσμών της περιοχής, διαδραματίζοντας καθοριστικό ρόλο στη διατήρηση και ενίσχυση του θρησκευτικού και εθνικού φρονήματος.

Το 1789, ο Μητροπολίτης Βοδενών Μελέτιος, με τη συμμετοχή πλήθους κατοίκων της πόλης, έλαβε μέρος στην επαναστατική κίνηση του Λευκαδίτη Σωτήρη Λουίζη, στο πλαίσιο του Β΄ Ρωσοτουρκικού Πολέμου. Κατά την Ελληνική Επανάσταση, τα Βοδενά παρουσίασαν αξιόλογη συμβολή στον εθνικό αγώνα. Ο πρόκριτος της πόλης Παναγιώτης Ναούμ μυήθηκε στη Φιλική Εταιρεία το 1820, ενώ το 1821 ακολούθησαν οι επιφανείς Βοδενιώτες Λουνιάς και Νικόλαος Νεδέλκος. Πλήθος κατοίκων συμμετείχε ενεργά στις πολεμικές επιχειρήσεις, τόσο στη Μακεδονία όσο και στη Ρούμελη και στη Πελοπόννησο. Μεταξύ των οπλαρχηγών που διακρίθηκαν συγκαταλέγονται οι Δημήτριος Τρούπκος, Ιωάννης Μάρκου, Νικόλαος Αθανασίου, Αναστάσιος Δημητρίου, Χρήστος Πέγιος και Τρύπκος Τσαλίκης. Παράλληλα, τα Βοδενά λειτούργησαν ως αρματολίκι, με επικεφαλής τον Αγγελή Γάτσο. Στις εθνοσυνελεύσεις της επαναστατημένης Ελλάδας, τα Βοδενά και την υπόλοιπη Μακεδονία εκπροσώπησε ο Παναγιώτης Ναούμ. Ως αντίποινα για τη συμμετοχή των χριστιανικών πληθυσμών στην Επανάσταση, η οθωμανική διοίκηση των Βοδενών προχώρησε στο κλείσιμο του ελληνικού σχολείου, ενώ παράλληλα οι Τούρκοι κάτοικοι της πόλης επιστρατεύθηκαν και ενεπλάκησαν σε συγκρούσεις με τους επαναστατημένους Έλληνες της Νάουσας το 1822. Μετά τη συγκρότηση του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους, πολλοί Βοδενιώτες αγωνιστές τιμήθηκαν από τον βασιλέα Όθωνα και ανέλαβαν σημαντικά στρατιωτικά αξιώματα. Αντίθετα, όσοι παρέμειναν στα εδάφη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας υπέστησαν διώξεις και, προκειμένου να διασωθούν, κατέφυγαν στην Αταλάντη Φθιώτιδας, και μαζί με Μακεδόνες από άλλες περιοχές, ίδρυσαν τη συνοικία «Πέλλη».

#### Θρησκευτικές διαμάχες
Κατά τις δεκαετίες του 1860 και 1870, η πόλη της Έδεσσας ανεδείχθη σε πεδίο εντάσεων και συγκρούσεων μεταξύ των Πατριαρχικών και των Εξαρχικών. Οι υποστηρικτές της Εξαρχίας αξίωσαν την τέλεση των εκκλησιαστικών ακολουθιών στη βουλγαρική γλώσσα· αίτημα το οποίο απερρίφθη τόσο από τον Μητροπολίτη Αγαθάγγελο όσο και από τον τοπικό Καϊμακάμη. Σε απάντηση, το έτος 1870, οι Εξαρχικοί κατέλαβαν τον μητροπολιτικό ναό των Αγίων Αναργύρων, τον οποίο και μετέτρεψαν σε χώρο λατρείας υπό την Εξαρχία, κατάσταση που διατηρήθηκε έως το 1912.

Παράλληλα, κατά την περίοδο 1892–1894, ολοκληρώθηκε η κατασκευή της σιδηροδρομικής γραμμής Θεσσαλονίκης, με αποτέλεσμα τη διασύνδεση της Έδεσσας μέσω σιδηροδρόμου με τη Θεσσαλονίκη, τη Βέροια, τη Φλώρινα και το Μοναστήρι, γεγονός που ενίσχυσε την επικοινωνία και τη συγκοινωνιακή σημασία της πόλης στην ευρύτερη περιοχή.
μικρογραφία|Οι εορτασμοί των Εδεσσαίων την ημέρα της απελευθέρωσης από τον Οθωμανικό ζυγό, 1912

Κατά τη διάρκεια του Μακεδονικού Αγώνα, πολυάριθμοι Εδεσσαίοι συνέβαλαν ενεργά στον εθνικό απελευθερωτικό αγώνα, επιδεικνύοντας υψηλό φρόνημα και αυτοθυσία. Μεταξύ των πλέον διακεκριμένων αγωνιστών συγκαταλέγεται ο οπλαρχηγός Ιωάννης Τσίτσιος, γνωστός με το προσωνύμιο «Καπετάν Βλάχος», καθώς και οι Μακεδονομάχοι Ιωάννης Γιούσμης, Παρίσης Παρίσης, Κωνσταντίνος Σαλάμπασης, Κωνσταντίνος Σιβένας, Αθανάσιος Φράγκου, Ιωάννης Χατζηνίκος και ο ιατρός Αργύριος Κιτάνος, των οποίων η δράση υπήρξε καθοριστική για την εδραίωση της ελληνικής παρουσίας στην περιοχή. Παράλληλα, εξέχουσες μορφές της τοπικής κοινωνίας, όπως ο Ευάγγελος Κωφός και ο Δημήτριος Ρίζος, διαδραμάτισαν σημαντικό ρόλο στην οργάνωση και υποστήριξη του αγώνα.

Κατά τον Α΄ Βαλκανικό Πόλεμο, και συγκεκριμένα την 18η Οκτωβρίου 1912, η Έδεσσα απελευθερώθηκε από τις οθωμανικές αρχές και ενσωματώθηκε στο ελληνικό κράτος, μετά την είσοδο του ελληνικού στρατού στην πόλη, γεγονός που σήμανε το πέρας μιας μακράς περιόδου δουλείας και εγκαινίασε μια νέα ιστορική πορεία για τον τοπικό πληθυσμό.

### Στο σύγχρονο ελληνικό κράτος
μικρογραφία|270x270εσ|Δρόμος της Έδεσσας σε φωτογραφία Γάλλων στρατιωτών, 1916
Το 1918 ιδρύεται ο Φιλοπρόοδος Σύλλογος Μέγας Αλέξανδρος (το 1922 κατατίθεται το καταστατικό λόγω ενηλικίωσης των ιδρυτικών μελών) ο οποίος είναι και ο πιο ιστορικός σύλλογος της Έδεσσας, με πλήθος πολιτιστικών δραστηριοτήτων για την ανάδειξη του τοπικού πολιτισμού και της τοπικής ταυτότητας της πόλης. Σήμερα δραστηριοποιούνται στην πόλη πλήθος πολιτιστικών συλλόγων αναδεικνύοντας κάθε γωνιά του ελληνικού πολιτισμού.

Κατά την περίοδο του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου στην Έδεσσα εδρεύουν οι πολυεθνικές συμμαχικές δυνάμεις της "Στρατιάς της Ανατολής" υπό των έλεγχο των Γάλλων και του στρατηγού Μωρίς Σαράιγ ο οποίος επισκέφθηκε την Έδεσσα. Το διάστημα αυτό φέρεται να ήταν στρατιώτης στην Έδεσσα και ο μετέπειτα ηγέτης του Βιετνάμ Χο Τσι Μινχ.

Με τη Μικρασιατική Καταστροφή και την Ανταλλαγή πληθυσμών που ακολούθησε το 1923-1924, 2.500 περίπου χριστιανοί πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία και την Ανατολική Θράκη εγκαθίστανται στην Έδεσσα, συμβάλλοντας στην πολιτισμική και οικονομική ανάπτυξη του μεσοπολέμου. Ωστόσο αρκετοί εύποροι κυρίως πρόσφυγες ήρθαν στην Έδεσσα αμέσως μετά τη λήξη του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Πολλοί από αυτούς είχαν αστική προέλευση και ίδρυσαν βιοτεχνίες με κορυφαίους τους κλάδους της υφαντουργίας και της ταπητουργίας-η τεχνογνωσία των οποίων ήταν άγνωστη ως τότε στον κυρίως ελλαδικό κορμό. μικρογραφία|Η Αγορά της πόλης το 1919.

Τη δεκαετία του '30, εποχή πλήρους ακμής, λειτουργούν θέατρα, κινηματογράφοι, φιλαρμονική και εκδίδονται 4-5 εφημερίδες. Ιδιαίτερη ανάπτυξη γνώρισε η μουσική, με συχνές συναυλίες, οπερέτες και άλλες εκδηλώσεις, στις οποίες συμμετείχαν τοπικές χορωδίες και φιλαρμονικές. Η παλιά μουσική παράδοση διατηρείται μέχρι και σήμερα, όπου στο τέλος κάθε καλοκαιριού ομάδες κανταδόρων διασχίζουν όλες τις γειτονιές της πόλης χαρίζοντας έναν ρομαντικό αποχαιρετισμό στην εποχή των διακοπών. Εξίσου αξιόλογη είναι η λογοτεχνική παράδοση της πόλης. Στο Γυμνάσιο της πόλης φοίτησε ο Μενέλαος Λουντέμης και εικόνες από τη ζωή της πόλης επανέρχονται συχνά στα έργα του. Τις τελευταίες δεκαετίες της ζωής του, έζησε στην Έδεσσα, ο "Σταμ-Σταμ" (Σταμάτης Σταματίου), γνωστός για τις επιφυλλίδες του και τα διηγήματα που αντλούν από τη ζωή του χωριού. Από τους σύγχρονους λογοτέχνες κορυφαία θέση κατέχει ο ποιητής Μάρκος Μέσκος (1935-2019). Στο έργο του επανέρχονται συχνά αναμνήσεις από την παιδική και νεανική ζωή στην Έδεσσα και σκηνές από τη φρίκη των πολέμων της δεκαετίας του 1940. Ξεχωρίζουν επίσης ο Σάκης Τότλης και ο ποιητής Βασίλης Παππάς. Αξιόλογοι είναι και οι νεώτεροι Θόδωρος Σαρηγκιόλης, Τάκης Γκόντης και Ελευθερία Μπέλμπα (γενν. στην Αθήνα). 

### Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος
Η ευημερία της πόλης δέχθηκε ανεπανόρθωτο πλήγμα κατά τη δεκαετία του '40, με τη γερμανική κατοχή και τον εμφύλιο πόλεμο που ακολούθησε, Αν και η Έδεσσα δεν βομβαρδίστηκε στη διάρκεια του Ελληνοϊταλικού Πολέμου, υπέστη τεράστια καταστροφή ακριβώς λίγες ημέρες πριν από τη λήξη της κατοχής. Το Σεπτέμβριο του 1944, οι Γερμανοί, σε αντίποινα για το φόνο ενός στρατιώτη τους, πυρπόλησαν τη μισή πόλη αφήνοντας χιλιάδες άστεγους. Μεταξύ των κτιρίων που καταστράφηκαν περιλαμβανόταν το Αρρεναγωγείο (κτίσμα του 1862) και ο μητροπολιτικός ναός των Αγίων Ανάργυρων.

Στα χρόνια που ακολούθησαν, η Έδεσσα βρέθηκε στη δίνη του εμφυλίου πολέμου και, κατά περιόδους, κατακλύστηκε από προσωρινούς πρόσφυγες των γύρω χωριών, τα οποία εκκενώνονταν για στρατιωτικούς λόγους. Όταν έληξαν οι συγκρούσεις το 1949 και ενώ εκατοντάδες σλαβόφωνοι και άλλοι ντόπιοι μαχητές του Δημοκρατικού Στρατού μαζί με τις οικογένειες τους είχαν πάρει το δρόμο της αναγκαστικής εξορίας, η πόλη προσπάθησε να επουλώσει τα τραύματα, αλλά οι οικονομικές συνθήκες είχαν αλλάξει.

### Διάσωση των Καταρρακτών
Αμέσως μετά τον πόλεμο στο πλαίσιο της ανάγκης εξηλεκτρισμού της χώρας απειλήθηκε η ύπαρξη των καταρρακτών της πόλης. Αμέσως μετά την κατασκευή του υδροηλεκτρικού εργοστασίου στον Άγρα ξεκίνησε η κατασκευή του υδροηλεκτρικού σταθμού του Εδεσσαίου. Σε μια πρωτοφανή για την εποχή, στις αρχές δεκαετίας του '60, περιβαλλοντική διαμαρτυρία των Εδεσσαίων και με παρέμβαση του συμβουλίου της Επικρατείας ανακαλείται η απόφαση της τότε κυβέρνησης για μετατροπή της περιοχής σε λίμνη για την εκμετάλλευση της υδατόπτωσης και ως εκ τούτου κατάργησης των καταρρακτών. Το 1998 ο Δήμος Έδεσσας προχώρησε σε βράβευση των πρωτεργατών του Συλλόγου Προστασίας Φυσικών Καλλονών Εδέσσης και Περιχώρων που πρωτοστάτησαν για τη διάσωση της ψυχής και του αιωνίου συμβόλου της πόλης.

#### Οικονομική και βιομηχανική παρακμή
Η εμφάνιση των συνθετικών υφασμάτων (νάιλον, ραγιόν) που ήρθαν από την Αμερική επέφερε σκληρό ανταγωνιστικό κτύπημα στις ελληνικές κλωστοϋφαντουργίες. Ο εξηλεκτρισμός της χώρας αφαίρεσε από τις βιομηχανίες της Έδεσσας το συγκριτικό πλεονέκτημα των υδατοπτώσεων.

Επιπλέον, το τεράστιο ρεύμα αστυφιλίας της δεκαετίας του '50 και του '60 κατέστησε πολύ πιο επικερδή την εγκατάσταση των βιομηχανιών στα δυο μεγάλα αστικά κέντρα της χώρας (Αθήνα, Θεσσαλονίκη), όπου είχε συσσωρευθεί το 50% του πληθυσμού της χώρας. Τα εργοστάσια της Έδεσσας άρχισαν να παρακμάζουν και να κλείνουν τη δεκαετία του 1960. Το 1972, τα 4 μεγάλα είχαν κλείσει και απόμεινε να υπολειτουργεί μόνο το ΣΕΦΕ.ΚΟ. ως τη δεκαετία του '90, ενώ χιλιάδες εργάτες αναγκάστηκαν να μεταναστεύσουν στη Δυτική Γερμανία, το Βέλγιο και την Αυστραλία.

## Αναψυχή και περιβάλλον
Τα κύρια σημεία αναψυχής της Έδεσσας αποτελούν ο σύγχρονος πεζόδρομος που κατασκευάστηκε το 2008, όπου εκεί βρίσκεται μια ποικιλία καταστημάτων και σημείων ενδιαφέροντος, και διασκορπισμένα αναψυκτήρια στα πάρκα της πόλης. Σε πολλά σημεία της πόλης οργανώνονται εκδηλώσεις και βραδιές μουσικών συνόλων στην παλιά πόλη, όπου επίσης η διοργάνωση συναυλιών σε διάφορους χώρους με πιο γνωστό το Αμφιθέατρο Γαβαλιώτισσας.

### Αστικές παρεμβάσεις
μικρογραφία|Πολλές παρεμβάσεις στην πόλη έχουν χρηματοδοτηθεί από το ΕΣΠΑ, όπως η συγκεκριμένη.

Στις αρχές του 2000, τα παλιά εργοστάσια της Έδεσσας έχουν γκρεμιστεί (Τσίτση) ή έχουν μεταβληθεί σε χώρους εστίασης (Κανναβουργείο), επίσης χώροι πολιτισμού και διασκέδασης μπορούν να σας προσφέρουν ποικίλα μέρη στην πόλη. Οι μικρές μονοκατοικίες με τους ανθισμένους κήπους δίπλα στα ποταμάκια έχουν δώσει τη θέση τους σε πενταώροφες πολυκατοικίες.

Ωστόσο, η πόλη διατηρεί ακόμη γωνιές πρασίνου, με σημαντικά πάρκα μέσα στο κέντρο, και διασχίζεται πάντα από μικρά ποταμάκια που της προσδίδουν ένα ιδιαίτερο χρώμα. Παρ΄ όλα αυτά όμως η αναλογία τ.μ. πράσινου ανά κάτοικο βρίσκεται στο 7,6 σύμφωνα με τη μελέτη που εκπονήθηκε από την ομάδα του καθηγητή της Αρχιτεκτονικής Τοπίου Γιάννη Τσαλικίδη το 2006, για λογαριασμό του Δήμου Έδεσσας, τη στιγμή που σύμφωνα με τον "Ευρωπαϊκό Οργανισμό Περιβάλλοντος" το κατώτερο όριο μιας βιώσιμης πόλης είναι τα 10 τ.μ. πράσινου ανά κάτοικο. Το 2006 η τσιμεντοποίηση του πάρκου της πλατείας 25ης Μαρτίου με σκοπό την εκεί ανέγερση Μουσείου, παρ΄ ότι είχε προεπιλεγεί άλλος χώρος στην παραδοσιακή συνοικία "Βαρόσι", ακυρώθηκε μετά από κινητοποιήσεις ενεργών πολιτών της Έδεσσας. Την περίοδο 2004-2007 ανακατασκευάστηκε και η σιδηροδρομική γραμμή στο τμήμα Θεσσαλονίκης-Έδεσσας-Φλώρινας. Το 2006 η "Πρωτοβουλία Πολιτών για το Οδικό και Σιδηροδρομικό Δίκτυο" διεκδικεί την αναβάθμιση του οδικού δικτύου Θεσσαλονίκης-Έδεσσας στο τμήμα από τη Χαλκηδόνα ως τα όρια του νομού Πέλλας με το νομό Φλώρινας καθώς και την παράκαμψη της Έδεσσας ενώ παράλληλα τίθεται για πρώτη φορά το αίτημα της σιδηροδρομικής σύνδεσης Θεσσαλονίκης-Έδεσσας και Αριδαίας μέσω Γιαννιτσών. Την περίοδο 2007-2011 μετά από ποικιλόμορφες δράσεις της "Πρωτοβουλίας Πολιτών για το Σιδηροδρομικό Δίκτυο του νομού Πέλλας" το παραπάνω αίτημα γίνεται αποδεκτό από το σύνολο σχεδόν των κατοίκων του Νομού Πέλλας ενώ το Μάϊο του 2008 προκύπτει η ένταξή της παραπάνω σύνδεσης στην "Προκαταρκτική Μελέτη Σκοπιμότητας Ανάπτυξης Προαστιακού Περιφερειακού Σιδηρόδρομου Θεσσαλονίκης". Στις 27 Μαρτίου 2018 παρουσιάζεται στα Γιαννιτσά η **"ΕΠΙΚΑΙΡΟΠΟΙΗΜΕΝΗ ΠΡΟΚΑΤΑΡΚΤΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΣΚΟΠΙΜΟΤΗΤΑΣ ΠΡΟΣΤΙΑΚΟΥ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΟΥ ΣΙΔΗΡΟΔΡΟΜΟΥ ΘΕΣ/ΝΙΚΗΣ"** ενώ η δέσμευση για τη χρηματοδότηση της σύνδεσης από τον ΟΣΕ  κατά τη συνάντηση (20 Νοεμβρίου 2015) εκπροσώπων της Πρωτοβουλίας στα κεντρικά γραφεία του ΟΣΕ  με τον τότε πρόεδρο του, καθώς και με διευθυντικά στελέχη του Στρατηγικού σχεδιασμού και τεχνικού τομέα του ΟΣΕ γεννά βάσιμες ελπίδες υλοποίησής της. Επί πλέον, η ένταξη αυτής της Προαστιακής Σιδηροδρομικής Σύνδεσης   Θεσσαλονίκης -Πέλλας  μέσω Γιαννιτσών  στην **Τελική Έκθεση του Εθνικού και Στρατηγικού Σχεδίου Μεταφορών**  που αποφασίσθηκε από το Υπουργείο Υποδομών και Μεταφορών σε συνεργασία και την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, χρηματοδοτήθηκε από την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων (ΕΤΕπ) και εγκρίθηκε επίσημα τον Ιούνιο του 2019 ενίσχυσε την προοπτική υλοποίησης . Όμως από τη διενέργεια των βουλευτικών εκλογών τον Ιούλιο του 2019 ως και σήμερα το ζήτημα παραμένει σε στασιμότητα**.**  

## Οικονομία
### Βιομηχανική ανάπτυξη
Στα τέλη του 19ου αιώνα, αρχίζει να χρησιμοποιείται για πρώτη φορά συστηματικά το μεγάλο συγκριτικό πλεονέκτημα της πόλης, οι άφθονες υδατοπτώσεις. Στο «φρύδι» του βράχου κτίζονται εργοστάσια, τα οποία αξιοποιούν τη δωρεάν πηγή ενέργειας και φέρνουν οικονομική άνθηση. Πρώτο εργοστάσιο κλωστοϋφαντουργίας ήταν του Τσίτση (1895). Ακολούθησαν η Άνω και Κάτω Εστία, το Κανναβουργείο και το ΣΕΦΕ.ΚΟ. Α.Ε. Ήδη από τη δεκαετία του '10 και ιδιαίτερα κατά την περίοδο του Μεσοπολέμου, η Έδεσσα είχε αποκληθεί «Μάντσεστερ των Βαλκανίων» και ήταν, μαζί με τη Νάουσα, η κινητήρια δύναμη της βιομηχανίας στη Μακεδονία.

Η Έδεσσα ήταν η δεύτερη πόλη στην παραγωγή μεταξιού. Είχε εκκοκκιστήρια βάμβακος και εργοστάσια ταπητουργίας που γνώρισαν ιδιαίτερη άνθηση. Τα υδροκίνητα εργοστάσια κλωστοϋφαντουργίας, σε μεγάλη ακμή κατά το μεσοπόλεμο, ιδρύθηκαν ανάμεσα στο 1874 και το 1912 στις πόλεις του Βερμίου και επωφελήθηκαν από την κινητήρια δύναμη του νερού, τα χαμηλά ημερομίσθια και την πλούσια ντόπια παραγωγή πρώτων υλών. Στην Έδεσσα κάθε εργοστάσιο εκμεταλλεύεται και έναν καταρράκτη. Ο μηχανικός εξοπλισμός προέρχεται από την Ευρώπη ενώ η παραγωγή τους καταναλώνεται στην ευρύτατη περιοχή της τότε Ευρωπαϊκής Τουρκίας.

#### Νηματουργείο "Γρηγόριος Τσίτσης"
Το «Νηματουργείο Γρηγόριος Τσίτσης Α.Ε.» ιδρύθηκε το 1895. Η πρώτη βιομηχανική μονάδα της Έδεσσας εξελίχθηκε στο μεγαλύτερο νηματουργείο όχι μόνο της Ελλάδας αλλά και της Ανατολής.  Απασχολούσε 350-500 εργάτες και παρήγαγε δύο χιλιάδες μέτρα βαμβακερό νήμα/ημέρα, ενώ κατά τον Μεσοπόλεμο έφτασε τους εφτακόσιους εργάτες. Σήμερα σώζονται μόνο η κεντρική πύλη και κάποια θεμέλια του τότε μεγαλύτερου εργοστασίου της πόλης.

#### Ένωσις Βιομηχανικών Επιχειρήσεων ΕΣΤΙΑ Α.Ε.
Η «Ένωσις Βιομηχανικών Επιχειρήσεων ΕΣΤΙΑ Α.Ε.» αποτελούταν από ένα Νηματουργείο και ένα κλωστοϋφαντουργείο (το ένα δίπλα στο Πάρκο των Καταρρακτών, και το άλλο και μικρότερο στον Λόγγο) τα οποία παρήγαγαν δίμιτο, φανέλα και κάμποτο. Η επιχείρηση έκλεισε έπειτα από την καταστροφική πυρκαγιά το 1954 στη μία από της μονάδες της (Άνω Εστία).

#### Κανναβουργείο Α.Ε.
Το "Κανναβουργείο" άρχισε να λειτουργεί το 1913. Ήταν το καλύτερο από τα τέσσερα Κανναβουργεία της Ελλάδος και παρήγαγε σπάγκους και σχοινιά. Σήμερα θεωρείται το πιο γνωστό αναπαλαιωμένο εργοστάσιο της πόλης με διατηρημένο όλο τον μηχανολογικό και εργοστασιακό εξοπλισμό. Από της αρχές του 2000 λειτουργούσε αδιάκοπα έως το 2014 το Βιομηχανικό Μουσείο καθώς αποτελεί τμήμα του Υπαίθριου Μουσείου Νερού της πόλης. Βρίσκεται ακριβώς κάτω από τον βράχο της Έδεσσας δίπλα στους καταρράκτες, όπου η πρόσβαση στον χώρο διευκολύνεται από σύγχρονους ανελκυστήρες κατά μήκος του βράχου. Ένα μέρος του εργοστασίου στέγαζε εστιατόριο με πιάτα διεθνής κουζίνας και χρησιμοποιούταν επίσης ως χώρος εστίασης ή πραγματοποίησης συνεδρίων. Δυστυχώς για λόγους ανωτέρας βίας ο χώρος βρίσκεται εκτός λειτουργίας από το 2014, ωστόσο προσφάτως δημοσιεύτηκαν σχέδια για αξιοποίηση και επαναλειτουργία του χώρου το προσεχές διάστημα.

#### Κανναβουργείο Απόστολου και Σπυριδωνίδη
Το "Καναβουργείο" των αδελφών Αποστόλου και Σπυριδωνίδη βρίσκεται στην είσοδο της πόλης αλλά δεν λειτούργησε ποτέ διότι υπήρξαν μεγάλες ελλείψεις σε προσωπικό και βιομηχανικό εξοπλισμό. Σώζονταν μόνο οι εξωτερικοί του τοίχοι από πωρόλιθο ως το 2001. Αργότερα ανακαινίστηκε και χρησιμοποιείται μέχρι σήμερα ως επιπλοποιείο.

#### Εριοβιομηχανία ΣΕΦΕ.ΚΟ. Α.Ε.
μικρογραφία|Υδροκίνητος μηχανισμός στο Υπαίθριο Μουσείο Νερού.
Η "Εριοβιομηχανία ΣΕΦΕ.ΚΟ. Α.Ε." ξεκίνησε ως Εριουργείο των αδελφών Σεφερτζή-Κόκκινου, είχε τον καλύτερο μηχανικό εξοπλισμό από όλα τα εργοστάσια της πόλης και παρήγαγε υφάσματα σκωτσέζικα (κασμίρια). Απασχολούσε γύρω στους τριακόσιους εργάτες και κατείχε άρτιο μηχανικό εξοπλισμό, γεγονός που το κατέτασσε ως το δεύτερο σημαντικότερο εργοστάσιο στην κατηγορία του, στα Βαλκάνια. Το 1985 αγοράζεται από τον βιομήχανο Σημαιοφορίδη για να μετατραπεί σε εργοστάσιο έτοιμων ενδυμάτων. Στο πλαίσιο της μετατροπής, ο αρχικός εξοπλισμός πουλήθηκε και 36 αργαλειοί έγιναν παλιοσίδερα.

#### Ταπητουργείο Κοτζαϊβάζογλου
Το "Ταπητουργείο Κοτζαϊβάζογλου" γνώρισε σχετικά μικρή περίοδο οικονομικής άνθησης αλλά σε σχέση με άλλες βιοτεχνίες της πόλης πρόσφερε μεγάλη βοήθεια και εργασία σε πολλές οικογένειες ιδιαίτερα στις προσφυγικές. Αργότερα μαζί με σχεδόν όλα τα εργοστάσια της πόλης, στις αρχές της δεκαετίας του '60 βάζει λουκέτο, και νέος ιδιοκτήτης είναι η "Αγροτική Τράπεζα". Λόγω τις στατικότητας του κτηρίου και του υψηλού κινδύνου ολοκληρωτικής κατάρρευσης το κτήριο παραμένει ερημωμένο έως σήμερα. Στις αρχές του 2010 το Α.Π.Θ. εκπονεί μια μελέτη για την επαναχορήγηση του χώρου ως βιοτεχνία αλλά δεν υπήρξε πλήρης υποστήριξη, οπότε τα έργα παρέμειναν στα χαρτιά.

Το 1954, τα εργοστάσια που αναφέρονται πωλούν τα δικαιώματα χρήσης του ύδατος τους στη Διαχείριση Υδροηλεκτρικής Ενέργειας (Δ.Ε.Η.), με αποτέλεσμα να δημιουργηθεί το υδροηλεκτρικό εργοστάσιο του Άγρα. Αυτή η αλλαγή συνεπάγεται ότι τα εργοστάσια χάνουν την αυτονομία τους και συνδέονται με τη Δ.Ε.Η. Αρχίζουν να αντιμετωπίζουν προβλήματα στη λειτουργία τους και επιβάλλεται η ανάγκη εκσυγχρονισμού για να ανταγωνιστούν τα εργοστάσια της Θεσσαλονίκης, της Αθήνας και του Πειραιά. Αυτά τα προβλήματα οδηγούν στην υποβάθμιση και τελικά στο οριστικό κλείσιμό τους. Σήμερα, τα εργοστάσια αποτελούν ιδιοκτησία του Δήμου Έδεσσας, εκτός αυτό της ΣΕ.ΦΕ.ΚΟ. Η διατήρηση αυτών των σημαντικών κτιρίων έχει εξασφαλιστεί από το Υπουργείο Πολιτισμού, καθώς τα έχει κηρύξει ως ιστορικά βιομηχανικά μνημεία, ενώ ο Δήμος Έδεσσας έχει εκφράσει ενδιαφέρον για την προβολή και εκμετάλλευσή τους.

### 21ος Αιώνας
Η ανάπτυξη και οικονομία της πόλης βασίζεται στον τριτογενή τομέα (δημόσιες υπηρεσίες και τουρισμός). Από την καθιέρωση της πόλης ως "Τουριστική", ο Δήμος Έδεσσας με πολλές προσπάθειες προσπαθεί να αναδείξει το μέρος σε διεθνή εμβέλεια λόγω του τοπικού φυσικού κάλλους και της γραφικής τοποθεσίας της πόλης.

## Πληθυσμός

## Πολιτισμός
Η Έδεσσα αποτελούσε πυρήνα πολιτισμού της ευρύτερης περιοχής από τα αρχαία χρόνια, και σήμερα η πόλη διαθέτει μια ποικιλία αμφιθεάτρων και αιθουσών συνεδρίασης. Όλο τον χρόνο η Έδεσσα δέχεται σε αυτούς τους χώρους μεγάλους συνθέτες και επιτυχείς παραστάσεις που την κατατάσσουν στις πιο "πολιτισμικές" πόλεις τις Μακεδονίας.

μικρογραφία|Η οδός Δημοκρατίας που σήμερα αποτελεί τον πεζόδρομο της πόλης.

Στον πεζόδρομο της πόλης διοργανώνονται εκθέσεις και εκδηλώσεις άλλοτε για φιλανθρωπικό σκοπό και άλλοτε για διασκέδαση στις οποίες όλοι οι πολίτες συμμετέχουν, με επίκεντρο φυσικά τη διασκέδαση. Επίσης στον χώρο του Παρθεναγωγείου στο Βαρόσι διοργανώνονται εκθέσεις ζωγραφικής είτε από τοπικούς καλλιτέχνες είτε από γνωστούς. Κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού στον χώρο του Βαροσίου και των καταρρακτών διοργανώνεται η ετήσια Ανθοέκθεση του Δήμου που φέτος κλείνει 19 χρόνια. Στην Ανθοέκθεση από όλη τη χώρα πολλοί άνθρωποι επισκέπτονται τον χώρο να θαυμάσουν το πάρκο των καταρρακτών γεμάτο από σπάνια είδη λουλουδιών και θάμνων όπου είναι εφικτή και η αγορά.
### Δημόσια κεντρική βιβλιοθήκη
Το 2002, έπειτα από απόφαση των Υπουργών Οικονομίας & Οικονομικών - Εσωτερικών, Δημόσιας Διοίκησης & Αποκέντρωσης - Εθνικής Παιδείας & Θρησκευμάτων, ιδρύθηκε η Δημόσια Κεντρική Βιβλιοθήκη της Έδεσσας η οποία αποτελεί Νομικό Πρόσωπο Δημοσίου Δικαίου.

Η συλλογή της περιλαμβάνει τεκμήρια για διάφορες θεματικές περιοχές και βιβλία για τον τόπο, που αποτελούν πολιτιστική κληρονομιά της χώρας. Εμπλουτίζεται από δωρεές που δέχεται από νομικά πρόσωπα δημοσίου ή ιδιωτικού δικαίου ή και ιδιωτών και παράλληλα, από αγορές που κάνει με τους πόρους που διαθέτει και βάσει των ελλείψεων της. Η Βιβλιοθήκη διαθέτει κινητή μονάδα η οποία επισκέπτεται τους μαθητές εκείνους που τα σχολεία τους δεν έχουν σχολική Βιβλιοθήκη ή που βρίσκονται σε απομακρυσμένες περιοχές.
### Φιλαρμονική
Η Φιλαρμονική Ορχήστρα του Δήμου Έδεσσας ανασυστάθηκε το Μάιο του 2016 με τη στήριξη της Δημοτικής Αρχής και κυρίως, από άμισθους μικρούς και μεγάλους μουσικούς, που με το μεράκι και το ταλέντο τους διένυσαν πορεία δεκαετιών σε 5 μόνο μήνες.

Η παρθενική της εμφάνιση πραγματοποιήθηκε -με υπερπροσπάθεια των μουσικών της- στις 18/10/2016 παρουσία της Α.Ε. του Προέδρου της Ελληνικής Δημοκρατίας, όπου απέσπασε τις καλύτερες κριτικές από τον Πρόεδρο και τους πολίτες. Έκτοτε αποτελεί έναν από τους σπουδαιότερους πολιτιστικούς φορείς της πόλης, καθώς έχει να επιδείξει σημαντικό έργο κάνοντας συναυλίες σε πολιτιστικές και κοινωνικές εκδηλώσεις, λιτανείες σε θρησκευτικές τελετές και παρελάσεις σε εθνικές εορτές.

Πέραν των εμφανίσεων εντός και εκτός της πόλης, βασικός της στόχος είναι να φέρει μικρούς και μεγάλους κοντά στη μουσική προσφέροντας δωρεάν μουσική παιδεία, να διαδώσει τη μουσική του τόπου εμπλουτίζοντας τη συγχρόνως με νέες συνθέσεις και κυρίως, να αφήσει μουσική παρακαταθήκη στις επόμενες γενιές.

Τη Φιλαρμονική Ορχήστρα του Δήμου Έδεσσας δημιούργησε και διευθύνει ο Αρχιμουσικός κύριος Λάκης Σαμαράς.

### Εδεσσαϊκό Καρναβάλι
Το Εδεσσαϊκό Καρναβάλι καθιερώθηκε το 2004 έπειτα από απόφαση της δημοτικής αρχής, που σκόπευε τη δοκιμαστική απόπειρα μιας επίσημης παρέλασης προς τιμήν των Αποκριών, η οποία εν τέλει αποδείχθηκε κερδοφόρα και επιτυχημένη. Έτσι κάθε χρόνο μια εβδομάδα εκδηλώσεων διοργανώνεται με συνεργασία του Δήμου και τοπικών χορηγών, που αποτελεί πυρήνα προσέλκυσης επισκεπτών από όλη την επικράτεια. Η εβδομάδα αυτή αποτελείται από δραστηριότητες, όπως παρελάσεις τυμπανιστών από όλη την Ελλάδα και από διοργανώσεις μουσικών εκδηλώσεων μέχρι αναβίωση εθίμων του παρελθόντος. Φέτος η καθιερωμένη αυτή εορτή μετράει 14 χρόνια ύπαρξης και κάθε χρόνο γίνονται όλο και πιο κατάλληλες προετοιμασίες για επέκταση και σε άλλους τομείς της αναψυχής κατά τη διάρκεια εκείνης της περιόδου.

### Ανθεστήρια Έδεσσας
Τα Ανθεστήρια της Έδεσσας αποτελούσαν μια σημαντική τοπική εορτή με ρίζες από τη δεκαετία του 1950, όπου μια παρέλαση αρμάτων με θέμα την άνοιξη διοργανώνεται μέσα Μαΐου. Τα πρώτα Ανθεστήρια τελέστηκαν το Μάιο 1956 και ακολούθησαν και άλλα το 1957, 1958 κλπ. Μετά από διακοπή λόγω οικονομικής αδυναμίας του Δήμου, οργανώθηκαν και πάλι το 1969, 1970, 1971, αλλά οι οικονομικές δυσχέρειες δεν επέτρεψαν τη συνέχισή τους. Μετά από 48 χρόνια με πρωτοβουλία της Δημοτικής Αρχής και συλλόγων καλλιτεχνικής φύσεως οργανώθηκε το 2017 τριήμερη εκδήλωση προς τιμήν της εορτής των Ανθεστηρίων συνοδευόμενη με παρέλαση αρμάτων παρόμοια με αυτή του 1969, η οποία στέφθηκε με απόλυτη επιτυχία και επαναλήφθηκε το 2018. Η δημοτική αρχή σε συνεργασία με φορείς επιδιώκει με επιτυχία την επαναδιοργάνωση των Ανθεστηρίων και μάλιστα με στόχο την καθιέρωση τους προς τιμή του πολιτισμού που αναπτύχθηκε με την πάροδο των χρόνων.

### Πολιτιστικό Καλοκαίρι
Κάθε Καλοκαίρι οργανώνεται πρόγραμμα εκδηλώσεων με επίκεντρο το Αμφιθέατρο Γαβαλιώτισσας με πλήθος εκδηλώσεων, συναυλιών, θεατρικών παραστάσεων, χορευτικών δρώμενων και θεματικών αφιερωμάτων.

### Δρόμος του Νερού
Από το 2014 κάθε χρόνο την περίοδο εορτασμού των ελευθερίων της Έδεσσας τα οποία γιορτάζονται στις 18 Οκτωβρίου διοργανώνεται Νυχτερινός Δρόμος Νερού 5χλμ με διαδρομή μέσα με την συμμετοχή πολλών αθλητών από όλη την Ελλάδα. Η εκδήλωση ξεκίνησε έπειτα από ένα διεθνές συνέδριο της Ιστορίας του Αθλητισμού το οποίο διοργανώθηκε στην πόλη από την CESH (European Committee of Sports History)

## Τουρισμός
Η Έδεσσα πρωτεύουσα του Νομού Πέλλας φημίζεται ως τουριστικός προορισμός για όλο το χρόνο. Η Έδεσσα είναι επισκέψιμος προορισμός εδώ και χιλιάδες χρόνια ως βασικό σημείο πάνω στην αρχαία Εγνατία Οδό. Το ανάγλυφο του Χοίρου του Πασοίφιλου που διέτρεξε την Εγνατία οδό με τον κύριο του για να συμμετέχει σε ένα αρχαίο πολιτιστικό γεγονός μαρτυρά το γεγονός ότι πολλοί ταξιδευτές την επέλεξαν ως τόπο προορισμού. Το ανάγλυφο βρίσκεται σε περίοπτη θέση στην αρχαία Έδεσσα.

Ο συνδυασμός αξιοθέατων και δραστηριοτήτων την καθιστά ελκυστική και τις 4 εποχές του χρόνου. Διαθέτει Κέντρο Τουριστικής Πληροφόρησης Επισκεπτών το οποίο λειτουργεί όλο το χρόνο στο Πάρκο Καταρρακτών με την ευθύνη της Δημοτικής Κοινωφελούς Επιχείρησης του Δήμου Έδεσσας. όπως επίσης και Κέντρο Περιβαλλοντικής & Τουριστικής Πληροφόρησης στον Υδροβιότοπο Αγρα-Βρυτών-Νησίου στα 10χλμ από την πόλη της Έδεσσας. Ο δικτυακός τόπος που εξειδικεύεται στις τουριστικές-πολιτιστικές-περιβαλλοντικές πληροφορίες είναι και ο πρώτος δικτυακός τόπος της Έδεσσας με συνεχή λειτουργία από το 1997 ονόματι EdessaCity, www.edessacity.gr .

Στα πλαίσια της βελτίωσης της προσβασιμότητας στα αξιοθέατα από το 2017 έχει θεσμοθετηθεί η Κάρτα Πόλης της Έδεσσας, η Έδεσσα City Card την οποία μπορεί να προμηθευτεί ο επισκέπτης στα Κέντρα Τουριστικής Πληροφόρησης του Δήμου Έδεσσας.

Ξενοδοχεία παραδοσιακά και σύγχρονα λειτουργούν τόσο στην πόλη της Έδεσσας όσο και στην ευρύτερη περιοχή της Βεγορίτιδας, του Χιονοδρομικού Κέντρου Βόρας-Καϊμάκτσαλάν στην περιοχή του Παλαιού Αγίου Αθανασίου και των γύρω χωριών Άρνισσα, Παναγίτσα, Ζέρβη, Ξανθόγεια, Περαία και σε όλη την Ορεινή Πέλλα.

Κάθε Χρόνο η πόλη γιορτάζει την Παγκόσμια Ημέρα Τουρισμού στις 27 Σεπτεμβρίου υπό την αιγίδα του Παγκόσμιου Οργανισμού Τουρισμού προσκαλώντας μαθητές και ομάδες από όλη την ευρύτερη περιοχή να γνωρίσουν από κοντά τον τρόπο να συμμετέχουν στην υποδοχή επισκεπτών και να εμπλακούν ενεργά  στο τουριστικό οικοσύστημα στην βάση της βιώσιμης τουριστικής ανάπτυξης που σέβεται την ποιότητα ζωής στον τοπικό πληθυσμό και αναγνωρίζει την ανάγκη για πληρότητα εμπειριών στους επισκέπτες.

Αγροτικός τομέας

Η καλλιέργεια της κερασιάς χαρακτηρίζει την περιοχή της Έδεσσας. Μια από τις πιο παλιές είναι αυτή που λέγεται «τραγανά» . Η ποικιλία Τραγανά Εδέσσης, με τη ζωηρότητα του δένδρου, τις ικανοποιητικές αποδόσεις και προπαντός με την εξαιρετική ποιότητα καρπού σε γεύση, τραγανότητα και αντοχή, θεωρείται μια από τις καλύτερες ποικιλίες. Επιπλέον είναι εγκλιματισμένη στο ελληνικό περιβάλλον. Παλιότερα αποτελούσε τη ναυαρχίδα της ελληνικής κερασοκαλλιέργειας και ο καρπός της απολάμβανε υψηλές τιμές στην ελληνική και διεθνή αγορά. Η καλλιέργειά της ξεκίνησε από τα ορεινά της περιοχής Εδέσσης, από όπου θεωρείται και ότι κατάγεται και ωριμάζει γύρω στις αρχές Ιουνίου.

### Μουσεία
#### Λαογραφικό και Εθνολογικό Μουσείο Έδεσσας
μικρογραφία|Το Λαογραφικό Μουσείο της Έδεσσας.
Το Λαογραφικό και Εθνολογικό Μουσείο ιδρύθηκε το 1996 με πρωτοβουλία του Δήμου, για την ανάδειξη της καθημερινότητας της πόλης από τα αρχαία χρόνια έως τα τέλη του Β' Παγκοσμίου Πολέμου. Το μουσείο κρατάει άφθαρτη την καθημερινότητα στα χρόνια εκείνα όπου μπορεί κάποιος να δει τις παραδοσιακές ενδυμασίες και στολές ντόπιων και προσφύγων, πλέον μπορεί ο επισκέπτης να δει σε εικονική πραγματικότητα την αναπαράσταση της πόλης κατά την τουρκοκρατία, τη βιομηχανική και οικονομική άνθιση, στα μέσα του Β' Παγκοσμίου Πολέμου και έως την πλημμύρα του 1979 η οποία αποδείχθηκε καταστροφική για την πόλη. Επίσης μπορεί να δει τα υλικά και προϊόντα που χρησιμοποιούσαν οι τότε κάτοικοι για να καλύψουν τις ανάγκες τους, και επίσης υπάρχουν αρχεία και φωτογραφίες μοναδικής αξίας στο μουσείο από εκείνα τα χρόνια. Στο Μουσείο λειτουργεί καφετέρια με θέα τον κάμπο της Έδεσσας. Το μουσείο στεγάζεται σε πρόσφατο ανακαινισμένο αρχοντικό στην παλιά πόλη "Βαρόσι".

#### Βιομηχανικό Μουσείο Κανναβουργείου
Το Κανναβουργείο Έδεσσας είναι το μεγαλύτερο εργοστάσιο παραγωγής σχοινιών και σπάγκων στην Ελλάδα και το σημαντικότερο διατηρητέο βιομηχανικό μνημείο του νομού. Ιδρύθηκε το 1908 από τους: Εταιρεία Τότσκα και Σία και άλλους μικρότερους μετόχους. Το 2000 με πρωτοβουλία του Δήμου και ιδιώτη καθιερώνεται ο τίτλος "Βιομηχανικό Μουσείο Κανναβουργείου". Το Μουσείο αποτελείται από τη μονάδα παραγωγής όπου ο μηχανολογικός και βιομηχανικός εξοπλισμός παραμένει άφθαρτος στις φθορές του χρόνου και μαρτυρά την καθημερινότητα σε ένα εργοστάσιο της εποχής το οποίο παρήγαγε μετάξι και ύφασμα με τη βοήθεια των δωρεάν και άφθονων υδατοπτώσεων των Καταρρακτών που βοηθούσαν στην Υδροκίνηση του εργοστασίου. Ένα μέρος του εργοστασίου είχε μετατραπεί σε εστιατόριο και καφετέρια που πρόσφερε στους επισκέπτες τοπικά και διεθνή εδέσματα. Δυστυχώς ο χώρος είναι προσωρινά σφραγισμένος για λόγους ανωτέρας βίας από το 2014, ωστόσο υπάρχουν σχέδια τα οποία στοχεύουν στην επαναλειτουργία και αξιοποίηση του χώρου το προσεχές διάστημα.
μικρογραφία|
**Μουσείο Γέσιου **   

Το Μουσείο Γέσιου «Ο Μακεδονικός Αγώνας και η Έδεσσα», που με αγάπη και γενναιοδωρία, δημιούργησε ο δωρητής και ιδρυτής Χρίστος Γέσιος, αποτελεί έναν πολύτιμο χώρο μνήμης αφιερωμένο στον σπουδαίο αγώνα των Ελλήνων για την απελευθέρωση της Μακεδονίας κατά την περίοδο 1904-1908. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται, επίσης, στη συμβολή της περιοχής της Έδεσσας και των κατοίκων της ‘’Αόρατων Αγωνιστών’’ στην έκβαση του Αγώνα.Στις 18/10/2024 πραγματοποιήθηκαν τα εγκαίνια του Μουσείου, το οποίο βρίσκεται πολύ κοντά στην περιοχή του Βαροσίου, που είναι τμήμα ενός ιστορικού και φυσικού τοπίου, και συνδέεται άμεσα με το φυσικό περιβάλλον της περιοχής, το οποίο αποτελεί αφετηρία και για την ανάδειξη της πολιτιστικής κληρονομιάς.Το Μουσείο έχει δημιουργηθεί με απόλυτα σύγχρονα μέσα διαθέτοντας σύγχρονη τεχνολογία και προσφέροντας στο κοινό βιωματική εμπειρία. Η μόνιμη έκθεση περιλαμβάνει video με χρήση AI, tablets για την ακρόαση παραδοσιακών τραγουδιών και πολυμέσα για την προβολή ιστορικού υλικού, προσφέροντας μια διαδραστική και καθηλωτική εμπειρία στους επισκέπτες. Μελλοντικά, στοχεύει στην χρήση μέσων εικονικής πραγματικότητας (VR) προκειμένου να αναβιώνει σε πραγματικές διαστάσεις και συνθήκες τις μάχες του Αγώνα, VR & AR ξεναγήσεις που θα μεταφέρουν τον επισκέπτη στην εποχή του Αγώνα, ψηφιακές εφαρμογές με μαρτυρίες Μακεδονομάχων, διαδραστικούς χάρτες και ιστορικά ντοκουμέντα.

#### Βαροσιώτικο Αρχοντικό - Το σπίτι του Βαροσίου
Το Βαροσιώτικο Αρχοντικό ιδιοκτησίας του Δήμου Έδεσσας αποτελεί ένα Εδεσσαϊκό Αρχοντικό στην ακρόπολη της Αρχαίας Έδεσσας που σήμερα βρίσκεται στην περιοχή Βαρόσι. Στο Βαροσιώτικο Αρχοντικό παρουσιάζεται η έκθεση για τα 3000 χρόνια ιστορίας των περιηγητών της Έδεσσας πάνω στην Αρχαία Εγνατία Οδό ενώ με 3D τεχνολογία & VR αλληλεπιδραστική παρουσίαση οι επισκέπτες αντιλαμβάνονται την παλιά πόλη της Έδεσσας και την Μακεδονική της αρχιτεκτονική.

#### Υπαίθριο Μουσείο Νερού
μικρογραφία|Το Υπαίθριο Μουσείο Νερού της πόλης.
Μέσα στο πάρκο καταρρακτών, ο πλακόστρωτος δρόμος οδηγεί στο Υπαίθριο Μουσείο Νερού. Υπάρχουν αναστηλωμένα βιομηχανικά κτίρια, κανάλια με νερό, νερόμυλοι και μηχανές που μαρτυρούν την υδροκίνητη ιστορία της πόλης. Δίπλα στους Καταρράκτες είναι σε λειτουργία από τον Μάιο του 2001 το πρώτο ενυδρείο με ενδημικά ψάρια γλυκού νερού της Ελλάδας. Επίσης για διευκόλυνση πρόσβασης στο Βιομηχανικό Μουσείο Κανναβουργείου υπάρχουν δυο δημοτικοί υπαίθριοι ανελκυστήρες κατά μήκος του βράχου που οδηγούν στο εργοστάσιο.

##### Μύλος της Γεύσης
Αναστηλωμένο κτήριο με εσωτερικό μύλο το οποίο στεγάζει μια σειρά από παραδοσιακά και τοπικά προϊόντα με κύριο συστατικό το νερό.

##### Μύλος του Νερού
Αναστηλωμένη βιοτεχνία συνδεδεμένη μέσω σχοινιών με εξωτερικό Μύλο ο οποίος γυρίζει αναπαραστατικά συγκεκριμένες μέρες, περισσότερο κατά τη διάρκεια γιορτών.

##### Ενυδρείο-Ερπετάριο
Το Ενυδρείο-Ερπετάριο Καταρρακτών βρίσκεται σε λειτουργία από το 2001 και παρουσιάζει μια ποικιλία από ενδημικά ψάρια λίμνης και ερπετά ξηράς. Είναι η μεγαλύτερη συλλογή ερπετών στην Ελλάδα.

##### Μπατάνι
Αναστηλωμένο κτίριο στην περιοχή των μύλων που σήμερα στεγάζει κέντρο δημιουργικής απασχόλησης παιδιών.

##### Υπαίθριος Δημοτικός Κινηματογράφος
Ο Υπαίθριος Κινηματογράφος Καταρρακτών είναι σε λειτουργία τη θερινή περίοδο και παρουσιάζει ταινίες και σειρές με φόντο τους καταρράκτες και βρίσκεται σε ερείπια παλιού νερόμυλου. Τον Δημοτικό Κινηματογράφο λειτουργεί η Λέσχη Κινηματογράφου του Φιλοπρόοδου Συλλόγου Έδεσσας "Μέγας Αλέξανδρος"

##### Σησαμοτριβείο
Αναστηλωμένο κτήριο το οποίο κρατά ζωντανή την καθημερινότητα της Έδεσσας μέσω εικονικής πραγματικότητας στο εσωτερικό του.

### Αξιοθέατα
#### Πάρκο των Καταρρακτών
εναλλ.=Καταρράκτης Κάρανος|μικρογραφία|Ο Μεγάλος Καταρράκτης της Έδεσσας και των Βαλκανίων.

Μέσα από τη Έδεσσα ρέουν 4 ποτάμια, τα οποία σχηματίζουν 12 καταρράκτες. Οι δώδεκα καταρράκτες της Έδεσσας βρίσκονται στην άκρη της ακρόπολης της πόλης σε ένα πάρκο που εκτείνεται σε 100.000 τ.μ. το οποίο είναι γνωστό στους ντόπιους και ως «φρύδι της πόλης». Οι δύο από τους καταρράκτες είναι επισκέψιμοι. Ανάμεσά τους βρίσκεται το δημοτικό τουριστικό περίπτερο ΠΙΣΙΝΕΣ που είναι σε λειτουργία αδιάκοπτα από το 1953. Το όνομα του οφείλεται στις πισίνες που δημιουργήθηκαν από τους Γερμανούς το 1942 για την τοπική τουριστική ανάπτυξη και διαμόρφωσαν το χώρο. Προπολεμικά, στην περιοχή βρίσκονταν νεκροταφεία και η πρόσβαση στους καταρράκτες ήταν δύσκολη. Σκαλοπάτια και μονοπάτια οδηγούν ακόμη και πίσω από τους καταρράκτες. Το νερό των Καταρρακτών προέρχεται από τις πηγές του υγροτόπου Άγρα-Βρυτών-Νησίου οι οποίες τροφοδοτούνται από τα χιόνια του Καϊμακτσαλάν ενώ η ροή τους είναι ελεγχόμενη από τους υδροηλεκτρικούς σταθμούς της ΔΕΗ στον Άγρα και στον Εδεσσαίο.

Ο μεγάλος καταρράκτης, γνωστός ως Κάρανος, έχει ύψος 70 μέτρα και το βράδυ φωταγωγείται. Ο διπλός Καταρράκτης είναι διπλάσιος σε μήκος από τον Μεγάλο Καταρράκτη διότι χωρίζεται σε δυο καταρράκτες οι οποίοι τροφοδοτούν το εργοστάσιο της Δ.Ε.Η κάτω από τον βράχο. Η πρόσβαση και θέαση του καταρράκτη γίνεται κυρίως από το Πάρκο των Καταρρακτών.
εναλλ.=|μικρογραφία|267x267εσ|Ο διπλός καταρράκτης.

#### Αρχαία Έδεσσα-Λόγγος
μικρογραφία|Η Αρχαία Έδεσσα κάτω από τον βράχο.

Η αρχαία πόλη στην τοποθεσία "Λόγγος". Βυθισμένα στο πράσινο αρχαιολογικά ευρήματα μαρτυρούν την καθημερινότητα στα αρχαία χρόνια. Προτού την ανακάλυψη των βασιλικών τάφων της Βεργίνας το 1977 από τον Μανώλη Ανδρόνικο πολλοί πίστευαν ότι οι αρχαίες Αιγές βρίσκονταν εδώ. Υπάρχουν μελέτες και σχέδια για μελλοντική πρόσβαση στον χώρο μέσω τελεφερίκ από το Πάρκο των Καταρρακτών.

#### Ψηλός Βράχος
Ο *Ψηλός Βράχος* με θέα στον κάμπο της Έδεσσας είναι εστιατόριο (Δημοτικής Λειτουργίας) το οποίο βρίσκεται στην άκρη του γκρεμού δίπλα στην Ιερά Μητρόπολη.
μικρογραφία|Ο καταρράκτης Κάρανος.

#### Κιουπρί (Έδεσσα)
μικρογραφία|Η Βυζαντινή Γέφυρα "Κιουπρί (Έδεσσα)" κοντά στο Δημαρχείο της πόλης.

Η τοποθεσία *Κιουπρί (Έδεσσα)* (που σημαίνει γέφυρα στα τουρκικά), στη δυτική είσοδο της πόλης, με πέτρινο τοξωτό γεφύρι της Τουρκοκρατίας, το οποίο υπήρχε από τη ρωμαϊκή εποχή και από όπου εικάζεται ότι περνούσε η αρχαία Εγνατία Οδός, το ομώνυμο πάρκο, το δημοτικό Κολυμβητήριο και το δημοτικό κλειστό Γυμναστήριο. Η περιοχή περιγράφεται από την Αγγλίδα περιηγήτρια Mary Walker (1863) ως ειδυλλιακός τόπος εκδρομής.

#### Ρολόι της Πόλης
Το *πέτρινο Ρολόι* της πόλης, κατασκευασμένο περί το 1905, βρίσκεται δίπλα στο κινηματοθέατρο του φιλοπρόοδου συλλόγου "Μέγας Αλέξανδρος", ο οποίος βρίσκεται προς το παρόν (Αύγουστος 2019) εκτός λειτουργίας αλλά λειτουργεί από Εδεσσαίους εθελοντές.

#### Παλαιά Μητρόπολη
Η ''βυζαντινή εκκλησία'' της ''Κοίμησης της Θεοτόκου'' ή *Αγίας Σοφίας*, παλαιός μητροπολιτικός ναός, στη συνοικία Βαρόσι. Κτίσμα του 14ου αιώνα, με κίονες κορινθιακού ρυθμού, προφανώς από παλαιότατο αρχαίο ναό στο ίδιο σημείο.

#### Βαρόσι
μικρογραφία|Κατοικίες στην παλαιά πόλη.

Η παραδοσιακή συνοικία *Βαρόσι*, στην οποία σώζονται τα παλαιότερα σπίτια της Έδεσσας (ορισμένα από τις αρχές του 19ου αιώνα). Ολόκληρη η συνοικία έχει κηρυχθεί διατηρητέα, αλλά τα περισσότερα κτίσματα κινδυνεύουν άμεσα με κατάρρευση.Εώς σήμερα πολλές βιοτεχνίες έχουν στεγαστεί σε ανακατασκευασμένα κτήρια.Επίσης η γνωστή οικία "Τσάμη" πλέον στεγάζει χώρο συνεδριάσεων. Κατά τη δεκαετία του 1990 αφότου οι περισσότεροι κάτοικοι της παλιάς πόλης (Βαρόσι) είχαν αφήσει τα οικήματα τους για να μείνουν σε πιο ασφαλές μέρος, ο Δήμος αποφασίζει τη διεκδίκηση του οικισμού και δημοπρατεί ένα σχέδιο ανάπλασης του οικισμού το οποίο είχε βραβευθεί από την Ευρωπαϊκή Ένωση και ξεκινάει να αποκατασταθεί τις φθορές του χρόνου και να προσπαθεί να γίνει ο οικισμός μέρος του Πάρκου των Καταρρακτών.

#### Δάσος Γαβαλιώτισσας - Χίλια Πεύκα
Το Δάσος Γαβαλιώτισσας - Χίλια Πεύκα βρίσκεται βορειοανατολικά της Έδεσσας σε απόσταση 1500 μ. από το κέντρο της πόλης. Εκεί υπάρχει ο Φυσιολατρικός Όμιλος Έδεσσας ο οποίος ιδρύθηκε το 1967 με τη μορφή συλλόγου και στεγάζεται ως σήμερα σε ιδιόκτητο κτήριο μέσα στο δάσος πλησίον του Αμφιθεάτρου Γαβαλιώτισσας, όπου κατά τη δεκαετία του 1970 το παρόν κτίριο ανακαινίστηκε και επεκτάθηκε για τη λειτουργία Τουριστικού Περιπτέρου λόγω της αξιόλογης θέσης του (το 2013 ανέστειλε τη λειτουργία του). Κατά τη διάρκεια λειτουργίας του στεγάζοταν σε αυτό εστιατόριο, και κέντρο αναψυχής ενώ επίσης μπορούσε να χρησιμοποιηθεί ως χώρος εκδηλώσεων. Επί της οδού Έδεσσας-Αριδαίας έχει τοποθετηθεί σκάφους της ΑΚΡΟΤΙΜ της ομάδας επιδείξεων της πολεμικής αεροπορίας προς τιμή των Εδεσσαίων πιλότων καθώς και ένα ποδήλατο-μνημείο σε αδικοχαμένους Εδεσσαίους ποδηλάτες. Στα Χίλια Πεύκα λειτουργεί αθλητικό κέντρο με γήπεδα Μπάσκετ-Βόλλευ και παράλληλα πίστα ποδηλασίας ΜΤΒ. Την περιοχή διασχίζει ο σιδηρόδρομος ενώ πολλά είναι και τα περιπατητικά μονοπάτια προς το Κλησοχώρι, την Αρχαία Έδεσσα, τη Μεσαιωνική Έδεσσα, τον Άγιο Λουκά, το 606 και τον πυρσό. Στην περιοχή κάθε χρόνο οργανώνονται αθλητικοί ποδηλατικοί αγώνες καθώς και πολλές πολιτιστικές εκδηλώσεις.

#### Μικροί Καταρράκτες
Οι *Μικροί Καταρράκτες* βρίσκονται στο κέντρο της πόλης, στο πάρκο "Αγγέλης Γάτσος" όπου παλιά κινούσαν πολλούς νερόμυλους. Δεσπόζουν στην καταπράσινο πάρκο Μικρών Καταρρακτών με πολλά καφέ όπου οι παρεμβάσεις πεζοδρόμησης έχουν δημιουργήσεις πολλαπλές διαδρομές για περπάτημα και ποδήλατο. Στο πάρκο Μικρών διοργανώνονται πολλές αθλητικές και πολιτιστικές εκδηλώσεις όλο το χρόνο.

#### [[Κανναβουργείο Έδεσσας|Κανναβουργείο]]
μικρογραφία|Όψη του Κανναβουργείου.

Το Κανναβουργείο βρίσκεται στον ανατολικό τομέα του πάρκου των Καταρρακτών και αποτελεί τμήμα του "Υπαίθριου Μουσείου Νερού". Ήταν πρότυπη βιομηχανική μονάδα και το μεγαλύτερο Κανναβουργείο στην Ελλάδα. Από το 2000 έως το 2014 στέγαζε το Βιομηχανικό Μουσείο της πόλης αλλά επίσης μετά την ανάπλαση του ένα μέρος του εργοστασίου επίσης στέγαζε το εστιατόριο και την καφετέρια του πολυχώρου αυτού. Η πρόσβαση στο εργοστάσιο γινόταν από τον λιθόστρωτο δρόμο που χρησιμοποιούσαν οι εργάτες κατά τη διάρκεια λειτουργίας του σαν εργοστάσιο και από τις λιθόστρωτες σκάλες κατά μήκος του βράχου. Από το 1997, 2 υπαίθριοι ανελκυστήρες τοποθετήθηκαν από τον δήμο για διευκόλυνση της πρόσβασης στο εργοστάσιο. Το 2014 βάζει λουκέτο και αφήνεται στη μοίρα του έως σήμερα. Ο χώρος δέχεται επανειλημμένα φθορές και βανδαλισμούς λόγω της απομακρυσμένης τοποθεσίας του και της ελλιπούς οχύρωσης του. Το 2019 παρουσιάστηκε ολοκληρωμένη μελέτη επαναλειτουργίας του χώρου η οποία ψηφίστηκε το 2020 από το δημοτικό συμβούλιο της πόλης η οποία προβλέπει ριζική ανακαίνιση και αποκατάσταση του χώρου με σκοπό να λειτουργήσει και πάλι ως εστία πολιτισμού και εκπαίδευσης.

#### Γενί Τζαμί
To *Γενί Τζαμί*, έργο πιθανά του 1875, που κηρύχθηκε διατηρητέο το 1937 και στέγασε το αρχαιολογικό μουσείο της πόλης (τα εγκαίνια πραγματοποιήθηκαν στις 8 Δεκεμβρίου 1942).

#### Μνημείο Μικρασιατών
Το μαρμάρινο *Μνημείο Μικρασιατών*, αφιερωμένο στην αρχαία Πέργαμο. Βρίσκεται στο κέντρο της πόλης μέσα στο πάρκο "Σπηλιά".

### Προσωπικότητες
μικρογραφία|Ο διάσημος νευρολόγος Βαρόνος Κωνσταντίνος Φον Οικονόμου, της γνωστής Εδεσσαϊκής οικογένειας
μικρογραφία|Ο Αγγελής Γάτσος ήταν από τους πιο γνωστούς αγωνιστές του 21'. Προερχόταν από τη γύρω περιοχή της Έδεσσας και είναι τιμητικό πρόσωπο της πόλης.
*Αγγελής Γάτσος, αγωνιστής του 1821
*Μηνάς Μηνωίδης, Καθηγητής της αρχαίας ελληνικής γλώσσας στο Παρίσι, στον οποίον οφείλεται η ανάπτυξη της Ολυμπιακής Ιδέας.
*Κωνσταντίνος φον Οικονόμου (1876 - 1931) διάσημος νευρολόγος (γνωστός ως *Constantin von Economo*)
*Δημήτριος Τρούπκος επαναστάτης του 1821
*Παναγιώτης Ναούμ, επαναστάτης του 1821 και συμμετέχον μέλος στις Εθνοσυνελεύσεις της Ερμιόνης, της Τροιζήνας, του Άργους και του Ναυπλίου
*Νικόλαος Αθανασίου, Οπλαρχηγός του 1821
*Αναστάσιος Δημητρίου, Οπλαρχηγός του 1821
*Ιωάννης Μάρκου, Αξιωματικός του 1821
*Δημήτριος Κωνσταντίνου, Αξιωματικός του 1821
*Γρηγόριος Τσίτσης, μεγαλοέμπορος και ιδιοκτήτης του μεγαλύτερου εργοστασίου δημιουργίας κάνναβης και μεταξιού στην Ανατολή
*Ιωάννης Τσίτσιος *(καπετάν Βλάχος)*, Μακεδονομάχος οπλαρχηγός
*Ιωάννης Γιούσμης, Μακεδονομάχος
*Παρίσης Παρίσης, Μακεδονομάχος
*Κωνσταντίνος Σαλάμπασης, Μακεδονομάχος
*Κωνσταντίνος Σιβένας, Μακεδονομάχος
*Αθανάσιος Φράγκου, Μακεδονομάχος
*Ιωάννης Χατζηνίκος, Μακεδονομάχος
*Αργύριος Κιτάνος, Μακεδονομάχος (Ιατρός)
*Ευάγγελος Κωφός, Ηγετική Μορφή του Μακεδονικού Αγώνα
*Δημήτριος Ρίζος, Ηγετική Μορφή του Μακεδονικού Αγώνα
*Σόλων Ζέφυρος Γρηγοριάδης, Ιστορικός και Συγγραφέας
*Μενέλαος Λουντέμης, Συγγραφέας ο οποίος γεννήθηκε στο χωριό Αγία Κυριακή Αιγιαλού Μικράς Ασίας το 1912. Μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή έζησε στην Έδεσσα και στον Εξαπλάτανο Πέλλας.
*Δημήτριος Γιάκας, πρώτος Εδεσσαίος που συμμετείχε σε ομάδα γυμναστικής επίδειξης στους Θερινούς Ολυμπιακούς Αγώνες του 1936
*Δημήτρης Μπέης, αντιστασιακός εναντίον της Χούντας των Συνταγμαρχών και Δήμαρχος της Αθήνας
*Γιώργος Πέτσος, Πολιτικός
*Πολύκαρπος Μαντζάρογλου (1929-2012) Μικρασιάτης ιερομόναχος και αρχιμανδρίτης, διετέλεσε ηγούμενος της Ιεράς Μονής Αγίας Θεοδώρας Θεσσαλονίκης από το 1962 έως τη δίωξή του από τη Δικτατορία το 1968. Από το 1983 υπήρξε πνευματικός της Ιεράς Μονής Παναγίας του Έβρου Μάκρης Αλεξανδρούπολης.
*Γιώργος Μεσημέρτζης, Εδεσσαίος Αθλητής Πανελληνιονίκης και μεγάλος δωρητής του Μουσείου Αθλητισμού Έδεσσας
*Φόρης Γεντζής, Ποδοσφαιριστής του ΠΑΟΚ, προς τιμήν του έχει λάβει την ονομασία του το Δημοτικό Στάδιο Έδεσσας
*Μαρία Σαμαρίνου, πρωταθλήτρια Αλπικού σκι
*Δημήτρης Γκουτζαμάνης, σκηνοθέτης και ηθοποιός
*Αλέξανδρος Γιάννου, ηθοποιός

## Αθλητισμός
### Ποδοσφαιρικοί Σύλλογοι
*Εδεσσαϊκός (1960)
*Νέα Γενιά (1928)
*Ηρακλής (1926)
*Άρης (1926, επανίδρυση 1939)
*Εθνικός (1946)
*Μέγας Αλέξανδρος (1923-1934)
*Βύρων (1923-1936)
*Ελπίδα Έδεσσας (1963)

#### Εδεσσαϊκός
Το 1960, οι τρεις σύλλογοι της Έδεσσας (Άρης, Εθνικός, Ηρακλής) συνενώθηκαν στον "Εδεσσαϊκό", με σύμβολο την τρίαινα. Σύντομα, ο Εδεσσαϊκός καθιερώθηκε ανάμεσα στους πρωταγωνιστές της Β΄ Εθνικής Κατηγορίας. Πρωταθλητής στον Δ' Όμιλο το 1962-63 και το 1964-65, έχασε και τις δυο φορές την άνοδο στην Α΄ Εθνική σε αγώνες μπαράζ μεταξύ των τεσσάρων πρωταθλητών, σύμφωνα με το σύστημα που ίσχυε τότε. Το 1969-70, στην τελευταία αναλαμπή, διεκδίκησε τον τίτλο μέχρι τέλους, αλλά κατετάγη 3ος. Ακολούθησαν χρόνια παρακμής. Το 1975 υποβιβάστηκε για πρώτη φορά στην ιστορία του. Επανήλθε στη Β΄ Εθνική το 1977 και γνώρισε άλλους τρεις υποβιβασμούς στη Γ΄ Εθνική μεταξύ 1981 και 1988.

Η σπουδαιότερη στιγμή του εδεσσαϊκού ποδοσφαίρου ήρθε το 1992, όταν ο Εδεσσαϊκός ανήλθε για πρώτη φορά στην Α΄ Εθνική, με προπονητή τον Μάκη Κατσαβάκη. Στην ομάδα του 1992 ξεχώριζαν κυρίως νέα ταλέντα, όπως ο Σαπουντζής, ο Ζουμπούλης, ο Σταφυλίδης, ο Πασαλής και οι δυο βετεράνοι Μαλουμίδης και Τσολερίδης. Η Έδεσσα ήταν τότε η δεύτερη μικρότερη πόλη της Ελλάδας (μετά την Καστοριά) που ανέβασε ποτέ ομάδα στην Α΄ Εθνική.

Ο Εδεσσαϊκός παρέμεινε στην Α΄ Εθνική επί πέντε χρόνια, πραγματοποιώντας ικανοποιητικές εμφανίσεις, ενώ το 1996 έφτασε και ως τους "4" στο Κύπελλο Ελλάδας. Τα οικονομικά προβλήματα που συσσωρεύτηκαν, όμως, δεν επέτρεψαν ανάλογη συνέχεια και η ομάδα υποβιβάστηκε το 1997. Ακολούθησαν χρόνια παρακμής, με διαδοχικούς υποβιβασμούς στην Γ΄ Εθνική (1999), Δ΄ Εθνική (2000) και στην τοπική ΕΠΣ Πέλλας το 2002. Μεταξύ 2002 και 2010 ανεβοκατέβαινε μεταξύ ΕΠΣ Πέλλας και Δ΄ Εθνικής. Από το 2010 ως το 2017 σταθεροποιήθηκε στην ΕΠΣ Πέλλας, χωρίς να καταφέρει να προβιβαστεί. Από το πρωτάθλημα του 2017-18 επανήλθε στην ανώτερη κατηγορία, την αντίστοιχη της Γ΄ Εθνικής, στην οποία και αγωνίζεται μέχρι το 2022.

### Στίβος
Η πόλη έχει να επιδείξει σημαντική παρουσία και στον στίβο. Ξεχωρίζουν δυο περίοδοι ακμής, η δεκαετία του 1960 και η δεκαετία του 1990. Ειδικά τη δεκαετία του 1960, ο γυναικείος στίβος της Έδεσσας βρισκόταν στις κορυφές της Ελλάδας και ο Εδεσσαϊκός καταλάμβανε συχνά τη 2η θέση στους Πανελλήνιους Αγώνες (1963, 1965, 1966). Αξιόλογοι αθλητές από την Έδεσσα κατά την περίοδο 1960-1980 ήταν ο Μεσημέρτζης (15 χρυσά μετάλλια σε Πανελλήνιους Ανδρών στους δρόμους ημιαντοχής-αντοχής), ο Παρασκευάς (μήκος), ο Αβραμίδης (ύψος), ο Τζέπτιμπης (100, 220 μέτρα), ο Γιαβανίδης (110 εμπόδια), ο Βουτσής (100 μ.), ο Καβαλιωτίδης (400 μ.), ο Χρηστάκης (ακοντισμός) και ο Τζουβάρας (3 χρυσά μετάλλια σε Πανελλήνιους Αγώνες Ανδρών στα 100-200 μ.). Αθλήτριες: Πέτκου (σπριντ), Τσιμπουκτσόγλου (ύψος), Β. Καραφύλλη (7 χρυσά μετάλλια σε Πανελλήνιους Αγώνες Γυναικών στη δισκοβολία), Ζαχαριάδου (δισκοβολία), Σ. Καραφύλλη (ακοντισμός), Τύμη, Δανέζη (πένταθλο).

Η δεύτερη περίοδος ακμής, κατά τη δεκαετία του 1990, προήλθε από το Γυμναστικό Σύλλογο Έδεσσας (ΓΥΣΕ), με δημιουργό τον Πέτρο Χάλη. Οι αθλητές του ΓΥΣΕ διακρίθηκαν σε παιδικό και εφηβικό επίπεδο, καθώς, λόγω των νέων συνθηκών επαγγελματισμού στο στίβο, οι περισσότεροι σταμάτησαν τον αθλητισμό με την ενηλικίωσή τους. Γνωστότερα ονόματα του ΓΥΣΕ υπήρξαν ο Χοΐδης (100μ.), πρώτος στους Πανευρωπαϊκούς Αγώνες Νέων, η Τσάμογλου (σφυροβολία), με επανειλημμένες καταρρίψεις του πανελλήνιου ρεκόρ, η Κυβελίδου (έπταθλο), η Π. Μανώλη (200μ με εμπόδια) 2η στους Βαλκανικούς Αγώνες, η Δημητριάδου (έπταθλο), οι Ελ. και Δ. Μασλίγκα (μήκος) και η Γαλένη (μήκος).

#### Αλεξάνδρεια
Τα Αλεξάνδρεια είναι ένας ετήσιος διαγωνισμός με παρουσία από το 1953, με χορηγό τον Δήμο Έδεσσας. Το 2002 εξελίχθηκε σε Grand Prix αγώνα κλασσικού αθλητισμού με συνδιιοργανωτή τον ΣΕΓΑΣ, ο οποίος διοργανώνεται στις αρχές του Ιουνίου, με κεντρική έδρα το Εθνικό Στάδιο Έδεσσας. Τα αγωνίσματα που έχουν συμπεριληφθεί κατά καιρούς είναι τα εξής:
*Αγώνες δρόμου
*Αγώνες ταχύτητας
*Αγώνες ημι-αντοχής
*Αγώνες αντοχής
*Σκυταλοδρομίες
*Δισκοβολία
*Ακοντισμός
*Σφυροβολία
*Σφαιροβολία
*Άλματα (εις μήκος και εις ύψος)
και παλαιότερα:
*Χειροσφαίριση
*Πετοσφαίριση
*Αντισφαίριση
*Καλαθοσφαίριση

### Δισκοβολία
Η γνωστότερη αθλήτρια την οποία ανέδειξε η Έδεσσα ήταν η Βάσω Καραφύλλη, η οποία κατέρριψε επανειλημμένα το πανελλήνιο ρεκόρ της δισκοβολίας και το έφτασε σε απλησίαστα για την εποχή επίπεδα το 1975. Το πανελλήνιο ρεκόρ της, 55.10, έμεινε ακατάρριπτο για δεκαοχτώ χρόνια ως το 1993. Η Καραφύλλη πήρε το χρυσό μετάλλιο δισκοβολίας στους Πανελλήνιους Αγώνες το 1968, 1969, 1972, 1973, 1974, 1975, 1976. Κέρδισε επίσης το χρυσό μετάλλιο δισκοβολίας στους Μεσογειακούς Αγώνες το 1975.

### Καλαθοσφαίριση
Το τμήμα καλαθοσφαίρισης του Εδεσσαϊκού, ο "Πανεδεσσαϊκός" υφίσταται από τη δεκαετία του 90', και έχει ως έδρα το Δημοτικό κλειστό κέντρο καλαθοσφαίρισης της Έδεσσας.

### Πετοσφαίριση
Τμήμα πετοσφαίρισης υφίσταται από το 1993, ο σύλλογος *Ίκαρος*, με έδρα,το "Δημοτικό αθλητικό κέντρο Έδεσσας".

### Χειροσφαίριση
Τμήμα χειροσφαίρισης, ο "ΑΕΡΩΠΟΣ" υφίσταται ανελλιπώς από το 1988, με έδρα το "Δημοτικό Αθλητικό Κέντρο Έδεσσας". Το 2019 κατέκτησε την 3η θέση στο Πανελλήνιο Πρωτάθλημα.

### Αντισφαίριση
Τμήμα αντισφαίρισης, υφίσταται από το 2005, ο σύλλογος "ΠΑΣ Αερωπός"(ιδιωτικών συμφερόντων), με ανεπίσημη έδρα το "Αθλητικό Κέντρο Έδεσσας "Πασά Τσαίρ".

### Κολύμβηση
Στην πόλη, υπάρχει το δημοτικό κολυμβητήριο Έδεσσας από το 1978. Το δημοτικό κολυμβητήριο Έδεσσας λειτουργεί από τον Μάιο ως τον Οκτώβριο. Υπάρχουν προγράμματα ελεύθερης κολύμβησης, προπόνησης και εκμάθησης παιδιών και ενηλίκων. Λειτουργούν τμήματα Baby Swimmming και Aqua Aerobics. Τα προγράμματα λειτουργούν με ευθύνη της Δημοτικής Επιχείρησης Έδεσσας.

### Ποδηλασία / Ορεινή Ποδηλασία
Το τμήμα ποδηλασίας, ο "ΠΑΣ Αερωπός" υφίσταται από το 2015, με συμμετοχή στο Ελληνικό Εθνικό Καλεντάρι Αγώνων. Οι αγώνες που διοργανώνει κάθε χρόνο είναι επίσημες διεθνείς διοργανώσεις στις οποίες συμμετέχουν οι 80 περίπου αθλητές του συλλόγου. Σημαντικότερες εξ' αυτών οι δρόμοι του Κερασιού (Μάρτιος - Απρίλιος), οι δρόμοι του Νερού (Οκτώβριος) και η Μάχη (Ανάβαση) του Καϊμακτσαλάν (Σεπτέμβριος).

## Μεταφορές
### Οδικές μεταφορές
Η Έδεσσα, απέχει 541 χλμ. από την Αθήνα, 95 χλμ. από τη Θεσσαλονίκη και 37 χλμ. από τα Γιαννιτσά. Επίσης, βρίσκεται 58 χλμ. ανατολικά της Φλώρινας και 49 χλμ. βόρεια της Βέροιας.

#### Εθνική Οδός Έδεσσας- Θεσσαλονίκης (ΕΟ2)
Η Έδεσσα εξυπηρετείται από την ΕΟ2 (δυτικό τμήμα της Ε86) όπου η πρόσβαση στην πόλη μπορεί να γίνει είτε από τη νότια πλευρά (Νοσοκομείου) είτε από τη βόρεια πλευρά (Εκκλησιοχωρίου) είτε από την πρόσφατη δυτική παράκαμψη (προς το βουνό Βόρας).

Στα πλαίσια του εκσυγχρονισμού του νομού, το 2021 από τον πρωθυπουργό σε εκδήλωση του Υπουργείου Υποδομών, ανακοινώθηκε η ανακατασκευή και ολοκλήρωση της Νέας Εθνικής Οδού Έδεσσας-Θεσσαλονίκης. Το έργο περιλαμβάνει τη δημιουργία παράκαμψης της πόλης των Γιαννιτσών και της Νέας Χαλκηδόνας, καθώς και την κατασκευή παρακαμπτήριου τμήματος από το Μαυροβούνι έως την Έδεσσα, ώστε οι προσθήκες αυτές να ενοποιηθούν με την υπάρχουσα νέα Εθνική Οδό.

**Οδικός Άξονας Εγνατία – Νάουσα – Έδεσσα (ΕΟ4α)**

Η Έδεσσα εξυπηρετείται προς το παρόν από την Παλαιά Εθνική Οδό Βέροιας-Έδεσσας η οποία διαπερνάει μέσα από αρκετούς οικισμούς και χαρακτηρίζεται από την υψηλή επικινδυνότητά του. Την περασμένη δεκαετία προκρίθηκε και κατασκευάστηκε τμηματικά ο Οδικός Άξονας Εγνατία – Νάουσα – Έδεσσα, ο οποίος θα αντικαθιστούσε την υπερφορτωμένη εθνική οδό η οποία συνδέει τον Νομό Πέλλας με τον Νομό Ημαθίας. Το έργο παραμένει ημιτελές καθώς παραμένει κατασκευασμένο το τμήμα Μονόσπιτα-Πατρίδα, ενώ τα υπόλοιπα τμήματα από την Έδεσσα έως την Εγνατία Οδό βρίσκονται προς το παρόν στο στάδιο των μελετών.

### Σιδηροδρομικές μεταφορές
Η Έδεσσα εξυπηρετείται από καθημερινά σιδηροδρομικά δρομολόγια μέσω του ομώνυμου σιδηροδρομικού σταθμού που εγκαινιάστηκε το 1894 επί της σιδηροδρομικής γραμμής Θεσσαλονίκης - Φλώρινας. Η γραμμή εκσυγχρονίστηκε την περίοδο 2003-2006, ενώ από το 2010, η Έδεσσα αποτελεί σταθμό της Γραμμής 2 (σύνδεσμος=Γραμμή Π2 (Προαστιακός Θεσσαλονίκης)|20x20εσ) του Προαστιακού Σιδηρόδρομου Θεσσαλονίκης ο οποίος συνδέει την πόλη με το αστικό κέντρο της Θεσσαλονίκη. Σήμερα, η Έδεσσα εξυπηρετείται από 3 ζεύγη δρομολογίων προς την Θεσσαλονίκη, την Φλώρινα και ενδιάμεσους σταθμούς.

### Αερομεταφορές - Αεροδρόμιο
Η Έδεσσα εξυπηρετείται από το αεροδρόμιο Μακεδονία, Θεσσαλονίκης. Ωστόσο σε έκταση του Δήμου Έδεσσας λειτουργεί αεροδρόμιο μικρών και ελαφρών αεροσκαφών με ασφαλτοστρωμένο τροχιόδρομο μήκους 1400μ και εγκαταστάσεις εξυπηρέτησης από την Αερολέσχη Έδεσσας. Το Αεροδρόμιο Έδεσσας απέχει 27 χλμ. δυτικά της πόλης της Έδεσσας ανάμεσα στα χωριά Παναγίτσα και Ζέρβη στην περιοχή Βεγορίτιδας πλησίον του παραδοσιακού οικισμού του παλιού Αγίου Αθανασίου.

### Υπεραστικές συγκοινωνίες
Τα Κ.Τ.Ε.Λ. νομού Πέλλας τα οποία εδρεύουν στην Έδεσσα έχουν απευθείας δρομολόγια προς Θεσσαλονίκη, Αθήνα, Λάρισα, Λαμία, Βόλος, Κατερίνη, Κοζάνη, Πτολεμαΐδα, Φλώρινα και Ιωάννινα. Τα δρομολόγια πραγματοποιούν στάσεις σε αρκετά σημεία κατά τη διάρκεια της διαδρομής, με σκοπό την καλύτερη δια συνδεσιμότητα, ενώ κατά καιρούς διοργανώνονται αποκλειστικά δρομολόγια ιδιαίτερα κατά τους θερινούς μήνες προς παραθαλάσσια μέρη και σημεία ενδιαφέροντος.

## Μέσα ενημέρωσης
### Έντυπος τύπος
Σε παρένθεση ο χρόνος έναρξης κυκλοφορίας.

#### Εβδομαδιαίες εφημερίδες
**Εδεσσαϊκή* (από το 1963)
**Πρωινή* (από το 1981)
**Νέοι Ορίζοντες* (από το 1989)
**Πέλλα News* (από το 2002)
**Άποψη Πέλλας* (από το 2005)

#### Παλαιότερες εφημερίδες
**Έδεσσα* (1919-1920)
**Νέα Έδεσσα* (1921-1922)
**Νέα Ιδέα* (1927-1928)
**Κήρυξ* (από το 1927)
**Αγροτική Ιδέα* (από το 1928)
**Το Θάρρος* (1929-1931)
**Ταχυδρόμος Εδέσσης* (1929-1931)
**Εμπρός* (1930-27 Οκτωβρίου 1940)
**Ελεύθερος Λαός* (1931-1934)
**Ελεύθερος Λόγος* (1934-1938)
**Πέλλα* (1954-1956 με εκδότη τον Ευ. Πέτσου)
**Ηχώ Εδέσσης* (από το 1957, δεν κυκλοφορεί σήμερα)
**Εθνική Μάχη* (από το 1961, δεν κυκλοφορεί σήμερα)
**Πέλλα* (από το 1973 με εκδότη τον Α. Παπαγιάννη)
**Πέλλαθλο* (από το 1997)
**Τοπική* (από το 2001)

### Ραδιοφωνική ενημέρωση
*Διαδημοτικό Ραδιόφωνο Πέλλας (εξέπεμπε στους 103,8 FM και σταμάτησε το 2009).
*Ράδιο Έδεσσα (εξέπεμπε στους 98,7 FM το δημοφιλέστερο ραδιόφωνο του νομού Πέλλας και όχι μόνο).

### Ηλεκτρονική ενημέρωση
*edessanews.gr
*karatzova.com
*tastv.gr
*pellanews.gr
*meapopsi.gr
*www.PellaMou.gr 

## Δημόσιες σχέσεις
### Αδελφοποιημένες πόλεις
Ο δήμος Έδεσσας έχει αδελφοποιηθεί ή υπογράψει πρωτόκολλα φιλίας και συνεργασίας με τους δήμους των ακόλουθων πόλεων:
* Γκόρνι Μιλάνοβατς, Σερβία
* Πλεύνα, Βουλγαρία
* Μοναστήρι, Βόρεια Μακεδονία

## Εικόνες

Αρχείο:Έδεσσα - panoramio (2).jpg
Αρχείο:Καταρράκτες στην Έδεσσα.jpg
Αρχείο:Ancient Edessa- Αρχαία Έδεσσα.jpg
Αρχείο:Kioupri.jpg
Αρχείο:Edessa.JPG
Αρχείο:Vodena.JPG
Αρχείο:Ipolimou.JPG
Αρχείο:IMG 5δφ3.jpg


## Παραπομπές


## Εξωτερικοί σύνδεσμοι

*Επίσημη ιστοσελίδα Δήμου Έδεσσας.

### Αρχείο ΕΡΤ
#
#
#
#
#