Αμαρανθοειδή

Τα **αμαρανθοειδή** (λατινική και επιστημονική ονομασία *Amaranthaceae*) είναι οικογένεια δικοτυλήδονων φυτών, που ονομάσθηκε έτσι από την ονομασία του γένους αμάρανθος ή αμάραντος (δεν πρέπει να συγχέεται με *το* αμάραντο). Η οικογένεια περιλαμβάνει συνολικώς 165 έως 180 γένη και 2.040 έως 2.500 περίπου είδη, κάτι που την καθιστά τη μεγαλύτερη οικογένεια στην τάξη της, τα καρυοφυλλώδη. Γνωστά φυτά, όπως το σπανάκι και το παντζάρι, είναι αμαρανθοειδή.

## Περιγραφή
thumb|left|Το είδος ''Bassia laniflora''
Τα περισσότερα είδη των αμαρανθοειδών είναι μονοετείς ή πολυετείς πόες και μερικά θάμνοι. Υπάρχουν και πολύ λίγα είδη που είναι αναρριχητικά ή δέντρα. Πολλά είδη έχουν βλαστούς με χονδρούς κόμβους. Το ξύλωμα των πολυετών φυτών παρουσιάζει μια τυπικά «ανώμαλη» δευτερεύουσα ανάπτυξη, και μόνο στην υποοικογένεια *Polycnemoideae* η δευτερεύουσα ανάπτυξη είναι κανονική.

Τα φύλλα είναι απλά και συνήθως εναλλασσόμενα (κάποιες φορές είναι αντίθετα). Είναι επίπεδα ή σαρκώδη, ενώ το σχήμα τους διαφέρει πολύ από γένος σε γένος. Το χείλος τους είναι ομαλό ή οδοντωτό. Σε κάποια είδη τα φύλλα είναι εξαιρετικώς μικρά, ενώ στα περισσότερα δεν υπάρχουν συγκεντρώσεις φύλλων στη βάση ή στο άνω άκρο του βλαστού. 
thumb|left|Το άνθος της ''Nitrophila occidentalis''
[thumb|Γυρεόκοκκοι του είδους ''[Halothamnus glaucus*]]

=== Τα άνθη ===
[[Αρχείο:Silver Cockscomb (Celosia argentea) in Tirunelveli.jpg|right|thumb|Άνθος του *Celosia argentea* από την πόλη [[Τιρουνελβέλι]] της Ινδίας]]
Τα άνθη των φυτών της οικογένειας είναι είτε μονήρη, είτε συγκεντρωμένα σε ταξιανθίες ([[Βότρυς|βότρυες]] ή πολύκλωνες (*panicles*). Συνήθως είναι μονόκλινα (δηλαδή ταυτοχρόνως αρσενικό και θηλυκό το καθένα) και παρουσιάζουν ακτινική συμμετρία. Το περιάνθιο είναι είτε ποώδες, είτε ξηρό και μεμβρανώδες, με ένα έως πέντε (και σπανίως έως οκτώ) [[Τέπαλο|τέπαλα]], συχνά συνενωμένα. Υπάρχουν από ένα έως πέντε [[Στήμονας|στήμονες]] εκφυόμενοι από έναν δίσκο, ο οποίος μπορεί να φέρει και ψευδοστήμονες σε κάποια είδη. Οι ανθήρες έχουν δύο έως τέσσερα σακκίδια γύρης ο καθένας. Οι κόκκοι της γύρης είναι σφαιρικοί, με πολλούς πόρους («παντοπορώδεις»): στο είδος *Froelichia* ο κάθε κόκκος έχει 250 πόρους. Τα [[Καρπόφυλλο|καρπόφυλλα]] είναι από ένα έως τρία (και σπανίως 6) και συγχωνευμένα στο επάνω μέρος σε μια ανώτερη [[Ωοθήκη (βοτανική)|ωοθήκη]], η οποία περιέχει ένα ή (σπανίως) δύο ωάρια στη βάση της. Στους ιστούς ανευρίσκονται ιδιοβλάστες.

=== Καρποί και σπέρματα ===
Το διασπειρόμενο μέρος είναι σπέρμα (σπόρος) ή καρπός. Ο καρπός ως προς τον τύπο του είναι συνήθως κύστη, καθώς στα περισσότερα είδη το περιάνθιο δεν αποβάλλεται, αλλά μεταμορφώνεται σε καρπό. Σε κάποιες περιπτώσεις ο καρπός που πέφτει φέρει βράκτια και βρακτίδια. Σπανιότερα ο καρπός είναι [[Κάψα (βοτανική)|κάψα]] ή [[Ράγα (βοτανική)|ράγα]]. Ο σπόρος βρίσκεται σε οριζόντια ή κατακόρυφη θέση και συχνά φέρει χονδρή ή ξυλώδη επένδυση. Το πράσινο ή λευκό έμβρυο είναι είτε σπειροειδές (και χωρίς περισπέρμιο), είτε δακτυλιοειδές, και σπανίως ευθύ.

Ο αριθμός των [[Χρωμόσωμα|χρωματοσωμάτων]] είναι συνήθως 8 ή 9, και σπανίως 6 ή 17.

===Φυτοχημεία===
Αρκετά είδη αμαρανθοειδών περιέχουν [[ισοφλαβονοειδή]]. Στη φυτοχημική έρευνα έχουν επίσης ανιχνευθεί σε αμαρανθοειδή ουσίες όπως μεθυλενοδιοξυφλαβονόλες, [[σαπωνίνες]], [[Τριτερπένια|τριτερπενοειδή]], [[Εκδυστεροειδές|φυτοεκδυστεροειδή]] και εξειδικευμένοι [[υδατάνθρακες]] στις ρίζες των φυτών.

=== Φωτοσυνθετική οδός ===
Το μεγαλύτερο μέρος της οικογένειας είναι [[Μονοπάτι C3|φωτοσυνθέτες C<sub>3</sub>]], αν και περίπου 800 είδη είναι [[Μονοπάτι C4|φωτοσυνθέτες C<sub>4</sub>]]. Αυτό καθιστά τα αμαρανθοειδή τη μεγαλύτερη ομάδα με αυτό το φωτοσυνθετικό μονοπάτι ανάμεσα σε όλα τα [[ευδικοτυλήδονα]] (που όλα μαζί περιλαμβάνουν περί τα 1.600 είδη C<sub>4</sub>). Εντός της οικογένειας συναντώνται και αρκετοί διαφορετικοί τύποι φωτοσυνθέσεως C<sub>4</sub>, καθώς και 17 περίπου διαφορετικοί τύποι ανατομίας του φύλλου. Φαίνεται έτσι ότι αυτό το μονοπάτι αναπτύχθηκε περίπου 15 φορές ανεξάρτητα κατά τη διάρκεια της εξελίξεως της οικογένειας. Περί τα δύο τρίτα των ειδών C<sub>4</sub> ανήκουν στα πρώην κατατασσόμενα στην παλαιά οικογένεια των χηνοποδιοειδών (*Chenopodiaceae*).

Η πολλαπλή εμφάνιση του φωτοσυνθετικού μονοπατιού C<sub>4</sub> στα αμαρανθοειδή θεωρείται ως μια εξελικτική απόκριση στα μειούμενα επίπεδα του διοξειδίου του άνθρακα στη γήινη ατμόσφαιρα πριν από εκατομμύρια έτη, μαζί με μια πιο πρόσφατη μόνιμη έλλειψη νερού και με υψηλότερες θερμοκρασίες. Τα είδη που χρησιμοποιούσαν το νερό πιο αποτελεσματικά είχαν εξελικτικό πλεονέκτημα και κατόρθωσαν να εξαπλωθούν σε ξηρές περιοχές.

== Γεωγραφική κατανομή ==
Τα αμαρανθοειδή είναι εξαπλωμένη σε πολλές περιοχές του κόσμου, από την τροπική ζώνη μέχρι την ψυχρή εύκρατη ζώνη. Πολλά είδη τους είναι [[Αλόφυτο|αλόφυτα]], δηλαδή μπορούν να ευδοκιμούν σε [[Χλωριούχο νάτριο|αλατούχα]] εδάφη, ή αναπτύσσονται σε ξηρές στέπες ή ημιερήμους.

== Οικονομική σημασία ==
Κάποια είδη αμαρανθοειδών, όπως το [[σπανάκι]] (*Spinacia oleracea*) και το [[παντζάρι]] (*Beta vulgaris*), ακόμα και το [[βλίτο]] (*Amaranthus blitum*}, τρώγονται ως [[Λαχανικό|λαχανικά]]. Ειδικότερα όμως ποικιλίες του *Beta vulgaris* όπως το [[ζαχαρότευτλο]] και το [[σέσκουλο]] το καθιστούν το σημαντικότερο οικονομικώς φυτό όλης της οικογένειας, ακόμα και ολόκληρης της τάξεως καρυοφυλλώδη. Οι σπόροι του *αμαράνθου*, του [[Αγαθόφυτα|χηνοποδιού]] (*Chenopodium berlandieri*), της [[κινόα]]ς (*Chenopodium quinoa*) και του kañiwa (*Chenopodium pallidicaule*) τρώγονται επίσης και χρησιμεύουν ως [[Ψευδοδημητριακό|ψευδοδημητριακά]].

Τα *Dysphania ambrosioides* («μεξικανικό τσάι») and *Dysphania anthelmintica* χρησιμεύουν ως [[Φαρμακευτικά φυτά|ιατρικά βότανα]], ενώ αρκετά είδη χρησιμεύουν εμμέσως ως πηγή [[Ανθρακικό νάτριο|σόδας]], π.χ. είδη του γένους *Salicornia*.

Κάποια άλλα είδη είναι δημοφιλή [[καλλωπιστικά φυτά]] κήπου, ιδίως φυτά των γενών *Alternanthera*, *Amaranthus*, *Celosia* και *Iresine*. Ωστόσο άλλα είδη θεωρούνται [[Ζιζάνιο|ζιζάνια]], όπως το *Amaranthus retroflexus* και το *Alternanthera philoxeroides*, και μερικά είναι προβληματικά [[είδη εισβολείς]], ιδίως στη Βόρεια Αμερική, ενώ πολλά προκαλούν με τη γύρη τους [[αλλεργική ρινίτιδα]].

==Ταξινομική==
[[Αρχείο:A splendens.jpg|thumb|Το είδος *Achyranthes splendens*]]
[[Αρχείο:Gomphrena arborescens-1.jpg|thumb|Το είδος *Gomphrena arborescens*]]
[[Αρχείο:Suikerbiet bloeiwijze Beta vulgaris.jpg|thumb|[[Ζαχαρότευτλο]] (*Beta vulgaris* subsp. *vulgaris*, ποικιλία «altissima»)]]
[[Αρχείο:Grayia spinosa 1.jpg|thumb|Το είδος *Grayia spinosa*]]
[[Αρχείο:Arthrocnemum perenne.jpg|thumb|Το είδος *Salicornia perennis*]]
[[Αρχείο:Salsola kali flowers.jpg|thumb|Το είδος *Kali turgidum* (συνών. *Salsola kali* subsp. *kali*)]]
[[Αρχείο:Suaeda nigra 2.jpg|thumb|Το είδος *Suaeda nigra*]]
Το ταξινομικό [[Σύστημα APG IV]] του 2016, όπως και τα προηγούμενα, τοποθετεί την οικογένεια στην τάξη [[καρυοφυλλώδη]] και να περιλαμβάνει τα φυτά της παλαιάς οικογένειας *Chenopodiaceae*. Η μονοφυλετικότητα αυτής της διευρυμένης οικογένειας *Amaranthaceae* υποστηρίζεται πλέον ισχυρά τόσο από μορφολογικές, όσο και από φυλογενετικές αναλύσεις.

Η οικογένεια *Amaranthaceae* προτάθηκε για πρώτη φορά το [[1789]] από τον Γάλλο [[Αντουάν Λωράν ντε Ζυσιέ]] στο έργο του *Genera Plantarum*, σσ.&nbsp;87-88. Ακολούθησε, το [[1799]], η εισαγωγή της οικογένειας *Chenopodiaceae* από τον [[Ετιέν Πιερ Βεντενά]] στο *Tableau du Regne Vegetal*, 2, σελ.&nbsp;253. Η παλαιότερη ονομασία έχει προτεραιότητα και έτσι αποτελεί τώρα την έγκυρη επιστημονική ονομασία της διευρυμένης οικογένειας *Amaranthaceae* (*s.l.* = *sensu lato*), ενώ ο όρος *Chenopodiaceae* χρησιμοποιείται ακόμα, αλλά ως συνώνυμο των *Amaranthaceae*. Οι φυλογενετικές έρευνες απεκάλυψαν τη σημαντική θέση της υποοικογένειας *Polycnemoideae* στην ταξινόμηση: εάν αυτή θεωρηθεί μέρος των *Chenopodiaceae*, τότε σε αυτή θα έπρεπε να υπαχθούν και οι υπόλοιπες *Amaranthaceae*. Εάν πάλι οι *Polycnemoideae* ταξινομούνταν ως ξεχωριστή οικογένεια, τότε οι *Chenopodiaceae* και οι μη διευρυμένες *Amaranthaceae* θα αποτελούσαν δύο ξεχωριστές μονοφυλετικές ομάδες και θα μπορούσαν να ταξινομούνται ως δύο διαφορετικές οικογένειες.

Η διευρυμένη οικογένεια *Amaranthaceae* περιλαμβάνει τις καταργημένες οικογένειες *Achyranthaceae, Atriplicaceae, Betaceae, Blitaceae, Celosiaceae, Corispermaceae, Deeringiaceae, Dysphaniaceae, Gomphrenaceae, Polycnemaceae, Salicorniaceae, Salsolaceae* και *Spinaciaceae*.

Η ταξινομική των αμαρανθοειδών απετέλεσε το αντικείμενο εντατικών πρόσφατων ερευνών. Μοριακές γενετικές μελέτες απεκάλυψαν ότι η παραδοσιακή ταξινόμηση, που βασίσθηκε σε μορφολογικά και ανατομικά χαρακτηριστικά, δεν αντιστοιχούσε συχνά στις φυλογενετικές σχέσεις.

Τα είδη της παλαιάς, περιορισμένης οικογένειας *Amaranthaceae* περιέχονται σήμερα σε δύο *υποοικογένειες*, τις *Amaranthoideae* και τις [[Gomphrenoideae]], και περιλαμβάνουν περίπου 65 γένη και 900 είδη, ιθαγενή της τροπικής [[Αφρική]]ς και της [[Βόρεια Αμερική|Βόρειας Αμερικής]]. Αλλά οι *Amaranthoideae* και μερικά γένη των *Gomphrenoideae* ανακαλύφθηκε ότι είναι πολυφυλετικές, οπότε χρειάζονται και πάλι αλλαγές στην ταξινόμηση.

Οι τρέχουσες μελέτες ταξινομούν τα είδη των πρώην *Chenopodiaceae* σε οκτώ υποοικογένειες (η έρευνα δεν έχει ακόμα ολοκληρωθεί): *Polycnemoideae* (βασικός εξελικτικός κλάδος), *Betoideae*, *Camphorosmoideae*, *Chenopodioideae*, *Corispermoideae*, *Salicornioideae*, *Salsoloideae* και *Suaedoideae*. Σε αυτή την ταξινόμηση οι *Amaranthaceae* έχουν δέκα υποοικογένειες με περίπου 180 γένη και 2.500 είδη.

=== Υποοικογένειες και γένη ===



==Παραπομπές==


== Εξωτερικοί σύνδεσμοι ==
* [https://species.wikimedia.org/wiki/Amaranthaceae Τα *Amaranthaceae*] στα *Wikispecies*
* [http://www.mobot.org/MOBOT/Research/APweb/orders/caryophyllalesweb.htm#Amaranthaceae Η οικογένεια] στον [http://www.mobot.org/MOBOT/Research/APweb/welcome.html ιστότοπο Angiosperm Phylogeny]
* [https://web.archive.org/web/20041118053822/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/gnlist.pl?48 Γένη των *Amaranthaceae''] στο Germplasm Resources Information Network του Υπουργείου Γεωργίας των ΗΠΑ
* Η οικογένεια στο ITIS