Νίκολας Ρέι

Ο **Νίκολας Ρέι** (Αγγλικά: Nicholas Ray, ραγματικό όνομα: Ρέιμοντ Νίκολας Κινζλ Τζούνιορ, 7 Αυγούστου 1911 - 16 Ιουνίου 1979) ήταν Αμερικανός σκηνοθέτης, σεναριογράφος και ηθοποιός. Έχει περιγραφεί από το Αρχείο Κινηματογράφου του Χάρβαρντ ως «ο τελευταίος ρομαντικός του Χόλιγουντ»  και «ένας από τους εξαιρετικά χαρισματικούς και τελικά τραγικούς σκηνοθέτες του μεταπολεμικού αμερικανικού κινηματογράφου».  Ο Ρέι θεωρούνταν εικονοκλαστικός σκηνοθέτης που συχνά συγκρουόταν με τα χολιγουνταινά στούντιο της εποχής, αλλά θα αποδεικνυόταν ιδιαίτερα επιδραστικός στις μελλοντικές γενιές σκηνοθετών. 

Το πιο γνωστό του έργο είναι η ταινία του 1955 *[[Επαναστάτης χωρίς αιτία]]*, με πρωταγωνιστή τον Τζέιμς Ντιν.  Έχει εκτιμηθεί για πολλές αφηγηματικές ταινίες που κυκλοφόρησαν μεταξύ 1947 και 1963, όπως *Ο νόμος της μοίρας* (1948), *[[Σε έναν έρημο τόπο (ταινία)|Σε έναν έρημο τόπο]]* (1950), *Johnny Guitar* (1954), *Πίσω απ' τον καθρέφτη* (1956) και *Ο βασιλεύς των βασιλέων* (1961), καθώς και για ένα πειραματικό έργο που κυκλοφόρησε τη δεκαετία του 1970 με τίτλο *We Can't Go Home Again*, το οποίο έμεινε ημιτελές μέχρι τον θάνατο του Ρέι.

Στη διάρκεια της ζωής του, ο Ρέι ήταν υποψήφιος για Όσκαρ Καλύτερου Πρωτότυπου Σεναρίου για τον *Επαναστάτη χωρίς αιτία*, δύο φορές για Χρυσό Λέοντα, για τα *Πίσω απ' τον καθρέφτη* (1956) και *Πικρή νίκη* (1957), και για Χρυσό Φοίνικα για το *Άγριος σαν τη θύελλα* (1960). Τρεις από τις ταινίες του κατατάχθηκαν από κινηματογραφικό περιοδικό *Cahiers du Cinéma* στις ετήσιες λίστες με τις 10 καλύτερες ταινίες.

Οι συνθέσεις του Ρέι σε Σινεμασκόπ και η χρήση του χρώματος χαίρουν ιδιαίτερης εκτίμησης. Ο Ρέι άσκησε σημαντική επιρροή στη γαλλική Νουβέλ Βαγκ, με τον Ζαν-Λικ Γκοντάρ να γράφει σε μια κριτική του *Πικρή νίκη*: «...υπάρχει κινηματογράφος. Και ο κινηματογράφος είναι ο Νίκολας Ρέι». 

## Τα πρώτα χρόνια
Ο Ρέι γεννήθηκε στο Γκέιλσβιλ του Ουισκόνσιν. Ήταν ο μικρότερος από τα τέσσερα παιδιά και ο μοναχογιός της Ολίν (το γένος Τόπεν) και του Ρέιμοντ Νίκολας Κίντσλε, εργολάβου και οικοδόμου. Οι παππούδες του από την πλευρά του πατέρα του ήταν Γερμανοί και οι παππούδες του από την πλευρά της μητέρας του Νορβηγοί.  Μεγάλωσε στο Λα Κρος του Ουισκόνσιν, πατρίδα και του επίσης σκηνοθέτη Τζόζεφ Λόουζι. Ήταν δημοφιλής αλλά ασταθής μαθητής, επιρρεπής στην παραβατικότητα και την κατάχρηση αλκοόλ, με παράδειγμα τον αλκοολικό πατέρα του. Σε ηλικία δεκαέξι ετών, ο Ρέι πήγε να ζήσει με τη μεγαλύτερη, παντρεμένη αδερφή του στο Σικάγο του Ιλινόι, όπου φοίτησε στο Λύκειο Γουόλερ και βυθίστηκε στη νυχτερινή ζωή της εποχής του Αλ Καπόνε. Επιστρέφοντας στο Λα Κρος την τελευταία του χρονιά, αναδείχθηκε σε ταλαντούχο ρήτορα, κερδίζοντας έναν διαγωνισμό σε τοπικό ραδιοφωνικό σταθμό, ενώ παράλληλα πήγαινε σε ένα τοπικό θέατρο.  

Το 1929, έχοντας υψηλούς βαθμούς στα Αγγλικά και τη δημόσια ομιλία, παράλληλα με αποτυχίες στα Λατινικά, τη φυσική και τη γεωμετρία, αποφοίτησε 152ος σε μια τάξη 153 μαθητών από το Κεντρικό Λύκειο του Λα Κρος. Σπούδασε δύο χρόνια θέατρο στο La Crosse State Teachers College και στη συνέχεια έκανε αίτηση στο Πανεπιστήμιο του Σικάγου το φθινόπωρο του 1931. Αν και πέρασε μόνο ένα εξάμηνο στο ίδρυμα λόγω υπερβολικής κατανάλωσης αλκοόλ και κακών βαθμών, ο Ρέι κατάφερε να καλλιεργήσει μια σχέση με τον δραματουργό Θόρντον Ουάιλντερ, τότε καθηγητή.    

Έχοντας ενεργή συμμετοχή στον Φοιτητικό Θεατρικό Σύλλογο κατά την παραμονή του στο Σικάγο, ο Ρέι επέστρεψε στην πόλη καταγωγής του και ίδρυσε τον θίασο La Crosse, ο οποίος ανέβασε αρκετές παραστάσεις το 1932. Το φθινόπωρο του ίδιου έτους, πανεγγράφηκε για λίγο στο Κρατικό Παιδαγωγικό Κολέγιο. Πριν από την θητεία του στο Σικάγο, έγραφε μια τακτική στήλη με προβληματισμούς στην εβδομαδιαία έκδοση του κολεγίου *Racquet* και συνέχισε να γράφει σε αυτήν όταν επέστρεψε, αλλά, σύμφωνα με τον βιογράφο Πάτρικ Μαγκίλιγκαν, ο Ρέι, με τον φίλο του Κλάρενς Χίσκι, διοργάνωναν και συναντήσεις ενός παραρτήματος του Κομμουνιστικού Κόμματος ΗΠΑ. Στις αρχές του 1933, είχε εγκαταλείψει το Κρατικό Παιδαγωγικό Κολέγιο και άρχισε να χρησιμοποιεί το ψευδώνυμο "Νίκολας Ρέι" στην αλληλογραφία του. 

Μέσω των γνωριμιών του με τον Θόρντον Γουάιλντερ και άλλους στο Σικάγο, ο Ρέι γνώρισε τον ον Φρανκ Λόιντ Ράιτ στο σπίτι του Ράιτ, στο Σπρινγκ Γκριν του Ουισκόνσιν και καλλιέργησε μια σχέση μαζί του προκειμένου να κερδίσει μια πρόσκληση να ενταχθεί στην «κοινωνία», όπως ήταν γνωστή η κοινότητα «μαθητευομένων» του Ράιτ. Στα τέλη του 1933, ο Ράιτ ζήτησε από τον Ρέι να οργανώσει το νεόκτιστο Hillside Playhouse, μια αίθουσα στο Τάλιεσιν αφιερωμένη σε μουσικές και θεατρικές παραστάσεις. Εκεί, σε τακτικές προβολές ταινιών που συχνά περιελάμβαναν ξένες παραγωγές, ο Ρέι πιθανότατα είχε την πρώτη του επαφή με τον κινηματογράφο εκτός Χόλιγουντ. Ωστόσο, αυτός και ο μέντοράς του είχαν μια διαμάχη την άνοιξη του 1934, μετά την οποία ο Ράιτ του είπε να εγκαταλείψει αμέσως την ομάδα. 

Στη διάρκεια των διαπραγματεύσεων με τον Ράιτ, ο Ρέι επισκέφθηκε τη Νέα Υόρκη, όπου είχε τις πρώτες του εμπειρίες με το πολιτικό θέατρο που αναπτυσσόταν ως απάντηση στη Μεγάλη Ύφεση . Επιστρέφοντας μετά την αποβολή του από την «κοινωνία», ο Ρέι εντάχθηκε στο Workers' Laboratory Theatre, έναν κοινοτικό θίασο που σχηματίστηκε το 1929. Εκεί, ως Νικ Ρέι, έπαιξε σε διάφορες παραστάσεις, συνεργαζόμενος με αρκετούς ερμηνευτές, μερικούς από τους οποίους αργότερα επέλεξε για τις ταινίες του, όπως οι Γουίλ Λι και Κερτ Κόνγουεϊ, και μερικούς που έγιναν φίλοι για μια ζωή, όπως ο Ελία Καζάν. Στη συνέχεια εργάστηκε στο Federal Theatre Project. Έγινε φίλος με τον λαογράφο Άλαν Λόμαξ και ταξίδεψε μαζί του στην αγροτική Αμερική, συλλέγοντας παραδοσιακή λαϊκή μουσική.  Το 1940–1941, ο Λόμαξ έκανε την παραγωγή και ο Ρέι τη σκηνοθεσία του *Back Where I Come From*, ενός πρωτοποριακού ραδιοφωνικού προγράμματος φολκ μουσικής με καλλιτέχνες όπως Γούντι Γκάθρι, Μπερλ Άιβς, Λέντμπελι, Golden Gate Quartet και Πιτ Σίγκερ, για το CBS.  Τα αμερικανικά φολκ τραγούδια θα πρωταγωνιστούσαν αργότερα σε αρκετές από τις ταινίες του.

Κατά τα πρώτα χρόνια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, ο Ρέι διηύθυνε και επέβλεπε ραδιοφωνικά προγράμματα προπαγάνδας για το Γραφείο Πληροφοριών Πολέμου των Ηνωμένων Πολιτειών και την υπηρεσία ραδιοτηλεοπτικών εκπομπών Φωνή της Αμερικής υπό την αιγίδα του Τζον Χάουσμαν. Το καλοκαίρι του 1942, ο Ρέι έγινε αντικείμενο έρευνας του FBI και χαρακτηρίστηκε B-2, κατηγορία «ενδεικτικής επικινδυνότητας». Επιπλέον, ο διευθυντής του FBI Τζέι Έντγκαρ Χούβερ συνέστησε προσωπικά την κράτησή του. Αν και το σχέδιο του Χούβερ ακυρώθηκε αργότερα από το Υπουργείο Δικαιοσύνης, το φθινόπωρο του 1943 ο Ρέι ήταν μεταξύ περισσότερων από 20 υπαλλήλων του σταθμού που αναγνωρίστηκαν δημόσια ως έχοντες κομμουνιστικές διασυνδέσεις ή συμπάθειες, σημειώνοντας ότι «απολύθηκε από την κοινωφελή υπηρεσία WPA της Ουάσινγκτον για κομμουνιστικές δραστηριότητες». Ωστόσο, το FBI σύντομα έκρινε ότι η υπόθεσή του «δεν δικαιολογούσε έρευνα». Στο OWI, ο Ρέι ανανέωσε τη γνωριμία του με τη Μόλi Καζάν, βοηθό του Χάουσμαν, και τον σύζυγό της, Ελία Καζάν, από τις μέρες του θεάτρου στη Νέα Υόρκη. Το 1944, κατευθυνόμενος στο Χόλιγουντ για να σκηνοθετήσει την ταινία *[[Ένα δέντρο μεγαλώνει στο Μπρούκλιν (ταινία 1945)|Ένα δέντρο μεγαλώνει στο Μπρούκλιν]]*, ο Καζάν πρότεινε στον Ρέι να πάει μαζί του και τον προσέλαβε ως βοηθό παραγωγής.  

Επιστρέφοντας στα ανατολικά το 1946, ο Ρέι σκηνοθέτησε την πρώτη και μοναδική του παράσταση στο Μπρόντγουεϊ, το μιούζικαλ *Beggar's Holiday* των Ντιουκ Έλινγκτον - Τζον Λατούς. Την ίδια χρονιά είχε υπάρξει βοηθός σκηνοθέτη, υπό τον σκηνοθέτη Χάουσμαν, σε ένα άλλο μιούζικαλ του Μπρόντγουεϊ, το *Lute Song*, με μουσική του Ρέιμοντ Σκοτ. Επίσης, μέσω του Χάουσμαν, ο Ρέι είχε την ευκαιρία να εργαστεί στην τηλεόραση, σε μια από τις λίγες απόπειρές του στο νέο μέσο. Ο Χάουσμαν είχε συμφωνήσει να σκηνοθετήσει μια διασκευή του ραδιοφωνικού θρίλερ της Λουσίλ Φλέτσερ με τίτλο *Sorry, Wrong Number*, για το CBS και προσέλαβε τον Ρέι ως συνεργάτη του.   Την επόμενη χρονιά, ο Ρέι σκηνοθέτησε την πρώτη του ταινία, με τίτλο *Ο νόμος της μοίρας* (1949), για την RKO Pictures.

## Χόλιγουντ
*Ο νόμος της μοίρας* είχε λάβει κριτικές ήδη από τον Ιούνιο του 1948, αλλά δεν κυκλοφόρησε παρά τον Νοέμβριο του 1949, λόγω των χαοτικών συνθηκών γύρω από την εξαγορά της RKO Pictures  από τον Χάουαρντ Χιουζ. Ως αποτέλεσμα της καθυστέρησης, η δεύτερη και η τρίτη ταινία που σκηνοθέτησε ο Ρέι, *Το μυστικό μιας γυναίκας* (1949) της RKO και *Κολασμένα νιάτα* (1949), δανεική στις Santana Productions και Columbia του Χάμφρεϊ Μπόγκαρτ, κυκλοφόρησαν πριν από την πρώτη του ταινία.

Μια σχεδόν ιμπρεσιονιστική εκδοχή του φιλμ νουάρ, με πρωταγωνιστές τους Φάρλεϊ Γκρέιντζερ και Κάθι Οντόνελ ως έναν κλέφτη και τη νεόνυμφη σύζυγό του, *η ταινία Ο νόμος της μοίρας* είναι αξιοσημείωτη για την ενσυναίσθησή της προς τους νέους του περιθωρίου, ένα επαναλαμβανόμενο μοτίβο στο έργο του Ρέι. Το θέμα της, δύο νεαροί εραστές που διαφεύγουν από τον νόμο, επηρέασε το σποραδικά δημοφιλές υποείδος ταινιών που αφορούσε ένα ζευγάρι φυγάδων εγκληματιών, με ταινίες όπως *Ο πόλεμος του εγκλήματος* (1950) του Τζόζεφ Χ. Λιούις, *[[Μπόνι και Κλάιντ (ταινία)|Μπόνι και Κλάιντ]]* (1967) του Άρθουρ Πεν, *Άγρια νιότη* (1973) του Τέρενς Μάλικ και της διασκευής του μυθιστορήματος του Έντουαρντ Άντερσον από τον Ρόμπερτ Άλτμαν, το οποίο είχε επίσης χρησιμεύσει ως βάση για την ταινία του Ρέι *Κλέφτες σαν κι εμάς* (1974).

Η εφημερίδα *[[The New York Times]]* έδωσε στην ταινία *Ο νόμος της μοίρας* θετική κριτική (παρά το γεγονός ότι χαρακτήρισε «παραπλανημένη» την ευνοϊκή της ματιά προς τους επαναστάτες και τους εγκληματίες) και επαίνεσε τον Ρέι για την «καλή, ρεαλιστική παραγωγή και την κοφτερή σκηνοθεσία».  

Ο Ρέι έκανε αρκετές ακόμη συνεισφορές στο είδος νουάρ, με πιο αξιοσημείωτη την ταινία του Χάμφρεϊ Μπόγκαρτ *[[Σε έναν έρημο τόπο (ταινία)|Σε έναν έρημο τόπο]]* (1950) για έναν προβληματικό σεναριογράφο που είναι ύποπτος για μια βίαιη δολοφονία,  και *Επικίνδυνο μονοπάτι* (1951), στην οποία ο Ρόμπερτ Ράιαν υποδύεται έναν αποξενωμένο, βάναυσο ντετέκτιβ σε ένα αστυνομικό τμήμα της πόλης, ο οποίος βρίσκει λύτρωση και αγάπη, ενώ διερευνά μια δολοφονία σε μια αγροτική κοινότητα.

Όσο ήταν στην RKO, ο Ρέι σκηνοθέτησε επίσης *Το μυστικό μιας γυναίκας*, με πρωταγωνίστρια τη μέλλουσα σύζυγό του Γκλόρια Γκράχαμ ως τραγουδίστρια που πέφτει θύμα ενός εγκλήματος και την ταινία *Γεννημένη για το κακό* (1950), με την Τζόαν Φοντέιν ως μια κοπέλα που θέλει να εισέλθει στην κοσμική ζωή του Σαν Φρανσίσκο.

Τον Ιανουάριο του 1949, ανακοινώθηκε ότι ο Ρέι θα σκηνοθετούσε την ταινία *I Married a Communist*, ένα κόλπο που είχε επινοήσει ο επικεφαλής της RKO, Χάουαρντ Χιουζ, για να αποκλείσει τους κομμουνιστές από το στούντιο. Ο Τζον Κρόμγουελ και ο Τζόζεφ Λόουζι είχαν προηγουμένως απορρίψει την πρόταση και τιμωρήθηκαν από το στούντιο, μπαίνοντας στη συνέχεια στη Μαύρη Λίστα του Χόλυγουντ. Λίγο μετά τη δημόσια ανακοίνωση και πριν από την έναρξη της παραγωγής, ο Ρέι αποχώρησε από το έργο. Ενώ το στούντιο σκεφτόταν να τον απολύσει ή να τον θέσει σε αναστολή, αντ' αυτού παρέτεινε το συμβόλαιό του, προφανώς με τη συγκατάθεση του Χιουζ. Μέχρι και το 1979, ο Ρέι επέμενε ότι ο Χιουζ τον «έσωσε από τη μαύρη λίστα», αν και ο Ρέι πιθανότατα έγραψε επίσης στην Επιτροπή Αντιαμερικανικών Δραστηριοτήτων για το πολιτικό του παρελθόν ή κατέθεσε κατ' ιδίαν, προκειμένου να προστατευθεί. 

Στην τελευταία του ταινία στο στούντιο, με τίτλο *Ο πόθος των δύο* (1952), πρωταγωνιστούσε ο Ρόμπερτ Μίτσαμ ως πρωταθλητής ιππασίας ο οποίος διδάσκει ροντέο σε έναν νεότερο άνδρα, ενώ παράλληλα εμπλέκεται συναισθηματικά με τη σύζυγό του. 

Αφού έφυγε από την RKO, ο Ρέι υπέγραψε συμφωνητικό με έναν νέο ατζέντη, τον Λιου Βάρερμαν, μια σημαντική δύναμη του Χόλιγουντ, ο οποίος καθοδήγησε την καριέρα του σκηνοθέτη τη δεκαετία του 1950. Στη διάρκεια αυτής της περιόδου, ο Ρέι σκηνοθέτησε μία ή δύο ταινίες για τα περισσότερα μεγάλα στούντιο και για ένα που γενικά θεωρείται δευτερεύον, την εταιρεία Republic Pictures. Έκανε ταινίες σε συμβατικά είδη, όπως γουέστερν και μελοδράματα, καθώς και σε άλλα.
[μικρογραφία|Ο Ρέι με τη [Ζα Ζα Γκαμπόρ το 1953]]
Στα μέσα της δεκαετίας του '50, ο Ρέι γύρισε τις δύο ταινίες για τις οποίες είναι περισσότερο γνωστός: *Johnny Guitar* (1954) και *[[Επαναστάτης χωρίς αιτία]]* (1955). Η πρώτη, που γυρίστηκε στη Republic, ήταν ένα γουέστερν με πρωταγωνίστριες την Τζόαν Κρόφορντ και Μερσέντες Μακέιμπριτζ σε ρόλους δράσης που συνήθως υποδύονταν άνδρες. Στιλιζαρισμένη και εξαιρετικά εκκεντρική για την εποχή της, αγαπήθηκε πολύ από τους Γάλλους κριτικούς. Ο Φρανσουά Τρυφό την αποκάλεσε «Η *πεντάμορφη και το Τέρας* των γουέστερν, ένα δυτικό όνειρο»).    

Μεταξύ των μεγάλου μήκους έργων και μετά τα γυρίσματα ενός άλλου γουέστερν, του *Στιγματισμένου* (1955), με πρωταγωνιστή τον Τζέιμς Κάγκνεϊ, ο Ρέι κλήθηκε να γυρίσει μια τηλεταινία για το *GE Theater*. Η σειρά ήταν παραγωγής MCA-Revue και προβλήθηκε στο CBS. Το *High Green Wall* ήταν μια διασκευή, από τον Τσαρλς Τζάκσον, ενός μυθιστορήματος του Ίβλιν Γουό, με τίτλο *[[Μια χούφτα σκόνη]]*, με θέμα έναν αναλφάβητο άνδρα, τον οποίο υποδύεται ο Τόμας Γκόμεζ, ο οποίος κρατά αιχμάλωτο έναν ταξιδιώτη, τον οποίο υποδύεται ο Τζόζεφ Κότεν, στη ζούγκλα, αναγκάζοντάς τον να διαβάζει δυνατά μυθιστορήματα του Ντίκενς. Γυρισμένο μέσα σε λίγες μέρες, μετά από πρόβα μιας εβδομάδας, το ημίωρο δράμα μεταδόθηκε στις 3 Οκτωβρίου 1954. Ο Ρέι δεν εργάστηκε στην τηλεόραση έκτοτε και σπάνια μιλούσε για το πρόγραμμα, εκφράζοντας αργότερα την απογοήτευσή του: "Ήλπιζα να συμβεί κάτι νέο, είτε τυχαίο είτε προγραμματισμένο. Αλλά δεν συνέβη". 

Το 1955, στην Warner Bros., ο Ρέι σκηνοθέτησε *την ταινία Επαναστάτης χωρίς αιτία*, που απεικόνιζε 24 ώρες από τη ζωή ενός προβληματικού εφήβου, με πρωταγωνιστή τον Τζέιμς Ντιν στον πιο διάσημο ρόλος του. Όταν κυκλοφόρησε η τιανία, λίγες μόνο εβδομάδες μετά τον πρόωρο θάνατο του Ντιν σε τροχαίο δυστύχημα, είχε επαναστατικό αντίκτυπο στην κινηματογραφική παραγωγή και την κουλτούρα των νέων, ουσιαστικά γεννώντας τη σύγχρονη έννοια του Αμερικανού εφήβου. Κοιτάζοντας πέρα από την ποπ κουλτούρα,ο *Επαναστάτης χωρίς αιτία* είναι το πιο αγνό παράδειγμα του κινηματογραφικού στιλ και οράματος του Ρέι, με μια εξπρεσιονιστική χρήση του χρώματος, δραματική χρήση της αρχιτεκτονικής και με ενσυναίσθηση για τους περιθωριακούς της κοινωνίας.

*Το Επαναστάτης χωρίς αιτία* ήταν η μεγαλύτερη εμπορική επιτυχία του Ρέι και σημάδεψε βαθιά τις καριέρες των νεαρών ηθοποιών Νάταλι Γουντ και Σαλ Μινέο.  Ο Ρέι ενεπλάκη σε έναν θυελλώδη "πνευματικό γάμο" με τον Ντιν και ξύπνησε τη λανθάνουσα ομοφυλοφιλία του Μινέο, μέσα από τον ρόλο του στην ταινία, ο οποίος θα γινόταν ο πρώτος ομοφυλόφιλος έφηβος που θα εμφανιζόταν σε ταινία. Στη διάρκεια των γυρισμάτων, ο Ρέι έκανε μια βραχύβια σχέση με τη Γουντ, η οποία, σε ηλικία 16 ετών, ήταν 27 χρόνια νεότερή του. Αυτό δημιούργησε τεταμένη ατμόσφαιρα μεταξύ του Ρέι και του Ντένις Χόπερ, ο οποίος επίσης είχε σχέση με τη Γουντ εκείνη την εποχή, αλλά αργότερα οι δυο τους συμφιλιώθηκαν.  

Το 1956, ο Ρέι επιλέχθηκε να σκηνοθετήσει το μελόδραμα *Πίσω απ' τον καθρέφτη* στην Twentieth Century-Fox από τον πρωταγωνιστή και παραγωγό της ταινίας, Τζέιμς Μέισον, ο οποίος υποδύθηκε έναν δάσκαλο που έπασχε από μια σπάνια πάθηση του κυκλοφορικού και είχε παραληρηματικές ιδέες λόγω κατάχρησης ενός νέου θαυματουργού φαρμάκου, την κορτιζόνης. Το 1957, ολοκληρώνοντας μια συμφωνία για δύο ταινίες, ο Ρέι σκηνοθέτησε απρόθυμα το *The True Story of Jesse James*, ένα ριμέικ της ταινίας *Ο εκδικητής* που κυκλοφόρησε το 1939 από τη Fox. Ο Ρέι ήθελε να προσλάβει τον Έλβις Πρίσλεϊ για τον ρόλο του θρυλικό ληστή, και ο Πρίσλεϊ είχε γυρίσει την πρώτη του ταινία, *Αγάπα με, τρυφερά* (1956), στο στούντιο. Η Fox δίστασε, ωστόσο, και ο Πρίσλεϊ μετακόμισε στην Paramount, αφήνοντας τους συμβασιούχους Ρόμπερτ Βάγκνερ και Τζέφρι Χάντερ να υποδυθούν τους αδελφούς Τζέιμς. 

Η δέσμευση της Warner στην ταινία *Επαναστάτης χωρίς αιτία* οδήγησε το στούντιο να στείλει τον Ρέι στο πρώτο του ταξίδι στο εξωτερικό, τον Σεπτέμβριο του 1955, για να διαφημίσει την ταινία, πριν ακόμη κυκλοφορήσει. Ο Ρέι επισκέφτηκε το Παρίσι, όπου γνώρισε κάποιους Γάλλους κριτικούς, που ήθελαν να μιλήσουν με τον σκηνοθέτη του *Johnny Guitar*, ένας από τους οποίους, όπως παρατήρησε αργότερα, «σχεδόν με έπεισε ότι ήταν σπουδαία ταινία». Βρισκόταν στο Λονδίνο όταν έλαβε το τηλεφώνημα που του ενημέρωνε για τον θάνατο του Τζέιμς Ντιν, την τελευταία ημέρα του μήνα, και στη συνέχεια ταξίδεψε στη Γερμανία, για να πιει και να θρηνήσει. Παρ' όλα αυτά, η συγκεκριμένη στιγμή σηματοδότησε μια επαγγελματική αλλαγή για τον Ρέι, του οποίου οι περισσότερες από τις εναπομείνασες ταινίες γυρίστηκαν εκτός Χόλιγουντ. Επέστρεψε στη Warner Bros. για τους *Πειρατές της πράσινης λίμνης* (1958), ένα οικολογικό δράμα εποχής με θέμα τη λαθροθηρία και, στην MGM, σκηνοθέτησε την *Το συνδικάτο των μαύρων αετών* (1958), ένα γκανγκστερικό δράμα που εκτυλίσσεται τη δεκαετία του '20 με μουσικά κομμάτια που ερμήνευσε η πρωταγωνίστρια Σιντ Τσαρίς.

Πριν από αυτά τα έργα, ωστόσο, ο Ρέι επέστρεψε στη Γαλλία για να σκηνοθετήσει την ταινία *Πικρή νίκη* (1957), ένα δράμα για τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο με πρωταγωνιστές τους Ρίτσαρντ Μπάρτον και Κουρντ Γιούργκενς στους ρόλους δύο Βρετανών αξιωματικών του στρατού που πρόκειται να κάνουν έφοδο σε ναζιστικό σταθμό στη Βεγγάζη, και τη Ρουθ Ρόμαν ως σύζυγο του Μπραντ και, πριν από τον πόλεμο, ερωμένη του Λιθ. Γυρισμένη στην έρημο της Λιβύης, με σκηνές σε ένα στούντιο στη Νίκαια, ήταν από κάθε άποψη μια επίπονη παραγωγή, η οποία επιδεινώθηκε για τον Ρέι από την κατανάλωση αλκοόλ και ναρκωτικών. Αποτελώντας τόσο καλλιτεχνική όσο και συμβατική πολεμική ταινία, η *Πικρή νίκη* μπέρδεψε πολλούς, ενώ παράλληλα ενθουσίασε τους υποστηρικτές του Ρέι στην ηπειρωτική Ευρώπη, όπως τον Ζαν-Λικ Γκοντάρ και τον Ερίκ Ρομέρ. 

Ενώ την πρώτη δεκαετία της καριέρας του οι ταινίες του Ρέι ήταν κινηματογραφικές παραγωγές στούντιο και σχετικά μικρής κλίμακας, μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1950, η υλικοτεχνική τους πολυπλοκότητα και δυσκολία, καθώς και το κόστος τους, αυξάνονταν. Επίσης, το σύστημα των στούντιο που τον είχε προκαλέσει αλλά και τον είχε στηρίξει, άλλαζε, καθιστώντας το Χόλιγουντ λιγότερο βιώσιμο για αυτόν ως επαγγελματική βάση.

Αν και συνέβαλε στο σενάριο των περισσότερων ταινιών του — ίσως πιο εκτενώς στην ταινία *Ο πόθος των δύο*, η παραγωγή της οποίας ξεκίνησε με ελάχιστες σελίδες — το *Άγριος σαν τη θύελλα* (1960) ήταν το μόνο σενάριο ταινίας που σκηνοθέτησε και για το οποίο αναγνωρίστηκε. Διασκευάζοντας ένα μυθιστόρημα για τη ζωή των Ινουίτ του Χανς Ρούες, το *Top of the World*, ο Ρέι βασίστηκε επίσης στο σενάριο του εξερευνητή Πέτερ Φρόιχεν και στην ταινία *Eskimo* (1933) που βασίστηκε σε ένα από τα βιβλία του Φρόιχεν. Επρόκειτο για μια επική παραγωγή, με ιταλική υποστήριξη και διανομή από την Paramount. Ο Ρέι ξεκίνησε τα γυρίσματα της ταινίας, με πρωταγωνιστή τον Άντονι Κουίν, στο άγριο κρύο της βόρειας Μανιτόμπα και στο νησί Γη του Μπάφιν, αλλά μεγάλο μέρος του υλικού χάθηκε σε αεροπορικό δυστύχημα. Ο Ρέι αναγκάστηκε να χρησιμοποιήσει επεξεργασία φωτογραφίας για να αντικαταστήσει τις χαμένες σκηνές, όταν η παραγωγή μεταφέρθηκε στη Ρώμη, όπως είχε προγραμματιστεί, για εργασία στο στούντιο.   

Με έδρα πλέον κυρίως την Ευρώπη, ο Ρέι υπέγραψε συμφωνητικό με τον παραγωγό Σάμιουελ Μπρόντσον για να στηκοθετήσει την ταινία *Life of Christ*, ως αντικατάσταση του αρχικού σκηνοθέτη, Τζον Φάροου. Στα γυρίσματα στην Ισπανία, ο Ρέι επέλεξε τον Τζέφρι Χάντερ, ο οποίος είχε υποδυθεί τον Φρανκ Τζέιμς, αδελφό του Τζέσι Τζέιμς, για τον Ρέι λίγα χρόνια νωρίτερα, στον ρόλο του Χριστού. Μια τεράστια προσπάθεια από κάθε άποψη, η παραγωγή υπέστη παρεμβάσεις από την υποστήριξη της MGM, υλικοτεχνικές δυσκολίες (η σκηνή του «Όρους των Ελαιών» απαίτησε πέντε κάμερες και 5.400 κομπάρσους), και το έργο εξελίχθηκε με τρόπους που ο Ρέι δεν ήταν μπορούσε να ελέγξει. Όπως ίσως ήταν αναμενόμενο, η ταινία *Ο βασιλεύς των βασιλέων* (1961) έγινε δεκτή με εχθρότητα από τον αμερικανικό τύπο. Το καθολικό περιοδικό *America*, σε μια κριτική με τίτλο «Christ or Credit Card?», την αποκάλεσε «αντιθρησκευτική».  

Ο σεναριογράφος Φίλιπ Γιόρνταν, συνεργάτης του Ρέι σε διάφορες ταινίες, από το *Johnny Guitar* μέχρι το *Ο βασιλεύς των βασιλέων*, έπεισε τον σκηνοθέτη να υπογράψει και δεύτερο συμφωνητικό με τον Μπρόντσον για ένα άλλο έπος με θέμα την Εξέγερση των Μπόξερ. Όπως παρατηρεί ο βιογράφος Μπέρναρντ Άιζενσουιτς: «Οι αφηγήσεις του Ρέι στη διάρκεια των γυρισμάτων του *[[55 Μέρες στο Πεκίνο|55 μέρες στο Πεκίνο]]* δεν απεικονίζουν έναν άνθρωπο που έπινε (η λογική συχνά είναι έντονη), αλλά έναν σκηνοθέτη που δεν μπορούσε να αποφασίσει, αναζητώντας καταφύγιο σε ξέφρενη δραστηριότητα και φορτώνοντας τον εαυτό του περιττά βάρη». Με ένα διεθνές καστ, ανάμεσα στους οποίους οι Τσάρλτον Ίστον, Άβα Γκάρντνερ και Ντέιβιντ Νίβεν και του μεγαλύτερου μέρους του προσωπικού των κινέζικων εστιατορίων της Μαδρίτης (ως κομπάρσους), το πρότζεκτ ξαναγραφόταν εν κινήσει και ο Ρέι σκηνοθετούσε με ελάχιστη προετοιμασία. Από συνήθεια, και λόγω των πιέσεων της δουλειάς, έπαιρνε πολλά φάρμακα και κοιμόταν λίγο, και τελικά, κατέρρευσε στο πλατό, σύμφωνα με τη σύζυγό του, υποφέροντας από ταχυκαρδία. Αντικαταστάθηκε από τον Άντριου Μάρτον, έναν ιδιαίτερα ευυπόληπτο σκηνοθέτη, ο οποίος είχε μόλις ολοκληρώσει ένα άλλο επιτυχημένο έπος, την *[[Κλεοπάτρα (ταινία, 1963)|Κλεοπάτρα]]* (1963), με μερικές από τις τελευταίες σκηνές του Ίστον με την Γκάρντνερ να σκηνοθετούνται από τον Γκάι Γκριν, κατόπιν αιτήματος του Ίστον. Αφού έλαβε εξιτήριο από το νοσοκομείο, ο Ρέι προσπάθησε να συμμετάσχει στη διαδικασία του μοντάζ, αλλά, σύμφωνα με τον Μάρτον, «ήταν τόσο προσβλητικός και επικριτικός για το πρώτο μέρος της ταινίας, το οποίο ήταν η δική μου συνεισφορά», που ο Μπρόνστον απαγόρευσε στον Ρέι να δει άλλες μονταρισμένες σκηνές. Αν και ο Μάρτον εκτίμησε ότι το 65% τοις εκατό της ταινίας ήταν δικό του και παρόλο που ήθελε τη σκηνοθεσία, δέχτηκε έναν οικονομικό διακανονισμό από τον Μπρόνστον. Ο Ρέι αναφέρθηκε ως σκηνοθέτης της ταινίας στην πρεμιέρα της τον Μάιο του 1963 στο Λονδίνο. 

## Τα επόμενα χρόνια
Ο Ρέι βρισκόταν ολοένα και πιο αποκλεισμένος από την κινηματογραφική βιομηχανία του Χόλιγουντ στις αρχές της δεκαετίας του 1960 και, μετά την ταινία *[[55 Μέρες στο Πεκίνο|55 μέρες στο Πεκίνο]]*, δεν σκηνοθέτησε ξανά μέχρι τη δεκαετία του 1970, αν και συνέχισε να προσπαθεί να αναπτύξει έργα ενώ βρισκόταν στην Ευρώπη.

Επιχείρησε μια διασκευή του έργου του Χένρικ Ίψεν *Η κυρά της θάλασσας*, αρχικά έχοντας κατά νου την Ίνγκριντ Μπέργκμαν και αργότερα τη Ρόμι Σνάιντερ. Προτίμησε ένα μυθιστόρημα, το *Επόμενη στάση—Παράδεισος*, του Πολωνού συγγραφέα Μάρεκ Χλάσκο. Στα τέλη του 1963, στο Παρίσι, συνεργάστηκε με τον μυθιστοριογράφο Τζέιμς Τζόουνς σε ένα γουέστερν με τίτλο *Under Western Skies*, εμπνευσμένο από τον *[[Άμλετ]]*. 

Μετακομίζοντας στο Λονδίνο, προσπαθώντας να αντιμετωπίσει την κατάχρηση αλκοόλ και ναρκωτικών, συμβουλεύτηκε τον ψυχίατρο Μπάρινγκτον Κούπερ,  ο οποίος του συνταγογράφησε δουλειά σεναριογράφου ως «εργοθεραπεία». Ίδρυσαν μια εταιρεία παραγωγής, την Emerald Films, στο πλαίσιο της οποίας ανέπτυξαν δύο έργα που ήταν από τα λίγα στην ευρωπαϊκή περιοδεία του Ρέι που πλησίασαν στην πραγματοποίησή τους. Το *The Doctor and the Devils* ήταν ένα σενάριο που γράφτηκε από τον Ντίλαν Τόμας (επίσης ασθενή του Κούπερ), εμπνευσμένο από την υπόθεση του δρα Ρόμπερτ Νοξ. Ο Ρέι έκλεισε συμφωνία με την Avala Film, τη μεγαλύτερη εταιρεία παραγωγής στη Γιουγκοσλαβία, για αυτήν την ταινία και τρεις άλλες, φεύγοντας από το Λονδίνο για το Ζάγκρεμπ. Ανακοινώθηκε ότι η παραγωγή ότι θα ξεκινούσε την 1η Σεπτεμβρίου 1965 και η ημερομηνία άλλαξε για τις 21 Οκτωβρίου, με τους Μαξιμίλιαν Σελ, Σουζάνα Γιορκ και Τζέραλντιν Τσάπλιν στο καστ, αλλά ο Ρέι επέμεινε σε επανεγγραφές, ζητώντας, μεταξύ άλλων, τον Τζον Φόουλς, ο οποίος αρνήθηκε, και τον Γκορ Βιντάλ, ο οποίος εκ των υστέρων αναρωτήθηκε γιατί συμφώνησε. Ο Ρέι προσπάθησε μάταια να εξασφαλίσει αμερικανική επένδυση, από τις Seven Arts και την Warner Bros., με έναν προϋπολογισμό που αυξανόταν, ύψους άνω των 2,5 εκατομμυρίων δολαρίων. Οι απόψεις για την αποτυχία της παραγωγής ποικίλλουν. Σύμφωνα με μία από αυτές, ο Ρέι βρισκόταν εκτός χώρας την πρώτη ημέρα των γυρισμάτων. Όπως και να 'χει, οι προοπτικές για μια νέα, σημαντική ταινία του Νίκολας Ρέι διαλύθηκαν.  

Το μυθιστόρημα *Only Lovers Left Alive* του Ντέιβ Γουόλις ήταν το δεύτερο έργο που προσπάθησε να αναπτύξει ο Ρέι για την Emerald Films. Ήταν μια δυστοπική παραβολή, στην οποία οι ενήλικες έχουν εγκαταλείψει την κοινωνία και οι έφηβοι έχουν σχηματίσει συμμορίες για να αναλάβουν την εξουσία, που φαινόταν τέλεια για τον σκηνοθέτη του *Επαναστάτη χωρίς αιτία*. Όπως ανακοινώθηκε την άνοιξη του 1966, επρόκειτο να πρωταγωνιστήσουν οι Rolling Stones. Σύμφωνα με τον Κούπερ, ο μάνατζερ των Stones στις ΗΠΑ, Άλεν Κλάιν, φιλοξένησε τον ίδιο και τον Ρέι στη Νέα Υόρκη και στη συνέχεια στο Λος Άντζελες, ενώ στη συνέχεια «εξαπάτησε» τον Ρέι να παραιτηθεί από τα δικαιώματά του. Ο Τζιμ Τζάρμους, ο οποίος έγινε φίλος με τον Ρέι λίγα χρόνια πριν πεθάνει ο Ρέι, γύρισε αργότερα μια ταινία με τίτλο *[[Μόνο οι εραστές μένουν ζωντανοί]]* (2013). Είναι η ιστορία ενός νεαρού ζευγαριού βαμπίρ — οι οποίοι φυσικά δεν είναι καθόλου νέοι — και η μόνη της σύνδεση με το μυθιστόρημα του Γουόλις ή το έργο του Ρέι είναι ο τίτλος της).

Όσο συνεργαζόταν με τον δρα Κούπερ, αλλά και μετά, ο Ρέι διατήρησε κάποιο βαθμό χρηματοροής αναπτύσσοντας και επιμελούμενος σενάρια, αλλά για ταινίες που δεν έγιναν ποτέ. Έκανε βάση του το γερμανικό νησί Ζιλτ και φαντάστηκε έργα που θα μπορούσαν να γυριστούν εκεί, ανάμεσα στα οποία ένα με πρωταγωνιστές την Τζέιν Φόντα και τον Πολ Νιούμαν, με τίτλο *Go Where You Want, Die As You Must*, μια παραγωγή που θα απαιτούσε επίσης 2.000 επιπλέον άτομα. Ενώ βρισκόταν στην Ευρώπη, προσέλκυσε μερικούς από την τρέχουσα γενιά κινηματογραφιστών. Είχε γνωρίσει τον Φόλκερ Σλέντορφ από την Χάνε Άξμαν, η οποία είχε πρωταγωνιστήσει στην πρώτη ταινία του Σλέντορφ, και ο Ρέι μεσολάβησε σε μια συμφωνία για να πουλήσει τη δεύτερη ταινία του, *Mord und Totschlag* (1969), στη Universal Pictures, εισπράττοντας περίπου το ένα τρίτο των χρημάτων ως αμοιβή του και για έξοδα. Όταν βρισκόταν στο Παρίσι, έμενε μερικές φορές με τον Μπάρμπετ Σρέντερ, του οποίου η εταιρεία παραγωγής προσπαθούσε να βρει χρήματα για διάφορα έργα του Ρέι. Εκεί, μετά τις διαδηλώσεις του Μάη του '68, συνεργάστηκε με τον τον Ζαν-Πιερ Μπαστίντ και τον παραγωγό Ανρί Λανζ για να γυρίσουν μια τριμερή ταινία διάρκειας μίας ώρας, την οποία αργότερα ονόμασε *Wha-a-at?,* ένα από τα πολλά πρότζεκτ που αφορούσαν τους σύγχρονους νέους σε μια εποχή αμφισβήτησης, εξέγερσης και επανάστασης, που όμως δεν γυρίστηκε ποτέ. Ομοίως, ο Ρέι δελέασε τον φίλο του Σρέντερ, Στεφαν Τσαλγκαντίγιεφ να συγκεντρώσει χρήματα για το *L'Evadé*, και ο Τσαλγκαντίγιεφ συγκέντρωσε μισό εκατομμύριο δολάρια, χωρίς να προκύψει κανένα αποτέλεσμα. 

Η φήμη του Ρέι για ταινίες νεανικού προφίλ οδήγησε την Έλεν Ρέι (απλή συνωνυμία) και τους συνεργάτες της στην Dome Films να τον παρακαλέσουν να σκηνοθετήσει το σενάριό της με θέμα έναν νεαρό άνδρα που δικαζόταν για κατοχή μαριχουάνας, που οδήγησε στην επιστροφή του Ρέι στις Ηνωμένες Πολιτείες τον Νοέμβριο του 1969. Αντί για το *The Defendent*, ωστόσο, ο Ρέι ξεκίνησε έργα που αφορούσαν νέους Αμερικανούς σε ταραγμένες εποχές, κυρίως τους Chicago Seven, ιδρύοντας μια εταιρεία παραγωγής με την επωνυμία Leo Seven, και αντλώντας κάποιο οικονομικό ενδιαφέρον από τον Μάικλ Μπάτλερ, παραγωγό του επιτυχημένου μιούζικαλ *[[Hair (μιούζικαλ)|Hair]]*. Γυρίζοντας υλικό για το *Conspiracy* σχεδόν σε κάθε τρέχουσα μορφή φιλμ, από 35mm έως Super 8, συγκέντρωσε ντοκιμαντέρ, δραματοποίησε αναπαραστάσεις της δίκης και πλάνα πολλαπλών εικόνων σαν κολάζ. Για να συνεχίσει, χρηματοδότησε την παραγωγή πουλώντας πίνακες που είχε στην κατοχή του και ζήτησε υποστήριξη από όποιον μπορούσε. 

Το 1971, μακομίζοντας από το Σικάγο στη Νέα Υόρκη και στη συνέχεια, κατόπιν πρόσκλησης του Ντένις Χόπερ, στο Νιου Μεξικό, ο Ρέι προσγειώθηκε στα βόρεια της Νέας Υόρκης και ξεκίνησε μια νέα καριέρα ως δάσκαλος, αποδεχόμενος ένα διορισμό στο Harpur College, στο Μπίνγκχαμτον.  Εκεί βρήκε ένα καστ και συνεργείο, μαθητές που ήταν πρόθυμοι και ευφάνταστοι, αλλά και άπειροι. Με βάση την ιδέα της μάθησης μέσω της πράξης, ο Ρέι και η τάξη του ξεκίνησαν ένα μεγάλο, μεγάλου μήκους πρότζεκτ. Αντί του αυστηρού καταμερισμού εργασίας που χαρακτηρίζει την καριέρα του στο Χόλιγουντ, ο Ρέι επινόησε μια εναλλαγή στην οποία κάθε μαθητής αναλάμβανε διαφορετικούς ρόλους πίσω ή μπροστά από την κάμερα. Παρόμοια με το Chicago Seven — κάποια πλάνα από τα οποία ενσωμάτωσε στη νέα ταινία — η ταινία, η οποία τελικά ονομάστηκε *We Can't Go Home Again*, χρησιμοποίησε υλικό γυρισμένο σε πολλά φιλμ, καθώς και βίντεο που αργότερα υποβλήθηκε σε επεξεργασία και χειρισμό με εξοπλισμό που παρείχε ο Ναμ Τζουν Πάικ. Οι εικόνες συνδυάστηκαν σε κατασκευές πολλαπλών εικόνων χρησιμοποιώντας έως και πέντε προβολείς και επανατοποθετώντας τις εικόνες στα 35 χιλιοστά από μια οθόνη. Δύο ντοκιμαντέρ παρέχουν καταγραφές των μεθόδων του Ρέι και του έργου της τάξης του: η σχεδόν σύγχρονη βιογραφία του με τίτλο *I'm A Stranger Here Myself: A Portrait of Nicholas Ray* (1975),  σε σκηνοθεσία Ντέιβιντ Χέλπερν Τζούνιορ, και η αναδρομική αφήγηση της Σούζαν Ρέι με τίτλο *Don't Expect Too Much* (2011).  

Την άνοιξη του 1972, ζητήθηκε από τον Ρέι να δείξει κάποια πλάνα από την ταινία σε ένα συνέδριο. Το κοινό σοκαρίστηκε όταν είδε πλάνα του Ρέι και των μαθητών του να καπνίζουν μαριχουάνα μαζί.  Μια πρώιμη εκδοχή της ταινίας *We Can't Go Home Again* προβλήθηκε στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου των Καννών του 1973, χωρίς όμως να κινήσει ιδιαίτερο ενδιαφέρον.  Ο Ρέι γύρισε επιπλέον σκηνές στο Άμστερνταμ, λίγο μετά την προβολή στις Κάννες, στη Νέα Υόρκη τον Ιανουάριο του 1974 και δύο μήνες αργότερα στο Σαν Φρανσίσκο και επιμελήθηκε μια δεύτερη εκδοχή, με την ελπίδα να προσελκύσει έναν διανομέα το 1976. Η ταινία παρέμεινε ημιτελής και χωρίς διανομή μετά τον θάνατο του Ρέι, το 1979, αλλά ορισμένες εκτυπώσεις της εκδοχής του 1973 προβλήθηκαν σε φεστιβάλ και αναδρομικές εκθέσεις τη δεκαετία του 1980. Μια αποκατεστημένη εκδοχή, βασισμένη στην έκδοση του 1973, κυκλοφόρησε σε DVD και Blu-ray το 2011 από την Oscilloscope Films. 

Την άνοιξη του 1973, το συμβόλαιο του Ρέι στην Binghamton δεν ανανεώθηκε. Τα επόμενα δύο χρόνια, ο Ρέι μετακόμισε αρκετές φορές, προσπαθώντας να συγκεντρώσει χρήματα και να συνεχίσει να εργάζεται στην ταινία, μέχρι που γύρισε στη Νέα Υόρκη. Εκεί, συνέχισε να προετοιμάζει το υλικό για το σενάριο και να προσπαθεί να αναπτύξει κινηματογραφικά έργα, το πιο βιώσιμο από τα οποία ήταν το *City Blues*, πριν η παραγωγή καταρρεύσει.  Κατάφερε επίσης να συνεχίσει να διδάσκει υποκριτική και σκηνοθεσία στο Ινστιτούτο Lee Strasberg και στο Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης, όπου βοηθός του ήταν ο μεταπτυχιακός φοιτητής Τζιμ Τζάρμους.

Τη δεκαετία του 1970, ο Ρέι σκηνοθέτησε δύο ταινίες μικρού μήκους. Η μία, *The Janitor*, ήταν ένα μέρος της μεγάλου μήκους *ταινίας Wet Dreams* (1974). Μέσα σε μια συλλογή ταινιών μικρού μήκους, οι περισσότερες από τις οποίες σατίριζαν την πορνογραφία, η ταινία του Ρέι ήταν επίσης μια πολύ προσωπική ταινία στην οποία ο ίδιος υποδύθηκε τον διπλό ρόλο του επιστάτη και του ιεροκήρυκα και χρησιμοποίησε οπτικές τεχνικές συγκρίσιμες με εκείνες της προηγούμενης ταινίας του. Η δεύτερη, *Marco* (1978),  προήλθε από ένα από τα μαθήματά του στο Ινστιτούτο Στράσμπεργκ και βασίστηκε στις πρώτες σελίδες ενός πρόσφατου τότε μυθιστορήματος με το ίδιο όνομα, του Κέρτις Μπιλ Πέπερ. Η ταινία του Ρέι συμπεριλήφθηκε στην κυκλοφορία DVD/Blu-ray του *We Can't Go Home Again*.

Πεθαίνοντας από καρκίνο του πνεύμονα,  ο Ρέι, μαζί με τον γιο του Τιμ, συνέλαβαν ένα ντοκιμαντέρ για τη σχέση πατέρα-γιου. Αυτή η ιδέα, και η δίψα του Ρέι να συνεχίσει να εργάζεται, οδήγησαν στη συμμετοχή του Γερμανού σκηνοθέτη Βιμ Βέντερς, ο οποίος είχε προηγουμένως προσλάβει τον Ρέι ως ηθοποιό, σε έναν μικρό αλλά αξιοσημείωτο ρόλο στην ταινία *[[Ένας Αμερικανός Φίλος|Ένας Αμερικανός φίλος]]* (1977).  Η συνεργασία τους, με τίτλο *Αστραπή πάνω από το νερό* (1980), «μια μυθοπλαστική αφήγηση των τελευταίων ημερών του Ρέι»,  χρησιμοποιεί ντοκιμαντέρ και δραματικές κατασκευές, αντιπαραβάλλοντας φιλμ και βίντεο. Καταγράφει την πορεία τους στη δημιουργία μιας ταινίας, καθώς και στην καταγραφή γεγονότων των τελευταίων μηνών του Ρέι, καθώς και τησκηνοθεσίας μιας θεατρικής σκηνής με τον ηθοποιό Τζέρι Μπάμαν. Η ταινία ολοκληρώθηκε μετά τον θάνατο του Ρέι, τον Ιούνιο του 1979.   

## Σκηνοθετικές τεχνικές
Ο Ρέι θεωρείται κεντρική φυσιογνωμία στην ανάπτυξη της ίδιας της θεωρίας του δημιουργού. Συχνά τον επισημαίνουν οι κριτικοί του περιοδικού *Cahiers du cinéma*, οι οποίοι επινόησαν τον όρο για να χαρακτηρίσουν υποδείγματα (μαζί με σημαντικές φυσιογνωμίες όπως οι Άλφρεντ Χίτσκοκ και Χάουαρντ Χοκς) σκηνοθετών που εργάστηκαν στο Χόλιγουντ και των οποίων το έργο είχε μια αναγνωρίσιμη και ξεχωριστή σφραγίδα που φαινόταν να υπερβαίνει το τυποποιημένο βιομηχανικό σύστημα στο οποίο προήλθαν.   Ωστόσο, ο κριτικός Άντριου Σάρις, από τους πρώτους που διέδωσαν τον δημιουργισμό στις Ηνωμένες Πολιτείες, έγραψε το 1968: "Ο Νίκολας Ρέι δεν είναι ο σπουδαιότερος σκηνοθέτης που έζησε ποτέ".  

### Υποκριτική
Όπως πολλοί Αμερικανοί θεατρικοί ηθοποιοί της δεκαετίας του 1930, ο Ρέι επηρεάστηκε έντονα από τις θεωρίες και τις πρακτικές των Ρώσων δραματουργών των αρχών του 10ού αι. και το σύστημα εκπαίδευσης ηθοποιών που εξελίχθηκε σε «υποκριτική της μεθόδου». Προς το τέλος της ζωής του, έλεγε στους μαθητές του: «Ο πρώτος μου προσανατολισμός στο θέατρο ήταν περισσότερο προς τον Μέγιερχολντ και έπειτα στον Βαντάνγκοφ, παρά προς τον Στανισλάφσκι». Σε μερικές περιπτώσεις, κατάφερε να συνεργαστεί με ηθοποιούς που ήταν πεόμοια εκπαιδευμένοι, κυρίως με τον Τζέιμς Ντιν, αλλά ως σκηνοθέτης που εργαζόταν στο σύστημα στούντιο του Χόλιγουντ, οι περισσότεροι από τους ερμηνευτές του είχαν εκπαιδευτεί κλασικά, στη σκηνή ή στα ίδια τα στούντιο. Κάποιοι έβρισκαν τον Ρέι ευχάριστο ως σκηνοθέτη, ενώ άλλοι αντιστάθηκαν στις μεθόδους του.

### Κινηματογραφικά είδη
Ο Ρέι διακρίθηκε δουλεύοντας σε σχεδόν κάθε συμβατικό είδος του Χόλιγουντ, εμποτίζοντάς τα όλα με ξεχωριστές στιλιστικές και θεματικές προσεγγίσεις: αστυνομικές ταινίες τύπου φιλμ νουάρ: *Ο νόμος της μοίρας*, *Διψασμένος για ηδονή* και *Επικίνδυνο μονοπάτι*, ταινίες κοινωνικού προβληματισμού: *Κολασμένα νιάτα,* γουέστερν: *Ο στιγματισμένος*, *Johnny Guitar* και *The True Story of Jesse James,* γυναικείες ταινίες: *Το μυστικό μιας γυναίκας* και *Γεννημένη για το κακό,* δράματα Β' Παγκοσμίου Πολέμου: *Σμηναρχία θανάτου* και *Πικρή νίκη,* οικογενειακό μελόδραμα: *[[Επαναστάτης χωρίς αιτία]]* και *Πίσω απ' τον καθρέφτη,* επικές ταινίες: *Ο βασιλεύς των βασιλέων* και *[[55 Μέρες στο Πεκίνο|55 μέρες στο Πεκίνο]]*. Ωστόσο, ασχολήθηκε επίσης με ταινίες που ενέπιπταν σε διαφορετικά είδη, όπως η γκανγκστερική ταινία, η ταινία *Party Girl* που είχε χορευτικά νούμερα αλλά δεν ήταν ακριβώς μιούζικαλ και άλλες πιο περιθωριοποιημένων κατηγοριών - η ταινία ροντέο *Ο πόθος των δύο*, τα εθνογραφικά δράματα *Καυτό αίμα* και *Άγριος σαν θύελλα* - ή που προέβλεπαν ακόμη πιο σημαντικά, μεταγενέστερα ζητήματα, όπως το οικολογικό δράμα *Wind Across the Everglades*.

## Προσωπική ζωή
Ο Ρέι ήταν το μικρότερο παιδί στην οικογένειά του και το μόνο αγόρι, που ονομαζόταν «Ρέι» ή «Τζούνιορ». Οι τρεις αδελφές του ήταν σημαντικά μεγαλύτερες από αυτόν: η Άλις, γεννημένη το 1900, η Ρουθ, γεννημένη το 1903 και η Έλεν, γεννημένη το 1905. (Είχε δύο ετεροθαλείς αδερφές από τον πρώτο γάμο του πατέρα του. Και οι δύο είχαν παντρευτεί αλλά συνέχιζαν να ζουν κοντά στον πατέρα τους.)   Ο πατέρας του ήταν εργολάβος οικοδομών και 48 ετών όταν γεννήθηκε ο γιος του. Μετά τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο, συνταξιοδοτήθηκε και μετακόμισε την οικογένειά του από την μικρή πόλη Γκέιλσβιλ στην πατρίδα του, την ευρύτερη κοινότητα Λα Κρος, όπου θα ήταν πιο κοντά στη μητέρα του. Ο Ρέιμοντ αγαπούσε το διάβασμα και τη μουσική, όπως και ο γιος του, ο Ρέι, ο οποίος θυμόταν να ακούει τους Λούις Άρμστρονγκ και Λιλ Χάρντιν να παίζουν στις όχθες του ποταμού Μισισιπή, γύρω στο 1920. Η μητέρα του, Λίνα, ήταν λουθηρανή και δεν έπινε καθόλου αλκοόλ, αλλά ο πατέρας έπινε και σύχναζε σε μπαρ. Ο Ρέιμοντ ο πρεσβύτερος εξαφανίστηκε το 1927. Ο Ρέιμοντ εντόπισε την ερωμένη του πατέρα του, η οποία τον οδήγησε σε ένα δωμάτιο ξενοδοχείου όπου ο πατέρας του ήταν αναίσθητος. Ο Ρέιμοντ ο πρεσβύτερος πέθανε την επόμενη μέρα. Ο Ρέιμοντ ήταν 16 ετών. 

Ως μικρότερος, ο Ρέι είχε δεχτεί την φροντίδα της μητέρας και των αδελφών του, αλλά ο θάνατος τον άφησε τον μόνο άνδρα στην οικογένεια. Μία προς μία οι αδελφές του έφυγαν από το σπίτι. Μέχρι το 1924, η Άλις είχε ολοκληρώσει την εκπαίδευσή της ως νοσοκόμα, είχε παντρευτεί και είχε μετακομίσει στο Μάντισον.   Η μεσαία αδελφή, Ρουθ, είχε πάει τον Ρέι στην πρώτη του ταινία με τίτλο *[[Η Γέννηση ενός Έθνους|Η γέννηση ενός έθνους]]* (1915) και ήταν η πρώτη στην οικογένεια με θεατρικές φιλοδοξίες, αλλά οι φιλοδοξίες αυτές ματαιώθηκαν από την οικογένεια. Μετακόμισε στο Σικάγο και παντρεύτηκε έναν επιστήμονα. Η Έλεν είχε επίσης την υποκριτική στις φλέβες της, και για λίγο καιρό διάβαζε ιστορίες σε μια παιδική ραδιοφωνική εκπομπή, ενώ στη συνέχεια έγινε δασκάλα. 

Όλο και πιο ατίθασος μετά τον θάνατο του πατέρα του, ο Ρέι πήγε στο Σικάγο για να ζήσει με την αδερφή του, Ρουθ, και να εγγραφεί στο Λύκειο Robert A. Waller, επιστρέφοντας στο La Crosse Central στα μέσα της τελευταίας χρονιάς. Σύμφωνα με τις σχολικές εφημερίδες, ήταν δημοφιλής, με καλή αίσθηση του χιούμορ. Έπαιζε αμερικανικό ποδόσφαιρο και μπάσκετ. Παρακολούθησε μαθήματα ορθοφωνίας, και στη συνέχεια εντάχθηκε στο "Falstaff Club", την θεατρική ομάδα του σχολείου, αν και όχι ως ηθοποιός. Σύμφωνα με τον βιογράφο Πάτρικ Παγκίλιγκαν, ως έφηβος ήταν "ουσιαστικά ανήσυχος και μοναχικός" και "επιρρεπής σε μεγάλες, διφορούμενες σιωπές". Προικισμένος με μια μελωδική, βαθιά φωνή, ωστόσο, ο Ρέι κέρδισε υποτροφία για να γίνει εκφωνητής στον τοπικό ραδιοφωνικό σταθμό, WKBH, για ένα χρόνο, ενώ ήταν εγγεγραμμένος στο La Crosse Teachers College. 

Όπως και στο λύκειο, εντάχθηκε στη θεατρική ομάδα, το Buskin Club, όπου βρήκε επίσης μια κοπέλα, την Κάθριν Σνόντγκρας, κόρη του προέδρου του σχολείου. οι δυο τους συνεργάστηκαν ως συντάκτες στην εφημερίδα *Racquet* και ως συγγραφείς μιας θεατρικής επιθεώρησης που περιστρεφόταν γύρω από έναν φοιτητή που πηγαίνει στο Χόλιγουντ. Το ζευγάρι ήταν γνωστό στην πανεπιστημιούπολη ως "Ρέι και Κέι". Για την επιθεώρηση, με τίτλο *February Follies*, ο Ρέι ανέβηκε στη σκηνή ως κομπέρ. Τον Απρίλιο του 1930, προχώρησε για να παίξει τον πρωταγωνιστικό ρόλο στη μεγάλη παράσταση του σχολείου, το *The New Poor*, μια κωμωδία του 1924 του Κόσμο Χάμιλτον*.* Με τον καιρό, ο Ρέι ηγήθηκε των Buskins και άρχισε να ντύνεται ως εστέτ των αρχών του 20ού αι. Επίσης, άρχισε να γράφει αριστερού προσανατολισμού πολιτικά σχόλια στην εφημερίδα του πανεπιστημίου. Καλλιέργησε άλλες τάσεις που θα παρέμεναν για το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του. Αφού χώρισε με την Κέι και εκείνη μεταγράφηκε στο Πανεπιστήμιο του Μάντισον, εκείνος φλέρταρε πολλές κοπέλες και θεράπευσε την αϋπνία του με την κοινωνική ζωή υπό την επήρεια αλκοόλ όλη τη νύχτα. 

Ένας φίλος από την πόλη του, που σπούδαζε στο Πανεπιστήμιο του Σικάγου, είχε μιλήσει για τα οφέλη της σχολής του, ειδικά για τα μαθήματά του με τον Θόρντον Γουάιλντερ, ο οποίος είχε ήδη εντυπωσιάσει τον Ρέι όταν είχε δει τον συγγραφέα στο Λα Κρος. Ο Ρέι είχε βελτιώσει το ιστορικό του και ήταν επιλέξιμος για μεταγραφή το φθινόπωρο του 1931. Εργότερα αφηγήθηκε μια ομοφυλοφιλική εμπειρία, όταν τον προσέγγισε ο διευθυντής Θεατρικών Σπουδών του πανεπιστημίου, Φρανκ Χέρμπερτ Οχάρα (τον οποίο ο Ρέι δεν κατονομάζει), αντανακλώντας ότι η δική του στάση, πιο ανεκτική από το συνηθισμένο εκείνη την εποχή, «μου έγινε πολύ χρήσιμη στην κατανόηση και τη σκηνοθεσία ορισμένων από τους ηθοποιούς με τους οποίους έχω συνεργαστεί». Ο Ρέι πέρασε μόνο ένα τρίμηνο στο Πανεπιστήμιο του Σικάγου και επέστρεψε στο Λα Κρος τον Δεκέμβριο, επαναρχίζοντας τις εγγραφές του στο Teachers College το φθινόπωρο του 1932. Την ίδια χρονιά, αυτός και ο φίλος του Κλάρενς Χίσκι αγωνίστηκαν για την ίδρυση ενός παραρτήματος του Κομμουνιστικού Κόμματος των ΗΠΑ.  

Καθώς το 1932 τελείωνε, ο Ρέι εγκατέλειψε το κολέγιο και, αυτοαποκαλούμενος πλέον Νίκολας Ρέι, αναζήτησε νέες ευκαιρίες, συμπεριλαμβανομένης, με τη βοήθεια του Θόρντον Γουάιλντερ, της γνωριμίας του με τον Φρανκ Λόιντ Ράιτ, με την ελπίδα να ενταχθεί στην ομάδα του Ράιτ στο Τάλιεσιν. Μη πληρώνοντας τα δίδακτρα, το 1933 ο Ρέι πήγε στη Νέα Υόρκη, όπου, μένοντας στο Γκρίνουιτς Βίλατζ, είχε τις πρώτες του εμπειρίες με την μποέμικη ζωή της πόλης. Εκεί, ο Ρέι γνώρισε τη νεαρή συγγραφέα Τζιν Έβανς και ξεκίνησαν μια σχέση.   Αφού επέστρεψε στα ανατολικά, έζησαν μαζί και παντρεύτηκαν το 1936. Όταν ο Ρέι ανέλαβε θέση στο WPA στην Ουάσινγκτον, μέχρι τον Ιανουάριο του 1937 είχαν μετακομίσει στο Άρλινγκτον της Βιρτζίνια. Το ζευγάρι απέκτησε έναν γιο, τον Άντονι Νίκολας (24 Νοεμβρίου 1937 - ), γνωστό ως Τόνι. Η ζωή στην Ουάσινγκτον εξαντλούσε τόσο τον Ρέι όσο και την Έβανς και το ποτό και η απιστίες του Ρέι έβαλαν σε κίνδυνο στον γάμο τους. Η Έβανς γύρισε στη Νέα Υόρκη το 1940, έχοντας βρει δουλειά στην *PM*, τη νέα αριστερή εφημερίδα. Ο Ρέι επέστρεψε επίσης στη Νέα Υόρκη, τον Μάιο του ίδιου έτους, αλλά σύντομα το ζευγάρι χώρισε. Λίγους μήνες αργότερα, προσπάθησε ξανά να συμφιλιωθεί, ενώ παράλληλα ζούσε στο Almanac House, μια σοφίτα στο Γκρίνουιτς Βίλατζ μαζί με βασικά μέλη των Almanac Singers. Αφοσιώθηκε για ένα διάστημα στην ψυχανάλυση, αλλά με τον καιρό επέστρεψε στις παλιές συνήθειες. Ο Έβανς υπέβαλε αίτηση διαζυγίου τον Δεκέμβριο του 1941 και η διαδικασία ολοκληρώθηκε το επόμενο καλοκαίρι.   

Η Ρέι είχε αππαλαχθεί από τη στρατιωτική θητεία για ιατρικούς λόγους, αλλά εργάστηκε στο Γραφείο Πληροφοριών Πολέμου, υπό τον Τζον Χάουζμαν. Εκεί, ο Ρέι γνώρισε την Κόνι Ερνστ, κόρη του δικηγόρου Μόρις Λ. Ερνστ, και παραγωγό της *[[Φωνή της Αμερικής|Φωνής της Αμερικής]]*. Μετά το διαζύγιό του, αυτή και ο Ρέι έζησαν μαζί στη Νέα Υόρκη από το 1942 έως το 1944, όταν η υπηρεσία την έστειλε στο Λονδίνο πριν από την Απόβαση στη Νορμανδία, και αφού είχε αρχίσει σχέση με ένα άλλο μέλος του προσωπικού, τον Μάικλ Μπέσι, τον οποίο αργότερα παντρεύτηκε. Ο Ρέι έγραψε αργότερα: «Κάποτε θέλαμε να παντρευτούμε», αν και εκείνη θυμόταν το ποτό και τον τζόγο του, σχολιάζοντας: «Ήταν πολύ δύσκολο να είμαι με τον Νικ». 

Μετακομίζοντας στο Λος Άντζελες για να συνεργαστεί με τον Ελία Καζάν, ο Ρέι έζησε αρχικά σε ένα διαμέρισμα που έγινε το πρότυπο για την πολυκατοικία στο *Διψασμένος για ηδονή*, πριν μετακομίσει σε ένα σπίτι στη Σάντα Μόνικα.  Ενώ εργαζόταν στη Fox, συναναστρεφόταν με άλλους θεατρικούς καλλιτέχνες της ανατολικής ακτής και θεατρανθρώπους στο σπίτι των Τζιν Κέλι και Μπέτσι Μπλερ, μεταξύ των οποίων και η Τζούντιθ Τούβιμ, η οποία σύντομα έγινε γνωστή ως Τζούντι Χόλιντεϊ, την οποία είχε διεκδικήσει ανεπιτυχώς στη Νέα Υόρκη, μετά το τέλος του γάμου του. 

Ενώ σκηνοθετούσε *Μυστικό μιας γυναίκας*, άρχισε να συνδέεται με την πρωταγωνίστριά της, Γκλόρια Γκράχαμ, όπως θυμόταν αργότερα: «Ήμουν ερωτευμένος μαζί της, αλλά δεν μου άρεσε και πολύ». Παρ' όλα αυτά, παντρεύτηκαν στο Λας Βέγκας την 1η Ιουνίου 1948, μόλις πέντε ώρες μετά την έκδοση του διαζυγίου της από τον πρώτο της σύζυγο και πέντε μήνες πριν από τη γέννηση του γιου τους, Τίμοθι, στις 12 Νοεμβρίου. (Η RKO ανακοίνωσε ότι γεννήθηκε «πρόωρα κατά σχεδόν τέσσερις μήνες»). Οι εντάσεις στον γάμο τους ήταν γνωστές από νωρίς και μέχρι το φθινόπωρο του 1949, κατά τη διάρκεια των γυρισμάτων της ταινίας *[[Σε έναν έρημο τόπο (ταινία)|Σε έναν έρημο τόπο]]*, ήρθαν σε διάσταση για πρώτη φορά, κρατώντας το μυστικό από τα στελέχη του στούντιο.  Στο τέλος της χορνιάς, ανακοίνωσαν ότι σχεδίαζαν να ταξιδέψουν στο Ουισκόνσιν, για να περάσουν τις γιορτές με την οικογένεια του Ρέι, αλλά εκείνος πήγε μόνος του. Στη συνέχεια, πήγε στη Νέα Υόρκη και τη Βοστώνη, για να προετοιμάσει το επόμενο έργο του, το *Επικίνδυνο μονοπάτι*, και να δει την πρώην σύζυγό του και τον πρωτότοκο γιο του. Το 1950, καθώς το έργο τελείωνε και καθώς η ταινία *Σε έναν έρημο τόπο* έκανε πρεμιέρα, ανακοινώθηκε ότι ο Ρέι και η Γκράχαμ ότι συμφιλιώθηκαν και έμεναν στο Μαλιμπού, αν και ο γάμος τους παρέμενε δυσλειτουργικός. Ο Ρέι δήλωσε ότι είχε πιάσει την Γκράχαμ στο κρεβάτι με τον γιο του, Τόνι, ο οποίος τότε ήταν 13 ετών.    Αν και είχαν αποξενωθεί ανεπανόρθωτα, ο Ρέι και η Γκράχαμ επανασυνδέθηκαν, όταν εκείνος κλήθηκε να βοηθήσει στη διάσωση του *[[Μακάο (ταινία)|Μακάο]]* (1952), ενός έργου που σκηνοθετούσε ο Γιόζεφ φον Στέρνμπεργκ για την RKO. Ο Ρέι σκηνοθέτησε επιπλέον σκηνές, αλλά καμία στην οποία να συμμετείχε η Γκράχαμ. Η Γκράχαμ υπέβαλε αίτηση διαζυγίου και κατέθεσε στο δικαστήριο ότι ο Ρέι την είχε χτυπήσει δύο φορές, μία σε ένα πάρτι και μία κατ' ιδίαν, στο σπίτι. Ττο διαζύγιό τους εκδόθηκε στις 15 Αυγούστου 1952. Η Γκλόρια Γκράχαμ και ο Τόνι Ρέι παντρεύτηκαν το 1960 και χώρισαν το 1974. Ο Τόνι Ρέι πέθανε στις 29 Ιουνίου 2018, σε ηλικία 80 ετών.  

Οι έρευνες της Επιτροπής Αντιαμερικανικών Δραστηριοτήτων για το Χόλιγουντ και τη βιομηχανία ψυχαγωγίας, οι οποίες συνέπεσαν σε μεγάλο βαθμό με τον γάμο και το διαζύγιο του Ρέι με την Γκλόρια Γκράχαμ, τον επηρέασαν ιδιαίτερα. Συνάδελφοι υπάλληλοι της RKO, όπως ο Έντουαρντ Ντμίτρικ και ο Έιντριαν Σκοτ, ήταν μεταξύ των μελών της Μαύρης Λίστας του Χόλυγουντ που είχαν κατηγορηθεί για περιφρόνηση του Κογκρέσου μετά τις ακροάσεις του 1947. Ο πρωταγωνιστής των ταινιών *Κολασμένα νιάτα* και *Σε έναν έρημο τόπο,* Χάμφρεϊ Μπόγκαρτ, ήταν ιδρυτικό μέλος της Επιτροπής για την Πρώτη Τροπολογία, η οποία διαμαρτυρόταν κατά των ακροάσεων. Και ο παλιός φίλος του Ρέι, Ελία Καζάν, κατέθεσε εμπιστευτικά το 1952, αρχικά αρνούμενος να κατονομάσει ονόματα και αργότερα κατονομάζοντάς τα, προκειμένου να προστατεύσει την καριέρα του. Η ημερομηνία και το περιεχόμενο της επικοινωνίας του Ρέι με την επιτροπή είναι άγνωστα (ο Μαγκίλιγκαν αναφέρει ένα κενό στα αρχεία μεταξύ 1948 και 1963), αλλά η πρώην σύζυγός του, Τζιν Έβανς, θυμόταν ότι της είχε πει πως κατέθεσε ότι «αυτή τον είχε μυήσει στην Κομμουνιστική Ένωση Νέων, κάτι που δεν ήταν καν αλήθεια». 

Παρόλο που ήταν επιφυλακτικός απέναντι στη ψυχοθεραπεία, με δικαστική απόφαση μετά το διαζύγιο, άρχισε ψυχανάλυση. Ωστόσο, συνέχισε να κάνει πηγαίνει από τη μια γυναίκα στην άλλη και να πίνει, και τα δύο σε υπερβολικό βαθμό. Είχε σχέσεις τόσο με τη Σέλεϊ Γουίντερς όσο και με τη Μέριλιν Μονρόε, οι οποίες ήταν συγκάτοικοι εκείνη την εποχή, καθώς και με την Τζόαν Κρόφορντ - με την οποία σχεδίαζε να γυρίσει μια ταινία αγωνίας, το *Lisbon*, το 1952, και η οποία αργότερα πρωταγωνίστησε στο *Johnny Guitar* - και με τη Ζα Ζα Γκαμπόρ. Πιο μακροχρόνια ήταν η σχέση του με τη Γερμανίδα Χάνε Άξμαν, η οποία ήθελε να ξεκινήσει υποκριτική καριέρα. Εκείνη άφησε τον προβληματικό γάμο της με τον ηθοποιό Έντουαρντ Τίρνεϊ για να ζήσει με τον Ρέι σε μια, κατά την άποψή της, δύσκολη περίοδο για εκείνον, γεμάτη ποτό, χαρτιά και ψυχανάλυση που δεν τον ωφελούσε ιδιαίτερα. Ενώ ετοίμαζε το τραγούδι «Johnny Guitar» (στο οποίο συμμετείχε και ο κουνιάδος της, Σκοτ Μπρέιντι), ο Ρέι της ζήτησε να επιστρέψει στη Γερμανία και της είπε ότι θα πήγαινε μαζί της. Δεν τήρησε την υπόσχεσή του, αν και παρέμειναν και φίλοι χρόνια μετά. 

Το *Johnny Guitar* κατατάχθηκε στη λίστα του περιοδικού *[[Variety (περιοδικό)|Variety]]* με τις πιο επιτυχημένες εισπρακτικά ταινίες του 1954, αυξάνοντας το επαγγελματικό κεφάλαιο του Ρέι.  Μέχρι τότε, είχε μετακομίσει στο Chateau Marmont, έδρα του κατά τη διάρκεια των γυρισμάτων του *Επαναστάτης χωρίς αιτία*, ενός έργου ιδιαίτερης σημασίας για αυτόν, με θέμα του προβληματικούς νέους. Εκεί εξέφρασε την ανάγκη του να κάνει μια τέτοια ταινία, ωθώντας τον ατζέντη του να τον στείλει στην Warner Bros. Το ξενοδοχείο έγινε τόσο το σπίτι όσο και ο επαγγελματικός χώρος του Ρέι, όπου πήγαινε ο Τζέιμς Ντιν για να συναντήσει τον σκηνοθέτη. Ο Ντιν άρχισε να παρευρίσκεται στα "κυριακάτικα απογεύματα" του Ρέι, τις τακτικές συγκεντρώσεις φίλων του, όπου άρχιζαν να διαμορφώνονται σκηνές της ταινίας που θα ακολουθούσε. Η Νάταλι Γουντ θυμόταν τη σχέση του Ρέι με τον Ντιν ως «πατρική» και απέδιδε την ίδια ποιότητα στη σχέση του Σαλ Μινέο και στη δική της με τον σκηνοθέτη τους, παρόλο που ο δεκαεξάχρονος επίσης έλκονταν σεξουαλικά από αυτόν και το μπανγκαλόου του έγινε ο τόπος των συναντήσεών τους, ενώ εκείνη είχε σχέση και με τον ηθοποιό Ντένις Χόπερ. Ο ίδιος ο Ρέι είχε επίσης σχέση με τις συγκάτοικους Μονρόε και Γουίντερς, τη Ζενεβιέβ Ομόν (με το επαγγελματικό όνομα Μισέλ Μοντό), ακόμη και τη σύζυγο του Λιου Βάσερμαν, Ίντι, ενώ ενδιαφερόταν επίσης για την Τζέιν Μάνσφιλντ, την οποία δοκίμασε για τον ρόλο που κέρδισε η Γουντ στην ταινία. 

Ο Ρέι και η Γουντ συνέχισαν τη σχέση τους αρκετούς μήνες μετά την ολοκλήρωση της ταινίας και ενώ εκείνος γύριζε το επόμενο έργο του, *Καυτό αίμα* (1956), μια ανησυχία για εγκυμοσύνη, η οποία αποδείχθηκε ψευδής, την ώθησε να διακόψει τη σχέση. Ο Ντιν είχε επιφυλλάξεις για τον Ρέι, αλλά η εμπιστοσύνη, η συνεργασία και η φιλία τους μεγάλωναν και συζητούσαν τη δημιουργία μιας εταιρείας παραγωγής, την εκ νέου συνεργασία και, μετά την πρεμιέρα *του Επαναστάτης χωρίς αιτία*, την προοπτική κοινών διακοπών στη Νικαράγουα. Κανένα από αυτά τα σχέδια δεν υλοποιήθηκε, με τον θάνατο του Ντιν σε τροχαίο δυστύχημα στις 30 Σεπτεμβρίου 1955, που άφησε τον Ρέι συντετριμμένο και αποθαρρυμένο. Σε μια ευρωπαϊκή περιοδεία εκείνη την εποχή, αναζήτησε παρηγοριά με τη Χάνε Άξμαν, και πάλι στο αλκοόλ, στη Γερμανία. Σύμφωνα με έναν φίλο, ο Ρέι ήταν πιο μετριοπαθής για κάποιο χρονικό διάστημα, ειδικά το καλοκαίρι που δούλευε στο *Επαναστάτης χωρίς αιτία*, αλλά, συνειδητοποιώντας ότι ο σκηνοθέτης έπινε όπως έπινε, κατέληξε στο συμπέρασμα: "Νομίζω ότι όλα τελείωσαν εκείνη τη νύχτα του Σεπτεμβρίου του 1955". 

Το *Πίσω απ' τον καθρέφτη* αφηγείται την ιστορία ενός άντρα που εξαρτάται όλο και περισσότερο από την κατάχρηση φαρμάκων και κατά συνέπεια καταπέφτει όλο και περισσότερο. Η σύνδεση με τον Ρέι, ο οποίος είχε γίνει ολοένα και πιο εξαρτημένος τόσο από το αλκοόλ όσο και από τα ναρκωτικά, δεν πέρασε απαρατήρηση, ούτε καν από τον Ρέι. Το 1976, ο έιο μολόγησε στον εαυτό του, σε μια παταχώρηση στο ημερολόγιό του, ότι ζούσε σε "συνεχές κενό μεταξύ του 1957 ή νωρίτερα μέχρι σήμερα", και η σύζυγός του, Σούζαν, βλέποντας την ταινία, σχολίασε στον σύζυγό της: "Αυτή είναι η ιστορία σου πριν τη ζήσεις".  Η χρήση ναρκωτικών του Ρέι επιτάθηκε, ενώ γύριζε την *Πικρή νίκη*, από τη νέα του σχέση, μια ηρωινομανή ονόματι Μάνον, και οι απώλειές του από τον τζόγο τον οδήγησαν σε αξιοθρήνητη κατάσταση που διέκοψε τη φιλία του με τον Λάμπερτ. 

Η δεκαεπτάχρονη Μπέτι Γιούτεϊ γνώρισε τον Ρέι το 1951, στην RKO, όταν του ανατέθηκε να σκηνοθετήσει μερικές επιπλέον σκηνές για την *Ο Ανδροκλής και το λιοντάρι* (1952), μεταξύ των οποίων και μία όπου χόρευαν κοπέλες με μπικίνι. Μερικές εβδομάδες μετά τα γυρίσματα της σκηνής, στην οποία την έθεσε επικεφαλής, της ζήτησε να βγουν για να δουν ένα μπαλέτο και να φάνε και στη συνέχεια την πήγε στο σπίτι που νοίκιαζε, έχοντας χωρίσει με την Γκλόρια Γκράχαμ. Στο τέλος της βραδιάς τους, όπως και στο *Διψασμένος για ηδονή*, κάλεσε ταξί και την έστειλε σπίτι. Στη συνέχεια, εκείνη δεν είχε νέα του για σχεδόν τρία χρόνια, όταν την κάλεσε στο μπανγκαλόου του στο Chateau Marmont. Στη συνέχεια, εξαφανίστηκε ξανά, μέχρι το 1956, όταν και την ξανακάλεσε. Το 1958, πήρε μια θέση ως χορεύτρια στο *Party Girl*, και μετά το τέλος των γυρισμάτων, οι δυο τους πήγαν στο Μέιν, όπου ο Ρέι ήλπιζε να ξεκινήσει τον τρίτο γάμο του κόβοντας το ποτό. Καθ' οδόν, κατέρρευσε στο αεροδρόμιο Λόγκαν της Βοστώνης από τρομώδες παραλήρημα. Ανάρρωσε αρκετά ώστε να ταξιδέψει στο Κένεμπανκπορτ, όπου το ζευγάρι πέρασε αρκετές εβδομάδες, πριν παντρευτεί στις 13 Οκτωβρίου 1958. Απέκτησαν δύο κόρες, που γεννήθηκαν στη Ρώμη: την Τζούλι Κριστίνα, στις 10 Ιανουαρίου 1960, και τη Νίκα, την 1η Οκτωβρίου 1961.   Η μητέρα του Ρέι, Λίνα, είχε πεθάνει τον Μάρτιο του 1959. 

Στις αρχές του 1963, η οικογένεια μετακόμισε από τη Ρώμη στη Μαδρίτη, όπου ο Ρέι χρησιμοποίησε χρήματα από το συμβόλαιό του με τον Σάμιουελ Μπρόνστον για να προσπαθήσει να αναπτύξει έργα, τα οποία δεν υλοποιήθηκαν ποτέ. Μαζί με έναν συνεργάτη, άνοιξε ένα εστιατόριο και κοκτέιλ μπαρ που ονομαζόταν Nicca's, από το όνομα της μικρότερης κόρης του, και έγινε το στέκι ανθρώπων του κινηματογράφου που εργάζονταν στη Μαδρίτη, αλλά και ένα μέρος όπου ο Ρέι ξόδεψε μια περιουσία. Φέρεται να ξόδεψε τέταρτο του εκατομμυρίου δολάρια τον πρώτο μόνο χρόνο. Παράλληλα, ο Ρέι συνέχιζε τις χρόνιες συνήθειές του: πάρα πολύ ποτό και χάπια, πολύ λίγο ύπνο. Αυτός και η σύζυγός του χώρισαν το 1964 και εκείνη επέστρεψε στις ΗΠΑ με τα παιδιά τους, ενώ αυτός παρέμεινε στην Ευρώπη. Παρέμειναν παντρεμένοι μέχρι την 1η Ιανουαρίου 1970, όταν οριστικοποιήθηκε το διαζύγιό τους και η Μπέτι Ρέι ξαναπαντρεύτηκε.   

Στα μέσα της δεκαετίας του 1960, ο Ρέι έζησε περιοδεύοντας, εγκαταστάθηκε στο Παρίσι, το Λονδίνο, το Ζάγκρεμπ, το Μόναχο και, για ένα διάστημα, στο Σιλτ, ένα γερμανικό νησί στη Βόρεια Θάλασσα. Είχε ξαναβρεί τον μικρότερο γιο του, Τιμ, που τότε βρισκόταν στο Κέιμπριτζ, και τον κάλεσε να τον βοηθήσει να γράψει μια αυτοβιογραφία για την οποία ένας εκδότης είχε δώσει προκαταβολή, αν και τέτοια απομνημονεύματα δεν εμφανίστηκαν όσο ζούσε ο Νικ Ρέι. Όπου κι αν πήγαινε, οι φίλοι και οι γνωστοί του είχαν συνηθίσει να βλέπουν τον Ρέι να ζητά ελεημοσύνη. «Κατά καιρούς σταματούσε να πίνει», γράφει ο Μπέρναρντ Άιζενσιτζ, «κάνοντας διατροφή με σκέτο καφέ, περνώντας χρονικά διαστήματα χωρίς ύπνο και μετά καταλήγοντας να κοιμάται 48 ώρες σερί». Οι ρετροσπεκτίβες στις ταινίες του αύξαναν τη φήμη του, ειδικά εκτός ΗΠΑ, όπως η προβολή ενός αφιερώματος με τις ταινίες *Johnny Guitar* και *Ο νόμος της μοίρας* στο Παρίσι, τον Μάη του 1968, ενώ ο Ρέι και ο γιος του βρίσκονταν εν μέσω πολιτικής εξέγερσης. 

Ο Ρέι επέστρεψε στις Ηνωμένες Πολιτείες στις 14 Νοεμβρίου 1969, ακριβώς στην ώρα για το δεύτερο μορατόριουμ για τον τερματισμό του Πολέμου στο Βιετνάμ. Λίγο αργότερα, ανακοίνωσε τα σχέδιά του για ένα ντοκιμαντέρ για «τους νεαρούς επαναστάτες της δεκαετίας του 1960» και μετακόμισε στο Σικάγο, για να γυρίσει καθώς προχωρούσε η δίκη των Οκτώ του Σικάγου, που σύντομα θα γίνονταν οι Επτά του Σικάγου. Μαγνητοσκόπησε ένα πάρτι για τους κατηγορούμενους και την ομάδα τους το βράδυ της 3ης Δεκεμβρίου, την ημέρα που η εισαγγελία τερμάτισε την υπόθεσή της. Στη διάρκεια της νύχτας, η αστυνομία του Σικάγου σκότωσε στον ύπνο του τον Φρεντ Χάμτον, πρόεδρο του Κόμματος Μαύρων Πανθήρων στο Ιλινόι και ο Ρέι και η ομάδα του βρίσκονταν στο σημείο νωρίς το πρωί για να κινηματογραφήσουν τα επακόλουθα. 

Το πρότζεκτ είχε μεταλλαχθεί από ντοκιμαντέρ σε μια παράξενη δραματική αναπαράσταση, για την οποία ο Ρέι σκεφτόταν να επιλέξει τον Ντάστιν Χόφμαν ή τον Γκράουτσο Μαρξ ή τον από καιρό συνταξιούχο Τζέιμς Κάγκνεϊ, για να παίξει τον δικαστή Τζούλιους Χόφμαν. Σύμφωνα με την ίδια την αφήγηση του Ρέι, στα τέλη Ιανουαρίου του 1970, ο Ρέι δούλευε όλη νύχτα και αποκοιμήθηκε στη μονταζιέρα, ξυπνώντας νιώθοντας μια «βαριά» αίσθηση στο δεξί του μάτι. «Μου πήρε έξι ώρες να βρω γιατρό, και αν είχα φτάσει 20 λεπτά νωρίτερα, θα μπορούσαν να του κάνουν ένεση νικοτινικού οξέος και να σώσουν το μάτι». Νοσηλεύτηκε από τις 28 Ιανουαρίου έως τις 6 Φεβρουαρίου, και σύμφωνα με τον συγγραφέα Μάιρον Μάιζελ, αυτή ήταν η πρώτη θεραπεία του Ρέι για καρκίνο. Ωστόσο, ο Ρέι παρέμεινε ασαφής σχετικά με την ακριβή αιτία, και ο Μαγκίλιγκαν σημειώνει αρκετές πιθανές πηγές της μειωμένης όρασης του Ρέι, ανάμεσα στις οποίες και μια έκρηξη ειδικών εφέ δεκαπέντε χρόνια νωρίτερα, στα γυρίσματα της ταινίας *Ο στιγματισμένος* (1955). 

Στη δίκη, ο δικηγόρος των Επτά του Σικάγου, Γουίλιαμ Κούνστλερ, σύστησε τον Ρέι στη Σούζαν Σουορτς, μια δεκαοκτάχρονη που είχε μόλις ξεκινήσει τις σπουδές της στο Πανεπιστήμιο του Σικάγου και η οποία έκανε κοπάνα για να παρακολουθήσει τη δίκη. Τον Φεβρουάριο του 1970, ενώ συσκέπτονταν οι ένορκοι, βρέθηκε σε ένα ταξί για το σπίτι του Ρέι. «Μετά από μόνο μία μέρα στην οδό Όρχαρντ», έγραψε αργότερα, «η απόφαση ήταν εύκολη: στο τέλος του εξαμήνου θα παρατούσα τη σχολή και θα συμμετείχα στην περιπέτεια, όποια κι αν ήταν αυτή».  Έγιναν σύντροφοι και η περιπέτεια κράτησε μέχρι το τέλος της ζωής του Ρέι, και ακόμη περισσότερο.

Μετακόμισαν στη Νέα Υόρκη, όπου η Σουορτς εργάστηκε στον τομέα των ακινήτων και στη συνέχεια στις εκδόσεις για να βγάζει τα προς το ζην και για τους δύο, ενώ ο Ρέι έψαχνε χρήματα για να συνεχίσει να εργάζεται στην ταινία και να ξεκινήσει και άλλα πρότζεκτ. Έμειναν σε παλιούς φίλους του Ρέι μέχρι να βρουν δικό τους σπίτι, ενώ ο Ρέι συνέχισε να ενδίδει στους εθισμούς του. Όταν συναντήθηκαν σε μια συναυλία των Grateful Dead στο Fillmore East, ο Ντένις Χόπερ κάλεσε τον Ρέι στο σπίτι του στο Τάος του Νιου Μέξικο, όπου ο Χόπερ μοντάριζε την ταινία *The Last Movie* (1971). Εκεί ο Ρέι ξαναβρέθηκε σε ένα χάος δημιουργικότητας και ακολασίας, ενός είδους που είχε καλλιεργήσει, τουλάχιστον μέχρι που τα έξοδα φιλοξενίας του ανάγκασαν τον Χόπερ να του ζητήσει να φύγει. Στο Τάος, ο Ρέι ζήτησε από τη Σούζαν να τον παντρευτεί, δίνοντάς της το δαχτυλίδι του, και σε αντάλλαγμα εκείνη του έδωσε ένα μαργαριτάρι. 

Ενώ βρισκόταν στο Νιου Μέξικο, την άνοιξη του 1971, ο Ρέι προσκλήθηκε να μιλήσει στο Harpur College, μια ακαδημαϊκή μονάδα του Κρατικού Πανεπιστημίου της Νέας Υόρκης στο Μπιγνκχάμτον. Η εκδήλωση που παρουσίασε έπεισε τον Λάρι Γκότχαϊμ και τον Κεν Τζέικομπς ότι ο Ρέι έπρεπε να συμμετάσχει μαζί τους στο διδακτικό προσωπικό του Τμήματος Κινηματογράφου, το οποίο τότε ήταν ένα από τα επίκεντρα του πειραματικού κινηματογράφου στις ΗΠΑ. Διορισμένος με διετές συμβόλαιο το φθινόπωρο του 1972, ο Ρέι αρχικά έζησε σε ένα διαμέρισμα στο ιατρείο του πανεπιστημίου.  Στη συνέχεια, νοίκιασε ένα αγρόκτημα και οι ώρες που περνούσαν οι φοιτητές εκεί, ο χρόνος που απαιτούσε από αυτούς, το μετέτρεψαν σε κοινότητα διαβίωσης και εργασίας, που θυμίζει το μπανγκαλόου του στο Chateau Marmont όταν γύριζε την ταινία *Επαναστάτης χωρίς αιτία* ή, πριν από αυτό, τη σκηνή του πολιτικού θεάτρου και της μουσικής της δεκαετίας του 1930 στη Νέα Υόρκη, αλλά με κάνναβη και σκληρότερα ναρκωτικά (όπως αμφεταμίνες και κοκαΐνη) να προστίθενται ως καύσιμο στο αλκοόλ και τη δημιουργικότητα .

«Υπήρχε αυξανόμενη ένταση που εξελίχθηκε σε εχθρότητα», θυμάται ένας από τους φοιτητές, κυρίως μεταξύ του Τζέικομπς και του Ρέι. Εν μέρει, οι διαφορές τους μπορεί να προέρχονταν από τη διαφορετική αισθητική των δύο καλλιτεχνών. Ο Τζέικομπς και ο Γκότχαϊμ εστίαζαν στο μη αφηγηματικό, ποιητικό και φορμαλιστικό πεδίο του πειραματικού κινηματογράφου, ενώ το υπόβαθρο του Ρέι ήταν στο θέατρο και στον εμπορικό αφηγηματικό κινηματογράφο. Παρ' όλα αυτά, το έργο το οποίο ξεκίνησε με τους φοιτητές του, που οραματίστηκε ως ταινία μεγάλου μήκους, αρχικά με τίτλο *Gun Under My Pillow* και τελικά με τίτλο *We Can't Go Home Again*, μπορεί να θεωρήθηκε συμβατό με τις πρωτοποριακές προσεγγίσεις στην κινηματογράφηση που αντιπροσώπευε το τμήμα. Επίσης, ωστόσο, αυτός και ο Τζέικομπς ήταν, κατά την ανάμνηση ενός φοιτητή, «εξαιρετικά ισχυρογνώμονες» και ήρθαν σε σύγκρουση, κατά την άποψη του Γκότχαϊμ, που έδειχνε «ανάγκη για έλεγχο και αφοσίωση», ειδικά από τους φοιτητές τους. Υπήρχαν, ωστόσο, και άλλα σημεία διαφωνίας, όπως η μονοπώληση και η κατάχρηση του εξοπλισμού κινηματογράφησης του τμήματος από το έργο και το φοιτητικό συνεργείο του Ρέι, καθώς και ο εθισμός του Ρέι στα ναρκωτικά και το αλκοόλ και η αντίστοιχη μίμηση των φοιτητών του. Ως πρόεδρος του τμήματος, ο Γκότχαϊμ είχε μεσολαβήσει στις τριβές μεταξύ των συναδέλφων του, αλλά την άνοιξη του 1973 ο Τζέικομπς ανέλαβε καθήκοντα προέδρου, κλιμακώνοντας τη σύγκρουση. Λίγο αργότερα, το συμβόλαιο του Ρέι δεν ανανεώθηκε. Ο Τζέικομπς αργότερα χαρακτήρισε την πρόσληψη του Ρέι «καταστροφικό λάθος». 

Στόχος του Ρέι ήταν να δουλέψει πάνω στην ταινία *We Can't Go Home Again,* προκειμένου να προβληθεί στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου των Καννών, τον Μάιο του 1973. Φεύγοντας από το Μπίνγκχαμπτον, ακολουθούμενος από μερικούς φοιτητές με αυτοκίνητο, ταξίδεψε όπου μπορούσε να βρει φθηνές ή δωρεάν εγκαταστάσεις μοντάζ, χρήματα για να συνεχίσει το πρότζεκτ και φίλους που θα τον ανέχονταν ως φιλοξενούμενο. Ξεκίνησε από το Λος Άντζελες, όπου κατέληξε πίσω στο Μπανγκαλόου 2 στο Chateau Marmont, συσσωρεύοντας λογαριασμούς και αναζητώντας επενδύσεις από παλιές του διασυνδέσεις στο Χόλιγουντ. Ωστόσο, η Σούζαν ήταν αυτή που κατάφερε να βρει τα χρήματα για να πάνε και τους δύο, και η ταινία, στη Γαλλία. Η φήμη του Ρέι στην Ευρώπη μπορεί να βοήθησε στην εξασφάλιση μιας θέσης προβολής στις Κάννες, αλλά δεν κατάφερε να πείσει τον Τύπο και κανέναν άλλον θεατή του φεστιβάλ ότι η ταινία άξιζε προσοχής. 

Ο Ρέι και η Σούζαν πέρασαν λίγο χρόνο στο Παρίσι, δανειζόμενοι χρήματα από τον επί χρόνια υποστηρικτή του Ρέι, Φρανσουά Τρυφό, και συσσωρεύοντας τα έξοδα του ξενοδοχείου που πλήρωνε η συγγραφέας Φρανσουάζ Σαγκάν. Η Σούζαν επέστρεψε στη Νέα Υόρκη και ο Ρέι έμεινε για λίγο σε ένα σκάφος που ανήκε στον Στέρλινγκ Χέιντεν, ο Johnny Guitar του, σχεδόν είκοσι χρόνια νχρίτερα. Ο Ρέι πήγε στο Άμστερνταμ, γυρίζοντας ένα τμήμα της μεγάλου μήκους ταινίας *Wet Dreams* (1974), σε παραγωγή του Μαξ Φίσερ. Επέστρεψε στη Νέα Υόρκη μέχρι το τέλος του έτους, αλλά τον Μάρτιο του 1974 επέστρεψε στη δυτική ακτή, στην περιοχή του κόλπου του Σαν Φρανσίσκο. Σκοπός ήταν μια ρετροσπεκτίβα των ταινιών του στο Pacific Film Archive, αλλά ο ίδιος σκόπευε να μείνει για λίγο. Έμενε σε ένα άδειο δωμάτιο στην κατοικία του επιμελητή αρχείων Τομ Λάντι και εργαζόταν νύχτες στις μονταζιέρες των εγκαταστάσεων Zoetrope του Φράνσις Φορντ Κόπολα και, αργότερα, στην κινηματογραφική κολεκτίβα CIne Manifest.  Ενώ βρισκόταν στην περιοχή, ο Ρέι μεταφέρθηκε δύο φορές στο νοσοκομείο, τη μία φορά για αλκοολική αιμορραγία. Την πρώτη φορά, ο Λάντι τηλεφώνησε στον Τόνι Ρέι για να του πει πως φοβόταν ότι ο Ρέι θα πέθαινε και ο γιος του Ρέι αρνήθηκε να κάνει οτιδήποτε, ενώ τη δεύτερη φορά, ο Λάντι τηλεφώνησε στον Τζον Χάουζμαν, ο οποίος έτυχε να βρίσκεται στην περιοχή, αλλά επίσης δεν έκανε τίποτα. 

Την ίδια χρονιά, ο Ρέι επέστρεψε στη Νότια Καλιφόρνια, για να μείνει με την πρώην σύζυγό του, Μπέτι, και τις κόρες τους, την Τζούλι, τότε 14 ετών, και τη Νίκα, σχεδόν 13 ετών, τις οποίες είχε να δει από τότε που έφυγαν από την Ισπανία, 10 χρόνια νωρίτερα. «Ήταν σαν να έβλεπες έναν άντρα που είχε αδειάσει», θυμήθηκε η Μπέτι. Εκείνη βρήκε ένα μέρος όπου θα μπορούσε να σταματήσει να πίνει, αλλά σύντομα διαπίστωσε ότι χρειαζόταν ιατρική παρακολούθηση και τον έβαλε στη μονάδα αποτοξίνωσης στο Νοσοκομείο της Κομητείας του Λος Άντζελες. Ο Ρέι συνέχισε να κάνει χρήση, ωστόσο, πείθοντας μάλιστα τη μεγαλύτερη κόρη του να του αγοράσει κοκαΐνη. Φεύγοντας, άφησε μια επιστολή στην οποία έλεγε ότι «είναι καλύτερο να ζήσω μακριά από εσένα και τα παιδιά μας», για πολλούς λόγους, καταλήγοντας «πάνω απ' όλα, δεν μπορώ να σας προσφέρω καμία χαρά». 

Λυπήθηκε πολύ για τον θάνατο του Σαλ Μίνεο και παρευρέθηκε στην κηδεία του τον Φεβρουάριο του 1976. Λίγο αργότερα, επέστρεψε στη Νέα Υόρκη, όπου του προσφέρθηκε η ευκαιρία να σκηνοθετήσει μια ταινία με πρωταγωνιστές τους Μέριλιν Τσέιμπερς και Ριπ Τορν, την οποία ο Ρέι ονόμασε *City Blues*, αλλά η χρηματοδότηση σταμάτησε τον Ιούλιο του 1976 και το έργο δεν υλοποιήθηκε ποτέ. Συνέχισε να πίνει και να κάνει χρήση ναρκωτικών σε μεγάλο βαθμό και μπαινόβγαινε στο νοσοκομείο, με ποικιλία ασθενειών και τραυματισμών. Τελικά, η Σούζαν τον εγκατέλειψε και, κατόπιν επαγγελματικής συμβουλής, του έδωσε το τελεσίγραφο ότι δεν θα επέστρεφε εκτός αν έβγαινε από το Κέντρο Αλκοολισμού και Αποκατάστασης και έμενε καθαρός για έναν μήνα. Λίγο αργότερα, εισήχθη μόνος του. Παρέμεινε 90 ημέρες και πήρε εξιτήριο στις αρχές Νοεμβρίου 1976. Άρχισε να παρακολουθεί συναντήσεις των Ανώνυμων Αλκοολικών και, μαζί με τη Σούζαν, μετακόμισε στο Σόχο, στην οδό Spring 167. 

Στις αρχές του 1977, ο Ρέι άρχισε να συνειδητοποιεί κάποιες νέες ευκαιρίες. Τον Μάρτιο, ο Βιμ Βέντερς τον επέλεξε έναν μικρό αλλά αξιοσημείωτο ρόλο, δίπλα στον Ντένις Χόπερ, στο *[[Ένας Αμερικανός Φίλος|Ένας Αμερικανός φίλος]]* (1977). Ταυτόχρονα, με την υποστήριξη των παλιών φίλων του, Ελία Καζάν και Τζον Χάουζμαν, άρχισε να παρουσιάζει εργαστήρια υποκριτικής και σκηνοθεσίας στο Θεατρικό Ινστιτούτο Λι Στράσμπεργκ και στη συνέχεια στο Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης. Τον προσέγγισαν επίσης για να σκηνοθετήσει μερικές ταινίες, όπως μιας ταινίας για τον ιδρυτή των Ανώνυμων Αλκοολικών. Τον Νοέμβριο του 1977, ωστόσο, έμαθε ότι πάσχει από καρκίνο του πνεύμονα. Η χειρουργική επέμβαση έδειξε ότι ο όγκος παραήταν κοντά στην αορτή για να αφαιρεθεί με ασφάλεια, οπότε άρχισε θεραπεία με κοβάλτιο.  

Τον Φεβρουάριο του 1978, έπαιξε ένας μικρό ρόλο στο *[[Hair (1979)|Hair]]* (1979) του Μίλος Φόρμαν. Εκεί που φαινόταν εύρωστος στην *ταινία Ένας Αμερικανός φίλος*, τώρα φαινόταν αδύνατος και καταπονημένος. Μετά τα γυρίσματα των σκηνών του, επισκέφτηκε τον Χάουζμαν στο Μαλιμπού και κάλεσε τη Νίκα, για να ενημερώσει την κόρη του ότι πέθαινε από καρκίνο. Διατήρησαν επαφή και, παρόλο που εκείνη ήλπιζε να πάει στη Νέα Υόρκη, ήταν η τελευταία φορά που είδαν ο ένας τον άλλον. 

Στις 11 Απριλίου 1978, ο Ρέι υποβλήθηκε σε πρόσθετη χειρουργική επέμβαση στο Κέντρο Καρκίνου Memorial Sloan-Kettering, η οποία περιελάμβανε θεραπευτική εμφύτευση ραδιενεργών σωματιδίων. Στη συνέχεια, στις 26 Μαΐου, υποβλήθηκε ξανά σε χειρουργική επέμβαση για την αφαίρεση ενός όγκου στον εγκέφαλό του. Ήταν αδύναμος, έβηχε επώδυνα και είχε χάσει τα μαλλιά του. Ωστόσο, ήταν ακόμα ενεργός και προσλήφθηκε για να διδάξει σε ένα άλλο θερινό εργαστήριο στο NYU. Στη συνέχεια, προσκλήθηκε από τον Λάσλο Μπένεντεκ - σύγχρονο του Ρέι, ως σκηνοθέτη του Χόλιγουντ και μετέπειτα επικεφαλής του μεταπτυχιακού προγράμματος κινηματογράφου του NYU - να διδάξει το φθινόπωρο. Βρήκε στον Ρέι έναν βοηθό διδασκαλίας, ο οποίος σύντομα θα γινόταν φίλος του, τον Τζιμ Τζάρμους. 

Με την επικείμενη προοπτική του θανάτου του, ο Ρέι είχε μιλήσει με τον γιο του, Τιμ, για τη δημιουργία ενός ντοκιμαντέρ για τη σχέση πατέρα-γιου. Αν και αυτό το πρότζεκτ παρέμεινε ανολοκλήρωτο, ο Τιμ Ρέι, έμπειρος στην κινηματογράφηση, εντάχθηκε στο συνεργείο που συγκεντρώθηκε για να γυρίσει την ταινία *Αστραπή πάνω από το νερό*, μια συνεργασία του Ρέι και του Βέντερς. Χωρίς όρεξη και ολοένα και πιο ανίκανος να καταπιεί, ο Ρέι εξασθενούσε και έπρεπε να εισαχθεί στο νοσοκομείο για ενδοφλέβια σίτιση, για να πάρει βάρος και να κερδίσει λίγο χρόνο. Τον Ρέι επισκέφτηκαν φίλοι όπως ο Καζάν, η Κόνι Μπέσι, ο Άλαν Λόμαξ και η πρώτη του σύζυγος, Τζιν, καθώς και φοιτητές από το Harpur College, και πιο πρόσφατοι φοιτητές του. 

## Θάνατος
Ο Ρέι πέθανε στο νοσοκομείο από καρδιακή ανεπάρκεια στις 16 Ιουνίου 1979. Λίγο αργότερα πραγματοποιήθηκε επιμνημόσυνη δέηση στο Κέντρο Λίνκολν. Μεταξύ των παρευρισκομένων ήταν και οι τέσσερις σύζυγοί του και τέσσερα από τα παιδιά του. Άφησε πίσω του δύο από τις αδελφές του, την Έλεν και την Άλις (η Ρουθ είχε πεθάνει σε πυρκαγιά το 1965), και η τέφρα του επιστράφηκε στο Λα Κρος του Ουισκόνσιν, την ιδιαίτερη πατρίδα του, και θάφτηκε στο ίδιο τμήμα του νεκροταφείου Όουκ Γκρόουβ με τους γονείς του.  Ο τάφος του δεν φέρει καμία επιγραφή.

## Επιρροή
Στις δεκαετίες που ακολούθησαν την επαγγελματική του ακμή, αλλά και μετά τον θάνατό του, οι κινηματογραφιστές συνεχίζουν να αναφέρουν τον Ρέι ως επιρροή και αντικείμενο θαυμασμού.  

* Ως κριτικός, ο Βίκτορ Ερίθε έχει σχολιάσει τις ταινίες του Ρέι με μεγάλη αγάπη, συνεργαζόμενος επίσης με τον Τζος Όλιβερ σε έναν κατάλογο μιας ρετροσπεκτίβας του 1986, με τίτλο Nicholas Ray y su tiempo.  Ο Ερίθε έχει αναφέρει μια σύνδεση μεταξύ της ταινίας του *Ο νότος* (1983) και του *Επαναστάτη χωρίς αιτία*. 
* Ο Ζαν-Λικ Γκοντάρ έγραψε στην κριτική του για την *Πικρή νίκη*: «Υπήρχε θέατρο (Γκρίφιθ), ποίηση (Μουρνάου), ζωγραφική (Ροσελίνι), χορός (Αϊζενστάιν), μουσική (Ρενουάρ). Από εκεί και πέρα ​​υπάρχει ο κινηματογράφος. Και ο κινηματογράφος είναι ο Νίκολας Ρέι».  Επιπλέον, οι ταινίες του Γκοντάρ αφθονούν σε αναφορές και νύξεις σε ταινίες του Ρέι. Στην ταινία του Γκοντάρ *[[Η περιφρόνηση]]* (1963), ο χαρακτήρας που υποδύεται ο Μισέλ Πικολί ισχυρίζεται ότι έγραψε το *Πίσω απ' τον καθρέφτη* του Ρέι, και στην *Κινέζα* (1967) ένας νεαρός μαοϊκός υπερασπίζεται την πολιτική του *Johnny Guitar* στους αντιαμερικανούς συναδέλφους του. Το *Johnny Guitar* είναι επίσης ένας από τους τίτλους ταινιών που χρησιμοποιούνται ως κωδικά ονόματα από τους αντάρτες του «Μετώπου Απελευθέρωσης του Σηκουάνα και του Ουάζ» στην τελική σκηνή της ταινίας *Ένα Σαββατοκύριακο* (1967). Ο Γκοντάρ αφιέρωσε το *Συνέβη στην Αμερική* (1966) στους Ρέι και Σάμιουελ Φούλερ.
* Ο σκηνοθέτης Κέρτις Χάνσον αναφέρεται στο *Διψασμένος για ηδονή* σε ένα νοκιμαντέρ στην έκδοση του DVD της Columbia (2003), που συμπεριλήφθηκε και σο Blu-ray της Criterion (2016).  Η ταινία του Ρέι ήταν ανάμεσα στις επιρροές του για τη σκηνοθεσία του *[[Λος Άντζελες: Εμπιστευτικό]]* (1997). 
* Ο Τζιμ Τζάρμους, ως βοηθός του Ρέι όταν δίδασκε στο Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης, έχει μιλήσει πολλές φορές για τα όσα έμαθε από τον Ρέι.   Η πρώτη ταινία μεγάλου μήκους του Τζάρμους, *Διακοπές διαρκείας* (1980), περιλαμβάνει μια σκηνή στον κινηματογράφο St. Mark's, όπου είναι αναρτημένη μια αφίσα του *Άγριος σαν τη θύελλα* και ο πρωταγωνιστής ρωτά για αυτήν την ταινία.  Στην ταινία του *[[Μόνο οι εραστές μένουν ζωντανοί]]* (2013) ο Τζάρμους αναβιώνει τον τίτλο μιας ανεκπλήρωτης ταινίας του Ρέι. Αν και οι ιστορίες είναι άσχετες μεταξύ τους, μια φωτογραφία του Ρέι φαίνεται σε μια σκηνή.
* Ο Μάρτιν Σκορσέζε θαυμάζει τη δουλειά του Ρέι, ιδίως την εξπρεσιονιστική χρήση των χρωμάτων.  Χρησιμοποίησε αποσπάσματα από δύο ταινίες του Ρέι στο ντοκιμαντέρ του *A Personal Journey with Martin Scorsese Through American Movies*.
* Ο Φρανσουά Τρυφό έγραψε κριτικές για πολλές ταινίες του Ρέι στο παρισινό περιοδικό *Arts/Spectacles* τη δεκαετία του 1950.    Κάποιες από αυτές έχει συμπεριλάβει εν μέρει στο βιβλίο του *Les Films de ma vie.*  
* Ο Βιμ Βέντερς είναι ένας ακόμη Ευρωπαίος θαυμαστής του Ρέι, τον οποίο έχει τιμήσει σε πολλές ταινίες του. Κάποιες συνδέονται άμεσα με τον Ρέι, από τον τίτλο της επιστημονικής φαντασίας ταινίας του *Μέχρι το τέλος του κόσμου* (που είναι η τελευταία ατάκα του ββλικού έπους του Ρέι *Ο βασιλεύς των βασιλέων*) μέχρι την επιλογή του Ντένις Χόπερ (ο οποίος εμφανιζόταν στο *[[Επαναστάτης χωρίς αιτία]]*) και την εξπρεσιονιστική χρήση των χρωμάτων στο *[[Ένας Αμερικανός Φίλος|Ένας Αμερικανός φίλος]]*. Ο Βέντερς έδωσε στον Ρέι έναν μικρό αλλά σημαντικό ρόλο στην ίδια ταινία: ενός ζωγράφου που θεωρείται νεκρός και που παραποιεί τα ίδια του τα έργα.

## Παραπομπές

## Περαιτέρω ανάγνωση

* 
* 

## Εξωτερικοί σύνδεσμοι

* 
* Nicholas Ray at Senses of Cinema: Great Directors Critical Database
* Photos of Nicholas Ray during the making of *We Can't Go Home Again*
* ''The New Yorker'' article
* *[http://www.lafuriaumana.it/index.php/archives/52-lfu-5/270-kathryn-bigelow-and-sarah-fatima-parsons-nicholas-ray-the-last-interview Nicholas Ray: The Last Interview]* with Kathryn Bigelow and Sarah Fatima Parsons
* Nicholas Ray Foundation

Κατηγορία:Αμερικανοί γερμανικής καταγωγής
Κατηγορία:Αμερικανοί σκηνοθέτες κινηματογράφου
Κατηγορία:Αμερικανοί θεατρικοί σκηνοθέτες
Κατηγορία:Σελίδες με μη επιθεωρημένες μεταφράσεις