Ιάκωβος Πιτζιπιός

Ο **Ιάκωβος Πιτζιπιός** (1803-1865) ήταν Έλληνας λογοτέχνης, και εκδότης εφημερίδων και περιοδικών με καταγωγή από τη Χίο.

## Το όνομα του
Άλλοτε υπογράφει το ελληνόγλωσσο έργο του ως Πιτζιπιός ή ως Πιτζιπίος. Άλλοι ερευνητές δέχονται την γραφή *τζ* (Δημήτρης Τζιόβας), άλλοι την γραφή *τσ* (Φαρίνου Μαλαματάρη) και άλλοι και τα δυο (Νάσος Βαγενάς). Ο Αλέξης Πολίτης δέχεται τον τονισμό *Πιτζιπίος.* 

## Βιογραφία
Ο Ιάκωβος Πιτζιπιός γεννήθηκε στην Χώρα της Χίου στις 19 Ιουλίου 1802. Μετά τις εγκύκλιες σπουδές στην γενέτειρά του στο Γυμνάσιο της  Χίου, το 1820 μετέβη στο Παρίσι για νομικές σπουδές. Ωστόσο σύμφωνα με τον Τρύφωνα Ευαγγελίδη, μετέβη στην Κωνσταντινούπολη για σπουδές στη Μεγάλη του Γένους Σχολή και ότι στα 1823 έγινε επίτροπος του Μεγάλου Ρεύματος στην Κωνσταντινούπολη.  Έμεινε για έξι μήνες και μετά εντάχθηκε στον Ιερό Λόχο αφού μάλλον είχε μυηθεί στην Φιλική Εταιρεία. Όταν καταστράφηκε ο Ιερός Λόχος  πέρασε κολυμπώντας τον Προύθο ποταμό και κατέφυγε στον ρωσικό στρατό. Επέστρεψε στο Παρίσι για να ολοκληρώσει τις νομικές σπουδές του. Ο Ιάκωβος στα 1824 διορίστηκε από τη ρωσική κυβέρνηση καθηγητής της φιλολογίας και της ρητορικής στο Αυτοκρατορικό Λύκειο της Οδησσού και στην Ελληνεμπορική Σχολή στην ίδια πόλη  και διετέλεσε μέλος του Αρχαιολογικού Μουσείου της πόλης.  Στην ίδια πόλη έλαβε πολλές πολιτικές θέσεις ενώ δεν έλαβε στρατιωτικό αξίωμα. Το 1830 επέστρεψε στην Ελλάδα και ο Ιωάννης Καποδίστριας του ανέθεσε πολλές διπλωματικές αποστολές. Μετά τη δολοφονία του Καποδίστρια επέστρεψε στη Ρωσία και στη Μολδοβλαχία ενώ ο Όθωνας τον κάλεσε πίσω ως κρατικό υπάλληλο.  Από το 1838 έως τον Σεπτέμβριο του 1841 δίδαξε ως καθηγητής της γαλλικής και της ελληνικής γλώσσας στο Γυμνάσιο της Ερμούπολης. Η παύση του οφειλόταν μάλλον λόγω κάποιων αρνητικών ενδείξεων του χαρακτήρα του. Οταν ψηφίστηκε το 1843 το νομοσχέδιο για τους αυτόχθονες και ετερόχθονες έφυγε δυσαρεστημένος από την Ελλάδα, καταγγέλλοντας τον εγωισμό και την αισχροκέρδεια των αυτοχθόνων. Τέλος, αν  και δηλώνει νομικός δεν άσκησε το επάγγελμα του δικηγόρου σε όλη τη ζωή και ούτε αποτυπώνεται στο λογοτεχνικό του έργο η νομική ορολογία..

## Οικογενειακή καταγωγή
Ο Πιτζιπιός με καταγωγή ευγενική, αν κρίνουμε από τον χαρακτηρισμό σε γενέθλια έγγραφά του, ως “ευπατρίδη” ενώ οι οικογενειακές του ρίζες ανάγονται στην αυλή των Κομνηνών.Συγκεκριμένα κάποιος Ιωάννης Πιτζιπιός υπηρετούσε στην αυλή του Ισαάκιου Α Κομνηνού παίζοντας ρόλο στην άνοδο του Κωνσταντίνου Θ΄  παντρεύοντάς τον με την αδελφή του Μαρία Κομνηνή.  Μετά το 1453 κατέφυγε στην Γένοβα και επέστρεψε στην πατρίδα της το 1457 στα πλαίσια μιας ναυτικής εκστρατείας που οργάνωσε ο Πάπας για την απελευθέρωση των νησιών. .
Ένας κλάδος των Πιτζιπιών εντοπίζεται στην Βλαχία τον 16ο αιώνα, ενώ στα 1627 εντοπίζουμε στην Χίο τον παπά Γιάννη Πιτζιπιό. Στις αρχές του 18ου αιώνα μέλη της οικογένειας μεταναστεύει στην Κωνσταντινούπολη  και αναφέρονται στις πηγές ονόματα διάσπαρτα Πιτζιπιών, όπως του Ζωρζή χορηγού του πατριαρχικού ταμείου (1755), του Λουκά (1783), και του Μανωλάκη ως μπέη στην Αυλή του Αβδουλ Χαμίτ. Ο Γεώργιος, ένας εκ των δασκάλων του Γαλατά,  ήταν ο πατέρας του Ιάκωβου και εγγονός του Μανώλη, και πέθανε στην σφαγή της Χίου
### 'Εγγαμος βίος
Στα Μητρώα Γάμου του Δήμου Ερμούπολης (1847) αναφέρεται ως παντρεμένος με τη Σμαράγδα Θεοδώρου και σε σχετική αίτησή του προ τον ίδιο Δήμο το ίδιο έτος αναφέρεται ως δικηγόρος και ότι πρέσβευε το ορθόδοξο δόγμα. Φαίνεται όμως πως ήταν ξανά παντρεμένος με κάποια ονόματι Βιερία. Η Βιερία κατηγορούσε τον σύζυγό της Ιάκωβο ότι την παντρεύτηκε στα 1831 επειδή προικοθηρούσε, ενώ ο ίδιος την μεμφόταν ότι χάρις σε αυτόν σώθηκε οικονομικά. Καταγγέλλει τον ορθόδοξο κλήρο για χρηματισμό προκειμένου να βγει διαζύγιο υπέρ της συζύγου του, ενώ καταγγέλλει ονομαστικά τον Αλέξανδρο Μαυροκορδάτο, πρέσβη της Ελλάδος στην Κωνσταντινούπολη και τον Ε. Αργυρόπουλο για παρέμβαση στα της οικογένειάς του υπέρ της συζύγου του.

## Ο Πιτζιπιός στην υπηρεσία των Σουλτάνων
Στην Κωνσταντινούπολη όπου κατέφυγε συνέπεσε στη συγκυρία της μεταρρύθμισης του Τανζιμάτ του 1839 όποτε η Οθωμανική Αυτοκρατορία άρχισε να θεωρεί στο εξής τους κάθε φυλής και γλώσσας Χριστιανούς ως Οθωμανούς υπηκόους. Ο Πιτζιπιός δήλωσε ότι «ανελάμβανεν την φυσικήν αυτού εθνικότητα». Η Οθωμανική Κυβέρνηση τον προσέλαβε ως γραμματέα της αυτοκρατορικής επιτροπής την επιφορτιζόμενη επί της εφαρμογής των πολιτικών μεταρρυθμίσεων στις Ευρωπαϊκές επαρχίες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και στις 17 Νοεμβρίου 1870 έλαβε τον τίτλο του Μπέη..
Λίγους μήνες μετά απώλεσε το αξίωμά του επειδή κατάγγειλε τον προϊστάμενό του Αμπντούλ Ραχμάν-Ρεσμί πασά για διαφθορά με την δικαιολογία ότι επιχείρησε να υπονομεύσει την εξουσία του.

## Βυζαντινή Ένωση
Ο Πιτζιπιός ήταν ένας εκ των συνιδρυτών μιας μυστικής εταιρείας την ονομαζόμενης Βυζαντινής Ένωσης η οποία αποσκοπούσε στην ένωση όλων των πολιτικών , θρησκευτικών και κοινωνικών στοιχείων του βυζαντινού πληθυσμού χωρίς διακρίσεις.

## Τα Πιτζιπιακά
Το 1849 ανέλαβε ως τιτουλάριος σχολαρχης της Μεγάλης του Γένους Σχολής. Ήταν ο πρώτος λαϊκός διευθυντής της Σχολής και διορίστηκε μετά από σύσταση της ελληνικής κυβέρνησης  και μετά από ενέργειες της Ελληνικής πρεσβείας της Κωνσταντινούπολης. Κατά τη διάρκεια της σύντομης σχολαρχείας του, τρεις μήνες μόνο, ο Πιτζιπιός κατηγορήθηκε από τις Οθωμανικές Αρχές για συστηματική άσκηση προπαγάνδας υπέρ της Ελλάδας, οπότε και ζητήθηκε η απομάκρυνσή του, αλλά και να μην διορίζεται ξανά Ελλαδίτης δάσκαλος στα ελληνικά σχολεία της Τουρκίας. Μια άλλη εκδοχή αναφέρει ότι ο Πιτζιπιός στρεφόμενος στον Καθολικισμό, έγραψε κείμενο με τίτλο *Κατά των ορθοδόξων των γραψάντων κατά της εγκυκλίου του Πάπα Πίου Θ΄*, που προκάλεσε αντιδράσεις σε βάρος του. Σε εναρκτήριο λόγο του Β. Δ. Καλλίφρονος καθηγητή της Σχολής στα 1870 χαρακτηρίζεται ως άνδρας *διαβόητος* ικανός να κάνει καλό στη Σχολή αλλά και την καταστρέψει. Οι σπουδαστές της Σχολής εξεγέρθηκαν και  Εφορία της Σχολής κάλεσε στρατιωτικό απόσπασμα για να καταστείλει την ταραχή προκαλώντας καταστροφή της Σχολής. Ο καθηγητής Δημήτρης Τζιόβας, σχολιάζει για τα αίτια της δίωξής του, ότι δεν γνωρίζουμε ποια ήταν η μεμπτή συμπεριφορά του. Δεν μπορεί να συνδέεται με την ροπή του στο καθολικισμό γιατί αυτό θα δηλωνόταν ευθαρσώς. Ίσως ο λόγος να συνδέεται με ενδεχόμενη ομοφυλοφιλία του.

Υποκινητής των Πιτζιπιακών ίσως ήταν ο Στέφανος Βογορίδης, ο οποίος εκπροσωπούσε τους Φαναριώτες οι οποίοι ήθελαν την πιο ενεργή συμμετοχή των λαϊκών στα εκκλησιαστικά ζητήματα. Επειδή η Μεγάλη του Γένους Σχολή διοικείτο ανέκαθεν από κληρικό, η ανάθεση της διεύθυνσης στον *λαϊκό* Πιτζιπιό κρίθηκε ως ατυχής επιλογή, έτσι αποφασίστηκε η απομάκρυνσή του. Ο πρέσβης της Ελλάδος στην Κωνσταντινούπολη Ιάκωβος Ρίζος Νερουλός απέδωσε τα γεγονότα στον καϊρικές αθεϊστικές αντιλήψεις μαθητών και διδασκόντων. Άλλος επιβαρυντικός παράγοντας ίσως ήταν η ρήξη του Πιτζιπιού με τον προκάτοχό του Σαμουήλ τον Κύπριο. Η εκδοχή της επιθυμίας εισαγωγής μαθημάτων ανάλογων των ευρωπαϊκών σχολείων από τον Πιτζιπιό, είναι ένα ακόμα παράγοντας της αναταραχής.

## Εκδοτική -δημοσιογραφική δράση
Το 1844 κυκλοφορεί το περιοδικό *Ο φανός της Μεσογείου*, το οποίο εκδιδόταν στην Αθήνα, αλλά το διευθύνει στην Κωνσταντινούπολη.Το περιοδικό ήταν βραχύβιο , τρία μόνον τεύχη κυκλοφόρησαν, από Απρίλιο έως Ιούνιο της χρονιάς εκείνης. Το 1845 ειναι Γενικός Διευθυντής και Συντάκτης της εφημερίδας *Ο Σωτήρ του 1845* η οποία ήταν έντονα αντι-Μαυροκορδατική. Ο Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος μέμφονταν για εμπλοκή σε σκάνδαλα κατά τη θητεία του ως πρέσβης στην Ελλάδα στην Οθωμανική Αυλή.  Η εφημερίδα κι αυτή ήταν βραχύβια , 13 φύλλα μόνο κυκλοφόρησαν (15 Σεπτεμβρίου -20 Δεκεμβρίου 1845). Στην Ερμούπολη εκδίδει ένα πιο μακρόβιο περιοδικό, το *[[Αποθήκη των Ωφελίμων και Τερπνών Γνώσεων|Αποθήκη των ωφελίμων και τερπνών γνώσεων]]* (1847-1848). Εκεί θα εκδόσει το αναλοκλήρωτο έργο του *Ο πίθηκος Ξουθ*. Η απήχηση του περιοδικού του ήταν μεγάλη που ξανατύπωσε τα εξαντληθέντα πρώτα φυλλάδια Το 1861 πρωτοστατεί στην έκδοση της *La Revue d' Orient, Organe des interets des peuples de ce pays*. Κι αυτό βραχύβιο με μόλις τρία τεύχη (Ιανουάριος-Απρίλιος 1861). Ο Πιτζιπιός επιθυμεί να εκδόσει ένα περιοδικό με τίτλο *Rivista d'Oriente et de Occidente* με στοχοθεσία αρχικά θεολογική την ένότητα των Ορθοδόξων και Καθολικών. Το περιοδικό* La Revue d' Orient, Organe des interets des peuples de ce pays*, το εκδίδει στο Λονδίνο συνιστώντας το μέσο προβολής των γεγονότων της Ανατολής στον δυτικό κόσμο, της ριζική αναμόρφωση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, της αναγέννησης της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας εγγενώς και χωρίς την παρέμβαση των ξένων δυνάμεων. Στα 1863, και ενώ ο Πιτζιπιός βρισκόταν στο Τορίνο, ιδρύθηκε η Tipografia e Libreria Editrice del Regno d’ Italia με σκοπό την πνευματική ανύψωση των Ιταλών. Μεταξύ των μελών του εποπτικού συμβουλίου (Consiglio di Sorveglianza)  ήταν και ο Πιτζιπιός με την ιδιότητα του Direttore della Società Cristiana Orientale . Για τον Πιτζιπιό, ο περιοδικός τύπος πρέπει να είναι διδακτικός. Τα περιοδικά οφείλουν να δίνουν ηθική τροφή, με ηθικές, επιστημονικές και βιομηχανικές γνώσεις.

### Η αρθρογραφία του Πιτζιπιού
Ο Πιτζιπιός αρθρογραφεί για διάφορα ζητήματα, όπως για τη στάση των Μεγάλων Δυνάμεων, και συνδέει την πορεία του ελληνικού κράτους με εκείνη της Μεγάλης Βρετανίας εντός του ανταγωνισμού της με την Ρωσία. Χαρακτηρίζει τον Ιωάννη Καποδίστρια αγχίνου και έμπειρο. Για τον Ιωάννη Κωλέττη εκτιμά ότι ειναι ο μόνος κατάλληλος αντικαταστάτης του Καποδίστρια. Ως προς το Γαλλικό και το Ρωσικό κόμμα δεν τα θεωρεί κόμματα επειδή προέκυψαν χωρίς προϋπάρχουσα πολιτική υποδομή.
Επικρίνει τη Βυααρία για η στάση της απέναντι στην Ελλάδα. Για τον Όθωνα γράφει ότι πρέπει να απαγκιστρωθεί από την Βαυαρική κηδεμονία, , ενώ τον συγκρίνει με τον Θεμιστοκλή, το  Μέγα Αλέξανδρο, τον Μέγα Ναπολέοντα, τον Μεγάλο Πέτρο της Ρωσίας  ειναι ολοκληρωμένος άνδρας και όχι νήπιο. Τέλος τη Ρωσία δεν την θεωρεί απειλή για την Ελλάδα. Επικρίνει την ολέθρια πολιτική των Ευρωπαϊκών Δυνάμεων στην Ανατολική Μεσόγειο και τον μεταξύ τους ανταγωνισμό 

## Πεζογραφικό έργο
Γράφει ιστορικά μυθιστορήματα με το πιο γνωστό του την *[[Ορφανή της Χίου]]* (1839), το οποίο συνδυάζει πάθος, περιπέτεια και ιστορία. Επίσης ο «γκροτέσκος» *[[Πίθηκος Ξουθ]]* ένα από τα καταστατικά κείμενα του  ελληνικού ρεαλισμού.
## Έργα πολιτικής ανάλυσης
Ο Πιτζιπιός εκδίδει το έργο *Η Ανατολή, ή Αι Αναμορφώσεις της Βυζαντινής αυτοκρατορίας μετφρασθείσα εκ του Γαλλικού υπό Ε. Ιωαννίδου. Εν Αθήναις: Τύποις του Μέλλοντος της πατρίδος 1860*. Σε αυτό παρουσιάζετια ως ηθικός αναμορφωτής, κοινωνικός κριτικός και πολιτικός αναλυτής του Ανατολικού ζητήματος ακι της μελλοντικής κατάστασης της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, την οποία ονομάζει Βυζαντινή. Ο μόνος τρόπος επίλυσης του Ανατολικού ζητήματος ειναι η χριστιανοποίηση των νόμων, της κυβέρνησης και του αρχηγού της αυτοκρατορίας. Με ευρωκεντρική προσέγγιση και την πεποίθηση ότι όλα πρέπει να αλλάξουν στην Ανατολή και να υπερβαθεί ο ισλαμισμός, ο δεσποτισμός. η μισαλλοδοξία από την ελευθερία, τον πολιτισμό και την ανεξιθρησκεία ώστε να επέλθει η συγχώνευση των χριστιανικών και των μωαμεθανικών λαών.

## Εκπαιδευτικά βιβλία
Τοι 1834 εκδίδει *Η Λογική Γραμματική της Ελληνικής Γλώσσης διά τους Πρωτοπείρους παίδας. Εν Οδησσώ εν τη Τυπογραφία του Ελληνεμπορικού Σχολείου, 1834, σ.208*
Το 1839 εκδίδει στην Σύρο το βιβλίο του με τίτλο, *Χρηστομάθεια γαλλική Εις χρήσιν της ελληνικής νεοαλαίας εν Ερμουπόλει: Εκ της τυπογραφίας Γεωργίου Πολυμέρη 1839* και ακολουθεί τρίτη έκδοση *Χρηστομάθεια γαλλική προς χρήσιν των σπουδαζόντων νέων, Έκδοσις τρίτη επιδιορθωθε΄ίσα εν Ερμουπόλει: Εκ της τυπογραφίας Γ. Μελιστάγους 1847*, 54σ.

## Ο θάνατός του
Δεν υπάρχει συμφωνία για το ακριβές έτος του θανάτου του: Η εφημερίδα της Τεργάστης Ήλιος εχει αγγελία του θανάτου του στις 3 Οκτωβρίου 1860. O Angelo Tamborra δινει ως χρονολογία το 1876. Οι Τρύφωνας Ευαγγελίδης, και Ι.Μ. Παναγιωτόπουλος τον τοποθετούν στα 1865, ενώ οι Δημαράς, Μουλλάς, Μαστροδημήτρης το 1869. Στην εφημερίδα των Αθηνών *Εκλεκτική* (αρ.38, 30 Σεπτεμβρίου 1869, σ.308, υπάρχει η αναφορά ότι βρέθηκε στην αποβάθρα του Καράκιοϊ πτώμα ανθρώπου του οποίου την ταυτότητα η αστυνομία δεν μπόρεσε να εξακριβώσει όπως και το αν αυτοκτόνησε ή δολοφονήθηκε Στα ρούχα του βρέθηκε σημειωμένο το *J.P*. Από τα στοιχεία αυτά και τα χαρακτηριστικά του πτώματος συμπερένεται ότι είναι ο Ιάκωβος Πιτσιπιός, ενώ το ρεπορτάζ της εφημερίδας σημειώνει *υποτίθεται ότι εδολοφονήθη ή εκ Τούρκων ή εκ Παπιστών*.

## Αποτίμηση του έργου του
Τα ιστορικά μυθιστορήματά του διακρίνονται από μια «μεγάλη δόση πατριδοκαπηλείας» Η Ορφανή της Χίου είναι «από τις πιο σημαντικές απόπειρες στην αρχόμενη περίοδο των γραμμάτων μας, για σύνταξη μυθιστορήματος». Ο Δημήτρης Τζιόβας θεωρεί πως ειναι δύσκολο να διαπιστωθεί αν οι θρησκευτικές πεποιθήσεις του Πιτζιπιού τον εξώθησαν σε μια λογοτεχνική απομόνωση και συνέβαλαν στην αγνόηση του έργου του από τη λογοτεχνική κριτική. Αν πάντως ληφθεί υπόψι το γεγονός ότι τα βιβλία του βρίσκονται διάσπαρτα σε πολλές βιβλιοθήκες (Βουκουρέστι, Ουάσιγκτον, Βατικανό και Λονδίνο) φαίνεται πως ήταν από τους πιο γνωστούς ανθρώπους των γραμμάτων στην Ευρώπη.

## Αποτίμηση της προσωπικότητάς του
Στην περίπτωση του Πιτζιπιού ανιχνεύουμε ένα «ελληνοοθωμανικό υβρίδιο», όπως σημειώνει η Ευθαλία Χρυσοβέργη, επειδή η παρουσία του ήταν δυναμική τόσο στα του Οθωμανικού κράτους όσο και στα του Ελληνικού
Ο Δημήτρης Τζιόβας σχολιάζει, «όντας γεμάτος ενέργεια και οράματα, έπεσε θύμα των αγαθών του προθέσεων και των ανέφικτων ιδανικών του». Και μπορεί κανείς να διερωτηθεί πως γίνεται ένας άνθρωπος σαν τον Πιτζιπιό ο οποίος προκρίνει την ηθική διδασκαλία μέσω της πεζογραφίας να αντιμετωπίζεται ως *φαύλος* και *καιροσκόπος*. Η κοινωνική του ανυποληψία, διερωτάται ο Τζιόβας, ήταν προϊόν της θρησκευτικής του ανορθοδοξίας, της φαναριώτικης μεγαλομανίας του ή ήταν τελικά ένας αυθεντικά αντισυμβατικός, αντιφατικός και αντιρεαλιστικός άνθρωπος με προκλητικές ιδέες για την εποχή του;

## Παραπομπές


## Βιβλιογραφία
*Δημήτριος Τσάκωνας, Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας, τομ. 2ος, εκδ. Γ. Λαδιά, Αθήνα, 1981
*Κωνσταντίνος Δημαράς,Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας, εκδ.Ίκαρος, Αθήνα, 1975 (6η εκδ)
*Δημήτρης Τζιόβας, «Εισαγωγή», στο: Ιάκωβος Πιτζιπιός, Η Ορφανή της Χίου ή θρίαμβος της αρετής. Ο Πίθηκος Ξούθ ή τα ήθη του αιώνος, εκδ. Ίδρυμα Κώστα και Ελένης Ουράνη, Αθήνα, 1995, σ.9-86
*Μάρθα Καρπόζηλου, Τα Ελληνικά οικογενειακά φιλολογικά περιοδικά, (1847-1990), εκδ. Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων Επιστημονική Επετηρίδα του Παιδαγωγικού Τμήματος Δημοτικής Εκπαίδευσης, παράρτημα 1, Ιωάννινα, 1991
*Παναγιώτης Μουλλάς, «Η λογοτεχνία από τον Αγώνα ως την Γενιά του 1880», Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τομ. ΙΓ, εκδ. Εκδοτική Αθηνών,  Αθήνα, 1977, σελ.492-514
*Ελισάβετ Κοτζιά, Ελληνική πεζογραφία 1974-2010. Το μέτρο και τα σταθμά, εκδ. Πόλις, Αθήνα, 2020.
* Αντώνιος Χαροκόπος, Η περιώνυμη Μεγάλη ΣΧολή της Χίου.Το ιστορικό «Γυμνάσιο Χίου», εκδ. Αφοί Κυριακίδη, Θεσσαλονίκη, 2006.
*Κωνσταντίνος Φωτιάδης, Σοφία Ηλιάδου-Τάχου, Εκπαίδευση και πολιτισμός στις Ελληνικές κοινότητες της Τσαρικής Ρωσίας ως το 1920, εκδ.Αφοί Κυριακίδη, Θεσσαλονίκη,2013
*Ελισσάβετ Παπαγεωργίου-Προβατά, Η Γαλλική γλώσσα στην Ελλάδα, Συμβολή στην έρευνα διάδοσης της γαλλικής γλώσσας και γραμματείας (τέλος ΙΗ΄και ΙΘ΄αιώνας), εκδ. Ίδρυμα Νεοελληνικών Σπουδών, Αθήνα, 1994.
*Ευθαλία Χρυσοβέργη, Ο λόγιος Ιάκωβος Πιτζιπιός: βίος και έργα, Διδακτορική διατριβή, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης  Σχολή Θεολογική. Τμήμα Θεολογίας. Τομέας Εκκλησιαστικής Ιστορίας, Χριστιανικής Γραμματείας Αρχαιολογίας και Τέχνης, Θεσσαλονίκη, 2019,https://www.didaktorika.gr/eadd/handle/10442/46582

Κατηγορία:Έλληνες λογοτέχνες
Κατηγορία:Νεοέλληνες λογοτέχνες