Παλαιά Βασιλική του Αγίου Πέτρου

μικρογραφία| Τοιχογραφία που δείχνει σε τομή, άποψη της Βασιλικής του Αγίου Πέτρου του Κωνσταντίνου  Α΄, όπως έμοιαζε τον 4ο αι.

**Η παλαιά Βασιλική του Αγίου Πέτρου** ήταν τα εκκλησιαστικά κτίρια που στέκονταν, από τον 4ο έως τον 16ο αι., όπου βρίσκεται σήμερα η Βασιλική του Αγίου Πέτρου στην πόλη του Βατικανού. Η κατασκευή της βασιλικής, που κτίστηκε επάνω από την ιστορική τοποθεσία του Ιπποδρόμου του Νέρωνα, ξεκίνησε κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Ρωμαίου Αυτοκράτορα Κωνσταντίνου Α'. Το όνομα «παλαιά Βασιλική του Αγίου Πέτρου» χρησιμοποιήθηκε από την κατασκευή της σημερινής βασιλικής, για να διακρίνει τα δύο κτίρια. 

[αριστερά|μικρογραφία| Μια πρώιμη ερμηνεία των σχετικών τοποθεσιών του [Ιππόδρομος του Νέρωνα|Ιπποδρόμου του Νέρωνα και των παλαιάς και σημερινής Βασιλικής του Αγ. Πέτρου.]]
δεξιά|μικρογραφία| Mάαρτεν φαν Χέεμσκερκ - Σάντα Μαρία ντελα Φέμπρε, οβελίσκος του Βατικανού, με τη Βασιλική του Αγίου Πέτρου σε κατασκευή (1532).
[αριστερά|μικρογραφία| Ένας χάρτης, , από [Tiberio Alfarano|τον Tiμπέριο Αλφαράνo του εσωτερικού του Παλαιού Αγ. Πέτρου, σημειώνοντας τις τοποθεσίες των αρχικών παρεκκλησιών και τάφων .]]
[αριστερά|μικρογραφία|200x200εσ|Φοντάνα ντελα Πίνια (1ος αι. μ.Χ.), που βρισκόταν στην αυλή της Παλαιάς Βασιλικής του Αγίου Πέτρου κατά τη διάρκεια του Μεσαίωνα, και στη συνέχεια μεταφέρθηκε ξανά, το 1608, σε μια τεράστια [Niche (αρχιτεκτονική)|κόγχη στον τοίχο του Βατικανού απέναντι από το Κορτίλε ντελα Πίνια, που βρίσκεται στην πόλη του Βατικανού, στη Ρώμη της Ιταλίας.]]

## Ιστορία
Η κατασκευή ξεκίνησε με διαταγές του Ρωμαίου αυτοκράτορα Κωνσταντίνου Α' μεταξύ 318 και 322, μετά τη μεταστροφή του στο χριστιανισμό , και χρειάστηκε περίπου 40 χρόνια για να ολοκληρωθεί. Κατά τους επόμενους δώδεκα αιώνες, η εκκλησία σταδιακά απέκτησε σημασία, και τελικά έγινε σημαντικός τόπος προσκυνήματος στη Ρώμη.

Οι παπικές στέψεις πραγματοποιήθηκαν στη βασιλική, και το 800 ο Καρλομάγνος στέφθηκε εκεί αυτοκράτορας της αυτοκρατορίας των Φράγκων. Το 846 οι Σαρακηνοί λεηλάτησαν και κατέστρεψαν τη βασιλική.  Οι επιδρομείς φαίνεται ότι γνώριζαν για τους εξαιρετικούς θησαυρούς της Ρώμης. Μερικές ιερές—και εντυπωσιακές—βασιλικές, όπως η Βασιλική του Αγίου Πέτρου, ήταν έξω από τα Αυρηλιανά τείχη, και επομένως εύκολοι στόχοι. Ήταν «γεμάτοι με πλούσια λειτουργικά αγγεία και με διακοσμημένες λειψανοθήκες, που φιλοξενούσαν όλα τα λείψανα που συγκεντρώθηκαν πρόσφατα». Ως αποτέλεσμα, οι επιδρομείς κατέστρεψαν τον τάφο του Αγίου Πέτρου  και λεηλάτησαν το ιερό προσκύνημα.  Σε απάντηση, ο πάπας Λέων Δ' έκτισε το τείχος του Λέοντα Δ΄ και ξαναέκτισε τα μέρη του Αγίου Πέτρου που είχαν καταστραφεί. 

Μέχρι τον 15ο αι., η εκκλησία κατάντησε ερείπια. Οι συζητήσεις για την επισκευή τμημάτων της κατασκευής ξεκίνησαν με την επιστροφή του πάπα από την Αβινιόν. Δύο άτομα που συμμετείχαν σε αυτή την ανακατασκευή ήταν ο Λέον-Μπατίστα Aλμπέρτι και ο Μπερνάντο Ροσελίνo, οι οποίοι βελτίωσαν την αψίδα και πρόσθεσαν εν μέρει ένα πολυώροφο αίθριο (atrium) στην πρόσοψη του αιθρίου, στο οποίο η κατασκευή συνεχίστηκε κατά διαστήματα, μέχρι να ξεκινήσει η νέα βασιλική. Ο Aλμπέρτι χαρακτήρισε τη βασιλική ως δομική αποστροφή:

Παρατήρησα στη βασιλική του Αγίου Πέτρου στη Ρώμη ένα έντονο χαρακτηριστικό: ένας εξαιρετικά μακρύς και υψηλός τοίχος έχει κατασκευαστεί επάνω από μια συνεχή σειρά ανοιγμάτων, χωρίς καμπύλες που να του δίνουν δύναμη και χωρίς στηρίγματα για να το στηρίξουν... Όλο το τμήμα του τοίχου έχει τρυπηθεί από πάρα πολλά ανοίγματα και κτίστηκε πολύ υψηλά... Ως αποτέλεσμα, η συνεχής δύναμη του ανέμου έχει ήδη μετατοπίσει τον τοίχο περισσότερο από έξι πόδια (1,8 m) από την κατακόρυφο. Δεν έχω καμία αμφιβολία ότι τελικά κάποια ελαφριά κίνηση θα το κάνει να καταρρεύσει.

Στην αρχή, ο πάπας Ιούλιος Β' είχε κάθε πρόθεση να συντηρήσει το παλαιό κτίριο, αλλά η προσοχή του σύντομα στράφηκε προς την κατεδάφιση και την κατασκευή μιας νέας κατασκευής. Πολλοί άνθρωποι της εποχής συγκλονίστηκαν από την πρόταση, καθώς το κτίριο αντιπροσώπευε την παπική συνέχεια, που χρονολογείται από τον Άγιο Πέτρο. Ο αρχικός βωμός επρόκειτο να διατηρηθεί στη νέα κατασκευή, που θα τον στέγαζε. Η εκκλησία κατεδαφίστηκε το 1505, και η κατασκευή της νέας εκκλησίας άρχισε τον επόμενο χρόνο. 

## Σχέδιο
[μικρογραφία| Χάλκινο άγαλμα του Αγίου Πέτρου από [Αρνόλφο ντι Κάμπιο|τον Aρνόλφο ντι Κόμπιο, που χρονολογείται στον 13ο αι.]]

Το σχέδιο ήταν μια τυπική μορφή βασιλικής , με την κάτοψη και το ύψος να μοιάζει με εκείνα των ρωμαϊκών βασιλικών και αιθουσών ακροατηρίου, όπως η Ουλπία Βασιλική στην Αγορά του Τραϊανού και η Aula Palatina του ίδιου του Κωνσταντίνου Α΄ στους Τρεβήρους (Tρηρ), παρά με το σχέδιο οποιουδήποτε ελληνο-ρωμαϊκού ναού.  Το σχέδιο μπορεί να προήλθε από την περιγραφή του ναού του Σολομώντα στο Α΄ Βασιλειών, 6 . 

Ο Κωνσταντίνος Α΄ κατέβαλε μεγάλους κόπους για να κτίσει τη βασιλική, στη θέση που πίστευε ο ίδιος και ο πάπας Σιλβέστρος Α' ότι ήταν ο τάφος του Αγίου Πέτρου, ο οποίος είχε γίνει γνωστός τουλάχιστον από τον δεύτερο αι.   Αυτό επηρέασε τη διάταξη του κτηρίου, το οποίο ανεγέρθηκε στον κεκλιμένο λόφο του Βατικανού , στη δυτική όχθη του ποταμού Τίβερη.  Σημειωτέον, δεδομένου ότι ο χώρος βρισκόταν εκτός των ορίων της αρχαίας πόλης, η αψίδα με τον βωμό βρισκόταν στα δυτικά, έτσι ώστε η πρόσοψη της βασιλικής να προσεγγίζεται από την ίδια τη Ρώμη προς τα ανατολικά. Το εξωτερικό, σε αντίθεση με τους παλαιότερους ειδωλολατρικούς ναούς, δεν ήταν πολυτελώς διακοσμημένο. 

Η εκκλησία ήταν ικανή να στεγάσει από 3.000 έως 4.000 πιστούς ταυτόχρονα. Αποτελούνταν από πέντε κλίτη, ένα φαρδύ κεντρικό κλίτος, και δύο μικρότερα κλίτη σε κάθε πλευρά, τα οποία χωρίζονταν το καθένα από 21 μαρμάρινες κολόνες, προερχόμενες από παλαιότερα ειδωλολατρικά κτίρια.  Ήταν περισσότερο από 110 μ. μακριά, κτισμένη σε σχήμα λατινικού σταυρού και είχε δίριχτη στέγη, που ήταν ξύλινη στο εσωτερικό, και είχε ύψος περισσότερο από 30 μ. στο κέντρο. Τον 6ο αι. προστέθηκε στην είσοδο ένα αίθριο, γνωστό ως «Κήπος του Παραδείσου» και είχε πέντε πύλες, που οδηγούσαν στο σώμα της εκκλησίας.

Ο βωμός της Παλαιάς Βασιλικής του Αγίου Πέτρου χρησιμοποιούσε πολλές Σολομώντιες στήλες. Σύμφωνα με την παράδοση, ο Κωνσταντίνος Α΄ πήρε αυτές τις στήλες από τον Ναό του Σολομώντα, και τις έδωσε στην εκκλησία. Ωστόσο, οι κίονες ήταν πιθανότατα από ανατολική εκκλησία. Όταν ο Τζιάν-Λορέντσο Μπερνίνι κατασκεύασε τον ουρανό (baldacchino) του για να καλύψει το νέο βωμό του Αγίου Πέτρου, εμπνεύστηκε από το ελικοειδές σχέδιο των παλαιών κιόνων. Οκτώ από τις αρχικές στήλες μεταφέρθηκαν στις κεραίες του νέου Αγίου Πέτρου.

### Τα ψηφιδωτά
δεξιά|μικρογραφία|250x250εσ| Το πλήρες αντίγραφο του 1628 σε λάδι του μεγάλου μωσαϊκού ''Navicella'' του Τζιότο.
δεξιά|μικρογραφία|250x250εσ| 1673 χαλκογραφία, που δείχνει την τοποθέτηση του ψηφιδωτού ''Navicella'' στη βασιλική.

Το μεγάλο μωσαϊκό του *[[Navicella (μωσαϊκό)|Πλοιάριου]]* (Navicella) (1305–1313) στο αίθριο αποδίδεται στον Τζιότο ντι Μποντόνε. Αυτό το γιγάντιο μωσαϊκό, που παραγγέλθηκε από τον καρδινάλιο Τζάκοπο Στεφανέσκι, καταλάμβανε ολόκληρο τον τοίχο επάνω από τον νάρθηκα, που βλέπει στην αυλή. Απεικόνιζε τον Άγιο Πέτρο να περπατά επάνω στα νερά. Αυτό το εξαιρετικό έργο καταστράφηκε, κυρίως κατά την κατασκευή του νέου Αγίου Πέτρου τον 16ο αι., αλλά σώθηκαν θραύσματα. Navicella σημαίνει "μικρό καράβι" και αναφέρεται στη μεγάλη λέμβο που κυριαρχούσε στη σκηνή, και του οποίου το πανί -φουσκωμένο από τους θυελλώδεις ανέμους- φαινόταν στον ορίζοντα. Μια τέτοια φυσική αναπαράσταση ενός θαλασσινού τοπίου ήταν γνωστή μόνο από αρχαία έργα τέχνης.

Ο σηκός τελείωνε με μια αψίδα, η οποία έφερε ένα ψηφιδωτό του Αγίου Κωνσταντίνου Α΄ και του Αγίου Πέτρου, οι οποίοι παρουσίαζαν ένα ομοίωμα της εκκλησίας στον Χριστό. Στους τοίχους, με 11 παράθυρα σε κάθε πλευρά, υπήρχαν τοιχογραφίες διαφόρων ανθρώπων και σκηνές τόσο από την Παλαιά όσο και από την Καινή Διαθήκη.  Σύμφωνα με συνδυασμένες δηλώσεις του Λ. Γκιμπέρτι και του Τζ. Βαζάρι, ο Τζιότo ζωγράφισε πέντε τοιχογραφίες της ζωής τού Χριστού και διάφορα άλλα πλαίσια, μερικά από τα οποία ο Βαζάρι είπε ότι «ή καταστράφηκαν ή απομακρύνθηκαν από το παλαιό κτίριο του Αγίου Πέτρου κατά την οικοδόμηση των νέων τοίχων." 

Το θραύσμα ενός ψηφιδωτού του 8ου αι., τα Θεοφάνεια, είναι ένα από τα πολύ σπάνια εναπομείναντα κομμάτια της μεσαιωνικής διακόσμησης της Παλαιάς Βασιλικής του Αγίου Πέτρου. Το πολύτιμο θραύσμα φυλάσσεται στο σκευοφυλάκιο της Σάντα ΜΑρία ιν Κοσμεντίν. Αποδεικνύει την υψηλή καλλιτεχνική ποιότητα των κατεστραμμένων ψηφιδωτών. Ένα άλλο, μια όρθια Μαντόνα, βρίσκεται σε έναν πλαϊνό βωμό στη Βασιλική του Αγίου Μάρκου στη Φλωρεντία.


Αρχείο:Navicella_mosaic_-_Fragment_in_Boville_Ernica_-_dark.jpg|Από το ψηφιδωτό του Πλοίου: θραύσμα στο Μποβίλε Εμίκα.
Αρχείο:Navicella_mosaic_-_Fragment_in_Vatican_-_light.jpg|Από το ψηφιδωτό του Πλοίου: θραύσμα στο Βατικανό.
Αρχείο:Byzantinischer_Mosaizist_um_705_001.jpg|Μωσαϊκό της Προσκύνησης των Μάγων, σήμερα στη Σάντα Μαρία ιν Κοσμεντίν.
Αρχείο:Mater_misericordie_mosaic_St_Peter_Basilica_Vatican.JPG|Η Μήτηρ του Ελέους, σήμερα στον Άγιο Μάρκο της Φλωρεντίας.
Αρχείο:Ecclesia_romana,_XII_sec._d.C.,_mosaico_policromo,_dalla_Basilica_di_San_Pietro.JPG|Μωσαϊκό, σήμερα στο Mουζέο Μπαράκο.
Αρχείο:Vatican_1016_2013.jpg|Δύο ζεύγη των αρχικών σολομώντιων κιόνων στηρίζουν τώρα τα καμπύλα αετώματα για να σχηματίσουν τις στοές οπτικής απάτης (trompe-l'œil) στις κεραίες του Αγίου Πέτρου.
Αρχείο:Speculum_Romanae_Magnificentiae-_Grotesque_Winding_Column_in_St._Peter's_MET_DP870256.jpg|Σολομώντια Στήλη.


## Οι τάφοι
Από τη σταύρωση και την ταφή του Αγίου Πέτρου το 64 μ.Χ., το σημείο πιστεύεται ότι ήταν ο τάφος του Αγίου Πέτρου, όπου υπήρχε ένα μικρό προσκυνητάριο. Με το αυξανόμενο κύρος της, η εκκλησία έγινε πλούσια διακοσμημένη με αγάλματα, έπιπλα και περίτεχνους πολυελαίους και προστίθονταν συνεχώς πλευρικοί τάφοι και βωμοί. 

Η κατασκευή ήταν γεμάτη με τάφους και σώματα αγίων και παπών. Οστά συνέχισαν να βρίσκονται στην κατασκευή μέχρι τον Φεβρουάριο του 1544.

Οι περισσότεροι από αυτούς τους τάφους καταστράφηκαν κατά την κατεδάφιση της Παλαιάς Βασιλικής του Αγίου Πέτρου τον 16ο και 17ο αι. (εκτός από έναν, που είχε καταστραφεί κατά τη διάρκεια της λεηλασίας της εκκλησίας από τους Σαρακηνούς το 846). Τα υπόλοιπα μεταφέρθηκαν, κυρίως μόνο οι σαρκοφάγοι ή τα φέρετρα και το περιεχόμενό τους, στη σύγχρονη Βασιλική του Αγίου Πέτρου, που βρίσκεται στη θέση της Παλαιάς Βασιλικής, και σε μερικές άλλες εκκλησίες της Ρώμης.

Οι μόνοι παπικοί τάφοι που επέζησαν από την κατεδάφιση, και ανακατασκευάστηκαν σωστά στον σημερινό Άγιο Πέτρο, είναι οι δύο από τη δεκαετία του 1490 από τον Aντόνιο ντελ Παλαϊουόλο, του πάπα Ιννοκεντίου Η' και του πάπα Σίξτου Δ' . Επρόκειτο για αξιόλογα και καινοτόμα έργα, με χάλκινα ομοιώματα από έναν σημαντικό Φλωρεντινό γλύπτη. 

Μαζί με τις επαναλαμβανόμενες μεταφορές λειψάνων από τις αρχαίες Κατακόμβες της Ρώμης, και δύο πυρκαγιές του 14ου αι. στη Μεγάλη Βασιλική του Αγίου Ιωάννη του Λατερανού, η ανοικοδόμηση του Αγίου Πέτρου είναι υπεύθυνη για την καταστροφή περίπου των μισών παπικών τάφων. Ως αποτέλεσμα, ο Donato Bramante, ο κύριος αρχιτέκτονας της σύγχρονης Βασιλικής του Αγίου Πέτρου, έμεινε στη μνήμη μας ως ο Διδάσκαλος της Καταστροφής (*Maestro Ruinante*). 

## Τρίπτυχο Στεφανέσκι
μικρογραφία|180x180εσ|Εμπρόσθια πλευρά. Τέμπερα σε ξύλο. 178 × 89 εκατ. (κεντρικό πλαίσιο), 168 × 83 εκατ. (πλευρικά πλαίσια), 45 × 83 εκατ. κάθε τμήμα της βάσης (predella).
μικρογραφία|180x180εσ|Πίσω πλευρά. Τέμπερα σε ξύλο. 178 × 89 εκατ. (κεντρικό πλαίσιο), 168 × 83 εκατ. (πλευρικά πλαίσια), 45 γ. × 83 εκατ. κάθε τμήμα της βάσης (predella).

Ο *πίνακας βωμού του Στεφανέσκι* είναι ένα τρίπτυχο του Ιταλού μεσαιωνικού ζωγράφου Τζιότο, το οποίο ανέθεσε ο καρδινάλιος Τζιάκομο Γκαετάνι Στεφανέσκι  για να χρησιμεύσει ως πίνακας βωμού για έναν από τους βωμούς της Παλαιάς Βασιλικής του Αγίου Πέτρου στη Ρώμη.

Είναι ένα σπάνιο παράδειγμα τεκμηριωμένης παραγγελίας στο έργο του Τζιότo, και περιλαμβάνει την υπογραφή του Τζιότo, αν και η ημερομηνία -όπως και οι περισσότερες ημερομηνίες για τον Τζιότo- αμφισβητείται, και πολλοί μελετητές πιστεύουν ότι το εργαστήριο του καλλιτέχνη ήταν υπεύθυνο για την εκτέλεσή της.  Από καιρό πιστεύεται ότι είχε κατασκευαστεί για τον κύριο βωμό της εκκλησίας. πιο πρόσφατη έρευνα υποδηλώνει ότι τοποθετήθηκε στον «βωμό των μελών του Συλλόγου του καθεδρικού», που βρίσκεται στον σηκό, ακριβώς αριστερά από το τεράστιο τοξωτό άνοιγμα στο εγκάρσιο κλίτος.  Τώρα βρίσκεται στην Πινακοθήκη του Βατικανού, στη Ρώμη.

## Δείτε επίσης
* Κατάλογος ελληνορωμαϊκών στεγών
* Ευρετήριο άρθρων που σχετίζονται με την Πόλη του Βατικανού

## Σημειώσεις

## Περαιτέρω ανάγνωση
*  (pp.&nbsp;51–61)
* Weitzmann, Kurt, ed., *[http://libmma.contentdm.oclc.org/cdm/ref/collection/p15324coll10/id/156533 Age of spirituality: late antique and early Christian art, third to seventh century]*, no. 581, 1979, Metropolitan Museum of Art, New York, 

## Εξωτερικοί σύνδεσμοι
* Άρθρο της Βασιλικής της Κωνσταντινούπολης από τον Jose Ruysschaert
* ''Ο τάφος του Αγίου Πέτρου'', βιβλίο της Margherita Guarducci

Κατηγορία:Παλαιοχριστιανική αρχιτεκτονική στην Ιταλία