Εκκλησιαστική σλαβονική γλώσσα

**Εκκλησιαστική Σλαβονική**, επίσης γνωστή ως **Εκκλησιαστική Σλαβική**, **Νέα Εκκλησιαστική Σλαβονική** ή **Νέα Εκκλησιαστική Σλαβική**, είναι η συντηρητική σλαβική λειτουργική γλώσσα που χρησιμοποιείται από την Ανατολική Ορθόδοξη Εκκλησία στη Λευκορωσία, τη Βοσνία και Ερζεγοβίνη, τη Βουλγαρία, τη Βόρεια Μακεδονία, Μαυροβούνιο, Πολωνία, Ουκρανία, Ρωσία, Σερβία, Τσεχία και Σλοβακία, Σλοβενία και Κροατία.

Η Εκκλησιαστική Σλαβονική γλώσσα χρησιμοποιείται επίσης από τις Ελληνόρρυθμες Καθολικές Εκκλησίες στις σλαβικές χώρες, για παράδειγμα τους Κροάτες, τους Σλοβάκους και τους Ρουθήνιους Ελληνόρρυθμους Καθολικούς, καθώς και από τη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία (κροατική και τσεχική εκδοχή).

Στο παρελθόν, η εκκλησιαστική σλαβονική χρησιμοποιήθηκε επίσης από τις Ορθόδοξες Εκκλησίες στα ρουμανικά εδάφη μέχρι τα τέλη του 17ου και τις αρχές του 18ου αιώνα, καθώς και από τους Ρωμαιοκαθολικούς Κροάτες στον Πρώιμο Μεσαίωνα.

## Ιστορική εξέλιξη
Η εκκλησιαστική σλαβονική αντιπροσωπεύει ένα μεταγενέστερο στάδιο της παλαιάς εκκλησιαστικής σλαβονικής και είναι η συνέχεια της λειτουργικής παράδοσης που εισήγαγαν δύο Θεσσαλονικείς αδερφοί, οι Άγιοι Κύριλλος και Μεθόδιος, στα τέλη του 9ου αιώνα στη Νίτρα, μια κύρια πόλη και θρησκευτικό και επιστημονικό κέντρο της Μεγάλης Μοραβίας (βρίσκεται στη σημερινή Σλοβακία). Εκεί έγιναν οι πρώτες σλαβικές μεταφράσεις της Αγίας Γραφής και η λειτουργία από την Κοινή Ελληνική.

Μετά τον εκχριστιανισμό της Βουλγαρίας το 864, ο Άγιος Κλήμης της Αχρίδας και ο Άγιος Ναούμ του Πρεσλάβου είχαν μεγάλη αναγνώριση για την ανατολική ορθόδοξη πίστη και την παλαιοεκκλησιαστική σλαβονική λειτουργία στην Πρώτη Βουλγαρική Αυτοκρατορία. Η επιτυχία της μεταστροφής των Βουλγάρων διευκόλυνε τον προσηλυτισμό των Ανατολικών Σλαβικών λαών, κυρίως των Ρως, προκατόχων Λευκορώσων, Ρώσων και Ουκρανών Σημαντικό γεγονός ήταν η ανάπτυξη της κυριλλικής γραφής στη Βουλγαρία στη Λογοτεχνική Σχολή Πρεσλάβων τον 9ο αιώνα. Η κυριλλική γραφή και η λειτουργία στην παλαιά εκκλησιαστική σλαβονική, αποκαλούμενη επίσης παλαιοβουλγαρική, κηρύχθηκαν επίσημα στη Βουλγαρία το 893.

Στις αρχές του 12ου αιώνα, άρχισαν να εμφανίζονται μεμονωμένες σλαβικές γλώσσες και η λειτουργική γλώσσα τροποποιήθηκε στην προφορά, τη γραμματική, το λεξιλόγιο και την ορθογραφία σύμφωνα με την τοπική δημοτική χρήση. Αυτές οι τροποποιημένες ποικιλίες ή *αναπαραστάσεις* (π.χ σερβική εκκλησιαστική σλαβονική, ρωσική εκκλησιαστική σλαβονική γραφή, ουκρανική εκκλησιαστική σλαβονική στην πρώιμη κυριλλική γραφή, κροατική εκκλησιαστική σλαβονική στην κροατική γωνιακή γλαγολιτική και αργότερα στη λατινική γραφή, τσεχική εκκλησιαστική σλαβονική, σλοβακική εκκλησιαστική σλαβονική σε λατινική γραφή, βουλγαρική εκκλησιαστική σλαβονική στην πρώιμη κυριλλική και βουλγαρική γλαγολιτική γραφή, κ.λπ.) τελικά σταθεροποιήθηκαν και οι κανονικοποιημένες μορφές τους χρησιμοποιήθηκαν από τους συγγραφείς για την παραγωγή νέων μεταφράσεων λειτουργικού υλικού από τα ελληνικά Κοινά ή λατινικά στην περίπτωση της κροατικής εκκλησιαστικής σλαβονικής.

Η βεβαίωση των εκκλησιαστικών σλαβικών παραδόσεων εμφανίζεται στην Πρώιμη Κυριλλική και Γλαγολιτική γραφή. Η γλαγολιτική σήμερα είναι εκτός χρήσης, αν και και τα δύο σενάρια χρησιμοποιήθηκαν από την αρχαιότερη μαρτυρημένη περίοδο.

Το πρώτο εκκλησιαστικό σλαβικό έντυπο βιβλίο ήταν το *Missale Romanum Glagolitice* (1483) σε γωνιακή γλαγολιτική, ακολουθούμενο από πέντε κυριλλικά λειτουργικά βιβλία που τυπώθηκαν στην Κρακοβία το 1491.

## Αναγνώσεις

Η εκκλησιαστική σλαβονική γλώσσα είναι στην πραγματικότητα ένα σύνολο τουλάχιστον τεσσάρων διαφορετικών διαλέκτων (αναγνώσεις ή μεταγραφές, , izvod), με ουσιαστικές διακρίσεις μεταξύ τους στο λεξικό, την ορθογραφία (ακόμη και στα συστήματα γραφής), τη φωνητική και άλλες πτυχές. Η πιο διαδεδομένη αναφορά, η ρωσική, έχει αρκετές τοπικές υποδιαλέκτους με τη σειρά της, με ελαφρώς διαφορετικές προφορές.

Αυτές οι διάφορες εκκλησιοσλαβικές αναγνώσεις χρησιμοποιήθηκαν ως λειτουργική και λογοτεχνική γλώσσα σε όλες τις ορθόδοξες χώρες βόρεια της περιοχής της Μεσογείου κατά τον Μεσαίωνα, ακόμη και σε μέρη όπου ο τοπικός πληθυσμός δεν ήταν σλαβικός (ειδικά στη Ρουμανία). Ωστόσο, τους τελευταίους αιώνες, η εκκλησιαστική σλαβονική αντικαταστάθηκε πλήρως από τις τοπικές γλώσσες στις μη σλαβικές χώρες. Ακόμη και σε ορισμένες από τις σλαβικές ορθόδοξες χώρες, η σύγχρονη εθνική γλώσσα χρησιμοποιείται πλέον για λειτουργικούς σκοπούς σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό.

Η Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία, η οποία περιλαμβάνει περίπου το ήμισυ του συνόλου των Ορθοδόξων πιστών, εξακολουθεί να τελεί τις λειτουργίες της σχεδόν εξ ολοκλήρου στην εκκλησιαστική σλαβονική. Ωστόσο, υπάρχουν ενορίες που χρησιμοποιούν άλλες γλώσσες (όπου το κύριο πρόβλημα ήταν η έλλειψη καλών μεταφράσεων). Τα παραδείγματα περιλαμβάνουν:

* Σύμφωνα με την απόφαση του Πανρωσικού Εκκλησιαστικού Συμβουλίου του 1917–1918, η λειτουργία στα ρωσικά ή στα ουκρανικά μπορεί να επιτραπεί σε μεμονωμένες ενορίες όταν εγκριθεί από τις εκκλησιαστικές αρχές.
* Οι ενορίες που εξυπηρετούν τις εθνοτικές μειονότητες στη Ρωσία χρησιμοποιούν (εν όλω ή εν μέρει) τις γλώσσες αυτών των πληθυσμών: Τσουβάς, Μορντβινικά, Μάρι, Ταταρικά (για Keräşens), Σάχα (Γιακούτ) κ.λπ.
* Αυτόνομα τμήματα της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας προετοιμάζουν και χρησιμοποιούν εν μέρει μεταφράσεις στις γλώσσες του τοπικού πληθυσμού, όπως ουκρανικά, λευκορωσικά, ρουμανικά (στη Μολδαβία), ιαπωνικά και κινέζικα.
* Οι ενορίες στη διασπορά, συμπεριλαμβανομένων εκείνων της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας εκτός Ρωσίας, χρησιμοποιούν συχνά τοπικές γλώσσες: αγγλικά, γαλλικά, ισπανικά, γερμανικά, ολλανδικά, πορτογαλικά κ.λπ.

Αυτό που ακολουθεί είναι ένας κατάλογος σύγχρονων αναφορών ή διαλέκτων της εκκλησιαστικής σλαβονικής. Για έναν κατάλογο και τις περιγραφές των εξαφανισμένων αναγνώσεων, δείτε το άρθρο για την Παλαιά Εκκλησιαστική Σλαβονική γλώσσα.

### Ρωσική (Συνοδική) ανάγνωση
Η ρωσική ανάγνωση της Νέας Εκκλησιαστικής Σλαβονικής είναι η γλώσσα των βιβλίων από το δεύτερο μισό του 17ου αιώνα. Χρησιμοποιεί γενικά την παραδοσιακή κυριλλική γραφή (). Ωστόσο, ορισμένα κείμενα (κυρίως προσευχές) τυπώνονται με σύγχρονα αλφάβητα, με την ορθογραφία προσαρμοσμένη στους κανόνες των τοπικών γλωσσών (για παράδειγμα, στα ρωσικά/ουκρανικά/βουλγαρικά/σερβικά Κυριλλικά ή στα ουγγρικά/σλοβακικά/πολωνικά λατινικά).

Πριν από τον 18ο αιώνα, η εκκλησιαστική σλαβονική ήταν σε ευρεία χρήση ως γενική λογοτεχνική γλώσσα στη Ρωσία. Αν και ποτέ δεν ειπώθηκε *καθεαυτό* εκτός εκκλησιαστικών λειτουργιών, τα μέλη του ιερατείου, οι ποιητές και οι μορφωμένοι έτειναν να διολισθαίνουν τις εκφράσεις του στην ομιλία τους. Κατά τον 17ο και 18ο αιώνα, αντικαταστάθηκε σταδιακά από τη ρωσική γλώσσα στην κοσμική λογοτεχνία και διατηρήθηκε για χρήση μόνο στην εκκλησία. Αν και μέχρι τη δεκαετία του 1760, ο Μιχαήλ Λομονόσοφ υποστήριξε ότι η εκκλησιαστική σλαβονική ήταν το λεγόμενο «υψηλό στυλ» των ρωσικών, κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα εντός της Ρωσίας, αυτή η άποψη μειώθηκε. Στοιχεία εκκλησιαστικού σλαβονικού στυλ μπορεί να έχουν επιβιώσει περισσότερο στην ομιλία μεταξύ των Παλαιών Πιστών μετά το σχίσμα του τέλους του 17ου αιώνα στη Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία.

Τα ρωσικά έχουν δανειστεί πολλές λέξεις από την εκκλησιαστική σλαβονική. Ενώ τόσο τα ρωσικά όσο και τα εκκλησιαστικά σλαβονικά είναι σλαβικές γλώσσες, ορισμένοι πρώιμοι σλαβικοί συνδυασμοί ήχου εξελίχθηκαν διαφορετικά σε κάθε κλάδο. Ως αποτέλεσμα, τα δάνεια στα ρωσικά είναι παρόμοια με τις γηγενείς ρωσικές λέξεις, αλλά με νοτιοσλαβικές παραλλαγές, π.χ. (η πρώτη λέξη σε κάθε ζευγάρι είναι ρωσική, η δεύτερη εκκλησιαστική σλαβική):  /  ( /  ),  /  ( / ),  /  ( / ),  /  ( / ). Από τη ρωσική ρομαντική εποχή και το σώμα των έργων των μεγάλων Ρώσων συγγραφέων (από τον Νικολάι Γκόγκολ μέχρι τον Αντόν Τσέχωφ, τον Λέων Τολστόι και τον Φιόντορ Ντοστογιέφσκι), η σχέση μεταξύ των λέξεων σε αυτά τα ζεύγη έχει γίνει παραδοσιακή. Όπου το αφηρημένο νόημα δεν έχει διατάξει εντελώς την εκκλησιαστική σλαβονική λέξη, οι δύο λέξεις είναι συχνά συνώνυμες που σχετίζονται μεταξύ τους, όπως σχετίζονταν οι λατινικές και οι εγγενείς αγγλικές λέξεις τον 19ο αιώνα: η μία είναι αρχαϊκή και χαρακτηριστική του γραπτού υψηλού ύφους, η άλλη βρίσκεται στον κοινό λόγο.

#### Τυπική (ρωσική) ανάγνωση
Στη Ρωσία, η εκκλησιαστική σλαβονική προφέρεται με τον ίδιο τρόπο όπως τα ρωσικά, με ορισμένες εξαιρέσεις:

* Τα εκκλησιαστικά σλαβονικά χαρακτηριστικά *okanye* και *yekanye*, δηλαδή, η απουσία μείωσης φωνηέντων στις άτονες συλλαβές. Δηλαδή, τα о και е σε άτονες θέσεις διαβάζονται πάντα ως  και  ~  αντίστοιχα (όπως στις βόρειες ρωσικές διαλέκτους), ενώ στην τυπική ρωσική προφορά έχουν διαφορετικά αλλόφωνα όταν δεν τονίζονται.
* Δεν θα πρέπει να υπάρχει αφαίρεση των τελικών συμφώνων, αν και στην πράξη υπάρχει συχνά.
* Το γράμμα е  δεν διαβάζεται ποτέ ως ё  ~  (το γράμμα ё δεν υπάρχει καθόλου στην εκκλησιαστική σλαβονική γραφή). Αυτό αντανακλάται επίσης σε δανεισμούς από την εκκλησιαστική σλαβονική στα ρωσικά: στα ακόλουθα ζεύγη η πρώτη λέξη είναι εκκλησιαστική σλαβική προέλευση και η δεύτερη είναι καθαρά ρωσική: небо / нёбо (*nebo / nëbo*), надежда / надёжный (*nadežda / nadëžnyj*).
* Το γράμμα Γ μπορεί παραδοσιακά να διαβαστεί ως φωνητικός τριβής βελαρικός ήχος  (ακριβώς όπως στις νότιες ρωσικές διαλέκτους). Ωστόσο, η αποφρακτική  (όπως στην τυπική ρωσική προφορά) είναι επίσης δυνατή και θεωρείται αποδεκτή από τις αρχές του 20ου αιώνα. Όταν δεν εκφωνείται, γίνεται  ; Αυτό έχει επηρεάσει τη ρωσική προφορά του Бог (*Θεός* ) ως *Boh* [κουτί].
* Οι καταλήξεις των επιθέτων -аго/-его/-ого/-яго προφέρονται όπως γράφονται (, , , ), ενώ τα ρωσικά -его/- ого προφέρονται με  αντί για  (και με μείωση των άτονων φωνηέντων).

#### Σερβική ανάγνωση
Στη Σερβία, η εκκλησιαστική σλαβονική προφέρεται γενικά σύμφωνα με το ρωσικό μοντέλο. Η μεσαιωνική σερβική αναγέννηση της εκκλησιαστικής σλαβονικής αντικαταστάθηκε σταδιακά από τη ρωσική από τις αρχές του 18ου αιώνα. Οι διαφορές από τη ρωσική παραλλαγή περιορίζονται στην έλλειψη ορισμένων ήχων στη σερβική φωνητική (δεν υπάρχουν ήχοι που να αντιστοιχούν στα γράμματα ы και щ, και σε ορισμένες περιπτώσεις η παλατοποίηση είναι αδύνατο να παρατηρηθεί, π.χ. ть προφέρεται ως т κ.λπ.).

#### Ουκρανική ή Ρουθηνική παραλλαγή
Ουκρανική ή Κιεβίνικη παραλλαγή της εκκλησιαστικής σλαβονικής υπήρχε από τον εκχριστιανισμό των Ρως. Μετά την προσάρτηση ουκρανικών εδαφών από το Μοσχοβίτικο κράτος (σήμερα γνωστή ως Ρωσική Ομοσπονδία), όλη η λειτουργία άλλαξε σε Νέα Μοσχοβιτική ή Συνοδική παραλλαγή, ενώ η ουκρανική παραλλαγή παρέμεινε στο δυτικό τμήμα της Ουκρανίας που έγινε μέρος της Αυστριακής Αυτοκρατορίας.

Μια κύρια διαφορά μεταξύ των ρωσικών και των ουκρανικών παραλλαγών της εκκλησιαστικής σλαβονικής καθώς και της ρωσικής «αστικής γραφής» έγκειται στην προφορά του γράμματος yat (ѣ). Η ρωσική προφορά είναι η ίδια με е  ~  ενώ η ουκρανική είναι η ίδια με и . Οι ελληνοκαθολικές παραλλαγές εκκλησιαστικών σλαβονικών βιβλίων που τυπώνονται σε παραλλαγές του λατινικού αλφαβήτου (μια μέθοδος που χρησιμοποιείται στην Αυστρο-Ουγγαρία και την Τσεχοσλοβακία) περιέχουν απλώς το γράμμα "i" για το yat. Άλλες διακρίσεις αντικατοπτρίζουν διαφορές μεταξύ των κανόνων παλατοποίησης στα ουκρανικά και τα ρωσικά (για παράδειγμα,  είναι πάντα "μαλακό" (παλατοποιημένο) στη ρωσική προφορά και "σκληρό" στην ουκρανική), διαφορετική προφορά των γραμμάτων  και , και τα λοιπά.Μια άλλη σημαντική διαφορά είναι η χρήση του Ґ στην Ρουθηνική παραλλαγή. Το Г προφέρεται ως h και το Ґ προφέρεται ως G. Για παράδειγμα, το Blagosloveno είναι Blahosloveno στις ροθηνικές παραλλαγές.

Τυπογραφικά, οι σερβικές και ουκρανικές εκδόσεις (όταν τυπώνονται σε παραδοσιακά κυριλλικά) είναι σχεδόν πανομοιότυπες με τις ρωσικές. Ορισμένες ορατές διακρίσεις μπορεί να περιλαμβάνουν:

* λιγότερο συχνή χρήση συντομογραφιών στο "nomina sacra".
* αντιμετωπίζοντας το διγράφημα  ως έναν μόνο χαρακτήρα και όχι ως δύο γράμματα (για παράδειγμα, σε απόσταση μεταξύ των γραμμάτων ή σε συνδυασμό με διακριτικά σημεία: στις ρωσικές εκδόσεις, τοποθετούνται πάνω από , όχι μεταξύ  και  . Επίσης, όταν το πρώτο γράμμα μιας λέξης εκτυπώνεται με διαφορετικό χρώμα, εφαρμόζεται στο  στις ρωσικές εκδόσεις και σε ολόκληρο το  στα σερβικά και στα ουκρανικά).

### Παλαιά ανάγνωση της Μόσχας
Η ανάκληση της Παλαιάς Μόσχας χρησιμοποιείται μεταξύ Παλαιών Πιστών και Ομόπιστων . Το ίδιο παραδοσιακό κυριλλικό αλφάβητο όπως και στη ρωσική συνοδική επανάληψη. Ωστόσο, υπάρχουν διαφορές στην ορθογραφία, επειδή η ανάληψη της Παλαιάς Μόσχας αναπαράγει μια παλαιότερη κατάσταση της ορθογραφίας και της γραμματικής γενικότερα (πριν από τη δεκαετία του 1650). Οι πιο εύκολα παρατηρήσιμες ιδιαιτερότητες των βιβλίων σε αυτήν την ανάγνωση είναι:

* χρήση διγράφου  όχι μόνο στην αρχική θέση,
* παύλα χωρίς πινακίδα.

### Κροατική ανάγνωση
Αυτό είναι σε περιορισμένη χρήση μεταξύ των Ρωμαιοκαθολικών της Κροατίας. Τα κείμενα τυπώνονται στο λατινικό αλφάβητο της Κροατίας (με την προσθήκη του γράμματος  για το yat ) ή σε γλαγολιτική γραφή. Οι ενδεικτικές εκδόσεις περιλαμβάνουν:

* Ioseph Vais, *Abecedarivm Palaeoslovenicvm in usvm glagolitarvm* . Veglae, [Krk], 1917 (2η έκδ.). XXXVI+76 σελ. (συλλογή λειτουργικών κειμένων σε γλαγολιτική γραφή, με σύντομη εκκλησιαστική σλαβονική γραμματική γραμμένη στη λατινική γλώσσα και σλαβολατινικό λεξικό)
* *Rimski misal slavĕnskim jezikom: Čin misi s izbranimi misami...,* Ζάγκρεμπ: Kršćanska sadašnjost, 1980 (Το ISBN που καθορίζεται ακόμη και στον εκδότη 978-953-151-721-5 είναι κακό, προκαλώντας ένα λάθος στα κροατικά)

### Τσεχική ανάγνωση
Η εκκλησιαστική σλαβονική είναι σε πολύ περιορισμένη χρήση μεταξύ των Τσέχων Ρωμαιοκαθολικών. Η ανάδειξη αναπτύχθηκε από τον Vojtěch Tkadlčík στις εκδόσεις του για τη Ρωμαία δεσποινίδα (*Roman missal*):

* *Rimskyj misal slověnskym jazykem izvoljenijem Apostolskym za Arcibiskupiju Olomuckuju iskusa dělja izdan* . Olomouc 1972.
* *Rimskyj misal povelěnijem svjataho vselenskaho senma Vatikanskaho druhaho obnovljen...* Olomouc 1992.

## Γραμματική και στυλ
Αν και οι διάφορες αναπαραστάσεις της εκκλησιαστικής σλαβονικής διαφέρουν σε ορισμένα σημεία, μοιράζονται την τάση προσέγγισης της αρχικής παλαιάς εκκλησιαστικής σλαβονικής με την τοπική σλαβική καθομιλουμένη. Η κλίση τείνει να ακολουθεί τα αρχαία πρότυπα με λίγες απλοποιήσεις. Και οι έξι αρχικοί λεκτικοί χρόνοι, οι επτά ονομαστικές περιπτώσεις και οι τρεις αριθμοί είναι άθικτοι στα πιο συχνά χρησιμοποιούμενα παραδοσιακά κείμενα (αλλά στα νεοσύστατα κείμενα, οι συγγραφείς αποφεύγουν τις περισσότερες αρχαϊκές κατασκευές και προτιμούν παραλλαγές που είναι πιο κοντά στη σύγχρονη ρωσική σύνταξη και είναι καλύτερα κατανοητές από τους σλαβόφωνους).

Στη ρωσική ανάγνωση, η πτώση των yeers αντικατοπτρίζεται πλήρως, λίγο πολύ στο ρωσικό μοτίβο, αν και το τερματικό ъ συνεχίζει να γράφεται. Τα yuses συχνά αντικαθίστανται ή αλλοιώνονται στη χρήση στο ρωσικό πρότυπο του 16ου ή του 17ου αιώνα. Το γιατ συνεχίζει να εφαρμόζεται με μεγαλύτερη προσοχή στην αρχαία ετυμολογία από ό,τι στα ρωσικά του 19ου αιώνα. Τα γράμματα ξι, ψι, ωμέγα, ot, και ίζιτσα διατηρούνται, όπως και ο συμβολισμός αριθμητικών τιμών με βάση τα γράμματα, η χρήση τονισμού και οι συντομογραφίες ή *τίτλος* για *[[Ιερές συντομογραφίες|nomina sacra]]*.

Το λεξιλόγιο και η σύνταξη, είτε στη γραφή, στη λειτουργία ή στις εκκλησιαστικά μηνύματα, γενικά εκσυγχρονίζονται κάπως σε μια προσπάθεια να αυξηθεί η κατανόηση. Ειδικότερα, ορισμένες από τις αρχαίες αντωνυμίες έχουν εξαλειφθεί από τη γραφή (όπως етеръ  «ένας ορισμένος (άτομο, κ.λπ.)» → нѣкій στη ρωσική αναφορά). Πολλές, αλλά όχι όλες, οι εμφανίσεις του ατελούς χρόνου έχουν αντικατασταθεί με το τέλειο.

Διάφοροι άλλοι εκσυγχρονισμοί των κλασικών τύπων έχουν λάβει χώρα κατά καιρούς. Για παράδειγμα, το άνοιγμα του Ευαγγελίου του Ιωάννη, όπου σύμφωνα με την παράδοση, οι πρώτες λέξεις που γράφτηκαν από τους Αγίους Κύριλλο και Μεθόδιο, (искони бѣаше слово) "Εν αρχή ήταν ο Λόγος", ορίστηκαν ως "искони бѣ слово" στη Βίβλο Ostrog του Ιβάν Φιοντόροφ (1580/1581) και ως въ началѣ бѣ слово στην Ελισαβετιανή Βίβλο του 1751, που χρησιμοποιείται ακόμη στη Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία.

## Δείτε επίσης
* Παλαιά εκκλησιαστική σλαβονική γλώσσα
* Γλαγολιτικό αλφάβητο

## Παραπομπές


## Εξωτερικοί σύνδεσμοι

Κατηγορία:Ιερές γλώσσες
Κατηγορία:Χριστιανικές λειτουργικές γλώσσες