Γλωσσική καινοτομία

Στην γλωσσολογία, και ειδικά στην υποπεριοχή της σημασιολογίας, η έννοια της γλωσσικής καινοτομίας περιλαμβάνει τη χρήση νεολογισμών ή νέων σημασιών (π.χ. σημασιολογική επέκταση) προκειμένου να εισαχθούν νέοι όροι στο λεξιλόγιο μιας γλώσσας.  Τις περισσότερες φορές, αυτό συμβαίνει σε τεχνικούς κλάδους όπου οι νέες έννοιες απαιτούν ονόματα, τα οποία συχνά λαμβάνουν τη μορφή της ειδικής γλώσσας (ζαργκόν). Για παράδειγμα, στην κοινωνιολογία ή τη φιλοσοφία, υπάρχει αύξηση των τεχνικών όρων στην ορολογία στην αγγλική γλώσσα για διαφορετικές έννοιες με την πάροδο του χρόνου. Πολλοί νέοι όροι ή έννοιες σε μια γλώσσα δημιουργούνται ως αποτέλεσμα της μετάφρασης από μια γλώσσα πηγή, στην οποία εισήχθησαν ορισμένες έννοιες για πρώτη φορά (π.χ. από την αρχαία Ελληνική του Πλάτωνα στη Λατινική ή από τη Γερμανική του Ιμμάνουελ Καντ στην Αγγλική).

## Γλωσσική καινοτομία μέσω νεολογίας
Μια απλή μέθοδος εισαγωγής νέων όρων σε μια γλώσσα είναι η δημιουργία ενός νεολογισμού, δηλαδή ενός εντελώς νέου λεξιλογικού στοιχείου στο λεξιλόγιο. Για παράδειγμα, ο φιλόσοφος Μάρτιν Χάιντεγκερ εισήγαγε νεολογισμούς στη μητρική γλώσσα (γερμανική) για να περιγράψει διάφορες έννοιες στην οντολογία του (όπως τους όρους *Dasein* και *Mitsein* οι οποίοι προέρχονται από τις κοινές γερμανικές λέξεις *da* και *sein*). Οι νεολογισμοί μπορούν να σχηματιστούν από εγγενή στοιχεία μιας γλώσσας (μορφηματικό υλικό, επιθήματα κ.λπ.) ή απευθείας από δάνειες λέξεις. Συχνά, οι νέες λέξεις επισημαίνονται ρητά ή έμμεσα από έναν συγγραφέα, για παράδειγμα ζητώντας συγγνώμη για τη χρήση ενός νεολογισμού ή ενός άγνωστου όρου ή προσθέτοντας γύρω του εισαγωγικά. Οι νεολογισμοί εισάγονται ενίοτε μέσω μορφολογικών δανείων, π.χ. με τη μετάφραση μιας λέξης από μια γλώσσα-πηγή στη γλώσσα-στόχο με βάση το μόρφημά της, δηλαδή λέξη προς λέξη. Η διαδικασία αυτή παράγει λεξικά ακριβείς αποδόσεις ξένων όρων στη μητρική γλώσσα.

### Δάνειες λέξεις
Καμιά φορά, εισάγονται τεχνικοί όροι από μια άλλη γλώσσα για να καλύψουν ένα κενό στο λεξιλόγιο της γλώσσας-στόχου. Για παράδειγμα, στην αρχαιότητα, οι Ρωμαίοι δεν ένιωθαν καμία ανάγκη να δημιουργήσουν ένα λατινικό αντίστοιχο του όρου *[[φιλοσοφία]]* από τα ελληνικά και συγγραφείς όπως ο Κικέρων, αν και γνώριζαν πολύ καλά το ύφος και τη σωστή λατινική φρασεολογία, φαίνεται να χρησιμοποιούν άνετα τον όρο σε όλα τα έργα τους. Στο βιβλίο του *[[Τoυσκουλανές Διατριβές|Τoυσκουλανές διατριβές]]* (1.1), ο Κικέρων αναφέρεται στη *φιλοσοφία* με τη λατινική φράση *studio sapientiae* «αναζήτηση γνώσης», αλλά επιστρέφει στη χρήση του πιο περιεκτικού ελληνικού όρου σε όλα τα έργα του. Ένα άλλο παράδειγμα στη σύγχρονη γλώσσα, στους τομείς της πολιτικής επιστήμης και της κοινωνιολογίας, ο γνωστός όρος *[[απαρτχάιντ]]* προήλθε ως δάνειο από το αφρικανικό *apart* + το επίθημα -*heid* στα τέλη της δεκαετίας του 1920 και έγινε το σλόγκαν της επίσημης κυβερνητικής πολιτικής στη Νότια Αφρική από το 1947 και μετά. Το επίσημο αγγλικό αντίστοιχο ήταν «χωριστή ανάπτυξη» (1955), ωστόσο αυτό δεν έγινε ποτέ παραγωγικό από τους θεωρητικούς της κοινωνιολογίας ή της πολιτικής, οι οποίοι υιοθέτησαν απλώς τη δάνεια λέξη στα αγγλικά. Οι Βινέ και Ντεμπαλνέ (1995, 31) περιγράφουν τον δανεισμό ως ένα μέσο «για να ξεπεραστεί ένα κενό, συνήθως μεταγλωσσικό (π.χ. μια νέα τεχνική διαδικασία, μια άγνωστη έννοια)» και «είναι η απλούστερη από όλες τις μεταφραστικές μεθόδους».

## Σημασιολογική επέκταση
Η σημασιολογική επαύξηση είναι μια ευρεία ονομασία που περιλαμβάνει σημασιολογικές προεκτάσεις, μεταφορικές χρήσεις και άλλα γλωσσικά μέσα για την εισαγωγή νέων σημασιών στις λέξεις. Αυτό συμβαίνει συχνά λόγω της γλωσσικής επαφής. Έτσι ο Ούλμαν σημείωσε σχετικά με τη συζήτησή του για την πολυσημία: «Ο σημασιολογικός δανεισμός», όπως συνήθως αποκαλείται, είναι ιδιαίτερα συχνός όταν υπάρχει στενή επαφή μεταξύ δύο γλωσσών η μία από τις οποίες χρησιμεύει ως πρότυπο για την άλλη. Ένα παράδειγμα είναι η χρήση του γνωστού αφηρημένου ουσιαστικού *alienation* στα αγγλικά για αναφορά στην κοινωνιολογική ανάλυση των εργασιακών δικαιωμάτων σε τομείς όπως η οικονομία. Στα αγγλικά, ο όρος ήταν ένας κοινός νομικός όρος, που προέρχεται από το λατινικό *alienatio* και που δήλωνε τη μεταβίβαση περιουσίας ή, ακριβέστερα, της κυριότητας, άρα την «αποξένωση» της ιδιοκτησίας από κάποιον σε κάποιον άλλον. Ο όρος έγινε ισοδύναμος με τη θεωρία του Καρλ Μαρξ για την αλλοτρίωση ή *Entfremdung*, οπότε ο αγγλικός όρος άρχισε να αποκτά μια νέα σημασία ή, μάλλον, η αρχική του σημασία επεκτάθηκε συμπεριλαμβάνοντας αυτήν τη μαρξιστική έννοια.

## Γλωσσική καινοτομία μέσω μετάφρασης: κοινωνιογλωσσικοί παράγοντες
Καμιά φορά, ένας συγκεκριμένος συγγραφέας αποφεύγει συνειδητά τα δάνεια ή τη δημιουργία νεολογισμών (όταν ένας όρος απουσιάζει στη γλώσσα του) προσπαθώντας αντ' αυτού να βασιστεί περισσότερο στο υπάρχον λεξιλόγιό της. Αυτό συνέβαινε στην αρχαία Ρώμη, όπου οι Λατίνοι συγγραφείς ήταν συχνά επιφυλακτικοί στην εισαγωγή ξένων λέξεων από τα ελληνικά. Έτσι, στο έργο *De Analogia* 1.10.4 του Ιουλίου Καίσαρα, αναφέρεται το εξής: *ut tamquam scopulum, sic fugias inauditum atque insolens verbum* "και θα πρέπει να αποφεύγεις μια λέξη που είναι παράξενη και άγνωστη σαν να ήταν βράχος"). Τέτοιες πρακτικές, κοινές στη ρωμαϊκή ελίτ, οδήγησαν σε πρόκριση των μεταφραστικών τεχνικών  έναντι της κυριολεξίας ή της πιστότητας στην πηγή (π.χ. νεολογισμοί, μορφολογικά δάνεια) και υπέρ μιας εννοιολογικής ανανέωσης χρησιμοποιώντας υπάρχοντες όρους του λατινικού λεξιλογίου (σημασιολογική επέκταση, παραγωγή κ.λπ.). Αυτή η πρακτική άλλαξε δραματικά με την πάροδο του χρόνου, καθώς οι μεταγενέστεροι Λατίνοι συγγραφείς ευνόησαν τις τεχνικές κυριολεκτικής μετάφρασης κατά την εισαγωγή νέων τεχνικών όρων στη γλώσσα, π.χ. οι τεχνικές μεταφράσεις των λογικών έργων του Αριστοτέλη από τον Βοήθιο στις αρχές του 6ου αιώνα μ.Χ.

Με παρόμοιο τρόπο, ενώ πολλές σύγχρονες γλώσσες έχουν εισαγάγει απευθείας τεχνολογικούς όρους όπως «κομπιούτερ» στο λεξιλόγιό τους (π.χ. Δανικά, Ελληνικά, Ιταλικά, Ολλανδικά), άλλες έχουν αποφύγει εντελώς τον αγγλικό *όρο* και βασίζονται σε *νεολογισμούς* με βάση το εγγενές μορφημικό υλικό της *γλώσσας* τους ή σε υπάρχοντες όρους (π.χ. 电脑 στα Κινεζικά, που σημαίνει κυριολεκτικά "ηλεκτρικός εγκέφαλος" ή tölva στα Ισλανδικά, μια σύνθεση των tala "αριθμός" and völva "προφήτις").

## Σημασία της γλωσσικής καινοτομίας στην τεχνική γλώσσα
Η καινοτομία σε μια δεδομένη γλώσσα, ιδιαίτερα στη συγγραφή εξειδικευμένων θεμάτων, δεν εμφανίζεται συνήθως από το πουθενά. Ο σχηματισμός και η σύνθεση λέξεων προκύπτουν κυρίως σε λογοτεχνικά κείμενα, όπως η ποίηση ή το θέατρο, παρά σε τεχνική συγγραφή. Αντίθετα, νέοι τεχνικοί όροι εισάγονται συχνά ως αποτέλεσμα της γλωσσικής επαφής, π.χ. της επιρροής μιας γλώσσας-πηγής σε μια γλώσσα-στόχο (των αρχαίων ελληνικών στα λατινικά, τα γερμανικά στα αγγλικά κ.λπ.). Αυτή η καινοτομία δεν είναι πάντα τυπική, π.χ. νεολογισμοί ή δάνειες λέξεις, αλλά και σημασιολογική, επεκτείνοντας την υπάρχουσα σημασία των λέξεων στη γλώσσα-στόχο έτσι ώστε να ενσωματώνει ή να περιλαμβάνει νέες έννοιες που εισάγονται στο λεξιλόγιό της.

Αυτό το φαινόμενο είναι αρχαίο και αποδεικνύεται καθοριστικό για τις απαρχές του φιλοσοφικού και επιστημονικού λεξιλογίου της Δυτικής Ευρώπης, για παράδειγμα. Πολλοί από τους αρχικούς νεολογισμούς και τις νέες σημασίες των αρχαίων ελληνικών δημιούργησαν συνεχή και μόνιμη επιρροή στους Λατίνους συγγραφείς και, στη συνέχεια, στις επμέρους γλώσσες σε όλη την Ευρώπη κατά τον Μεσαίωνα και την Αναγέννηση.

## Παραπομπές

## Βιβλιογραφία

* Dowson, C.J. (2023). *Philosophia Translata: The Development of Latin Philosophical Vocabulary through Translation of Greek. A Case Study Approach.* Brill: Leiden-Boston.
* Powell, J.G.F. (1995). ‘Cicero’s Translations from Greek,’ in J.G.F. Powell (ed.) *Cicero the Philosopher*. Oxford, 273–300.
* Renouf, A. and L. Bauer (2000). ‘Contextual Clues to Word-making,’ *International Journal of Corpus Linguistics* 5: 231–258.
* Sornig, K. (1981). *Lexical Innovation*. John Benjamins Publishing Company. 
* Ullmann, S. (1964). *Semantics. An Introduction to the Science of Meaning*. Oxford.
* Vinay, J.-P. and Darbelnet, J. (1995). *Comparative Stylistics of French and English*. Amsterdam-Philadelphia.

Κατηγορία:Εφαρμοσμένη γλωσσολογία
Κατηγορία:Νεολογισμοί