Ολοκαύτωμα στην Πολωνία

Το **Ολοκαύτωμα στην Πολωνία** ήταν ο εγκλεισμός σε γκέτο, η ληστεία, η απέλαση και η δολοφονία Εβραίων, ταυτόχρονα με άλλες ομάδες ανθρώπων με τα ίδια φυλετικά προσχήματα, στην Κατεχόμενη Πολωνία, που οργανώθηκε από τη Ναζιστική Γερμανία. Τρία εκατομμύρια Πολωνοεβραίοι δολοφονήθηκαν, κυρίως στα στρατόπεδα εξόντωσης του Χέουμνο, του Μπέλζεκ, του Σομπίμπουρ, της Τρεμπλίνκα και του Άουσβιτς-Μπίρκεναου, αντιπροσωπεύοντας το ήμισυ όλων των Εβραίων που δολοφονήθηκαν κατά τη διάρκεια του Ολοκαυτώματος σε όλη την Ευρώπη.

Κατά τη διάρκεια της ναζιστικής κατοχής, η χώρα έχασε το 20% του πληθυσμού της, ή 6 εκατομμύρια ανθρώπους, συμπεριλαμβανομένων τριών εκατομμυρίων Εβραίων (90% του εβραϊκού πληθυσμού της χώρας). Η σημαντική πολωνική εβραϊκή κοινότητα πριν από τον πόλεμο σχεδόν εξαφανίστηκε. Όλοι οι Πολωνοί, Χριστιανοί ή Εβραίοι, ήταν καταδικασμένοι στην πλήρη εξόντωση.

Το 1939, η Ναζιστική Γερμανία εισέβαλε στην Πολωνία, την ίδια ώρα που η Σοβιετική Ένωση εισέβαλλε στην Πολωνία από την ανατολή. Στην υπό γερμανική κατοχή Πολωνία, οι Εβραίοι σκοτώθηκαν, υποβλήθηκαν σε καταναγκαστικά εργασία και αναγκάστηκαν να μετακομίσουν σε γκέτο. Περίπου 7.000 Εβραίοι σκοτώθηκαν το 1939, αλλά οι ανοιχτές μαζικές δολοφονίες καταλάγιασαν μέχρι τον Ιούνιο του 1941. Η Σοβιετική Ένωση απέλασε πολλούς Εβραίους στο εσωτερικό της, όπου οι περισσότεροι επέζησαν από τον πόλεμο. Το 1941, η Γερμανία εισέβαλε στη Σοβιετική Ένωση και άρχισε τη συστηματική δολοφονία Εβραίων. 1,8 εκατ. Εβραίοι σκοτώθηκαν στην Επιχείρηση Ράινχαρντ, πυροβολήθηκαν μαζικά σε γκέτο, πέθαναν κατά τη διάρκεια της μεταφοράς με τρένο ή δολοφονήθηκαν με δηλητηριώδη αέριο στα στρατόπεδα εξόντωσης. Το 1943 και το 1944, τα υπόλοιπα στρατόπεδα εργασίας και τα γκέτο εκκαθαρίστηκαν. Πολλοί Εβραίοι προσπάθησαν να δραπετεύσουν, αλλά η επιβίωση κρυμμένοι ήταν πολύ δύσκολη λόγω παραγόντων όπως η έλλειψη χρημάτων για να πληρώσουν άτομα για βοήθεια και ο κίνδυνος κατάδοσης. Μόνο το 1 έως 2% των Πολωνοεβραίων στο γερμανικό κατεχόμενο έδαφος επέζησε.

Μετά τον πόλεμο, οι επιζώντες αντιμετώπισαν δυσκολίες στην ανάκτηση των περιουσιών τους και στην ανοικοδόμηση της ζωής τους. Ειδικά μετά το Πογκρόμ του Κιέλτσε, πολλοί κατέφυγαν σε στρατόπεδα εκτοπισμένων στην υπό συμμαχική κατοχή Γερμανία.

## Ιστορικό
Οι Εβραίοι ζούσαν στην Πολωνία από τον 12ο αιώνα. Πολλοί Πολωνοεβραίοι εγκαταστάθηκαν σε κτήματα ευγενών, όπου τους προσφέρθηκε προστασία σε αντάλλαγμα για τα οικονομικά οφέλη που μπορούσαν να παρέχουν. Υπολογίζεται ότι 3 εκατομμύρια Εβραίοι ζούσαν στην Πολωνία το 1933, περίπου το 10% του πληθυσμού. Λόγω των ιστορικών περιορισμών σε τι επαγγέλματα επιτρέπονταν να έχουν οι Εβραίοι, συγκεντρώθηκαν σε επαγγέλματα όπως το εμπόριο και οι δεξιοτεχνίες. Πολλοί ζούσαν σε μικρές πόλεις που ονομάζονται στετλ. Μετά την ίδρυση της Δεύτερης Πολωνικής Δημοκρατίας, ταυτόχρονα με την εκεχειρία της 11ης Νοεμβρίου 1918 που τερμάτισε τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, οι Εβραίοι υπέφεραν από θεσμική διάκριση και πολλοί ήταν φτωχοί.
[μικρογραφία|Εξώφυλλο του περιοδικού ''Illustrierter Beobachter'' της 15ης Νοεμβρίου 1927 του [Εθνικοσοσιαλιστικό Γερμανικό Εργατικό Κόμμα|Ναζιστικού Κόμματος, που απεικονίζει τον στερεοτυπικό *Ostjude* («Εβραίος της Ανατολής»).]]
Ο αντισημιτισμός έγινε μια κρατική ιδεολογία στη Γερμανία μετά την άνοδο της εξουσίας των Ναζί, αλλά ακόμη και πριν από αυτό, οι Εβραίοι της Ανατολικής Ευρώπης, που ονομάζονται *Ostjude* στα γερμανικά, είχαν ιδιαίτερα χαμηλή θέση στην γερμανική αντίληψη. Οι Εβραίοι στη Γερμανία είχαν την τάση να είναι κοσμικοποιημένοι και σε μεγάλο βαθμό αφομοιωμένοι στην γερμανική κοινωνία, ενώ οι περισσότεροι Πολωνοεβραίοι ζούσαν σε παραδοσιακές θρησκευτικές κοινότητες, μιλώντας γίντις και ξεχώριζαν από την ενδυμασία και τα έθιμα τους από το περιβάλλον τους. Η προκατάληψη ισχυροποιήθηκε κατά τη διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, όταν πολλοί Εβραίοι από τα κατεχόμενα ανατολικά εδάφη μετακόμισαν στη Γερμανία. Κατηγορήθηκαν από τον αντισημιτικό Τύπο και τους πολιτικούς για εγκληματική δραστηριότητα, έλλειψη υγιεινής, διάδοση ασθενειών, κερδοσκοπία, εμπορία γυναικών, διάδοση επανάστασης, και τελικά κατηγορήθηκαν για την ήττα της Γερμανίας στον πόλεμο και τα οικονομικά προβλήματα που αντιμετώπισε η Γερμανία μεταξύ των πολέμων. Σύντομα, ειδικά στον ναζιστικό Τύπο, ο όρος *Ostjude* άρχισε να χρησιμοποιείται ως συκοφαντικό όρος και ως συνώνυμο του Μπολσεβίκου και του Κομμουνιστή. Κατά τη διάρκεια του μεσοπολέμου, οι Πολωνοεβραίοι στη Γερμανία αντιμετώπισαν επίσης νομική δίωξη. Το 1918, το Πρωσικό Υπουργείο Εσωτερικών απαγόρευσε στους Πολωνοεβραίους να εισέλθουν στη χώρα με το πρόσχημα της απροθυμίας τους να εργαστούν, της χαμηλής ηθικής τους, της σωματικής ακαθαρσίας και της εξάπλωσης του τύφου από αυτούς. Το 1923, η Βαυαρική Κυβέρνηση διέταξε την απέλαση Εβραίων με πολωνική υπηκοότητα ως ανεπιθύμητους.
[μικρογραφία|Πολωνοεβραίοι που εκδιώχνονται από τη [Νυρεμβέργη.]]
Στη Πολωνία, μετά την έναρξη της Μεγάλης Ύφεσης και το θάνατο του Στρατάρχη Γιούζεφ Πιουσούτσκι το 1935, η κατάσταση των Πολωνοεβραίων επιδεινώθηκε. Η ομάδα *[[Εθνική Δημοκρατία (Πολωνία)|Endecja]]* διεξήγαγε μια εκστρατεία εναντίον των Εβραίων, που περιελάμβανε οικονομικά μποϊκοτάζ, περιορισμούς στον αριθμό των Εβραίων φοιτητών στα πανεπιστήμια και περιορισμούς στην σφαγή κοσέρ κρέατος. Η πολωνική κυβέρνηση δήλωσε την πρόθεσή της να «διευθετήσει το Εβραϊκό ζήτημα» με την μετανάστευση των περισσότερων Πολωνοεβραίων. Το 1938, μετά την έγκριση από την Πολωνία ενός νόμου για την αποπολιτογράφηση των Εβραίων που ζουν στο εξωτερικό, η Γερμανία απέάσε όλους τους Πολωνοεβραίους τον Οκτώβριο του 1938. Επειδή η Πολωνία αρνήθηκε να τους δεχτεί, αυτοί οι Εβραίοι είχαν κολλήσει σε ουδέτερη ζώνη κατά μήκος των συνόρων.

## Εισβολή στην Πολωνία
Η γερμανική Βέρμαχτ εισέβαλε στην Πολωνία την 1η Σεπτεμβρίου 1939, προκαλώντας κηρύξεις πολέμου από το Ηνωμένο Βασίλειο και τη Γαλλία. Κατά τη διάρκεια της εισβολής στην Πολωνία, 16.000 πολίτες, όμηροι και πολεμικοί κρατούμενοι μπορεί να πυροβολήθηκαν από τους Γερμανούς εισβολείς. Υπήρξε επίσης μεγάλη κλοπή και λεηλασία. Ειδικές μονάδες γνωστές ως *[[Einsatzgruppen]]* ακολούθησαν τον στρατό για να εξαλείψουν κάθε πιθανή αντίσταση. Ήδη κατά τη διάρκεια των εχθροπραξιών, οι Γερμανοί πραγματοποίησαν πογκρόμ κατά του Εβραϊκού πληθυσμού, όπως για παράδειγμα όταν 600 άνθρωποι δολοφονήθηκαν στο Πσέμισλ, 200 στην Τσενστοχόβα και 200 κάηκαν σε μια συναγωγή στο Μπέντζιν. Χιλιάδες Εβραίοι εκδιώχθηκαν σε περιοχές που κατεχόταν από σοβιετικά στρατεύματα. 6.000 Πολωνοί στρατιώτες εβραϊκής καταγωγής σκοτώθηκαν και 60.000 κρατήθηκαν αιχμάλωτοι.

Η Γερμανία απέκτησε τον έλεγχο του 1,7 εκατ. Εβραίων στην Πολωνία. Μέρη της δυτικής και βόρειας Πολωνίας προσαρτήθηκαν στη Γερμανία και ενσωματώθηκαν στην διοικητική δομή του Γερμανικού Ράιχ ως Σίχεναου, Ντάντσιχ-Δυτική Πρωσία, Βάρτελαντ και Ανατολική Άπω Σιλεσία - ενώ τα υπόλοιπα εδάφη που κατείχε η Γερμανία χαρακτηρίστηκαν ως Γενικό Κυβερνείο. Περίπου 50.000 Πολωνοί ηγέτες και διανοούμενοι συνελήφθησαν ή εκτελέστηκαν, ειδικά στη Δυτική Πρωσία, με λιγότερα θύματα στη Βάρτελαντ και λιγότερα ακόμα στο Γενικό Κυβερνείο. Οι Πολωνοεβραίοι διανοούμενοι και ηγέτες της κοινότητας δεν γλύτωσαν. Περίπου 400.000 Πολωνοί εκδιώχθηκαν από τη Βάρτελαντ στην περιοχή κατοχής του Γενικού Κυβερνείου από το 1939 έως το 1941, και η περιοχή επανεγκαταστάθηκε από εθνοτικούς Γερμανούς από την Ανατολική Ευρώπη.

Η υπόλοιπη Πολωνία κατεχόταν από τη Σοβιετική Ένωση, η οποία εισέβαλε στην Πολωνία από την ανατολή στις 17 Σεπτεμβρίου, σύμφωνα με το Γερμανοσοβιετικό Σύμφωνο. Περίπου 1,6 εκατ. Πολωνοεβραίοι ήταν υπό σοβιετική κυριαρχία, 250-300.000 από τους οποίους ήταν πρόσφυγες ή εκδιωγμένοι από τη γερμανική ζώνη κατοχής. Από τους πρόσφυγες, 35-40.000 άτομα αναγκάστηκαν στα τέλη του φθινοπώρου του 1939 να μετακινηθούν βαθιά στην Ουκρανία και τη Λευκορωσία για να εργαστούν. Η Σοβιετική Ένωση απέλασε εκατοντάδες χιλιάδες Πολωνούς πολίτες στο εσωτερικό της, σε τέσσερις μεγάλες απελάσεις. Οι Εβραίοι επηρεάστηκαν ιδιαίτερα από την τρίτη επιχείριση απέλασης, που άρχισε στις 28/29 Ιουνίου 1940, η οποία επηρέασε τους πρόσφυγες που ήθελαν να επιστρέψουν στην υπό γερμανική κυριαρχία περιοχή, αλλά στην επιστροφή των οποίων οι Γερμανοί δεν συμφώνησαν. Περισσότεροι από 77.700 Εβραίοι πρόσφυγες απελάθηκαν εκείνη τη στιγμή, αντιπροσωπεύοντας το 84% των συνολικών απελαθέντων.  Η τέταρτη επιχείριση απέλασης περιλάμβανε 7.000 Εβραίους από την περιοχή του Βίλνιους. Αν και οι περισσότεροι Εβραίοι δεν ήταν κομμουνιστές, ορισμένοι αποδέχθηκαν θέσεις στη σοβιετική διοίκηση, συμβάλλοντας στην προϋπάρχουσα αντίληψη μεταξύ πολλών μη Εβραίων ότι η σοβιετική εξουσία ήταν μια εβραϊκή συνωμοσία. Περίπου 10.000 Πολωνοεβραίοι είχαν εγκαταλείψει την ΕΣΣΔ για την Παλαιστίνη, τη Μέση Ανατολή και τη Δύση μέχρι τον Ιούνιο του 1941.

## Σχέδια μετεγκατάστασης
Ως αποτέλεσμα των εκδιωγμών και των αποδράσεων, περίπου 500.000 Εβραίοι έζησαν στις χώρες που ενσωματώθηκαν στο Ράιχ στην αρχή της γερμανικής κατοχής. Οι Γερμανοί σχεδίαζαν να απελάσουν όλους τους Εβραίους από αυτά τα εδάφη μέχρι το τέλος του 1940, οπότε το σχέδιο ήταν να τους τοποθετήσουν σε γκέτο. Προσπάθησαν να συγκεντρώσουν Εβραίους στην περιοχή του Λούμπλιν, στο Γενικό Κυβερνείο. 45.000 Εβραίοι απελάθηκαν μέχρι τον Νοέμβριο και αφέθηκαν μόνοι τους για επιβίωση, προκαλώντας πολλούς θανάτους. Οι απελάσεις σταμάτησαν στις αρχές του 1940 λόγω της αντίθεσης του Χανς Φρανκ, του διορισμένου επικεφαλής του Γενικού Κυβερνείου, ο οποίος δεν ήθελε το έδαφός του να γίνει χώρος απόρριψης για ανεπιθύμητους Εβραίους. Συνολικά, μεταξύ 80-90.000 Εβραίοι απελάθηκαν στο Γενικό Κυβερνείο από τη Βάρτελαντ εκείνη την εποχή. Ταυτόχρονα, οι φυγές, οι εκδιώξεις και οι δολοφονίες συνεχίζονταν αμείωτα. Ως αποτέλεσμα αυτών, μόνο 1.800 Εβραίοι ζούσαν στην επαρχία της Δυτικής Πρωσίας τον Φεβρουάριο του 1940. Στη Βάρτελαντ, ο αριθμός τους μειώθηκε σε 260.000. Οι απελάσεις στο Γενικό Κυβερνείο επαναλήφθηκαν τον Ιανουάριο του 1941, αλλά μόνο 2.140 Εβραίοι και 20.000 Πολωνοί απελάθηκαν από τη Βάρτελαντ.

Σε αυτό το σημείο, οι προσπάθειες να συγκεντρωθούν οι Εβραίοι σε μια συμπαγή περιοχή εγκαταλείφθηκαν και η επικέντρωση ήταν στο να χωριστούν και να κλειστούν οι Εβραίοι σε γκέτο. Ωστόσο, αυτά τα σχέδια δεν εγκαταλείφθηκαν εντελώς. Μετά την κατάκτηση της Γαλλίας το 1940, οι Ναζί σκέφτηκαν την απελάση Εβραίων στη Γαλλική Μαδαγασκάρη, αλλά αυτό αποδείχθηκε αδύνατο. Οι Ναζί υπολόγιζαν ότι οι σκληρές συνθήκες σε αυτές τις περιοχές θα σκότωναν πολλούς Εβραίους. Μετά την επίθεση στη Σοβιετική Ένωση, έγιναν σχέδια για την απομάκρυνση του Εβραϊκού πληθυσμού στις βαλτώδης περιοχές της Πολεσίας. Το φθινόπωρο του 1941, οποιοδήποτε τέτοιο σχέδιο εγκαταλείφθηκε.

## Γκετοποίηση

[εναλλ.=People walking on a paved surface around a still body|μικρογραφία|Ένα πτώμα που κείτεται σε δρόμο του [Γκέτο της Βαρσοβίας, στο Γενικό Κυβερνείο.]]
Κατά τη διάρκεια της εισβολής, οι συναγωγές κάηκαν και χιλιάδες Εβραίοι διέφυγαν ή εκδιώχθηκαν στην σοβιετική ζώνη κατοχής. Σύντομα εκδόθηκαν διάφορα αντιεβραϊκοί κανονισμοί. Τον Οκτώβριο του 1939, οι ενήλικες Εβραίοι στο Γενικό Κυβερνείο διατάχθηκαν να εκτελούν καταναγκαστική εργασία. Τον Νοέμβριο του 1939 τους διέταξαν να φορούν λευκά περιβραχιόνια. Οι νόμοι διέταξαν τον κατάσχεση της πλειοψηφίας των εβραϊκών περιουσιών και την ανάληψη των εβραϊκών επιχειρήσεων. Όταν οι Εβραίοι αναγκάστηκαν να εισέλθουν σε γκέτο, έχασαν τα σπίτια και τα υπάρχοντά τους.

Τα πρώτα ναζιστικά γκέτο δημιουργήθηκαν στη Βάρτελαντ και το Γενικό Κυβερνείο το 1939 και το 1940, με πρωτοβουλία τοπικών γερμανικών διαχειριστών. Τα μεγαλύτερα γκέτο, όπως της Βαρσοβίας και του Λοτζ, δημιουργήθηκαν σε υπάρχουσες συνοικίες και αποκλείστηκαν από φράχτες ή τείχη. Σε πολλά μικρότερα γκέτο, οι Εβραίοι αναγκάστηκαν να εισέλθουν σε φτωχές συνοικίες, αλλά χωρίς φράχτη. Τα προγράμματα καταναγκαστικής εργασίας παρέδιδαν διαβίωση σε πολλούς κατοίκους των γκέτο και σε ορισμένες περιπτώσεις τους προστάτευαν από την απέλαση. Εργαστήρια και εργοστάσια λειτουργούσαν μέσα σε μερικά γκέτο, ενώ σε άλλες περιπτώσεις οι Εβραίοι εγκατέλειπαν το γκέτο για να εργαστούν έξω από αυτό. Επειδή τα γκέτο δεν διαχωρίστηκαν από το φύλο, η οικογενειακή ζωή συνεχίστηκε. Μια ηγεσία της εβραϊκής κοινότητας (Γιούντενρατ) ασκούσε κάποια εξουσία και προσπάθησε να υποστηρίξει την εβραϊκή κοινότητα ενώ ακολουθούσε τις γερμανικές απαιτήσεις. Ως στρατηγική επιβίωσης, πολλοί προσπάθησαν να κάνουν τα γκέτο χρήσιμα για τους κατακτητές ως αποθεματικό εργασίας.

Η δύσκολη κατάσταση των Εβραίων στην πληγείσα από τον πόλεμο Πολωνία θα μπορούσε να χωριστεί σε στάδια που καθορίζονται από την ύπαρξη των γκέτο. Στη Βαρσοβία, μέχρι και το 80% των τροφίμων που καταναλώνονταν στο γκέτο εισάγονταν παράνομα. Τα κουπόνια τροφής που εισήγαγαν οι Γερμανοί παρείχαν μόνο το 9% των θερμίδων που απαιτούνταν για την επιβίωση. Τα περισσότερα γκέτο δεν ήταν πλήρως σφραγισμένα από τον έξω κόσμο και παρόλο που πολλοί Εβραίοι υπέφεραν από την πείνα, λιγότεροι πέθαναν από αυτήν επειδή ήταν σε θέση να συμπληρώσουν τις μερίδες τους από την μαύρη αγορά. Οι «παραγωγικοί» μεταξύ των γερμανικών αρχών - οι οποίοι προσπάθησαν να καταστήσουν τα γκέτο αυτοσυντηρούμενα μετατρέποντάς τα σε επιχειρήσεις - επικράτησαν εκείνων που ήθελαν να προκαλέσουν φθορά μόνο μετά την γερμανική εισβολή στη Σοβιετική Ένωση. Τα πιο εξέχοντα γκέτο σταθεροποιήθηκαν προσωρινά μέσω της παραγωγής αγαθών που απαιτούνταν στο μέτωπο, καθώς τα ποσοστά θνησιμότητας μεταξύ του εβραϊκού πληθυσμού εκεί άρχισαν να μειώνονται.

Τα γκέτο δημιουργήθηκαν τόσο στο έδαφος που εντάχθηκε στο Ράιχ όσο και στο Γενικό Κυβερνείο. Χαρακτηριστικά της Βάρτελαντ ήταν τα λεγόμενα «επαρχιακά γκέτο», τα οποία περιλάμβαναν πολλά κοντινά χωριά. Οι Γερμανοί επίσης δημιούργησαν γκέτο σε περιοχές της ανατολικής Πολωνίας που είχαν καταληφθεί ως αποτέλεσμα της εισβολής της Σοβιετικής Ένωσης το 1941Τα περισσότερα δημιουργήθηκαν στη περιοχή της Γαλικίας και στη περιοχή του Μπιαουίστοκ. Το φθινόπωρο του 1942, υπήρχαν περισσότερα από 400 γκέτο στο πολωνικό έδαφος.

## Εξολόθρευση των Εβραίων στην Ανατολική Πολωνία
Η Γερμανία και οι σύμμαχοί της εισέβαλε στη Σοβιετική Ένωση στις 22 Ιουνίου 1941. Περίπου 100.000 Πολωνοεβραίοι διέφυγαν βαθιά στην ΕΣΣΔ. Η Βέρμαχτ ακολούθησε με τέσσερις ειδικές ομάδες (Einsatzgruppen), που διέπραξαν μαζικές εκτελέσεις του εβραϊκού πληθυσμού. Από τον Σεπτέμβριο του 1941, ολόκληρες εβραϊκές κοινότητες εκκαθαρίστηκαν. Το Γενικό Κυβερνείο επεκτάθηκε με την προσθήκη της Περιφέρειας της Γαλικίας. Η Περιφέρεια του Μπιαουίστοκ ήταν αυτοδιοικούμενη. Κατά τη διάρκεια της εισβολής, οι ντόπιοι κάτοικοι πραγματοποίησαν τουλάχιστον 219 πογρόμ, σκοτώνοντας περίπου 25.000 έως 50.000 Εβραίους. Τα πογκρόμ ήταν εξαιρετικά βίαια με πολλούς Εβραίους να χτυπιούνται, να βιάζονται, να ληστεύονται και να δολοφονούνται βάναυσα. Αν και οι γερμανικές δυνάμεις προσπάθησαν να υποκινήσουν πογκρόμ, ο ρόλος τους στην πρόκληση βίας είναι αμφιλεγόμενος. Σύμφωνα με την έρευνα πολιτικής επιστήμης, τα πογκρόμ ήταν πιο πιθανό να συμβούν «όπου η πολιτική πόλωση ήταν υψηλή, όπου η εβραϊκή κοινότητα ήταν μεγάλη και όπου οι Εβραίοι πίεζαν για εθνική ισότητα τις δεκαετίες πριν από το 1941».

Παράλληλα με την Επιχείρηση Ράινχαρντ, η οποία οργανώθηκε στο Γενικό Κυβερνείο, η τελική μαζική δολοφονία του εβραϊκού πληθυσμού οργανώθηκε στη ανατολική Πολωνία την άνοιξη και το καλοκαίρι του 1942. Εβραίοι από την περιοχή της Γαλικίας μεταφέρθηκαν στα στρατόπεδα εξόντωσης στο Μπέλζεκ και στο Σομπίμπουρ, μεταξύ των οποίων περίπου 150.000 Εβραίοι απελάθηκαν στη Γαλικία από τις ρουμανικές αρχές.

## Εκκαθάριση των γκέτο
Τα σχέδια για τον θάνατο των περισσότερων Εβραίων στο Γενικό Κυβερνείο επηρεάστηκαν από διάφορους στόχους της Σούτσσταφφελ (SS), στρατιωτικών και πολιτικών διοικούντων. Εκτείνονταν από καθαρά φυλετικό έως σε πιο ρεαλιστικό, όπως η ανάγκη μείωσης της ποσότητας τροφίμων που κατανάλωναν οι Εβραίοι, προκειμένου να επιτραπεί μια μικρή αύξηση των μερίδων σε μη Εβραίους Πολωνούς, και να καταπολεμήσει την μαύρη αγορά, για να αποφευχθεί η πείνα και η αύξηση της αντίστασης μεταξύ τους. Μέχρι τα μέσα του 1942, οι Ναζιστές αποφάσισαν να επιτρέψουν μόνο 300.000 Εβραίους να επιβιώσουν στο Γενικό Κυβερνείο μέχρι το τέλος του έτους για καταναγκαστική εργασία. Για το μεγαλύτερο μέρος, μόνο εκείνοι που εργάζονταν στην παραγωγή όπλων γλύτωσαν το θάνατο. Στις 19 Ιουλίου, ο Χίμλερ διέταξε ότι «η επανεγκατάσταση ολόκληρου του εβραϊκού πληθυσμού του Γενικού Κυβερνείυο θα έπρεπε να έχει εφαρμοστεί και να ολοκληρωθεί έως τις 31 Δεκεμβρίου 1942». Από εκεί και έπειτα, οι Εβραίοι θα επιτρέπονταν να ζουν μόνο στη Βαρσοβία, την Τσενστοχόβα, την Κρακοβία και το Μαϊντάνεκ. Τα περισσότερα γκέτο εκκαθαρίστηκαν με μαζικές εκτελέσεις σε κοντινή απόσταση, ειδικά αν δεν βρίσκονταν κοντά σε ένα σιδηροδρομικό σταθμό. Τα μεγαλύτερα γκέτο συνήθως εκκαθαρίστηκαν κατά τη διάρκεια πολλαπλών απελάσεων σε στρατόπεδα εξόντωσης. Κατά τη διάρκεια αυτής της εκστρατείας περίπου 1,8 εκατ. Εβραίοι δολοφονήθηκαν στην μεγαλύτερη επιχείρηση δολοφονίας του Ολοκαυτώματος.

Για να μειωθεί η αντίσταση, στα γκέτο θα γινόταν έφοδος χωρίς προειδοποίηση, συνήθως νωρίς το πρωί, και η έκταση της επιχείρησης θα ήταν μυστική όσο το δυνατόν περισσότερο. Οι άντρες Τραβνίκι (*Trawnikimänner*), που αποτελούνταν από Σοβιετικούς αιχμάλωτους πολέμου ή η Πολωνική Μπλε Αστυνομία, θα περικύκλωναν το γκέτο ενώ η Γερμανική Αστυνομία Τάξης και η Υπηρεσία Ασφάλειας θα εκτελούσαν την επιχείρηση. Εκτός από τους ντόπιους μη Εβραίους συνεργάτες, τα Εβραϊκά Συμβούλια και η Εβραϊκή Αστυνομία των Γκέτο συχνά διατάχθηκαν να βοηθήσουν με τις ενέργειες εκκαθάρισης, αν και αυτοί οι Εβραίοι δολοφονήθηκαν στις περισσότερες περιπτώσεις αργότερα. Χαοτικές και παρορμητικές επιλογές καθόριζαν ποιος θα φορτωνόταν στα τρένα. Πολλοί Εβραίοι πυροβολήθηκαν κατά τη διάρκεια της επιχείρησης - που αποτελούν ίσως το 20% ή περισσότερο από τους συνολικούς θανάτους - συχνά αφήνοντας τα γκέτο γεμάτα με πτώματα. Οι επιζώντες Εβραίοι αναγκάστηκαν να καθαρίσουν τα πτώματα και να συλλέξουν κάθε τι πολύτιμο από τα θύματα.

### Στρατόπεδα εξόντωσης
μικρογραφία|Μεταφορά στο Χέλμνο.
Τα φορτηγά αερίων, που αναπτύχθηκαν από εκείνα που χρησιμοποιήθηκαν για να σκοτώσουν ψυχοπαθείς, από το 1939 ανατέθηκαν στις *[[Einsatzgruppen]]* και χρησιμοποιήθηκαν πρώτη φορά το Νοέμβριο του 1941. Τα θύματα αναγκάζονταν να μπουν στο φορτηγό και σκοτώνονταν με θανάσιμα καυσαέρια. Το πρώτο στρατόπεδο εξόντωσης ήταν το Χέλμνο στη Βάρτελαντ, που δημιουργήθηκε με πρωτοβουλία του ντόπιου πολιτικού διαχειριστή Άρτουρ Γκράιζερ, με την έγκριση του Χίμλερ. Ξεκίνησε τις επιχειρήσεις του τον Δεκέμβριο του 1941 χρησιμοποιώντας φορτηγά αερίων. Τον Οκτώβριο του 1941, ο ανώτερος ηγέτης των SS και της αστυνομίας του Λούμπλιν, Οντίλο Γκλομπότσνικ, ξεκίνησε το σχεδιασμό του στρατοπέδου εξόντωσης Μπέλζεκ - του πρώτου ειδικά χτισμένου στρατοπέδου εξόντωσης που θα διέθετε θαλάμους αερίων - εν μέσω αυξανόμενων συζητήσεων μεταξύ των Γερμανών διαχειριστών στην Πολωνία για την εκτέλεση σε μεγάλη κλίμακα Εβραίων στο Γενικό Κυβερνείο. Στα τέλη του 1941 στην Ανατολική Άπω Σιλεσία, οι Εβραίοι στα στρατόπεδα καταναγκαστικής εργασίας που λειτουργούσαν υπό την Επιχείρηση Σμελτ που θεωρήθηκαν «ακατάλληλοι για εργασία» άρχισαν να στέλνονται κατά ομάδες στο Άουσβιτς, όπου δολοφονήθηκαν. Τον Μάρτιο του 1942, άρχισαν δολοφονίες στο Μπέλζεκ, στοχεύοντας τους Εβραίους από το Λούμπλιν που δεν ήταν ικανοί να εργαστούν. Αυτή η ενέργεια φέρεται να μείωσε τη μαύρη αγορά και θεωρήθηκε επιτυχής για να αντιγραφεί και αλλού. Το Μπέλζεκ ήταν το πρωτότυπο στρατόπεδο στο οποίο βασίστηκαν τα υπόλοιπα.

Τα στρατόπεδα βρίσκονταν σε σιδηροδρομικές γραμμές για να διευκολύνουν τη μεταφορά Εβραίων στο θάνατό τους, αλλά σε απομακρυσμένα μέρη για να αποφευχθεί η προσοχή. Η δυσωδία που προκλήθηκε από τις επιχειρήσεις μαζικής δολοφονίας ήταν αισθητή σε οποιονδήποτε κοντά. Οι άνθρωποι συνήθως απελάσσονταν στα στρατόπεδα σε υπερπλήρη βαγόνια βοοειδών. Μέχρι και 150 άνθρωποι αναγκάστηκαν να μπουν σε ένα μόνο βαγόνι. Πολλοί πέθαναν κατά τη διάρκεια του ταξιδιού, εν μέρει λόγω της μικρής προτεραιότητας που δόθηκε σε αυτές τις μεταφορές. Η έλλειψη σιδηροδρομικής μεταφοράς μερικές φορές οδήγησε στην αναβολή ή την ακύρωση των απελάσεων. Κατά την άφιξη, από τα θύματα κλέβονταν τα υπόλοιπα υπάρχοντά τους, τα ανάγκαζαν να γδυθούν, του έκοβαν τα μαλλιά τους και τους έστελναν στους θαλάμους αερίων. Ο θάνατος από το αέριο ήταν βασανιστικός και μπορούσε να διαρκέσει μέχρι και 30 λεπτά. Οι θάλαμοι αερίων ήταν πρωτόγονοι και μερικές φορές δυσλειτουργούσαν. Μερικοί κρατούμενοι πυροβολήθηκαν επειδή οι θάλαμοι αερίων δεν λειτουργούσαν. Σε άλλα στρατόπεδα εξόντωσης, σχεδόν όλα τα άτομα σε μία μεταφορά σκοτώνονταν κατά την άφιξή τους, αλλά στο Άουσβιτς περίπου το 20-25% πέρασαν από διαλογή για εργασία, αν και πολλοί από αυτούς τους κρατούμενους πέθαναν αργότερα.

Το Μπέλζεκ, το Σομπίμπουρ και η Τρεμπλίνκα ανέφεραν συνδυασμένα έσοδα 178,7 εκατ. ράιχσμαρκ από τα υπάρχοντα που κλάπηκαν από τα θύματα τους, υπερβαίνοντας κατά πολύ τα κόστη. Συνολικά, τα στρατόπεδα απαιτούσαν την εργασία από λιγότερους από 3.000 Εβραίους κρατουμένους, 1.000 άνδρες Τραβνίκι (κυρίως ουκρανικό βοηθητικό προσωπικο) και πολύ λίγους Γερμανούς φρουρούς. Περίπου οι μισοί από τους Εβραίους που σκοτώθηκαν στο Ολοκαύτωμα πέθαναν από δηλητηριώδη αέρια. Χιλιάδες Ρομά δολοφονήθηκαν επίσης στα στρατόπεδα εξόντωσης. Οι εξεγέρσεις των κρατουμένων στη Τρεμπλίνκα και το Σομπίμπουρ σήμαιναν ότι αυτά τα στρατόπεδα τέθηκαν εκτός λειτουργίας νωρίτερα από ότι είχε προβλεφθεί. Λιγότεροι από 150 Εβραίοι επέζησαν από αυτά τα στρατόπεδα εξόντωσης.

### Γενικό Κυβερνείο

[αριστερά|μικρογραφία|Μεταφορά των κατοίκων του [Γκέτο της Κρακοβίας στο Άουσβιτς τον Μάρτιο του 1943.]]
[εναλλ.=A young boy surrounded by other unarmed civilians holds his hands over his head while a man in uniform points a submachine gun in his direction|αριστερά|μικρογραφία|Η [Εξέγερση του Γκέτο της Βαρσοβίας έγινε σημαντική ως σύμβολο της εβραϊκής αντίστασης κατά των Ναζί.]]
Η συστηματική δολοφονία ξεκίνησε στην Περιφέρεια Λούμπλιν στα μέσα Μαρτίου 1942. Το Γκέτο του Λούμπλιν εκκαθαρίστηκε μεταξύ 16 Μαρτίου και 20 Απριλίου. Πολλοί Εβραίοι πυροβολήθηκαν στο γκέτο και 30.000 απελάθηκαν στο Μπέλζεκ. Τα περισσότερα θύματα από την περιοχή του Λούμπλιν στάλθηκαν στο Σομπίμπουρ, εκτός από 2.000 άτομα για καταναγκαστική εργασία, που φυλακίστηκαν στο Μαϊντάνεκ. Η δολοφονίες διακόπηκαν στις 10 Ιουνίου, για να επαναληφθούν τον Αύγουστο και τον Σεπτέμβριο. Την ίδια στιγμή με αυτές τις δολοφονίες, πολλοί Εβραίοι απελάθηκαν από τη Γερμανία και τη Σλοβακία σε γκέτο στην περιοχή του Λούμπλιν, τα οποία είχαν εκκαθαριστεί προηγουμένως.

Από το τέλος Μαΐου και ιδιαίτερα μετά την κατάργηση των απελάσεων στο Λούμπλιν, χιλιάδες Εβραίοι απελάθηκαν από την Περιφέρεια Κρακοβίας στο Μπέλζεκ. Αυτές οι μεταφορές σταμάτησαν από μία σιδηροδρομικό αναστολή στις 19 Ιουνίου.

Το Γκέτο της Βαρσοβίας εκκαθαρίστηκε μεταξύ 22 Ιουλίου και 12 Σεπτεμβρίου. Από τον αρχικό πληθυσμό των 350.000 Εβραίων, 250.000 σκοτώθηκαν στην Τρεμπλίνκα, ένα πρόσφατα χτισμένο στρατόπεδο εξόντωσης 50 χιλιόμετρα μακριά, 11.000 απελάθηκαν σε στρατόπεδα εργασίας, 10.000 πυροβολήθηκαν στο γκέτο, 35.000 παρέμειναν στο γκέτο μετά από τελική επιλογή και περίπου 20.000 ή 25.000 κατάφεραν να κρυφτούν στο γκέτο. Οι προσπάθειες παραπλάνησης έπεισαν πολλούς Εβραίους ότι μπορούσαν να αποφύγουν την απέλαση μέχρι να είναι πολύ αργά.

Κατά τη διάρκεια μιας περιόδου έξι εβδομάδων που ξεκίνησε τον Αύγουστο, 300.000 Εβραίοι από την Περιφέρεια Ράντομ στάλθηκαν στην Τρεμπλίνκα.

Δεν υπήρχε σχεδόν καμία εβραϊκή αντίσταση στο Γενικό Κυβερνείο το 1942. Οι εξεγέρσεις του γκέτο έγιναν μόνο όταν οι κάτοικοι άρχισαν να πιστεύουν ότι ο θάνατός τους ήταν βέβαιος. Το 1943, μεγαλύτερες εξεγέρσεις στη Βαρσοβία και το Μπιαουίστοκ ανάγκασαν τους Γερμανούς να χρησιμοποιηθούν βαρέα όπλα. Η εξέγερση στη Βαρσοβία ώθησε την ηγεσία των Ναζί να εκκαθαρίσει πρόσθετα γκέτο και στρατόπεδα εργασίας στην υπό γερμανική κατοχή Πολωνία, με τους κατοίκους της να πυροβολούνται ή να απελάσσονται σε στρατόπεδα εξόντωσης, φοβούμενοι την ανάπτυξη πρόσθετης εβραϊκής αντίστασης. Παρ΄ όλα αυτά, στις αρχές του 1944 περισσότεροι από 70.000 Εβραίοι εκτελούσαν καταναγκαστική εργασία στην Γενικό Κυβερνείο.

## Ένοπλη αντίσταση και εξέγερση των γκέτο

Οι Εβραίοι αντιστάθηκαν στους Ναζί όχι μόνο με ένοπλο αγώνα, αλλά και με πνευματική και πολιτισμική αντιπολίτευση που υπεραρησε σπίστηκε την αξιοπρέπειά τους παρά τις απάνθρωπες συνθήκες ζωής σ γκέτο.ref name="Tot-Fein/Gersh"> *Also in:*  Υπήρχαν πολλές μορφές αντίστασης, αν και οι πρεσβύτεροι φοβήθηκαν μαζικά αντίποινα κατά των γυναικών και των παιδιών σε περίπτωση αντιναζιστικής εξέγερσης. Καθώς οι γερμανικές αρχές άρχισαν να εκκαθαρίζουν τα γκέτο, η ένοπλη αντίσταση προσφέρθηκε σε περισσότερες από 100 θέσεις και στις δύο πλευρές του πολωνικο-σοβιετικού συνόρου του 1939, ειδικά στην ανατολική Πολωνία. Εξεγέρσεις ξέσπασαν σε 5 μεγάλες πόλεις, 45 επαρχιακές πόλεις, 5 μεγάλα στρατόπεδα συγκέντρωσης και εξόντωσης και τουλάχιστον 18 στρατόπεδα καταναγκαστικής εργασίας.

Οι αντάρτες του Γκέτο του Νιέσβιεζ στην ανατολική Πολωνία αντιστάθηκαν στις 22 Ιουλίου 1942. Η εξέγερση του Γκέτο της Γουάχβα ξεκίνησε στις 3 Σεπτεμβρίου. Στις 14 Οκτωβρίου 1942, το Γκέτο του Μίζοτς ακολούθησε. Η πυρκαγιά στο Γκέτο της Βαρσοβίας της 18ης Ιανουαρίου 1943 οδήγησε στην μεγαλύτερη εβραϊκή εξέγερση του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, που ξεκίνησε στις 19 Απριλίου 1943. Στις 25 Ιουνίου, οι Εβραίοι του Γκέτο της Τσενστοχόβα εξεγέρθηκαν. Στη Τρεμπλίνκα, κρατούμενοι των *[[Ζοντερκομάντο]]*, οπλισμένοι με κλεμμένα όπλα, επιτέθηκαν στους φρουρούς στις 2 Αυγούστου 1943. Μια μέρα αργότερα, ξέσπασαν οι εξεγέρσεις στα γκέτο του Μπέντζιν και του Σοσνόβιετς. Στις 16 Αυγούστου ξέσπασε η εξέγερση του Γκέτο του Μπιαουίστοκ. Η εξέγερση στο στρατόπεδο εξόντωσης Σομπίμπουρ συνέβη στις 14 Οκτωβρίου 1943. Στο Άουσβιτς-Μπιρκέναου, οι εξεγερμένοι ανατίναξαν ένα από τα κρεματόρια του Άουσβιτς στις 7 Οκτωβρίου 1944. Παρόμοια αντίσταση πραγματοποιήθηκε στα γκέτο των Λουτσκ, Μινσκ Μαζοβιέτσκι, Πινσκ, Πονιάτοβα και Βίλνα.

## Διαφυγή, κρύψιμο και διάσωση

Πολλοί Εβραίοι προσπάθησαν να ξεφύγουν από το θάνατο πηδώντας από τα τρένα, αλλά οι περισσότεροι από αυτούς αμέσως επέστρεψαν στα γκέτο για να αποφύγουν τον κίνδυνο να τους καταγγείλουν οι Πολωνοί, κάτι που θα οδηγούσε σε άμεσο θάνατο. Η ικανότητα να μιλάει ένας Εβραίος πολωνικά ήταν ένας βασικός παράγοντας για να καταφέρει να επιβιώσει, όπως και οι οικονομικοί πόροι για να πληρώσει τους διασώστες.

Η απειλή της θανατικής ποινής είχε οριστεί για άτομα και τις οικογένειές τους που έκρυβαν Εβραίους. Κάθε αρχηγός χωριού ήταν υπεύθυνος για την παράδοση όλων των Εβραίων και των Σοβιετικών αιχμαλώτων πολέμου, των κομμουνιστών και άλλων ξένων στις γερμανικές αρχές κατοχής υπό την απειλή συλλογικής τιμωρίας για το χωριό. Αν και μια μελέτη διαπίστωσε ότι τουλάχιστον 700 Πολωνοί εκτελέστηκαν επειδή βοήθησαν Εβραίους, η θανατική ποινή δεν εκτελούταν πάντα στην πράξη. Τα κίνητρα των διασωστών ποικίλλουν σε ένα φάσμα από αλτρουισμό μέχρι προσδοκία για σεξ ή χρήματα. Δεν ήταν ασυνήθιστο για τους διασώστες να προδίδουν ή να δολοφονούν Εβραίους αν τα χρήματά τους τελείωναν. Επίσης, δεν ήταν ασυνήθιστο για τους ίδιους ανθρώπους να βοηθούν μερικούς Εβραίους και να κυνηγούν ή να σκοτώνουν άλλους.

Τον Σεπτέμβριο του 1942, με πρωτοβουλία της Ζόφια Κόσακ-Στσούτσκα και με οικονομική βοήθεια από το Πολωνικό Υπόγειο Κράτος, ιδρύθηκε μια Προσωρινή Επιτροπή Βοήθειας των Εβραίων (*Tymczasowy Komitet Pomocy Żydom*) με σκοπό τη διάσωση των Εβραίων. Αντικαταστάθηκε από το Συμβούλιο Βοήθειας προς τους Εβραίους (*Rada Pomocy Żydom*), γνωστό με την κωδική ονομασία Ζεγκότα και υπό την προεδρία του Γιούλιαν Γκρομπέλνι. Δεν είναι γνωστό πόσοι Εβραίοι, συνολικά, βοηθήθηκαν από τη Ζεγκότα. Κάποια στιγμή το 1943 είχε 2.500 εβραιόπουλα υπό τη φροντίδα του μόνο στη Βαρσοβία, υπό την Ιρένα Σέντλερ. Η Ζεγκότα έλαβε σχεδόν 29 εκατομμύρια ζλότι (πάνω από 5 εκατομμύρια δολάρια) από το 1942 και μετά, για πληρωμές ανακούφισης σε χιλιάδες εβραϊκές οικογένειες στην Πολωνία.

Υπολογίζεται ότι 30.000 έως 60.000 Πολωνοεβραίοι επέζησαν κρυμμένοι. Μερικοί διασώστες αντιμετώπισαν εχθρότητα ή βία για τις ενέργειές τους μετά τον πόλεμο.

Μερικοί Πολωνοί χωρικοί συμμετείχαν σε οργανωμένο από τους Γερμανούς *[[Judenjagd]]* («Κυνήγι Εβραίων») στην εξοχή, όπου σύμφωνα με τον ιστορικό Γιαν Γκραμπόφσκι, περίπου το 80% των Εβραίων που προσπάθησαν να κρυφτούν από τους Γερμανούς κατέληξαν να δολοφονούνται. Σύμφωνα με τον Γκραμπόφσκι, ο αριθμός των θυμάτων των Judenjagd θα μπορούσε να φτάσει τις 200.000 μόνο στην Πολωνία. Ο Σίμον Ντάτνερ έδωσε μια χαμηλότερη εκτίμηση - 100.000 Εβραίοι που «έπεσαν θύμα των Γερμανών και των ντόπιων βοηθών τους, ή δολοφονήθηκαν σε διάφορες ανεξήγητες περιστάσεις».

Εκτός από τους χωρικούς και τους μεμονωμένους συνεργάτες, οι γερμανικές αρχές κινητοποίησαν επίσης την προπολεμική Πολωνική Αστυνομία ως αυτό που έγινε γνωστό ως «Μπλε Αστυνομία». Μεταξύ άλλων καθηκόντων, οι Πολωνοί αστυνομικοί είχαν την αποστολή να περιπολούν τα γκέτο για Εβραίους δραπέτες και στην υποστήριξη των στρατιωτικών επιχειρήσεων κατά της πολωνικής αντίστασης. Στο αποκορύφωμα της τον Μάιο του 1944, η Μπλε Αστυνομία αριθμούσε περίπου 17.000 άνδρες. Οι Γερμανοί δημιούργησαν επίσης τη *[[Baudienst]]* («υπηερσία κατασκευών») σε αρκετές περιοχές του Γενικού Κυβερνείου. Οι στρατιώτες της *Baudienst* αναπτύσσονταν μερικές φορές για την υποστήριξη δράσεων (συγκέντρωση Εβραίων για απελάσεις ή εξόντωση), για παράδειγμα για να αποκλειστούν εβραϊκά τετράγωνα ή να ψάξουν τα σπίτια Εβραίων για κρυψώνες και πολύτιμα αντικείμενα.

Οι δεξιές Εθνικές Ένοπλες Δυνάμεις Πολωνίας (*Narodowe Siły Zbrojne*, ή *NSZ*), μια εθνικιστική, αντικομμουνιστική οργάνωση, ευρέως αντιληπτή ως αντισημιτική, συνεργάστηκαν επίσης με τους Γερμανούς σε αρκετές περιπτώσεις, σκοτώνοντας ή παραδίδοντας Εβραϊκούς αντάρτες στις γερμανικές αρχές και δολοφονώντας Εβραίους πρόσφυγες. 

Μεταξύ περίπου 30.000 Ουκρανών εθνικιστών που έφυγαν στο Γενικό Κυβερνείο, χιλιάδες προσχώρησαν ως σαμποτέρ, διερμηνείς και πολιτοφύλακες, εκπαιδευόμενοι στις γερμανικές βάσεις σε όλο την Περιφέρεια Κρακοβίας. Οι γενοκτονικές τεχνικές που έμαθαν από τους Γερμανούς, όπως ο προηγμένος σχεδιασμός των ειρηνευτικών ενεργειών, η επιλογή του τόπου και η ξαφνική περικύκλωση, έγιναν το χαρακτηριστικό των σφαγών των Πολωνών στην Βολυνία και την Ανατολική Γαλικία από τον Ουκρανικό Επαναστατικό Στρατό, που ξεκίνησαν τον Μάρτιο του 1943, και η δολοφονία Εβραίων στη Δυτική Ουκρανία, παράλληλα με την εκκαθάριση των γκέτο στο Ραϊχσκομισαριάτ Όστλαντ με εντολή του Χίμλερ. Χιλιάδες Εβραίοι που διέφυγαν από τις απελάσεις και κρυβόταν στα δάση δολοφονήθηκαν από τους Μπαντερίτες.

Η ύπαρξη παραστρατιωτικών συγκροτήσεων Ζόντερντιστ (*Sonderdienst*, «Ειδικές Υπηρεσίες») των Γερμανών από την Πολωνία ήταν σοβαρός κίνδυνος για όσους προσπάθησαν να βοηθήσουν τους Εβραίους που ζούσαν σε γκέτο σε πόλεις με σημαντικές γερμανικές και φιλογερμανικές μειονότητες, όπως στην περίπτωση των γκέτο των Ιζμπίτσα και Μινσκ Μαζοβιέτσκι, μεταξύ πολλών άλλων.

## Αριθμός θανάτων
Τα μισά από όλα τα θύματα του Ολοκαυτώματος, περίπου 3 εκατομμύρια, ήταν από την Πολωνία. Εκτιμάται ότι περίπου 350.000 Πολωνοεβραίοι επέζησαν από το Ολοκαύτωμα. Περίπου 230.000 από αυτούς επέζησαν στην ΕΣΣΔ και τα σοβιετικά ελεγχόμενα εδάφη της Πολωνίας, συμπεριλαμβανομένων ανδρών και γυναικών που διέφυγαν από περιοχές που κατεχόνταν από τη Γερμανία. Μετά το Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, πάνω από 150.000 Πολωνοεβραίοι, σύμφωνα με τον Γκζέγκος Μπέρεντ ή 180.000, σύμφωνα με τον Ντάβιντ Ένγκελ, επαναπατρίστηκαν ή εξορίστηκαν πίσω στην νέα Πολωνία, μαζί με τους νεότερους άνδρες που στρατολογήθηκαν στο Κόκκινο Στρατό από το Κρέσι το 1940-1941. Οι οικογένειές τους δολοφονήθηκαν κατά το Ολοκαύτωμα. Ο Γκούναρ Σ. Πόλσον εκτιμά ότι 30.000 Πολωνοεβραίοι επιβίωσαν στα στρατόπεδα εργασίας. Αλλά σύμφωνα με τον Ένγκελ, περίπου 70.000-80.000 από αυτούς απελευθερώθηκαν από στρατόπεδα στη Γερμανία και την Αυστρία μόνο, εκτός από το γεγονός ότι η δήλωση της δικής τους εθνικότητας δεν ήταν χρήσιμη για εκείνους που δεν είχαν την πρόθεση να επιστρέψουν. Ο Ντάριους Στόλα διαπίστωσε ότι οι πιο εύλογες εκτιμήσεις για τους Εβραίους που επέζησαν κρυμμένοι ήταν μεταξύ 30.000 και 60.000.

## Επακόλουθα
Η γερμανική παράδοση τον Μάιο του 1945 ακολούθησε μια μαζική αλλαγή στην πολιτική γεωγραφία της Ευρώπης. Τα σύνορα της Πολωνίας ανασχεδιάστηκαν από τους Συμμάχους σύμφωνα με τα αιτήματα που έκανε ο Ιωσήφ Στάλιν κατά τη διάρκεια της Διάσκεψης της Τεχεράνης, επιβεβαιώνοντας ότι δεν ήταν διαπραγματεύσιμα στη Διάσκεψη της Γιάλτας το 1945. Η πολωνική εξόριστη κυβέρνηση αποκλείστηκε από τις διαπραγματεύσεις. Το έδαφος της Πολωνίας μειώθηκε κατά περίπου 20%. Πριν από το τέλος του 1946, περίπου 1,8 εκατομμύρια Πολωνοί πολίτες εκδιώχθηκαν και αναγκαστικά εγκαταστάθηκαν εντός των νέων συνόρων. Για πρώτη φορά στην ιστορία της η Πολωνία έγινε ομοιογενής έθνος κράτος με τη βία, με τον εθνικό πλούτο να μειώνεται κατά 38%. Το οικονομικό σύστημα της Πολωνίας είχε καταστραφεί. Η ιντελιγκέντσια εξοντώθηκε σε μεγάλο βαθμό μαζί με τους Εβραίους, και ο πληθυσμός μειώθηκε κατά περίπου 33%.
[μικρογραφία|Συνάντηση μελών της Ζεγκότα το 1946, στην επέτειο της [Εξέγερση του Γκέτο της Βαρσοβίας|Εξέγερσης του Γκέτο της Βαρσοβίας, στο Πολωνικό Θέατρο.]]
Πολλοί μη Εβραίοι είχαν αποκτήσει περιουσία ή δουλειές που είχαν αφαιρεθεί από Εβραίους κατά τη διάρκεια του πολέμου, και αρνήθηκαν να παραδώσουν αυτά τα κέρδη σε Εβραίους επιζώντες. Η εξάλειψη της πολωνικής αριστοκρατίας καθώς και των Πολωνοεβραίων άνοιξε το δρόμο για τη δημιουργία μιας εθνοτικά πολωνικής μεσαίας τάξης.

Εκτιμάται ότι 650 έως 1.200 Εβραίοι σκοτώθηκαν στην Πολωνία μετά τον πόλεμο. Το πιο αξιοσημείωτο περιστατικό ήταν το πογκρόμ του Κιέλτσε τον Ιούλιο του 1946, το οποίο κόστισε τη ζωή σε 42 άτομα.

Το πολωνικό κράτος διεξήγαγε δίκες εγκληματιών πολέμου σύμφωνα με το Διάταγμα της 31ης Αυγούστου 1944. Ο ιστορικός Άντριου Κόρνμπλουθ εκτιμά ότι «πολλές ντουζίνες Πολωνοί εκτελέστηκαν επειδή κατήγγειλαν, αιχμαλώτισαν και σκότωσαν τους Εβραίους γείτονές τους κατά τη διάρκεια του πολέμου», και χιλιάδες άλλοι δράστες ερευνήθηκαν ή έλαβαν μικρότερη ποινή.

### Μετανάστευση
Πολλοί Εβραίοι, φοβούμενοι για τη ζωή τους, διέφυγαν σε στρατόπεδα εκτοπισμένων στη Γερμανία. Το πογκρόμ οδήγησε τον Μάριαν Σπιχάλσκι από το Πολωνικό Εργατικό Κόμμα της πολεμικής Πολωνίας, να υπογράψει νομοθετικό διάταγμα που επέτρεψε στους υπόλοιπους επιζώντες να εγκαταλείψουν την Πολωνία χωρίς δυτικές βίζες ή άδεια εξόδου. Αυτό χρησίμευσε επίσης για την ενίσχυση της αποδοχής της κυβέρνησης μεταξύ της αντικομμουνιστικής δεξιάς, καθώς και για την αποδυνάμωση της βρετανικής κατοχής στη Μέση Ανατολή. Οι περισσότεροι πρόσφυγες που διέσχισαν τα νέα σύνορα έφυγαν από την Πολωνία χωρίς έγκυρο διαβατήριο. Η αδιάλειπτη κυκλοφορία στα πολωνικά σύνορα αυξήθηκε δραματικά. Μέχρι την άνοιξη του 1947, μόνο 90.000 Εβραίοι παρέμειναν στην Πολωνία. Η Βρετανία απαιτούσε από την Πολωνία (μεταξύ άλλων) να σταματήσει την εβραϊκή έξοδο, αλλά η πίεσή τους ήταν σε μεγάλο βαθμό ανεπιτυχής.

Περίπου 13.000 Πολωνοεβραίοι εγκατέλειψαν τη χώρα μεταξύ 1968 και 1972 λόγω μιας κρατικής αντισημιτικής εκστρατείας. Το 2019, ο πολωνοεβραϊκός πληθυσμός εκτιμήθηκε σε 4.000.

## Κληρονομιά
[μικρογραφία|[Μνημείο των Ηρώων του Γκέτο της Βαρσοβίας. Εγκαινιάστηκε το 1948.]]
Αν και η μεταπολεμική εβραϊκή κοινότητα ήθελε να κάνει την Τρεμπλίνκα τον κύριο χώρο μνήμης, η πολωνική κυβέρνηση αποφάσισε να κατασκευάσει ένα μνημείο στο πρώην Γκέτο της Βαρσοβίας και να επικεντρώσει τις προσπάθειες μνήμης στο Άουσβιτς. Κατά τη διάρκεια της κομμουνιστικής εποχής, οι διαφορές μεταξύ διαφορετικών διωκόμενων ομάδων παραλείφθηκαν. Μνημεία δημιουργήθηκαν στο Μπέλζεκ, το Σομπίμπουρ και την Τρεμπλίνκα κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1960 ως αντίδραση στις δυτικές γερμανικές δίκες, αλλά αυτά τα στρατόπεδα παραμένουν πολύ λιγότερο γνωστά. Το πιο γνωστό μουσείο του Ολοκαυτώματος στον κόσμο είναι το Μουσείο Άουσβιτς - Μπίρκεναου, το οποίο λαμβάνει περίπου 2 εκατομμύρια επισκέπτες ετησίως (εκτ. 2021). Από το 1988, η Πορεία των Ζωντανών πραγματοποιείται ετησίως στην περιοχή του πρώην στρατοπέδου. Το Μουσείο Ιστορίας των Πολωνοεβραίων άνοιξε το 2014 στην περιοχή του πρώην Γκέτο της Βαρσοβίας και συνδέεται με το Μνημείο των Ηρώων του Γκέτο της Βαρσοβίας του 1948 και το μνημείο στην Umschlagplatz. Το φαινόμενο του τουρισμού του Ολοκαυτώματος εκτοξεύθηκε μετά το 1989 λόγω των μειωμένων ταξιδιωτικών περιορισμών και έφερε μαζί του αυξανόμενο τουρισμό και εμπορικοποίηση που μερικές φορές επικρίνονταν ως κιτς.

Το 1999, το Ινστιτούτο Εθνικής Μνήμης ιδρύθηκε προκειμένου να προωθήσει τις κρατικά χορηγούμενες ιστορικές αφηγήσεις, αν και ο βαθμός στον οποίο πολιτικοποιείται έχει αλλάξει με την πάροδο του χρόνου. Το 2018, η πολωνική κυβέρνηση προκάλεσε διπλωματική κρίση προτείνοντας την τροποποίηση του νόμου για το Ινστιτούτο Εθνικής Μνήμης, που θα είχε ορίσει έως και τρία χρόνια φυλάκισης για κάποιον που «αποδίδει στο πολωνικό έθνος ή το πολωνικό κράτος... συνυπολογισμό ευθύνης για τα ναζιστικά εγκλήματα που διαπράχθηκαν από το Τρίτο Ράιχ... ή με άλλο τρόπο ελαχιστοποιεί κατά τρόπο τη ευθύνη των πραγματικών δράστες αυτών των εγκλημάτων». Ο νόμος αναθεωρήθηκε αργότερα σε ποινική κύρωση.

## Παραπομπές


## Περαιτέρω ανάγνωση

* 
* 
* Τύντορφ, Ρισάρντ, Ζιελινσκι, Ζυγκμούντ (2023). Σωτηρία Εβραίων κατά τη διάρκεια του πολέμου από τον Πολωνικό Καθολικό Κληρικό: Η Μαρτυρία των Επιζώντων και των Σωτηρίων (PDF). Τελείο  1. - Η Εθνική Υπηρεσία Εμπορίου. Δελτίο ΕΚ 7-1983, σημείο 1.3.10 - Δωρεάν βιβλία.
* Τύντορφ, Ρισάρντ, Ζιελινσκι, Ζυγκμούντ (2023). Σωτηρία Εβραίων κατά τη διάρκεια του πολέμου από τον Πολωνικό Καθολικό Κληρικό: Η Μαρτυρία των Επιζώντων και των Σωτηρίων (PDF). Τελείο  2. - Η Εθνική Υπηρεσία Εμπορίου. Δελτίο ΕΚ 7-1983, σημείο 1.3. - Δωρεάν βιβλία.


Πολωνια