Μεταρρυθμίσεις του Πέτρου Α΄ της Ρωσίας

[μικρογραφία|383x383εσ| Ο [τσάρος Πέτρος Α΄ της Ρωσίας επί το έργον]]
Οι **μεταρρυθμίσεις του Πέτρου Α΄ του 18ου αιώνα** αφορούσαν στην κρατική και δημόσια ζωή και πραγματοποιήθηκαν κατά τη διάρκεια της βασιλείας του τσάρου Πέτρου Α΄ της Ρωσίας στο Βασίλειο της Ρωσίας από το 1696 έως το 1725.

Οι μεταρρυθμιστικές δραστηριότητες του Πέτρου Α΄ μπορούν κατά κάποιο τρόπο να χωριστούν σε δύο περιόδους: 1) Η περίοδος 1696-1700 που χαρακτηρίζεται από την Αζοφική Εκστρατεία (στα πλαίσια του ρωσοτουρκικού πολέμου του 1686–1700) και τον Βόρειο Πόλεμο (1700-1721), συμπεριλαμβανομένης της ίδρυσης της Αγίας Πετρούπολης το 1703 και της Μάχης της Πολτάβας το 1709 και 2) Η περίοδος 1721-1725 με τον σχηματισμό της Ρωσικής Αυτοκρατορίας, τις εκστρατείες στον Καύκασο και τον θάνατό του στις 28 Ιανουαρίου [8 Φεβρουαρίου] 1725.

Τα χαρακτηριστικά της πρώτης περιόδου ήταν η βιαστική και η όχι πάντα μελετημένη φύση των ενεργειών του, πιθανώς λόγω της διεξαγωγής του Βορείου Πολέμου. Οι μεταρρυθμίσεις στόχευαν κυρίως στη συγκέντρωση μέσων για τη διεξαγωγή του πολέμου κάτι το οποίο πραγματοποιούνταν με τη βία και συχνά δεν οδηγούσε στο επιθυμητό αποτέλεσμα. Εκτός από τις κυβερνητικές μεταρρυθμίσεις, στο πρώτο στάδιο υπήρξε ένας ενεργός εκσυγχρονισμός του τρόπου ζωής. Στη δεύτερη περίοδο, οι μεταρρυθμίσεις ήταν πιο συστηματικές.

Τα αποτελέσματα των μεταρρυθμίσεων ήταν η δημιουργία ενός τότε σύγχρονου τακτικού στρατού και αντίστοιχου κυβερνητικού μηχανισμού, η επιστροφή της Ρωσίας στην ενεργό εξωτερική πολιτική και η είσοδος στις τάξεις των παγκόσμιων δυνάμεων. Ωστόσο, την ίδια στιγμή οι οικονομικές δυνατότητες της χώρας δύσκολα θα μπορούσαν να ανταποκριθούν σε τέτοιες φιλοδοξίες. Πράγματι, η οικονομική κατάσταση της χώρας εμπόδισε την ανάπτυξή της και έστρωσε τον δρόμο σε μελλοντικές κρίσεις και πραξικοπήματα στα παλάτι.

Ένας αριθμός ιστορικών, για παράδειγμα, ο Βασίλη Όσιποβιτς Κλιουτσέφσκι (ρωσικά: Васи́лий О́сипович Ключевский), έχουν επισημάνει ότι οι μεταρρυθμίσεις του Πέτρου Α΄ ήταν μια φυσική συνέχεια των αλλαγών του 17ου αιώνα. Αντίθετα, άλλοι ιστορικοί όπως ο Σεργκέι Σαλαβγιόφ (ρωσικά: Сергей Соловьёв) μιλούν για την επαναστατική φύση των μεταρρυθμίσεων αυτών.

Οι απόψεις των ιστορικών ποικίλλουν σχετικά με την προσωπική συμμετοχή του Πέτρου Α΄ στις μεταρρυθμίσεις. Κάποιοι πιστεύουν ότι ο Πέτρος Α΄ δεν έπαιξε καθοριστικό ρόλο ούτε στην κατάρτιση του προγράμματος μεταρρυθμίσεων ούτε και στη διαδικασία εφαρμογής του (που του αποδόθηκε όντας τσάρος). Μια άλλη ομάδα ιστορικών, αντίθετα, γράφει για τον μεγάλο προσωπικό ρόλο του Πέτρου Α΄ στην πραγματοποίηση ορισμένων μεταρρυθμίσεων.

## Μεταρρυθμίσεις στη δημόσια διοίκηση
Επηρεασμένος από τα συχνά ταξίδια του στη Δύση, ο Πέτρος Α΄ αποφάσισε να εξευρωπαΐσει το Βασίλειο της Ρωσίας. Με την επιστροφή του στη Μόσχα, άρχισε να εισάγει «ξένα έθιμα», όπως αποκαλούνταν τότε. Οι μεταρρυθμίσεις του δεν ήταν πάντα ευπρόσδεκτες από τον κόσμο με ιδιαίτερη δυσαρέσκεια να προκαλούν οι μεταρρυθμίσεις στην ένδυση και την εμφάνιση γενικά, και η εισαγωγή του Φόρου Γενειάδας ειδικότερα.

Αρχικά ο Πέτρος Α΄ δεν είχε ξεκάθαρο πρόγραμμα μεταρρυθμίσεων στον τομέα της δημόσιας διοίκησης. Η εμφάνιση νέων κυβερνητικών θεσμών ή οι αλλαγές στη διοικητική-εδαφική διαχείριση της χώρας υπαγορευόταν από τη διεξαγωγή πολέμων που απαιτούσαν σημαντικούς οικονομικούς πόρους και γενική επιστράτευση. Το σύστημα εξουσίας που κληρονόμησε ο Πέτρος Α΄ δεν επέτρεπε τη συγκέντρωση κεφαλαίων για την αναδιοργάνωση του στρατού, την κατασκευή στόλου και την κατασκευή φρουρίων στην Αγία Πετρούπολη.

Από τα πρώτα χρόνια της πολιτικής του Πέτρου Α΄, υπήρχε μια τάση μείωσης του ρόλου της αναποτελεσματικής Δούμας των Βογιάρων (ρωσικά: Боярская дума, Μπαγιάρσκαγια Ντούμα) στην κυβέρνηση. Το 1699 η Εγγύς Καγκελαρία (ρωσ: Ближняя канцелярия, Μπλίζναγια Καντσελιάρια) οργανώθηκε υπό τον τσάρο και στις εγκαταστάσεις της συνεδρίασε αργότερα το Υπουργικό Κονσίλιο (συμβούλιο), το οποίο περιλάμβανε έως και 15 πληρεξούσιους που διαχειρίζονταν μεμονωμένα Πρικάζ (ρωσικά: приказ, πρικάς). Αυτό ήταν το πρωτότυπο της μελλοντικής Κυβερνώσας Γερουσίας που σχηματίστηκε στις 22 Φεβρουαρίου (5 Μαρτίου) του 1711. Η τελευταία αναφορά στη Δούμα των Βογιάρων (ακριβέστερα, «συνέδρια των βογιάρων») χρονολογείται το 1708: τότε, οι συμμετέχοντες στις συνεδριάσεις των Κονσιλίων θα αποκαλούνταν και βογιάροι και υπουργοί. Στα Κονσίλια από το 1708 καθιερώθηκε ένας συγκεκριμένος τρόπος λειτουργίας: κάθε υπουργός είχε ειδικές εξουσίες και τηρούνταν πρακτικά συνεδριάσεων.

Το 1711, στη θέση της Δούμας των Βογιάρων και του Κονσιλίου (συμβουλίου) που την αντικατέστησε, ιδρύθηκε η Γερουσία (ρωσικά: сенат, σενάτ). Ο Πέτρος Α΄ διατύπωσε το κύριο καθήκον της Γερουσίας ως εξής: «*Να εξετάζει τα έξοδα του κράτους και να αφήνει στην άκρη τις περιττές σπατάλες. Να μαζεύει χρήματα παντί τρόπω, αφού το χρήμα είναι η αρτηρία του πολέμου.*»

Η Γερουσία δημιουργήθηκε από τον Πέτρο Α΄ για τη διοίκηση του κράτους κατά την απουσία του μιας και ο ίδιος το καλοκαίρι του 1711 συμμετείχε στην εκστρατεία του Προύτς. Η Γερουσία αποτελούνταν από 9 άτομα (προέδρους των διοικητικών συμβουλίων) και σταδιακά μετατράπηκε από προσωρινή δομή σε ένα μόνιμο ανώτατο όργανο διακυβέρνησης και κατοχυρώθηκε με το διάταγμα του 1722. Η Γερουσία έλεγχε τη δικαιοσύνη, ήταν υπεύθυνη για το εμπόριο, τις αμοιβές και τα έξοδα του κράτους, παρακολουθούσε την εύρυθμη εκτέλεση της στρατιωτικής θητείας από τους ευγενείς και οι λειτουργίες του πρικάζ "Ραζριάντ" και του Πρικάζ των Πρεσβευτών μεταβιβάστηκαν σε αυτήν.

Στη Γερουσία οι αποφάσεις παίρνονταν συλλογικά, σε γενική συνέλευση, και κυρώνονταν με τις υπογραφές όλων των μελών. Έτσι ο Πέτρος Α΄ μεταβίβασε μέρος των εξουσιών του στη Γερουσία, αλλά ταυτόχρονα επέβαλε προσωπική ευθύνη στα μέλη της.

Ταυτόχρονα με τη Γερουσία εμφανίστηκε η θέση των μυστικών Πρακτόρων της Υπηρεσίας Φορολογικού Ελέγχου (ρωσ: фискал, φισκάλ). Τα καθήκοντα του Αρχηγού της Υπηρεσίας Φορολογικού Ελέγχου (ρωσ. обер-фискал, όμπερ-φισκάλ) (υπό τη Γερουσία) και των φορολογικών πρακτόρων στις επαρχίες ήταν να επιβλέπουν κρυφά τις δραστηριότητες των θεσμών: περιπτώσεις παραβίασης διαταγμάτων και καταχρήσεων εντοπίζονταν και αναφέρονταν στη Γερουσία και στον τσάρο. Από το 1715, οι εργασίες της Γερουσίας παρακολουθούνταν από έναν Γενικό Ελεγκτή (ρωσ. генерал-ревизор, γκενεράλ-ρεβιζορ) ο οποίος μετονομάστηκε σε Γενικό Γραμματέα (ρωσ. обер-секретарь, όμπερ-σικριτάρ) το 1718. Από το 1722, ο έλεγχος στη Γερουσία ασκείται από τον Γενικό Εισαγγελέα της Ρωσικής Αυτοκρατορίας και τον Αρχιεισαγγελέα (ρωσ. обер-прокурор), στους οποίους υπάγονταν οι εισαγγελείς των άλλων θεσμών. Καμία απόφαση της Συγκλήτου δεν ήταν έγκυρη χωρίς τη σύμφωνη γνώμη και υπογραφή του Γενικού Εισαγγελέα. Ο Γενικός Εισαγγελέας και ο αναπληρωτής του (αρχιεισαγγελέας) υπάγονταν και αναφέρονταν απευθείας στον τσάρο.

Η Γερουσία, ως κυβερνητικός θεσμός, μπορούσε να λαμβάνει αποφάσεις, αλλά απαιτούνταν ένα διοικητικό όργανο για να τις εκτελέσει. Μεταξύ 1717 - 1721 πραγματοποιήθηκε μεταρρύθμιση των εκτελεστικών οργάνων της κυβέρνησης. Παράλληλα με το σύστημα των Πρικάζ με τις ασαφείς λειτουργίες τους, δημιουργήθηκαν 13 Εκτελεστικά Σώματα (Κολλέγια, ρωσ. коллегия, καλιέγκιγια 

Κατηγορία:Μεταρρυθμίσεις
Κατηγορία:Ρωσική Αυτοκρατορία
Κατηγορία:Πέτρος Α΄ της Ρωσίας