Θάνατος και κρατική κηδεία του Λεονίντ Μπρέζνιεφ

Στις 10 Νοεμβρίου 1982, ο Λεονίντ Ιλίτς Μπρέζνιεφ, ο τρίτος Γενικός Γραμματέας του Κομμουνιστικού Κόμματος της Σοβιετικής Ένωσης (ΚΚΣΕ) και ο πέμπτος ηγέτης της Σοβιετικής Ένωσης πέθανε σε ηλικία 75 ετών, ένα μήνα πριν από τα 76α γενέθλιά του, μετά από ταλαιπωρία στην καρδιά. αποτυχία μετά από χρόνια σοβαρών παθήσεων. Ο θάνατός του αναγνωρίστηκε επίσημα στις 11 Νοεμβρίου ταυτόχρονα από τη σοβιετική ραδιοφωνία και τηλεόραση. Στον Μπρέζνιεφ έγινε κρατική κηδεία μετά από τρεις ολόκληρες ημέρες εθνικού πένθους, και στη συνέχεια θάφτηκε σε ατομικό τάφο στην Κόκκινη Πλατεία στη Νεκρόπολη του Τείχους του Κρεμλίνου. Ο Γιούρι Αντρόπωφ, ο τελικός διάδοχος του Μπρέζνιεφ ως γενικός γραμματέας, ήταν πρόεδρος της επιτροπής που ήταν επιφορτισμένη με τη διαχείριση της κηδείας του Μπρέζνιεφ, που πραγματοποιήθηκε στις 15 Νοεμβρίου 1982, πέντε ημέρες μετά τον θάνατό του. Στην κηδεία παρευρέθηκαν σαράντα τέσσερις αρχηγοί και αναπληρωτές αρχηγοί κρατών, είκοσι τέσσερις αρχηγοί και αναπληρωτές αρχηγοί κυβερνήσεων, τριάντα αρχηγοί υπουργείων εξωτερικών, δικαιοσύνης, άμυνας ή άλλων κυβερνητικών υπουργείων, έξι αρχηγοί ξένων νομοθετικών σωμάτων και πέντε πρίγκιπες. Τα περισσότερα από τα έθνη υπό την ηγεσία του Κομμουνιστικού Κόμματος του κόσμου το 1982 εκπροσωπήθηκαν, καθώς και σαράντα επτά κομμουνιστικά κόμματα από χώρες όπου το κόμμα δεν ήταν στην εξουσία έστειλαν επίσης αντιπροσώπους. Ο Πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών Ρόναλντ Ρίγκαν έστειλε τον Αντιπρόεδρο Τζορτζ Χ. Γ. Μπους. Εγκώμια απέδωσαν οι Γιούρι Αντρόπωφ, Ντμίτρι Ουστίνοφ, Ανατόλι Αλεξάντροφ, Βίκτορ Πουσκάρεφ και Αλεξέι Γκορντιένκο.

## Τελευταία χρονιά
Ο Μπρέζνιεφ είχε διάφορες καρδιαγγειακές παθήσεις από το 1974.[1] Μέχρι το 1982, το πιο επιβλαβές από αυτά είχε γίνει η αρτηριοσκλήρωση της αορτής και η καρδιακή ισχαιμία και αρρυθμία, [2] που επιδεινώθηκαν από το έντονο κάπνισμα, [3] την παχυσαρκία[4] και την εξάρτηση από ηρεμιστικά και φάρμακα για τον ύπνο. 5 ][a] Ο Μπρέζνιεφ μίλησε στο παρελθόν για το θέμα της συνταξιοδότησής του με τον Γιούρι Αντρόπωφ και τον υπουργό Εξωτερικών Αντρέι Γκρομίκο το 1979.[7] Χωρίς προηγούμενο ή διαδικασίες για την οικειοθελή αποχώρηση γενικού γραμματέα,[8][b] η πλειοψηφία του Πολιτικού Γραφείου προτιμούσε τη σταθερότητα που παρέχεται με τη διατήρηση του status quo και την αποφυγή αλλαγών στην ηγεσία[11] παρά την άποψη της μειοψηφίας την ανάγκη για «μια ανάσα καθαρού αέρα».[12] Με το αίτημα του Πολιτικού Γραφείου να παραμείνει, ο Μπρέζνιεφ δεν αποδοκίμασε: «Αν είστε όλοι αυτής της άποψης, τότε θα συνεχίσω να εργάζομαι για λίγο ακόμη».[7] Το Πολιτικό Γραφείο κατόρθωσε ονομαστικά να κρατήσει μυστικές πολλές από τις παθήσεις του Μπρέζνιεφ.[13] Ωστόσο, η απόφαση να παραιτηθεί από τη συνταξιοδότηση σήμαινε ότι από τις αρχές του 1982, μια σειρά από γεγονότα άρχισαν να δείχνουν δημόσια την παρακμή της υγείας του Μπρέζνιεφ, κατά τη διάρκεια του τελευταίου έτους της θητείας του.

### Ιανουάριος - Απρίλιος, 1982
Στην κηδεία του Μιχαήλ Σούσλοφ στις 29 Ιανουαρίου 1982, ο Μπρέζνιεφ «φαινόταν μπερδεμένος» από στοιχεία της τελετής, δείχνοντας αβεβαιότητα για το πότε να χαιρετήσει τα διερχόμενα στρατεύματα. Ενώ άλλα μέλη του Πολιτικού Γραφείου παρέμειναν όρθιοι, ο Μπρέζνιεφ εθεάθη δύο φορές να κινείται πίσω από το στηθαίο του Μαυσωλείου του Λένιν για να καθίσει σε μια καρέκλα και να πιει υγρό από μια κούπα.[14] Τρεις εβδομάδες αργότερα, ενώ παρευρέθηκε στην κηδεία του συναδέλφου του μέλους της Κεντρικής Επιτροπής, Konstantin Grushevoi, ο Μπρέζνιεφ εθεάθη να κλαίει πολύ ενώ έδινε συλλυπητήρια στη χήρα του Grushevoi - μια σκηνή που μεταδόθηκε χωρίς λογοκρισία - την πρώτη φορά που ο Μπρέζνιεφ εμφανίστηκε να ξεπερνά τα συναισθήματα στη σοβιετική τηλεόραση.[15] Στις 6 Μαρτίου 1982, ενώ βρισκόταν στο αεροδρόμιο Vnukovo για να υποδεχτεί τον επισκέπτη  Πολωνό πρωθυπουργό Βόιτσεχ Γιαρουζέλσκι, το βάδισμα του Μπρέζνιεφ ανακατεύτηκε και φαινόταν να του κόβεται η ανάσα.[16] Τέσσερις ημέρες αργότερα, στις 10 Μαρτίου, ο Μπρέζνιεφ συναντήθηκε με τον Πρόεδρο Mauno Koivisto της Φινλανδίας.[17] Σε αυτές τις συναντήσεις, καθώς και δύο ημέρες αργότερα σε ένα γκαλά για την Παγκόσμια ημέρα της Γυναίκας στο Θέατρο Μπολσόι, η υγεία του Μπρέζνιεφ βελτιώθηκε αισθητά. Η επίσκεψη του Μπρέζνιεφ στα Μπολσόι ήταν η τέταρτη δημόσια εμφάνισή του μέσα σε πέντε ημέρες.[16]

### Ατύχημα σε εργοστάσιο της Τασκένδης
Στις 21 Μαρτίου 1982, ο Μπρέζνιεφ ξεκίνησε μια επίσκεψη στη Σοβιετική Κεντρική Ασία, η οποία περιελάμβανε ένα ιδιαίτερα αυστηρό πρόγραμμα «τελετών απονομής μεταλλίων, ομιλιών και επισκέψεων σε βιομηχανικές και γεωργικές επιχειρήσεις».[18] Στις 25 Μαρτίου[19] ενώ περιόδευε στο εργοστάσιο αεροσκαφών Chkalov στην Τασκένδη με τον πρώτο γραμματέα του Κομμουνιστικού Κόμματος του Ουζμπεκιστάν Σάροφ Ρασίντοφ, ο Μπρέζνιεφ τραυματίστηκε όταν σκαλωσιές με κιγκλιδώματα κατέρρευσαν ξαφνικά κάτω από το βάρος πολλών συναρμολογημένων εργατών στο εργοστάσιο, πέφτοντας πάνω από τον Μπρέζνιεφ και της ασφαλείας του, προκαλώντας διάσειση στον Μπρέζνιεφ και κάταγμα της δεξιάς κλείδας του.[20] Η επακόλουθη μυστικότητα γύρω από αυτό το ατύχημα οδήγησε τους δυτικούς δημοσιογράφους να υποθέσουν ότι ο Μπρέζνιεφ είχε υποστεί εγκεφαλικό, υποτίθεται ότι κατά την πτήση της επιστροφής του από την Τασκένδη, καθώς δεν υπήρχαν ειδήσεις για την άφιξη του Μπρέζνιεφ στη Μόσχα μετά το ταξίδι των 2.770 χιλιομέτρων (1.720 μίλια).[21 ][22][23] Η έλλειψη βίντεο ήταν μια ασυνήθιστη παραβίαση του πρωτοκόλλου εκ μέρους του σοβιετικού τύπου, ο οποίος κατέγραφε πάντα τις αφίξεις ανώτατης ηγεσίας μετά από σημαντικές λειτουργίες στο εξωτερικό.[24] Κατά την προσγείωση στο αεροδρόμιο Vnukovo της Μόσχας, ο Μπρέζνιεφ απομακρύνθηκε από το αεροσκάφος Ilyushin Il-62 με φορείο και μεταφέρθηκε στην Πολυκλινική του Κρεμλίνου[25] όπου, σύμφωνα με δυτικές αναφορές, παρέμεινε αναίσθητος σε κώμα σε κρίσιμη κατάσταση για αρκετές ημέρες.[26 ][21] Τα τραύματα του Μπρέζνιεφ άσκησαν πρόσθετη πίεση στην ήδη επισφαλή κατάσταση της υγείας του, μια κατάσταση που συνέβαλε σε παρατεταμένο χρόνο ανάρρωσης - η σπασμένη κλείδα του, για παράδειγμα - ένας τραυματισμός που "στη συνέχεια αρνήθηκε να επιδιορθωθεί".[27]

Οι περισσότερες από τις δεσμεύσεις στο ημερολόγιο του Μπρέζνιεφ, συμπεριλαμβανομένης μιας κρατικής επίσκεψης του Προέδρου της Νότιας Υεμένης Αλί Νάσερ Μοχάμεντ, ακυρώθηκαν αμέσως μετά το ατύχημα.[28] Για το Σοβιετικό Υπουργείο Εξωτερικών, τα διπλά καθήκοντα της άρνησης των τραυματισμών του Μπρέζνιεφ και της εξήγησης των εμφανών απουσιών του έγιναν μια πιο περίπλοκη προσπάθεια. Η αρχική απάντηση του Υπουργείου ήταν να εκδώσει μια γραπτή δήλωση στις 5 Απριλίου ισχυριζόμενη ότι ο Μπρέζνιεφ βρισκόταν σε «συνήθεις χειμερινές διακοπές»,[29] αλλά η ανακοίνωσή τους δεν έκανε τίποτα για να ανακόψει μια αυξανόμενη εικασία ότι ο Μπρέζνιεφ είχε πεθάνει ως αποτέλεσμα των τραυμάτων του.[30] ] Υπό το πρίσμα αυτό, μια πληρέστερη συνέντευξη Τύπου διοργανώθηκε στην Ακαδημία Επιστημών στις 14 Απριλίου, ωστόσο, η επιλογή ενός αναπληρωτή ιατρού —του Νικολάι Νικολάγιοβιτς Μπλοκχίν, στη θέση του καρδιολόγου του Μπρέζνιεφ, Ευγκένι Τσάζοφ— έκανε ελάχιστα για να σταματήσει τις φήμες, με τον Μπλοκχίν, παπαγαλίζοντας απλώς τον προηγούμενο ισχυρισμό του Υπουργείου Εξωτερικών ότι ο Μπρέζνιεφ έκανε μια «συνήθη χειμερινή ανάπαυση».[31] Σε μια περαιτέρω προσπάθεια να προβληθεί η ομαλότητα, στις 16 Απριλίου ο υπουργός Άμυνας Ντμίτρι Ουστίνοφ έδωσε τα πρώτα δημόσια σχόλια από ένα μέλος του Πολιτικού Γραφείου μετά το ατύχημα, όταν απένειμε βραβείο στην πόλη του Σότσι, ενώ εξύμνησε το ιστορικό του Μπρέζνιεφ σε μια ομιλία του.[31][32] ] Δύο μέρες αργότερα, στις 18 Απριλίου, μια πρόταση που είχε σταλεί στους Σοβιετικούς νωρίτερα στις 6 Απριλίου από τον Αμερικανό Πρόεδρο Ρόναλντ Ρίγκαν χρησιμοποιήθηκε σε μια νεότερη προσπάθεια να αναιρέσει τις φήμες για το θάνατο του Μπρέζνιεφ. Ο Ρίγκαν είχε προσκαλέσει τον Μπρέζνιεφ να συμμετάσχει μαζί του σε μια επερχόμενη διάσκεψη των Ηνωμένων Εθνών για τον αφοπλισμό στη Νέα Υόρκη τον Ιούνιο, δηλώνοντας «Νομίζω ότι θα ήταν καλό να συζητούσαμε εκείνος κι εγώ».[33] Το Πολιτικό Γραφείο έκανε χρήση αυτής της πρότασης για να εκδώσει μια δική τους αντιπρόταση, όπου ο Μπρέζνιεφ, απαντώντας σε μια σκηνοθετημένη ερώτηση που τέθηκε στην Πράβντα, πρότεινε συνάντηση με τον Ρίγκαν είτε στη Φινλανδία είτε στην Ελβετία τον Οκτώβριο αντί για τον Ιούνιο, με την αυθαίρετη ημερομηνία του Οκτωβρίου να ορίζεται αρκετά μακριά στο μέλλον με τις ελπίδες ότι θα μπορούσε «να εξουδετερώσει τις εγχώριες και ξένες εικασίες για την υγεία του σοβιετικού ηγέτη και για τη βιωσιμότητά του ως λειτουργικού ηγέτη».[34]

Αυτό το κίνητρο σημειώθηκε από τον Αμερικανό πρέσβη στη Σοβιετική Ένωση Άρθουρ Χάρτμαν, ο οποίος πραγματοποίησε μια συνάντηση στις 19 Απριλίου με τον Σοβιετικό Υπουργό Πολιτισμού Πιότρ Ντέμιτσεφ.[31] Κατά τη συνάντηση, ο Ντέμιτσεφ τόνισε τη σημασία της διεξαγωγής μιας συνόδου κορυφής ανεξάρτητα από την ημερομηνία του Οκτωβρίου που έδωσε η απάντηση του Μπρέζνιεφ στην Πράβντα, η οποία έρχεται σε αντίθεση με την έμφαση που έδιναν τα σοβιετικά μέσα ενημέρωσης τον Οκτώβριο και όχι τον Ιούνιο. Σύμφωνα με τον Χάρτμαν, η διακύμανση των ημερομηνιών ήταν «πρόσθετη ένδειξη ότι η δημόσια αναφορά του Οκτωβρίου έχει τον απώτερο σκοπό να καθησυχάσει τους Σοβιετικούς πολίτες ότι ο Μπρέζνιεφ θα είναι ακόμα εδώ περίπου έξι μήνες από τώρα».[35] Οι φήμες αναφορικά με τον θάνατο του Μπρέζνιεφ δεν κατευνάστηκαν μέχρι τέσσερις περίπου εβδομάδες μετά το ατύχημα, στις 22 Απριλίου 1982, όταν ο Μπρέζνιεφ εμφανίστηκε τελικά στο κοινό με «πολύ αδυνατισμένος» στο Παλάτι των Συνεδρίων του Κρεμλίνου κατά τη διάρκεια των εορτασμών για την 112η επέτειο από τη γέννηση του Λένιν.

### Μάιος - Αύγουστος, 1982
Η επόμενη δημόσια εμφάνιση του Μπρέζνιεφ ήταν στους ετήσιους εορτασμούς της Πρωτομαγιάς την 1η Μαΐου 1982, όπου στάθηκε στο μπαλκόνι του Μαυσωλείου του Λένιν για ολόκληρη την παρέλαση 90 λεπτών, αν και επιδεικνύοντας μια συμπεριφορά που «επιβεβαίωσε τις προηγούμενες εντυπώσεις ενός ανθρώπου, για τον οποίο, το κοινό Οι περιστάσεις ήταν μια πίεση." Στις 25 Μαΐου, ο Μπρέζνιεφ είχε συναντήσεις με τον Αυστριακό Πρόεδρο Rudolf Kirchschläger. Την επόμενη μέρα, 26 Μαΐου, ανακοινώθηκε ότι ο Γιούρι Αντρόπωφ είχε παραιτηθεί από επικεφαλής της KGB αφού διορίστηκε κατά τη διάρκεια συνεδρίασης της ολομέλειας σε κορυφαία θέση στη Γραμματεία του Κομμουνιστικού Κόμματος. Δυτικοί αναλυτές εικάζουν ότι η μετακίνηση του Αντρόπωφ στη Γραμματεία ενίσχυσε τη θέση του μεταξύ των άλλων πιθανών διαδόχων του Μπρέζνιεφ, ενώ σημείωσαν ότι δεν υπήρξε «καμία οπισθοδρόμηση στη θέση του Κονσταντίν Τσερνιένκο», ενός συναδέλφου της Γραμματείας που, «με βάση τα στενά του συσχέτιση με τον Μπρέζνιεφ» ήταν «σίγουρο ότι θα συμμετείχε σε οποιονδήποτε αγώνα διαδοχής». Δυτικοί αναλυτές δήλωσαν επίσης ότι δεν υπήρχε «κανένα απτό σημάδι οποιασδήποτε μείωσης» στον έλεγχο του Μπρέζνιεφ.[39] Ωστόσο, οι μυημένοι στη συνάντηση της 26ης Μαΐου παρατήρησαν ότι ο Μπρέζνιεφ «δύσκολα περπατούσε» και χρειαζόταν «να τον υποστηρίξει ένας φρουρός ασφαλείας μεταμφιεσμένος σε βοηθό». Όταν ο Μπρέζνιεφ προσπάθησε να σκαρφαλώσει σε ένα άλλο σημείο της σκηνής, "παραλίγο να πέσει και ο φύλακας έπρεπε κυριολεκτικά να τον σύρει" στη θέση του, όπου κάθισε για το υπόλοιπο της συνάντησης με ένα κενό βλέμμα, σε κατάσταση παρόμοια με αυτή μιας «ζωντανής μούμιας».[40] Τον Ιούλιο, ο Μπρέζνιεφ έφυγε από τη Μόσχα για τις συνηθισμένες καλοκαιρινές του διακοπές σε ένα καταφύγιο της Μαύρης Θάλασσας στη χερσόνησο της Κριμαίας, όπου, τον Αύγουστο, τον επισκέφτηκε ο Πολωνός πρωθυπουργός Γιαρουζέλσκι, ο οποίος ενημέρωσε τον Μπρέζνιεφ με μια "εξευγενιστική περιγραφή της συνεχιζόμενης αντίστασης" στον στρατιωτικό νόμο στην Πολωνία.[41]

### Σεπτέμβριος - Οκτώβριος, 1982
Τον Σεπτέμβριο του 1982 έγιναν εικασίες από σοβιετικές κυβερνητικές πηγές σχετικά με το θέμα της συνταξιοδότησης του Μπρέζνιεφ, όταν αυτές οι πηγές πρότειναν ότι ο Μπρέζνιεφ θα μπορούσε να εγκαταλείψει την εξουσία με εξαιρετικές τιμές, πιθανώς τον Δεκέμβριο του 1982, σχετικά με την ώρα των εορτασμών για την 60η επέτειο από την επίσημη ίδρυση της Σοβιετικής Ένωσης το 1922. Δυτικοί εμπειρογνώμονες είπαν ότι οι αναφορές για την επικείμενη παραίτηση ήταν πιθανώς μέρος μιας εκστρατείας των μελών του Πολιτικού Γραφείου είτε να προσπαθήσουν να απωθήσουν τον Μπρέζνιεφ από την εξουσία είτε να υπονομεύσουν τις πιθανότητες του Τσερνιένκο σε οποιαδήποτε διαδοχή.[42] Παρά τις προτάσεις για συνταξιοδότηση, τον Σεπτέμβριο του 1982 η εμφάνιση του Μπρέζνιεφ έδειχνε ότι συνέχισε να εργάζεται. Στις 14 Σεπτεμβρίου, ο Μπρέζνιεφ επανεπιβεβαίωσε την υποστήριξή του στην Οργάνωση για την Απελευθέρωση της Παλαιστίνης.[43] Οι δηλώσεις που δόθηκαν στις 16 Σεπτεμβρίου σε δείπνο για τον επισκέπτη Πρόεδρο της Νότιας Υεμένης, Αλί Νάσερ Μοχάμεντ (που επαναπρογραμματίστηκε μετά την ακύρωση της πρώτης επίσκεψης μετά το ατύχημα του Μπρέζνιεφ στην Τασκένδη) σηματοδοτούσαν την επιθυμία του Μπρέζνιεφ να επιτρέψει στη Σοβιετική Ένωση μεγαλύτερο ρόλο σε οποιαδήποτε νέα Μέση Ανατολική ειρηνευτική διαδικασία.[44] Στις 21 Σεπτεμβρίου ο Μπρέζνιεφ συναντήθηκε με την Ινδή Πρωθυπουργό Ίντιρα Γκάντιστη Μόσχα.[45] Αν και η πρωθυπουργός μίλησε με τον Μπρέζνιεφ σχετικά με την ανησυχία της Ινδίας σχετικά με την αυξανόμενη επιρροή στο Πακιστάν από τις Ηνωμένες Πολιτείες και την Κίνα[46], σύμφωνα με πληροφορίες απέφυγε άλλες δύσκολες συζητήσεις κατά τη διάρκεια των συναντήσεών τους, λόγω της «σαθρής κατανόησης των θεμάτων» από τον Μπρέζνιεφ.[47] Την τελευταία εβδομάδα του Σεπτεμβρίου ο Μπρέζνιεφ επέστρεψε στη Σοβιετική Κεντρική Ασία, με μια επίσκεψη στο Μπακού, όπου εξέφρασε την επιθυμία να ενισχύσει τις σινο-σοβιετικές σχέσεις σε μια ομιλία που δόθηκε ενώπιον της τοπικής σοβιετικής ηγεσίας του Αζερμπαϊτζάν.[48] Η ομιλία του Μπρέζνιεφ στο Μπακού ήταν αξιοσημείωτη για μια ασυνήθιστη στιγμή «ευφροσύνης και σύγχυσης», όταν, αφού αναφέρθηκε κατά λάθος στο Αζερμπαϊτζάν ως «Αφγανιστάν», έγινε φανερό ότι ο Μπρέζνιεφ διάβαζε από λάθος ομιλία. Όταν του δόθηκε τα σωστά χαρτιά για να διαβάσει, ο Μπρέζνιεφ παρατήρησε ότι το λάθος —αν και «δεν φταίει»— θα διορθωνόταν από τον ίδιο, ξεκινώντας την ομιλία ξανά «από την αρχή».[49] Στα τέλη Οκτωβρίου ο Μπρέζνιεφ έδωσε μια ομιλία στους σοβιετικούς στρατιωτικούς ηγέτες που συγκεντρώθηκαν στο Κρεμλίνο, όπου υποσχέθηκε υποστήριξη για «μια προσπάθεια αύξησης της πολεμικής ετοιμότητας των σοβιετικών ενόπλων δυνάμεων» και για «αναβάθμιση της στρατιωτικής τεχνολογίας» για την αντιμετώπιση των Ηνωμένων Πολιτειών και των συμμάχων της, κράτη, τα οποία περιέγραψε ως απειλητικά «να ωθήσουν τον κόσμο στις φλόγες του πυρηνικού πολέμου». Ο Μπρέζνιεφ τόνισε εκ νέου την ανάγκη για καλές σχέσεις με την Κίνα, η ενθάρρυνση των οποίων περιγράφεται ως «μη μικρής σημασίας».[50][51]

Στις 30 Οκτωβρίου 1982, ο Μπρέζνιεφ αντάλλαξε την τελευταία του αλληλογραφία με τον Πρόεδρο Ρίγκαν, ο οποίος είχε γράψει δέκα ημέρες νωρίτερα σχετικά με την κατάσταση του Σοβιετικού αντιφρονούντος Ανατόλι Σχαράνσκι, ο οποίος από τις 27 Σεπτεμβρίου βρισκόταν σε απεργία πείνας ενώ ήταν φυλακισμένος στην Τσιστόπολη.[52] Ο Ρίγκαν είχε προτείνει την απελευθέρωση του Σχαράνσκι για να μπορέσει να μεταναστεύσει στο Ισραήλ.[53] Ο Μπρέζνιεφ απάντησε ότι επειδή ο Σχαράνσκι ήταν εγκληματίας στα μάτια της σοβιετικής νομολογίας, το θέμα «είναι στην αποκλειστική αρμοδιότητα του Σοβιετικού Κράτους» και ότι «δεν υπάρχουν ούτε νομικοί ούτε άλλοι λόγοι για να το λύσουμε με τον τρόπο που θα θέλατε». [54]

### Τελευταία δημόσια εμφάνιση του Νοεμβρίου
Την Κυριακή 7 Νοεμβρίου 1982, τρεις μέρες πριν πεθάνει, ο Μπρέζνιεφ γιόρτασε την 65η επέτειο της Επανάστασης των Μπολσεβίκων παρακολουθώντας την ετήσια στρατιωτική παρέλαση στην Κόκκινη Πλατεία, φορώντας βαμμένα γυαλιά για να προστατεύεται από το φως του ήλιου και δείχνοντας ελάχιστα σημάδια κινήσεων, ο Μπρέζνιεφ στεκόταν στο μπαλκόνι του Μαυσωλείου του Λένιν μαζί με άλλα μέλη του Πολιτικού Γραφείου για δύο ώρες σε χαμηλές θερμοκρασίες καθώς στρατιωτικά συντάγματα στρατευμάτων και τεθωρακισμένα περνούσαν από μπροστά παρελάυνοντας.[55] Σε ομιλία του στο Κρεμλίνο μετά την παρέλαση, ο Μπρέζνιεφ παρατήρησε την «ουσία της πολιτικής μας» της Σοβιετικής Ένωσης ως «ειρηνικότητα» και μίλησε για «ειλικρινή προσπάθεια για δίκαιη και γόνιμη συνεργασία με όλους όσους θέλουν μια τέτοια σύμπραξη», ενώ σημείωσε βαθιά πεποίθηση ότι ακριβώς ένας τέτοιος τρόπος θα οδηγήσει την ανθρωπότητα στην ειρήνη για τις ζωντανές και τις επίδοξες γενιές».[56]

## Θάνατος και ανακοίνωση
Τη Δευτέρα 8 Νοεμβρίου 1982, ο Μπρέζνιεφ πέρασε τις διακοπές της Οκτωβριανής Επανάστασης κυνηγώντας στο Ζαβίντοβο.[57] Την Τρίτη 9 Νοεμβρίου, ο Μπρέζνιεφ πέρασε το τελευταίο του πρωί στο γραφείο του στο Κρεμλίνο σε συνάντηση με τον Αντρόπωφ, δουλεύοντας σε έγγραφα και μιλώντας τηλεφωνικά με τον υπουργό Εσωτερικών Νικολάι Σσελόκοφ.[8] Τότε ο Μπρέζνιεφ πήρε τον μεσημεριανό ύπνο του. Όταν ξύπνησε, βρήκε το απογευματινό του ραντεβού με τον κουρέα Tolya να ακυρώθηκε από τον σωματοφύλακα του Μπρέζνιεφ Μεντβέντεφ, αφού ο κουρέας εμφανίστηκε στη δουλειά βαριά μεθυσμένος. (UTC+3:00). Ταξιδεύοντας με τη λιμουζίνα ZiL του Μπρέζνιεφ, ο Μεντβέντεφ άναψε ένα τσιγάρο «ώστε ο Μπρέζνιεφ να εισπνεύσει [παθητικά] τον καπνό».[59] Ο Μπρέζνιεφ αποσύρθηκε για ύπνο πριν από το βραδινό δελτίο ειδήσεων της Τρίτης, το μόνο παράπονό του ήταν ότι «δεν μπορούσε να φάει πολύ».[57] Το πρωί της Τετάρτης 10 Νοεμβρίου, οι σωματοφύλακες του Μπρέζνιεφ τον βρήκαν «να βρίσκεται ακίνητος στο κρεβάτι του».[57] Έγινε μια σύντομη προσπάθεια ανάνηψης του έως ότου ο καρδιολόγος Τσάζοφ, τον οποίο είχε καλέσει ο Μεντβέντεφ από την Πολυκλινική του Κρεμλίνου, διαπίστωσε γρήγορα ότι είχε ήδη πεθάνει για αρκετές ώρες[60] μετά από καρδιακή ανεπάρκεια.[61] Ο πρώτος υπαινιγμός προς τον σοβιετικό λαό ότι συνέβη θάνατος εντός της ανώτατης ηγεσίας ήρθε το βράδυ της Τετάρτης στις 19:15 MSK στο Channel 1, όταν ένα τηλεοπτικό πρόγραμμα προς τιμήν της «Ημέρας των ανδρών της πολιτοφυλακής» αντικαταστάθηκε από ένα ντοκιμαντέρ για τον Βλαντιμίρ. Λένιν.[62] Στις 21:00 μ.μ. στο δελτίο ειδήσεων της σοβιετικής κρατικής τηλεόρασης Vremya (Время), οι οικοδεσπότες φορούσαν σκούρα ρούχα αντί για τα συνήθως άτυπα ενδύματά τους. Ένα απρογραμμάτιστο πρόγραμμα πολεμικών αναμνήσεων προβλήθηκε μετά το δελτίο ειδήσεων, ενώ στο Κανάλι 2, ένας αγώνας χόκεϊ επί πάγου αντικαταστάθηκε από μια συναυλία με τη συμφωνία Pathétique του Τσαϊκόφσκι.[63] Στην αρχή, οι Σοβιετικοί πολίτες πίστεψαν ότι ήταν ο Αντρέι Κιριλένκο που είχε πεθάνει, καθώς δεν ήταν παρών στην 65η επέτειο της Οκτωβριανής Επανάστασης λίγες μέρες νωρίτερα[63] (πέθανε το 1990).[64] Οι εικασίες ότι ήταν ο Μπρέζνιεφ που πέθανε ξεκίνησαν όταν σημειώθηκε ότι ο Μπρέζνιεφ δεν είχε υπογράψει χαιρετιστήριο μήνυμα που δημοσίευσε το TASS προς τον Χοσέ Εντουάρντο ντος Σάντος, τον πρόεδρο της Ανγκόλας, με την ευκαιρία της Ημέρας της Ανεξαρτησίας της Αγκόλας. Τα προηγούμενα χρόνια το μήνυμα υπέγραφε από τον Μπρέζνιεφ, αλλά με την ευκαιρία αυτή υπεγράφη στο όνομα της Κεντρικής Επιτροπής.[65] Η επιβεβαίωση του θανάτου του Μπρέζνιεφ δημοσιοποιήθηκε τελικά την Πέμπτη 11 Νοεμβρίου, ταυτόχρονα από τους Σοβιετικούς ραδιοφωνικούς και τηλεοπτικούς οικοδεσπότες.[63] Η τηλεοπτική ανακοίνωση διαβάστηκε από τον Ιγκόρ Κιρρίλοφ με δάκρυα στα μάτια στις 11:00 π.μ.[66]

### Συλλυπητήρια
Μετά την είδηση του θανάτου του Μπρέζνιεφ, ο Σύρος Πρόεδρος Χαφέζ αλ Άσαντ κήρυξε επταήμερο πένθος.[67] Η Κούβα και το Λάος κήρυξαν τετραήμερο πένθος. Η Νικαράγουα, το Αφγανιστάν, το Βιετνάμ και η Καμπότζη κήρυξαν τριήμερο πένθος, ενώ η Βόρεια Κορέα κήρυξε μία ημέρα πένθους.[68][69] Η Αργεντινή κήρυξε επίσης μια ημέρα πένθους —συγκεκριμένα για τις 15 Νοεμβρίου— ενώ έδωσε εντολή να κυματίσει μεσίστιη η σημαία της Αργεντινής για τρεις ημέρες.[70] Ο Πάπας Ιωάννης Παύλος Β΄ υποσχέθηκε «μια ιδιαίτερη σκέψη για τη μνήμη του επιφανούς εκλιπόντος», ενώ ο πρώην καγκελάριος της Δυτικής Γερμανίας Χέλμουτ Σμιτ είπε ότι ο θάνατος του Μπρέζνιεφ «θα γινόταν οδυνηρά αισθητός». Η κυβέρνηση της Λαϊκής Δημοκρατίας της Κίναςεξέφρασε «βαθιά συλλυπητήρια», ενώ η Ινδή πρωθυπουργός Ίντιρα Γκάντι, της οποίας η κυβέρνηση είχε λάβει σοβιετικό στρατιωτικό εξοπλισμό μέσω της Ινδοσοβιετικής Συνθήκης Φιλίας και Συνεργασίας, είπε «[ο Μπρέζνιεφ] στάθηκε δίπλα μας στη στιγμή της ανάγκης».[63] Στο Τόκιο, ο Γενικός Γραμματέας του Υπουργικού Συμβουλίου Κιίτσι Μιγιαζάουα εξέδωσε την επίσημη δήλωση της Ιαπωνίας που περιγράφει τον θάνατο του Μπρέζνιεφ ως "ένα πραγματικά λυπηρό γεγονός για την ανάπτυξη φιλικών σχέσεων" και εξέφρασε συλλυπητήρια στην "πενθούσα οικογένεια και τον λαό της Σοβιετικής Ένωσης".[71] Ο Γάλλος πρόεδρος Φρανσουά Μιτεράν μίλησε για τον Μπρέζνιεφ ως «έναν μεγάλο ηγέτη της Σοβιετικής Ένωσης, έναν πολιτικό του οποίου ο εξέχων ρόλος στον κόσμο θα μείνει στη μνήμη της ιστορίας», ενώ η δήλωση της Βασίλισσας Ελισάβετ Β΄ περιέγραφε πώς «έμαθα με λύπη τον θάνατο του Προέδρου Μπρέζνιεφ. ", και εξέφρασα "στο όνομά μου και για λογαριασμό του βρετανικού λαού... τη συμπάθειά μας σε εσάς και στο λαό της Σοβιετικής Ένωσης."[72] Στις 12 Νοεμβρίου, ο πρόεδρος της Γουιάνας Forbes Burnham έγραψε ένα μήνυμα στο βιβλίο συλλυπητηρίων της σοβιετικής πρεσβείας στο Τζώρτζταουν, όπου σημείωσε πώς η Σοβιετική Ένωση έχασε «έναν ηγέτη και πολιτικό του οποίου το κεντρικό ενδιαφέρον και ο αυτοεπιβαλλόμενος στόχος ήταν ένας κόσμος όπου κυριαρχούσε η ειρήνη». 73] Μιλώντας σε μια τελετή για την Ημέρα των Βετεράνων, ο Αμερικανός Πρόεδρος Ρόναλντ Ρίγκαν αποκάλεσε τον Μπρέζνιεφ «μία από τις πιο σημαντικές προσωπικότητες του κόσμου για σχεδόν δύο δεκαετίες» ενώ εξέφρασε την ελπίδα του για βελτίωση στις σχέσεις Σοβιετικής Ένωσης-ΗΠΑ.[74] Στη συνέχεια, ο Ρίγκαν επισκέφτηκε τη σοβιετική πρεσβεία στην Ουάσινγκτον, στις 13 Νοεμβρίου για να υπογράψει ένα μήνυμα στο βιβλίο συλλυπητηρίων της πρεσβείας.[75] Ο Ρίγκαν αργότερα περιέγραψε ότι είχε «ένα περίεργο συναίσθημα σε εκείνο το μέρος», σημειώνοντας πώς κανείς, εκτός από τον πρεσβευτή, δεν χαμογελούσε.[76] Ο πρεσβευτής Anatoly Dobrynin παρατήρησε ότι ο Ρίγκαν εμφανιζόταν "φρουρούμενος και πολύ ανασταλμένος όταν έμπαινε στην πρεσβεία... αναρωτιόταν τι είδους μέρος ήταν", αλλά δήλωσε ότι ο Ρίγκαν φαινόταν "περισσότερος στο στοιχείο του μέχρι το τέλος της επίσκεψής του".[77]

### Διαδοχή του Αντρόπωφ
Η εικοσιτετράωρη καθυστέρηση στην κήρυξη του θανάτου του Μπρέζνιεφ θεωρήθηκε αργότερα από τους σχολιαστές του Δυτικού Κόσμου ως απόδειξη μιας συνεχιζόμενης πάλης εξουσίας στη σοβιετική ηγεσία για το ποιος θα τον διαδεχθεί ως Γενικός Γραμματέας. Πριν από αυτό, ο Γιούρι Αντρόπωφ και ο Κονσταντίν Τσερνιένκο θεωρούνταν και οι δύο ως ισότιμοι υποψήφιοι για τη θέση.[55] Όταν έγινε τελικά η ανακοίνωση που επιβεβαίωνε τον θάνατο του Μπρέζνιεφ, αναφέρθηκε ότι ο Γιούρι Αντρόπωφ εξελέγη πρόεδρος της επιτροπής που ήταν επιφορτισμένη με τη διαχείριση της κηδείας του Μπρέζνιεφ, υποδηλώνοντας ότι ο Αντρόπωφ είχε ξεπεράσει τον Τσερνιένκο ως τον πιο πιθανό διάδοχο του Μπρέζνιεφ.[63] Η εκλογή της Κεντρικής Επιτροπής με την οποία επιβεβαιώθηκε ο Αντρόπωφ ως γενικός γραμματέας πραγματοποιήθηκε στις 12 Νοεμβρίου. Η συνεδρίαση της ολομέλειας ξεκίνησε με μια ομιλία του Αντρόπωφ, όπου επαίνεσε για πρώτη φορά τον Μπρέζνιεφ, του οποίου η ζωή «τερμάτισε σε μια εποχή που οι σκέψεις και οι προσπάθειές του στράφηκαν στην επίλυση των μεγάλων καθηκόντων της οικονομικής, κοινωνικής και πολιτιστικής ανάπτυξης που είχε ορίσει το 26ο Συνέδριο», στη συνέχεια, απευθύνθηκε στα μέλη της συνεδρίασης που «συναντήθηκαν σήμερα για να εξασφαλίσουν τη συνέχιση του σκοπού για τον οποίο έδωσε τη ζωή του [78] ο Μπρέζνιεφ».[78] Αφού τηρήθηκε ενός λεπτού σιγή προς τιμήν του Μπρέζνιεφ, ο Τσερνιένκο πήρε τον λόγο για να μιλήσει για την επερχόμενη εκλογή του νέου Γενικού Γραμματέα. Ο Τσερνιένκο στην ομιλία του γρήγορα πρότεινε τον Αντρόπωφ να γίνει Γενικός Γραμματέας, δηλώνοντας ότι ο Αντρόπωφ είχε «αφομοιώσει καλά το στυλ ηγεσίας του Μπρέζνιεφ» ενώ «διέθετε σεμνότητα ... σεβασμό για τη γνώμη των άλλων συντρόφων και πάθος για συλλογική εργασία».[79] Η ψηφοφορία που ακολούθησε ήταν ομόφωνη για την επιλογή του Αντρόπωφ ως νέου Γενικού Γραμματέα.[80]

## Κηδεία
Τα τμήματα Φρουράς Taman και Kantemir της πολιτοφυλακής της Μόσχας σφράγισαν το κέντρο της Μόσχας την Παρασκευή 12 Νοεμβρίου.[81] Οι μεγάλες λεωφόροι φυλάσσονταν αυστηρά από την αστυνομία και τη στρατιωτική φρουρά της Μόσχας, ενώ στρατιώτες, φορώντας κόκκινα περιβραχιόνια με μαύρες άκρες, στέκονταν μπροστά από το Σώμα των Συνδικάτων, ενώ το ίδιο το κτίριο ήταν διακοσμημένο με πολλές κόκκινες σημαίες και άλλα κομμουνιστικά σύμβολα.[63] Η σορός του Μπρέζνιεφ βρισκόταν στην Αίθουσα των Πυλώνων ή στην Αίθουσα των Κιόνων της Βουλής των Συνδικάτων για τρεις ολόκληρες ημέρες, μια περίοδο πένθους κατά την οποία σοβιετικοί πολίτες, κυβερνητικοί αξιωματούχοι και διάφοροι ξένοι αξιωματούχοι ήρθαν για να αποτίσουν φόρο τιμής και να καταθέσουν στεφάνια στο το πόδι του βάθρου του φερέτρου του Μπρέζνιεφ. Ο Αντρόπωφ και άλλα μέλη του Πολιτικού Γραφείου απέδωσαν τα σέβη τους στην οικογένεια του Μπρέζνιεφ, συμπεριλαμβανομένης της χήρας του Βικτόρια Μπρέζνιεβα, της κόρης του Γκαλίνα Μπρέζνιεβα και του γιου Γιούρι Μπρέζνιεφ, οι οποίοι κάθονταν όλοι σε έναν χώρο υποδοχής δίπλα στο βάθρο του φερέτρου του Μπρέζνιεφ.[82] Παρά το επίσημο καθεστώς αθεΐας του σοβιετικού κράτους, ο Πατριάρχης Ποιμήν, Πατριάρχης Μόσχας και πάσης Ρωσίας της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας, παρευρέθηκε στο λαϊκό προσκύνημα του Μπρέζνιεφ μαζί με τρεις Μητροπολίτες και έναν Αρχιεπίσκοπο. Ο Ποιμήν, ο οποίος από καταπίεση υποστήριξε τις σοβιετικές πολιτικές στο εσωτερικό και στο εξωτερικό, διατηρώντας το εκκλησιαστικό του έργο «εντός των ορίων που καθόρισε το κράτος», εξέφρασε επίσης τα συλλυπητήριά του στη χήρα και την κόρη του Μπρέζνιεφ κατά την επίσκεψή του.[83] Την ημέρα της κηδείας, τη Δευτέρα 15 Νοεμβρίου, το φέρετρο του Μπρέζνιεφ τοποθετήθηκε σε μια άμαξα πυροβολικού και ρυμουλκήθηκε από ένα λαδοπράσινο τεθωρακισμένο όχημα BRDM-2 του Κόκκινου Στρατού σε μια πομπή προς το Μαυσωλείο του Λένιν στην Κόκκινη Πλατεία. Στην κεφαλή της πομπής, ένα μεγάλο πορτρέτο του Μπρέζνιεφ έφεραν μέλη του στρατού[84] τους οποίους, με τη σειρά τους, ακολούθησαν τα μέλη της οικογένειας του Μπρέζνιεφ, δεκάδες στεφάνια και τα στρατιωτικά και πολιτικά μετάλλια του Μπρέζνιεφ που μετέφεραν οι Σοβιετικοί συνταγματάρχες και άλλοι στρατιωτικοί.[85] Κατά τη διάρκεια των σοβιετικών κηδειών, τα μετάλλια του αποθανόντος τοποθετούνται σε μαξιλάρια που αργότερα συνοδεύουν το φέρετρο σε μια πομπή μέχρι τον τάφο.[86] Καθώς ο Μπρέζνιεφ είχε περισσότερα από διακόσια μετάλλια, έπρεπε να τοποθετηθούν αρκετά σε κάθε μαξιλάρι. Η συνοδεία μεταλλίων του Μπρέζνιεφ περιελάμβανε τελικά σαράντα τέσσερα άτομα.[87] Εκτός από τους σοβιετικούς αξιωματούχους, ξένους αξιωματούχους και άλλους VIP που συγκεντρώθηκαν στην εξέδρα της Κόκκινης Πλατείας, πολλοί απλοί Σοβιετικοί πολίτες συγκεντρώθηκαν στην Κόκκινη Πλατεία για να λειτουργήσουν ως «σιωπηλό» κοινό. Λόγω ανησυχιών για τον μεγάλο αριθμό αξιωματούχων που ήταν παρόντες, αυτός ο ορθογώνιος χώρος πολιτών περιβαλλόταν από έναν κλοιό ασφαλείας δύο αλυσίδων στρατιωτικών και πολιτικών αξιωματικών, ένας κλοιός που δεν έσπασε παρά μόνο όταν ο τελευταίος από τους αξιωματούχους είχε φύγει από την Κόκκινη Πλατεία.[88] ]

### Εγκωμιασμοί
Μόλις η νεκρώσιμη ακολουθία έφτασε στην Κόκκινη Πλατεία, αποχαιρέτησαν τον Μπρέζνιεφ μιλώντας εγκωμιαστικά από το μπαλκόνι του Μαυσωλείου Λένιν ο Αντρόπωφ, ο υπουργός Άμυνας Ντμίτρι Ουστίνοφ και τρεις εκπρόσωποι του «λαού»: ο Πρόεδρος της Ακαδημίας Επιστημών Ανατόλι Αλεξάντροφ, ένας εργάτης του Εργοστασίου Υπολογιστικών και Αναλυτικών Μηχανών της Μόσχας, ο Βίκτορ Βικτόροβιτς Πουσκάρεφ. και ο Αλεξέι Φεντόροβιτς Γκορντιένκο, ο πρώτος γραμματέας της Επιτροπής Πόλης Ντνιπροντζερζίνσκ του Κομμουνιστικού Κόμματος της Ουκρανικής ΣΟΣΔ,[89] η πόλη όπου ο Μπρέζνιεφ ξεκίνησε το κομματικό του έργο το 1937.[90] Ο εγκωμιαστικός λόγος του Αντρόπωφ προσέφερε έπαινο για την πολιτική ύφεσης του Μπρέζνιεφ, όπου «πολέμησε σταθερά, με όλη τη φλόγα της ψυχής του, για τη χαλάρωση της διεθνούς έντασης, για την απελευθέρωση της ανθρωπότητας από την απειλή του πυρηνικού πολέμου», καθώς και έπαινο για την «ενίσχυση του συνοχή της σοσιαλιστικής κοινότητας και ενότητα του διεθνούς κομμουνιστικού κινήματος».[91] Το εγκώμιο του Ουστίνοφ έθιξε παρομοίως τον ρόλο του Μπρέζνιεφ ως «εξαιρετικού αρχιτέκτονα της ύφεσης» ενώ ανέφερε τη θέση του Μπρέζνιεφ ως πολιτικού επιτρόπου στη Σοβιετική 18η Στρατιά κατά τη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, σημειώνοντας πώς ο Μπρέζνιεφ οδήγησε τους άνδρες του «με τη φλογερή λέξη του κόμματος».[92] Το εγκώμιο του Ανατόλι Αλεξάντροφ σημείωσε πώς ο Μπρέζνιεφ «αξιολόγησε βαθιά και σωστά την απαραίτητη σχέση μεταξύ θεμελιώδους και εφαρμοσμένης έρευνας», με τον Μπρέζνιεφ να παρέχει «μεγάλη βοήθεια στην ανάπτυξη νέων τομέων της επιστήμης» μέσω της «δημιουργίας της ενεργειακής βάσης της Σοβιετικής Ένωσης» και ότι Με αυτόν τον τρόπο, ο Μπρέζνιεφ «πέτυχε πολλαπλή αύξηση της οικονομικής και αμυντικής ισχύος της χώρας μας».[93] Το εγκώμιο του Πουσκάρεφ επαίνεσε τον Μπρέζνιεφ για το «πόσο κοντά του πήρε τις ανάγκες του λαού, τις οδηγίες των εκλογέων», ενώ αναγνώρισε «με πόση ζεστασιά αντιμετώπιζε κάθε άτομο με το οποίο έπρεπε να συναντηθεί». Το εγκώμιο του Γκορντιένκο περιέγραψε τον Μπρέζνιεφ ως κάποιον «σπάνιας γοητείας» που «συνδέθηκε στενά με την πατρίδα του, με την κομματική οργάνωση της πόλης μας», όπου, παρ' όλη την πολυάσχολη δουλειά του, εξακολουθούσε να «έβρισκε χρόνο και ευκαιρία να εμβαθύνει στις υποθέσεις μας, υποστηρίζοντάς μας μια θερμή λέξη και μια πατρική συμβουλή». Ο Γκορντιένκο επέστησε την προσοχή στους εργαζόμενους του Ντνιπροντζερζίνσκ και ολόκληρης της περιοχής Ντνιπροπετρόβσκ, καθώς «αισθανόταν συνεχώς την προσοχή και τη φροντίδα του αγαπημένου μας Λεονίντ Ιλίτς Μπρέζνιεφ», όπου οι «θερμές, ειλικρινείς συνομιλίες του με συμπατριώτες» άφησαν τους συνομιλητές να κατανοήσουν το «βαθύ και ουσιαστικό» ενδιαφέρον του Μπρέζνιεφ για τη ζωή και το έργο τους».[93]

### Ταφή
Μετά την παράδοση των εγκώμιων, μια στρατιωτική ορχήστρα έπαιξε το τρίτο μέρος της Σονάτας του Σοπέν Νο. 2 καθώς οι παλαίμαχοι με επικεφαλής τον Αντρόπωφ και τον Νικολάι Τίχονοφ μετέφεραν το φέρετρο σε έναν τάφο που βρίσκεται ακριβώς στα αριστερά του τάφου του Γιάκοβ Σβερντλόφ, βοηθού του Λένιν, και αριστερά του τάφου του Φέλιξ Ντζερζίνσκι, ιδρυτή της μυστικής αστυνομίας. Η οικογένεια του Μπρέζνιεφ έκανε τότε τον αποχαιρετισμό της, με τη χήρα του Βικτώρια και την κόρη του Γκαλίνα να φιλούν τον Μπρέζνιεφ στο πρόσωπο σύμφωνα με τις ρωσικές ορθόδοξες παραδόσεις.[94] Καθώς το σώμα του Μπρέζνιεφ κατέβαινε στον τάφο, τα ρυμουλκά στον ποταμό της Μόσχας ήχησαν τις κόρνες των σημάτων τους.[92] Ο σοβιετικός εθνικός ύμνος παίχτηκε μαζί με την τελετουργική εκτόξευση πολλών βόλων πυροβολικού.[95] Ενώ οι νεκροθάφτες άρχισαν να φτυαρίζουν το χώμα, η οικογένεια του Μπρέζνιεφ και οι συνάδελφοί του που περιέβαλλαν αμέσως τον τάφο, πέταξαν προσεκτικά χώμα από τις δικές τους χούφτες, σύμφωνα με τις σοβιετικές ταφικές παραδόσεις.[96] Το τέλος της ταφής περιλάμβανε μια στρατιωτική παρέλαση με ναύτες με μαύρες στολές, στρατεύματα πεζικού ντυμένα στα καφέ, συνοριακές μονάδες με σκούρο πράσινο χρώμα και αεροπόρους με μπλε στολές να βαδίζουν ως σειρές δεκάδων στην Κόκκινη Πλατεία.[97] Σύμφωνα με πληροφορίες, το σώμα του Μπρέζνιεφ υπέστη δύο πτώσεις προτού ταφεί. Η πρώτη συνέβη στις 12 Νοεμβρίου, όταν το σώμα του Μπρέζνιεφ έπεσε από τον πυθμένα του φέρετρου καθώς το σήκωναν στη θέση του στο βάθρο του στο λαϊκό προσκύνημα στο Σώμα των Συνδικάτων. Μετά από αυτό το περιστατικό, κατασκευάστηκε ένα νέο, επιμεταλλωμένο φέρετρο και καθώς το κατέβαζαν στον τάφο στις 15 Νοεμβρίου, οι νεκροθάφτες δεν μπορούσαν να αντέξουν το βάρος του και το φέρετρο έπεσε με ένα δυνατό χτύπημα στον τάφο.[98] Το δεύτερο περιστατικό πτώσης της σορού του Μπρέζνιεφ αμφισβητείται από έναν από τους νεκροθάφτες, τον Γκεόργκι Κοβαλένκο, ο οποίος το 1990 έδωσε μια περιγραφή του γεγονότος σε ένα συμπλήρωμα Sobesednik στην Κομσομόλσκαγια Πράβντα, εφημερίδα της Κομσομόλ, όπου δήλωσε ότι κατέβασε το φέρετρο του Μπρέζνιεφ ";όπως ενδείκνυται . . γρήγορα και απαλά σαν από ανελκυστήρα υψηλής ταχύτητας». Ο Κοβαλένκο δήλωσε ότι ο ήχος που έμοιαζε με σύγκρουση που άκουσαν οι θεατές στην τηλεόραση κατά τη διάρκεια μιας ζωντανής μετάδοσης της κηδείας ήταν στην πραγματικότητα "ο ήχος του ρολογιού του Κρεμλίνου και ένας τιμητικός χαιρετισμός με βολή κανονιού".[99]

### Ξένες αντιπροσωπίες
Μετά την κηδεία στην Κόκκινη Πλατεία, πραγματοποιήθηκε στην Αίθουσα του Αγίου Γεωργίου του Κρεμλίνου μια δεξίωση υποδοχής συλλυπητηρίων για συμμετέχουσες αντιπροσωπίες από εκπροσώπους ξένων κρατών και Κομμουνιστικών Κομμάτων, με παρόντα τέσσερα αξιωματούχα μέλη της Σοβιετικής Ηγεσίας: τον Γενικό Γραμματέα Αντρόπωφ (ως επικεφαλή του ΚΚΣΕ), τον Αναπληρωτή Πρόεδρο του Ανωτάτου Σοβιέτ Βασίλι Κουζνετσόφ (ως μεταβατικό αρχηγό του κράτους), τον Πρωθυπουργό Νικολάι Τίχονοφ (ως επικεφαλή της κυβέρνησης) και τον Υπουργό Εξωτερικών Γκρομίκο (ως επικεφαλή των εξωτερικών υποθέσεων).[94] Κάθε αντιπροσωπεία στάθηκε στην ουρά για να χαιρετήσει τους τέσσερις αρχηγούς σε μια πομπή που διήρκησε λίγο λιγότερο από μία ώρα. Ένας μεγάλος αριθμός ξένων αντιπροσωπειών Κομμουνιστικών Κομμάτων παρευρέθηκε στην κηδεία του Μπρέζνιεφ παρά τις προσπάθειες του Διεθνούς Τμήματος να περιορίσει τη διασπορά των προσκλήσεων. Μη θέλοντας να εμφανιστούν οι «μικροί τηγανητές», οι προθέσεις του Τμήματος ματαιώθηκαν όταν αντιπροσωπείες απλώς παρέκαμψαν το Τμήμα και πήγαν στις σοβιετικές πρεσβείες που βρίσκονται στις αντίστοιχες χώρες τους για να «αρπάξουν» οι ίδιες εισιτήρια.[100] Ο Βρετανός υπουργός Εξωτερικών Φράνσις Πιμ δεν κατάφερε να πείσει την πρωθυπουργό Μάργκαρετ Θάτσερ να παραστεί στην κηδεία. Η Θάτσερ, της οποίας οι σχέσεις με τον Πιμ ήταν «παγωμένες», παρέμενε «δύσπιστη ως προς την ιδέα ότι οι συνομιλίες κορυφής μεταξύ των ηγετών των δύο υπερδυνάμεων θα μπορούσαν να κάνουν καλό», και ως εκ τούτου ήταν «επιφυλακτική για στενότερη επαφή με τον κομμουνιστικό κόσμο».[101 ] Η Θάτσερ απέλυσε τον Πιμ από τη θέση του υπουργού Εξωτερικών το 1983 και αργότερα συμφώνησε να παραστεί στις κηδείες του Αντρόπωφ το 1984 και του Τσερνιένκο το 1985. Ο Καναδός Πρωθυπουργός Πιερ Τρυντώ δέχθηκε πιέσεις από ορισμένα μέλη της κυβέρνησής του για να μην παραστεί στην κηδεία του Μπρέζνιεφ, ιδίως από τον Καναδό Πρέσβη στις Ηνωμένες Πολιτείες Άλλαν Γκότλιμπ, ο οποίος πρότεινε έντονες εγχώριες ανησυχίες από την πολωνο-καναδική διασπορά για τη σοβιετική υποστήριξη του στρατιωτικού νόμου. Η Πολωνία θεώρησε πρέπον να στείλει τον Γενικό Κυβερνήτη Έντουαρντ Σρέγιερ.[102] Παρόλα αυτά, ο Τρυντώ αποφάσισε να παραστεί στην κύρια κηδεία στην Κόκκινη Πλατεία και στο λαϊκό προσκύνημα στη Βουλή των Συνδικάτων με τον 10χρονο γιο του, τον μελλοντικό πρωθυπουργό Τζάστιν Τρυντώ.[103] Στη δεξίωση της κηδείας που έγινε στην Αίθουσα του Αγίου Γεωργίου ο Πιερ Τρυντώ παρευρέθηκε μόνος.[104]

Η Ινδή Πρωθυπουργός Ίντιρα Γκάντι αναχώρησε από τη Μόσχα αμέσως μετά την κηδεία και την δεξίωση συλλυπητηρίων στην Αίθουσα του Αγίου Γεωργίου προκειμένου να παραστεί στην κηδεία του Ινδού πνευματικού ηγέτη Vinoba Bhave, ο οποίος είχε πεθάνει νωρίτερα εκείνη την ημέρα.[105] Η Ιταλία - εκείνη την εποχή, το δυτικό έθνος με τον μεγαλύτερο αριθμό μελών του Κομμουνιστικού Κόμματος που υπηρετούσαν στην κυβέρνηση - έστειλε μια αντιπροσωπεία αποτελούμενη από πέντε άτομα, συμπεριλαμβανομένου του Προέδρου της Ιταλικής Γερουσίας και του πρώην πρωθυπουργού Αμίντορε Φανφάνι, του Υπουργού Εξωτερικών Εμίλιο Κολόμπο· και τρία από τα 310 μέλη του Κομμουνιστικού Κόμματος που υπηρετούν στο ιταλικό νομοθετικό σώμα: του γερουσιαστή Πάολο Μπουφαλίνι, του Μέλους της Βουλής των Αντιπροσώπων Giancarlo Pajetta. και του συναδέλφου μέλους της Βουλής των Αντιπροσώπων και Γενικού Γραμματέα του Ιταλικού Κομμουνιστικού Κόμματος, Ενρίκο Μπερλινγκουέρ.[100] Αν και προσκεκλημένη, η Αλβανία ήταν εμφανής ως το μόνο έθνος υπό την ηγεσία των κομμουνιστών που δεν έστειλε αντιπροσωπεία στην κηδεία.[106]

### Αμερικανική αντιπροσωπεία
Σύμφωνα με τον Πρόεδρο Ρίγκαν, οι Σοβιετικοί πρότειναν ότι οποιαδήποτε αμερικανική αντιπροσωπεία στην κηδεία δεν θα έπρεπε να αποτελείται από περισσότερα από τρία άτομα.[74] Ο Αμερικανός Υπουργός Εξωτερικών Τζορτζ Σουλτς και ο Σύμβουλος Εθνικής Ασφάλειας Γουίλιαμ Κλαρκ προσπάθησαν και οι δύο να πείσουν τον Ρίγκαν να παραστεί στην κηδεία. Ωστόσο, ο Ρίγκαν αποφάσισε να μην πάει, με τους αξιωματούχους της διοίκησης να αναφέρουν ότι οι σοβιετικοί και οι Αμερικανοί ηγέτες δεν έκαναν ποτέ τέτοιες χειρονομίες παρουσίας στο παρελθόν, μαζί με την ανησυχία για το ενδεχόμενο η παρουσία του Ρίγκαν να θεωρηθεί «υποκριτική» υπό το φως των προηγούμενων επικρίσεών του εις βάρος των Σοβιετικών.[65] Ο ίδιος ο Ρίγκαν δήλωσε σε συνέντευξη Τύπου ότι η απόφασή του να μην παρευρεθεί επηρεάστηκε επιπρόσθετα από μια σύγκρουση στα χρονοδιαγράμματα, με το δικό του πρόγραμμα να απαιτεί "επισκέψεις εδώ από έναν αρχηγό κράτους την επόμενη εβδομάδα".[107] Αυτό έγινε σε σχέση με την επικείμενη επίσκεψη του Χέλμουτ Κολ, του μεταβατικού καγκελάριου της Δυτικής Γερμανίας μετά την κατάρρευση της σοσιαλδημοκρατικής κυβέρνησης του Χέλμουτ Σμιτ τον Οκτώβριο του 1982, η πρώτη επίσκεψη του οποίου στον Λευκό Οίκο ως καγκελάριος είχε προγραμματιστεί για τη Δευτέρα, 15 Νοεμβρίου 1982, την ίδια ημέρα ως η κηδεία του Μπρέζνιεφ.[108] Ο ΡΊγκαν είπε επίσης ότι ενώ «ο στόχος μας είναι και θα παραμείνει η αναζήτηση ειρήνης» με τους Σοβιετικούς, πίστευε ότι μια τέτοια έρευνα θα μπορούσε να συνεχιστεί «χωρίς τη συμμετοχή μου στις λειτουργίες».[107] Στη θέση της δικής του παρουσίας ο ΡΊγκαν έστειλε μια αντιπροσωπεία με επικεφαλής τον Αντιπρόεδρο Μπους, ο οποίος έτυχε να βρισκόταν στο εξωτερικό για να πραγματοποιήσει μια περιοδεία επτά εθνών στην Αφρική εκείνη την εποχή.[109] Αφού έλαβε ειδοποίηση από τον Ρίγκαν ότι τον ανακατευθύνει στην κηδεία, ο Μπους πέταξε από το Λάγος της Νιγηρίας στη Φραγκφούρτη της Δυτικής Γερμανίας, όπου η πλειοψηφία των βοηθών και του προσωπικού που τον συνόδευαν στην αφρικανική περιοδεία αποβιβάστηκαν για να περιμένουν ενώ ο Μπους συνέχιζε για τη Μόσχα χωρίς αυτούς. [110] Κατά την άφιξή του στο αεροδρόμιο Sheremetyevo στις 14 Νοεμβρίου, ο Μπους και η δεύτερη κυρία Μπάρμπαρα Μπους—μαζί με τον Σουλτς, που είχε φτάσει νωρίτερα από την Ουάσινγκτον[111]— μεταφέρθηκαν στο Σώμα των Συνδικάτων όπου συγχωνεύθηκαν ως αντιπροσωπεία με τον Αμερικανό πρεσβευτή στη Σοβιετική Ένωση Άρθουρ Χάρτμαν και την σύζυγο του πρέσβη Ντόνα. Καθώς μια ορχήστρα μέσα στην Αίθουσα των Κιόνων έπαιζε το Åse's Death από τον Peer Gynt του Έντβαρντ Γκριγκ, οι πέντε Αμερικανοί έφτασαν σε πομπή προς τους πρόποδες του βάθρου του φερέτρου του Μπρέζνιεφ, όπου απέδωσαν τα σέβη τους σκύβοντας το κεφάλι. Όταν η ομάδα γύρισε να φύγει, ένας αξιωματικός του σοβιετικού πρωτοκόλλου τους έκανε νόημα σε μια περιοχή όπου κάθονταν τα μέλη της οικογένειας του Μπρέζνιεφ, οπότε η χήρα του Μπρέζνιεφ, Βικτώρια, σηκώθηκε για να χαιρετήσει τον Μπους, ο οποίος της μετέφερε τα «συλλυπητήρια του Ρίγκαν και του αμερικανικού λαού. [112]

Ο Γκάς Χολ, ο επί μακρόν Γενικός Γραμματέας του Αμερικανικού Κομμουνιστικού Κόμματος, παρευρέθηκε στην κηδεία του Μπρέζνιεφ χωριστά από την επίσημη αμερικανική αντιπροσωπεία.[113] Ο Αμερικανός επιχειρηματίας Άρμαντ Χάμερ, στενός γνωστός του Μπρέζνιεφ, έφερε στην κηδεία τον φίλο του Αμερικανό παραγωγό ταινιών Τζέρι Γουάιντραουμπ. Αφού ο Γουάιντραουμπ ανέφερε προηγουμένως στον Αντιπρόεδρο Μπους ότι δεν είχε πρόσκληση και δεν θα παρευρεθεί, τελικά του χορηγήθηκε και κάθισε σε ένα τμήμα VIP κοντά στο Μαυσωλείο, εκπλήσσοντας τον Μπους (καθισμένος πιο μακριά) που αναρωτήθηκε πώς γίνεται ήταν ότι ήρθε να δει τον Γουάιντραουμπ «όχι μόνο στην κηδεία, αλλά βασικά καθισμένος μέσα στο φέρετρο».[114] Σύμφωνα με τον Γουάιντραουμπ, ο Μπους παραπονέθηκε ότι αυτός και ο Σούλτς κάθονταν «πίσω, μακριά από τις κάμερες» επειδή «οι Ρώσοι δεν ήθελαν να τους βλέπουν στην τηλεόραση».[115] Ενώ βρισκόταν πιο μακριά από το Μαυσωλείο από ό,τι ήταν ο Γουάιντραουμπ, ο Μπους ήταν ακόμα καθισμένος από την σκοπιά του «πολύ κοντά στο μπροστινό μέρος» (οι πρώτες σειρές της κερκίδας της Κόκκινης Πλατείας) που του πρόσφεραν μια πλεονεκτική θέση στην «ελίτ φρουρά αρματωμένη που βαδίζει σε βηματισμό που του θύμιζε χήνα, παρελαύνοντας».[116]

### Συνάντηση Μπους - Αντρόπωφ
Μετά την επικήδειο δεξίωση στην Αίθουσα του Αγίου Γεωργίου, ο Αντρόπωφ και ο υπουργός Εξωτερικών Γκρομίκο πραγματοποίησαν μια επίσημη συνάντηση με τους Μπους, Σούλτς και Χάρτμαν σε μια από τις κρατικές αίθουσες υποδοχής του παλατιού του Κρεμλίνου.[117] Η συνάντηση ήταν το υψηλότερο επίπεδο που πραγματοποιήθηκε μεταξύ των Αμερικανών και των Σοβιετικών από τη σύνοδο κορυφής Κάρτερ-Μπρέζνιεφ 3+1/2 χρόνια νωρίτερα. Κατά τη διάρκεια της συνάντησης, ο Αντρόπωφ εξέφρασε ανησυχίες σχετικά με τις Ηνωμένες Πολιτείες, ειδικότερα, την πεποίθησή του ότι «λόγω των ενεργειών των ΗΠΑ, επί του παρόντος σχεδόν ολόκληρο το απόθεμα σταθερότητας μεταξύ των δύο χωρών ... είχε σπαταληθεί απρόσεκτα».[118] Ο Αντρόπωφ επέκρινε ότι « Η αμερικανική παρέμβαση στις εσωτερικές σοβιετικές υποθέσεις είναι απαράδεκτη» λίγο πριν προχωρήσει για να ολοκληρώσει τη δήλωσή του, οπότε ζήτησε συγγνώμη για την άσκηση κριτικής στις Ηνωμένες Πολιτείες «σε αυτήν, όχι την πιο ευοίωνη περίσταση» όπου «είχαν έρθει [ο Μπους] και ο υπουργός Σούλτς στη Μόσχα για να εκφράσουν τα συλλυπητήρια και τη συμπάθειά τους στη Σοβιετική Ένωση αυτή τη στιγμή της θλίψης.»[119] Ο Μπους απάντησε πως λυπόταν για την έλλειψη χρόνου που τον εμπόδισε είτε να αντικρούσει τους ισχυρισμούς του Αντρόπωφ είτε να «αναλύσει τον κατάλογο των σοβιετικών ενεργειών που θα θεωρούσαν οι ΗΠΑ εχθρικές». .[120] Ο Μπους συνέχισε περιγράφοντας πτυχές της κηδείας που τράβηξαν το ενδιαφέρον του, όπως «οι νεαροί άνδρες που είχαν παρελάσει στην παρέλαση στην τελετή σήμερα», μια παράσταση που του θύμισε με αγάπη τους τέσσερις γιους του (που ήταν παρόμοιας ηλικίας) .[121] Ο Μπους ανέφερε επίσης την ελπίδα του ότι οι σχετικές διαπραγματεύσεις ΗΠΑ-Σοβιετικής Ένωσης που ήταν σε εξέλιξη εκείνη την εποχή στη Γενεύη θα συνεχίσουν να «αποφέρουν καρπούς».[122] Μετά τη συνάντηση με τον Αντρόπωφ, ο Μπους και ο Σούλτς οδηγήθηκαν στην αμερικανική πρεσβεία για να συναντηθούν με επτά Πεντηκοστιανούς που είχαν βρει καταφύγιο μέσα και ζούσαν στην πρεσβεία από τον Ιούνιο του 1978, αφού τους αρνήθηκαν τη βίζα εξόδου από τη Σοβιετική Ένωση. Ο Μπους και ο Σούλτς εξέφρασαν και οι δύο την ελπίδα τους ότι «θα έρθει σύντομα η ώρα που θα μπορέσουν να φύγουν».[123] Ο Μπους μεταφέρθηκε στη συνέχεια στο αεροδρόμιο όπου, μετά από μια σύντομη στάση στη Φρανκφούρτη για να παραλάβει τους βοηθούς και το προσωπικό του που περίμεναν, συνέχισε την αφρικανική περιοδεία του πετώντας στο Χαράρε για μια κρατική επίσκεψη στη Ζιμπάμπουε.[124]

Στην έκθεσή του για τη διαδικασία της κηδείας που έστειλε στον Ρίγκαν ο Μπους ενώ βρισκόταν ακόμη στο Air Force Two, ο Μπους δήλωσε ότι ο Αντρόπωφ «φαινόταν σίγουρος για τον εαυτό του» και ότι «μεγάλο μέρος της ρητορικής ήταν προβλέψιμο και καταγγελτικό».[125] Ο Μπους περιέγραψε τη μοναδική στιγμή ευγένειας κατά τη συνάντηση του Αντρόπωφ που συνέβη όταν ο Αντρόπωφ «χαμογέλασε» στην πρόταση του Μπους ότι ο καθένας τους είχε κάτι κοινό, με τον Μπους να ήταν Διευθυντής της CIA την ίδια εποχή που ο Αντρόπωφ ήταν επικεφαλής της KGB.[126] Ο Σούλτς συναντήθηκε με τον Ρίγκαν στο Οβάλ Γραφείο όταν επέστρεψε στην Ουάσιγκτον για να συζητήσουν την επίσκεψη της κηδείας. Ο Σούλτς παραδέχτηκε ότι το αρχικό του ένστικτο που ευνοούσε την παρουσία του Ρίγκαν στην κηδεία αποδείχθηκε λάθος και ότι ο Ρίγκαν "είχε δίκιο που δεν πήγε".[127]

Κατηγορία:Θάνατοι και κρατικές κηδείες σοβιετικών ηγετών