Ελληνικές φορεσιές

[μικρογραφία|Ελληνικές παραδοσιακές φορεσιές ([Μουσείο Μπενάκη)]]
Κάθε ελληνική φορεσιά ή καλύτερα **ελληνική τοπική φορεσιά** είναι ένα σύνολο ενδυμάτων, που χαρακτηρίζει μια ομάδα ανθρώπων που ζουν μέσα στον ελληνικό χώρο. Λειτουργεί όπως κάθε ενδυμασία: ντύνει και στολίζει το σώμα, και παρουσιάζει την όψη που επιθυμεί να δώσει εκείνος που την φορά στους τρίτους, παρέχοντας στον εαυτό του σιγουριά και άνεση. Μέσα στη συντηρητική και  αυστηρή κοινωνία του χωριού και της μικρής πόλης, η σιγουριά και η άνεση πετυχαίνονται με την ομοιομορφία που προσφέρει μια στολή. Η στολή βασίζεται στην παράδοση και στη συντηρητικότητα και διαφέρει ριζικά από τη μόδα που βασίζεται στην αλλαγή. Η συντηρητικότητα στη φορεσιά δημιουργεί απαγορευτικά ταμπού, αλλά και ταμπού που λειτουργούν δίνοντας μαγικές ιδιότητες σε ορισμένα της τμήματα (ποδιά, ζωνάρι, κεφαλόδεσμοι κ.α.). Τα ενδύματα μιας συντηρητικής ομάδας μορφοποιούνται κατά εποχές από την επίδραση μιας άλλης δυνατότερης ανθρώπινης ομάδας. Εξαρτώνται όμως πάντα από τα τοπικά υλικά και το εμπόριο (άστυ – ύπαιθρος, κατακτητές – υπόδουλοι).

## Γενικά
Οι τοπικές φορεσιές όπως εξελίχθηκαν από την Βυζαντινή Αυτοκρατορία  και πέρα, δεν έχουν καμιά σχέση με τα αρχαιοελληνικά ενδύματα. Η ουσιαστική διαφορά από το αρχαιοελληνικό, με δωρική την προέλευση, ένδυμα στο μεταβυζαντινό δημιουργείται από τη φορά του στημονιού του υφάσματος πάνω στο κορμί. Τα ενδύματα αυτά είχαν το φάρδος του υφάσματος για μάκρος και, κατά βάση, ήταν άκοπα (φαρδύς όρθιος αργαλειός), ενώ τα μεταβυζαντινά ενδύματα έχουν το μήκος του υφάσματος για μάκρος και σχηματίζονται από τη συρραφή πολλών κομματιών υφάσματος (στενός πλαγιαστός αργαλειός).

Οι ελληνικές φορεσιές έχουν τολμηρούς χρωματικούς συνδυασμούς και παρουσιάζουν συχνά μεγάλη φαντασία στον τρόπο πού φοριούνται τα διάφορα τμήματα τους και στα χίλια δύο στολίδια πού τις ποικίλλουν. Σήμερα, οι ελληνικές φορεσιές, απλοποιημένες και συχνά παρανοημένες, φοριούνται μόνο σε ορισμένα μέρη τις γιορτές και σε διάφορες τουριστικές εκδηλώσεις.

## Γυναικείες φορεσιές

Οι γυναικείες φορεσιές του τόπου μας ανήκουν ουσιαστικά σε δύο μεγάλες ομάδες. Σ' εκείνη με καθαρή βυζαντινή την προέλευση (ανάπτυξη τής δαλματικής) και σ' εκείνη πού οι βυζαντινές ρίζες συγχωνεύονται με τα ενδύματα τής δυτικής Αναγέννησης (φουστάνι).

Σύμφωνα με την κατηγοριοποίηση της λαογράφου Αγγελικής Χατζημιχάλη οι γυναικείες φορεσιές χωρίζονται και σε τρεις κατηγορίες:
*στις φορεσιές με το σιγκούνι,
*στις φορεσιές με το καβάδι και 
*στις φορεσιές με το φουστάνι.

Τα γυναικεία τοπικά ενδύματα στον ελληνικό χώρο άρχισαν ν' αλλάζουν ριζικά με τη συνεχή εισβολή του κατά καιρούς δυτικού «συρμού» (μόδα), στην περίοδο αυτή αρχικά με τις ξενοφερμένες βασίλισσες (Αμαλία, Όλγα, Σοφία) και σε συνέχεια με τη συνεχή επαφή τής μικρής πόλης με την πρωτεύουσα και του χωριού με τη μικρή πόλη. Σημαντικές αλλαγές στις γυναικείες φορεσιές επέφερε και η μακρά περίοδος της Τουρκοκρατίας και η έλλειψη οικονομικών πόρων και πρώτων υλών που αυτή επέφερε.

### Οι φορεσιές με το σιγκούνι
Οι φορεσιές με το σιγκούνι που κατέγραψε η Αγγελική Χατζημιχάλη είναι:

* το Επίσημο ένδυμα της Αυλής του Γεωργίου Α’

* η Φορεσιά της Αττικής
* η Φορεσιά της Ελευσίνας
* η Φορεσιά της Τανάγρας
* η Φορεσιά της Αταλάντης
* η Φορεσιά της Αράχωβας
* η Φορεσιά της Κορινθίας
* η Φορεσιά του Άργους
* η Φορεσιά της Αγιάννας Εύβοιας
* η Φορεσιά της Αιδηψού Εύβοιας
* η Φορεσιά των Χασιών
* η Φορεσιά της Παραμυθιάς
* η Φορεσιά του Σουλίου
* η Φορεσιά του Πωγωνίου
* η Φορεσιά της Δρόπολης
* η Φορεσιά της Γαρίτσας
* η Φορεσιά της Φλώρινας
* η Φορεσιά των Σαρακατσάνων

### Οι φορεσιές με το καβάδι
Οι φορεσιές με το καβάδι που κατέγραψε η Αγγελική Χατζημιχάλη είναι:

* η Φορεσιά της παλιάς Αθήνας
* η Φορεσιά του Αλμυρού
* η Φορεσιά της Βέροιας
Η φορεσιά αποτελούταν από φαρδιές, μακριές βράκες εσωτερικά, που φαίνονταν κάτω από το ποκάμισο. Το ποκάμισο ήταν μεταξωτό με μακριά, πλατιά μανίκια και είχε στολισμένο το άνοιγμα της τραχηλιάς και τα μανίκια με μεταξωτές και χρυσές μπιμπίλιες. Πάνω από το ποκάμισο τοποθετούσαν το μεταξωτό, ριγωτό συνήθως αντερί με τα μακριά μανίκια. Τα αντεριά ήταν στολισμένα στο μπροστινό άνοιγμα ως κάτω, και στα μανίκια με μεταξωτά κορδονάκια και γαϊτάνια. Γύρω από τη μέση, πάνω από το ποκάμισο και το αντερί έδεναν ένα μεγάλο μεταξωτό μαντήλι, τριγωνικά διπλωμένο, τον τσεβρέ. 
Το χειμώνα, οι νύφες και οι νιόπαντρες γυναίκες φορούσαν πάνω από το αντερί ένα γιλέκι, το μεϊντάνι. Το μεϊντάνι ήταν τσόχινο φοδραρισμένο με γούνα, τη μηλωτή. Τις καθημερινές φορούσαν ίδιο γιλέκο χαμηλότερης ποιότητας σε ύφασμα, με μηλωτή, το κοντογούνι. 
Στις γιορτές φορούσαν πάνω από το αντερί, το μακρύ τσόχινο τζουμπέ φοδραρισμένο με σαμουρόγουνα ή κακουμόγουνα, που φαινόταν στο κατακόρυφο άνοιγμα μπροστά και στα κοντά ως τον αγκώνα μανίκια του. 
Τα μαλλιά τους, οι γυναίκες της Βέροιας τα έπλεκαν τρεις κόσες  και στην κορυφή του κεφαλιού έβαζαν το φέσι, το κατσούλι με τις χρυσές φούντες. Αριστερά και μπροστά, πάνω από το αυτί οι γυναίκες στόλιζαν το κεφάλι με πλούσιες δαντέλες.

* η Φορεσιά της Καραγκούνας
* η Φορεσιά των Ιωαννίνων
* η Φορεσιά της Επισκοπής
Η συγκεκριμένη φορεσιά πήρε την ονομασία της από το μεγαλύτερο χωριό της περιοχής, την Επισκοπή. Μοιάζει αρκετά με τη φορεσιά της Βεργίνας Βέροιας και του Ρουμλουκιού. Είναι ίσως από τις λίγες γνωστές φορεσιές που οι γυναίκες ύφαιναν ολομόναχες, με εξαίρεση το κέντημα που κοσμούσε το νυφικό καβάδι, το οποίο αγόραζαν έτοιμο.

* η Φορεσιά του Ρουμλουκιού
* η Φορεσιά της Καπουτζήδας
* η Φορεσιά της Μπάλτζας και του Δρυμού
* η Φορεσιά του Ασβεστοχωρίου
* η Φορεσιά της Χαλκιδικής
* η Φορεσιά του Σουφλίου
* η Φορεσιά της Καλύμνου
* η Φορεσιά του Καστελλόριζου
* η Φορεσιά της Κύπρου
* η Φορεσιά των Μεγάρων (*Καπλαμάς*)
* η Φορεσιά της Βεργίνας

### Άλλες ελληνικές φορεσιές

* η Φορεσιά «Αμαλία»
* η Γιορτινή φορεσιά Σαλαμίνας
* η Φορεσιά της Λιαρίγκοβης
* η Κρητική φορεσιά
* η Φορεσιά των Σφακίων
* η Παραδοσιακή ενδυμασία Καστοριάς
* η Φορεσιά του Τρικεριού
* η Φορεσιά της Σκιάθου
* η Φορεσιά των Αγίων Πάντων Θεσπρωτίας
* η Παραδοσιακή γυναικεία φορεσιά Νίγδης
* η Φορεσιά του Έμπωνα Ρόδου
* η Φορεσιά του Ακρίτα Φλώρινας
* η Παραδοσιακή ενδυμασία Πυργίου Χίου
* η Φορεσιά του Ζαγορίου
* η Φορεσιά των Ανωγείων
* η Φορεσιά της Προσοτσάνης
* η Φορεσιά των Μεγάρων (*Κατηφένια*)
* η Φορεσιά του Στεφανοβικείου
* η Γιορτινή φορεσιά της Λευκάδας
* η Φορεσιά της Λακκιάς
* η Παραδοσιακή ενδυμασία Ίου
* η Γυναικεία τοπική ενδυμασία Σπετσών
* η Γυναικεία ενδυμασία Κύμης
* η Τσακώνικη ενδυμασία
* η Φουστανέλα 

## Τα μέρη της ενδυμασίας
Οι περισσότερες φορεσιές αποτελούνται από:

* Το πουκάμισο πού δε λείπει από καμιά ελληνική φορεσιά.
* Το καφτάνι, καβάδι, άντερί, σαγιά (είδη φορέματος-πανωφοριού, φτιαγμένα συνήθως από πολύτιμη στόφα), ή το γιουρντί, σιγκούνι κλπ., (είδη αμάνικων ή και μανικωτών πανωφοριών από **σαγιάκι**, μάλλινο δηλαδή νεροτριβιασμένο υφαντό ύφασμα).
* Το φουστάνι, τσούκνα (είδη φορεμάτων με ή χωρίς μέση).
* Το ζωνάρι , τη ζώνη και την ποδιά.
* Το κοντογούνι, γιλέκι κλπ. (είδη κοντών μανικωτών ή αμάνικων ζακέτων).
* Τα διάφορα **εσώρουχα** και **μικροεξαρτήματα**.
* Τα πολύπλοκα **κεφαλοκαλύμματα** και **κεφαλοδέματα**, κυρίως νυφικά. - συχνά σύμβολα αποτροπής, καρπερότητας κλπ. - πού διευθετούνται με ξεχωριστή πάντα προσοχή, συνήθως από γυναίκες που η κοινότητα θεωρεί ειδικές.
* Τα πολύτιμα ή άλλα **στολίδια**-κοσμήματα.
* Τις κάλτσες και τα παπούτσια

## Οι ελληνικές φορεσιές μέσα από τα χαρακτικά των περιηγητών (15ος-19ος αι.)

### Γενικά

Μέσα στο πλήθος των έντυπων εικόνων με ελληνικά θέματα, που ήδη από τα τέλη του 15ου αι. άρχισαν να κοσμούν τις διάφορες ευρωπαϊκές περιηγητικές εκδόσεις, οι απεικονίσεις ελληνικών φορεσιών κατέχουν ξεχωριστή θέση. Σε πολλά κείμενα των περιηγητών, ήδη από πολύ παλιά, προβάλλεται η εντύπωση που προκαλούσαν οι γυναικείες κυρίως φορεσιές με τα στολίδια, τα κεντήματα αλλά και ορισμένες ιδιομορφίες τους, που ξένιζαν τους Ευρωπαίους οι οποίοι «έπιαναν» στα νησιά αυτά, κατά τη διάρκεια του ταξιδιού τους προς την Ανατολή. 

Το ευρωπαϊκό ενδιαφέρον για τα ελληνικά κοστούμια εγγράφεται βέβαια —κυρίως σε ότι αφορά τα παλιότερα χρόνια— στο γενικότερο ενδιαφέρον των Ευρωπαίων για τα ανατολίτικα κοστούμια, που γοήτευαν με τη μεγαλοπρέπεια, τη χλιδή, τα λαμπρά χρώματα και τον πλούτο των στολιδιών τους. Το ενδιαφέρον αυτό αποτελεί παράλληλα μιαν ακόμη εκδήλωση της διάχυτης περιέργειας που χαρακτηρίζει τον Ευρωπαίο από την Αναγέννηση και μετά, και της τάσης του να γνωρίσει από κοντά τις μακρινές, «ξένες» χώρες.

Μέσα σ' αυτά τα πλαίσια καταγραφής ανατολίτικων κοστουμιών εμφανίζονται ελληνικές φορεσιές, κυρίως των νησιών που αποτελούσαν απαραίτητους σταθμούς για τους Ευρωπαίους στα ταξίδια τους για την Ανατολή. Έτσι, φορεσιές των Κυκλάδων και των νησιών του Ανατολικού Αιγαίου (ιδιαίτερα η χιώτικη, που ήταν φημισμένη για τα πλούσια υφάσματα, τα κεντήματα και τα στολίδια της) επανέρχονται σταθερά, ήδη από πολύ παλιά, σε εκδόσεις με αναφορά στον ελληνικό χώρο, οι οποίες πληθαίνουν όσο περνούν τα χρόνια. Μέσα στον 18ο αι. συναντάμε ελληνικές φορεσιές σχεδιασμένες από γνωστούς τότε ζωγράφους, με κορυφαία περίπτωση τον Francois Boucher.

### Τάσεις

Μέσα στην πλούσια και ποικιλόμορφη αυτή παραγωγή διακρίνει κανείς βασικά δύο τάσεις στην απεικόνιση των κοστουμιών. Η μία, που εμφανίζεται πιο πρώιμα, αντιπροσωπεύεται από «απρόσωπες», «μετέωρες», μεμονωμένες συνήθως φιγούρες — πρόσχημα για την απεικόνιση της φορεσιάς, σε στιλιζαρισμένες στάσεις που επανέρχονται στερεότυπα στις διαδοχικές απεικονίσεις της φορεσιάς μέσα στις διάφορες εκδόσεις, σύμφωνα με τους «νόμους» της αντιγραφής των έντυπων εικόνων.

Η δεύτερη τάση ρίχνει το βάρος στον άνθρωπο-φορέα της ενδυμασίας, που απεικονίζεται ενταγμένος στο περιβάλλον του, συχνά σε μια δηλωτική-χαρακτηριστική δραστηριότητα ή σε στιγμιότυπα της καθημερινής ζωής ή ακόμη και σε κάποιες ξεχωριστές εκδηλώσεις του μέσα στο κοινωνικό πλαίσιο (όπως σε σκηνές γάμου, χορούς κτλ.).

### Προβλήματα

Το γεγονός της αντιγραφής από προγενέστερα ή και σύγχρονα πρότυπα περιηγητικών εκδόσεων αποτελούσε πολύ συνηθισμένο φαινόμενο και στον τομέα των ενδυμασιών, με αποτέλεσμα να έχουμε και στο πεδίο αυτό στερεότυπες αλλά και αναχρονιστικές εικόνες που αναπαράγουν εικονογραφικά παλαιότερους τύπους φορεσιών ή κάποια εξαρτήματα τους. 

Η αντιγραφή όμως δεν ακολουθεί πάντα το πρότυπο με ακρίβεια. Πολύ συχνά ο σχεδιαστής (ή και ο χαράκτης) επεμβαίνει  παραποιώντας και αλλοιώνοντας το δεδομένο θέμα. Ακόμη και στις διαδοχικές εκδόσεις του ίδιου περιηγητικού έργου, επισημαίνονται κάποιες διαφοροποιήσεις. 

Το πρόβλημα της ελεύθερης αντιγραφής παρουσιάζεται πιο οξύ στην περιοχή της ενδυμασίας, καθώς αποτελεί ένα εικαστικό θέμα ιδιαίτερα ευάλωτο στην επίδραση των εκάστοτε καλλιτεχνικών ρευμάτων και, γενικότερα, της τρέχουσας αισθητικής στις χώρες όπου γεννιούνται οι εικόνες αυτές. Όταν μάλιστα συμβαίνει ο σχεδιαστής της εικόνας να είναι ένας δόκιμος καλλιτέχνης με καταξιωμένο προσωπικό ύφος, τότε οι κίνδυνοι μιας δραστικής επέμβασης στη μεταφορά του προτύπου είναι μεγαλύτεροι. Επίσης σε πολλές περιπτώσεις ο σχεδιαστής βασιζόταν σε προφορικές υποδείξεις και περιγραφές του περιηγητή ή σε κάποιο πρόχειρο, γρήγορο και συνακόλουθα ελλειπτικά δουλεμένο σκίτσο του. Οι συνθήκες αυτές, όπως είναι φυσικό, άφηναν ευρύ πεδίο δράσης στη φαντασία. 

Άλλοτε πάλι συμβαίνει ο σχεδιαστής να δανείζεται στοιχεία από δύο φορεσιές και να τα συνδυάζει σε μία.

Αλλά και στο επίπεδο της χάραξης, υπήρχαν κάποιοι κίνδυνοι σε ότι αφορά την ακριβή απόδοση του προτύπου εξαιτίας των δεσμεύσεων που επέβαλε ή, αντίθετα, των δυνατοτήτων που παρείχε στον χαράκτη το χαρακτικό ιδίωμα που χρησιμοποιούσαν σε κάθε περίπτωση. Η ξυλογραφία με την αδρότητα της «γραφής» της έδινε ένα πιο λιτό και άρα πιο συνοπτικό αποτέλεσμα, ενώ η χαλκογραφία με τον πλούτο και την ποικιλία των χαράξεων, την πολλαπλότητα των τόνων, τη φωτοσκίαση, μπορούσε να αναδείξει τις λεπτομέρειες, τα στολίδια και τα άλλα διακοσμητικά στοιχεία της γυναικείας φορεσιάς, καθώς και τις λεπτές πτυχώσεις και τη διαφοροποίηση των υφασμάτων που συναπαρτίζουν μια ενδυμασία, γεννώντας έτσι πιο πλούσιες και πιο ελκυστικές εικόνες, εικόνες που βέβαια μπορούσαν ν' ανταποκριθούν καλύτερα στην πραγματικότητα της κάθε φορεσιάς. 

Ένας άλλος παράγοντας που συμβάλλει στη δημιουργία παραπειστικών εικόνων είναι ο επιχρωματισμός των φορεσιών. Τα λαμπρά χρώματα των τούρκικων κοστουμιών παρέσυραν συχνά σε χρωματικές αυθαιρεσίες στις ελληνικές φορεσιές.

Ένα ακόμη στοιχείο που θα πρέπει να λαμβάνεται πάντα υπόψη κατά την εξέταση των απεικονίσεων των ελληνικών ενδυμασιών είναι η αυθαίρετη απόδοση και χαρακτηρισμός μιας φορεσιάς. Με στόχο δηλαδή την κάλυψη ορισμένων κενών ή και τον εμπλουτισμό της έκδοσης, χρησιμοποιούσαν φορεσιές άλλων τόπων, με αλλαγή βέβαια στον τίτλο της εικόνας, με αποτέλεσμα η φορεσιά μεταφερόταν αυτούσια ή με κάποιες παραλλαγές.

Οι Ελληνικές παραδοσιακές φορεσιές παρουσιάζουν μεγάλη ποικιλία ανά περιοχή, αντικατοπτρίζοντας την ιστορία, το κλίμα και την κοινωνική θέση του κατόχου τους. Γενικά χωρίζονται στις φορεσιές της **στεριανής Ελλάδας** (με κυρίαρχα στοιχεία τη φουστανέλα για τους άνδρες και το σιγκούνι για τις γυναίκες) και της **νησιωτικής Ελλάδας** (με τη βράκα για τους άνδρες και το καβάδι ή το δυτικότροπο φόρεμα για τις γυναίκες)

Ήπειρος και Θεσσαλία

Οι στολές αυτών των περιοχών χαρακτηρίζονται από βαριά μάλλινα υφάσματα λόγω του κρύου κλίματος.

* **Ήπειρος:** Οι γυναίκες φορούν το **σιγκούνι** (μάλλινος επενδύτης χωρίς μανίκια) πάνω από κεντητά πουκάμισα, ενώ οι κεφαλόδεσμοι είναι συχνά περίπλοκοι. Γνωστές είναι οι φορεσιές του **Ζαγορίου**, της **Ζίτσας** και της **Σουλιώτισσας**.
* **Θεσσαλία:** Ξεχωρίζουν οι **Καραγκούνικες** φορεσιές, οι οποίες είναι ιδιαίτερα βαριές και πλούσια στολισμένες με κοσμήματα στο στήθος και το κεφάλι.

Στερεά Ελλάδα και Πελοπόννησος

Σε αυτές τις περιοχές κυριαρχούν τα εθνικά σύμβολα της ελληνικής ενδυμασίας.

* **Ανδρική φορεσιά:** Η **Φουστανέλα** αποτελεί την πιο αναγνωρίσιμη στολή, συνοδευόμενη από το κεντητό γιλέκο, το ζωνάρι, το φέσι και τα τσαρούχια.
* **Γυναικεία φορεσιά:** Η στολή της **Αμαλίας** (δημιούργημα της πρώτης βασίλισσας της Ελλάδας) είναι η πλέον διαδεδομένη αστική ενδυμασία, με το χαρακτηριστικό βελούδινο ζακέτο (κοντογούνι) και το φέσι με τη μακριά φούντα.

* **Άργος**  Η γυναικεία στολή της Αργολίδας είναι συχνά ταυτισμένη με την **αρβανίτικη επιρροή** και την αστική εξέλιξη της περιοχής. **Πουκάμισο:** Μακρύ, λευκό, βαμβακερό με πλούσια κεντήματα στα μανίκια και στον ποδόγυρο. **Σιγκούνι:** Το χαρακτηριστικό μάλλινο, λευκό ή κρέμ, εξωτερικό ένδυμα χωρίς μανίκια, στολισμένο με μαύρα ή κόκκινα γαϊτάνια.**Ποδιά:** Μεταξωτή ή βαμβακερή, με δαντέλες και κεντήματα. **Κεφαλόδεσμος:** Το **τσεμπέρι** ή το **μαντήλι**, συνήθως σε λευκό χρώμα για τις νέες γυναίκες, δεμένο με ιδιαίτερο τρόπο που αφήνει τα κεντημένα άκρα να φαίνονται. Η ανδρική στολή ακολουθεί το κλασικό πελοποννησιακό πρότυπο:  **Φουστανέλα:** Η λευκή πτυχωτή φούστα με πολλά λαγκιόλια. **Γιλέκο (Φερμέλη):** Σκούρο μπλε ή μαύρο, πλούσια κεντημένο με κορδόνια. **Τσαρούχια:** Με τη χαρακτηριστική μαύρη φούντα.

* **Τρίπολη**  Η αυθεντική φορεσιά εμφανίζεται σε δύο κύριους συνδυασμούς: **γκρενά ή μαύρο** κοντογούνι (ζακέτο) που συνδυάζεται με **λαδοπράσινη ή κροκί** φούστα. Είναι το βελούδινο μεσάτο ζακέτο, πλούσια κεντημένο με χρυσή κλωστή. 

* **Κεφαλόδεσμος:** Συνοδεύεται από το χαρακτηριστικό **φέσι** με τη μακριά χρυσή φούντα. Η ανδρική στολή ακολουθεί το πρότυπο της **Φουστανέλας** της Πελοποννήσου, η οποία καθιερώθηκε ως η εθνική ενδυμασία: 

* **Φουστανέλα:** Λευκή πτυχωτή φούστα από πολλά μέτρα υφάσματος.
* **Φερμέλη:** Το γιλέκο (συχνά σε σκούρο μπλε ή μαύρο χρώμα) με τα «ψεύτικα» μανίκια που πέφτουν στην πλάτη, στολισμένο με περίτεχνα κεντήματα.
* **Σελάχι:** Δερμάτινη ζώνη στη μέση για τη στήριξη των όπλων.
* **Άστρος** Στις περιοχές Βέρβενα,  Δολιανά και   Άγιο Ιωάννη, οι γυναίκες φορούσαν μια πιο καθημερινή αλλά εξίσου φροντισμένη φορεσιά, η οποία αποτελείται από: **Μπόλκα:** Ένα μεσάτο ζακέτο που φτάνει μέχρι τους γοφούς, συνήθως από υφαντό ή αγοραστό ύφασμα, στολισμένο με σειρήτια. **Φούστα:** Μακριά και πλούσια, συχνά με **κούδα** (ανασηκωμένο πίσω μέρος) ή σούρα, σε σκούρα χρώματα ή με διακριτικά καρό μοτίβα. **Ποδιά:** Υφαντή στον αργαλειό, με γεωμετρικά σχέδια που διέφεραν από σπίτι σε σπίτι. Στο **κεφάλι**  φορούσαν το παραδοσιακό μαντίλι. Οι άνδρες φορούσαν την πολυδάπανη φουστανέλα με χοντρό καλσόν και  τη **«Βράκα»** ή το **«Παντελόνι»** από χοντρό υφαντό ύφασμα: **Ντουλαμάς:** Ένας μαύρος, μάλλινος επενδύτης που έφτανε μέχρι τη μέση, χωρίς γιακά, ο οποίος κούμπωνε πλάγια και όχι στο κέντρο. Στο κεφάλι φορουσαν κάτι σαν σαρίκι.

* **Τσακώνικη Φορεσιά:** Περιλαμβάνει ολόλευκη φουστανέλα, μπλε ή μαύρο γιλέκο, σελάχι (δερμάτινη ζώνη για όπλα/εργαλεία) και αρβανίτικο τσαρούχι. τις βρίσκουμε στις περιοχές τις Νότιας Κυνουρίας και Βόρειας Κυνουρίας ( Άγιος Ανδρέας,  Πραστός, Σίταινα και Καστάνιτσα.)
* **Μανιάτικη Φορεσιά:** Στις ορεινές περιοχές της Μάνης, η ανδρική στολή είναι πιο λιτή και προσαρμοσμένη στις ανάγκες της περιοχής.  Γυναικεία  Αποτελείται από το **βελέσι** (φούστα σε σκούρο μπλε χρώμα), μακρύ κεντημένο πουκάμισο, κοντογούνι (μπούρκα ή καμιγιόλα) και το χαρακτηριστικό τσεμπέρι στο κεφάλι.
* **Καλαματιανή:** Θεωρείται από τις πιο κομψές στην Ελλάδα, με κυρίαρχα χρώματα το λευκό, το κόκκινο και το μαύρο, διακοσμημένη με πολύχρωμα κεντήματα και χρυσά κοσμήματα.
* **Αρκαδική (Νεστάνη, Τεγέα):** Χαρακτηρίζεται από μακριές πολύχρωμες φούστες, κεντητές μπλούζες, γιλέκα και μαντήλια.
* **Κορινθιακή:** Συχνά περιλαμβάνει κεντητά υφάσματα και παραδοσιακά κοσμήματα που υποδηλώνουν την κοινωνική θέση της γυναίκας.

Μακεδονία και Θράκη

* **Μακεδονία:** Χαρακτηριστική είναι η φορεσιά του **Ρουμλουκιού**, όπου ο κεφαλόδεσμος θυμίζει αρχαία περικεφαλαία. Άλλες γνωστές στολές προέρχονται από την **Καστοριά** και τη **Βέροια**.
* **Θράκη:** Οι γυναικείες στολές (όπως της **Νέας Βύσσας**) διακρίνονται για τα έντονα χρώματα, τις κεντητές ποδιές και τα γεωμετρικά μοτίβα. 

Αιγαίο & Ιόνιο

* **Αιγαίο** **και  Ιόνιο:** Οι άνδρες φορούν τη **Βράκα** (φαρδύ περισκελίδιο). Στα Ιόνια νησιά (π.χ. Κέρκυρα) οι γυναικείες στολές έχουν έντονες ευρωπαϊκές επιρροές με φουσκωτές φούστες και δαντέλες.

Κρήτη

* **Κρήτη:** Η ανδρική κρητική στολή περιλαμβάνει τη βράκα, το μαύρο **σαρίκι** με τα κρόσσια («δάκρυα» για την τουρκοκρατία) και το στιβάνι (μπότες). 

## Παραπομπές

## Πηγές

* Ιωάννα Παπαντωνίου, "Συμβολή στη μελέτη της γυναικείας ελληνικής παραδοσιακής φορεσιάς", Εθνογραφικά 1, Ναύπλιο 1978.
* Αφροδίτη Κούρια, "Η παράσταση της ελληνικής φορεσιάς στα χαρακτικά των ευρωπαϊκών περιηγητικών εκδόσεων (15ος-19ος αι.)",Εθνογραφικά 7, Ναύπλιο 1989.
**Η Ελληνική Λαϊκή Φορεσιά* (Τόμοι Πρώτος & Δεύτερος) Αγγελική Χατζημιχάλη, Μουσείο Μπενάκη, Εκδόσεις "Μέλισσα"

*
Φορεσιες