Γιαν Ματέικο

Ο **Γιαν Αλόιζι Ματέικο** (, 24 Ιουνίου 1838 – 1 Νοεμβρίου 1893) ήταν Πολωνός ζωγράφος, κορυφαίος εκφραστής της ιστορικής ζωγραφικής του 19ου αιώνα, γνωστός για την απεικόνιση κομβικών γεγονότων από την πολωνική ιστορία. Τα έργα του περιλαμβάνουν ελαιογραφίες μεγάλης κλίμακας, όπως οι *[[Στάντσικ (πίνακας ζωγραφικής)|Στάντσικ]]* (1862), *[[Ρέιταν (πίνακας ζωγραφικής)|Ρέιταν]]* (1866), Ένωση του Λούμπλιν (1869), *[[Αστρονόμος Κοπέρνικος, ή συνομιλία με τον Θεό]]* (1873) και *[[Μάχη του Γκρούνβαλντ (Ματέικο)|Μάχη του Γκρούνβαλντ]]* (1878). Ήταν ο δημιουργός πολυάριθμων προσωπογραφιών, μιας πινακοθήκης Πολωνών μοναρχών σε μορφή βιβλίου και τοιχογραφιών στο Ναός της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, στην Κρακοβία. Θεωρείται από πολλούς ως ο πιο διάσημος Πολωνός ζωγράφος, και μερικές φορές ως ο «εθνικός ζωγράφος» της Πολωνίας.

Ο Ματέικο πέρασε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του στην Κρακοβία. Εγγράφηκε στην Ακαδημία Καλών Τεχνών της Κρακοβίας σε ηλικία 14 ετών, όπου μαθήτευσε δίπλα σε αξιόλογους καλλιτέχνες, όπως ο Βόιτσεχ Στάτλερ και ο Βουαντίσουαφ Γουστσκιέβιτς και ολοκλήρωσε τον πρώτο του μεγάλο ιστορικό πίνακα ζωγραφικής το 1853. Η πρώιμη έκθεσή του στις επαναστάσεις στην Κρακοβία και η στρατιωτική θητεία των αδελφών του επηρέασαν τα καλλιτεχνικά του θέματα. Αφού σπούδασε τέχνη στο Μόναχο και τη Βιέννη, επέστρεψε στην Κρακοβία και δημιούργησε ένα στούντιο. Σταδιακά κέρδισε αναγνώριση, πουλώντας σημαντικούς πίνακες που διευθέτησαν τα χρέη του και δημιούργησε μερικά από τα πιο διάσημα έργα του, συμπεριλαμβανομένων των *[[Στάντσικ (πίνακας ζωγραφικής)|Στάντσικ]]* και *[[Κήρυγμα του Πιοτρ Σκάργκα]]*. Η τέχνη του Ματέικο διαδραμάτισε βασικό ρόλο στην προώθηση της πολωνικής ιστορίας και της εθνικής ταυτότητας σε μια εποχή που η Πολωνία ήταν διαμελισμένη και στερούνταν πολιτικής αυτονομίας.

Ταυτόχρονα, το στυλ ζωγραφικής του Ματέικο επικρίθηκε ως παλιομοδίτικο και υπερβολικά θεατρικό, χαρακτηρισμένο ως «αρχαιολατρικός ρεαλισμός». Τα έργα του συχνά έχαναν τη λεπτή ιστορική τους σημασία όταν εκτίθεντο στο εξωτερικό λόγω της μη εξοικείωσης του κοινού με την πολωνική ιστορία. Η υποστήριξη του Ματέικο για το πολωνικό ζήτημα δεν ήταν μόνο μέσω της τέχνης του. Συνέβαλε επίσης οικονομικά και υλικά στη Ιανουαριανή Εξέγερση του 1863. Αργότερα, έγινε διευθυντής της ακαδημίας τέχνης στην Κρακοβία, η οποία τελικά μετονομάστηκε σε Ακαδημία Καλών Τεχνών «Γιαν Ματέικο». Αρκετοί από τους μαθητές του έγιναν εξέχοντες καλλιτέχνες από μόνοι τους, συμπεριλαμβανομένων των Μαουρίτσι Γκότλιεμπ, Γιάτσεκ Μαλτσέφσκι, Γιούζεφ Μεχόφερ και Στανίσουαφ Βισπιάνσκι. Έλαβε πολλές τιμές κατά τη διάρκεια της ζωής του, συμπεριλαμβανομένης της γαλλικής Λεγεώνας της Τιμής. Ο Ματέικο ήταν μεταξύ των αξιοσημείωτων ανθρώπων που έλαβαν μια αυτόκλητη επιστολή από τον Γερμανό φιλόσοφο Φρίντριχ Νίτσε, καθώς ο τελευταίος ενημέρωσε, τον Ιανουάριο του 1889, για την ψυχωτική του κατάρρευση ενώ βρισκόταν στο Τορίνο.

## Βιογραφία

### Ζωή και σπουδές
Ο Γιαν Ματέικο γεννήθηκε στις 24 Ιουνίου 1838 στην Κρακοβία, από πατέρα μουσικοδιδάσκαλο. Σπούδασε στη Σχολή Καλών Τεχνών της Κρακοβίας από το 1852 μέχρι το 1858. Τελειοποίησε περαιτέρω τις σπουδές του στη Βασιλική Ακαδημία Καλών Τεχνών του Μονάχου, υπό τον καθηγητή της και ιστορικό ζωγράφο Χέρμαν Άνσυτς (1802-1880).

Έγινε ευρύτερα γνωστός εκθέτοντας το 1861 το έργο του "*Η δηλητηρίαση της Βασίλισσας Μπόνα*" (1859), με θέμα παρμένο από την ιστορία της Πολωνίας και τη δηλητηρίαση της Μπόνα Σφόρτσα, Μεγάλης Δούκισσας της Λιθουανίας και Βασίλισσας της Πολωνίας.

Μια περίτεχνη μπρούτζινη προτομή του Γιαν Ματέικο κοσμεί το Μέγαρο Τεχνών (πολωνικά: Pałac Sztuki) στην Πλατεία Στσεπάνσκι της Κρακοβίας, ένα εντυπωσιακό κτήριο με αρ νουβό διακοσμήσεις και αρχιτεκτονικές αναφορές στους αρχαίους ελληνικούς ναούς.

### Θάνατος
[μικρογραφία|200x200εσ|Ο τάφος του Ματέικο στο [Κοιμητήριο Ρακοβίτσκι της Κρακοβίας.]]
Ο Ματέικο υπέφερε από πεπτικό έλκος και πέθανε στην Κρακοβία την 1η Νοεμβρίου από εσωτερική αιμορραγία. Η κηδεία του στις 5 Νοεμβρίου προσέλκυσε μεγάλα πλήθη και ο θάνατός του ήταν δημοσιογραφικά αξιοσημείωτος σε τουλάχιστον 32 ευρωπαϊκές εφημερίδες. Ενταφιάστηκε στο Κοιμητήριο Ρακοβίτσκι της Κρακοβίας.

## Ζωγραφικό έργο
Από τα ιστορικών θεμάτων έργα του Ματέικο εκτίθεται στο Εθνικό Μουσείο της Βαρσοβίας η *[[Μάχη του Γκρούνβαλντ (Ματέικο)|Μάχη του Γκρούνβαλντ]]* (1878), ένα αριστούργημα της πολωνικής τέχνης στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, που απεικονίζει τη στρατιωτική νίκη του πολωνικού και λιθουανικού στρατού επί των Ιπποτών του Τευτονικού Τάγματος στις 15 Ιουλίου του 1410. Ο σπουδαιότερος ιστορικός πίνακας εκτίθεται στο εθνικό μουσείο, με θέμα την υποτέλεια των Πρώσων. Απεικονίζεται το σημαντικότερο ιστορικό γεγονός στη γηραιά ήπειρο, μετά την άλωση της Κωνσταντινούπολης. 

Άλλα πατριωτικά έργα του Ματέικο, που εκτίθενται στο Βασιλικό Ανάκτορο της Βαρσοβίας, είναι *Ο Στέφαν Μπάτορυ στην πολιορκία της Πσκοφ* (1872) και *[[Σύνταγμα της 3ης Μαΐου 1791 (πίνακας ζωγραφικής)|Σύνταγμα της 3ης Μαΐου 1791]]* (1891). 

Αξιόλογα είναι και τα έργα του: *[[Αστρονόμος Κοπέρνικος, ή συνομιλία με τον Θεό]]* (1872, Collegium Novum του Γιαγκιελόνιου Πανεπιστημίου της Κρακοβίας), *[[Καμπάνα του Σιγισμούνδου]]* (1874, Εθνικό Μουσείο Βαρσοβίας), *Ο Γιαν Γ΄ Σομπιέσκι στη Μάχη της Βιέννης* (1883, Μουσεία Βατικανού), *Ο Ταντέους Κοστσιούσκο στη Μάχη του Ρακλαβίτσε* (1888, Εθνικό Μουσείο της Κρακοβίας), *Ιστορία του πολιτισμού της Πολωνίας*, που περιλαμβάνει τον πίνακα *Ο εκχριστιανισμός της Πολωνίας* (1889), και *Ένωση της Λούμπλιν* (1892, Οικία Γιαν Ματέικο στην Κρακοβία). Χαρακτηριστικής ομοιότητας είναι και μια *«Αυτοπροσωπογραφία»* (1892) του Ματέικο.

## Κριτική και αντιπαράθεση
Κριτικοί του έργου του έχουν επισημάνει τη χρήση του παραδοσιακού, ξεπερασμένου ή πομπώδους στυλ ζωγραφικής, δυσφημώντας τον για τον «αρχαιολατρικό ρεαλισμό» και τα «θεατρικά εφέ». Σε εκθέσεις στο εξωτερικό, το διαφοροποιημένο ιστορικό πλαίσιο των έργων του συχνά χανόταν από το ξένο κοινό. Περιστασιακά, οι πίνακές του προκαλούσαν διαμάχες. Για παράδειγμα, ο *Ρέιταν* προσέβαλε ορισμένα εξέχοντα μέλη της πολωνικής αριστοκρατίας, τα οποία είδαν τον πίνακα ως κατηγορητήριο για ολόκληρη την κοινωνική τους τάξη. Οι πίνακές του υπόκειντο σε λογοκρισία στη Ρωσική Αυτοκρατορία. Η Ναζιστική Γερμανία σχεδίαζε να καταστρέψει τόσο τη *[[Μάχη του Γκρούνβαλντ (Ματέικο)|Μάχη του Γκρούνβαλντ]]* όσο και τον ''Πρωσικό φόρο τιμής'', κάτι που οι αρχές θεώρησαν ως προσβολή της γερμανικής άποψης για την ιστορία. Αποτελούσαν μέρος των πολλών πολωνικών έργων ζωγραφικής και τέχνης που οι Γερμανοί σχεδίαζαν να καταστρέψουν στον πόλεμο τους ενάντια στον πολωνικό πολιτισμό, αλλά η πολωνική αντίσταση έκρυψε επιτυχώς και τα δύο.

## Επιλεγμένα έργα

Αρχείο:Jan Matejko, Stańczyk.jpg|''Στάντσικ '' (1862).
Αρχείο:Kazanie Skargi.jpg|*[[Κήρυγμα του Πιοτρ Σκάργκα]]* (1864).
Αρχείο:Rejtan Upadek Polski Matejko.jpg|*Ρέιταν* (1866).
Αρχείο:Matejko Battle of Grunwald.jpg|''Μάχη του Γκρούνβαλντ'' (1878).
Αρχείο:Unia Lubelska.JPG|*Ένωση του Λούμπλιν* (1869).
Αρχείο:Jan Matejko-Poisoning of Queen Bona.jpg|*Η δηλητηρίαση της βασίλισσας Μπόνα* (1859).
Αρχείο:Jan Matejko-Batory pod Pskowem.jpg|*Στέφανος Μπάτορυ στο Πσκοφ* (1872).
Αρχείο:Jan Matejko-Astronomer Copernicus-Conversation with God.jpg|*[[Αστρονόμος Κοπέρνικος, ή συνομιλία με τον Θεό]]* (1873).
Αρχείο:Matejko Hanging of the Zygmunt bell.jpg|*[[Κρέμασμα της καμπάνας του Σιγισμούνδου]]* (1874).
Αρχείο:Matejko Christianization of Poland.jpg|*Ο εκχριστιανισμός της Πολωνίας το 965 μ.Χ*. (1889).
Αρχείο:Konstytucja 3 Maja Sejm Czteroletni Komisja edukacyjna Rozbior.jpg|*[[Σύνταγμα της 3ης Μαΐου 1791 (πίνακας ζωγραφικής)|Σύνταγμα της 3ης Μαΐου 1791]]* (1891).
Αρχείο:Alchemik Sedziwoj Matejko.JPG|*Αλχημιστής Μίχαου Σεντζίβουι* (1867).
Αρχείο:Gallery of 19th-Century Polish Art in the Sukiennice, 2022, 07.jpg|''Πρωσικός φόρος τιμής'' (1880-82).
Αρχείο:Sobieski pod Wiedniem Matejko.jpg|*Ο Γιαν Γ' Σομπιέσκι στη Μάχη της Βιέννης* (1883).
Αρχείο:Bitwa pod Raclawicami.jpg|*Μάχη του Ρακλαβίτσε* (1888).
Αρχείο:Matejko Self-portrait.jpg|*Αυτοπροσωπογραφία* (1892).
Αρχείο:Sluby Jana Kazimierza 2.jpg|*Όρκος του Γιαν Καζίμιες* (1893).


## Σημειώσεις

## Παραπομπές


## Πηγές
* Εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος-Λαρούς-Μπριτάνικα, λήμμα «Ματέικο, Γιαν», τόμ. 41, Εκδόσεις Πάπυρος, Αθήνα, 1996.
* «100 Ομορφότερα Μουσεία του Κόσμου» (Εθνικό Μουσείο της Βαρσοβίας), Ελληνική Έκδοση, Εκδόσεις Καρακώτσογλου, Αθήνα, 2007.

## Εξωτερικοί σύνδεσμοι

* Έργα του Γιαν Ματέικο  chambroch.com
* Έκθεση πινάκων ζωγραφικής με συνδέσμους σε βιογραφία (289 λέξεις) και βιογραφικές σελίδες (12 βιβλία). (αγγλικά)
* Matejko gallery, wawel.net (αγγλικά)
* Matejko gallery, malarze.com (αγγλικά)
* Για Ματέικο στο culture.pl
* "Artists from the School of Jan Matejko" (αγγλικά)
* www.Jan-Matejko.org  Ιστότοπος αφιερωμένος στον Ματέικο

Κατηγορία:Πολωνοί ζωγράφοι
Κατηγορία:Πολωνοί εικονογράφοι
Κατηγορία:Πολωνοί Αυστροούγγροι
Κατηγορία:Πολωνοί Ρωμαιοκαθολικοί
Κατηγορία:Πολωνοί τσέχικης καταγωγής
Κατηγορία:Πολωνοί ζωγράφοι του 19ου αιώνα
Κατηγορία:Απόφοιτοι του Γιαγκελόνιου Πανεπιστημίου
Κατηγορία:Απόφοιτοι της Ακαδημίας Καλών Τεχνών «Γιαν Ματέικο»
Κατηγορία:Ιππότες της Λεγεώνας της Τιμής
Κατηγορία:Ενταφιασμοί στο Κοιμητήριο Ρακοβίτσκι