Αρχαία Ιστορία

**Αρχαία Ιστορία** εννοείται το σύνολο των γεγονότων του παρελθόντος από την έναρξη της καταγεγραμμένης ανθρώπινης ιστορίας έως τις αρχές του μεσαίωνα ή την ύστερη αρχαιότητα. Η διάρκεια της καταγεγραμμένης ιστορίας είναι περίπου 5.000 χρόνων, που αρχίζει με τα κείμενα σφηνοειδούς γραφής των Σουμερίων την αρχαιότερη μορφή συνεκτικής γραφής κατά τον 30ο αι. π.Χ.

Ο όρος κλασική αρχαιότητα χρησιμοποιείται συχνά στο πλαίσιο της ιστορίας του Παλαιού Κόσμου με αρχή της καταγεγραμμένης ελληνικής ιστορίας το 776 π.Χ (πρώτη Ολυμπιάδα). Η ημερομηνία συμπίπτει προσεγγιστικά με την παραδοσιακή ημερομηνία της ίδρυσης της Ρώμης το 753 π.Χ, την αρχή της ιστορίας της αρχαίας Ρώμης, και την αρχή της αρχαϊκής περιόδου στην αρχαία Ελλάδα. Δεδομένου ότι η ημερομηνία λήξης της αρχαίας ιστορίας αμφισβητείται, οι δυτικοί μελετητές χρησιμοποιούν την πτώση της δυτικής ρωμαϊκής αυτοκρατορίας το 476 (η πλέον χρησιμοποιούμενη) το κλείσιμο της πλατωνικής ακαδημίας στο 529[, τον θάνατο του αυτοκράτορα Ιουστινιανού το 565, την έλευση του Ισλάμ , ή την άνοδο του Καρλομάγνου ως το τέλος της αρχαίας και της κλασικής ευρωπαϊκής ιστορίας.

Όσον αφορά στην ιστορία των σημαντικών πολιτισμών της Ινδίας και της Κίνας, η ινδική αρχαία ιστορία περιλαμβάνει την πρώιμη περίοδο των μέσων βασιλείων και η αρχαία κινεζική ιστορία, έως τη δυναστεία Τσιν.

## Μελέτη

Οι ιστορικοί χρησιμοποιούν και μελετούν δύο μεγάλες πηγές, προκειμένου να κατανοήσουν καλύτερα τον αρχαίο κόσμο: την αρχαιολογία και τη μελέτη αρχαίων κειμένων, των αποκαλούμενων πηγών. Τα κείμενα είναι πρωτογενείς πηγές και τοποθετούνται πλησιέστερα προς την προέλευση της πληροφορίας ή την ιδέα υπό μελέτη. Οι πρωτογενείς πηγές διακρίνονται από τις δευτερογενείς πηγές, οι οποίες συχνά παραθέτουν, σχολιάζουν, ασκούν κριτική ή δημιουργούν περιεχόμενο πάνω στις πρωτογενείς πηγές.

### Αρχαιολογία

Οι αρχαιολόγοι χρησιμοποιούν την ανασκαφή και τη μελέτη των τεχνέργων σε μια προσπάθεια να ερμηνεύσουν και να ανακατασκευάσουν το παρελθόν της ανθρώπινης συμπεριφοράς. Οι αρχαιολογικές ανασκαφές στα ερείπια των αρχαίων πόλεων είναι στην πραγματικότητα αναζήτηση για ενδείξεων και μαρτυριών για το πώς προς το πώς έζησαν οι άνθρωποι μιας συγκεκριμένης χρονικής περιόδου. Ορισμένες σημαντικές ανακαλύψεις της αρχαιολογίας για τη μελέτη της ανθρώπινης ιστορίας είναι:

*Οι αιγυπτιακές πυραμίδες: μνημειακοί τάφοι που χτίστηκαν από τους αρχαίους Αιγυπτίους που αρχίζει περίπου το 2600 π.Χ. 
*Η μελέτη των αρχαίων πόλεων των πολιτισμών Χαράππα (Πακιστάν), Μοχέντζο-ντάρο (Πακιστάν) και Λόθαλ στην Ινδία (Νότια Ασία).
*Η πόλη της Πομπηίας: Μια αρχαία ρωμαϊκή πόλη που καλύφθηκε με λάβα από την έκρηξη του ηφαιστείου το 79. Αποτελεί πολύτιμο παράθυρο στον ρωμαϊκό πολιτισμό και στον πολιτισμό των Ετρούσκων και των Σαμνιτών.
*Ο πήλινος στρατός: στο μαυσωλείο του πρώτου αυτοκράτορα Τσιν στην αρχαία Κίνα.
*Η ανακάλυψη της Κνωσού από τον Μίνωα Καλοκαιρινό και τον Άρθουρ Έβανς.
*Η ανακάλυψη της Τροίας από τον Ερίκο Σλίμαν.

### Πηγαία κείμενα

Τα περισσότερα από αυτά που γνωρίζουμε για τον αρχαίο κόσμο προέρχονται από αφηγήσεις των ιστορικών της αρχαιότητας. Αν και είναι σημαντικό να λαμβάνεται πάντα υπόψιν η προκατάληψη κάθε αρχαίου συγγραφέα, οι αφηγήσεις τους είναι η βάση για την κατανόηση του αρχαίου παρελθόντος. Στους αρχαίους συγγραφείς που χρησιμοποιούνται περιλαμβάνονται οι Ηρόδοτος, Θουκυδίδης, Αρριανός, Πλούταρχος, Πολύβιος, Σίμα Τσιεν, Σαλλούστιος, Λίβιος, ο Ιώσηπος, Σουητώνιος και Τάκιτος, μεταξύ άλλων.

Μια βασική δυσκολία της μελέτης της αρχαίας ιστορίας είναι ότι η καταγεγραμμένη ιστορία δεν μπορεί να τεκμηριώσει το σύνολο των παρελθόντων γεγονότων, καθώς μόνον ένα τμήμα των κειμένων σώθηκε ως τις μέρες μας. Επιπλέον, η αξιοπιστία των πληροφοριών που λαμβάνονται από αυτά τα σωζόμενα κείμενα πρέπει να  υποστεί το βάσανο της κριτικής επαλήθευσης . Λίγοι άνθρωποι, επίσης, ήταν σε θέση να γράψουν ιστορία, καθώς η αναγκαία παιδεία δεν ήταν δεδομένη σε κάθε πολιτισμό, ακόμα και μετά το τέλος της αρχαίας ιστορίας.

Η αρχαιότερη γνωστή συστηματική ιστορική σκέψη εμφανίστηκε στην αρχαία Ελλάδα, εκκινώντας με τον Ηρόδοτο της Αλικαρνασσού (484-425 π.Χ περ). Ο Θουκυδίδης με τη σειρά του εξάλειψε σε μεγάλο βαθμό την θεϊκή παρέμβαση στην αφήγηση του πελοποννησιακού πολέμου μεταξύ Αθήνας και Σπάρτης, θεσπίζοντας παράλληλα ορθολογιστικά στοιχεία, που αποτέλεσαν προηγούμενο για τα μεταγενέστερα ιστορικά συγγράμματα. Ήταν επίσης ο πρώτος που διέκρινε μεταξύ αιτίας και άμεσης πηγής ενός γεγονότος.

Η ρωμαϊκή αυτοκρατορία υπήρξε ένας από τους πλέον εγγράμματους πολιτισμούς του αρχαίου κόσμου, αλλά πολλά έργα από τους πλέον πολυδιαβασμένους ιστορικούς της χάθηκαν. Για παράδειγμα, ο Λίβιος, Ρωμαίος ιστορικός που έζησε τον 1ο αιώνα, έγραψε ιστορία της Ρώμης με τίτλο *[[Ab urbe condita]]* (από την ίδρυση της πόλης) σε 144 τόμους. Σήμερα υπάρχουν μόνο 35 τόμοι και σύντομες περιλήψεις από τα περισσότερα από τα υπόλοιπα. Στην πραγματικότητα πολύ λίγα έργα σημαντικών Ρωμαίων επιβίωσαν.

## Χρονολογία

### Προϊστορία

Η προϊστορία είναι η περίοδος πριν από την γραπτή ιστορία. Η πρώιμη ανθρώπινη μετανάστευση στην Κατώτερη Παλαιολιθική 1.800.000 χρόνια π.Χ είχε ως αποτέλεσμα την εξάπλωση του *[[Homo erectus]]* σε όλη την Ευρασία. Η ελεγχόμενη χρήση της φωτιάς συνέβη 800.000 χρόνια π.Χ. στη Μέση Παλαιολιθική. Πριν από 250.000 χρόνια ο *[[Homo sapiens]]* (σύγχρονος άνθρωπος) εμφανίστηκε στην Αφρική. Πριν από 60-70.000 χρόνια ο *Homo sapiens* μετανάστευσε από την Αφρική προς τη Νότια και τη Νοτιοανατολική Ασία και έφτασε στην Αυστραλία. Πριν από 50.000 χρόνια οι σύγχρονοι άνθρωποι εξαπλώθηκαν από την Ασία προς την Εγγύς Ανατολή. 40.000 χρόνια πριν οι σύγχρονοι άνθρωποι έφθασαν στην Ευρώπη και μετανάστευσαν στην Αμερική περίπου 15.000 χρόνια πριν στην Ανώτερη Παλαιολιθική.

Η 10η χιλιετία π.Χ είναι η πρώτη συγκεκριμένη ημερομηνία για την επινόηση της γεωργίας και την αρχή της αρχαίας εποχής. Το Γκιομπεκλί Τεπέ ανεγέρθηκε από κυνηγούς-τροφοσυλλέκτες στην 10η χιλιετία π.Χ (περ. 11.500 χρόνια πριν). Μαζί με το Νεβάλι Κόρι παρέχει την αρχαιολογική μαρτυρία για την κατανόηση της νεολιθικής στην Ευρασία. Κατά την 7η χιλιετία π.Χ ξεκίνησε ο πολιτισμός Τζιαχού στην Κίνα. Από την 5η χιλιετία π.Χ , οι πολιτισμοί της ύστερης νεολιθικής εποχής επινόησαν τον τροχό και την πρωτογραφή. Στην 4η χιλιετία π.Χ αναπτύσσεται ο πολιτισμός Κουκουτένι στην περιοχή που καλύπτει η σημερινή Ουκρανία-Μολδαβία-Ρουμανία. Το 3400 π.Χ, η πρωτοεγγράμματη σφηνοειδής γραφή εξαπλώνεται στη Μέση Ανατολή. [33] Τον 30ό αιώνα π.Χ, κατά την πρώιμη εποχή του ορείχαλκου σημειώνεται η έναρξη της περιόδου των εγγράμματων πολιτισμών στη Μεσοποταμία και την αρχαία Αίγυπτο. Γύρω από το 27ο αιώνα π.Χ ιδρύεται το παλαιό βασίλειο της Αιγύπτου και η πρώτη Δυναστεία της Ουρούκ.

### Χρονολόγιο αρχαίας ιστορίας

#### Μέση και Ύστερη Εποχή του Ορείχαλκου

Η εποχή του ορείχαλκου αποτελεί μέρος του συστήματος των τριών εποχών και ακολουθεί τη νεολιθική εποχή σε ορισμένες περιοχές του κόσμου.

Στον 24ο αιώνα π.Χ., ιδρύθηκε η ακκαδική αυτοκρατορία στη Μεσοποταμία.

Την πρώτη ενδιάμεση περίοδο της Αιγύπτου του 22ου αιώνα π.Χ, ακολούθησε το μέσο βασίλειο της Αιγύπτου μεταξύ του 21ου και του 17ου αιώνα π.Χ. Η αναγέννηση των Σουμερίων έγινε επίσης περί τον 21ο αιώνα π.Χ στην Ουρ. Κατά τον 18ο αιώνα π.Χ η ξεκίνησε δεύτερη ενδιάμεση περίοδος της Αιγύπτου.

Από το 1600 π.Χ, αναπτύχθηκε η μυκηναϊκή Ελλάδα. Η αρχή της δυναστείας Σανγκ εμφανίστηκε στην Κίνα στην ίδια περίοδο και υπάρχει μαρτυρία ενός πλήρως ανεπτυγμένου κινεζικού συστήματος γραφής. Κατά το 1600 π.Χ μαρτυρείται επίσης η έναρξη της κυριαρχίας των Χετταίων στην περιοχή της ανατολικής Μεσογείου. Η περίοδος από τον 16ο έως τον 11ο αιώνα π.Χ σχετίζεται με την ίδρυση του Νέου Βασιλείου της Αιγύπτου γύρω από τον Νείλο. Μεταξύ του 1550 π.Χ και 1292π.Χ , αναπτύχθηκε η περίοδος Αμάρνα στην Αίγυπτο.

#### Πρώιμη εποχή του σιδήρου

Η εποχή του σιδήρου είναι η τελευταία κύρια περίοδος στο σύστημα των τριών εποχών, μετά την εποχή του Χαλκού. Η ημερομηνία και το πλαίσιό της, ποικίλλουν ανάλογα με τη χώρα ή τη γεωγραφική περιοχή.

Κατά τη διάρκεια του 13ου έως τον 12ο αιώνα π.Χ. διαμορφώθηκε η περίοδος των Ραμεσιδών στην αρχαία Αίγυπτο. Γύρω στο 1200 π.Χ. πιστεύεται ότι έλαβε χώρα ο Τρωικός πόλεμος, ενώ το 1180 π.Χ. ήταν σε εξέλιξη η διάλυση της αυτοκρατορίας των Χετταίων.

Κατά το 1046 π.Χ η στρατιωτική δύναμη των Τσου, με επικεφαλής τον βασιλέα Γου, ανέτρεψε τον τελευταίο βασιλιά της δυναστείας Σανγκ. Λίγο αργότερα ιδρύθηκε στην Κίνα η δυναστεία Τσου.

Το Πιράκ είναι αρχαιολογική θέση της πρώιμης εποχής του σιδήρου στο Μπαλουχιστάν του Πακιστάν, που χρονολογείται περίπου στο 1200 π.Χ. Η περίοδος αυτή πιστεύεται ότι είναι η αρχή της Εποχής του Σιδήρου στην Ινδία και την υποήπειρο.

Το 1000 π.Χ ξεκίνησε το βασίλειο των Μανναίων στη Δυτική Ασία. Περίπου τον 10ο έως τον 7ο αιώνα π.Χ., αναπτύχθηκε στη Μεσοποταμία η νεοασσυριακή αυτοκρατορία. Περί το 800 π.Χ ξεκινάει η άνοδος των ελληνικών πόλεων-κρατών, ενώ το 776 π.Χ, διεξήχθησαν οι πρώτοι καταγεγραμμένοι Ολυμπιακοί Αγώνες .

#### Κλασική αρχαιότητα

Η *κλασική αρχαιότητα* είναι ένας ευρύς όρος για μια εξίσου μακρά περίοδο πολιτιστικής ιστορίας και επικεντρώνεται γύρω από τη Μεσόγειο. Αρχίζει με την πρωιμότερη καταγραμμένη ελληνική επική ποίηση του Ομήρου (9ος αιώνας π.Χ.), και συνεχίζει με την άνοδο του χριστιανισμού και την πτώση της δυτικής ρωμαϊκής αυτοκρατορίας (5ος αιώνας), που καταλήγει στη διάλυση της κλασικής κουλτούρας με το κλείσιμο της ύστερης αρχαιότητας.

Μια τέτοια ευρεία κατανομή της ιστορίας και η γεωγραφική διασπορά καλύπτει μάλλον ανόμοιους πολιτισμούς και περιόδους. Με την στενή έννοια ο όρος «κλασική αρχαιότητα» αναφέρεται συνήθως στην εξιδανικευμένη άποψη μεταγενέστερων ερευνητών, σύμφωνα με τα λόγια του Έντγκαρ Άλαν Πόε, για «τη δόξα που ήταν η Ελλάδα, και τη μεγαλοπρέπεια που ήταν Ρώμη!». Τον 18ο και 19ο αιώνα ο σεβασμός για την κλασική αρχαιότητα ήταν πολύ μεγαλύτερος στην Ευρώπη και τις Ηνωμένες Πολιτείες από ό,τι σήμερα. Ο σεβασμός για τους αρχαίους στην Ελλάδα και τη Ρώμη επηρέασε πολιτική, τη φιλοσοφία, τη γλυπτική, τη λογοτεχνία, το θέατρο, την εκπαίδευση, ακόμη και την αρχιτεκτονική και τη σεξουαλικότητα.

Όσον αφορά στην πολιτική, η παρουσία ενός Ρωμαίου αυτοκράτορα ήταν επιθυμητή για μακρό χρονικό διάστημα μετά την πτώση της δυτικής ρωμαϊκής αυτοκρατορίας. Η τάση αυτή έφτασε στο αποκορύφωμά της όταν ο Καρλομάγνος στέφθηκε «Ρωμαίος Αυτοκράτορας» κατά το έτος 800, μια πράξη που οδήγησε στο σχηματισμό της αγίας ρωμαϊκής αυτοκρατορίας. Η ιδέα ότι ο αυτοκράτορας είναι ένας μονάρχης που υπερβαίνει τον απλό βασιλέα χρονολογείται σε αυτή την περίοδο. Σύμφωνα με το πολιτικό ιδεώδες που ακολουθεί το πλαίσιο της μοναρχίας, πάντα θα έπρεπε να υπάρχει μια ρωμαϊκή αυτοκρατορία, ένα κράτος του οποίου η αρμοδιότητα επεκτείνεται σε ολόκληρο τον πολιτισμένο κόσμο.

Η επική ποίηση συνέχισε να γράφεται στη λατινική γλώσσα και άσκησε τις επιδράσεις της έως τον 19ο αιώνα. Ο Τζον Μίλτον, ακόμη και ο Αρτύρ Ρεμπό έλαβαν την πρώτη ποιητική εκπαίδευσή τους στα λατινικά. Είδη όπως η επική ποίηση, ο ποιμενικός στίχος και η αστείρευτη χρήση χαρακτήρων και θεμάτων από την ελληνική μυθολογία άφησαν ένα βαθύ αποτύπωμα στη δυτική λογοτεχνία.

Στην αρχιτεκτονική υπήρξαν αρκετές ελληνικές αναβιώσεις, (αν και εμπνευσμένες ουσιαστικά περισσότερο από τη Ρωμαϊκή παρά την κλασική ελληνική αρχιτεκτονική}. Κλασικό παράδειγμα η Ουάσιγκτον DC, πόλη γεμάτη με μεγάλα μαρμάρινα κτήρια, με προσόψεις ρωμαϊκών ναών και κλασικούς ρυθμούς κιόνων.

Όσον αφορά στη φιλοσοφία, οι νεοτερικές προσπάθειες του Ακινάτη είχαν κυρίως πηγή έμπνευσης τη σκέψη του Αριστοτέλη παρά τη μεταστροφή από τον παγανισμό στον χριστιανισμό. Οι Ιπποκράτης και ο Γαληνός σχημάτισαν το θεμέλιο της πρακτικής της ιατρικής, που  άντεξε περισσότερο στο διάβα του χρόνου από τις επιδράσεις της ελληνικής σκέψης στη σύγχρονη φιλοσοφία. Στο γαλλικό θέατρο, οι τραγωδοί όπως ο Μολιέρος και ο Ζαν Ρασίν έγραψαν τα θέματά τους βασιζόμενοι σε κλασικά ιστορικά θέματα σύμφωνα με τους κανόνες της *[[Ποιητική]]*ς του Αριστοτέλη. Η επιθυμία για χορό σύμφωνα με τα αρχαιοελληνικά πρότυπα ώθησαν την Ισιδώρα Ντάνκαν να δημιουργήσει δικές της χορογραφίες. Ακόμη και η Αναγέννηση ήταν εν μέρει αποτέλεσμα της επανακάλυψης της κλασικής αρχαιότητας.

## Σημαντικοί πολιτισμοί

### Συγκριτικό χρονολόγιο

ImageSize = width:835 height:500
PlotArea = left:100 right:20 top:20 bottom:20
AlignBars = justify

Colors =
    id:time value:rgb(0.7,0.7,1) #
    id:period value:rgb(1,0.7,0.5) #
    id:age value:rgb(0.95,0.85,0.5) #
    id:era value:rgb(1,0.85,0.5) #
    id:eon value:rgb(1,0.85,0.7) #
    id:filler value:gray(0.8) # background bar
    id:black value:black

Period     = from:-3000 till:1000
TimeAxis   = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:500 start:-3000
ScaleMinor = unit:year increment:100 start:-3000

BarData =
  bar:ages text:"Ιστορικές εποχές"
  bar:Time text:Εποχή

  bar:blank
  bar:sw_asia text:"ΝΔ Ασία"
  bar:Mes.  text:Μεσ.
  bar:Elam  text:Ελάμ
  bar:Ach.  text:Αχαιμ.

  bar:blank
  bar:africa text:"Αφρική"
  bar:Egypt text:Αίγυπτος
  bar:Kush  text:Κους
  bar:Aksumite text:Αξουμ
  bar:Carthage text:Καρχηδόνα

  bar:blank
  bar:s_asia text:"Νότια Ασία"
  bar:Indus.Valley

  bar:blank
  bar:e_asia text:"Ανατολική Ασία"
  bar:China

  bar:blank
  bar:americas text:"Αμερικές"
  bar:N.Americas text:Ν. Αμερική
  bar:C.Americas text:Κ. Αμερική
  bar:S.Americas text:Ν. Αμερική

  bar:blank
  bar:eur text:"Ευρώπη"
  bar:Europe

PlotData =
  align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,black) width:15 shift:(0,-5)

  bar:ages color:skyblue from: start till: end text:"Ιστορικές εποχές"
  bar:Time color:period
  from: -3000 till: -1200 text:εποχή του χαλκού
  from: -1200 till: 400 text:εποχή του σιδήρου
  from: 400 till: 1000 text:μεσαίωνας

  bar:blank at:-3000
  bar:sw_asia color:skyblue from: start till: end text:"ΝΔ Ασία (Εγγύς Ανατολή)"
  bar:Mes. color:era
  from: -3000 till: -750 text:Μεσοποταμία
  bar:Elam color:era
  from: -3000 till: -2700 shift:(8,0) text:Πρωτοελαμίτες
  from: -2700 till: -1500 text:αρχαίοι Ελαμίτες
  from: -1500 till: -1100 text:Μέσοι Ελαμίτες
  from: -1100 till: -539 text:Νέοι Ελαμίτες
  bar:Ach. color:era
  from: -550 till: -330 text:Αυτοκρατορία των Αχαιμενιδών

  bar:blank at:-3000
  bar:africa color:skyblue from: start till: end text:"Αφρική"
  bar:Egypt  color:age
  from: -3000 till: -30 text:Αρχαία Αίγυπτος
 
  bar:Kush color: era
  from: -3000 till: -1650 text: Κέρμα
  from: -1650 till: -1070 text: Αρχαία Αίγυπτος
  from: -1070 till: -591 text: Ναπάτα
  from: -591 till: 350 text: Μερόη
  
  bar:Aksumite color:age
  from: -400 till: 940 text:βασίλειο του Αξούμ
  bar:Carthage color:eon
  from: -650 till: 146 text:Καρχηδόνα

  bar:blank at:-3000
  bar:s_asia color:skyblue from: start till: end text:"South Asia"
  bar:Indus.Valley color:era
  from: -3000 till: -1200 text:Πολιτισμός της κοιλάδας του Ινδού
  from: -1200 till: -180 text:Ινδία
  from: -180 till: 1 text:Ινδοελληνικό βασίλειο
  from: 1 till: 1000 text:Μέσα βασίλεια της Ινδίας

  bar:blank at:-3000
  bar:e_asia color:skyblue from: start till: end text:"East Asia"
  bar:China color:era
  from: -3000 till: -2000 text:Τρεις άρχοντες και πέντε αυτοκράτορες
  from: -2000 till: -200 text:Αρχαία Κίνα
  from: -200 till: 1000 text:Αυτοκρατορική Κίνα

  bar:blank at:-3000
  bar:americas color:skyblue from: start till: end text:"Β. και Ν. Αμερική"
  bar:N.Americas color:age
  from: -3000 till: -1500 text:Αρχαϊκή
  from: -1500 till: 650 text:Κλασική
  from:  650 till: 1000 text:Προκολομβιανή
  bar:C.Americas color:era
  from: -3000 till: -1500 text:Αρχαϊκή
  from: -1500 till: 250 text:Μεταβατική
  from:  250 till: 900 text:Κλασική
  from:  900 till: 1000 text:Μετακλασική
  bar:S.Americas color:age
  from: -3000 till: -1900 text:Αρχαϊκή
  from: -1900 till: 200 text:Προκλασική
  from: 200 till: 1000 text:Κλασική

  bar:blank at:-3000
  bar:eur color:skyblue from: start till: end text:"Ευρώπη"
  bar:Europe color:era
  from: -3000 till: -1200 text:Αρχαϊκή
  from: -1200 till: -650 text:Φοινίκη
  from: -650 till: -146 text:Αρχαία Ελλάδα
  from: -146 till: 1000 text:Αρχαία Ρώμη

# add here


## Παραπομπές σημειώσεις


## Βιβλιογραφία
* 
## Εξωτερικοί σύνδεσμοι

### Διαδίκτυο
* Ancient History Encyclopedia
* Ancient Civilizations—British Museum's website on various topics of ancient civilization
* Ancient history sourcebook 
* The Perseus digital library
* Barrington Atlas of the Greek and Roman world 

### Διαδικτυακοί κατάλογοι
* 
* Ancient History - Academic Info: directory of online resources for the study of ancient history.
* Ancient History Resources : Ancient history research links for high school and college students