Σαρματισμός

[δεξιά|μικρογραφία|333x333εσ|Ο [Στανίσουαφ Αντόνι Στσούκα σε σαρματική ενδυμασία, φορώντας ένα *[[κόντους]].*]]
μικρογραφία|267x267εσ|Πανοπλία ''Karacena'' σαρματικού στυλ.
Ο **Σαρματισμός** (, ) ήταν εθνοπολιτισμική ταυτότητα μέσα στην Πολωνiική-Λιθουανική Κοινοπολιτεία. Αποτελούσε την κυρίαρχη μπαρόκ κουλτούρα και ιδεολογία της αριστοκρατίας (''σλάχτα'') και υπήρξε από την περίοδο της Αναγέννησης έως τις αρχές του 18ου αιώνα. Μαζί με την έννοια της «Χρυσής Ελευθερίας», αποτέλεσε κεντρικό στοιχείο της κουλτούρας και της κοινωνίας των κοινωνικών ελίτ της Κοινοπολιτείας. Στον πυρήνα του βρισκόταν η ενοποιητική πεποίθηση ότι οι λαοί της Πολωνικής-Λιθουανικής Κοινοπολιτείας κατάγονταν από τους αρχαίους Ιρανούς Σαρμάτες, τους θρυλικούς εισβολείς των τότε πολωνικών και ρωμαϊκών εδαφών στην αρχαιότητα.

Ο όρος και ο πολιτισμός αντικατοπτρίζονταν κυρίως στην πολωνική λογοτεχνία του 17ου αιώνα, όπως στα απομνημονεύματα του Γιαν Χριζόστομ Πάσεκ και στα ποιήματα του Βάτσουαφ Ποτότσκι. Οι Πολωνοί άρχοντες φορούσαν ένα μακρύ παλτό, που ονομάζεται κόντους (*kontusz*), μπότες που έφταναν μέχρι τα γόνατα, και έφεραν μια σπάθη, συνήθως μια καραμπέλα. Επίσης, ήταν δημοφιλές το μουστάκι, καθώς και τα διακοσμητικά φτερά στα καπέλα των ανδρών. Οι «Σαρμάτες» της Πολωνίας προσπαθούσαν να επιτύχουν πολεμικές δεξιότητες στο άλογο, πίστευαν στην ισότητα μεταξύ τους και στο να είναι ανίκητοι ενάντια στον εχθρό. Ο Σαρματισμός επαινούσε τις προηγούμενες νίκες του πολωνικού στρατού και απαιτούσε από τους Πολωνούς ευγενείς να καλλιεργήσουν την παράδοση.

Η *[[Σαρματία]]* (πολωνικά: *Sarmacja*) ήταν ημι-θρυλική, ποιητική ονομασία για την Πολωνία, που ήταν της μόδας μέχρι τον 18ο αιώνα, και που όριζε τις ιδιότητες που σχετίζονται με τους εγγεγραμμένους πολίτες της τεράστιας Πολωνικής-Λιθουανικής Κοινοπολιτείας. Ο Σαρματισμός επηρέασε σημαντικά τον πολιτισμό, τον τρόπο ζωής και την ιδεολογία των Πολωνών ευγενών. Ήταν μοναδικός για το πολιτιστικό του μείγμα των ανατολικών, δυτικών και ιθαγενών παραδόσεων. Ο Σαρματισμός επικρίθηκε κατά τη διάρκεια του Πολωνικού Διαφωτισμού και αποκαταστάθηκε από τις γενιές που ενστερνίστηκαν τον Πολωνικό Ρομαντισμό. Έχοντας επιβιώσει από τον λογοτεχνικό ρεαλισμό της πολωνικής θετικιστικής περιόδου, ο Σαρματισμός επέστρεψε με την *Η Τριλογία* του Χένρικ Σιενκιέβιτς, του πρώτου Πολωνού βραβευμένου με Νόμπελ στη λογοτεχνία.

## Προέλευση της έννοιας και η γενική της ιδέα
Ο όρος *Σαρματισμός* χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά από τον Γιαν Ντουούγκος, στο έργο του του 15ου αιώνα για την ιστορία της Πολωνίας. Ο Ντουούγκος ήταν επίσης υπεύθυνος για τη σύνδεση των Σαρματών με την προϊστορία της Πολωνίας και αυτή η ιδέα συνεχίστηκε από άλλους χρονικογράφους και ιστορικούς, όπως ο Στανίσουαφ Οζεχόφσκι, ο Μάρτσιν Μπιέλσκι, ο Μάρτσιν Κρόμερ και ο Μάτσεϊ Μιεχοβίτα. Το *Tractatus de Duabus Sarmatiis* του Μιεχοβίτα είχε επιρροή στο εξωτερικό, όπου για κάποιο διάστημα ήταν ένα από τα πιο ευρέως χρησιμοποιούμενα έργα αναφοράς για την Πολωνική-Λιθουανική Κοινοπολιτεία. Η ιδέα εμφανίστηκε λόγω του ρομαντικού θαυμασμού των ανθρωπιστών για την Αρχαιότητα και μιας προσπάθειας να επιστρέψει μια παρωχημένη ονοματολογία.

Σύμφωνα με τη *[[Γεωγραφική Υφήγησις]]* του Πτολεμαίου, η Σαρματία θεωρήθηκε ως έδαφος της Πολωνίας, της Λιθουανίας και της Ταρταρίας και αποτελούνταν από ασιατικά και ευρωπαϊκά τμήματα που χωρίζονταν από τον ποταμό Ντον. Ως γεωγραφικός όρος, η Σαρματία ήταν πάντα ακαθόριστη, αλλά πολύ σταθερή. Οι υποτιθέμενοι πρόγονοι της σλάχτα, οι Σαρμάτες, ήταν μια συμμαχία κυρίως ιρανικών φυλών που ζούσαν βόρεια της Μαύρης Θάλασσας. Τον 5ο αιώνα π.Χ., ο Ηρόδοτος έγραψε ότι αυτές οι φυλές ήταν απόγονοι των Σκυθών και των Αμαζόνων. Οι Σαρμάτες διεισδύθηκαν από τους Γότθους και άλλους τον 2ο αιώνα μ.Χ., και μπορεί να είχαν κάποιες ισχυρές και άμεσες σχέσεις με την Πολωνία. Ο θρύλος της πολωνικής καταγωγής από τους Σαρμάτες έμεινε και μεγάλωσε μέχρι που οι περισσότεροι από αυτούς εντός της Κοινοπολιτείας, και πολλοί στο εξωτερικό, πίστευαν ότι πολλοί Πολωνοί ευγενείς ήταν απόγονοι των Σαρματών (Σαυρομάτες). Μια άλλη παράδοση προέκυψε να υποθέσει ότι οι ίδιοι οι Σαρμάτες ήταν απόγονοι του Ιάφεθ, του υιού του Νώε.
[μικρογραφία|200x200εσ|[Σαρμάτες, οι δυτικοί Ιρανικοί λαοί.]]
Μερικοί που υιοθέτησαν το Σαρματισμό έτειναν να πιστεύουν ότι οι πρόγονοί τους είχαν κατακτήσει και υπδουλώσει τους ντόπιους Σλάβους και, όπως οι Πρωτοβούλγαροι στη Βουλγαρία ή οι Φράγκοι που κατέκτησαν τη Γαλατία (Γαλλία), τελικά υιοθέτησαν τη τοπική γλώσσα. Αυτή η αριστοκρατία μπορεί να πίστευε ότι ανήκαν (τουλάχιστον μεταφορικά) σε ένα διαφορετικό λαό από τους Σλαβούς τους οποίους κυβερνούσαν. «Οι ρωμαϊκοί χάρτες, που δημιουργήθηκαν κατά τη διάρκεια της Αναγέννησης, είχαν το όνομα της *Σαρματίας* γραμμένο πάνω από το μεγαλύτερο μέρος της επικράτειας της Πολωνικής-Λιθουανικής Κοινοπολιτείας, και έτσι δικαιολογούσε το ενδιαφέρον για τις σαρματικές ρίζες».

Αιώνες αργότερα, η σύγχρονη επιστήμη ανακάλυψε στοιχεία που δείχνουν ότι οι Αλανοί, ένας ύστερος σαρματικός λαός που μιλούσε ιρανικό ιδίωμα, εισέβαλε σε σλαβικές φυλές στην Ανατολική Ευρώπη πριν από τον 6ο αιώνα, και ότι αυτοί οι «Σαρμάτες προφανώς σχημάτισαν την κυρίαρχη τάξη της περιοχής, η οποία σταδιακά σλαβικοποιήθηκε». Η άμεση πολιτική τους σύνδεση με την Πολωνία, ωστόσο, θα παραμείνει κάπως αβέβαιη. Στην έκθεσή του το 1970, *Οι Σαρμάτες* (στη σειρά «Αρχαινοί λαοί και μέρη»), ο Ταντέους Σουλιμίρσκι (1898-1983), ένας Αγγλο-Πολωνός ιστορικός, αρχαιολόγος και ερευνητής των αρχαίων Σαρματών, συζητά τις άφθονες αποδείξεις της αρχαίας σαρματικής παρουσίας στην Ανατολική Ευρώπη, π.χ., τα ευρήματα διαφόρων τάφων όπως κεραμικά, όπλα και κοσμήματα. Πιθανές εθνολογικές και κοινωνικές επιρροές στην πολωνική σλάχτα θα περιλαμβάνουν την εραλδική εμπνευσμένη από το τάμγκα, την κοινωνική οργάνωση, τις στρατιωτικές πρακτικές και τα έθιμα ενταφιασμού.

Ο Σαρματισμός χρησιμοποιήθηκε για την ενσωμάτωση των Λιθουανών και Ρουθήνιων ευγενών στην Πολωνική-Λιθουάνικη Κοινοπολιτεία, και επίσης ανύψωσε τους Ουκρανούς Κοζάκους ως μέρος αυτής της ταυτότητας παρά το μη ευγενικό καθεστώς τους. Η ιστορικός Κάριν Φρίντριχ επισημαίνει, από τα γραπτά των μελετητών της Κοινοπολιτείας, Κρίστοφ Χάρτκνοχ και Τόμας Κλάγκιους, ότι οι Γερμανόφωνοι Προτεστάντες πολίτες της Βασιλικής Πρωσίας επίσης ταυτίστηκαν με την ιδεολογία του Σαρματισμού, ιδίως, με τις αξίες της ελευθερίας, τις οποίες αντιπαράθεσαν με τις Σουηδικές ή Αυτοκρατορικές (Γερμανικές) ταυτότητες που συνδέονταν με την τυραννία. Ο Χάρτκνοκ ισχυρίστηκε ότι «μια ευρωπαϊκή Σαρματία, ως μια κοινή μητέρα, αναθρέφει τους Πολωνούς και τους Λιθουανούς και τους Πρωσούς», ενώ ο Κλάγκιους έγραψε για πολλά έθνη «με διαφορετικά έθιμα, αλλά όλα από προέλευση από τη Σαρματία».

Οι Πολωνοί που εντόπιζαν τα ίχνη της καταγωγής τους από Σαρμάτες ήταν μέρος μιας ευρύτερης τάσης που ήταν εμφανής σε όλη την Ευρώπη, των διαφόρων λαών που εντόπιζαν την κατάγωγή  τους από ένα αρχαίο λαό που είχε ζήσει στη χώρα τους κατά τη ρωμαϊκή εποχή: οι Ολλανδοί από τους Βαταυούς, οι Γάλλοι από τους Γαλάτες, οι Πορτογάλοι από τους Λουζιτανούς, οι Σκωτσέζοι από τους Καληδονίτες, οι Ελβετοί από τους Ελβετούς (*Helvetii*), οι Ρουμάνοι από τους Δάκους, οι Βούλγαροι από τους Θράκες, οι Αλβανοί από τους Ιλλυρίους, οι Σλοβένοι από τους Ενετούς, οι Ούγγροι από τους Ούννους, κλπ.
[μικρογραφία|Ο [Κάρολ Στανίσουαφ Ραντζίβιουου (1734-1790)|Κάρολ Στανίσουαφ Ραντζίβιουου, ο πιο εξέχων ευγενής της εποχής του και εκπρόσωπος του Σαρματισμού.]]

## Αποτίμηση
Ο Σαρματισμός, ο οποίος εξελίχθηκε κατά τη διάρκεια της Πολωνικής Αναγέννησης και καθιερώθηκε κατά τη στιγμή του Πολωνικού μπαρόκ, βρέθηκε αντιμέτωπος με την ιδεολογία του Πολωνικού Διαφωτισμού. Στα τέλη του 18ου αιώνα, η λέξη «Σαρματισμός» είχε αποκτήσει αρνητικές συσχετίσεις και η έννοια συχνά επικρίθηκε και χλευάστηκε σε πολιτικές εκδόσεις, όπως η εφημερίδα *Monitor*, όπου έγινε συνώνυμη για αμόρφωτες και αδιαφώτιστες ιδέες και περιφρονητικός όρος για όσους αντιτάχθηκαν στις μεταρρυθμίσεις των «προοδευτικών», όπως ο Βασιλιάς Στανίσουαφ Αύγουστος Πονιατόφσκι (βασ. 1764-1795). Η ιδεολογία του Σαρματισμού έγινε στόχος για χλευασμό, όπως φαίνεται στο έργο του Φραντσίσεκ Ζαμπουότσκι, *Σαρματισμός* (*Sarmatyzm*, 1785).

Σε κάποιο βαθμό, η διαδικασία αντιστράφηκε κατά τη διάρκεια της περιόδου του Πολωνικού Ρομαντισμού, όταν μετά από τους διαμελισμούς της Πολωνίας (1772 έως 1795), η μνήμη της παλιάς Πολωνικής Χρυσής Εποχής αναδιοργάνωσε τις παλιές παραδόσεις σε κάποιο βαθμό. Ειδικότερα, μετά τη Νοεμβριανή Εξέγερση του 1830-1831, όταν το είδος του *gawęda szlachecka* («Η ιστορία ενός ευγενούς»), που διαμορφώθηκε από τον Χένρικ Ζεβούσκι, κέρδισε δημοτικότητα, ο Σαρματισμός συχνά απεικονίστηκε θετικά στη λογοτεχνία. Μια τέτοια αντιμετώπιση της έννοιας μπορεί επίσης να παρατηρηθεί στον Πολωνικό μεσσιανισμό και στα έργα μεγάλων Πολωνών ποιητών, όπως ο Άνταμ Μιτσκιέβιτς (*[[Κύριος Ταντέους]]*, 1834), ο Γιούλιους Σουοβάτσκι και ο Ζίγκμουντ Κρασίνσκι, καθώς και μυθιστοριογράφων (Χένρικ Σιενκιέβιτς στο Η *Τρίλογια* του, 1884 έως 1888), και άλλων. Αυτή η στενή σύνδεση μεταξύ του Πολωνικού Ρομαντισμού και της Πολωνικής ιστορίας έγινε μια από τις καθοριστικές ιδιότητες αυτής της περιόδου στην Πολωνική λογοτεχνία, διαχωρίζοντας την από το έργο άλλων σύγχρονων συγγραφέων, οι οποίοι - σε αντίθεση με τους Πολωνούς - δεν υπέφεραν από έλλειψη εθνικής κρατικής υπόστασης.

## Παραπομπές


## Περαιτέρω ανάγνωση
* Ταντέους Σουλιμίρσκι, «Οι Σαρμάτες (Αρχαίοι λαοί και μέρη)», Thames and Hudson, 1970, ISBN 

## Εξωτερικοί σύνδεσμοι

* The Sarmatian Review
* Sarmatism or the Enlightenment – The Dilemma of Polish Culture by Andrzej Wasko, Sarmatian Review, April 1997
* Martin Pollack. Sarmatische Landschaften: Nachrichten aus Litauen, Belarus, der Ukraine, Polen und Deutschland (ένα βιβλίο διηγημάτων με σύγχρονες απόψεις για τη Σαρματία, που εκδόθηκε το 2006 στα γερμανικά)
* Sarmatism and European Culture στο Παλάτι του Βιλάνουφ
* The Foundations of Sarmatism. Aurea Libertas and Mores Maiorum στο Παλάτι του Βιλάνουφ
* The Elegant Downfall of the Polish Sarmatians του Wojciech Zembaty στο Culture.pl
* The Original Sarmatians: The Men Who Fought Attila the Hun

Κατηγορία:Πολωνική-Λιθουανική Κοινοπολιτεία
Κατηγορία:Πολιτισμός της Πολωνίας
Κατηγορία:Πολιτισμός της Ουκρανίας
Κατηγορία:Εθνικές αναγεννήσεις
Κατηγορία:Πολωνοί ευγενείς