Dum Diversas

[δεξιά|μικρογραφία|Ο [Πάπας Νικόλαος Ε΄]]
Με τον τίτλο ***Dum Diversas*** (στα ελληνικά: «*Όσο (υφίστανται) διαφορές*») ονομάζεται παπική βούλα που εκδόθηκε στις 18 Ιουνίου 1452 από τον πάπα Νικόλαο Ε'. Εξουσιοδοτούσε τον βασιλιά Αλφόνσο Ε' της Πορτογαλίας να πολεμήσει, να υποτάξει και να κατακτήσει «εκείνους που εξεγείρονται εναντίον της Καθολικής πίστης και αγωνίζονται να εξαλείψουν τη Χριστιανική θρησκεία» — δηλαδή τους «Σαρακηνούς (Μουσουλμάνους) και τους ειδωλολάτρες» σε μια στρατιωτικά αμφισβητούμενη αφρικανική περιοχή. Το έγγραφο καταδίκαζε τους εχθρούς του πορτογάλου βασιλιά που ηττήθηκαν σε «αιώνια δουλεία». Αυτή και η επακόλουθη βούλα (*Romanus Pontifex*), που εξέδωσε ο Νικόλαος το 1455, προσέφεραν στους Πορτογάλους αυτό που εκείνοι θεωρούσαν ηθική δικαιολόγηση για να αποκτούν ελεύθερα σκλάβους κατά μήκος των αφρικανικών ακτών με τη βία ή μέσω εμπορίου. Τα διατάγματα αυτά θεωρούνται επομένως ότι διευκόλυναν το πορτογαλικό δουλεμπόριο από τη Δυτική Αφρική και ότι νομιμοποίησαν την ευρωπαϊκή αποικιοκρατία στην αφρικανική ήπειρο.

Στη λαϊκή/κοσμική ερμηνεία των θρησκευτικών δογμάτων που υπάρχουν στη βούλα *Dum Diversas* (σχετικά με τους δίκαιους πολέμους και την εργασία αιχμαλώτων από αυτούς τους πολέμους), η διακήρυξη χρησιμοποιήθηκε ως υποτιθέμενη ηθική αναγνώριση τόσο (α) των δικαιωμάτων της Πορτογαλίας επί των εδαφών που είχε ανακαλύψει κατά μήκος της δυτικής ακτής της Αφρικής όσο και (β) της υποδούλωσης αθώων απίστων και του χαρακτηρισμού των μη χριστιανικών εδαφών ως μόνιμων υποτελών του χριστιανού μονάρχη.

Ο πάπας Κάλλιστος Γ' επανέλαβε τη θέση του Νικολάου με τη βούλα *Inter caetera* του 1456 (να μην συγχέεται με τη βούλα του ίδιου τίτλου του Αλέξανδρου ΣΤ'), η οποία ανανεώθηκε από τον πάπα Σίξτο Δ' το 1481 και τον πάπα Λέων Ι΄ το 1514 με τη βούλα *Precelse denotionis*. Η ιδέα της εκχώρησης αποκλειστικών σφαιρών επιρροής σε συγκεκριμένα κράτη επεκτάθηκε στην Αμερική το 1493 από τον πάπα Αλέξανδρο ΣΤ' με τη βούλα *Inter caetera*. Η χρήση αθώων, ακίνδυνων απίστων ως σκλάβων καταναγκαστικής εργασίας καταδικάστηκε επίσης από την Καθολική Εκκλησία εκείνης της εποχής με δηλώσεις όπως η βούλα *Sublimius Deus* του πάπα Παύλου Γ'. Ωστόσο, στο τέλος, η *Dum Diversas* άφησε σημαντική κληρονομιά στην ανάπτυξη του ευρωπαϊκού αποικισμού και της υποδούλωσης των αφρικανικών και αμερικανικών λαών, με τον ακριβή σκοπό της Καθολικής Εκκλησίας να θεσπίσει ένα τέτοιο σύστημα δουλείας, καθώς και τις λεπτομέρειες του ρόλου της, να αποτελούν αντικείμενο συζήτησης από ιστορικούς μέχρι σήμερα.

## Ιστορικό υπόβαθρο

Ως το καλοκαίρι του 1452, ο Οθωμανός σουλτάνος Μωάμεθ Β΄ ο Πορθητής είχε ολοκληρώσει το Κάστρο της Ρούμελης στην δυτική/ευρωπαϊκή πλευρά του Βοσπόρου. Βρισκόταν αρκετά μίλια βόρεια της Κωνσταντινούπολης και έλεγχε το στενότερο σημείο του πορθμού. Ο Βυζαντινός αυτοκράτορας Κωνσταντίνος ΙΑ' έγραψε στον πάπα Νικόλαο ζητώντας βοήθεια. Εκδοθείσα λιγότερο από έναν χρόνο πριν από την Άλωση της Κωνσταντινούπολης το 1453, η βούλα μπορεί να είχε ως σκοπό την έναρξη νέας σταυροφορίας κατά της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Μόνο όταν ο Αλφόνσος Α΄ της Πορτογαλίας ανταποκρίθηκε σε παπική έκκληση για βοήθεια κατά των Τούρκων, ο πάπας Νικόλαος Ε' συμφώνησε να υποστηρίξει τις πορτογαλικές αξιώσεις σχετικά με τα εδάφη στην Αφρική. Παρόλο που έφτασαν κάποια στρατεύματα από τις εμπορικές πόλεις-κράτη του βορρά της Ιταλίας, ο πάπας Νικόλαος δεν είχε την επιρροή που νόμιζαν οι Βυζαντινοί πάνω στους δυτικούς βασιλιάδες και πρίγκιπες. Η Γαλλία και η Αγγλία ήταν εξασθενημένες από τον Εκατονταετή Πόλεμο, και η Ισπανία εξακολουθούσε να βρίσκεται σε σύγκρουση με τα ισλαμικά οχυρά στην Ιβηρική χερσόνησο. Οποιαδήποτε δυτική συνδρομή δεν ήταν επαρκής για να αντισταθμίσει την οθωμανική ισχύ.

Στην Πορτογαλία του 15ου αιώνα, τα ιδεώδη της ιπποτικής τιμής και της σταυροφορίας θεωρούνταν μονοπάτι για φιλοδοξία και επιτυχία. Κατά τη βασιλεία του Αλφόνσο Ε', η πορτογαλική αριστοκρατία απολάμβανε μεγάλη επιρροή και κύρος, και για αρκετές δεκαετίες ο Οίκος της Μπραγκάνσα ήταν η πλουσιότερη και ισχυρότερη δύναμη στο βασίλειο. Το 1415, η σοφία και η δικαιοσύνη μιας επίθεσης στο Μαρόκο έπρεπε να σταθμιστούν σοβαρά, αλλά κατά τη βασιλεία του Αλφόνσο Ε' και για τον επόμενο αιώνα, «τέτοιες επιχειρήσεις γίνονταν αποδεκτές ως αυτονόητες σταυροφορίες για τη θρησκεία, την ιπποσύνη και την τιμή».

Οι επιδρομές και οι επιθέσεις της Ανακατάκτησης δημιουργούσαν αιχμαλώτους και από τις δύο πλευρές, οι οποίοι είτε εξαγοράζονταν είτε πωλούνταν ως σκλάβοι. Το πορτογαλικό στέμμα επέκτεινε αυτή την πρακτική στη Βόρεια Αφρική. Μετά την επίθεση στην Θέουτα, ο βασιλιάς ζήτησε την παπική αναγνώρισή της επίθεσης ως σταυροφορίας. Ομοίως, μετά την επίθεση του 1441 στη Μαυριτανία, το στέμμα ζήτησε ξανά παπική αναγνώριση ότι ήταν μέρος δίκαιης σύγκρουσης. Μια τέτοια αναγνώριση θα έδειχνε ότι όσοι αιχμαλωτίζονταν μπορούσαν νόμιμα να πωληθούν ως σκλάβοι.

## Περιεχόμενο
Για να επιβεβαιώσει τα πορτογαλικά εμπορικά δικαιώματα, ο βασιλιάς Αλφόνσος Ε' ζήτησε από τον πάπα Νικόλαο Ε' υποστήριξη, επιδιώκοντας την ηθική εξουσία της Εκκλησίας για το μονοπώλιό του. Η βούλα του 1452 απευθυνόταν στον Αλφόνσο Ε' και παραχωρούσε στην Πορτογαλία το δικαίωμα να επιτίθεται, να κατακτά και να υποτάσσει Σαρακηνούς και ειδωλολάτρες:Ο Βίλχελμ Γκρέβε θεωρεί ότι η Dum Diversas είναι ουσιαστικά «γεωγραφικά απεριόριστη» στην εφαρμογή της και ίσως η σημαντικότερη παπική πράξη που σχετίζεται με τον πορτογαλικό αποικισμό. Αν και μη συγκεκριμένη, ο Ρίτσαρντ Ρέισγουελ σημειώνει ότι αναφέρεται ξεκάθαρα στα πρόσφατα ανακαλυφθέντα εδάφη κατά μήκος της δυτικής ακτής της Αφρικής. Οι πορτογαλικές επιχειρήσεις αποσκοπούσαν στο να ανταγωνιστούν τα μουσουλμανικά καραβάνια της διασαχάριας οδού, τα οποία είχαν μονοπώλιο στο χρυσό και στο ελεφαντόδοντο της Δυτικής Αφρικής.

## Διάταγμα ''Inter caetera'' του 1456
Ο πάπας Κάλλιστος Γ' επανέλαβε τα κύρια σημεία της βούλας *Dum Diversas* στη βούλα του τέσσερα χρόνια αργότερα, την *Inter caetera* του 1456. Για ακόμη μία φορά, ο Πάπας προσπαθούσε να συγκεντρώσει υποστήριξη για μια εκστρατεία ενάντια στην προέλαση των τούρκων. Παπικοί απεσταλμένοι είχαν σταλεί σε όλες τις χώρες της Ευρώπης για να παρακαλέσουν τους ηγεμόνες να συμμετάσχουν σε μια νέα προσπάθεια αναχαίτισης του κινδύνου μιας τουρκικής εισβολής. Ωστόσο, οι ηγεμόνες της Ευρώπης ανταποκρίθηκαν αργά στο κάλεσμα του Πάπα, κυρίως λόγω των μεταξύ τους εθνικών αντιπαλοτήτων. Στις 29 Ιουνίου 1456, ο Κάλλιστος διέταξε να χτυπούν οι καμπάνες το μεσημέρι ως κάλεσμα σε προσευχή για όσους υπερασπίζονταν το Βελιγράδι. Δυνάμεις υπό την ηγεσία του Γιάνος Χούνυαντι, αρχιστρατήγου της Ουγγαρίας, συνάντησαν τους Τούρκους και τους νίκησαν στο Βελιγράδι στις 22 Ιουλίου 1456.

Στις 13 Μαρτίου 1456, ο Κάλλιστος εξέδωσε τη βούλα Inter caetera (να μην συγχέεται με τη βούλα Inter caetera του 1493). Αυτή η βούλα επιβεβαίωνε τις προηγούμενες βούλες *Dum Diversas* και *Romanus Pontifex*, που αναγνώριζαν τα δικαιώματα της Πορτογαλίας στα εδάφη που είχε ανακαλύψει κατά μήκος της δυτικής ακτής της Αφρικής, καθώς και τη μείωση των απίστων και των μη χριστιανικών εδαφών σε μόνιμη υποτέλεια προς τον χριστιανό μονάρχη.

Ο βασιλιάς Αλφόνσος είχε ζητήσει την εκκλησιαστική δικαιοδοσία επί των εδαφών που βρίσκονταν κοντά στη νότια ακτή της Γουινέας να ανατεθεί στο Τάγμα του Χριστού, τον οργανισμό που διαδέχθηκε τους Ναΐτες στην Πορτογαλία. (Ο θείος του, ο πρίγκιπας Ερρίκος, ήταν μέγας μάγιστρος του Τάγματος.) Η κατάκτηση αυτών των εδαφών, «που ο προαναφερθείς πρίγκιπας απέσπασε με θωρακισμένα χέρια από τους Σαρακηνούς», είχε χρηματοδοτηθεί από τους πόρους του Τάγματος.

Ορισμένοι ιστορικοί θεωρούν όλες αυτές τις βούλες ως μια ενιαία διεύρυνση της θεολογικής κληρονομιάς των Σταυροφοριών του πάπα Ουρβάνου Β', ώστε να δικαιολογηθούν ο ευρωπαϊκός αποικισμός και ο επεκτατισμός, συνδυάζοντας «τόσο την αγορά όσο και τις πνευματικές επιθυμίες της χριστιανικής ψυχής». Ένας συνδυασμός πραγματισμού, φόβου για τους τούρκους και πίεσης από οργανωμένα συμφέροντα είχε ως αποτέλεσμα η σταυροφορία να συνδέεται με τις ανακαλύψεις μέχρι και τον 16ο αιώνα. Οι μακροπρόθεσμες συνέπειες των διακηρύξεων, φυσικά, δεν ήταν τότε αντιληπτές.

Το 1537, ο πάπας Παύλος Γ' καταδίκασε την «άδικη» υποδούλωση μη χριστιανών μέσω της παπικής βούλας *Sublimus Dei*. Ο Πάπας σχολίασε ότι οι Ινδιάνοι απομακρύνονταν από τον Χριστιανισμό εξαιτίας των κακώσεων και αδικιών που υφίσταντο από τους κατακτητές. Ωστόσο, ο Πάπας δεν αντιτάχθηκε στο συνηθισμένο καθολικό δόγμα σχετικά με τη νομιμότητα της δουλείας που προέρχεται από αιχμαλωσία σε «δίκαιο πόλεμο». Το 1686, το Ιερό Γραφείο περιόρισε την ισχύ της βούλας, διατάσσοντας ότι Αφρικανοί που είχαν υποδουλωθεί από άδικους πολέμους έπρεπε να απελευθερωθούν.

Η Dum Diversas, μαζί με άλλες βούλες όπως οι *Romanus Pontifex* (1455), *Ineffabilis et summi* (1497), *Dudum pro parte* (1516) και *Aequum reputamus* (1534), καταγράφουν το πορτογαλικό jus patronatus (δικαίωμα πατρωνίας). Ο πάπας Αλέξανδρος ΣΤ', καταγόμενος από τη Βαλένθια, εξέδωσε μια σειρά από βούλες που περιόριζαν την πορτογαλική εξουσία προς όφελος της Ισπανίας, με πιο σημαντική την *Dudum siquidem* (1493).

## Σημειώσεις

## Βιβλιογραφία

* 
* 
* Housley, Norman. ''Religious Warfare in Europe 1400-1536'', p. 187, Oxford University Press, 2002 
* 
* Payne, Samuel G., ''A History of Spain and Portugal'', Vol.1, Chapt. 10

## Εξωτερικοί σύνδεσμοι

* "Joint Statement of the Dicasteries for Culture and Education and for Promoting Integral Human Development on the “Doctrine of Discovery”, 30.03.2023"
Κατηγορία:Παπικές βούλες