Αλέξανδρος Α΄ Βάλας

Ο **Αλέξανδρος Α΄ Βάλας** (... - 145 π.Χ.) ήταν ηγεμόνας της Αυτοκρατορίας των Σελευκιδών κατά την ελληνιστική εποχή και συγκεκριμένα για την περίοδο 150 – 146 π.Χ. Ανέβηκε στο θρόνο υποστηρίζοντας ότι ήταν γιος του Αντίοχου Δ' του Επιφανούς και ως τέτοιον τον αναφέρουν τα βιβλία της Βίβλου και του Φαρισαίου ιστορικού Ιώσηπου. Σύμφωνα όμως με τους Έλληνες ιστορικούς, επρόκειτο για κάποιον τυχοδιώκτη από την Σμύρνη και ήταν πιθανώς ταπεινής καταγωγής.

## Υποψήφιος διεκδικητής

Την υπόθεση του Αλεξάνδρου Βάλα και της αδελφής του Λαοδίκης Στ΄, προώθησε ο Ηρακλείδης, ένας πρώην υπουργός του Αντίοχου Δ' και αδελφός του τυράννου Τίμαρχου, ενός επαναστάτη από τη Μηδία που ηττήθηκε και εκτελέστηκε από τον προκάτοχο του Αλέξανδρου, τον Δημήτριο Α' τον Σωτήρα. Ο Ηρακλείδης μετέφερε τον Αλέξανδρο και την αδελφή του Λαοδίκη στην Ρώμη (153 π.Χ.), τον παρουσίασε στην Σύγκλητο η οποία τον αναγνώρισε ως νόμιμο διάδοχο του θρόνου των Σελευκιδών και συμφώνησε να τον υποστηρίξει. Ο Πολύβιος αναφέρει ότι την ίδια εποχή και ο Άτταλος Β΄ συναντήθηκε με την Ρωμαϊκή Σύγκλητο αλλά δεν ξεκαθαρίζει ποιος από τους δύο έφερε στο προσκήνιο την υπόθεση του Αλεξάνδρου Βάλα. Ο Δημήτριος Α΄ Σωτήρ αποδείχτηκε άνδρας με μεγάλο κουράγιο και σθεναρή αποφασιστικότητα. Αυτό ήταν αρκετό, εκτός από τη φυγή του χωρίς άδεια από την Αρχαία Ρώμη όπου είχε ζήσει ως όμηρος, για να προκαλέσει την εχθρότητα της Ρωμαϊκής Συγκλήτου. Δυστυχώς, ανησύχησε και τους γειτονικούς βασιλείς. Τον εξάδερφό του στην Αίγυπτο, Πτολεμαίο Στ' το Φιλομήτορα, τον έκανε εχθρό με τα σχέδιά του να κατακτήσει την Κύπρο. Έτσι στο προσκήνιο εμφανίστηκε ο Αλέξανδρος, ένας νέος διεκδικητής του θρόνου της Συρίας, του οποίου η πραγματική καταγωγή είναι αμφίβολη, αλλά ο ίδιος υποστήριζε πως ήταν γιος του Αντίοχου Δ' του Επιφανούς. 

Πολλοί αρχαίοι συγγραφείς όπως ο Πολύβιος και ο Διόδωρος Σικελιώτης ισχυρίζονται ότι ο σφετεριστής Αλέξανδρος και η Λαοδίκη ΣΤ΄ γεννήθηκαν κατά τύχη την ίδια εποχή στην Σμύρνη. Ο Πολύβιος ήταν ωστόσο στενός φίλος με τον μεγάλο του εχθρό Δημήτριο Α΄ Σωτήρα από την εποχή που ήταν όμηρος στην Ρώμη, η μαρτυρία του συνεπώς δεν θεωρείται αξιόπιστη. Οι σύγχρονοι μελετητές είναι διχασμένοι με το θέμα, οι αντίπαλοι του συμφωνούν με τον Διόδωρο και ισχυρίζονται ότι ο Άτταλος Β΄ της Περγάμου βρήκε έναν σωσία του Αντίοχου Δ΄ και τον παρουσίασε ως γιο του. Ο Άτταλος Β΄ είχε ενοχληθεί έντονα με την επέμβαση του Δημητρίου Α΄ στην Καππαδοκία με την οποία ανέτρεψε τον βασιλιά Αριαράθη Ε΄. Ο Μπόρις Χρούμπασικ αμφισβητεί το γεγονός δηλώνοντας ότι δεν υπάρχουν αποδείξεις για την επέμβαση των Ατταλιδών με τον Αλέξανδρο. Η Σελήνη Ψωμά αντίθετα παρουσίασε μια μεγάλη σειρά από νομίσματα του Αττάλου Β΄ που αποδεικνύουν την επέμβαση του στους Σελευκίδες. Όταν ο νεαρός αυτός είχε ήδη πάει στη Ρώμη και κερδίσει την εύνοιά της, επέστρεψε στην Ανατολή, για να κατακτήσει τη Συρία. Τον υποστήριξαν επίσης η Αίγυπτος, η Πέργαμος, η Καππαδοκία και η Ιουδαία. Ο Πτολεμαίος έστειλε σε βοήθειά του στρατό, υπό της διαταγές του Γαλαίστη, ενός άντρα ευγενικής καταγωγής από τη Βόρεια Ελλάδα. Ο Δημήτριος εξέπεσε και τη θέση του πήρε ο διεκδικητής του θρόνου το 150 π.Χ. Αποκαλούσε τον εαυτό του Αλέξανδρο, αλλά οι Σύροι του έδωσαν το παρατσούκλι Βάλας (Κυριος - ?).

## Άνοδος στον θρόνο

Με την συγκρότηση μισθοφορικού στρατού ο Αλέξανδρος Α΄ Βάλας και ο Ηρακλείδης αναχώρησαν για την Έφεσο, από εκεί επιτέθηκαν μέσω της θάλασσας στην Φοινίκη και κατέκτησαν την Άκρα. Ο Αλέξανδρος Α΄ κατέκτησε κατόπιν όπως φαίνεται από τα νομίσματα πολλές πόλεις όπως η Σελεύκεια, η Βύβλος, η Βηρυτός και η Τύρος (151 π.Χ.). Στα νομίσματα ο Αλέξανδρος Βάλας προσπαθεί να δείξει με κάθε μέσο την στενή πατρική του σχέση με τον Αντίοχο Δ΄, παρουσιάζει με την ίδια εμφάνιση τον Ζευς Νικηφόρο. Η επιγραφή *"Θεοπάτωρ"* στα νομίσματα εκδηλώνει επίσης την σχέση του με τον Αντίοχο Δ΄ αφού ανακαλούσε τον τίτλο του *"Θεός Επιφανής"*. Πολλά νομίσματα τέλος εμφανίζουν τον Αλέξανδρο Βάλα με την μορφή του Μεγάλου Αλεξάνδρου με μακριά πλούσια μαλλιά, με αυτό τον τρόπο ήθελε να εκδηλώσει τις στρατιωτικές του ικανότητες και τον δυναμισμό του στην μάχη. Ο Αλέξανδρος Βάλας και ο Δημήτριος Α΄ Σωτήρ προσπάθησαν ο καθένας με την σειρά του να κερδίσουν την ισχυρή στήριξη του αρχιερέα της Ιουδαίας Ιωνάθαν Απφούς. Ο Αλέξανδρος Βάλας πέτυχε την υποστήριξη του αφού του υποσχέθηκε μια ψηλή θέση στην αυλή των Σελευκιδών και το αξίωμα του Αρχιερέα. Με την ενίσχυση του Ιωνάθαν Απφούς ο Αλέξανδρος Α΄ προχώρησε τον Ιούλιο του 150 π.Χ. στην κρίσιμη μάχη, ο Αλέξανδρος Βάλας ήταν ο μεγάλος νικητής και ο Δημήτριος Α΄ έπεσε στην μάχη. Τους επόμενους μήνες μέχρι το φθινόπωρο ο Αλέξανδρος Α΄ Βάλας αναγνωρίστηκε βασιλεύς των Σελευκιδών από όλους τους υπηκόους του.

## Η βασιλεία

Ο Αλέξανδρος Βάλας απέκτησε τον πλήρη έλεγχο στην Αντιόχεα, ο Καγκελάριος του Αμμώνιος δολοφόνησε όλους τους αυλικούς του Δημητρίου Α΄, την σύζυγο του Λαοδίκη και τον μεγαλύτερο γιο του Αντίγονο. Ο Φαραώ της Αιγύπτου Πτολεμαίος ΣΤ΄ Φιλομήτωρ προχώρησε σε συμμαχία με τον Αλέξανδρο Α΄, του έδωσε σύζυγο την κόρη του Κλεοπάτρα Θεά. Η γαμήλια τελετή έγινε στην Πτολεμαΐδα, παρόντες ήταν ο Πτολεμαίος ΣΤ΄ και ο Ιωνάθαν Απφούς ο οποίος τιμήθηκε έντονα και έγινε ο κύριος του σύμμαχος στην Ιουδαία. Ο γάμος αποτυπώθηκε τιμητικά στα νομίσματα που απεικονίζουν το βασιλικό ζεύγος, ήταν η δεύτερη φορά στην ιστορία των Σελευκιδών που παριστάνουν μια βασίλισσα γυναίκα. Η Κλεοπάτρα Θεά απεικονιζόταν υπό την μορφή θεάς, φορούσε ένα Αμαλθείας κέρας και βρισκόταν μπροστά από τον σύζυγο της. Πολλοί συγγραφείς καταγράφουν τον Αλέξανδρο Βάλα ως μαριονέτα των Πτολεμαίων χάρη στην απεικόνιση της συζύγου του στα νομίσματα και τον Αμμώνιο πράκτορα των Πτολεμαίων. Οι υπόλοιποι συγγραφείς θεωρούν υπερβολές τις συγκεκριμένες περιγραφές αλλά η συμμαχία του με τον Πτολεμαίο ΣΤ΄ δεν αμφισβητήθηκε από κανέναν. 

Η θέση των Σελευκιδών στην ανατολή είχε εξασθενίσει σημαντικά με τους προηγούμενους βασιλείς, είχαν ανεξαρτητοποιηθεί οι Πάρθοι και το Ελληνικό βασίλειο της Βακτριανής, απειλήθηκαν με σοβαρή κατάρρευση. Ο Μιθριδάτης Α΄ της Παρθίας βρήκε την ευκαιρία να επιτεθεί στην Μηδία στην οποία είχαν χάσει τον έλεγχο οι Σελευκίδες (148 π.Χ.). Την ίδια εποχή οι τοπικοί ευγενείς στην Ελυμαΐς και την Περσία ανεξαρτητοποιήθηκαν αλλά λίγο αργότερα αναγκάστηκαν να υποταχθούν στους Πάρθους. Οι Πάρθοι κατέκτησαν την ίδια χρονιά την Υρκανία και απέκτησαν τον έλεγχο στις ακτές της Κασπίας. Οι Πάρθοι βρέθηκαν κατόπιν στα πρόθυρα της κατάκτησης της Βαβυλωνίας που βρισκόταν στην καρδιά της αυτοκρατορίας των Σελευκιδών και περιείχε την συμπρωτεύουσα τους Σελεύκεια. Ο Αλέξανδρος Βάλας δεν έκανε τίποτα για να διακόψει την κατάρρευση, οι εχθρικοί συγγραφείς τον κατηγορούν ότι δεν έκανε τίποτα για αυτό σε αντίθεση με τους προηγούμενους που προσπάθησαν κάτι έστω και αποτυχημένα. Η διοίκηση ανατέθηκε σε δύο αυλικούς, τον Ιέραξ και τον Διόδοτο που δεν κοιτούσαν τίποτα περισσότερο πέρα από τα προσωπικά τους συμφέροντα. Η παρουσίαση αυτή μπορεί να είναι εχθρική και να στηρίχτηκε στους εχθρούς του αλλά είναι γεγονός ότι η κατάρρευση της αυτοκρατορίας των Σελευκιδών συνεχίστηκε.

## Η πτώση

thumb|200px|''Νόμισμα που απεικονίζει τον Αλέξανδρο Α' Βάλα και τη σύζυγό του Κλεοπάτρα Θεά (Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης).''
Ο νεαρός γιος του Δημητρίου Α΄ Σωτήρα Δημήτριος Β' Νικάτωρ ελευθερώθηκε σκόπιμα από τους Πάρθους (147 π.Χ.) και επέστρεψε στην Συρία με Κρήτες μισθοφόρους για να διεκδικήσει τον θρόνο του πατέρα του. Ο Δημήτριος Β΄ κατέλαβε αμέσως την Κοίλη Συρία αφού τον υποστήριξαν οι τοπικοί διοικητές των Σελευκιδών. Ο Ιωνάθαν ανακατέλαβε την Γιάφα και την Ασντόντ για λογαριασμό του Αλεξάνδρου Βάλα ενώ ο ίδιος αναγκάστηκε να επιστρέψει στην Κιλικία για να αντιμετωπίσει μια τοπική εξέγερση. Ο Πτολεμαίος ΣΤ΄ έφτασε από την Αίγυπτο στην Συρία για να υποστηρίξει τον γαμπρό του, ανακατέλαβε όλες τις παραλιακές πόλεις των Σελευκιδών και την ίδια την Σελεύκεια, κατόπιν έκοψε στις Συριακές πόλεις που ανακατέλαβε τα δικά του νομίσματα. Εκεί γλίτωσε από μια απόπειρα δολοφονίας την οποία απέδωσε στον Αλέξανδρο Βάλα και τον θεώρησε από κει κι έπειτα εχθρό παρά το γεγονός ότι ο Αλέξανδρος Βάλας αρνήθηκε την κατηγορία. Ανακτώντας την κόρη του, τη βασίλισσα της Συρίας, άγνωστο πως, τη μεταβίβασε στο νεαρό Δημήτριο. Η Αντιόχεια έδιωξε τον Αλέξανδρο, που διέφυγε στην Κιλικία και ο Πτολεμαίος Φιλομήτωρ μπήκε στην μεγάλη πόλη το 145 π.Χ., την οποία ο πρόγονός του Πτολεμαίος Γ' Ευεργέτης είχε κατακτήσει ακριβώς έναν αιώνα πριν. 

Ο λαός της πόλης, που δεν ήθελε ούτε τον Αλέξανδρο ούτε το Δημήτριο για ηγεμόνα, τον παρακάλεσε να φορέσει το στέμμα της Συρίας μαζί με αυτό της Αιγύπτου. Ωστόσο, με τη σκιά της Ρώμης πάνω από τον κόσμο, εκείνος υπήρξε ιδιαίτερα προσεκτικός για να αποδεχτεί την πρόταση. Έπεισε το λαό να δεχτεί το νεαρό Δημήτριο στο θρόνο των προγόνων του, με ανταμοιβή φυσικά να επιστρέψει η Κοίλη Συρία στα χέρια των Πτολεμαίων. Ο Αλέξανδρος επέστρεψε από την Κιλικία με στρατό και συγκρούστηκε με αυτόν του Πτολεμαίου και του Δημητρίου στη μάχη της Αντιόχειας, παρά τον ποταμό Οινοπάρα (σημ. Αφρίν). Η μάχη κατέληξε σε συντριπτική ήττα του Αλεξάνδρου Βάλα αλλά ο Φαραώ Πτολεμαίος ΣΤ΄ έπεσε από το άλογο του, υπέστη κάταγμα στο κρανίο και τραυματίστηκε θανάσιμα. Ο Αλέξανδρος Α΄ Βάλας δραπέτευσε αρχικά στον Ναβαταίο Άραβα Σεΐχη Ζάβειλο της γειτονική χώρας αλλά δολοφονήθηκε. Οι πηγές διαφωνούν σχετικά με το αν τον δολοφόνησε ο ίδιος ο Ζάβειλος ή δύο δικοί του στρατηγοί που ήθελαν να αποστατήσουν στο αντίπαλο στρατόπεδο. Ο Πτολεμαίος ΣΤ΄ ήταν αναίσθητος για πέντε μέρες και πέθανε στα χέρια των χειρουργών του που προσπαθούσαν να του γιατρέψουν το τραύμα. Λίγο πριν τον θάνατο του ζήτησε από τον Άραβα Σεΐχη να του στείλει το κομμένο κεφάλι του γαμπρού του για να πεθάνει ευτυχισμένος, το είδε και ξεψύχησε.

## Χρονολόγιο

## Ποίημα του Καβάφη
Ο Κωνσταντίνος Καβάφης έγραψε ένα ποίημα αφιερωμένο στην περίοδο αυτή με τίτλο "Εύνοια του Αλεξάνδρου Bάλα".

*A δεν συγχίζομαι που έσπασε μια ρόδα*
*του αμαξιού, και που έχασα μια αστεία νίκη.*
*Με τα καλά κρασιά, και μες στα ωραία ρόδα*
*την νύχτα θα περάσω. Η Αντιόχεια με ανήκει.*
*Είμαι ο νέος ο πιο δοξαστός.*
*Του Βάλα είμ' εγώ η αδυναμία, ο λατρευτός.*
*Aύριο, να δεις, θα πουν πως ο αγών δεν έγινε σωστός.*
*(Μα αν ήμουν ακαλαίσθητος, κι αν μυστικά το είχα προστάξει -*
*θάβγαζαν πρώτο, οι κόλακες, και το κουτσό μου αμάξι).*

## Παραπομπές



## Πηγές
* Αλέξανδρος Α' Βάλας στο www.livius.com 
* The House of Ptolemy,by E. R. Bevan

## Δείτε επίσης
* Δυναστεία των Σελευκιδών
* Δημήτριος Α' Σωτήρ
* Δημήτριος Β' Νικάτωρ
* Αυτοκρατορία των Σελευκιδών
* Ελληνιστική περίοδος

Κατηγορία:Ηγεμόνες των Σελευκιδών
Κατηγορία:Ελληνιστική περίοδος