Κυπριακή διάλεκτος της ελληνικής γλώσσας

**Κυπριακή διάλεκτος** (ή **κυπριακά**) είναι η διάλεκτος της Ελληνικής γλώσσας που ομιλείται πέραν των περίπου οκτακοσίων ογδόντα χιλιάδων (880.000) το έτος 2020 (σύμφωνα με τη Cyprus Times) κατοίκων στο νησί της Κύπρου και μερικές εκατοντάδες χιλιάδες Ελληνοκυπρίους της διασποράς, κυρίως στο Ηνωμένο Βασίλειο, την Αυστραλία, τις ΗΠΑ, καθώς και την Ελλάδα. Σχεδόν ποτέ δεν χρησιμοποιείται ως επίσημος γραπτός λόγος, αλλά είναι η κοινή ομιλουμένη των περισσοτέρων Ελληνοκυπρίων. Είναι, επίσης, η πρώτη γλώσσα πιο ηλικιωμένων Τουρκοκυπρίων από χωριά, όπως η Λουρουκίνα και από την περιοχή της Τυλληρίας, ενώ περισσότεροι ηλικιωμένοι Τουρκοκύπριοι μιλούν την κυπριακή διάλεκτο της ελληνικής, ως δεύτερη γλώσσα.

Σε επίσημο περιβάλλον της Κυπριακής Δημοκρατίας θεωρείται πιο αποδεκτή η χρήση της Κοινής Νέας Ελληνικής (όπως στα σχολεία, στο κοινοβούλιο, στα μέσα ενημέρωσης και παρουσία μη Κυπρίων ομιλητών της Ελληνικής). Σύμφωνα με το Σύνταγμα της Κυπριακής Δημοκρατίας, επίσημες γλώσσες της νήσου είναι η Ελληνική και η Τουρκική.  Η έντονη επίδραση της Κοινής Νέας Ελληνικής διαμέσου των Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης, της Εκπαίδευσης, του τύπου και της λογοτεχνίας, έχει ως αποτέλεσμα να υποχωρεί σταδιακά η διάλεκτος έναντι της επίσημης Ελληνικής ή/και να απλοποιείται, γεγονός που παρατηρείται και στις υπόλοιπες διαλέκτους της Ελληνικής Γλώσσας.

Στη νεότερη εποχή σημαντικοί ποιητές όπως ο Βασίλης Μιχαηλίδης (1849-1917) και ο Δημήτρης Λιπέρτης (1866-1937) και ακόμα νεότεροι όπως ο Παύλος Λιασίδης (1901-1985) χρησιμοποιούν τη διάλεκτο σε γραπτή μορφή. Πολλοί άλλοι λογοτέχνες, συνήθως ποιητές αλλά και πεζογράφοι, χρησιμοποιούν ακόμα την Κυπριακή διάλεκτο. Υπάρχει επίσης πληθώρα κυπριακών τραγουδιών (παραδοσιακά, δημοτικά και σύγχρονα), αλλά και σκετς, θεατρικά και τηλεοπτικές σειρές που χρησιμοποιούν τη διάλεκτο.

## Διαλεκτολογική ένταξη και έρευνα

Η Κυπριακή διάλεκτος αποτελεί στη σύγχρονη εποχή τη μεγαλύτερη ελληνική διάλεκτο -ακολουθούμενη από τα Ποντιακά, Κρητικά, Κατωιταλικά και άλλες διαλέκτους-, η οποία είναι μητροδίδακτη και παραγωγική στο νησί της Κύπρου. Ανήκει στον γεωγραφικό και διαλεκτικό χώρο της αρχαίας Αρκαδοκυπριακής και, μολονότι δεν προέρχεται άμεσα από αυτήν, είναι δυνατόν ακόμη και σήμερα να εντοπίσει κανείς κατάλοιπά της στο λεξιλόγιο των ομιλητών.

Κατά τη διάρκεια της Ελληνιστικής Κοινής και των πρώιμων μεσαιωνικών χρόνων, θεωρείται ότι η Κυπριακή διάλεκτος αποτέλεσε μέρος μιας ζώνης ανατολικών διαλέκτων (με δωρικές επιρροές), στις οποίες ανήκαν τα ιδιώματα της Δωδεκανήσου και της Μικράς Ασίας. Ωστόσο, η κοινή αυτή πορεία διακόπηκε το 1191 από τους σταυροφόρους, όταν η Κύπρος τέθηκε υπό τη γαλλική δυναστεία των Λουζινιανών και, ως εκ τούτου, μεταβλήθηκε σε φραγκικό κρατίδιο. Φαίνεται ότι μέσα στους τρεις επόμενους αιώνες η διάλεκτος απέκτησε τα περισσότερα από τα ιδιάζοντα χαρακτηριστικά της, όπως επιμαρτυρείται από τα πρώτα διαθέσιμα κείμενα, που είναι οι νομικού περιεχομένου *Ασσίζες* (14ος αιώνας) και το *Χρονικόν* του Λεοντίου Μαχαιρά (15ος αιώνας). Η μακρά παρουσία των Φράγκων ερμηνεύει την είσοδο αρκετών λέξεων από την παλαιά γαλλική, οι οποίες απουσιάζουν από άλλες διαλέκτους της Ελληνικής. Επιπλέον, η απομόνωση της διαλέκτου επί τόσους αιώνες εξηγεί γιατί ακόμη και σήμερα αποτελεί αξιόπιστο μάρτυρα της μεσαιωνικής γραμματικής της ελληνικής γλώσσας.

Άλλοι σημαντικοί σταθμοί στην ιστορία της διαλέκτου, οι οποίοι άφησαν αξιοσημείωτα ίχνη στη σύγχρονη μορφή της, υπήρξαν η Ενετοκρατία (από το 1489) και κατόπιν η Τουρκοκρατία (από το 1571). Τέλος, η ισχυρή πολιτιστική επιρροή της αγγλικής γλώσσας είναι εμφανής (από το 1878) και συνεχής στην Κυπριακή διάλεκτο.

Από διαλεκτολογικής πλευράς, η Κυπριακή συγκαταλέγεται στα *νότια ιδιώματα* της Ελληνικής γλώσσας, καθώς διατηρεί αμετάβλητα τα φωνήεντα των άτονων συλλαβών (εν αντιθέσει προς τα βόρεια ιδιώματα, όπου παρατηρούμε εκτεταμένες στενώσεις και κωφώσεις). Ακόμη ανήκει στη λεγόμενη *νησιωτική ζώνη του ίντα*, επειδή χρησιμοποιεί την αντωνυμία *ίντα* ( βg/βκ, βδ > βd/βτ, γδ > γτ, μβ > μπ, ργ/ρχ > ρg/ρκ* (λ.χ. *αρκή  γρ, φρ > βρ, φλ > βλ, θρ > δρ* (λ.χ. *Γριστούγεν-να, βρίσσω* «σωπαίνω» < *φρίττω, δρέφει* «επουλώνει, γιαίνει» < *θρέφει*).

[[Αρχείο:Χάνω in IPA.svg|thumb|Χαρακτηριστικό γνώρισμα της κυπριακής είναι τα διπλά σύμφωνα. Στην περίπτωση της λέξης ***χάνω*** σημειώνεται με μαύρο η κοινή νεοελληνική προφορά και με πράσινο η κυπριακή.]]
[[Αρχείο:Pefto in IPA.svg|με-πλαίσιο|δεξιά|Άλλο χαρακτηριστικό της διαλέκτου είναι η δασεία προφορά των κλειστών συμφώνων *π, κ, τ*. Η λέξη *'πέφτω** πάνω με την κοινή προφορά και κάτω με τον πρώτο φθόγγο δασύ, όπως προφέρεται στην κυπριακή.]]

=== Μορφοσυντακτικά χαρακτηριστικά ===
#Διατήρηση των **ληκτικών επιθημάτων** ''-ουσιν'' και ''-ασιν'' στο γ΄ πληθυντικό πρόσωπο του ενεστώτα και μέλλοντα (το ''-ουσιν'') και του αορίστου (το ''-ασιν''). Πρόκειται για αξιοσημείωτο αρχαϊσμό της διαλέκτου (λ.χ. ''κλώθουσιν, φεύκουσιν, αναστενάξασιν, εχαθήκασιν''). Ωστόσο, και τα επιθήματα ''-ουν'' και ''-αν'' της Νεοελληνικής Κοινής επιδίδουν με αυξανόμενο ρυθμό.
#Εκτεταμένη παρουσία του ρηματικού παραγωγικού επιθήματος ''-ίσκω,'' είτε επειδή διατηρήθηκε από παλαιότερη φάση τής γλώσσας είτε από κατ’ αναλογίαν σχηματισμό με βάση το αοριστικό θέμα. Προσδίδει στο ρήμα εναρκτική ή θαμιστική σημασία (λ.χ. ''κριν-ίσκω, μειν-ίσκω, φαν-ίσκω'' «υφαίνω», ''ταντžυν-ίσκω < ταγγός'').
#Διατήρηση αξιοσημείωτων αρχαϊσμών στον **παρατατικό** των πρώην συνηρημένων ρημάτων (λ.χ. ''θωρώ: εθώρουν, εθώρες, εθώρεν…'') και παραμονή του τόνου στην προπαραλήγουσα στη μέση φωνή των προπαροξύτονων ρημάτων (λ.χ. ''šαίρουμαι: εšαίρουμουν, εšαίρεσουν, εšαίρετουν…, ρέουμαι < ορέγομαι: ερέουμουν, ερέεσουν, ερέετουν…, αλλάσσουμαι: αλλάσσουμουν, αλλάσσεσουν, αλλάσσετουν…, βάλλουμαι: εβάλλουμουν, εβάλλεσουν, εβάλλετουν, έρκουμαι: έρκουμουν, έρκεσουν, έρκετουν…'').
#**Επίταξη** του εγκλιτικού μετά το ρήμα, όπως συμβαίνει και με άλλα νησιωτικά ιδιώματα (λ.χ. ''έδοξέν μου'' «μου φάνηκε», ''λαχαίννει του, έωκέν μας'' «μας έδωσε», ''λαλεί του'' «του λέει»).
#Χρήση του άρθρου ''τα'' ως αναφορικής αντωνυμίας με σημασία «αυτά που, τα οποία» (λ.χ. ''τα γρικώ στ’ αφθιά μου, θαρρώ ζυγώνουσί με'' «αυτά που ακούω στα αφτιά μου, θαρρώ πως με ζυγώνουν»).
#Χρήση της εμφατικής άρνησης ''’εν τžαι'' (< ''δεν και'') αντί του απλού ''δεν'' (λ.χ. ''’εν τžαι διά μου, ’εν τžαι είδα τον'').
#Χρήση του περιφραστικού δείκτη ''εν να,'' ο οποίος προέρχεται από τη φρ. ''θέλω να'' (απρόσ. ''θέλει να'') > ''θελ’ να > θεν’ να > εν να,'' για τον σχηματισμό του διαρκούς και του στιγμιαίου μέλλοντα (λ.χ. ''εν να κλαίω – εν να κλάψω'').
#Κλίση του ρήματος ''είμαι'' σε ενεστώτα και παρατατικό: (ενεστώτας) ''είμαι, εί-σαι, είναι / έναι / έν(ι), είμαστιν, είσαστιν, είναι / έναι / έν(ι),'' (παρατατικός) ''ήμουν, ήσουν, ήτουν / ήταν, ήμαστιν, ήσαστιν, ήτουν / ήταν'').
#Η κλίση των προσωπικών αντωνυμιών της διαλέκτου αποτυπώνεται στον ακόλουθο πίνακα:

[[Αρχείο:Άλλος in IPA (standard greek and cypriot).svg|με-πλαίσιο|δεξιά|Η λέξη ''άλλος'' στο ΔΦΑ, πάνω η κοινή νεοελληνική προφορά και κάτω η κυπριακή. Εδώ η κυπριακή διατηρεί την προφορά των διπλών συμφώνων.]]



=== Λεξιλογικά χαρακτηριστικά ===

Εξαιτίας των διαφόρων γλωσσικών στρωμάτων που ανά τους αιώνες συνδέθηκαν με το νησί της Κύπρου, μπορούμε σήμερα να εντοπίσουμε τις ακόλουθες χαρακτηριστικές λεξιλογικές ομάδες, πέρα από το λεξιλόγιο που είναι κοινό κτήμα με τις υπόλοιπες διαλέκτους και με την Κοινή:
#**Αρχαϊσμοί:** Αξιοσημείωτος είναι ο λεξιλογικός πλούτος που διασώζει στοιχεία από την αρχαία και ελληνιστική εποχή της Ελληνικής. ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ: ''άφτω'' «ανάβω» (< ''άπτω''), ''φτείρα'' «ψείρα» (< αρχ. ''φθείρ, -ρός''), ''χ̌οίρος'' (< ''χοίρος''), ''ποζέγνω'' (< αρχ. ''<span lang="grc" dir="ltr">ἀποζεύγνυμι</span>''), ''δρόπης'' (< ελνστ. ''<span lang="grc" dir="ltr">ὑδρόφις, -εως</span>''), ''καμμώ'' «κλείνω τα μάτια» (< αρχ. ''καμμύω''), ''κίλλης'' «μικρόσωμος γάιδαρος» (λ. τής αρχ. Κυπριακής), ''ροθέσιν'' (< αρχ. ''<span lang="grc" dir="ltr">ὁροθέσιον</span>''), ''ορτσούμαι'' «χορεύω» (< αρχ. ''<span lang="grc" dir="ltr">ὀρχοῦμαι</span>''), ''ξαργκώ'' «μένω αδρανής» (< αρχ. ''<span lang="grc" dir="ltr">ἐξαργῶ</span>''), ''στρούθος'' «σπουργίτης» (< αρχ. ''στρουθός'').
#**Ιδιωματισμοί:** Σε αυτούς περιλαμβάνονται λέξεις και φράσεις γνωστές στον ελληνόφωνο κορμό, οι οποίες όμως έχουν αποκτήσει εντελώς διακριτή σημασία και χρήση. ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ: ''γέν-νημαν ήλιου'' «ανατολή», ''χαρτωμένος'' «αρραβωνιασμένος» (από το χαρτί τού προικοσυμφώνου), ''θαρκούμαι'' «νομίζω» (< ''θαρρούμαι''), ''κούκ-κουρον'' «παξιμάδι» (υποκορ. τού ουσ. ''κόκκος''), ''μιτά μου'' «μαζί μου».
#**Παλαιά Γαλλικά δάνεια:** Λέξεις της παλαιάς Γαλλικής και των διαλέκτων της εισήλθαν μεταξύ του 12ου και του 14ου αιώνα, καθιστώντας την Κυπριακή διάλεκτο μοναδική από αυτή την άποψη στον ελληνόφωνο κόσμο. ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ: ''τσαέρα'' «καρέκλα» (< προβηγκ. ''chaira''), ''τσαΐνα'' «αλυσίδα» (< προβηγκ. ''chaina''), ''βλαντζίν'' «συκώτι» (< παλ. γαλλ. ''flanc''), ''κουμανταρία'' «γλυκό κρασί τής Κύπρου» (< παλ. γαλλ. ''vin de commanderie'' «κρασί τού τάγματος Commanderie των Ιωαννιτών ιπποτών»), ''κουμουδκιάζω'' «ετοιμάζω ταφή νεκρού» (< προβηγκ. ''accoumoudar''), ''κουφουρκιάζω'' «παρηγορώ» (< προβηγκ. ''coumfortar''), ''μίζαρον'' «σάβανο» (< παλ. γαλλ. ''mise à mort'').
#**Ιταλικά και Βενετικά δάνεια:** Η περίοδος της [[Ιστορία της Κύπρου#Βενετοκρατία (1489 - 1571 μ.Χ.)|Βενετοκρατίας]] άφησε αξιοσημείωτα ίχνη στη διάλεκτο. ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ: ''βαντζάρω'' «προχωρώ» (< ''avanzare''), ''γάρπος'' «καμάρι» (< ''garbo''), ''ζόπ-πος'' «αδέξιος» (< ''zoppo''), ''κάστϊον'' «βάσανο» (< ''castigo''), ''κουρτέλ-λα'' «μαχαίρι» (< ''coltella''), ''πιν-νιάδα'' «πήλινη χύτρα» (< ''pignada'').
#**Τουρκικά δάνεια:** Οι τουρκικές λέξεις είναι πολυάριθμες και απαντούν προσαρμοσμένες στα μορφολογικά σχήματα της διαλέκτου. ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ:  «μπράβο» (< ''aşk olsun''),  «έτσι κι αλλιώς» (< ''zatî''),  «συμπόσιο» (< ''ziyafet''),  «παγίδα» (< ''kayış''),  «κουβέντα» (< ''konuşma''),  «δηλαδή;» (< ''mesela'').
#**Αγγλικά δάνεια:*' Οι αγγλικές λέξεις έχουν εισέλθει από την περίοδο της αγγλοκρατίας και διευρύνουν έκτοτε διαρκώς την παρουσία τους στο λεξιλόγιο της διαλέκτου, πράγμα που προωθείται από τη διαρκώς ενισχυόμενη επιρροή του αγγλόφωνου κόσμου στη νήσο. Όσες έχουν προσαρμοστεί μορφολογικά υπέστησαν αξιοσημείωτη αλλοίωση. ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ: *φούρπ’ος* «ποδόσφαιρο» (< *football*), *σέντερ* «αποστολέας (αλληλογραφίας)» (< *sender*), *τšαρτšάρω* «χρεώνω» (< *charge*), *τρενάρω* «εκπαιδεύω» (< *train*). Χαρακτηριστικός άγγλισμός είναι επίσης το ρ. *απολογούμαι*, που έχει αποκτήσει τη σημ. «ζητώ συγγνώμη» με επίδραση του ελληνογενούς αγγλ. *apologise*.

=== Δείγματα της διαλέκτου ===





== Δείτε επίσης ==
* [[Ποντιακή διάλεκτος|Ποντιακά]]
* [[Τουρκοκυπριακή διάλεκτος]]
* [[Κατάλογος γλωσσών και διαλέκτων της Κύπρου|Γλώσσες της Κύπρου]]

== Παραπομπές ==
<references/>

== Σημειώσεις ==
<references group="lower-greek"/>

== Βιβλιογραφικές πηγές ==
* Beaudouin, M. 1884: *Étude du dialecte chypriote moderne et medieval* (Paris).
* Horrocks, G. 1997: *Greek: A History of the Language and its Speakers* (London), ελλ. μτφ. υπό Μ. Σταύρου & Μ. Τζεβελέκου (Αθήνα 2006).
* Thumb, A. 1909: *Handbuch der griechischen Dialekte* (Heidelberg).
* Γιαγκουλλής, Κ. 1997: *Μικρός ερμηνευτικός και ετυμολογικός θησαυρός τής κυπριακής διαλέκτου* (Λευκωσία).
* Κοντοσόπουλος, Ν. 1994(2): *Διάλεκτοι και Ιδιώματα της Νέας Ελληνικής* (Αθήνα).
* Μενάρδος, Σ. 1969: *Γλωσσικαί Μελέται* (Λευκωσία).
* Μηνάς, Κ. 1987: «Αφομοίωση του ερρίνου με τους άηχους κλειστούς φθόγγους στην ελληνική γλώσσα» ― *Πρακτικά Β΄ Διεθνούς Κυπριολογικού Συνεδρίου,* τόμος 3, σελ. 253-283 (Λευκωσία).
* Μηνάς, Κ. 2000: «Φωνητικά και ετυμολογικά τής Κυπριακής διαλέκτου» ― *Νεοελληνική Διαλεκτολογία* 3, σελ. 151-188.
* Newton, B. 1972: *Cypriot Greek. Its phonology and inflexion* (The Hague: Mouton).
* Παντελίδης, Χ. 1929: *Φωνητική των Νεοελληνικών Ιδιωμάτων Κύπρου, Δωδεκανήσου και Ικαρίας* (Αθήνα).
* Παπαγγέλου, Ρ. 2001: *Το Κυπριακό Ιδίωμα. Μέγα Κυπρο-ελληνο-αγγλικό (και με λατινική ορολογία) Λεξικό* (Αθήνα), εκδόσεις Ιωλκός.
* Χατζηιωάννου, Κ. 1996: *Ετυμολογικό Λεξικό τής Ομιλουμένης Κυπριακής Διαλέκτου* (Λευκωσία).
* Χατζηιωάννου, Κ. 1999: *Γραμματική τής Ομιλουμένης Κυπριακής Διαλέκτου* (Λευκωσία).
* Χριστοδούλου, Μ. 1970: «Περί των διαλεκτικών ζωνών εν τη νέα Ελληνική γλώσση και της θέσεως της κυπριακής διαλέκτου εν αυταίς» - *Επετηρίς Κέντρου Επιστημονικών Ερευνών Κύπρου'', τόμ. 3, σελ. 119-138.

## Εξωτερικοί σύνδεσμοι
*Ελληνικά
*ΑΒΝΕΤ-Ο κόσμος της Ελληνικής γλώσσας
*Κυπριακή διάλεκτος (Ι)
*Κυπριακή διάλεκτος (ΙΙ)
*Κυπριακή διάλεκτος (ΙΙI)
*«Το Κυπριακό Ιδίωμα» επίτομο λεξικό του Ρόη Παπαγγέλου
*Η κυπριακή διάλεκτος στον 21° αιώνα
*Κοινή και διάλεκτος
*Κυπριακά
*Διάλεκτος ή Κοινή;
*

## Λογισμικό Γραφής της Κυπριακής
*Πληκτρολόγιο Κυπριακό Πολυτονικό
*Πληκτρολόγιο Κυπριακό Μονοτονικό

Κατηγορία:Ελληνικές γλώσσες
Κατηγορία:Γλώσσες της Κύπρου
Κατηγορία:Ελληνικές διάλεκτοι