Προμαχώνας–Τοπολνίτσα

**Προμαχώνας–Τοπόλνιτσα** (βουλγαρικά: ) είναι το όνομα ενός προϊστορικού οικισμού που βρίσκεται στα ελληνοβουλγαρικά σύνορα, κοντά στη δεξιά όχθη του ποταμού Στρυμόνας — στην αρχή του στενού του Ρούπελ. Βρίσκεται μεταξύ του ελληνικού χωριού Προμαχώνας και του βουλγαρικού χωριού Τοπόλνιτσα.

Διοικητικά, ο οικισμός χωρίζεται σε δύο τομείς: τον ελληνικό τομέα Προμαχώνας και τον βουλγαρικό τομέα Τοπολνίτσα. Μέχρι το 1992, όταν ξεκίνησαν οι αρχαιολογικές έρευνες στον ελληνικό τομέα Προμαχώνας, ο οικισμός ήταν γνωστός αποκλειστικά με τη βουλγαρική ονομασία του — Τοπολνίτσα. Πρόκειται για τον οικισμό του οποίου η μελέτη έδωσε το όνομα στον πολιτισμό Τοπόλνιτσα–Ακροπόταμος, έναν εκτεταμένο πολιτισμό της ύστερης Νεολιθικής περιόδου, διαδεδομένο στην κοιλάδα του ποταμού Στρυμόνας.

Τα ευρήματα από τον βουλγαρικό τομέα Τοπολνίτσα φυλάσσονται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο με Μουσείο της ΒΑΑΕ, στο Εθνικό Ιστορικό Μουσείο Βουλγαρίας στη Σόφια, στο Περιφερειακό Ιστορικό Μουσείο Μπλαγκόεβγκραντ και στο Ιστορικό Μουσείο Πετριτσίου, ενώ τα ευρήματα από τον ελληνικό τομέα Προμαχώνας βρίσκονται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Σερρών και στη βάση του σανατορίου στο Σιδηρόκαστρο.

## Θέση


{ "type": "FeatureCollection", "features": [
{ "type": "Feature", "properties": { "marker-symbol": "cross", "marker-size": "small", "marker-color": "#B80000"}, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 23.328884, 41.386820 ] } } ] }


Ο προϊστορικός οικισμός Προμαχώνας–Τοπόλνιτσα βρίσκεται στα σύνορα μεταξύ Βουλγαρίας και Ελλάδας, στο νοτιοδυτικό άκρο της Βουλγαρίας, κοντά στο συνοριακό ορόσημο υπ’ αριθμ. 63. Τα σημερινά κρατικά σύνορα διαιρούν τον χώρο σε δύο τμήματα: το ελληνικό, γνωστό ως τομέας Προμαχώνας, και το βουλγαρικό, γνωστό ως τομέας Τοπολνίτσα.

Ο οικισμός βρίσκεται 1 χλμ. δυτικά της δεξιάς όχθης του ποταμού Στρυμόνα, 3,5 χλμ. βορειοδυτικά του χωριού Προμαχώνας (Ελλάδα) και 2 χλμ. νότια του χωριού Τοπόλνιτσα (Βουλγαρία). Είναι χτισμένος στο άκρο μιας επιμήκους πλημμυρικής αναβαθμίδας, στους πρόποδες των ανατολικών κλιτύων του όρους Μπέλες. Πρόκειται για το δυτικό τμήμα μιας ευρείας κοιλάδας του ποταμού Στρυμόνα, η οποία συνορεύει ανατολικά με το Όρος Άγκιστρο. Είναι πιθανό ότι στο παρελθόν η κοίτη του ποταμού περνούσε πλησιέστερα στον οικισμό.

Στη Βουλγαρία η περιοχή όπου βρίσκεται ο οικισμός είναι γνωστή ως Κρεμενίτσα. Η γεωλογία της περιοχής δείχνει ότι ο οικισμός έχει ανεγερθεί πάνω σε έναν εκτεταμένο αλλουβιακό κώνο διάβρωσης.

Ο προϊστορικός οικισμός καλύπτει έκταση περίπου 40 στρεμμάτων. Η δεσπόζουσα γεωγραφική του θέση υποδηλώνει ότι οι κάτοικοί του έλεγχαν τη διέλευση από το Στενό του Ρούπελ και κατ’ επέκταση τον εμπορικό δρόμο κατά μήκος του ποταμού Στρυμόνα.

Ο Προμαχώνας–Τοπόλνιτσα αποτελεί έναν κρίσιμο συνδετικό κρίκο μεταξύ των νεολιθικών πολιτισμών της Βόρειας Ελλάδας και εκείνων της Νοτιοδυτικής Βουλγαρίας και της Σερβίας. Στα τέλη της 6ης και τις αρχές της 5ης χιλιετίας π.Χ. ο οικισμός διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο στην προϊστορία της περιοχής αυτής της Βαλκανικής Χερσονήσου, καθώς και στις λατρευτικές πρακτικές της. Η ζωή στον οικισμό διήρκεσε περίπου 400 χρόνια, μεταξύ 5100 και 4700 π.Χ.

## Ιστορία των ερευνών
Ο προϊστορικός οικισμός Προμαχώνας–Τοπόλνιτσα ανακαλύφθηκε το 1979 από τη Δημητρίνα Μπάτσβαροβα, τότε διευθύντρια του μουσείου της πόλης Πετρίτσι. Την περίοδο εκείνη πραγματοποίησε σειρά επιφανειακών ερευνών με τη συμμετοχή μαθητών, μελών του ομίλου «Νέος Ιστορικός». Ο χώρος καταγράφηκε εκ νέου το 1980 από τη βουλγαροπολωνική αποστολή «Στρυμόνας», η οποία μελετούσε το δίκτυο των οικισμών κατά μήκος των ποταμών Στρωμνιτσιώτη και Μέσου Στρυμόνα. Οι έρευνες πραγματοποιήθηκαν υπό τη διεύθυνση του Μιέτσισλαβ Ντομαράντσκι, με τη συμμετοχή επίσης των Λιλιάννα Περνίτσεβα-Πέρετς, Μαλγκοζάτα Γκρέμσκα-Κούλοβ και Ηλία Κούλοβ.

Οι συστηματικές αρχαιολογικές ανασκαφές του οικισμού άρχισαν το 1980 και διήρκεσαν περισσότερο από 20 χρόνια. Οι ανασκαφές στον τομέα Τοπόλνιτσα διεξήχθησαν χωρίς διακοπή από το 1980 έως το 1991 και διευθύνθηκαν από την Χενριέτα Τοντόροβα, τον Τόντορ Ντίμοφ, τον Γιάβορ Μπογιατζίεφ και τον Ιβάν Βάισοφ. Κατά την περίοδο αυτή, η περιοχή αποτελούσε αυστηρά φυλασσόμενη «κλειστή» συνοριακή ζώνη, γεγονός που περιόριζε χρονικά τη διάρκεια των ερευνών.

Οι ανασκαφές στον ελληνικό τομέα Προμαχώνας ξεκίνησαν το 1992 και συνεχίστηκαν έως το 2002. Τη διεύθυνσή τους είχαν η Χάιδω Κουκούλη-Χρυσανθάκη και ο Ιωάννης Ασλάνης. Στο πλαίσιο ελληνοβουλγαρικού προγράμματος συμμετείχε και βουλγαρική ομάδα υπό τη διεύθυνση της Χενριέτας Τοντόροβα, με μέλη τους Γιάβορ Μπογιατζίεφ, Ιβάν Βάισοφ, Βεσελίν Ντραγκάνοφ, Καλίν Ντιμίτροφ και άλλους.


 File:BG_Soldat_1993.tif | Συνάντηση του Έλληνα αρχαιολόγου Ιωάννη Ασλάνη και του συντηρητή Παναγιώτη Ζανετάκη με Βούλγαρους και Έλληνες συνοριοφύλακες κατά τη διάρκεια των ανασκαφών το 1993
 File:Menjo_Todorova_Ivo.tif | Ο Μένιος Μενίδης, η Χενριέτα Τοντόροβα και ο Ιβάν Βάισοφ κατά τη διάρκεια των ερευνών στον τομέα Προμαχώνας (2000)
 File:Pro_2003_Haido_01.tif | Η Χάιδω Κουκούλη-Χρυσανθάκη κατά τις ανασκαφές στον τομέα Προμαχώνας (2002)
 File:Pro_2003_Panajotis.tif | Ο Παναγιώτης Ζανετάκης, επικεφαλής συντηρητής των ανασκαφών στον τομέα Προμαχώνας (2001)
 File:Promahon-1999.tif | Έρευνα αρχαιολογικών δομών στον τομέα Προμαχώνας (1999)
 File:Todorova-Koukuli-Vajsov-Promachon-2007.jpg| Τοντόροβα–Κουκούλη–Βάισοφ στο Μουσείο των Λουτρών κοντά στο Σιδηρόκαστρο (2007)


## Μεθοδολογία των ερευνών
Παράλληλα με τις παραδοσιακές αρχαιολογικές μεθόδους, ο νεολιθικός οικισμός Προμαχώνας–Τοπόλνιτσα μελετήθηκε και με γεωφυσικές μεθόδους Με τη μέθοδο της γεωηλεκτρικής (κατακόρυφη ηλεκτρική βυθοσκόπηση) διερευνήθηκε ολόκληρη η έκταση του οικισμού, ενώ με τη γεωμαγνητική μέθοδο εξετάστηκαν ο βουλγαρικός τομέας Τοπόλνιτσα και μικρό τμήμα του ελληνικού τομέα Προμαχώνας. Τα αποτελέσματα των ερευνών έδειξαν ότι ο αρχαιότερος οικισμός είχε μικρότερη έκταση και περιβαλλόταν από ευρύ ανάχωμα με ήπια εξωτερική και απότομη εσωτερική πλευρά.


File:Pro_1995_07.jpg | Ο Δημήτρης Στόεφ, ο Κίριλ Βελκόβσκι και ο Μιχαήλ Γκεοργκίεφ. Εργασία πεδίου – επεξεργασία δεδομένων από τις γεωφυσικές έρευνες στον τομέα Προμαχώνας (1995)
File:P4150425.tif | Ο Μιροσλάβ Άντσεφ, ο Στογιάν Ιβάνοφ, ο Ιβάν Βάισοφ και ο Πέταρ Ζιντάροφ. Γεωφυσικές έρευνες (2010)
File:Promahon-Topolnica-2011.jpg | Ο Ιβάν Σουβαντζίεφ, ο Δημήτρης Στόεφ και ο Κίριλ Βελκόβσκι. Καταγραφή της κατακόρυφης ηλεκτρικής αντίστασης στον οικισμό Προμαχώνας–Τοπόλνιτσα, τομέας Τοπόλνιτσα  (2011)
File:Promahon-Topolnica_3D_20111.jpg | Τρισδιάστατο (3D) μοντέλο του αναχώματος που εντοπίστηκε με γεωφυσικές μεθόδους στον Προμαχώνας–Τοπόλνιτσα, φάση Ι. Η ύπαρξή του επιβεβαιώθηκε και από τις αρχαιολογικές ανασκαφές στον τομέα Προμαχώνας


## Αποτελέσματα των αρχαιολογικών ερευνών
Ο προϊστορικός οικισμός Προμαχώνας–Τοπόλνιτσα παρουσιάζει τρεις βασικές φάσεις ανάπτυξης. Αυτές αποτυπώνονται με τον πιο χαρακτηριστικό τρόπο στη στρωματογραφία του υπόγειου (λαξευμένου) ναού στον τομέα Προμαχώνας.

### Φάση I (5250–5100 π.Χ.)
Κατά την πρώτη φάση ζωής του οικισμού κατασκευάστηκε ένας μεγάλος υπόγειος ναός, λαξευμένος σε βάθος περίπου 3 μ. μέσα στο στείρο έδαφος. Ο ναός ήταν διώροφος. Το κατώτερο, λαξευμένο τμήμα του χρησιμοποιούνταν για την τέλεση θυσιών. Εκεί εντοπίστηκε μεγάλος αριθμός βουκρανίων — μετωπικών τμημάτων κρανίων ταύρων. Τα κατακόρυφα τοιχώματα του ναού ενισχύονταν με κατακόρυφα τοποθετημένους ξύλινους πασσάλους, στους οποίους αναρτώνταν τα κρανία των ταύρων. Τα κρανία είχαν προηγουμένως υποστεί επεξεργασία: αφαιρούνταν το ινιακό τμήμα και οι μετωπικές επιφάνειες βάφονταν με κόκκινη ώχρα.

Σε ορισμένα σημεία υπήρχε ξύλινη επένδυση των τοίχων, διακοσμημένη με πολύχρωμα γεωμετρικά μοτίβα. Η πρόσβαση στο υπόγειο γινόταν μέσω κλίμακας από άνοιγμα στο δάπεδο του ναού. Είναι πιθανό η οροφή του λαξευμένου ναού να ήταν επίπεδη, ωοειδούς κάτοψης, κατασκευασμένη από ισχυρή ξύλινη δομή.

Τα κεραμικά αγγεία που είχαν αποθεθεί στο υπόγειο, τα ψηλά κοίλα κυλινδρικά καθίσματα που χρησιμοποιούνταν για την κατασκευή κρουστών μουσικών οργάνων, οι ασκοί, τα πολυάριθμα κρανία ταύρων , οι ανθρωπόμορφες ειδώλια — ορισμένα άψητα και πρόχειρα διαμορφωμένα —, οι πήλινοι λύχνοι και άλλα ειδικά αντικείμενα, καθώς και τα πολυάριθμα στρώματα απόθεσης, μαρτυρούν την κυκλικότητα των λατρευτικών τελετουργιών που τελούνταν στον ναό. 

Ο οικισμός αυτής της περιόδου συνιστά στην ουσία ένα συγκρότημα δομημένο γύρω από τον ναό και περιβαλλόμενο από ευρύ πηλόχωστο ανάχωμα. Είναι πολύ πιθανό τα κτίρια να συνδέονταν άμεσα με λατρευτικές πρακτικές, γεγονός που μετατρέπει τον οικισμό σε περιφερειακό λατρευτικό κέντρο. Οι μεγάλες οπές πασσάλων υποδηλώνουν κτίρια με ισχυρές ξύλινες υποστηρίξεις, οργανωμένα σε συγκροτήματα (clusters) πολλών κτισμάτων κάτω από κοινή επίπεδη στέγη, η οποία χρησιμοποιούνταν επίσης στην καθημερινή ζωή. Αυτό τεκμηριώνεται από τα πεσμένα από τη στέγη πήλινα στοιχεία θερμικών εγκαταστάσεων και τις πήλινες εστίες. Αν και λιγότερο πιθανό, δεν μπορεί να αποκλειστεί ότι ορισμένα κτίρια ήταν διώροφα. Τα υπόγεια των κτισμάτων της πρώτης φάσης ήταν λαξευμένα περίπου 50 εκ. στο στείρο έδαφος.

Ο πρώτος οικισμός καταστράφηκε από πυρκαγιά, όπως αποδεικνύεται από το ισχυρό στρώμα τέφρας που σφράγισε τις καταστροφές των κτισμάτων. Δεν αποκλείεται — αν και δεν έχει ακόμη αποδειχθεί — ότι η πυρκαγιά οφείλεται σε εξωτερική επέμβαση.

Ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της κεραμικής αυτής της φάσης αποτελεί η παρουσία μεγάλου αριθμού ειδικών αγγείων διακοσμημένων με παχύρρευστη ουσία, παρασκευασμένη από φυτική πίσσα μαύρου χρώματος (εκχύλισμα από ρίζες και φλοιούς κωνοφόρων και πλατύφυλλων φυτών), αναμεμειγμένη με λεπτόκοκκα σωματίδια (λανθασμένα αναφερόμενη ως άσφαλτος). Η ουσία αυτή χρησιμοποιούνταν για τη συγκόλληση γεωμετρικών διακοσμητικών πάνελ από λευκό φλοιό σημύδας, ίχνη του οποίου έχουν εντοπιστεί στα τοιχώματα ορισμένων αγγείων. Η ανεύρεσή τους στο υπόγειο του ναού υποδηλώνει σαφώς τον λατρευτικό χαρακτήρα αυτής της κατηγορίας κεραμικής.

Χαρακτηριστική για την περίοδο είναι επίσης η εμφάνιση κεραμικής διακοσμημένης στο λεγόμενο στυλ Προμαχώνας (διακοσμητικές συνθέσεις από ευρείες επιφάνειες βαμμένες με κόκκινο χρώμα , καθώς και μιας ειδικής κατηγορίας αγγείων, της λεγόμενης «black-topped» κεραμικής. Την ίδια περίοδο εμφανίζονται για πρώτη φορά και οι ασκοί, ορισμένοι από τους οποίους φέρουν εγχάρακτη διακόσμηση και έντονα ανθρωποζωόμορφα χαρακτηριστικά.

Η συνολική εικόνα του κεραμικού συνόλου δείχνει σαφώς ότι ο οικισμός αποτελεί έναν από τους περιφερειακούς οικισμούς του βορειοδυτικού πολιτισμού Vinča B2, ο οποίος επέβαλε συγκεκριμένες λατρευτικές πρακτικές στην περιοχή. Στην ίδια φάση εντάσσονται και τα πρώτα δεδομένα για την εμφάνιση ενός νότιου πληθυσμού — του πολιτισμού Τοπόλνιτσα–Ακροπόταμος.


 File:Topolnica_1988.jpg | Προμαχώνας–Τοπόλνιτσα. Γενική άποψη του τομέα Τοπόλνιτσα (1988)
 File:Hausmodel_01.jpg | Τμήμα πρόσοψης πήλινου μοντέλου ναού (;) με ανάγλυφες, κόκκινες βαμμένες κεφαλές ταύρων. Τομέας Προμαχώνας
 File:Promahon_2002.tif | Το υπόγειο (λαξευμένο) τμήμα ναού της Φάσης I στον τομέα Προμαχώνας (2001)
 File:Promahon-2002_10.jpg | Τομή του υπόγειου (λαξευμένου) ναού που αποκαλύφθηκε στον τομέα Προμαχώνας (2002)
 File:Promachon-Topolnica-idol.jpg|Ανθρωπόμορφο ειδώλιο από την Τοπόλνιτσα, κτήριο 2, Φάση Ι, Εισαγωγή τύπου Vinča B2
 File:Promahon_2002_Anrtopo_Fig.jpg | Καθιστό ανθρωπόμορφο ειδώλιο με παιδί στην αγκαλιά, από το υπόγειο του ναού στον τομέα Προμαχώνας – Φάση I
 File:Bitum_Ceramic.tif | Αγγείο με διακόσμηση από φυτική πίσσα. Κτήριο 2 στον τομέα Τοπόλνιτσα, Φάση I. 
 File:Topolnica_Ritual_lamp.tif | Τελετουργικός πήλινος λύχνος από τον τομέα Τοπόλνιτσα, Φάση I. 
 File:Vajsov-2007_black-topped.tif | Αγγείο με δίχρωμη επιφάνεια τύπου «black-topped» και αυλακώσεις στο μαύρο άνω τμήμα (τομέας Τοπόλνιτσα).


### Φάση II (5100–4900 π.Χ.)
Κατά τη δεύτερη φάση ο οικισμός αναπτύσσεται σημαντικά. Πρόκειται για την περίοδο του πολιτισμού Τοπόλνιτσα–Ακροπόταμος. Το αμυντικό ανάχωμα της πρώτης φάσης παύει να υφίσταται. Ο οικισμός παρουσιάζει οριζόντια στρωματογραφία και διακρίνεται σε δύο **υποφάσεις (Α και Β)**, με σαφή αναπτυξιακή συνέχεια μεταξύ τους.

Εμφανίζεται μαζικά κεραμική με τη χαρακτηριστική για την περιοχή γραπτή διακόσμηση: το στυλ Στρυμόνα (ζωγραφική με ευρείες, σκούρες καστανές γραμμές), το στυλ Ακροπόταμος (ζωγραφική με λεπτές, σκούρες καστανές γραμμές) και το στυλ Δημήτρα (ευρείες επιφάνειες βαμμένες με κόκκινο χρώμα, πλαισιωμένες από λεπτές σκούρες καστανές γραμμές). Η στρωματογραφική θέση της κεραμικής του στυλ Στρυμόνα δείχνει ότι προηγείται χρονικά της κεραμικής του στυλ Ακροπόταμος, γεγονός που αποτελεί το βασικό κριτήριο για τη διάκριση των δύο υποφάσεων. Ωστόσο, στον οικισμό υπάρχουν και σημεία όπου τα δύο αυτά στυλ συνυπάρχουν. Σε ορισμένες περιπτώσεις η ευρεία σκούρα καστανή ζωγραφική του στυλ Στρυμόνα εμφανίζεται μαζί με την πρωιμότερη ευρεία γραφίτη διακόσμηση. Χρονολογικά, η εμφάνιση της εν λόγω γραφίτη διακόσμησης στον Προμαχώνα–Τοπόλνιτσα θεωρείται η πρωιμότερη στα Βαλκάνια.

Τα κτίρια του δεύτερου οικισμού ήταν πλέον υπέργεια, με κάτοψη κοντά στο τετράγωνο και ξύλινη πασσαλόπηκτη κατασκευή. Κατά την ίδια περίοδο υπήρχαν και λατρευτικά κτίρια στον οικισμό, ένα από τα οποία είναι το κτίριο 1, που αποκαλύφθηκε το 1982 στον τομέα Τοπόλνιτσα. Το κτίριο έχει κάτοψη σχεδόν τετράγωνη, διαστάσεων 5,00 × 5,20 μ., και είναι προσανατολισμένο ΒΑ–ΝΔ. Διαθέτει δύο αντικριστές εισόδους — μία στα βορειοανατολικά και μία στα νοτιοδυτικά. Στο εσωτερικό του αποκαλύφθηκε μεγάλος κλίβανος με δύο πλευρικές εσοχές, όπου τοποθετούνταν λίθοι προθερμασμένοι στον κλίβανο. Η μέθοδος αυτή πρόσθετης συσσώρευσης θερμικής ενέργειας είναι μοναδική όχι μόνο για τη Βουλγαρία.

Σε μικρή απόσταση από τον κλίβανο αποκαλύφθηκε μεγάλος πήλινος βάθρος, πάνω στον οποίο είχε διαμορφωθεί στατική σύνθεση τριών ογκωδών ανθρωπόμορφων μορφών. Η κεντρική μορφή ήταν κατασκευασμένη γύρω από κατακόρυφο ξύλινο στύλο. Εξωτερικά, κοντά στη βορειοανατολική είσοδο, υπήρχε ανθρωπόμορφο αγγείο πλούσια διακοσμημένο με γραπτή διακόσμηση του στυλ Ακροπόταμος, του οποίου το άνω τμήμα εντοπίστηκε στο οργωμένο τμήμα της γειτονικής συνοριακής λωρίδας. Στο κτίριο βρέθηκαν επίσης αγγεία με γραπτή διακόσμηση του στυλ Ακροπόταμος, καθώς και ένα εισαγόμενο αγγείο με μαύρη επιφάνεια τύπου Λάρισας. Εδώ αποκαλύφθηκε και ένας μεγάλος πήλινος λύχνος. Το μοναδικό αυτό λατρευτικό σύνολο είναι το μόνο του είδους του στη Βουλγαρία και τεκμηριώνει την ύπαρξη σταθερών, ανθρωποζωομορφικά προσανατολισμένων λατρευτικών πρακτικών.


 File:Haus_No_1.tif | Κτήριο 1, λατρευτικό κτίριο της Φάσης II (τομέας Τοπόλνιτσα, φωτογραφία 1981)
 File:Haus-1-Topolnica-1981.jpg | Ο κλίβανος στο κτήριο 1 (τομέας Τοπόλνιτσα, φωτογραφία 1981)
 File:Topolnica sector clay composition from Building 1.jpg | Στατική ογκώδης πήλινη σύνθεση με τρεις ανθρωπόμορφες μορφές από το κτήριο 1 (τομέας Τοπόλνιτσα)
 File:Antrpo-Vessel_Topolnica-1991b+.jpg | Άνω τμήμα ανθρωπόμορφου αγγείου που εντοπίστηκε κοντά στον βορειοανατολικό τοίχο του κτηρίου 1, τομέας Τοπόλνιτσα


### Φάση III
Σε μεταγενέστερη περίοδο εγκαθίσταται στον χώρο μια κινητή ομάδα πληθυσμού της Πρώιμης Χαλκολιθικής περιόδου (πολιτισμός Δικιλί Τας–Σλατίνο). Οι ομάδες αυτές ασχολούνταν με την εξόρυξη και την κατεργασία χαλκούχου μεταλλεύματος. Στις μέχρι σήμερα ερευνημένες ζώνες δεν έχουν εντοπιστεί οικιστικές κατασκευές που να χρονολογούνται στην περίοδο αυτή. Αποκαλύφθηκαν μόνο λίγοι ρηχοί λάκκοι και εγκαταστάσεις που σχετίζονται με την επεξεργασία μεταλλεύματος χαλκού, όπως ένας λαξευμένος μεταλλουργικός κλίβανος, μέσα στον οποίο βρέθηκε διατηρημένη κεραμική μεταλλουργική λεκάνη (χωνευτήρι), καθώς και δύο σύνολα από τέσσερις έως πέντε ρηχούς λάκκους–καμίνια, στην επιφάνεια των οποίων εντοπίστηκαν ίχνη μαλαχίτη. Τα δεδομένα αυτά επιβεβαιώνουν την εκτίμηση ότι ο χώρος χρησιμοποιήθηκε παροδικά και κυρίως για την κατεργασία μεταλλεύματος χαλκού.

Εκτός από την κεραμική με εγχάρακτη διακόσμηση τύπου Γκραντέσνιτσα, χαρακτηριστική της περιόδου, εντοπίστηκαν επίσης θραύσματα μεγάλων λεκανών, διακοσμημένων εσωτερικά και εξωτερικά με τη λεπτή γραφίτη διακόσμηση που είναι γνωστή από τους οικισμούς Σλατίνο (Βουλγαρία) και Δικιλί Τας (Ελλάδα).


Pro_Metalurgi_03.tif | Μεταλλουργικά καμίνια για την κατεργασία χαλκού (τομέας Προμαχώνας, 1994)
Pro Metalurgi.jpg | Κεραμικό χωνευτήρι που αποκαλύφθηκε στον λαξευμένο μεταλλουργικό κλίβανο στον τομέα Προμαχώνας


## Επιστημονικές δημοσιεύσεις για τον νεολιθικό οικισμό Προμαχώνας-Τοπόλνιτσα

### Μονογραφίες

* 2018 Kazantzis, G. 2018. The Zooarchaeology of the Late Neolithic Strymon River Valley: the case of the Greek sector of Promachon-Topolniča in Macedonia, Greece. British Archaeological Reports International Series 2908, BAR Publishing, Oxford.

### Επιστημονικές ανακοινώσεις
* 1982.	X. Тодорова. Проучвания на къснонеолитното и ранноенеолитното селище при с. Тополница. – Археологически открития и разкопки през 1981, 13.
* 1995a. Χ. Κουκούλη-Χρυσανθάκη, Ι. Ασλάνης, Φ. Κωνσταντοπούλου, Προμαχώνας–Τοπόλνιτσα. Ένα πρόγραμμα ελληνοβουλγαρικής συνεργασίας. – Το Αρχαιολογικό έργο στη Μακεδονία και Θράκη (ΑΕΜΘ). 6, 1992 (1995), 561–575. (ISSN:1106-5311)
* 1995b. Χ. Κουκούλη-Χρυσανθάκη, Ι. Ασλάνης, Φ. Κωνσταντοπούλου, Μ. Βάλλα, Ανασκαφή στον προϊστορικό οικισμό Προμαχώνας–Τοπόλνιτσα κατά το 1995. – Το Αρχαιολογικό έργο στη Μακεδονία και Θράκη (ΑΕΜΘ). 9, 1998, 435–440. (ISSN:1106-5311)
* 1996a. X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, I. Ασλάνης, Φ. Kωνσταντoπoύλoυ, Πρoμαχώνaς-Topolnica: Ελληνοβουλγαρικές έρευνες στον προϊστορικό οικισμό. – Το Αρχαιολογικό έργο στη Μακεδονία και Θράκη (ΑΕΜΘ) 7, 1993 (1996), 505–512. (ISSN:1106-5311)
* 1996b. Παπαθανασόπουλος, Γ.Α. (εκδ.), Νεολιθικός Πολιτισμός στην Ελλάδα, Ίδρυμα Ν.Π. Γουλανδρή – Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης, Αθήνα 1996, αρ. κατ. 84.
* 1997a. X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, H. Todorova,I. Ασλάνης, J. Bojadziev, Φ. Kωνσταντoπoύλoυ,I. Vajsov, M. Βάλλα, V. Draganov. Nεoλιθικόςοικισμός Πρoμαχώνoς-Τopolnica. Πρόγραμμα ελληνοβουλγαρικής συνεργασίας). – Δέκα χρόνια Αρχαιολογικό έργο στη Μακεδονία και Θράκη (ΔΧΑΕΜΘ) (Θεσσαλονίκη 1997), 123–127.
* 1997b. Κουκούλη-Χρυσανθάκη, Χ., Todorova, H., Ασλάνης, Ι., Bojadziev, J., Vajsov, I., Βάλλα, Μ. Προμαχώνας-Topolnica. Νεολιθικός οικισμός των ελληνοβουλγαρικών συνόρων. Το Αρχαιολογικό έργο στη Μακεδονία και Θράκη (ΑΕΜΘ) 10B (Aristotle University of Thessaloniki, Greece), 1997, 746-767. (ISSN:1106-5311)
* 1997c. X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, I. Ασλάνης, Φ. Kωνσταντoπoύλoυ, M. Βάλλα, Προμαχώνας-Topolnica 1997: Ανασκαφή ενός προϊστορικού οικισμού στα ελληνοβουλγαρικά σύνορα. – Το Αρχαιολογικό έργο στη Μακεδονία και Θράκη (ΑΕΜΘ) 11, 1997, 549–555. (ISSN:1106-5311)
* 1998.	Χ. Κουκούλη-Χρυσανθάκη, Ι. Ασλάνης, Φ. Κωνσταντοπούλου, Μ. Βάλλα, Ανασκαφή νεολιθικού οικισμού Προμαχώνας-Topolnica 1998. – Το Αρχαιολογικό έργο στη Μακεδονία και Θράκη (ΑΕΜΘ) 12,2000, 67–76. (ISSN:1106-5311)
* 1999.	Χ. Κουκούλη-Χρυσανθάκη, Ι. Ασλάνης, Φ. Κωνσταντοπούλου, Μ. Βάλλα, Ανασκαφή στον προϊστορικό οικισμό Προμαχώνας-Topolnica κατά το 1999. – Το Αρχαιολογικό έργο στη Μακεδονία και Θράκη (ΑΕΜΘ) 13 (Thessaloniki 1999), 111–116. (ISSN:1106-5311)
* 2000a. Χ. Κουκούλη-Χρυσανθάκη, Ι. Ασλάνης, Μ. Βάλλα, Προμαχώνας–Topolnica 2000. – Το Αρχαιολογικό έργο στη Μακεδονία και Θράκη (ΑΕΜΘ). 14, 2000, 87–98. (ISSN:1106-5311)
* 2000b. X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, Προϊστορικός οικισ-μός Πρoμαχώνoς-Τopolnica. — Aρχαιολογικον δελτίον 50, 1995, 627–629.
* 2001.	Χ. Κουκούλη-Χρυσανθάκη, Ι. Ασλάνης, Μ. Βάλλα, Προμαχώνας–Topolnica 2001. – Το Αρχαιολογικό έργο στη Μακεδονία και Θράκη (ΑΕΜΘ) 15, 2001, 75–82. (ISSN:1106-5311)
* 2002.	Ch. Koukouli-Chryssanthaki, I. Bassiakos, Nonslagging copper production of 5th millennium: The evidence from the neolithic settlement of Promachon-Topolnica (Estern Macedonia, Greece). – In: 8th EAA Annual Meeting 24–29 September 2002, Tessaloniki, Hellas. Abstracts book. Tessaloniki, 2002, 193–194.
* 2005. 	Χ. Κουκούλη-Χρυσανθακη, I. Ασλάνης, Ι. Vajsov, M. Βάλλα. Προμαχώνας-Topolnica 2002-2003. – Το Αρχαιολογικο εργο στη Μακεδονια και Θρακη (ΑΕΜΘ) 17 (Θεσσαλονίκη 2005), 91–110. (ISSN:1106-5311)
* 2011. 	И. Вайсов, П. Зидаров. Промахон-Тополница, сектор Тополница (резултати от геофизичните проучвания). — Археологически открития и разкопки през 2010, 2011, 47—50.
* 2012. 	И. Вайсов. Промахон-Тополница, сектор Тополница (резултати от геофизичните проучвания - вертикално електро сондиране). — Археологически открития и разкопки през 2011, 2012, 63—65.
* 2014. Χ. Κουκούλη-Χρυσανθάκη, H. Todorova, I. Ασλάνης, I. Vajsov, Μ. Βάλλα. Γεωφυσική έρευνα και αρχαιολογική πραγματικότητα στον νεολιθικό οικισμό Προμαχών–Topolniča. Στο: E. Stefani, N. Merousis, A. Dimoula (επιμ.), A Century of Research in Prehistoric Macedonia 1912–2012. Θεσσαλονίκη 2014, σ. 251–260.

### Αφίσες (Posters)
* 2012. Η Ζωοαρχαιολογία της Ύστερης Νεολιθικής κοιλάδας του Στρυμόνα: η περίπτωση του ελληνικού τομέα του οικισμού Προμαχώνας–Topolnica (προκαταρκτικά αποτελέσματα). POSTER.
* 2014. 	PROMACHON-TOPOLNICA. Contacts and communication breakdowns in the distant past at the modern Bulgarian-Greek border.

### Παρουσιάσεις συνεδρίων
* 2012. Geophysical investigation and archaeological reality in the neolithic site Promachon-Topolnica (Conference report and presentation, Thessaloniki 2012)
* 2015.  G. Kazantzis. 2015. Animal husbandry and the use of space in the Greek sector of the Late Neolithic settlement of Promachon – Topolnica
* 2023. Promachon-Topolnica. Cult structures from Middle Struma (Presentation Pernik - 2023)

### Διαδικτυακές δημοσιεύσεις

* 2013. Νέες ανασκαφικές έρευνες στη Νεολιθική Μακεδονία (Μέρος Γ΄) Προμαχών-Topolnica

### Αναφορές στον ελληνικό Τύπο

* Δημοσίευμα στον ελληνικό Τύπο του 1994 σχετικά με τα πρώτα χρόνια των ερευνών στον ελληνικό τομέα του Προμαχώνα.

## Παραπομπές


*
Κατηγορία:Νεολιθική Ελλάδα
Κατηγορία:Δήμος Σιντικής