Πρωτοσπαθάριος

Ο **Πρωτοσπαθάριος** ήταν μια από τις ανώτατες αυλικές διακρίσεις της μεσοβυζαντινής περιόδου (8ος έως 12ος αι.), που απονεμόταν σε ανώτερους στρατηγούς και διοικητές επαρχιών, καθώς και σε ξένους πρίγκιπες. 

## Ιστορία
Η έννοια του τίτλου «πρώτος *[[σπαθάριος]]*», υποδηλώνει τον αρχικό του ρόλο ως αρχηγού του τάγματος (*τάξεως*) των *σπαθαρίων*, των αυτοκρατορικών σωματοφυλάκων, μαρτυρήθηκε ήδη τον 6ο αι. Πιθανώς στη δυναστεία του Ηρακλείου, ο βαθμός έγινε τιμητική διάκριση (*δια βραβείου αξία*) και στο εξής απονέμετο σε υψηλόβαθμους θεματικούς διοικητές, ανώτερους αυλικούς αξιωματούχους και συμμάχους ηγεμόνες.   Η πρώτη συγκεκριμένη αναφορά σε έναν *πρωτοσπαθάριο* γίνεται στο *Χρονικό* του Θεοφάνη του Ομολογητή, ο οποίος καταγράφει: «Σέργιος, *πρωτοσπαθάριος* και *[[Στρατηγός (Βυζάντιο)|στρατηγός]]* της Σικελίας» το 718.  Στα τέλη του 9ου αι. ο *πρωτοσπαθάριος* καταγράφεται ως κατάταξη κάτω από τον *[[Πατρίκιοι|πατρίκιο]]* και επάνω από τον *[[Δισύπατος|δισύπατο]]*.  Η απονομή της διάκρισης σήμαινε και την είσοδο του κατόχου της στη Βυζαντινή Σύγκλητο. Το κύρος της ήταν συνεπώς πολύ υψηλό, όπως φαίνεται από μια γνωστή ιστορία, που αφηγείται ο Αυτοκράτορας Κωνσταντίνος Ζ΄ Πορφυρογέννητος (βασ. 913–959 ) στο *[[Προς τον ίδιον υιόν Ρωμανόν]]*: κατά τη διάρκεια της βασιλείας τού πατέρα του, Αυτοκράτορα Λέοντα ΣΤ΄ του Σοφού (βασ. 886–912 ), ένας ηλικιωμένος κληρικός του ναού της *[[Νέα Εκκλησία|Νέας Εκκλησίας]]*, με το όνομα Κτενάς, πλήρωσε 60 λίτρες χρυσού (περίπου 19.4 κιλά),  δηλ. το εξηνταπλάσιο της ετήσιας αποζημίωσης των 72 νομισμάτων (1 λίτρας χρυσού) που δικαιούντο οι *πρωτοσπαθάριοι*, για να αποκτήσουν τον τίτλο. Δεν έζησε πολύ, για να απολαύσει τη νέα του ιδιότητα, καθώς απείωσε δύο χρόνια αργότερα.   Όπως και άλλοι τίτλοι της μεσοβυζαντινής περιόδου, η σημασία του μειώθηκε κατακόρυφα τον 11ο αι. Το τελευταίο βεβαιωμένο περιστατικό είναι το 1115,  αν και ο τίτλος εξακολουθεί να καταγράφεται από τον ψευδο-Κωδινό στα μέσα του 14ου αι. στην 34η θέση της ιεραρχίας των αυλικών, μεταξύ τού *[[Πριμικήριος|πριμικηρίου]]* της Αυλής και του *μεγάλου [[άρχων|άρχοντος]]*. 

Σύμφωνα με το *[[Κλητορολόγιον]]* του Φιλοθέου, οι κάτοχοι της διάκρισης αυτής διακρίνοντο σε ευνούχους (*εκτομίαι*) και μη ευνούχους (*βαρβάτους*, «γενειοφόρους»). Εκτός από το διακριτικό του βαθμού τους, δηλ. ένα χρυσό περιδέραιο (*μανιάκιον*) στολισμένο με μαργαριτάρια, οι ευνούχοι είχαν ιδιαίτερο φόρεμα: λευκό, με χρυσοκεντημένη διακόσμηση χιτώνα (τουνίκα) και κόκκινο επανωφόρι με χρυσοκεντημένα επικοσμήματα ενδύματος. Οι γενειοφόροι διακρίνοντο μόνο από τον χρυσοκεντημένο τους γιακά (*κλοιό*), διακοσμημένο με πολύτιμους λίθους.  Ωστόσο οι εικονογραφικές μαρτυρίες της ενδυμασίας των *πρωτοσπαθαρίων* σε εικονογραφημένα χειρόγραφα, ποικίλλουν σημαντικά με την πάροδο του χρόνου.  Στο *Βιβλίο των Αξιωμάτων* του ψευδο-Κωδινού, το ένδυμα αυτού του βαθμού ορίζεται ως ένα χρυσοκέντητο *σκαράνικον* (ένας σωληνοειδής πίλος), με την εικόνα του Αυτοκράτορα ενθρονισμένου μπροστά και ως ιππέα από πίσω, ένα χρυσό *[[καββάδιον]]* (καφτάνι) και ένα *σκιάδιον* (καπέλο με γείσο) τύπου *κλαπωτού*,  ενώ δεν φέρει διακριτικό *δικανίκιον* (ράβδο αξιώματος). 

Στην αυτοκρατορία της Τραπεζούντας χρησιμοποιήθηκε ένας αντίστοιχος τίτλος οθωμανικής προέλευσης, ο *αμυτζαντάριος*. 

## Λειτουργίες
Εκτός από αυλικός βαθμός, υπήρχαν και αρκετοί *πρωτοσπαθάριοι,* που είχαν συγκεκριμένα καθήκοντα:
* Ο *πρωτοσπαθάριος του* *[[Χρυσοτρίκλινος|Χρυσοτρικλίνου]],* της αίθουσας δεξιώσεων του Μεγάλου Παλατιού. 
* Ο *πρωτοσπαθάριος του* *Λαυσιακού*, μια από τις κύριες αίθουσες δίπλα στον *Χρυσοτρίκλινο*, που λειτουργούσε ως αίθουσα συνεδριάσεων. Το προσωπικό (οι *οικειακοί*) του *Λαυσιακού* πιθανότατα είχε και λειτουργίες σχετικές με την προετοιμασία αυτοκρατορικών συμποσίων.  
* Ο *πρωτοσπαθάριος* ή *[[κατεπάνω]] των* *[[Βασιλικοί άνθρωποι|βασιλικών [ανθρώπων]]]*, ενός σώματος χαμηλόβαθμων αυτοκρατορικών υπαλλήλων, συμπεριλαμβανομένων ξένων. Καταγράφεται ως ένας από τους *[[Στραταρχάι|στρατάρχες]]*, υποδηλώνοντας έτσι έναν απροσδιόριστο στρατιωτικό ρόλο. Στο υφιστάμενο επιτελείο του περιλαμβάνονταν κατώτεροι αξιωματούχοι (αυτοί του βαθμού *σπαθαρίων* και *κανδιδάτων*), με επικεφαλής βοηθό έναν *[[Δομέστικος|δομέστικο]]*.  
* Ο *πρωτοσπαθάριος της φιάλης*, ένας αξιωματούχος που ενεργούσε ως δικαστής για τους κωπηλάτες του Βυζαντινού ναυτικού, που στάθμευαν γύρω από την πρωτεύουσα, την Κωνσταντινούπολη. Όπως και οι ακριβείς λειτουργίες του γραφείου, ο όρος *φιάλη* ("λεκάνη για νερό") είναι ασαφής: θα μπορούσε να αναφέρεται σε τοποθεσία στο λιμάνι του αυτοκρατορικού ανακτόρου του Βουκολέοντος. 

## Αξιόλογοι ξένοι ''πρωτοσπαθάριοι''
* Ιβάν ο Ρώσος
* Mιχάιλο Βογιισλαβλγιέβιτε της Διοκλείας.

## Βιβλιογραφικές αναφορές

## Πηγές
* Bury, J. B. (1911). The Imperial Administrative System of the Ninth Century – With a Revised Text of the Kletorologion of Philotheos. London: Oxford University Press. OCLC 1046639111 – via Archive.org.
* 
* 
* 

Κατηγορία:Πρωτοσπαθάριοι
Κατηγορία:Βυζαντινοί αυλικοί τίτλοι