Ιστορία της νεότερης Ρωσίας

Η **Ιστορία της νεότερης Ρωσίας** ουσιαστικά ξεκινά μετά τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης (ΕΣΣΔ) στις 26 Δεκεμβρίου 1991. Η Ρωσική Σοβιετική Ομοσπονδιακή Σοσιαλιστική Δημοκρατία ήταν η μεγαλύτερη δημοκρατία εντός της ΕΣΣΔ, αλλά μέχρι το 1990 δεν είχε σημαντική ανεξαρτησία.

Η Ρωσική Ομοσπονδία ήταν η μεγαλύτερη από τις δεκαπέντε δημοκρατίες που αποτελούσαν την ΕΣΣΔ, αντιπροσωπεύοντας πάνω από το 60% του ακαθάριστου εγχώριου προϊόντος (ΑΕΠ) και πάνω από το 50% του σοβιετικού πληθυσμού. Οι Ρώσοι κυριάρχησαν επίσης στον Σοβιετικό στρατό και στο Κομμουνιστικό Κόμμα (ΚΚΣΕ). Ως εκ τούτου, η Ρωσική Ομοσπονδία έγινε ευρέως αποδεκτή ως διάδοχο κράτος της ΕΣΣΔ σε διπλωματικές υποθέσεις και ανέλαβε τη μόνιμη ένταξη της ΕΣΣΔ και βέτο στο Συμβούλιο Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών (βλ. Ρωσία και Ηνωμένα Έθνη).

Πριν από τη διάλυση της ΕΣΣΔ, ο Μπόρις Γέλτσιν είχε εκλεγεί Πρόεδρος της Ρωσίας τον Ιούνιο του 1991 στις πρώτες άμεσες προεδρικές εκλογές στη ρωσική ιστορία. Αυτό εξασφάλισε ότι ο Γέλτσιν θα ήταν ο πολιτικός ηγέτης του ρωσικού διαδόχου κράτους μετά τη διάλυση του. Αυτή η κατάσταση οδήγησε σε μια πολιτική αναταραχή καθώς η σοβιετική και η ρωσική ηγεσία πάλευαν για τον έλεγχο, η οποία κατέληξε στο πραξικόπημα του Αυγούστου του 1991, όπου ο σοβιετικός στρατός προσπάθησε να ανατρέψει τον Μιχαήλ Γκορμπατσόφ. Αν και το πραξικόπημα τελικά αποτράπηκε, αυτή η κατάσταση συνέβαλε στην αύξηση της αστάθειας στη Σοβιετική Ένωση. Καθώς η ΕΣΣΔ ήταν στα πρόθυρα της κατάρρευσης μέχρι τον Οκτώβριο του 1991, ο Γέλτσιν ανακοίνωσε ότι η Ρωσία θα προχωρήσει σε ριζοσπαστικές μεταρρυθμίσεις, συμπεριλαμβανομένης της μεταρρύθμισης με γνώμονα την αγορά επίσης γνωστή ως «θεραπεία σοκ». Μετά την παραίτηση του Γέλτσιν το 1999, η πολιτική της Ρωσίας κυριαρχείται έκτοτε από τον Βλαντίμιρ Πούτιν, ο οποίος ήταν είτε Πρόεδρος είτε πρωθυπουργός. Αν και η ρωσική οικονομία έχει βελτιωθεί σημαντικά υπό την ηγεσία του Πούτιν μετά από σχετικό οικονομικό χάος υπό τον Γέλτσιν, ο Πούτιν έχει επίσης κατηγορηθεί ευρέως για διαφθορά, αυταρχική ηγεσία και εκτεταμένες παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Ως επί το πλείστον, οι ρωσικές ένοπλες δυνάμεις βρισκόταν σε πλήρη αποδιοργάνωση έως το 1992, ένα χρόνο μετά τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης. Αυτή η υποβαθμισμένη στρατιωτική αποτελεσματικότητα θα γίνει πολύ ξεκάθαρη κατά τη διάρκεια του Πολέμου της Τσετσενίας του 1994, αλλά εν τω μεταξύ αυτό έθεσε ορισμένες σημαντικές πρακτικές προκλήσεις για την παγκόσμια ασφάλεια και τον έλεγχο των όπλων. Υπό τη ρωσική ηγεσία, το Πρωτόκολλο της Λισαβόνας εξασφάλισε ότι οι πρώην Σοβιετικές δημοκρατίες θα αφοπλίζαν τα πυρηνικά τους όπλα. Αυτό μπορεί να ήταν ιδιαίτερα σημαντικό για το Καζακστάν που φιλοξένησε ένα σημαντικό μερίδιο των πυρηνικών όπλων στον κόσμο αμέσως μετά τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης.  Ωστόσο, οι πρώην Σοβιετικές δημοκρατίες μπόρεσαν να διατηρήσουν τη διακρατική συνεργασία σε άλλους στρατιωτικούς τομείς, όπως η καθιέρωση κοινής ευθύνης για τον πυραύλους και τις διαστημικές υποδομές, όπως το Κοσμοδρόμιο του Μπαϊκονούρ.

## Μεταρρυθμίσεις
### "Θεραπεία σοκ"

Με τη διάλυση του Συμφώνου της Βαρσοβίας και της CoMEcon και άλλων συνθηκών που χρησίμευαν για τη σύνδεση των δορυφορικών κρατών με τη Σοβιετική Ένωση, η μετατροπή της μεγαλύτερης κρατικής οικονομίας στον κόσμο σε μια οικονομία προσανατολισμένη στην αγορά θα ήταν εξαιρετικά δύσκολη, ανεξάρτητα από τις επιλεγμένες πολιτικές. Οι πολιτικές που επιλέχθηκαν για αυτήν τη δύσκολη μετάβαση ήταν: (Α) απελευθέρωση, (Β) σταθεροποίηση και (Γ) ιδιωτικοποίηση. Αυτές οι πολιτικές βασίστηκαν στη νεοφιλελεύθερη συναίνεση της Ουάσιγκτον, του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου (ΔΝΤ), της Παγκόσμιας Τράπεζας και του Υπουργείου Οικονομικών της Ρωσίας.

Τα προγράμματα απελευθέρωσης και σταθεροποίησης σχεδιάστηκαν από τον αναπληρωτή πρωθυπουργό του Γιέλτσιν, Γέγκορ Γκάινταρ, έναν 35χρονο φιλελεύθερο οικονομολόγο που έτεινε προς μια ριζοσπαστική μεταρρύθμιση, και ευρέως γνωστός ως υποστηρικτής της «θεραπείας σοκ». Η θεραπεία σοκ χρησιμοποιήθηκε αρχικά στη Βολιβία από τον σημαντικό οικονομολόγο Τζέφρεϊ Σακς για την καταπολέμηση του πληθωρισμού στη δεκαετία του 1980. Έχοντας επιτύχει μερικές σημαντικές επιτυχίες στη Βολιβία, η θεραπεία του σοκ στη συνέχεια εισήχθη στη Πολωνία μετά τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης και της Ρωσίας λίγο μετά.

Τα μερικά αποτελέσματα της απελευθέρωσης (άρση ελέγχου των τιμών) περιελάμβαναν την επιδείνωση του ήδη φαινομενικά υπερπληθωρισμού, αρχικά λόγω της νομισματικής πολιτικής και επιδεινώθηκε περαιτέρω αφού η κεντρική τράπεζα, ένα όργανο ελεγχόμενο από το κοινοβούλιο, το οποίο ήταν επιφυλακτικό για τις μεταρρυθμίσεις του Γέλτσιν, είχε έλλειψη εσόδων για τη χρηματοδότησή του χρέους. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα την σχεδόν πτώχευση μεγάλου μέρους της ρωσικής βιομηχανίας.

Η διαδικασία απελευθέρωσης θα δημιουργούσε νικητές και ηττημένους, ανάλογα με τον τρόπο τοποθέτησης συγκεκριμένων βιομηχανιών, τάξεων, ηλικιακών ομάδων, εθνοτικών ομάδων, περιφερειών και άλλων τομέων της ρωσικής κοινωνίας. Κάποιοι θα επωφεληθούν από το άνοιγμα της οικονομίας και κάποιοι άλλοι θα υποφέρουν. Μεταξύ των νικητών ήταν η νέα τάξη επιχειρηματιών και μαυραγοριτών που εμφανίστηκαν υπό την περεστρόικα του Μιχαήλ Γκορμπατσόφ. Όμως, η απελευθέρωση των τιμών σήμαινε ότι οι ηλικιωμένοι και άλλοι με σταθερό εισόδημα θα υπέφεραν από σοβαρή πτώση του βιοτικού τους επιπέδου και οι άνθρωποι θα έβλεπαν έναν διαφορετικό τρόπο ζωής.

Με τον πληθωρισμό να βρίσκεται σε διψήφια ποσοστά ανά μήνα ως αποτέλεσμα της μεγάλης ρευστότητας, η μακροοικονομική σταθεροποίηση τέθηκε σε εφαρμογή για τον περιορισμό αυτής της τάσης. Η σταθεροποίηση, που ονομάζεται επίσης διαρθρωτική προσαρμογή, είναι ένα αυστηρό καθεστώς λιτότητας (στενή νομισματική πολιτική και δημοσιονομική πολιτική) για την οικονομία στην οποία η κυβέρνηση επιδιώκει να ελέγξει τον πληθωρισμό. Στο πλαίσιο του προγράμματος σταθεροποίησης, η κυβέρνηση άφησε τις περισσότερες τιμές ελεύθερες, αυξάνοντας τα επιτόκια στα υψηλότερα επίπεδα, αυξάνοντας πολύ τους νέους φόρους, μειώνοντας απότομα τις κρατικές επιδοτήσεις στη βιομηχανία και τις κατασκευές και έκανε τεράστιες περικοπές στις κρατικές δαπάνες πρόνοιας. Αυτές οι πολιτικές προκάλεσαν εκτεταμένες δυσκολίες καθώς πολλές κρατικές επιχειρήσεις βρέθηκαν χωρίς παραγγελίες ή χρηματοδότηση. Μια βαθιά πιστωτική κρίση έκλεισε πολλές βιομηχανίες η οποία προκάλεσε παρατεταμένη ύφεση.

Το σκεπτικό του προγράμματος ήταν να συμπιέσει την ενσωματωμένη πληθωριστική πίεση από την οικονομία, ώστε οι παραγωγοί να αρχίσουν να λαμβάνουν λογικές αποφάσεις σχετικά με την παραγωγή, την τιμολόγηση και τις επενδύσεις αντί της χρονοβόρας υπερβολικής χρήσης πόρων - ένα πρόβλημα που είχε ως αποτέλεσμα την έλλειψη καταναλωτικών αγαθών στη Σοβιετική Ένωση στη δεκαετία του 1980. Επιτρέποντας στην αγορά και όχι στους κεντρικούς σχεδιαστές να καθορίσουν τις τιμές, τα μίγματα προϊόντων, τα επίπεδα παραγωγής και άλλα παρόμοια, οι μεταρρυθμιστές σκόπευαν να δημιουργήσουν μια δομή κινήτρων στην οικονομία όπου η αποδοτικότητα και ο κίνδυνος θα επιβραβεύονταν και θα τιμωρούνταν τα απόβλητα και οι κακοί επιχειρηματίες. Η αφαίρεση των αιτίων του μακροχρόνιου πληθωρισμού, υποστήριξαν οι αρχιτέκτονες της μεταρρύθμισης, ήταν προϋπόθεση για όλες τις άλλες μεταρρυθμίσεις: ο υπερπληθωρισμός θα κατέστρεφε τόσο τη δημοκρατία όσο και την οικονομική πρόοδο, υποστήριξαν. Ισχυρίστηκαν επίσης ότι μόνο με τη σταθεροποίηση του κρατικού προϋπολογισμού θα μπορούσε η κυβέρνηση να προχωρήσει στη διάλυση της σοβιετικής προγραμματισμένης οικονομίας και να δημιουργήσει μια νέα καπιταλιστική Ρωσία.

## Εμπόδια στη μεταρρύθμιση
Η πρώην Σοβιετική Ένωση έπρεπε να αντιμετωπίσει μια σειρά από μοναδικά εμπόδια κατά τη μετα-σοβιετική μετάβαση, όπως η πολιτική μεταρρύθμιση, η οικονομική αναδιάρθρωση και ο επανασχεδιασμός των πολιτικών ορίων. Η δυσφορία που συνδέεται με αυτές τις αλλαγές δεν έγινε αισθητή η ίδια σε κάθε πρώην Σοβιετική δημοκρατία. Κατά γενικό κανόνα, τα κράτη στα δυτικά της Ρωσίας, όπως η Πολωνία, η Ουγγαρία και η Τσεχική Δημοκρατία, έχουν πετύχει ελαφρώς καλύτερα αποτελέσματα από τους ανατολικούς γείτονές τους μετά την κατάρρευση του ανατολικού μπλοκ, ενώ η ίδια η Ρωσία και οι χώρες στα ανατολικά της Ρωσίας αντιμετώπισαν μεγαλύτερες δυσκολίες και βρέθηκαν σε χειρότερη βάση αμέσως μετά τη διάλυση. Ένας σημαντικός λόγος για τον οποίο η μετάβαση της Ρωσίας ήταν τόσο σκληρή είναι ότι αναδιαμόρφωσε ταυτόχρονα τους πολιτικούς και οικονομικούς θεσμούς της σοβιετικής εποχής. Εκτός από τις θεσμικές μεταρρυθμίσεις που αποσκοπούσαν στη δημιουργία ενός νέου πολιτικο-οικονομικού συστήματος, η Ρωσία αντιμετώπιζε επίσης την ευθύνη να επαναπροσδιοριστεί η ίδια σε ένα νέο εθνικό κράτος μετά τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης.

Το πρώτο μεγάλο πρόβλημα που αντιμετωπίζει η Ρωσία ήταν η κληρονομιά της τεράστιας δέσμευσης της Σοβιετικής Ένωσης στον Ψυχρό Πόλεμο. Στα τέλη της δεκαετίας του 1980, η Σοβιετική Ένωση αφιέρωσε το 1/4 του ΑΕΠ στον αμυντικό τομέα (τότε οι περισσότεροι δυτικοί αναλυτές πίστευαν ότι το ποσοστό αυτό ήταν 15%).  Εκείνη την εποχή, το στρατιωτικό-βιομηχανικό συγκρότημα απασχολούσε τουλάχιστον έναν στους πέντε ενήλικες στη Σοβιετική Ένωση. Σε ορισμένες περιοχές της Ρωσίας, τουλάχιστον το ήμισυ του εργατικού δυναμικού απασχολούνταν σε εργοστάσια της αμυντικής βιομηχανίας (τα συγκρίσιμα στοιχεία των ΗΠΑ ήταν περίπου το 1/16 του ακαθάριστου εθνικού προϊόντος και περίπου 1/16 στο εργατικό δυναμικό). Αυτή η υπερβολική εξάρτηση από τον στρατιωτικό τομέα κατέστησε τη ρωσική βιομηχανία και το ανθρώπινο κεφάλαιο σχετικά μη ανταγωνιστικά κατά την είσοδο τους σε ένα σύστημα προσανατολισμένο στην αγορά. Επιπλέον, το τέλος του Ψυχρού Πολέμου και η μείωση των στρατιωτικών δαπανών επηρέασαν δραστικά τη βιομηχανία καθιστώντας δύσκολη τη γρήγορη επαναγορά εξοπλισμού, την επανεκπαίδευση εργαζομένων και την εύρεση νέων αγορών. Κατά τη διαδικασία της οικονομικής αναδιοργάνωσης, ένα τεράστιο σύνολο εμπειριών, εξειδικευμένων ειδικών και τεχνογνωσίας χάθηκε ή δεν τοποθετήθηκε σωστά, καθώς πολλές βιομηχανίες άλλαζαν μερικές φορές, για παράδειγμα, την παραγωγή στρατιωτικού εξοπλισμού υψηλής τεχνολογίας σε παραγωγή προϊόντων συσκευών κουζίνας.

Ένα δεύτερο εμπόδιο, που εν μέρει σχετίζεται με την τεράστια έκταση και τη γεωγραφική ποικιλομορφία της ρωσικής χερσαίας γης, ήταν ο αρκετά μεγάλος αριθμός «μονοβιομηχανικών» περιφερειακών οικονομιών (περιοχές που κυριαρχούνται από έναν μόνο βιομηχανικό εργοδότη) που κληρονόμησε η Ρωσία από τη Σοβιετική Ένωση. Η συγκέντρωση της παραγωγής σε σχετικά μικρό αριθμό μεγάλων κρατικών επιχειρήσεων σήμαινε ότι πολλές τοπικές κυβερνήσεις εξαρτώνταν πλήρως από την οικονομική υγεία ενός μόνο εργοδότη. Όταν η Σοβιετική Ένωση κατέρρευσε και οι οικονομικοί δεσμοί μεταξύ των σοβιετικών δημοκρατιών και ακόμη και των περιφερειών είχαν διακοπεί, η παραγωγή σε ολόκληρη τη χώρα μειώθηκε κατά περισσότερο από 50%. Περίπου οι μισές πόλεις της Ρωσίας είχαν μόνο μία μεγάλη βιομηχανική επιχείρηση και τα τρία τέταρτα δεν είχαν περισσότερες από τέσσερις.  Κατά συνέπεια, η μείωση της παραγωγής προκάλεσε τεράστια ανεργία και υποαπασχόληση.

Τρίτον, η μετα-σοβιετική Ρωσία δεν κληρονόμησε ένα σύστημα κρατικής κοινωνικής ασφάλισης και ευημερίας από την ΕΣΣΔ. Αντίθετα, οι εταιρείες, κυρίως μεγάλες βιομηχανικές επιχειρήσεις, ήταν παραδοσιακά υπεύθυνες για ένα ευρύ φάσμα λειτουργιών κοινωνικής πρόνοιας - όπως η οικοδόμηση και συντήρηση στέγασης για τους εργαζομένους τους και την διαχείριση της ιατρικής περίθαλψης, ψυχαγωγικών, εκπαιδευτικών και παρόμοιων εγκαταστάσεων. Οι πόλεις αντίθετα δεν διέθεταν ούτε την τεχνογνωσία ούτε τα κεφάλαια για την παροχή βασικών κοινωνικών υπηρεσιών. Οι βιομηχανικοί υπάλληλοι έμειναν σε μεγάλο βαθμό εξαρτημένοι από τις εταιρείες τους. Έτσι, ο οικονομικός μετασχηματισμός δημιούργησε σοβαρά προβλήματα στη διατήρηση της κοινωνικής πρόνοιας, καθώς οι τοπικές κυβερνήσεις δεν μπορούσαν να αναλάβουν χρηματοδότηση ή επιχειρησιακή ευθύνη για αυτές τις λειτουργίες.

Τέλος, υπάρχει μια διάσταση ανθρώπινου κεφαλαίου στην αποτυχία των μετα-σοβιετικών μεταρρυθμίσεων στη Ρωσία. Ο πρώην σοβιετικός πληθυσμός δεν ήταν απαραιτήτως αμόρφωτος. Η βασική εκπαίδευση ήταν σχεδόν καθολική και το εκπαιδευτικό επίπεδο του σοβιετικού πληθυσμού ήταν από τα υψηλότερα στον κόσμο όσον αφορά την επιστήμη, τη μηχανική και ορισμένους τεχνικούς κλάδους, αν και οι Σοβιετικοί αφιέρωσαν ελάχιστα σε αυτό που θα χαρακτηριζόταν ως «φιλελεύθερες τέχνες» στη Δύση. 

Με τη μετάβαση σε ένα μετα-κομμουνιστικό σύστημα, το ρωσικό πανεπιστημιακό σύστημα κατέρρευσε. Ο ανεξέλεγκτος πληθωρισμός στο ρωσικό πανεπιστημιακό σύστημα δυσχέρανε τους εργοδότες να προσδιορίσουν ποιος ήταν πραγματικά ειδικευμένος και τα προβλήματα του συστήματος τριτοβάθμιας εκπαίδευσης καθιστούσαν γενικότερα δύσκολο να αντιμετωπιστούν άλλα ζητήματα ανθρώπινου κεφαλαίου που προήλθαν από τη μετάβαση σε ένα σύστημα προσανατολισμένο στην αγορά, όπως η αναβάθμιση και η επανειδίκευση.  Για παράδειγμα, πρώην κρατικοί διευθυντές επιχειρήσεων ήταν ιδιαίτερα ικανοί να αντιμετωπίσουν τις απαιτήσεις τους βάσει του σοβιετικού συστήματος των προγραμματισμένων στόχων παραγωγής, αλλά ήταν ανίκανοι να επικεντρωθούν στην συμπεριφορά του καπιταλισμού της αγοράς. Αυτοί οι διευθυντές ήταν υπεύθυνοι για ένα ευρύ φάσμα λειτουργιών κοινωνικής πρόνοιας για τους υπαλλήλους τους, τις οικογένειές τους και τον πληθυσμό των πόλεων και των περιοχών όπου βρίσκονταν. Η αποδοτικότητα αυτών, ωστόσο, δεν ήταν γενικά οι πιο σημαντικές προτεραιότητες για τους σοβιετικούς διευθυντές επιχειρήσεων. Έτσι, σχεδόν κανένας σοβιετικός υπάλληλος ή διευθυντής δεν είχε από πρώτο χέρι εμπειρία στη λήψη αποφάσεων στις συνθήκες μιας οικονομίας της αγοράς.

## Ύφεση

Μετά την αρχική αναταραχή και την ευφορία των πρώιμων εμπορευμάτων, η οικονομία της Ρωσίας βυθίστηκε σε βαθιά ύφεση μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1990 λόγω των αποτυχημένων προσπαθειών μεταρρύθμισης και των χαμηλών τιμών των εμπορευμάτων παγκοσμίως, αλλά όχι πριν ο Τζορτζ Μπους βοηθήσει τον Γέλτσιν με μια «ασύγκριτη ευκαιρία για αλλαγή της πυρηνικής στάσης τόσο των Ηνωμένων Πολιτειών όσο και της Σοβιετικής Ένωσης» να τερματίσουν ειρηνικά τον Ψυχρό Πόλεμο, προκειμένου να αποφευχθεί η χειρότερη διάλυση της τεράστιας σοβιετικής τεχνολογικής αυτοκρατορίας. 

Η οικονομία της Ρωσίας χτυπήθηκε περαιτέρω από την οικονομική κρίση του 1998 πριν βιώσει μια μέτρια ανάκαμψη το 1999-2000 καθώς οι τιμές των εμπορευμάτων άρχισαν να αυξάνονται ξανά. Σύμφωνα με στατιστικά στοιχεία της ρωσικής κυβέρνησης, η οικονομική κάμψη ήταν πολύ πιο σοβαρή από ότι η Μεγάλη Ύφεση ήταν στις Ηνωμένες Πολιτείες όσον αφορά το Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν. Μέσω μιας εσωτερικής σύγκρισης, η μετα-σοβιετική οικονομική παρακμή ήταν περίπου το ήμισυ τόσο σοβαρή όσο η οικονομική καταστροφή που προκλήθηκε από τις άμεσες συνέπειες του Α' Παγκοσμίου Πολέμου, την πτώση του Τσαρικού καθεστώτος και τον ρωσικό εμφύλιο πόλεμο.

Μετά την οικονομική κατάρρευση των αρχών της δεκαετίας του 1990, η Ρωσία υπέστη απότομη αύξηση των ποσοστών φτώχειας και οικονομικής ανισότητας. Οι εκτιμήσεις της Παγκόσμιας Τράπεζας με βάση τόσο μακροοικονομικά στοιχεία όσο και έρευνες για τα εισοδήματα και τις δαπάνες των νοικοκυριών δείχνουν ότι ενώ το 1,5% του πληθυσμού ζούσε σε φτώχεια (ορίζεται ως εισόδημα κάτω από το ισοδύναμο των 25 δολαρίων ανά μήνα) στα τέλη της σοβιετικής εποχής, έως τα μέσα του 1993, μεταξύ 39% και 49% του πληθυσμού ζούσε σε συνθήκες φτώχειας.  Τα κατά κεφαλήν εισοδήματα μειώθηκαν κατά 15% ακόμη το 1998, σύμφωνα με κυβερνητικά στοιχεία.

Οι δείκτες για την δημόσια υγεία δείχνουν μια δραματική αντίστοιχη μείωση. Αν και όλες οι μετα-σοβιετικές χώρες αντιμετώπιζαν άμεση μείωση των ποσοστών γεννήσεων λόγω της οικονομικής αναταραχής, αυτό μπορεί να ήταν ιδιαίτερα έντονο στη Ρωσία. Το 1999, ο συνολικός πληθυσμός μειώθηκε κατά περίπου τα 3/4 ανά εκατομμυρίου ανθρώπων. Εν τω μεταξύ, το προσδόκιμο όριο ζωής μειώθηκε για τους άνδρες από 64 ετών το 1990 σε 57 χρόνια έως το 1994, ενώ για τις γυναίκες μειώθηκε από 74 σε περίπου 71. Και οι δύο παράγοντες μαζί με την απότομη αύξηση των δημογραφικών θανάτων των νέων από αφύσικες αιτίες (όπως δολοφονίες, αυτοκτονίες και ατυχήματα) συνέβαλαν σημαντικά σε αυτήν την τάση. Σχετικά στενά με το μειωμένο προσδόκιμο όριο ζωής, οι θάνατοι που σχετίζονται με το αλκοόλ αυξήθηκαν κατά 60% στη δεκαετία του 1990 και οι θάνατοι από μολυσματικές και παρασιτικές ασθένειες αυξήθηκαν κατά 100%, κυρίως επειδή τα φάρμακα δεν ήταν πλέον προσιτά στους φτωχούς.

Ενώ η Ρωσία δεν υπέφερε πλέον από τις ελλείψεις εφοδιασμού καταναλωτικών αγαθών που ήταν τόσο χαρακτηριστικά της ΕΣΣΔ της δεκαετίας του 1980 (βλ. Καταναλωτικά αγαθά στη Σοβιετική Ένωση), αυτό δεν σχετίζεται μόνο με το άνοιγμα της ρωσικής αγοράς στις εισαγωγές στις αρχές της δεκαετίας του 1990, αλλά και στη σχετική φτώχεια του ρωσικού λαού τη δεκαετία του 1980. Οι Ρώσοι με σταθερό εισόδημα (η συντριπτική πλειοψηφία του εργατικού δυναμικού) είδαν τη αγοραστική τους δύναμη να μειώνεται δραστικά, οπότε, ενώ τα καταστήματα ενδέχεται να ήταν καλά εφοδιασμένα στην εποχή του Γέλτσιν, οι μέσοι άνθρωποι μπορούσαν τώρα να αγοράσουν λίγα προιόντα. Μέχρι το 2011, το μέσο εισόδημα είχε αυξηθεί σε περισσότερα από 700 δολάρια ανά μήνα,  αποτέλεσμα της ήπιας ανάκαμψης τα τελευταία χρόνια χάρη σε μεγάλο βαθμό στις υψηλές τιμές του πετρελαίου. Ωστόσο, το αυξανόμενο εισόδημα δεν είχε κατανεμηθεί ομοιόμορφα. Η κοινωνική ανισότητα αυξήθηκε απότομα κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1990 με τον συντελεστή Gini, για παράδειγμα, να φθάσει το 42% στα τέλη του 2010.  Οι ανισότητες εισοδήματος της Ρωσίας ήταν τώρα σχεδόν τόσο μεγάλες όσο στη Βραζιλία (η οποία υπήρξε από καιρό μεταξύ των παγκόσμιων ηγετών στην ανισότητα) ενώ οι περιφερειακές ανισότητες στο επίπεδο της φτώχειας συνέχιζαν να αυξάνονται προς τα πάνω.
## Αντίκτυπος
Οι διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις και η σοβαρή υποτίμηση του ρουβλιού μείωσαν το βιοτικό επίπεδο για τα περισσότερα τμήματα του ρωσικού πληθυσμού. Ως αποτέλεσμα, υπήρξαν ισχυρές πολιτικές αντιθέσεις στις μεταρρυθμίσεις. Ο εκδημοκρατισμός άνοιξε τους πολιτικούς διαύλους για εξαέρωση αυτών των απογοητεύσεων, οι οποίες μεταφράστηκαν σε ψήφους για τους υποψηφίους κατά των μεταρρυθμίσεων, ειδικά εκείνες του Κομμουνιστικού Κόμματος της Ρωσικής Ομοσπονδίας και των συμμάχων της στη Δούμα. 

Οι Ρώσοι ψηφοφόροι, που τελικά ψήφισαν τα κόμματα της αντιπολίτευσης τη δεκαετία του 1990, απέρριπταν συχνά τις οικονομικές μεταρρυθμίσεις και επιθυμούσαν τη σταθερότητα και την προσωπική ασφάλεια της σοβιετικής εποχής. Αυτές ήταν οι ομάδες που είχαν απολαύσει τα οφέλη των ελεγχόμενων μισθών και τιμών της σοβιετικής εποχής, τις υψηλές κρατικές δαπάνες για την επιδότηση τομέων προτεραιότητων της οικονομίας, την προστασία από τον ανταγωνισμό με τις ξένες βιομηχανίες και τα προγράμματα επιδομάτων πρόνοιας. Κατά τη διάρκεια διακυβέρνησης του Γέλτσιν στη δεκαετία του 1990, αυτές οι αντι-μεταρρυθμιστικές ομάδες ήταν καλά οργανωμένες, εκφράζοντας την αντίθεσή τους στις μεταρρυθμίσεις μέσω των ισχυρών εργατικών συνδικάτων, των ενώσεων κρατικών επιχειρήσεων και πολιτικών κομμάτων. Ένα σταθερό θέμα της ρωσικής ιστορίας τη δεκαετία του 1990 ήταν η σύγκρουση μεταξύ οικονομικών μεταρρυθμιστών και εκείνων που ήταν εχθρικοί με τον νέο καπιταλισμό.

## Μεταρρυθμίσεις με διατάγματα
Στις 2 Ιανουαρίου 1992, ο Γέλτσιν θέσπισε τα πιο ολοκληρωμένα στοιχεία της οικονομικής μεταρρύθμισης με διατάγματα, παρακάμπτοντας έτσι το Ανώτατο Σοβιετικό της Ρωσίας και το Κογκρέσο των Λαϊκών Αντιπροσώπων της Ρωσίας, που είχαν εκλεγεί τον Μάρτιο του 1990, πριν από τη διάλυση της ΕΣΣΔ. Ενώ αυτό είχε σαν αποτέλεσμα ο Γέλτσιν να αποφύγει τις προοπτικές διαπραγματεύσεων και αντιπαραθέσεων με σοβιετικούς βουλευτές, εξάλειψε επίσης κάθε ουσιαστική συζήτηση για τη σωστή πορεία πολιτικής για τη χώρα. Ωστόσο, η ριζοσπαστική μεταρρύθμιση συνέχισε να αντιμετωπίζει ορισμένα κρίσιμα πολιτικά εμπόδια. Η Κεντρική Τράπεζα της Σοβιετικής εποχής εξακολουθούσε να εξαρτάται από το συντηρητικό Ανώτατο Σοβιετικό που συνέχισε να στηρίζει τις σοσιαλιστικές πολιτικές σε αντίθεση με τον Γέλτσιν και την προεδρία. Κατά τη διάρκεια του υψηλού υπερπληθωρισμού το 1992-1993, η Κεντρική Τράπεζα προσπάθησε πραγματικά να εκτροχιάσει τις μεταρρυθμίσεις εκτυπώνοντας συστηματικά ακόμη περισσότερα χρήματα κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου του πληθωρισμού. Σε τελική ανάλυση, η ρωσική κυβέρνηση δεν είχε έσοδα και αναγκάστηκε να εκτυπώσει χρήματα για να χρηματοδοτήσει το χρέος της. Ως αποτέλεσμα, ο πληθωρισμός μετατράπηκε σε υπερπληθωρισμό και η ρωσική οικονομία συνέχισε σε μια ολοένα και πιο σοβαρή ύφεση.

## Κρίση
### Συνταγματική κρίση

Ο αγώνας για την εξουσία στη Σοβιετική Ρωσία μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης και για τη φύση των οικονομικών μεταρρυθμίσεων κορυφώθηκε σε μια πολιτική κρίση και αιματοχυσία το φθινόπωρο του 1993. Ο Γέλτσιν, ο οποίος εκπροσωπούσε μια πορεία ριζικών ιδιωτικοποιήσεων, αντιτάχθηκε από το Ανώτατο Σοβιετικό. Αντιμέτωπος με την αντίθεση στην προεδρική εξουσία των διαταγμάτων και την απειλή για την απομάκρυνσή του, «διέλυσε» το κοινοβούλιο στις 21 Σεπτεμβρίου, κατά παράβαση του υφιστάμενου συντάγματος, και διέταξε νέες εκλογές και δημοψήφισμα για ένα νέο σύνταγμα. Στη συνέχεια, το κοινοβούλιο κήρυξε τον Γιέλτσιν έκπτωτο και διόρισε τον Αλεξάντρ Ρουτσκόι αναπληρωτή πρόεδρο στις 22 Σεπτεμβρίου. Οι εντάσεις επιταχύνθηκαν και τα πράγματα έφτασαν στο αποκορύφωμά τους μετά από τις ταραχές στις 2 Οκτωβρίου έως τις 3 Οκτωβρίου. Στις 4 Οκτωβρίου, ο Γέλτσιν διέταξε τις Ειδικές Δυνάμεις και τις επίλεκτες στρατιωτικές μονάδες να εισβάλουν στο κτίριο του κοινοβουλίου, τον «Λευκό Οίκο» όπως αποκαλείται. 

Με τα άρματα μάχης να ρίχνονται στη μάχη εναντίον των κοινοβουλευτικών υπερασπιστών οι οποίοι διέθεταν μικρά όπλα, το αποτέλεσμα δεν ήταν αμφίβολο. Ο Ρουτσκόι, ο Ρουσλάν Χασμπουλάτοφ και οι άλλοι κοινοβουλευτικοί υποστηρικτές παραδόθηκαν και αμέσως φυλακίστηκαν. Η επίσημη καταμέτρηση των ταραχών ήταν 187 νεκροί, 437 τραυματίες (με αρκετούς άνδρες που σκοτώθηκαν και τραυματίστηκαν από την προεδρική πλευρά).

Έτσι, η μεταβατική περίοδος στη μετα-σοβιετική ρωσική πολιτική έληξε. Ένα νέο σύνταγμα εγκρίθηκε με δημοψήφισμα τον Δεκέμβριο του 1993. Στη Ρωσία δημιουργήθηκε ένα ισχυρό προεδρικό σύστημα και οι
ριζοσπαστικές ιδιωτικοποίησεις προχώρησαν. Αν και οι παλιοί κοινοβουλευτικοί ηγέτες απελευθερώθηκαν χωρίς δίκη στις 26 Φεβρουαρίου 1994, στη συνέχεια δεν θα διαδραμάτιζαν κάποιον σημαντικό ρόλο στην πολιτική. Αν και οι συγκρούσεις θα επαναληφθούν τελικά, το αναδιαμορφωμένο ρωσικό κοινοβούλιο είχε πολύ περιορισμένες εξουσίες (Για λεπτομέρειες σχετικά με το σύνταγμα που ψηφίστηκε το 1993 βλ. Σύνταγμα και κυβερνητική δομή της Ρωσίας.).

## Πρώτος πόλεμος της Τσετσενίας

Το 1994, ο Γέλτσιν έστειλε 40.000 στρατεύματα στη νότια περιοχή της Τσετσενίας για να αποτρέψει την απόσπασή της από τη Ρωσία. Ζώντας 1.600 χλμ. νότια της Μόσχας, οι κυρίως Μουσουλμάνοι Τσετσένοι για αιώνες είχαν μάθει να αψηφούν τους Ρώσους. Ο εθνικιστής πρόεδρος της Δημοκρατίας της Τσετσενίας Ντζόκαρ Ντουντάγιεφ, αναγκάστηκε να αποχωρήσει από τη Ρωσική Ομοσπονδία και κηρύξε την ανεξαρτησία της Τσετσενίας το 1991. Η Ρωσία βυθίστηκε γρήγορα σε ένα τέλμα όπως εκείνο των ΗΠΑ στον πόλεμο του Βιετνάμ. Όταν οι Ρώσοι επιτέθηκαν στην πρωτεύουσα της Τσετσενίας Γκρόζνι κατά τις πρώτες εβδομάδες του Ιανουαρίου 1995, περίπου 25.000 πολίτες έχασαν τη ζωή τους από τις αεροπορικές επιδρομές διάρκειας μιας εβδομάδας στην πολιορκημένη πόλη. Η μαζική χρήση του πυροβολικού και των αεροπορικών επιθέσεων παρέμεινε η κυρίαρχη στρατηγική σε όλη τη ρωσική εκστρατεία. Παρόλα αυτά, οι τσετσενικές δυνάμεις έπιασαν χιλιάδες Ρώσους στρατιώτες ομήρους, προκαλώντας ταπεινωτικές απώλειες στα άρτια εξοπλισμένα ρωσικά στρατεύματα, τα οποία δεν είχαν εξασφαλίσει την κατάληψη της τσετσενικής πρωτεύουσας του Γκρόζνι μέχρι το τέλος του έτους.

Οι Ρώσοι κατάφεραν τελικά να αποκτήσουν τον έλεγχο του Γκρόζνι τον Φεβρουάριο του 1995 μετά από έντονες μάχες. Τον Αύγουστο του 1996, ο Γέλτσιν συμφώνησε σε μια εκεχειρία με τους τσετσένους ηγέτες και υπογράφηκε επίσημα μια συνθήκη ειρήνης τον Μάιο του 1997. Ωστόσο, η σύγκρουση επαναλήφθηκε το 1999, καθιστώντας έτσι την ειρηνευτική συμφωνία του 1997 άνευ σημασίας. Αυτή τη φορά η εξέγερση κατεστάλη από τον Βλαντίμιρ Πούτιν.

## Άνοδος των ολιγαρχών

Οι νέες οικονομικές ευκαιρίες που παρουσιάστηκαν με το άνοιγμα της ρωσικής οικονομίας στα τέλη της δεκαετίας του 1980 και στις αρχές της δεκαετίας του 1990 επηρέασαν τα συμφέροντα πολλών ανθρώπων. Καθώς διαλύθηκε το σοβιετικό σύστημα, τα καλά τοποθετημένα αφεντικά και τεχνοκράτες στο Κομμουνιστικό Κόμμα, 
η KGB και η Κομσομόλ (Σοβιετική Ένωση Νέων) εξαργύρωσαν την εξουσία και τα προνόμια της σοβιετικής εποχής. Κάποιοι ήδη ρευστοποίησαν τα περιουσιακά στοιχεία του οργανισμού τους και τοποθέτησαν τα έσοδα αυτά σε λογαριασμούς και επενδύσεις στο εξωτερικό. Άλλοι δημιούργησαν τράπεζες και επιχειρήσεις στη Ρωσία, εκμεταλλευόμενοι τις προνομιακές τους θέσεις για να κερδίσουν αποκλειστικά κυβερνητικά συμβόλαια και άδειες και να αποκτήσουν χρηματοοικονομικές πιστώσεις και προμήθειες σε  χαμηλές και κρατικές επιδοτούμενες τιμές, προκειμένου να πραγματοποιήσουν συναλλαγές σε υψηλές τιμές αγοραστικής αξίας. Μεγάλες περιουσίες έγιναν σχεδόν όλη τη νύχτα.

Ταυτόχρονα, μερικοί νέοι, χωρίς πολύ κοινωνικό καθεστώς, είδαν ευκαιρίες στην οικονομική και νομική σύγχυση της μετάβασης. Μεταξύ 1987 και 1992, το εμπόριο φυσικών πόρων και ξένων νομισμάτων, καθώς και οι εισαγωγές καταναλωτικών αγαθών με μεγάλη ζήτηση και, στη συνέχεια, η εγχώρια παραγωγή των υποκατάστατων, επέτρεψαν γρήγορα σε αυτούς τους πρωτοπόρους επιχειρηματίες να συσσωρεύσουν σημαντικό πλούτο. Με τη σειρά τους, οι αναδυόμενες αγορές που βασίζονται σε μετρητά, με πολύ αδιαφάνεια, παρείχαν έδαφος για έναν μεγάλο αριθμό συμμοριών.

Μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1990, οι πρώην ηγέτες της νομενκλατούρας συγκέντρωσαν σημαντικούς οικονομικούς πόρους, ενώ από την άλλη πλευρά, οι πιο επιτυχημένοι επιχειρηματίες εξοικειώθηκαν με τους κυβερνητικούς αξιωματούχους και τους πολιτικούς. Η ιδιωτικοποίηση των κρατικών επιχειρήσεων ήταν μια μοναδική ευκαιρία, διότι έδωσε σε πολλούς από αυτούς που είχαν αποκτήσει πλούτο στις αρχές της δεκαετίας του 1990 την ευκαιρία να τον μετατρέψουν σε μερίδια ιδιωτικοποιημένων επιχειρήσεων. 

Η κυβέρνηση Γέλτσιν ήλπιζε να χρησιμοποιήσει τις ιδιωτικοποιήσεις για να διαδώσει την ιδιοκτησία μετοχών σε πρώην κρατικές επιχειρήσεις όσο το δυνατόν ευρύτερα και να δημιουργήσει πολιτική υποστήριξη στην κυβέρνησή του και στις μεταρρυθμίσεις του. Η κυβέρνηση χρησιμοποίησε ένα σύστημα δωρεάν κουπονιών ως έναν τρόπο για να δώσει μια μαζική έναρξη ιδιωτικοποιήσεων. Αλλά επέτρεψε επίσης σε ανθρώπους να αγοράσουν μετοχές σε ιδιωτικοποιημένες επιχειρήσεις με μετρητά. Παρόλο που αρχικά κάθε πολίτης έλαβε ένα κουπόνι ίσης ονομαστικής αξίας, εντός μηνών τα περισσότερα από τα κουπόνια συγκλίναν στα χέρια των διαμεσολαβητών που ήταν έτοιμοι να τα αγοράσουν αμέσως μετρητοίς.

Καθώς η κυβέρνηση τερμάτισε τη φάση ιδιωτικοποίησων με τα κουπόνια και ξεκίνησε τις ιδιωτικοποίησεις μετρητών, επινόησε ένα πρόγραμμα που πίστευε ότι θα επιταχύνει ταυτόχρονα τις ιδιωτικοποίησεις και θα έδινε στην κυβέρνηση μια πολύ αναγκαία ένεση ρευστότητας για τις λειτουργικές της ανάγκες. Σύμφωνα με το σχέδιο, το οποίο γρήγορα έγινε γνωστό στη Δύση ως «δάνεια για μετοχές», το καθεστώς Γέλτσιν δημοπράτησε ουσιαστικά πακέτα μετοχών σε μερικές από τις πιο επιθυμητές επιχειρήσεις του, όπως η ενέργεια, οι τηλεπικοινωνίες και οι μεταλλουργικές εταιρείες, ως εγγύηση για τα τραπεζικά δάνεια.

Σε αντάλλαγμα για αυτά τα δάνεια, το κράτος παρέδωσε περιουσιακά στοιχεία αξίας πολλές φορές μεγαλύτερα. Σύμφωνα με τους όρους των συμφωνιών, εάν η κυβέρνηση Γέλτσιν δεν είχε αποπληρώσει τα δάνεια μέχρι τον Σεπτέμβριο του 1996, ο δανειστής θα αποκτούσε τους τίτλους και στη συνέχεια θα μπορούσε να τους μεταπωλήσει ή να λάβει θέση στα ίδια κεφάλαια της επιχείρησης. Οι πρώτες δημοπρασίες πραγματοποιήθηκαν το φθινόπωρο του 1995. Οι ίδιοι οι δημοπρασίες διεξήχθησαν συνήθως με τέτοιο τρόπο ώστε να περιορίσουν τον αριθμό των τραπεζών που υπέβαλλαν προσφορές για μετοχές και έτσι να διατηρήσουν τις τιμές των δημοπρασιών σε εξαιρετικά χαμηλά επίπεδα. Μέχρι το καλοκαίρι του 1996, μεγάλα πακέτα μετοχών σε ορισμένες από τις μεγαλύτερες εταιρείες της Ρωσίας είχαν μεταφερθεί σε μικρό αριθμό μεγάλων τραπεζών, επιτρέποντας έτσι σε μια χούφτα ισχυρών τραπεζών να αποκτήσουν σημαντικά μερίδια ιδιοκτησιών σε μεγάλες εταιρείες σε εκπληκτικά χαμηλές τιμές. Αυτές οι συμφωνίες ήταν ουσιαστικά δώρα των πολύτιμων κρατικών περιουσιακών στοιχείων σε μερικούς ισχυρούς, καλά συνδεδεμένους και πλούσιους χρηματοοικονομικούς ομίλους.

Η συγκέντρωση της τεράστιας οικονομικής και βιομηχανικής δύναμης, την οποία βοήθησαν τα δάνεια για μετοχές, επεκτάθηκε και στα μέσα μαζικής ενημέρωσης. Ένας από τους πιο διακεκριμένους από τους οικονομικούς βαρόνους ήταν ο Μπόρις Μπερεζόφσκι, ο οποίος έλεγχε μεγάλα μερίδια σε αρκετές τράπεζες και εταιρείες. Ο Μπερεζόφσκι άσκησε εκτεταμένη επιρροή στα κρατικά τηλεοπτικά προγράμματα για λίγη διάρκεια. Ο Μπερεζόφσκι και άλλοι εξαιρετικά πλούσιοι, καλά συνδεδεμένοι μεγιστάνες που ελέγχουν αυτές τις μεγάλες αυτοκρατορίες χρηματοδότησης, βιομηχανίας, ενέργειας, τηλεπικοινωνιών και μέσων έγιναν γνωστοί 
ως «Ρώσοι ολιγάρχες». Μαζί με τον Μπερεζόφσκι, ο Μιχαήλ Χοντορκόβσκι, ο Ρομάν Αμπράμοβιτς, ο Βλαντιμίρ Ποτάνιν, ο Βλαντιμίρ Μπογκντάνοφ, ο Ρεμ Βικίρεφ, ο Βάγκιτ Αλεκπερόφ και ο Μιχαήλ Φρίντμαν εμφανίστηκαν ως οι πιο ισχυροί και εξέχοντες ολιγάρχες της Ρωσίας.

Ένας στενός κύκλος ανθρώπων που χρησιμοποίησε τις διασυνδέσεις του που δημιουργήθηκαν τις τελευταίες ημέρες των σοβιετικών χρόνων για να αρπάξει τους τεράστιους πόρους της Ρωσίας κατά τη διάρκεια της ανεξέλεγκτης ιδιωτικοποίησης των ετών του Γέλτσιν, εμφανίστηκαν ως οι πιο μισητοί άντρες στη Ρωσία. Ο δυτικός κόσμος γενικά υποστήριξε μια γρήγορη διάλυση της σοβιετικής προγραμματισμένης οικονομίας για να ανοίξει ο δρόμος για «μεταρρυθμίσεις στην ελεύθερη αγορά», αλλά αργότερα εξέφρασε την απογοήτευσή του για τη νέα δύναμη και τη διαφθορά των «ολιγαρχών».

## Δείτε επίσης
*Οικονομία της Ρωσίας
*Πολιτική της Ρωσίας

## Παραπομπές

## Εξωτερικοί σύνδεσμοι
*Charles H. Fairbanks, Jr., "What Went Wrong in Russia?: The Feudalization of the State," ''Journal of Democracy'' (April 1999), p. 47–53. (an analysis of the state of democratic transition in Russia by Charles H. Fairbanks, Jr., a leading specialist in Russian politics published in the *[[Journal of Democracy]]*)
*Post-Soviet Russia and Its Neighbors from the Dean Peter Krogh Foreign Affairs Digital Archives 
*Paul J. Saunders, "Why "Globalization" Didn't Rescue Russia" (Paul J. Saunders is a specialist in U.S.-Russian relations and executive director of the Center for the National Interest)
*Up for Debate: Shock Therapy: Bolivia, Poland, Russia. Same Policies-Different Results From the PBS series "Commanding Heights"
*Up for Debate: Privatization: Who Wins? Russia's Reform Compromise (interviews with Yegor Gaidar, Grigory Yavlinsky, Anatoly Chubais, Joseph Stiglitz, and Jeffrey Sachs from the PBS series "Commanding Heights")
*Nick Paton Walsh, *[[The Guardian]]*, July 6, 2005, "Meet the chief exec of Kremlin inc ..."
*Failed Expectations, Or What Is Behind the Marshall Plan for Post-Socialist Reconstruction '', by Tanya Narozhna
*"The Uncertain Return of Russian Power", by Mike Haynes, analyses Putin's Russia and looks at claims that the reassertion of Russian power is leading to a new Cold War.
*Mike Edwards: "Russia&nbsp;— Playing by new rules" National Geographic Magazine March 1993
*Mark Hollingsworth & Stewart Lansley, Londongrad: From Russia With Cash, 2009, 4th Estate