Ίχνη βάδισης στον Τράχηλο

μικρογραφία|
Τα **ίχνη βάδισης του Τραχήλου** είναι απολιθωμένα ίχνη που βρέθηκαν σε ιζηματογενή πετρώματα στον Τράχηλο, κοντά στο Καστέλι Κισάμου, στη Δυτική Κρήτη. Τα ίχνη χρονολογούνται από 5,7 με 6 εκατομμύρια χρόνια πριν, στο Μειόκαινο. Θεωρείται ότι τα άφησαν δίποδα όντα, πιθανόν του κλάδου των ανθρωπίνων.

## Ανακάλυψη και χαρακτηριστικά
Το καλοκαίρι του 2002, ο παλαιοντολόγος Γκέραρντ Ντάριουζ Γκιερλίνσκι από το Πολωνικό Γεωλογικό Ινστιτούτο (Państwowy Instytut Geologiczny) πέρασε τις διακοπές του στο νομό Χανίων στη δυτική Κρήτη. Ανακάλυψε στη βόρεια ακτή κοντά στον Τράχηλο, 700&nbsp;μέτρα δυτικά του λιμανιού της Κισσάμου, ασυνήθιστα επιμήκη κοίλα σχήματα σε μια πλάκα βράχου κοντά στο νερό. Αναγνώρισε απολιθωμένα ίχνη σε αυτά, ακόμα κι αν δεν είχε συνειδητοποιήσει ακόμη ποιο πλάσμα έμειναν. Ο Γκιερλίνσκι τεκμηρίωσε τα εντυπώματα φωτογραφικά και κατέγραψε τις συντεταγμένες του τόπου όπου βρέθηκαν.

Μετά από μια δεύτερη επιτόπια επίσκεψη το 2010, ο Γκέραρντ Γκιερλίνσκι και οι συνάδελφοί του Γκζέγκοζ Νιεντβιέντζκι και Αντρέι Μποτσζαρόβσκι σκέφτηκαν ότι τα αποτυπώματα στον Τράχηλο θα μπορούσαν να προέρχονται από ένα όρθιο πρωτεύον, ίσως ένα πρώιμο ανθρωπίνο. Μετά τον καθαρισμό και την καταγραφή της επιφάνειας της πλάκας βράχου το Νοέμβριο του 2010, δημιούργησαν μια διεθνή ομάδα ερευνητών για τη διερεύνηση του χώρου υπό την καθοδήγηση του παλαιοντολόγου Περ Έρικ Άλμπεργκ από το Σουηδικό Πανεπιστήμιο της Ουψάλα. Σε μια περιοχή 4&nbsp;μ² βρέθηκαν περισσότερα από 50&nbsp;κοίλα εντυπώματα. Η πλάκα βράχου σαρώθηκε με έναν σαρωτή λέιζερ σε απόσταση πέντε εκατοστών και δημιουργήθηκε μια τρισδιάστατη εικόνα των εντυπώσεων. Μεμονωμένα ίχνη εντυπώσεων με καουτσούκ σιλικόνης. 28 από τις κοίλες μορφές μπορούσαν να αναγνωριστούν αξιόπιστα ως ίχνη.

### Χρονολόγηση
μικρογραφία|
Σύμφωνα με τις έρευνες που διεξάγονται, τα παράκτια βράχια του Τραχήλου στη λεκάνη Πλατάνου παρουσιάζουν μια σειρά από επίπεδα θαλάσσια ανθρακικά πετρώματα και γη διατομών από το σχηματισμό Ρόκας από το Ανώτερο Μειόκαινο, μια τοπική ανάπτυξη της ομάδας Βρυσών. Πάνω από αυτά τα θαλάσσια πετρώματα βρίσκονται χονδρόκοκκα  ιζηματογενή πετρώματα της ομάδας του Ελληνικού. Αυτά τα λεγόμενα λατυποπαγή χρονολογούνται περίπου 5,6&nbsp;έως 5,3&nbsp;εκατομμύρια χρόνια πριν, κατά την εκτεταμένη ξήρανση της Μεσογείου, κατά τη διάρκεια της κρίσης αλατότητας του Μεσσήνιου. Η ομάδα ελληνικών πετρωμάτων περιέχει έναν ορίζοντα με καλά διατηρημένα ίχνη χερσαίων απολιθωμάτων και μικροβιολογικά προκαλούμενες ιζηματογενείς δομές που βρίσκονται ακριβώς πάνω από τις δομές σήμανσης ρηχών νερών.

Η πλάκα 15 μέτρων με τα πάχους 2&nbsp;έως 4&nbsp;εκατοστά ιζήματα στην οποία βρίσκονται τα ίχνη είχαν άμεση επαφή με την ομάδα Ελληνικού παραπάνω, πράγμα που υποδηλώνει ότι πρόκειται για απόθεση αμέσως πριν από την αποξήρανση. Η ηλικία του στρώματος ιζημάτων εκτιμήθηκε επομένως στα 5,7 εκατομμύρια χρόνια. Είναι πολύ σκληρή και έχει επιφάνεια πυκνή, λεπτόκοκκη, ασβεστολιθική άμμο. Το ανώτερο στρώμα του ιζήματος με τα ίχνη δεν περιείχε θαλάσσια μακρο-απολιθώματα, οπότε η επιφάνεια ερμηνεύτηκε ως περιοχή άμμου εκτεθειμένη στον αέρα κοντά στην ακτή, πιθανώς μέρος ενός μικρού δέλτα ποταμού.

Υπάρχουν ενδείξεις ότι οι ίχνη βάδισης στον Τράχηλο είναι λίγο παλαιότερα από 5,7&nbsp;εκατομμύρια χρόνια. Όπως μπορεί να φανεί από τα στρώματα βράχων που βρίσκονται σε άμεση γειτνίαση, το στρώμα ιζήματος που περιέχει τα ίχνη είναι ενσωματωμένο μεταξύ δύο πολύ λεπτών στρωμάτων ασβεστόλιθου, τα οποία αποτελούνται από τους ορυκτούς σκελετούς του μικροσκοπικού τρηματοφόρου πλαγκτού. Όπως πριν από την εναπόθεση του ιζήματος, η στάθμη της θάλασσας πρέπει να ήταν ελαφρώς πάνω από τη σημερινή παράκτια πεδιάδα, σχηματίζοντας μια ρηχή θάλασσα. Οι οργανισμοί πλαγκτόν των στρωμάτων ασβεστόλιθου πέθαναν στην αρχή της μεσσηνιακής κρίσης αλατότητας πριν από το 5.97&nbsp;εκατομμύρια χρόνια με την αυξανόμενη συγκέντρωση αλατιού της Μεσογείου. Τα ίχνη του Τραχήλου είναι επομένως πιο πιθανό να είναι περίπου της ηλικίας των 6 εκατομμυρίων ετών. Τον Οκτώβριο του 2021, τα ίχνη αποδόθηκαν σε ηλικία 6,05 εκατομμυρίων ετών.

### Εύρεση
μικρογραφία|
Το μέγεθος των περισσότερων από 50 ιχνοαπολιθωμάτων είναι μεταξύ 50 και 200 χιλιοστών&nbsp;σε μήκος, συμπεριλαμβανομένου ενός υποσυνόλου μικρών και ακανόνιστων κοιλοτήτων αβέβαιης προέλευσης. Τα ίχνη έχουν μήκος 94&nbsp;έως 223&nbsp;χιλ. Αν και είναι δύσκολο να διακριθούν μεμονωμένα ίχνη στην επιφάνεια, τα περισσότερα ίχνη είναι προσανατολισμένα προς κατεύθυνση βορειοανατολικά-νοτιοδυτικά. Δύο αναγνωρίσιμα ίχνη δείχνουν ότι κατευθύνονταν σε αυτό που είναι τώρα νοτιοδυτικά. Και οι δύο γραμμές ιχνών είναι στενές και φαίνεται να προέρχονται από ζώα με δύο πόδια, καθώς δεν υπάρχουν ίχνη εμπρόσθιου μέρους. Ένα ζευγάρι από αυτό που φαίνεται να είναι αριστερό και δεξί αποτύπωμα μπορεί να είναι από όρθιο άτομο.

Η ποιότητα της διατήρησης ιχνών είναι μεταβλητή, αλλά τα καλύτερα εντυπώματα έχουν καθαρά περιθώρια και έντονα καθορισμένες πλευρές. Έγινε ανάγλυφο σε ένα συμπαγές και ελαφρώς συγκολλητικό υπόστρωμα. Τα ίχνη έχουν παρόμοιο μέγεθος και όλα τα εντυπώματα έχουν ομοιόμορφα περιγράμματα. Αυτά έχουν ένα πλάγιο, σχεδόν τριγωνικό σχήμα μέσω του συνδυασμού του πέλματος σε σχήμα καρδιάς με μια στενή, κωνική περιοχή πτέρνας και με ευμέγεθες μεγάλο δάκτυλο και όλο και μικρότερα πλευρικά δάχτυλα, τα οποία βρίσκονται στο μπροστινό άκρο του πέλματος. Τα ίχνη είναι επομένως έντονα ενταξονικά, δηλ.&nbsp;τα εσωτερικά δάχτυλα είναι πιο αναπτυγμένα από τα εξωτερικά. Δεν υπάρχει σημαντικός διαχωρισμός μεταξύ των μικρότερων δακτύλων, αν και με καλά διατηρημένες οδοντώσεις είναι μερικές φορές ορατό ένα κενό μερικών χιλιοστών. Κανένα από τα ίχνη δεν φέρει σημάδια νυχιών.
μικρογραφία|
Τρία ιδιαίτερα καλοδιατηρημένα ίχνη παρείχαν μορφολογικές πληροφορίες σχετικά με τα πόδια των δραστών. Το μήκος τους είναι 105, 135&nbsp;και 154&nbsp;χιλ. Φαίνονται να προέρχονται από άτομα με δύο πόδια με πελματοβάμονα, ενταξονικά πενταδάκτυλα πόδια που δεν άφησαν σημάδια νυχιών. Το πρώτο δάχτυλο του ποδιού φαίνεται βολβοειδές, ενώ τα υπόλοιπα τέσσερα δάχτυλα ήταν λεπτά. Υπήρχε επίσης ένα καλά ανεπτυγμένο μαξιλάρι. Λόγω αδρών μορφολογικών χαρακτηριστικών, αρτιοδάκτυλα και περισσοδάκτυλα δακτυλοβάμονα οπληφόρα και δακτυλοβάμονα αρπακτικά μπορεί να αποκλειστούν ότι δημιούργησαν τα ίχνη. Οι κύριες εναλλακτικές λύσεις που πρέπει να ληφθούν υπόψη, δεδομένου του πλαισίου των ιχνών του Νεογενούς του Παλαιού Κόσμου, είναι οι σκύλοι, οι πίθηκοι και οι αρκούδες. Ωστόσο, η ερευνητική ομάδα βλέπει διαφορές εδώ που αποκλείουν ορισμένες ομάδες ζώων. Τα ίχνη αρπακτικών, όπως αυτά των αρκούδων, είναι σπάνια ενταξονικά και σίγουρα όχι στο βαθμό που εμφανίζονται στα ίχνη του Τραχήλου και το μεγάλο δάκτυλο είναι πολύ ελαφρώς μεγαλύτερο από τα γειτονικά δάχτυλα. Τα οπίσθια πόδια των πρωτευόντων που δεν ανήκουν σε ανθρωπίνες, όπως οι κερκοπίθηκοι , θα είχαν έντονα αποκλίνοντα, αντιτακτά δάκτυλα που μοιάζουν με τον αντίχειρα. Τα ίχνη τους συνήθως δεν αφήνουν εντύπωμα μαξιλαριού. Αλλά ακόμη και με ίχνη χιμπατζήδων και γορίλλων, λιγότερο με τους τελευταίους, είναι χαρακτηριστικό το κενό μεταξύ του μεγάλου δακτύλου στην πλευρά του πέλματος και του δεύτερου δακτύλου.

Σύμφωνα με την ομάδα διερεύνησης, τα ίχνη του Τραχήλου προέρχονται από δίποδα όντα που δεν μπορούν να αποδοθούν σε αρπακτικά ή κερκοπιθήκους. Εξαιρούν επίσης το *Ορεοπίθηκο*, γνωστό από την Ιταλία και εμφανίζεται κάπως νωρίτερα, λόγω του εξαιρετικά διαφορετικού μεγάλου δακτύλου. Τα ίχνη μοιάζουν με ανθρώπινα ίχνη στο πέλμα και στην ενταξονική φύση. Σε σύγκριση με το σύγχρονο ανθρώπινο αποτύπωμα, ωστόσο, είναι αναλογικά μικρότερα, έχουν στενή, κωνική πτέρνα και στερούνται μόνιμης καμάρας. Λαμβάνοντας υπόψη περαιτέρω συγκρίσεις, οι παλαιοντολόγοι κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι αυτά πρέπει να είναι ίχνη φυλογενετικών μελών του κλάδου των Ανθρωπίνων ή προηγουμένως μη αναγνωρισμένων πρωτευόντων με μορφολογικές ομοιότητες. Με ηλικία άνω των 5,6&nbsp;εκατομμυρίων ετών, τα ίχνη του Τραχήλου συμπίπτουν με τον *[[Orrorin]]* και είναι κάπως νεότερα από τον *[[Sahelanthropus tchadensis|Sahelanthropus]]*. Η σύνδεση με το πιθανώς παλαιότερο *[[Γραικοπίθηκος|Γραικοπίθηκο]]* είναι ασαφής.

## Αμφισβήτηση
Σύμφωνα με τον επικεφαλής της έρευνας στον Τράχηλο, Περ Άλμπεργκ, τα αποτελέσματα θα μπορούσαν να δημοσιευθούν το 2011. Μετά από πολλές αρνητικές κριτικές από ομοτίμους σε διάφορα επιστημονικά περιοδικά, συμπεριλαμβανομένου του *[[Nature (περιοδικό)|Nature]]*, μόλις τον Ιούλιο του 2017 δημοσιεύθηκαν τα αποτελέσματα της έρευνας στο περιοδικό *Proceedings of the Geologists 'Association (PGA)* (διαθέσιμο στο διαδίκτυο στις 31&nbsp;Αυγούστου 2017). Σχολιάζοντας τις ομότιμες κριτικές, ο Άλμπεργκ είπε: «Λάβαμε έντονες επιθετικές απαντήσεις που δήλωσαν ότι αυτό δεν θα μπορούσε να είναι αλήθεια και ότι αυτά δεν θα μπορούσαν να είναι αποτυπώματα.» Και: «Σε κάθε γύρο [κριτικών] υπήρχαν τουλάχιστον ένας, και μερικές φορές αρκετοί, κριτικοί που ήταν κυρίως εχθρικοί. Απλώς αρνήθηκαν κατηγορηματικά ότι αυτά ήταν ίχνη ανθρώπου ή ανθρωποειδούς. Θα έλεγαν σχεδόν οτιδήποτε - είναι αρκούδες ή πίθηκοι ή οτιδήποτε άλλο.» Πολλές από τις κριτικές κατηγόρησαν τους συγγραφείς για ανικανότητα στην ερμηνεία ιχνών. «Βασικά, δεν ήταν καθόλου πραγματική διαδικασία αξιολόγησης από ομοτίμους», λέει ο Άλμπεργκ. «Απλώς προσπαθούσαν να μας εξουδετερώσουν.»

Ο Άλμπεργκ σχολίασε τη διαμάχη των αποτυπωμάτων του Τραχήλου κατά τη στιγμή της δημοσίευσης. Προηγουμένως θεωρούταν ότι οι ανθρωπίνες όχι μόνο προέρχονται από την Αφρική, αλλά ότι παρέμειναν απομονωμένοι εκεί για αρκετά εκατομμύρια χρόνια πριν διασκορπιστούν στην Ευρώπη και την Ασία. Έτσι, τα ίχνη βάδισης στο Λαετόλι στη βόρεια Τανζανία, ηλικίας 3,75 εκατομμύρια ετών, που πιστεύεται ότι προέρχονταν από τον *[[Αυστραλοπίθηκος|Αυστραλοπίθηκο]]*, μοιάζουν με τις εκτυπώσεις των σύγχρονων ανθρώπων, εκτός από το ότι η πτέρνα είναι στενότερη και το πέλμα στερείται κατάλληλης καμάρας. Αντίθετα, ο *[[Ardipithecus ramidus]]* από την Αιθιοπία, η παλαιότερη ανθρωπότητα που είναι γνωστή από εύλογα πλήρη απολιθώματα, 4,4 εκατομμύρια χρόνια πριν, έχει πέλμα σαν πιθήκου. «Οι παλαιοανθρωπολόγοι που περιέγραψαν τον *Ardipithecus* υποστήριξαν ότι ήταν άμεσος πρόγονος των μεταγενέστερων ανθρωπίνων, πράγμα που σημαίνει ότι το ανθρώπινο πέλμα δεν είχε αναπτυχθεί ακόμη σε αυτό το σημείο», λέει ο Άλμπεργκ. Το σχήμα των ιχνών του Τραχήλου δείχνει ξεκάθαρα ότι ανήκουν σε μια πρώιμη ομοφυλετική ομάδα που είναι λίγο πιο πρωτόγονη από αυτή του Λαετόλι. «Αυτό που τα καθιστά αμφιλεγόμενα είναι η ηλικία και η τοποθεσία των ιχνών. Τα ίχνη του Τραχήλου είναι νεότερα από τα παλαιότερα γνωστά απολιθώματα ανθρωπίνων, του *Sahelanthropus* από το Τσαντ και σύγχρονα με τον *Orrorin* από την Κένυα, αλλά περισσότερο από ένα εκατομμύριο χρόνια παλαιότερα από τον *Ardipithecus ramidus*. Αυτό έρχεται σε αντίθεση με την υπόθεση ότι ο *Ardipithecus* είναι άμεσος πρόγονος των μεταγενέστερων ανθρωπίνων.»

Τον Μάιο του 2018, ο Τζεφ Μέλντραμ του *Πολιτειακού Πανεπιστημίου* του *Αϊντάχο* και ο Εστεμπάν Σαρμιέντο του *Ιδρύματος Ανθρώπινης Εξέλιξης* στις ΗΠΑ δημοσίευσαν επίσης ένα άρθρο στο περιοδικό *PGA* στο οποίο αμφισβήτησαν ότι τα ίχνη του Τραχήλου ήταν πραγματικά ίχνη, πόσο μάλλον ίχνη ανθρωπίνων. Επισήμαναν ορισμένα προβλήματα με την παρουσίαση δεδομένων. Για παράδειγμα, τα υποστρώματα που αντιστοιχούν στα ίχνη δεν προσδιορίζονται με σαφήνεια, δεν δίνεται καμία εξήγηση για τον τρόπο με τον οποίο προσδιορίστηκαν εάν τα εντυπώματα πληρούσαν τα κριτήρια αναγνώρισης των ιχνών, δεν παρέχονται συνεπείς μορφολογικές λεπτομέρειες μεταξύ των εντυπωμάτων που θα μπορούσαν να ταυτοποιήσουν ότι ήταν από τον ίδιο ή παρόμοιο δημιουργό ή με διμερή συμμετρία, ενώ εναλλακτικοί δημιουργοί που θα μπορούσαν να έχουν δημιουργήσει τα ίχνη δεν ερευνήθηκαν, δεν δόθηκε εξήγηση για το πώς οι πολυμεταβλητές αναλύσεις των περιγραμμάτων εκτύπωσης αντιμετωπίζουν τα δεδομένα που λείπουν και γιατί χρησιμοποιούνται μη ομόλογα ορόσημα.

## Ζημιές
Αφότου η παλαιοντολογική ερευνητική ομάδα είχε καθαρίσει και εξέτασε την πλάκα βράχου, το στρώμα ιζήματος με τα αποτυπώματα που περιείχε λερώθηκε με αντιπολεμικά γκράφιτι. Ο Περ Άλμπεργκ δεν πιστεύει ότι η ζημιά στον χώρο ήταν σκόπιμη. Υποθέτει ότι οι ψεκαστές πιθανότατα δεν γνώριζαν για τα ίχνη στην πλάκα του βράχου και χρησιμοποίησαν μόνο την ομαλή επιφάνεια για να δημοσιοποιήσουν το «μήνυμα» τους.

Στις 15 Σεπτέμβριος 2017 στη Θεσσαλονίκη συνελήφθη ένας 55χρόνος καθηγητής δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης της Κισσάμου για κοπή και κλοπή οκτώ εντυπωμάτων από την πλάκα του βράχου. Καταγράφηκε σε κάμερα παρακολούθησης κατά τη διάρκεια της κλοπής. Κατά την αναζήτηση της αστυνομίας το απόγευμα της 14ης&nbsp; Σεπτεμβρίου βρέθηκαν δύο κλεμμένα εντυπώματα στο σπίτι του κλέφτη στην Κίσσαμο. Είχε κρυμμένα τα άλλα έξι εντυπώματα σε ένα αγρόκτημα στο Νέο Ρύσιο, νότια της Θεσσαλονίκης. Ο δάσκαλος κατηγορήθηκε για παραβίαση του Νόμου για την Προστασία της Αρχαίας και Πολιτιστικής Κληρονομιάς.

## Παραπομπές
 

## Πηγές
*  
*  
*  

Τραχηλο
Τραχηλο
Τραχηλο
Τραχηλο