Οι δύο πηγές της ηθικής και της θρησκείας

**Οι δύο πηγές της ηθικής και της θρησκείας** (Γαλλικά: *Les Deux Sources de la morale et de la religion*) είναι το τελευταίο μεγάλο φιλοσοφικό έργο του Γάλλου φιλοσόφου Ανρί Μπεργκσόν, που δημοσιεύθηκε το 1932. Πρόκειται για ένα από τα σημαντικότερα και ωριμότερα έργα του, στο οποίο ο Μπεργκσόν εξετάζει την προέλευση, τη φύση και τη λειτουργία της ηθικής και της θρησκείας, συνδυάζοντας φιλοσοφία - μεταφυσική, ψυχολογία, κοινωνιολογία και βιολογία.

Το έργο είναι ένα κρίσιμο κείμενο για τις συζητήσεις του 20ού αιώνα σχετικά με την ηθική, τη θρησκεία και την πολιτική κοινότητα. Διαμόρφωσε τις συζητήσεις σχετικά με τη φύση της υποχρέωσης, τη λειτουργία της θρησκείας στην κοινωνική ζωή και την πιθανότητα ενός οικουμενικού ηθικού προσανατολισμού σε έναν κόσμο που κυριαρχείται από έθνη - κράτη.

Στα Ελληνικά το βιβλίο κυκλοφόρησε το 1951 από τον Εκδοτικό οίκο Γεωργίου Παπαδημητρίου με πρόλογο και μετάφραση από τον Β. Ν. Τατάκη και το 2006 από τις Εκδόσεις Νησίδες σε μετάφραση του Βασίλη Τομανά.

## Ιστορικό πλαίσιο
Το βιβλίο γράφτηκε σε μια περίοδο έντονων κοινωνικών και πολιτικών ανακατατάξεων, στον απόηχο του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου και στις κρίσεις του Μεσοπολέμου. Ο Μπεργκσόν επιχειρεί να κατανοήσει τους μηχανισμούς που συγκρατούν ή μετασχηματίζουν τις ανθρώπινες κοινωνίες, καθώς και τον ρόλο που διαδραματίζουν η ηθική και η θρησκεία στη συνοχή ή την υπέρβαση των κοινωνικών δομών.

## Περιεχόμενο
*Οι δύο πηγές της ηθικής και της θρησκείας* χωρίζονται σε τέσσερα κεφάλαια.

* Κεφάλαιο πρώτο: Η ηθική υποχρέωση.
** Πρώτη πηγή ηθικής. Κλειστή ηθική και κοινωνική υποχρέωση. Αναλύεται πώς η υποχρέωση προκύπτει από τους μηχανισμούς διατήρησης της ομάδας.

* Κεφάλαιο δεύτερο: Η στατική θρησκεία.
** Δεύτερη πηγή ηθικής και πρώτη πηγή θρησκείας. Ανοιχτή (δυναμική) ηθική και στατική θρησκεία. Αντιπαραβάλλεται η συναισθηματική έμπνευση των αγίων και των ηρώων (δεύτερη πηγή ηθικής) με μια λειτουργική περιγραφή των θρησκευτικών πεποιθήσεων και πρακτικών (πρώτη πηγή θρησκείας).

* Κεφάλαιο τρίτο: Η δυναμική θρησκεία.
** Δεύτερη πηγή θρησκείας. Δυναμική θρησκεία και μυστικισμός. Επικεντρώνεται σε υποδειγματικούς μυστικιστές, αντιμετωπίζοντας την εμπειρία τους ως την πηγή της δυναμικής θρησκείας και ενός νέου είδους αγάπης.

* Κεφάλαιο τέταρτο: Τελικές παρατηρήσεις.
** Τελικές σκέψεις. Κλειστές/ανοιχτές κοινωνίες, πόλεμος και μέλλον του πολιτισμού. Εφαρμόζονται οι προηγούμενες διακρίσεις σε κοινωνικές μορφές μεγάλης κλίμακας, αντιπαραβάλλοντας τη φυσική τάση προς κλειστές κοινωνίες με το ιδανικό μιας ανοιχτής κοινωνίας.

## Βασικές έννοιες
Κεντρική θέση στο έργο κατέχει η διάκριση ανάμεσα σε δύο «πηγές» τόσο της ηθικής όσο και της θρησκείας.

### Κλειστή και ανοικτή ηθική
* Κλειστή ηθική: Συνδέεται με την κοινωνική πίεση, το έθιμο και την υποχρέωση. Σκοπός της είναι η διατήρηση της συνοχής μιας συγκεκριμένης κοινωνικής ομάδας. Χαρακτηρίζεται από κανόνες που επιβάλλονται στα μέλη της κοινωνίας και λειτουργεί αμυντικά.

* Ανοικτή ηθική: Πηγάζει από την εσωτερική ώθηση και την έμπνευση, κυρίως μέσω εξαιρετικών προσωπικοτήτων, όπως οι άγιοι και οι ηθικοί μεταρρυθμιστές. Είναι δυναμική, δημιουργική και απευθύνεται σε ολόκληρη την ανθρωπότητα.

### Στατική και δυναμική θρησκεία
* Στατική θρησκεία: Λειτουργεί ως μηχανισμός κοινωνικής συνοχής και ψυχολογικής ασφάλειας. Συνδέεται με μύθους, τελετουργίες και δοξασίες που εξυπηρετούν τη διατήρηση της κοινωνικής τάξης.

* Δυναμική θρησκεία: Βασίζεται στη μυστική εμπειρία και στην άμεση σχέση του ανθρώπου με το θείο. Εκφράζεται μέσα από τον μυστικισμό και οδηγεί σε πνευματική και ηθική ανανέωση.

### Πόλεμος και ειρήνη
Για τον Ανρί Μπεργκσόν, η κλειστή ηθική ασχολείται πάντα με τον πόλεμο. Και η στατική θρησκεία, η θρησκεία της κλειστής ηθικής, βασίζεται σε αυτό που ο Μπεργκσόν αποκαλεί «λειτουργία μυθοπλασίας». Η ανοιχτή ηθική και η δυναμική θρησκεία ασχολούνται με τη δημιουργικότητα και την πρόοδο. Δεν ασχολούνται με την κοινωνική συνοχή, και έτσι ο Μπεργκσόν αποκαλεί αυτή την ηθική «ανοιχτή» επειδή περιλαμβάνει τους πάντες. Η ανοιχτή ηθική είναι γνήσια καθολική και στοχεύει στην ειρήνη. Στοχεύει σε μια «ανοιχτή κοινωνία».

### Δημοκρατία
Από όλες τις πολιτικές αντιλήψεις η δημοκρατία είναι η πιο απομακρυσμένη από τη φύση, η μόνη που ξεπερνά, τουλάχιστο σε ένταση, τους όρους της «κλειστής κοινωνίας» λέει ο Ανρί Μπεργκσόν, αλλά μια παγκόσμια δημοκρατία που αγκαλιάζει όλους τους ανθρώπους, στη θέση εκείνης που σταματούσε στα σύνορα της πόλεως και που μέσα στην πόλη ακόμη την ίδια περιοριζόταν στους ελεύθερους ανθρώπους μόνο. Όχι δηλαδή «στις ασυναρτησίες της αθηναϊκής δημοκρατίας», αλλά σε ένα παγκόσμιο ιδανικό, «ή μάλλον μια κατεύθυνση, στον δρόμο της οποίας να βάζουμε την ανθρωπότητα».

## Φιλοσοφική σημασία
Στο έργο αυτό ο Μπεργκσόν συνδέει την ηθική και τη θρησκεία με τη θεμελιώδη έννοια της δημιουργικής εξέλιξης, που είχε αναπτύξει σε προηγούμενα έργα του. Η ανοικτή ηθική και η δυναμική θρησκεία εκφράζουν, κατά τον φιλόσοφο, τη δημιουργική ορμή της ζωής (élan vital), η οποία υπερβαίνει τους μηχανισμούς της κοινωνικής και βιολογικής αναγκαιότητας.

## Υποδοχή και επιρροή
*Οι δύο πηγές της ηθικής και της θρησκείας* είχαν σημαντική απήχηση τόσο στη φιλοσοφία όσο και στη θεολογία και τις κοινωνικές επιστήμες. Το έργο επηρέασε συζητήσεις γύρω από τον μυστικισμό, την ηθική αυτονομία και τη σχέση ατόμου και κοινωνίας. Παράλληλα, αποτέλεσε αντικείμενο κριτικής, ιδίως ως προς τη διάκριση μεταξύ «κλειστών» και «ανοικτών» κοινωνιών και τη φιλοσοφική ερμηνεία της θρησκευτικής εμπειρίας.

## Σημειώσεις


## Παραπομπές


## Εξωτερικοί σύνδεσμοι

Κατηγορία:Ανρί Μπεργκσόν
Κατηγορία:Βιβλία φιλοσοφίας
Κατηγορία:Ηθική
Κατηγορία:Θρησκεία