Μιθριδάτης ΣΤ΄ Ευπάτωρ

Ο **Μιθριδάτης ΣΤ΄ **ή **Μιθριδάτης Ϝ΄ **ο *Ευπάτωρ Διόνυσος* (132 π.Χ. - 63 π.Χ.) από τη Δυναστεία των Μιθριδατιδών ήταν βασιλιάς του Πόντου και της Μικράς Αρμενίας στη βόρεια Μικρά Ασία από το 120 π.Χ. έως το 63 π.Χ.. Ήταν ένας από τους πιο εντυπωσιακούς και επιτυχημένους εχθρούς της Ρωμαϊκής Δημοκρατίας, καθώς ενέπλεξε στους Μιθριδατικούς πολέμους τρεις από τους εξέχοντες στρατηγούς της ύστερης Ρωμαϊκής Δημοκρατίας: τον Λεύκιο Κορνήλιο Σύλλα, τον Λεύκιο Λικίνιο Λούκουλλο και τον Γ. Πομπήιο. O Μιθριδάτης ΣΤ΄ έμεινε γνωστός σαν ο μεγαλύτερος βασιλιάς του Πόντου στην ιστορία. Το πιο χαρακτηριστικό του γνώρισμα ήταν η ανοσία που απέκτησε διαχρονικά στο δηλητήριο λαμβάνοντας τακτικά μικρές δόσεις και έμεινε γνωστή ιστορικά ως Μιθριδατισμός. Μετά τον θάνατο του ο Μιθριδάτης ΣΤ΄ πήρε τον τίτλο *"Μιθριδάτης ο Μέγας"*.

## Πρώτα χρόνια

Ο Μιθριδάτης ΣΤ΄ είχε μεικτή Ελληνο-Περσική καταγωγή, το όνομα του είχε Περσική προέλευση και μεταφράζεται στα αρχαία Περσικά ως *"ευνοούμενος του [[Μίθρας|Μίθρα]]"*, του αρχαίου Περσικού θεού. Το Ελληνικό του επώνυμο *"Ευπάτωρ"* που μεταφράζεται *"καταγωγή από ευγενή πατέρα"* ήταν συνηθές σε πολλούς βασιλείς της Ελληνιστικής περιόδου. Ο Μιθριδάτης ο Μέγας διεκδικούσε καταγωγή από κορυφαίους Έλληνες και Πέρσες βασιλείς όπως ο Κύρος Β΄ της Περσίας, ο Δαρείος Α΄ της Περσίας, ο στρατηγός του Μεγάλου Αλεξάνδρου Αντίπατρος, ο Αντίγονος ο Μονόφθαλμος και ο Σέλευκος Α΄ Νικάτωρ. Ο Μιθριδάτης ΣΤ΄ γεννήθηκε στην Σινώπη που βρισκόταν στις ανατολικές ακτές της Μαύρης Θάλασσας. Ο Μιθριδάτης ΣΤ΄ μεγάλωσε στο Βασίλειο του Πόντου ως ο μεγαλύτερος γιος του βασιλέως Μιθριδάτη Ε΄ του Πόντου και της συζύγου του Λαοδίκης ΣΤ΄ της Συρίας. Οι παππούδες του από πατέρα ήταν ο βασιλεύς του Πόντου Φαρνάκης Α΄ του Πόντου και η σύζυγος ξαδέλφη του Νύσσα του Πόντου. Η μητέρα του Λαοδίκη ΣΤ΄ ήταν Ελληνίδα πριγκίπισσα από την Δυναστεία των Σελευκιδών, γονείς της ήταν ο βασιλεύς της Συρίας Αντίοχος Δ΄ Επιφανής και η σύζυγος αδελφή του Λαοδίκη Δ΄ της Συρίας.

Ο Μιθριδάτης Ε΄ δολοφονήθηκε στην Σινώπη (120 π.Χ.) δηλητηριάστηκε σε ένα πλούσιο γεύμα που οργάνωσε ο ίδιος. Το βασίλειο του ανέλαβαν η σύζυγος του Λαοδίκη ΣΤ΄ της Συρίας και οι δύο του γιοι ο μελλοντικός Μιθριδάτης ΣΤ΄ και ο μικρότερος Μιθριδάτης Χρηστός, τα δύο αδέλφια ήταν ανήλικα για αυτό την κυβέρνηση ασκούσε εξ΄ολοκλήρου η μητέρα τους. Η αντιβασιλεία της Λαοδίκης στον Πόντο διατηρήθηκε τέσσερα χρόνια (120-116 π.Χ.), ευνόησε προκλητικά τον μικρότερο γιο της σε βάρος του Μιθριδάτη που αναγκάστηκε να δραπετεύσει. Ο Μιθριδάτης ΣΤ΄ επέστρεψε στον Πόντο την περίοδο 116-113 π.Χ., ήταν ένας άνδρας με εξαιρετική σωματική διάπλαση και μεγάλη σωματική δύναμη. Οι ικανότητες του στην πολιτική και στην στρατιωτική οργάνωση ήταν εξαιρετικές, διέθετε επίσης μεγάλη αποφασιστικότητα. Ο Μιθριδάτης ΣΤ΄ ανέτρεψε την μητέρα του και τον μικρότερο αδελφό του, τους φυλάκισε και παρέμεινε ο μόνος βασιλιάς του Πόντου. Η Λαοδίκη ΣΤ΄ πέθανε στην φυλακή δηλητηριασμένη και ο Μιθριδάτης Χριστός πέθανε αργότερα, ίσως δικάστηκε για προδοσία και εκτελέστηκε. Ο Μιθριδάτης ΣΤ΄ παραχώρησε σε κάθε περίπτωση και στους δύο βασιλικές κηδείες, πήρε κατόπιν ως πρώτη σύζυγο την αδελφή του 
Λαοδίκη. Οι στόχοι του ήταν να διατηρήσει την καθαρότητα της βασιλικής οικογένειας, να σταθεροποιήσει τον θρόνο του και να εξασφαλίσει την διαδοχή στα νόμιμα παιδιά του.

## Άνοδος στον θρόνο

Ύστερα από μια περιπετειώδη νεανική ζωή, κατά την οποία περιπλανήθηκε στα βουνά της πατρίδας του, σκληραγωγήθηκε στις διάφορες κακουχίες και -το σπουδαιότερο- συνήθισε τον οργανισμό του στη χρήση δηλητηρίων (μιθριδατισμός), ο *Μιθριδάτης* ανακηρύχτηκε στη Σινώπη, μόνος αυτός, βασιλιάς τού κράτους τού Πόντου (112 π.Χ.). Προσλαμβάνοντας Έλληνες συμβούλους επιδόθηκε στην αναδιοργάνωση τού στρατού του με κύριο σκοπό την επέκταση της κυριαρχίας του. Πρώτος στόχος του ήταν η προσάρτηση του κράτους του Κιμμερίου Βοσπόρου, στη σημερινή χερσόνησο της Κριμαίας. Την αφορμή τού έδωσε η αδυναμία τού βασιλιά τού κράτους αυτού Παιρισάδου Ε΄ και των ελληνικών πόλεων της περιοχής να αντιμετωπίσουν την πίεση ων γειτονικών βαρβαρικών φύλων και ιδιαίτερα των Σκυθών.

Ο Μιθριδάτης στις διαπραγματεύσεις επέβαλε την προσωπικότητά του αντλώντας από την καταγωγή του. Από την πλευρά τού πατέρα του οι πρόγονοί του έφθαναν ως τον Κύρo και τον Δαρείο, ενώ από την πλευρά της μητέρας του ως τον Μεγάλο Αλέξανδρο. Πέραν τούτου ήταν ικανότατος ιππέας και κυνηγός, ιδιότητες εξαιρετικές όταν σχετίζεται κανείς με ασιάτες ιππείς, όπως οι Σαρμάτες Πέραν, ωστόσο της προσωπικής γοητείας που πιθανώς ασκούσε ο Μιθριδάτης, ενίσχυσε περαιτέρω τούς δεσμούς φιλίας, παντρεύοντας τις κόρες του με αρχηγούς των Σαρματών και προσφέροντάς τους παράλληλα πλούσια δώρα. Αποτέλεσμα αυτής της συνειδητής πολιτικής του ήταν να αντιπροσωπεύονται όλες οι περιοχές του Πόντου στο στράτευμά του και να έχει σχεδόν ανεξάντλητες εφεδρείες στους επερχόμενους πολέμους

## Σαρμάτες και ελληνικές πόλεις της Ταυρικής

Ο Μιθριδάτης ΣT´, πέραν της εξέγερσης προς τον μεγάλο αντίπαλο, τη ρωμαϊκή δημοκρατία, προσπάθησε -και το κατόρθωσε εξαιτίας της στρατωτικής του ανωτερότητας- να απελευθερώσει τις ελληνικές πόλεις της επικράτειας της κριμαϊκής χερσονήσου από την πίεση των σκυθών Σαρματών (Σαυροματών). Ωστόσο, αντιλαμβανόμενος τη διαρκή ανάλωση ζωτικών πόρων που απαιτούσε η οποιαδήποτε προσπάθεια να διατηρηθούν οι Σαρμάτες μακριά από τις ελληνικές πόλεις της Ταυρικής, οδηγήθηκε στην τακτική της ειρήνευσης και των φιλικών σχέσεων μαζί τους.

## Η σφαγή των Ρωμαίων

Ο επόμενος βασιλιάς της Βιθυνίας Νικομήδης Δ΄ Φιλοπάτωρ ήταν υποτελής των Ρωμαίων, ο Μιθριδάτης ΣΤ΄ προσπάθησε να τον ανατρέψει αλλά ο Νικομήδης Δ΄ με την υποκίνηση των Ρωμαίων του κήρυξε τον πόλεμο. Την ίδια εποχή είχε ξεσπάσει στην Ρώμη ο Συμμαχικός Πόλεμος (91-87 π.Χ.) ένας σκληρός εμφύλιος ανάμεσα στους ηγεμόνες η οποία αφορούσε βασικά την τύχη των Ιταλών συμμάχων των Ρωμαίων, στην Ασία βρίσκονταν τότε μόνο δύο Λεγεώνες και οι δυο στην Μακεδονία. Οι Ρωμαϊκές Λεγεώνες σε συνδυασμό με τις στρατιωτικές δυνάμεις του Νικομήδη Δ΄ προχώρησαν σε στρατιωτική εισβολή στο Βασίλειο του Πόντου (89 π.Χ.). Ο Μιθριδάτης ΣΤ΄ τους συνέτριψε, αφού διασκόρπισε τους Ρωμαίους έγινε δεκτός σε όλη την Ανατολή. Το επόμενο έτος (88 π.Χ.) ο Μιθριδάτης ΣΤ΄ διέταξε γενική σφαγή των Ρωμαίων σε όλη την Ανατολή ειδικά σε μεγάλες πόλεις όπως η Πέργαμος και το Αϊδίνιο, υπολογίζεται ότι εκτελέστηκαν περίπου 80.000 Ρωμαίοι. Το μακελειό αυτό έμεινε ιστορικά γνωστό ως *"Ασιατικός Εσπερινός"*. Οι πόλεις στο Βασίλειο του Πόντου είχαν πληθυσμό ανάμεικτο Ίωνες και Ασιάτες, η βασιλική οικογένεια μετακινήθηκε από την Αμάσεια στην Σινώπη. Οι βασιλείς προσπάθησαν να δείχνουν αρεστοί σε όλους δείχνοντας ένα Ελληνικό πρόσωπο στους Έλληνες και ένα Ασιατικό πρόσωπο στους Ασιάτες ιδιαίτερα τους Πέρσες, με τον τρόπο αυτό ισχυρίστηκαν καταγωγή από τους μεγάλους βασιλείς και των δύο λαών. Ο Μιθριδάτης ΣΤ΄ εμφανίστηκε υπέρμαχος οπαδός της Ελληνιστικής Ελλάδας με αποκλειστικό στόχο να ικανοποιήσει τις προσωπικές του φιλοδοξίες, επεκτάθηκε εντός των Ελληνικών κτήσεων. Οι Ελληνικές πόλεις σε κάθε περίπτωση επαναστάτησαν κατά της Ρώμης και τάχθηκαν σύμμαχοι του Μιθριδάτη ΣΤ΄, ο Ελληνικός στόλος πολιόρκησε τους Ρωμαίους στην Ρόδο. Ο γείτονας του κορυφαίος βασιλιάς της Αρμενίας Τιγράνης ο Μέγας σύναψε συμμαχία με τον Μιθριδάτη ΣΤ΄ που παντρεύτηκε την κόρη του Κλεοπάτρα του Πόντου, οι δύο ηγεμόνες θα γίνουν στην σύγκρουση με την Ρώμη οι πιο πιστοί σύμμαχοι.

## Οι Μιθριδατικοί πόλεμοι

Οι Ρωμαίοι αποφάσισαν να εκδικηθούν για την μεγάλη σφαγή (88 π.Χ.) προχωρώντας σε εκστρατεία με μια τεράστια στρατιά, επικεφαλής της ήταν ο Λεύκιος Κορνήλιος Σύλλας, το αποτέλεσμα ήταν να ξεσπάσει ο Α΄ Μιθριδατικός Πόλεμος (88 π.Χ. - 84 π.Χ). Ο Σύλλας πέτυχε μια μεγάλη σειρά από νίκες απέναντι στον Μιθριδάτη ΣΤ΄, έδιωξε τον στρατό του τελείως από την Ηπειρωτική Ελλάδα. Στην Ρώμη εν τω μεταξύ ξέσπασαν μεγάλες ταραχές, ο Γάιος Μάριος και ο σύμμαχος του Λεύκιος Κορνήλιος Κίννας κατέλαβαν την πόλη και κήρυξαν τον μεγάλο νικητή του Μιθριδάτη ΣΤ΄ έκπτωτο. Ο Σύλλας αναγκάστηκε να φύγει βιαστικά για την Ρώμη αφού έκλεισε συνθήκη ειρήνης με τον Μιθριδάτη ΣΤ΄ και με ευνοικές συνθήκες για τον ίδιο παρά τις ήττες του, επικεφαλής των Ρωμαίων στην Ασία παρέμεινε ο Λούκουλλος. Οι ευνοικοί όροι υπέρ του Μιθριδάτη ΣΤ΄ τους οποίους δεν επικύρωσε η Γερουσία του επέτρεψαν να ανασυντάξει τις δυνάμεις του. Ο Λεύκιος Λικίνιος Μουρένα επιτέθηκε στον Μιθριδάτη ΣΤ΄ με αποτέλεσμα να ξεσπάσει ο Β´ Μιθριδατικός πόλεμος (83 π.Χ.-81 π.Χ.) την ίδια εποχή που ο Σύλλας ανέλαβε την εξουσία και ξεκίνησε την μεγάλη σφαγή των Ρωμαίων. Ο Μιθριδάτης ΣΤ΄ νίκησε τις δύο Λεγεώνες του Μουρένα στην *"μάχη του Άλυ"* (82 π.Χ.) με αποτέλεσμα την σύναψη νέας ειρήνης που θα κρατήσει 10 χρόνια. Την εποχή που η Ρώμη προσπάθησε να προσαρτήσει την Βιθυνία αφού της την κληροδότησε με διαθήκη ο τελευταίος της βασιλιάς ο Μιθριδάτης ΣΤ΄ επιτέθηκε με μεγαλύτερο στρατό, το αποτέλεσμα ήταν να ξεσπάσει ο Γ´ Μιθριδατικός πόλεμος (73 π.Χ. - 63 π.Χ.). Ο νέος Ρωμαϊκός στρατός υπό την ηγεσία του Λούκουλλου συνέτριψε τις Ποντιακές δυνάμεις στην *"μάχη των Καβείρων"* (72 π.Χ.), ο Μιθριδάτης ΣΤ΄ αναγκάστηκε να δραπετεύσει στον σύμμαχο του βασιλιά της Αρμενίας Τιγράνη τον Μέγα. Ο Λούκουλλος επιχείρησε να επιτεθεί στην Αρμενία, ο Μιθριδάτης ΣΤ΄ αντεπιτέθηκε με την βοήθεια του Τιγράνη του Μέγα και συνέτριψε τις Ρωμαϊκές Λεγεώνας στην *"μάχη της Ζέλας"* (67 π.Χ.) σκοτώνοντας 7.000 Ρωμαίους. Οι πόλεμοι θα λήξουν οριστικά με την ήττα του Μιθριδάτη ΣΤ΄ από τον Πομπήιο έναν από τους ισχυρούς άνδρες της Τριανδρίας που διαδέχθηκε τον Σύλλα στην ηγεσία της Ρώμης.

## Το τέλος

[thumb|right|270px|Ο Μιθριδάτης, μετά τη λήξη του τρίτου πολέμου από τον Ευφράτη όπου έφτασε, πέρασε με λίγες δυνάμεις την [Αρμενία, κατόπιν στην Κολχίδα και τέλος στην Ταυρική.]]

Κατά τη δεύτερη φάση του Γ΄ Μιθριδατικού Πολέμου με τους Ρωμαίους (66-63), ο αντίπαλός του Γναίος Πομπήιος, με αναμφισβήτητο κύρος στο στρατό, με στόλο που δέσποζε -μετά την εξόντωση των πειρατών- από την Φοινίκη ως τον Βόσπορο, και αφού είχε αναγκάσει τον Τιγράνη Β΄ της Αρμενίας να δηλώσει υποταγή στη Ρώμη, ζήτησε από τον Μιθριδάτη ΣΤ΄ να παραδοθεί άνευ όρων. Εκείνος αρνήθηκε και τότε άρχισε η τελευταία περιπέτεια της ζωής του. Από τον Ευφράτη όπου έφτασε (και νικήθηκε), πέρασε με λίγες δυνάμεις την Αρμενία, κατόπιν στην Κολχίδα και τέλος στον Κιμμέριο Βόσπορο. Εκεί παραμέρισε το γιο του Μαχάρη (που λίγο αργότερα αυτοκτόνησε), πήρε ο ίδιος την εξουσία, σχεδιάζοντας μάλιστα να ηγηθεί των Σκυθών και άλλων γειτονικών λαών σε μια εκστρατεία προς την Ιταλία. Ωστόσο, το κύρος του είχε ανεπανόρθωτα κλονιστεί. Ο διοικητής της φρουράς στην πόλη Φαναγόρεια στασίασε· ο πληθυσμός των ελληνικών πόλεων της περιοχής εξεγέρθηκε, εξαιτίας των καταπιεστικών μέτρων τού γιου του Φαρνάκη Β΄, που αναγορεύτηκε βασιλιάς, πράγμα που σήμαινε καθαίρεση του Μιθριδάτη ΣΤ΄.

Βλέποντας πως πλησιάζει το τέλος του, ο Μιθριδάτης ΣΤ΄ έδωσε εντολή να αυτοκτονήσουν όλες οι γυναίκες και τα παιδιά του, που τον συνόδευαν και ύστερα αποπειράθηκε να αυτοκτονήσει και ο ίδιος. Επειδή όμως ο οργανισμός του είχε συνηθίσει στα δηλητήρια, τον σκότωσε τελικά -ύστερα από επιθυμία του- ένας Γαλάτης μισθοφόρος. Μετά από τον θάνατό του, το κύριο κράτος τού Πόντου (στην Μικρά Ασία) έγινε (μαζί με τη Βιθυνία) από τον Πομπήιο ρωμαϊκή επαρχία, ενώ στην επαρχία του Κιμμερίου Βοσπόρου παρέμεινε ως βασιλιάς ο γιος του Μιθριδάτης του Κιμμερίου Βοσπόρου, ως «φίλος και σύμμαχος» της Ρώμης.

## Επίλογος

«προσλαβόντα δὲ καὶ Βιθυνίαν, ἣν ἔχει Γλαβρίων, πολεμεῖν Μιθριδάτῃ καὶ Τιγράνῃ τοῖς βασιλεῦσιν, ἔχοντα καὶ τὴν ναυτικὴν δύναμιν καὶ τὸ κράτος τῆς θαλάσσης».


Η αποτυχία των προσπαθειών τού Μιθριδάτη ΣΤ΄ για την ίδρυση ενός μεγάλου ελληνιστικού βασιλείου στην ανατολή, το οποίο και θα αντιστάθμιζε την ισχύ του ρωμαϊκού κόσμου, είχε βαθύτατες συνέπειες στην ιστορία του αρχαίου κόσμου. Μόλις έγινε προφανές, πως ένα τέτοιο κράτος δεν ήταν παρά ένα ουτοπικό όνειρο, ένα προς ένα τα βασίλεια της ανατολής υποτάχθηκαν στη ρωμαϊκή υπερδύναμη, που μισό αιώνα αργότερα μετατράπηκε στην πανίσχυρη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία.

## Οικογένεια
Είχε πολλές συζύγους και παλλακίδες· στα παιδιά του έδινε Ελληνικά και Περσικά ονόματα, δηλωτικά της καταγωγής του.

Νυμφεύτηκε πρώτα την αδελφή του Λαοδίκη το 115/113 και έζησαν ως το 80 π.Χ. Είχε τέκνα:
* Μιθριδάτης της Κολχίδας.
* Αρκαθίας.
* Μαχάρης.
* Φαρνάκης Α΄ του Πόντου.
* Κλεοπάτρα του Πόντου, παντρεύτηκε τον Τιγράνη Β΄ τον Μεγάλο της Αρμενίας.
* Δρυπετίνα.

Το 8/88 π.Χ. έκανε δεύτερο γάμο με τη Μονίμη και έζησαν ως το 72/71 π.Χ. Είχαν τέκνο:
* Αθηναΐς Φιλόστοργος Β΄, παντρεύτηκε τον Αριοβαρζάνη Β΄ της Καππαδοκίας.

Οι δύο επόμενες σύζυγοί του ήταν επίσης Ελληνίδες: τρίτη ήταν η Βερενίκη της Χίου από το 86 ως το 72/71 π.Χ.

Τέταρτη ήταν η Στρατονίκη του Πόντου από κάποια στιγμή μετά το 86 π.Χ. ως το 63 π.Χ. και είχε τέκνο:
* Ξιφάρης.

Η πέμπτη σύζυγός του δεν είναι γνωστή.

Έκτη ήταν η Υψικράτεια η ανδροπρεπής, που τον ακολούθησε αφοσιωμένα στη φυγή και εξορία του.

Παλλακίδα του ήταν η Αδοβογιόνα η Πρεσβύτερη, αδελφή τού Βρογιτάρου βασιλιά της Γαλατίας στη Μ. Ασία. Είχε τέκνα:
* (νόθος) Μιθριδάτης του Κιμμερίου Βοσπόρου.
* (νόθη) Αδοβογιόνα η Νεότερη, παντρεύτηκε  τον Κάστορα Σαικονδάριο τετράρχη όλων των Γαλατών.

Από τις διάφορες παλλακίδες του είχε τέκνα: Κύρος, Ξέρξης, Δαρείος, Αρταφέρνης, Οξυάθρης, Φοίνιξ, Εξιπόδρας, Ευπάτρα, Κλεοπάτρα η Νεότερη, 
* (νόθος) Αριαράθης Θ΄ της Καππαδοκίας.
* (νόθη) Νύσσα.
* (νόθη) Μιθριδάτις.
* (νόθη) Ορσάβαρις, παντρεύτηκε πρώτα τον Σωκράτη Χρηστό πρίγκιπα της Βιθυνίας και μετά τον Λυκομήδη αρχιερέα-βασιλιά στα Κόμανα της Καππαδοκίας.

Ο Αρχέλαος αρχιερέας-βασιλιάς στα Κόμανα Καππαδοκίας, ισχυριζόταν καταγωγή από τον Μιθριδάτη ΣΤ΄. Οι χρονολογίες δεν ταιριάζουν για να είναι γιός του· μπορεί να είναι εγγονός του, δηλ. κάποια κόρη τού Μιθριδάτη ΣΤ΄ από μία παλλακίδα του να παντρεύτηκε τον Αρχέλαο έμπιστο στρατηγό τού βασιλιά και πατέρα τού Αρχελάου των Κομάνων.

Όταν το 63 π.Χ. το νότιο μέρος από το βασίλειο τού Πόντου προσαρτήθηκε από τον Ρωμαίο Πομπήιο, οι αδελφές, σύζυγοι, παλλακίδες και κόρες τού Μιθριδάτη ΣΤ΄ εκτελέστηκαν. Ο Πλούταρχος στον *Βίο Πομπηίου* (βιβλ. 45) αναφέρει, ότι η αδελφή του και πέντε κόρες του ακολούθησαν στην θριαμβική είσοδο κατά την επιστροφή τού στρατηγού στη Ρώμη το 61 π.Χ.

## Παραπομπές-σημειώσεις


## Πηγές
*Βίοι Παράλληλοι/Σύλλας 11-15 και 20-24
*Σύγκρισις Κίμωνος και Λευκόλλου 3.6-8
*Βίοι Παράλληλοι/Πομπήιος § 30-42
*Αππιανός«Ιστορία της Ρώμης (History of Rome)»:Αππιανός πόλεμοι εναντίον του Μιθριδάτη § 1-121 

## Βιβλιογραφία
* Duggan, Alfred 1958, *He Died Old: Mithradates Eupator, King of Pontus*, Faber and Faber, London
* Mendelssohn L. 1879, (ed) *Appian. The Foreign Wars*, Teubner, Leipzig.
* M. Castanga, Mithridate VI Eiratore, re del Ροnto (1938)
* Ιωάννης Τουλουμάκος, «Μιθριδάτης ΣΤ΄», Ιστορία του Ελληνικού Έθνους της Εκδοτικής Αθηνών, τ. Ε΄(Αθήνα 1974).

Κατηγορία:Μιθριδατικοί πόλεμοι
Μιθριδατης 6
Κατηγορία:Πολέμιοι της Ρώμης
Κατηγορία:Δυναστεία των Μιθριδατιδών
Κατηγορία:Μονάρχες του Βασιλείου του Βοσπόρου