Κύριος Ταντέους

Το ***Κύριος Ταντέους*** (), με πλήρη τίτλο ***Κύριος Ταντέους, ή η Τελευταία Επιδρομή στη Λιθουανία*** (), είναι επικό ποίημα του Πολωνού ποιητή, συγγραφέα, μεταφραστή και φιλόσοφου Άνταμ Μιτσκιέβιτς. Το βιβλίο, γραμμένο με πολωνικούς αλεξανδρινούς στίχους, δημοσιεύθηκε για πρώτη φορά από τον Αλεξάντερ Γεουοβίτσκι στις 28 Ιουνίου 1834, στο Παρίσι. Θεωρείται ένα από τα τελευταία μεγάλα επικά ποιήματα στην ευρωπαϊκή λογοτεχνία.

Το *Κύριος Ταντέους*, το εθνικό έπος της Πολωνίας, υπάρχει ως υποχρεωτική ανάγνωση στα πολωνικά σχολεία και έχει μεταφραστεί σε 33 γλώσσες. Μια κινηματογραφική μεταφορά, σκηνοθετημένη από τον Άντζεϊ Βάιντα, κυκλοφόρησε το 1999. Το 2014, το **'Κύριος Ταντέους**' εντάχθηκε στον κατάλογο της Πολωνίας στο Πρόγραμμα «Μνήμη του Κόσμου» της UNESCO.
[αριστερά|μικρογραφία|Το χειρόγραφο του ''Κύριος Ταντέους'' που φυλάσσεται στο [Ossolineum του Βρότσλαβ. Η υπογραφή του Άνταμ Μιτσκιέβιτς είναι ορατή.]]
Η ιστορία λαμβάνει χώρα σε διάστημα πέντε ημερών το 1811 και δύο ημερών το 1812, σε μια εποχή στην ιστορία όταν η Πολωνική-Λιθουανική Κοινοπολιτεία είχε διαιρεθεί μεταξύ Ρωσίας, Πρωσίας και Αυστρίας, διαγράφοντας την έτσι από τον πολιτικό χάρτη της Ευρώπης, αν και το 1807, ο Ναπολέων είχε δημιουργήσει ένα δορυφορικό Δουκάτο της Βαρσοβίας, το οποίο παρέμεινε σε ύπαρξη μέχρι το Συνέδριο της Βιέννης, που πραγματοποιήθηκε μετά την ήττα του Ναπολέοντα.

Το μέρος βρίσκεται εντός του Ρωσικού Διαμελισμού, στο χωριό Σοπλιτσόβο (*Soplicowo*), η αγροτική περιουσία της φατριάς Σοπλίτσα (*Soplica*). Το *Κύριος Ταντέους* αναφέρει την ιστορία δύο διαμαχόμενων οικογενειών ευγενών, και την αγάπη μεταξύ του Ταντέους Σοπλίτσα (τον χαρακτήρα του τίτλου) της μιας οικογένειας, και της Ζόσια (Zosia), της άλλης οικογένειας. Μια δευτερεύουσα πλοκή περιλαμβάνει μια αυθόρμητη εξέγερση των ντόπιων κατοίκων εναντίον της ρωσικής φρουράς. Ο Μιτσκιέβιτς, εξορισμένος στο Παρίσι και ως εκ τούτου πέρα από την εμβέλεια της ρωσικής λογοκρισίας, έγραψε ανοιχτά για την κατοχή.

Το εθνικό ποίημα της Πολωνίας ξεκινά με τις λέξεις «Ω Λιθουανία, χώρα μου!». Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι ο Μιτσκιέβιτς, που έγραφε σε προ-εθνικιστικές εποχές, γεννήθηκε σε αυτό που ήταν το πρώην Μεγάλο Δουκάτο της Λιθουανίας, το οποίο απλά αποκαλεί Λιθουανία, η ίδια μέρος της Πολωνικής-Λιθουανικής Κοινοπολιτείας, όπου μια ένωση άνω των 200 ετών οδήγησε στην ύπαρξη μιας κοινής ταυτότητας. Η επίκληση του *Κύριος Ταντέους* παραμένει ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα κομμάτια της πολωνικής ποίησης.

Το *[[Compendium ferculorum, albo Zebranie potraw]]*, το παλαιότερο βιβλίο μαγειρικής στην πολωνική γλώσσα, χρησίμευσε ως έμπνευση για τη νοσταλγική περιγραφή του Μιτσκιέβιτς της «τελευταίας Παλαιάς Πολωνικής εορτής» στο *Κύριος Ταντέους*. Στην αφήγησή του για το φανταστικό δείπνο στο Βιβλίο 12, ο ποιητής περιέλαβε τα ονόματα πολλών πιάτων που περιγράφονται στο *Compendium ferculorum*, όπως το *βασιλικό [[μπορς]]*, καθώς και δύο από τα μυστικά του μάστερ σεφ: ο ζωμός με μαργαριτάρια και ένα νόμισμα, και το τριπλό ψάρι.

## Υπόθεση
Ένα νεαρό μέλος της *[[σλάχτα]]*, ο Ταντέους Σοπλίτσα, επιστρέφει από την εκπαίδευση του στο Βίλνιους στην οικογενειακή του περιουσία στο Σοπλιτσόβο. Ο Ταντέους είναι ορφανός που μεγάλωσε με το θείο του - τον δικαστή Σοπλίτσα, ο οποίος είναι ο μικρότερος αδελφός του πατέρα του Ταντέους που έχει χάσει εδώ και καιρό, Γιάτσεκ Σοπλίτσα. Ο Ταντέους χαιρετίζεται από τον Σενέσαλ (*Seneschal*, «αρχιοικονόμος»), ένα φίλο της οικογένειας. Ο Σενέσαλ του λέει για τη δίκη μεταξύ του δικαστή και του Κόμη Χορέσκο (*Horeszko*), σχετικά με την ιδιοκτησία ενός κάστρου που ανήκε κάποτε στον Πάντλερ Χορέσκο - μακρινό συγγενή του Κόμη, ένας ισχυρός αριστοκράτης που σκοτώθηκε πολλά χρόνια πριν. Η δίκη διεξάγεται επί του παρόντος από τον Αρχιθαλαμηπόλο (*Podkomorzy*), ο οποίος είναι φίλος και καλεσμένος του δικαστή. Ο Ταντέους γνωρίζει επίσης τη Ζόσια - ένα νεαρό κορίτσι, εγγονή του Πάντλερ, που ζει στο σπίτι του δικαστή, και την οικιακή βοηθό της, Τελιμένα - ξαδέρφη του δικαστή. Ο Ταντέους ενδιαφέρεται για τη Ζόσια, αλλά επίσης φλερτάρει με την Τελιμένα.

Εν τω μεταξύ, ο Κόμης Χορέσκο επισκέπτεται το Κάστρο, όπου τον χαιρετίζει ο Γκερβάζι (*Gerwazy*), ο φύλακας και παλιός υπηρέτης του εκλιπόντα Πάντλερ. Ο Κόμης αποκαλύπτει στον Γκερβάζι ότι δεν ενδιαφέρεται για το Κάστρο και σκοπεύει να εγκαταλείψει τη δίκη. Ο Γκερβάζι απαντά στον Κόμη και του λέει την ιστορία της σύγκρουσης μεταξύ της οικογένειας του Σοπλίτσα και της οικογένειας του Χορέσκο. Ο Παντλερ καλούσε συχνά τον Γιάτσεκ Σοπλίτσα, τον πατέρα του Ταντέους, στο Κάστρο, καθώς ο Γιάτσεκ ήταν πολύ δημοφιλής μεταξύ των μικρότερων ευγενών στη χώρα. Ο Γιάτσεκ φιλοδοξούσε να παντρευτεί την κόρη του Πάντλερ, αλλά του το αρνήθηκε Πάντλερ. Αργότερα, όταν ρωσικά στρατεύματα εισέβαλαν στο Κάστρο κατά τη διάρκεια της εξέγερσης του Κοστσιούσκο, ο Γιάτσεκ ξαφνικά έφτασε στη σκηνή και πυροβόλησε τον Πάντλερ. Ο Γκερβάζι ορκίστηκε να εκδικηθεί τον αφέντη του, αλλά ο Γιάτσεκ εξαφανίστηκε. Η ιστορία ενθουσιάζει τον Κόμη για τη σύγκρουση με τους Σοπλίτσα και αποφασίζει να πάρει το Κάστρο πίσω από τον Δικαστή.

Νέα εξαπλώνονται ότι μια αρκούδα είχε φανεί σε ένα κοντινό δάσος. Αρχίζει ένα μεγάλο κυνήγι για αυτήν, στο οποίο, μεταξύ άλλων, συμμετέχουν ο Ταντέους, ο Σενέσαλ, ο Κόμης και ο Γκερβάζι. Ο Ταντέους και ο Κόμης δέχονται επίθεση από την αρκούδα. Τους σώζει ο Πατέρας Ρόμπακ, ένας Βερναρδίνος μοναχός, ο οποίος εμφανίζεται απροσδόκητα, αρπάζει το όπλο του Γκερβάζι και πυροβολεί την αρκούδα. Μετά το κυνήγι, ο δικαστής αποφασίζει να διοργανώσει ένα τσιμπούσι. Ο υπηρέτης του, ο Προτάζι (Protazy), συμβουλεύει να το κάνουν στο Κάστρο, για να δείξει σε όλους ότι ο δικαστής είναι ο οικοδεσπότης του. Κατά τη διάρκεια του εορτασμού, μια διαφωνία ξεσπά όταν ο Γκερβάζι κατηγορεί τον δικαστή για παραβίαση και επιτίθεται στον Προτάζι όταν κατηγορεί τον Γκερβάζι για το ίδιο. Ο Κόμης υπερασπίζεται τον Γκερβάζι και διεκδικεί το Κάστρο ως δικό του. Η μάχη συνεχίζεται μέχρι που ο Ταντέους την σταματάει, προκαλώντας τον Κόμη σε μονομαχία την επόμενη μέρα. Ο Κόμης φεύγει με οργή και διατάζει τον Γκερβάζι να πάρει την υποστήριξη των μικρότερων ευγενών των κοντινών χωριών για να αντιμετωπίσει τους Σοπλίτσα με τη βία.

Ο Πατέρας Ρόμπακ συναντά τον Δικαστή και τον επιπλήττει για το περιστατικό στο Κάστρο. Θυμίζει στον Δικαστή ότι ο αδελφός του, Γιάτσεκ, ήθελε να κάνει ειρήνη με τους Χορέσκο για να συμφιλιωθεί για τον φόνο του Πάντλερ. Για το σκοπό αυτό, ο Γιάτσεκ κανόνισε ότι η Ζόσια θα μεγάλωνε με τους Σοπλίτσα και σκόπευε να παντρευτεί τον Ταντέους, για να φέρει τα δύο συγκρούμενα σπίτια μαζί. Ο Πατέρας Ρόμπακ μιλάει επίσης για τους Ναπολεωνικούς στρατούς που σύντομα φτάνουν στη Λιθουανία, παροτρύνοντας όλους να ενωθούν για να πολεμήσουν τους Ρώσους, αντί να πολεμάνε μεταξύ τους σε μικρές διαμάχες. Ο Δικαστής είναι ενθουσιασμένος για τον πόλεμο εναντίον των Ρώσων αλλά ισχυρίζεται ότι ο Κόμης, που είναι νεότερος, θα πρέπει να είναι ο πρώτος που θα ζητήσει συγγνώμη.

Η μικροί ευγενείς της γης συγκεντρώνεται με την κλήση του Γκερβάζι. Διαφωνούν μεταξύ τους για την οργάνωση μιας εξέγερσης κατά των ρωσικών δυνάμεων που κατέλαβαν τη γη και τα νέα για τον Ναπολεόνιο στρατό, που άκουσαν από τον Πατέρα Ρόμπακ. Ο Γκερβάζι τους πείθει ότι οι Σοπλίτσα είναι ο εχθρός που θα πρέπει να αντιμετωπίσουν πρώτα. 

Ο Κόμης σύντομα φτάνει στην έπαυλη των Σοπλίτσα και παίρνει την οικογένεια ως ομήρους με τη βοήθεια των νέων υποστηρικτών του. Ωστόσο, την επόμενη μέρα, ρωσικά στρατεύματα που βρίσκονταν κοντά, παρεμβαίνουν και συλλαμβάνουν τους ακόλουθους του Κόμη, συμπεριλαμβανομένου του Γκερβάζι. Οι Ρώσοι διοικούνται από τον Ταγματάρχη Πλυύτ, ο οποίος είναι στην πραγματικότητα Πολωνός που έκανε καριέρα στο Ρωσικό Αυτοκρατορικό Στρατό. Ο δεύτερος στην διοίκηση είναι ο Στρατηγός Ρίκουφ, ένας Ρώσος συμπονετικός προς τους Πολωνούς. Ο Δικαστής προσπαθεί να πείσει τον Ταγματάρχη Πλουτ ότι όλη η υπόθεση είναι ένας καβγάς μεταξύ δύο γειτόνων και ισχυρίζεται ότι δεν έχει καταγγελίες εναντίον του Κόμη. Ο Πλουτ όμως θεωρεί τους υποστηρικτές του Κόμη ως επαναστάτες. Ο Δικαστής δέχεται πρόθυμα τους Ρώσους στο σπίτι του, όπου, με τη συμβουλή του Πατέρα Ρόμπακ τους κάνει να μεθύσουν, ενώ ο Ρόμπακ απελευθερώνει τους συλληφθέντες ευγενείς. Η μάχη ξεσπά όταν ο Ταγματάρχης Πλουτ κάνει μεθυσμένος φλερτ στην Τελιμένα και ο Ταντέους τον χτυπάει προς υπεράσπισή της. Κατά τη διάρκεια της μάχης, ο Πατέρας Ρόμπακ σώζει τη ζωή του Κόμη και του Γκερβάζι, όμως τραυματίζεται σοβαρά στη διάρκεια. Ο Στρατηγός Ρίκουφ τελικά παραδίνεται στη μάχη μετά από σοβαρές απώλειες από τους Πολωνούς, ενώ ο Ταγματάρχης Πλουτ εξαφανίζεται.

Έπειτα, ο Δικαστής προσπαθεί να δωροδοκήσει τον Ρίκουφ για να κρατήσει το όλο περιστατικό σιωπηλό. Ο Ρώσος αρνείται τα χρήματα, αλλά υπόσχεται ότι για όλο το συμβάν θα κατηγορηθεί ο Ταγματάρχης Πλουτ, ο οποίος, όντας μεθυσμένος, έδωσε εντολές για επίθεση. Ο Γκερβάζι ομολογεί ότι σκότωσε τον Πλουτ για να τον κρατήσει σιωπηλό. 

Ο Πατέρας Ρόμπακ προβλέπει ότι πιθανότατα θα πεθάνει την επόμενη νύχτα λόγω των τραυματισμών που υπέστη. Ζητά να μιλήσει μόνος του με τον Γκερβάζι, ενώ μόνο ο αδελφός του, ο Δικαστής, είναι παρών. Αποκαλύπτει ότι στην πραγματικότητα είναι ο Γιάτσεκ Σοπλίσα και λέει την ιστορία του θανάτου του Πάντλερ. Ο Γιάτσεκ και η κόρη του Πάντλερ ήταν ερωτευμένοι. Ο Πάντλερ το γνώριζε αυτό, αλλά, νομίζοντας ότι ο Γιάτσεκ ήταν πολύ χαμηλής γενεάς για να παντρευτεί την κόρη του, προσποιήθηκε πως είχε άγνοια περί αυτού. Ο Πάντλερ αντιμετώπισε τον Γιάτσεκ ως φίλο για πολιτικούς λόγους, χρειαζόμενος την επιρροή του ανάμεσα στους μικρότερους ευγενείς. Ο Γιάτσεκ υπέφερε από την κοροϊδία, μέχρι που ο Πάντλερ του ζήτησε ανοιχτά γνώμη για έναν άλλο υποψήφιο για σύζυγο για την κόρη του. Ο Γιάτσεκ έφυγε χωρίς να πει λέξη, με πρόθεση να μην επισκεφτεί ποτέ ξανά το Κάστρο. Πολύ αργότερα είδε το κάστρο να δέχεται εισβολή από τους Ρώσους. Το να βλέπει τον Πάντλερ νικητή και περήφανο έκανε τον Γιάτσεκ να κατακλύσει με θλίψη και θυμό - που τον οδήγησε να σκοτώσει τον Πάντλερ. 

Ο Γκερβάζι παραδέχεται ότι ο Πάντλερ έκανε κακό στον Γιάτσεκ και εγκαταλείπει την εκδίκησή του, θεωρώντας τους πάτσι αφού ο Γιάτσεκ (ως Πατέρας Ρόμπακ) θυσίασε τον εαυτό του για να σώσει αυτόν και τον Κόμη. Ο Γκερβάζι αποκαλύπτει επίσης ότι ο εκλιπόντας Πάντλερ του έδωσε ένα σημάδι ότι συγχώρεσε τον δολοφόνο του. Ο Πατέρας Ρόμπακ πεθαίνει την επόμενη νύχτα.

Οι ευγενείς που συμμετείχαν στη μάχη κατά των Ρώσων, συμπεριλαμβανομένου του Ταντέους και του Κόμη, αναγκάζονται να εγκαταλείψουν τη χώρα, καθώς απειλούνται να συλληφθούν από τις ρωσικές αρχές. Ένα χρόνο αργότερα, επιστρέφουν ως στρατιώτες των Πολωνικών στρατευμάτων στο Ναπολεονικό στρατό. Ο Γκερβάζι και ο Προτάζι, τώρα φίλοι, θυμούνται τα γεγονότα του προηγούμενου έτους. Ο Ταντέους και η Ζόσια αρραβωνιάζονται.

## Κληρονομιά και λαϊκή αναγνώριση
Το *Κύριος Ταντέους* είναι υποχρεωτικής ανάγνωσης στα πολωνικά σχολεία, και το αρχικό του χειρόγραφο θεωρείται η πιο σημαντική κατοχή του Ossolineum. Το αρχικό χειρόγραφο βρίσκεται σε έκθεση στο Μουσείο «Κύριος Ταντέους» στο Βρότσλαβ, το οποίο άνοιξε το 2016.

Το 2012, κατά τη διάρκεια της πρώτης έκδοσης της Εθνικής Ημέρας Ανάγνωσης, που διοργάνωσε ο Πρόεδρος της Πολωνίας, Μπρονίσουαφ Κομορόφσκι, το *Κύριος Ταντέους*, αναγνώστηκε σε πολλές τοποθεσίες σε όλη τη χώρα ως τρόπος προώθησης της ανάγνωση και της αύξησης δημοτικότητας της πολωνικής λογοτεχνίας.  Το Google Doodle για την Πολωνία, τη Λιθουανία, τη Λευκορωσία, την Ισλανδία, την Ιρλανδία και το Ηνωμένο Βασίλειο στις 28 Ιουνίου 2019 τιμούσε το ποίημα.

## Εικονοθήκη

Αρχείο:KostrzewskiFranciszek.Grzybobranie.1860.jpg|Εικονογράφηση από το Βιβλίο III του *Κύριος Ταντέους* του Άνταμ Μιτσκιέβιτς. *Μαζεύοντας μανιτάρια*, πίνακας του Φραντσίσεκ Κοστσέφσκι, περ. 1860.
Αρχείο:Pan_Tadeusz_1882_(21148682)_(cropped).jpg|Εικονογράφηση από το Βιβλίο VII του *Κύριος Ταντέους*. Ο Γκερβάζι επιδικνύει το ξίφος που ονομάζεται *Scyzoryk* (*σουγιάς τσέπης*), του Μίχαου Ελβίρο Αντριόλι.
Αρχείο:KostrzewskiFranciszek.Polowanie.1886.jpg|*Κυνήγι*, Εικονογράφηση από το Βιβλίο IV.
Αρχείο:Maurycy_Trębacz_–_Koncert_Jankiela.jpg|*Συναυλία του Γιάνκιελ*, λάδι σε καμβά του Μαουρίτσι Τρέμπατς (1861–1941)


## Παραπομπές


## Εξωτερικοί σύνδεσμοι

* , μετάφραση του George Rapall Noyes, 1917. Τα 2 κείμενα διαθέσιμα στα  και Project Gutenburg
* *[http://leonardkress.com/Pan%20Tadeusz.pdf Pan Tadeusz or the Last Foray in Lithuania: a History of the Nobility in the Years 1811 and 1812 in Twelve Books of Verse]* μετάφραση του Leonard Kress
* *[https://web.archive.org/web/20070102223613/http://www.antoranz.net/BIBLIOTEKA/PT051225/PanTad-eng/PT-Start.htm Pan Tadeusz or The Last Foray in Lithuania: A Tale of the Gentry During 1811–1812]* μετάφραση του Marcel Weyland, 2004
* *[https://web.archive.org/web/20090509095537/http://esperanto.pl/page.php?tid=3000 Adam Mickiewicz. Sinjoro Tadeo, aŭ la lasta armita posedopreno en Litvo. Nobelara historio de la jaroj 1811 kaj 1812 en dekdu libroj verse esperanta.]*. *Pan Tadeusz* στα Εσπεράντο, μετάφραση του Αντόνι Γκραμπόφσκι

Κατηγορία:Έπη
Κατηγορία:Πολωνική λογοτεχνία
Κατηγορία:Άνταμ Μιτσκιέβιτς