Κατάσταση ανάγκης (δίκαιο)

Η **κατάσταση ανάγκης** (ή **κατάσταση ανάγκης που αίρει το άδικο**) είναι ένας από τους κλασικούς λόγους άρσης του αδίκου στο ποινικό δίκαιο. Στην ουσία της, πρόκειται για την νομική αναγνώριση ότι, σε εξαιρετικές περιστάσεις, ένα άτομο μπορεί να τελέσει μία πράξη που κανονικά θα ήταν αξιόποινη, προκειμένου να αποτρέψει μεγαλύτερο και άμεσο κίνδυνο για ένα σημαντικό έννομο αγαθό (π.χ. ζωή, σωματική ακεραιότητα, περιουσία). Δεν είναι «άδεια για εγκλήματα», αλλά η νομική αποδοχή ότι το δίκαιο προτιμά το μικρότερο κακό όταν δεν υπάρχει άλλη δυνατότητα αποφυγής του μεγαλύτερου. Δεν πρέπει να συγχέεται με τη νόμιμη άμυνα (Άρθρο 22 ΠΚ): η άμυνα αφορά επίθεση από άνθρωπο που είναι άδικη, ενώ η κατάσταση ανάγκης αφορά γενικότερο κίνδυνο (φυσικό φαινόμενο, ατύχημα, συμπεριφορά τρίτου κ.λπ.) και απαιτεί πάντα σύγκριση βλαβών (η ζημία που προκαλείται πρέπει να είναι σημαντικά μικρότερη από αυτήν που αποτρέπεται).

## Παγκόσμια νομική έννοια
Η κατάσταση ανάγκης αναγνωρίζεται σε σχεδόν όλα τα σύγχρονα ποινικά συστήματα ως δικαιολογητική αιτία (justification defense). Στα ηπειρωτικά συστήματα (Γερμανία, Γαλλία, Ιταλία κ.ά.) ονομάζεται *Notstand* ή *état de nécessité*, ενώ στο κοινοδίκαιο (Αγγλία, ΗΠΑ, Καναδάς) είναι η *necessity defense*. Η βασική ιδέα είναι η ίδια: όταν δεν υπάρχει άλλος τρόπος να σωθεί ένα υψηλότερης αξίας αγαθό, επιτρέπεται η θυσία ενός κατώτερου. Στο διεθνές δίκαιο (δίκαιο κρατικής ευθύνης), η κατάσταση ανάγκης κατοχυρώνεται στο Άρθρο 25 των Άρθρων της Διεθνούς Επιτροπής Δικαίου του ΟΗΕ για την Ευθύνη των Κρατών (2001): ένα κράτος μπορεί να επικαλεστεί την ανάγκη μόνο αν αυτή είναι ο μόνος τρόπος να προστατεύσει ένα ουσιαστικό συμφέρον και δεν θίγει ουσιαστικά συμφέροντα άλλου κράτους.

## Η κατάσταση ανάγκης στην ελληνική νομοθεσία
Στην Ελλάδα ρυθμίζεται **ρητά και αναλυτικά** στο **Άρθρο 25 του Ποινικού Κώδικα** (Ν. 4619/2019, όπως ισχύει):Πιο συγκεκριμένα:

# Δεν είναι άδικη η πράξη που τελεί κάποιος προς αποτροπή παρόντος και αναπότρεπτου με άλλα μέσα κινδύνου, ο οποίος απειλεί το πρόσωπο ή την περιουσία του ίδιου ή κάποιου άλλου χωρίς δική του υπαιτιότητα, αν η προσβολή που προκλήθηκε στον άλλο είναι σημαντικά κατώτερη κατά το είδος και τη σπουδαιότητα από την προσβολή που απειλήθηκε.
# Η προηγούμενη διάταξη δεν εφαρμόζεται σε όποιον έχει καθήκον να εκτεθεί στον απειλούμενο κίνδυνο.
# Η διάταξη του άρθρου 23 έχει αντίστοιχη εφαρμογή και στην περίπτωση αυτού του άρθρου.


## Οι βασικές προϋποθέσεις (πρέπει να συντρέχουν όλες)

# Παρών και αναπότρεπτος κίνδυνος Ο κίνδυνος πρέπει να είναι άμεσος (έχει ξεκινήσει ή επίκειται αμέσως) και να μην μπορεί να αποτραπεί με άλλο τρόπο (π.χ. δεν υπάρχει χρόνος να καλέσετε την Αστυνομία).
# Κίνδυνος χωρίς υπαιτιότητα του δράστη Ο κίνδυνος δεν πρέπει να έχει προκληθεί από δική του υπαιτιότητα.
# Σύγκριση βλαβών (αναλογικότητα) Η βλάβη που προκαλείται (π.χ. σπας το τζάμι του διπλανού για να σώσεις το παιδί που πνίγεται μέσα) πρέπει να είναι σημαντικά μικρότερη από τη βλάβη που αποτρέπεται. Αυτό είναι το κύριο στοιχείο που διαφοροποιεί την κατάσταση ανάγκης από την άμυνα.
# Απουσία ειδικού καθήκοντος Δεν ισχύει για πυροσβέστες, γιατρούς, αστυνομικούς κ.λπ. που έχουν νόμιμο καθήκον να εκτεθούν στον κίνδυνο.

## Όρια και υπέρβαση (Άρθρο 23 ΠΚ)
Ισχύει ακριβώς όπως και στην άμυνα:

* Αν υπερβείς τα όρια με πρόθεση → ελαττωμένη ποινή.
* Αν από αμέλεια → τιμωρείσαι για αμέλεια.
* Αν από φόβο ή ταραχή → πλήρης ατιμωρησία.

## Πρακτικά παραδείγματα

* Νόμιμη: Σε πυρκαγιά, σπας την πόρτα γείτονα για να βγάλεις έξω τα παιδιά του (η ζημιά στην πόρτα είναι πολύ μικρότερη από την απειλούμενη ζωή).
* Υπέρβαση: Μετά τη διάσωση, συνεχίζεις και παίρνεις και την τηλεόρασή του «γιατί κι εγώ κινδύνεψα».
* Μη νόμιμη: Κλέβεις φάρμακα από φαρμακείο «γιατί έχω πονοκέφαλο» (δεν υπάρχει παρών κίνδυνος ζωής).
Κατηγορία:Δίκαιο