Μεσσήνη

Η **Μεσσήνη** (ή **Νησί**) είναι πόλη χτισμένη στη δυτική όχθη του ποταμού Παμίσου, στο κάτω μέρoς της Μεσσηνιακής πεδιάδας, το Ομηρικό «Μάκαρ πεδίον» ή «Μακαρία», όπως λέγεται ακόμα και σήμερα. Είναι  έδρα ομώνυμου Δήμου (11.041 κατ.) και η πόλη, έγινε  η μούσα του λογοτέχνη Σωτήρη Πατατζή που την απαθανάτισε ως «Μεθυσμένη Πολιτεία» στο ομώνυμο μυθιστόρημα, το οποίο περιγράφει ένα μεγάλο μέρος από τη ζωή της πόλης στο Μεσοπόλεμο. Πιθανότατα είναι η τοποθεσία «Λίμναι» που αναφέρει ο περιηγητής Παυσανίας *«έστι δε εν τη μεσογαίω, κώμη Καλάμαι και Λίμναι χωρίον»* (Βιβλίο 4 , 31,3,1-2) Παρ΄ότι η λέξη «χωρίον» σημαίνει χώρο και όχι «χωριό» μάλλον πρέπει να θεωρήσουμε την αναφορά ως υποδηλούσα χώρο κατοικημένο. Παράλληλα η «κώμη Καλάμαι» είναι ίσως το σημερινό χωριό Καλάμι και όχι βέβαια η Καλαμάτα.
Ακόμα και σήμερα, μια συνοικία της αρχαιότερης Ενορίας της Μεσσήνης, αυτή του Αγίου Δημητρίου, ονομάζεται «Λιμοχώρι», πιθανώς εκ παραφθοράς του «Λιμνοχώρι» (αφού λιμός-πείνα δεν θα μπορούσε ποτέ να ενσκήψει στο πιο εύφορο σημείο της Μεσσηνίας, εκτός αυτού υπάρχει πρόσβαση σε ψάρια).
[μικρογραφία|[Σιδηροδρομικός Σταθμός Μεσσήνης.]]

## Ιστορική αναδρομή
### Βυζαντινή περίοδος
Κατά τον Δουκάκη («Μεσσηνιακά» 1906), η σημερινή πόλη αποικίσθηκε μετά το 400, όταν οι βάρβαρες ορδές του Αλάριχου κατέστρεψαν την Αρχαία Μεσσήνη, ενώ πρόσφυγες και άλλοι κατήλθαν νοτιότερα και ονόμασαν το πόλισμα Νέα Μεσσήνη ή απλώς Μεσσήνη. Φαίνεται ότι υπήρξε πρόοδος, αφού τότε υπήρξαν και Επίσκοποι Μεσσήνης που φέρονται να υπογράφουν σε διάφορες Συνόδους (747, 1147, 1317). Γύρω στα 1300 η επισκοπή Μεσσήνης μεταφέρθηκε στην Ανδρούσα, πατρίδα τότε του Πατριάρχη Αθανασίου και Αγίου πολιούχου της. Αργότερα, όταν η Ανδρούσα αποικίσθηκε σχεδόν αποκλειστικά από Τούρκους, η επισκοπή εγκαταστάθηκε ξανά στη Μεσσήνη, ενώ το όνομά της ξανά ως «Μεσσήνης» δόθηκε το 1833, όπου και διατηρήθηκε έως το 1844, έτος θανάτου του Επισκόπου Ιωσήφ Μεσσήνης. Η επισκοπή οριστικά καταργήθηκε το 1852 και η έδρα της μεταφέρθηκε στην Καλαμάτα. Τον Απρίλιο του 2007 μια αμμοβολή στην εξωτερική τοιχοποιία του Ι.Ν. των Τριών Ιεραρχών, έφερε στο φως αρχιτεκτονικά μέλη πρωτοχριστιανικού Ναού , αλλά και ορισμένα μέλη αρχαιοελληνικού οικοδομήματος, αφού στους τοίχους φαίνονται εντοιχισμένα 40 τεμάχια κιόνων, τα περισσότερα με λεία κυλινδρική επιφάνεια, αλλά και λίγα με τη χαρακτηριστική αρχαιοελληνική αυλάκωση δείχνοντας ότι η νεότερη πόλη της Μεσσήνης άρχισε την ιστορία της στους προχριστιανικούς χρόνους.

### Φραγκοκρατία
Κατά την αρχή της περιόδου της Φραγκοκρατίας στην Πελοπόννησο , οι Γάλλοι ιππότες βρέθηκαν μπροστά στο θέαμα της απέραντης κάλυψης της Μακαρίας από τα πλημμυρισμένα ύδατα του Παμίσου. Τότε έδωσαν και στην πόλη το προσωνύμιο *ille* (Νησί) και έκτοτε, επί 600 τουλάχιστον χρόνια, το προσωνύμιο αυτό απετέλεσε το μοναδικό όνομα της Μεσσήνης, πριν της ξαναδοθεί επίσημα το όνομα στα 1867. Λόγω του σύντομου και εύηχου της λέξεως, η επωνυμία «Νησί», διατηρείται μέχρι και των ημερών μας.
Ο Γάλλος βυζαντινολόγος A. Bon, καταγράφει τις ονομασίες *Nesi*, *Nisi*, *Nixi*, *L’ Ille*, *L’ Isle*. Αυτό ήταν και το όνομα της πόλης καθ’ όλη τη Βυζαντινή περίοδο σύμφωνα με τον Πετρίδη (Παρνασσός 1877, σελίδα 7). Το 1969 , ο Peter Topping (Συμμετοχή σε αποστολή του Πανεπιστημίου της Μινεσότα) αναφέρει:  
“Το "Νησί" ιδρύθηκε στη διάρκεια της Φραγκοκρατίας τον 13ο αιώνα, στην πεδιάδα του νότιου τμήματος του Παμίσου, στην άκρη μιας έκτασης που περιβάλλεται από τον Πάμισο και ένα μικρότερο ρέμα,(σ.σ. εννοεί τον «Αργιάκα» -Ρύακα)  γι’ αυτό πήρε  και το όνομα Νησί.”
Από την περίοδο της Φραγκοκρατίας, μοναδική φωτεινή μορφή προβάλλει η θρυλική φραγκορωμιά πριγκίπισσα Ισαβέλλα, γνωστότερη ως «πριγκηπέσα Ιζαμπώ», της οποίας ο ταραχώδης βίος έχει ζωντανέψει στο βιβλίο του Γιάννη Αναπλιώτη «Στα χρόνια της Κουγκέστας» καθώς και στο μυθιστόρημα του Άγγελου Τερζάκη «Πριγκηπέσσα Ιζαμπώ».
Τα πρώτα στοιχεία για τον πληθυσμό του Νησιού δίνει η απογραφή του «Γενικού Προβλεπτή» της Βενετίας Γκριμάνι το 1700.

### Τουρκοκρατία
Στα 1770 διαδραματίσθηκε στο Νησί (Μεσσήνη) μία από τις τελευταίες πράξεις της αποτυχημένης επανάστασης των Ορλωφικών. Σώμα 400 Μανιατών υπό τον Ιωάννη Μαυρομιχάλη (ή Σκυλογιάννη) έδωσε γενναία αλλά άνιση μάχη στο Ριζόμυλο, νότια της Μεσσήνης, προσπαθώντας να ανακόψει πολυπληθέστερο στρατό  Αλβανών, ερχόμενων από τη Μεθώνη. Μόλις 24 με τον αρχηγό τους επέζησαν από τη μάχη αυτή και, οχυρωμένοι σε σπίτια του Νησιού, συνέχισαν την απεγνωσμένη άμυνα. Στην μάχη εφονεύθη και ο Γεώργιος Φλέσσας, παππούς του Παπαφλέσσα. Κατά την επικρατέστερη εκδοχή, πιάστηκε ζωντανός ο Μαυρομιχάλης με το μικρό γιό του, οι μόνοι που επέζησαν από τη μάχη αυτή, ενώ το Νησί λεηλατήθηκε και καταστράφηκε από τους Αλβανούς. Έκτοτε, οι δύο αυτές μάχες θεωρούνται ως μια από τις ένδοξες σελίδες της ελληνικής ιστορίας.

Στα 1800 ιδρύεται στη Μεσσήνη αλληλοδιδακτικό σχολείο, στο οποίο δίδαξε ο σοφός κληρικός Καλλίνικος Καστόρχης. 

Στην Επανάσταση του 1821, οι κάτοικοι της Μεσσήνης συμμετείχαν μεταξύ των πρώτων. Υπήρξε εκεί κέντρο εκγύμνασης νεοσυλλέκτων, ενώ στη θέση του σημερινού προσφυγικού συνοικισμού βρισκόταν πεδίο βολής ή, όπως έλεγαν τότε, *έμπεδα*. Οι νεοσύλλεκτοι συντηρούνταν με έξοδα των κατοίκων επί τουλάχιστον ένα χρόνο και οι οικογένειες των Δαρειώτη και Καλαμαριώτη μετείχαν ενεργά στον αγώνα. Χαρακτηριστικό το Τσάμικο της εποχής: *Λουκά, Λουκά Νταρειώτη, Μήτσο Καλαμαριώτη*.

Στα 1825 ο Ιμπραήμ ισοπέδωσε τη Μεσσήνη κατακαίοντας τα πάντα.

### Νεότερα χρόνια
Μετά την απελευθέρωση έγινε ανακατάταξη του πληθυσμού. Κάποιες παλιές οικογένειες Μεσσηνιωτών σκόρπισαν σε άλλα μέρη, ενώ στη Μεσσήνη κατέφθασαν Αρκάδες, προερχόμενοι κυρίως από το Αρκουδόρεμα και το Γαρζενίκο (Ελάτη Αρκαδίας). Τότε εγκαταστάθηκε στη Μεσσήνη ο ήρωας της επανάστασης του Ρεθύμνου Γεώργιος Τσουδερός, του οποίου η οικογένεια μετά το θάνατό του (1859) επανεγκαταστάθηκε στην Κρήτη.

Τότε συνέβη ένα ασυνήθιστο, για τα σημερινά δεδομένα, περιστατικό. Συγκεκριμένα, χωρίστηκαν τα αρχεία από τη διοίκηση της Κυπαρισσίας (πρώτη πρωτεύουσα του νομού) και συστάθηκε διοίκηση της Κάτω Μεσσήνης, που ήταν και έδρα Επισκοπής. Οι Μεσσηνιώτες όμως, έχοντας κατά νου τις αρνητικές επιπτώσεις από την εγκατάσταση στρατού στα ταραγμένα χρόνια της επανάστασης, έκαναν διαδήλωση και αρνήθηκαν να δεχθούν την εγκατάσταση. Έτσι έγινε πρωτεύουσα του νομού η Καλαμάτα.

Τα χρόνια εκείνα είχε επισκεφθεί τη Μεσσήνη και ο Όθωνας, την πρώτη φορά το 1850  και τη δεύτερη το 1862, στο πλαίσιο πανελλαδικών περιοδειών του. Μάλιστα, κατά τη δεύτερη φορά, έμαθε ότι είχε γίνει επανάσταση και ζητούσαν την έξωσή του. Τότε έφυγε μέσω της Μπούκας για τον Πειραιά απ' όπου, μη καταφέρνοντας να αποβιβαστεί, έφυγε οριστικά από την Ελλάδα.

Στις 13-3-1844 πέθανε ο ήρωας του Αγώνα του 1821, επίσκοπος Μεσσήνης Ιωσήφ ο από Ανδρούσης και τάφηκε μπροστά στην Ωραία Πύλη του Ναού του Αγίου Ιωάννη, ενώ αργότερα το 1900 στήθηκε και η προτομή του, όπου πάνω της χαράχτηκαν οι στίχοι του Κωστή Παλαμά:

*Ιωσήφ Ανδρούσης ιερό της Εκκλησίας βλαστάρι<br>
*με το σταυρό, με το σπαθί και της θυσίας του Θεού τη χάρη.*<br>
*Για την Πατρίδα μαχητής και για το γένος*<br>*στην καλή γη του ελεύθερη, κοιμάται δοξασμένος.*</blockquote>

Μέχρι το 1852, την Επισκοπή Μεσσήνης διηύθυνε ο επίσκοπος [[Γεράσιμος Παγώνης]]. Αυτόν διαδέχτηκε ο [[Προκόπιος Γεωργιάδης]], μετέπειτα μητροπολίτης Αθηνών. Μετά απ' αυτόν ο ιεροκήρυκας [[Στέφανος Αργυριάδης]] ο οποίος κατηγορήθηκε «επί [[σιμωνία]]» από τους Μεσσηνιώτες. Τότε, ο Αργυριάδης αφόρισε όλη την πόλη και παραιτήθηκε. Τον διαδέχθηκε ο [[Πανάρετος Κωνσταντινίδης]] (συγγενής του Ιωσήφ Ανδρούση) επί των ημερών του οποίου η Επισκοπή μεταφέρθηκε στην Καλαμάτα. Στην «προφορική» του παράδοση ο λαός, λόγω της αμάθειάς του, εσφαλμένα απέδωσε τον αφορισμό της πόλης στον Ιωσήφ.

Γύρω στα 1865 δολοφονήθηκε στη Μεσσήνη -πιθανώς από Μανιάτες- ο Ολλανδός βιομήχανος Ζέγκερης, ο οποίος είχε ιδρύσει στα 1850 μεγάλη μεταξοβιομηχανία στο σημείο που είναι ακριβώς απέναντι από το παγοποιείο.

Γύρω στα 1896 υπηρετούσε στη Μεσσήνη και ο διαβόητος συνταγματάρχης του ιππικού [[Δημήτριος Μπαϊρακτάρης]], ο μετέπειτα διοικητής της αστυνομίας στην Αθήνα που κυνήγησε αλύπητα τους [[μάγκας (χαρακτήρας)|μάγκες]] στις τότε κακόφημες συνοικίες της [[Αθήνα|Αθήνας]] ([[Πλάκα]], [[Ψυρρή]] κ.λ.π.).

Το 1962 ανακαλύφθηκε στη Μεσσήνη πλήθος αρχαίων ευρημάτων.

=== Σήμερα ===
Τα τελευταία χρόνια η Μεσσήνη δείχνει να ανθίσταται στην πληθυσμιακή συρρίκνωση και παρουσιάζει σοβαρές προοπτικές ανάπτυξης εφ’ όσον ευοδωθούν ορισμένα στρατηγικής σημασίας έργα-«κλειδιά» . Πρόκειται για την υλοποίηση του σχεδίου πόλης στη Μπούκα, την κατασκευή του περιμετρικού δακτυλίου του Νομού, στο τμήμα Καλαμάτα - Μπούκα - Ριζόμυλος και τεσσάρων καθέτων αξόνων που θα καταστήσουν την ενδοχώρα της Μεσσήνης παράλια περιοχή. Ο Δήμος εξαγγέλλει σχεδιασμό για φυσιολατρική επισκεψιμότητα των οχθών του ποταμού Παμίσου (ποδηλατόδρομος)  γέφυρα ποδηλάτων και πεζών στον [[Άγιος Νικόλαος|Άγιο Νικόλαο]] που θα συνδέει Μεσσήνη με Καλαμάτα στις εκβολές του Παμίσου και ανάπλαση του έλους κουλτουκιού όπου θα είναι πλωτό συνδεδεμένο με τον Πάμισο και ύφορμο πλοιαρίων, όπου θα μπαίνουν είτε από εκβολές Παμίσου, είτε εκβολές Κουλτουκιού. Επίσης, από τον Ιανουάριο του 2019, έχει υπογραφεί η σύμβαση παραχώρησης έκτασης (ΣΔΙΤ) της "ΓΑΙΑ-ΟΣΕ" για κατασκευή κλειστού γυμναστηρίου και κολυμβητηρίου, συνολικής έκτασης 6 στρεμμάτων στην περιοχή του σιδηροδρομικού σταθμού.

== Αξιοθέατα-έθιμα ==
Στα αξιοσημείωτα της σύγχρονης Μεσσήνης περιλαμβάνεται το Πάρκο της, τα σιντριβάνια που χορεύουν με τη μουσική και η παραλία της Μεσσήνης Μπούκα, που έχει βραβευτεί με [[Γαλάζια Σημαία]]. Οι υπηρεσίες στους λουόμενους, όπως αθλητικές εγκαταστάσεις (γήπεδο ποδοσφαίρου, γήπεδα καλαθοσφαίρισης, παράλιας πετοσφαίρισης και αντισφαίρισης), νερό, [[μαρίνα]] και καθαρισμός της άμμου, παρέχονται δωρεάν από το [[Δήμος Μεσσήνης|Δήμο Μεσσήνης]]. 

Περίφημο είναι και το Μεσσηνιακό καρναβάλι, με τις φωτιές το βράδυ της Κυριακής των Απόκρεω, το κρέμασμα της «γριάς Συκούς» το πρωί της [[Καθαρά Δευτέρα|Καθαροδευτέρας]], το σατυρικό λόγο του καρνάβαλου το απόγευμα με την παρέλαση των αρμάτων και των καρναβαλιστών που δίνουν ένα μοναδικό τόνο, έχοντας κάνει πολύ γνωστό το καρναβάλι της Μεσσήνης. Τη Δευτέρα του Πάσχα γίνεται "[[σαϊτοπόλεμος]]" και στις 20 Σεπτεμβρίου διοργανώνεται το Μεσσηνιώτικο πανηγύρι, που διαρκεί 9 μέρες. Το πανηγύρι συνδυάζεται με την κάθοδο της Θαυματουργής εικόνας της Παναγίας από το καθολικό της [[Μονή Βουλκάνου Μεσσηνίας|Μονής του Βουλκάνου]] ([[Ιθώμη]]), που βρίσκεται κτισμένο παρά την Αρχαία Μεσσήνη. Η λιτανεία της εικόνας γίνεται επί 20 χιλιόμετρα καθ’ όλη τη διάρκεια της νύχτας, ενώ εγκαθίσταται στο μετόχι της μονής, το ναό της Ζωοδόχου Πηγής, που αποτελεί προσκύνημα για χιλιάδες ανθρώπων που συρρέουν από πολλά μέρη της Ελλάδας *(βλ. αναλυτικά "Το πανηγύρι της Μεσσήνης")*.

Στις αρχές Αυγούστου 2013 λειτούργησε ξανά το Θέατρο της Μεσσήνης, το οποίο αποκάλυψε ο αρχαιολόγος [[Πέτρος Θέμελης]]./08/2013_512645

=== Το πανηγύρι της Μεσσήνης ===
Τον 17ο αιώνα, φοβερή πανούκλα «θέριζε» τους κατοίκους της Μεσσήνης και της ευρύτερης περιοχής. Σύμφωνα με την παράδοση, το 1755 οι μοναχοί άκουσαν το αίτημα του λαού και η Αγία Εικόνα της Παναγίας της Bουλκανιώτισσας (ή οδηγήτριας), λιτάνευσε για πρώτη φορά. Από όποια περιοχή περνούσε, οι κάτοικοι λυτρώνονταν από την θανατηφόρο επιδημία.

Σε ανάμνηση αυτού του θαύματος κάθε 20η Σεπτεμβρίου η εικόνα κατεβαίνει στη Μεσσήνη από την Ιερά Μονή του Βουλκάνου και εγκαθίσταται στον Ι.Ν. Ζωοδόχου Πηγής για εννέα ημέρες. Κατά τη διάρκεια της παραμονής της Εικόνας στη Μεσσήνη παρατηρείται μεγάλη προσέλευση πιστών για να προσκυνήσουν την εικόνα της Παναγίας. Παράλληλα στους γύρω δρόμους από τον Ιερό Ναό πραγματοποιείται λαμπρή εμποροπανήγυρις (επισήμως ιδρύθηκε το 1839) όπου οι επισκέπτες πραγματοποιούν τις αγορές του στο μεγαλύτερο πανηγύρι στο νομό Μεσσηνίας.

Οι επισκέπτες δεν χάνουν την ευκαιρία να γευθούν παραδοσιακή γουρνοπούλα, αλλά και σουβλάκια, στον χώρο του πανηγυριού, αλλά και στην κεντρική πλατεία της πόλης.

Κατά την κάθοδο της Εικόνας της Παναγιάς Βουλκανιώτισσας πραγματοποιείται λιτανεία στους κεντρικούς δρόμους της Μεσσήνης, οι οποίοι είναι στρωμένοι με βασιλικό, μυρτιές και ροδοπέταλα. Χιλιάδες άνθρωποι οδοιπορούν συνοδεύοντας την Εικόνα, σε μία διαδρομή 20 χιλιομέτρων κατά τη διάρκεια της νύχτας.

Αρχικά, οι Μοναχοί κατέβαζαν την Εικόνα στα εννιάμερα της Παναγιάς (23 Αυγούστου). Αργότερα, όμως, καθορίστηκε να κατεβαίνει στα σαρανταήμερά της, ήτοι στις 20 Σεπτεμβρίου κάθε χρόνο.

Το πανηγύρι της Μεσσήνης είναι από τα ελάχιστα στην Ελλάδα που διαρκούν τόσες πολλές ημέρες και συμπεριλαμβάνουν και το εμπόριο!

==== Λίγα λόγια για την Παναγία τη Βουλκανιώτισσα ====
Η Εικόνα απεικονίζει την Παναγία να κρατάει τον Ιησού παιδί και φέρει την επιγραφή «Η οδηγήτρια η επονομαζόμενη τω όρει Βουλκάνω».

Εικάζεται ότι βρέθηκε κρεμασμένη σ’ ένα πουρνάρι, μαζί με ένα αναμμένο καντήλι. Μια άλλη θεωρεία αναφέρει πως κτήτοράς της ήταν ο αυτοκράτορας Ανδρόνικος Β’ ο Παλαιολόγος, ενώ -λέγεται- ότι είναι έργο του Ευαγγελιστή Λουκά.

* *Η επέκταση του λήμματος για την πόλη της Μεσσήνης, με εκτενέστερη αναφορά στο πανηγύρι της, πραγματοποιήθηκε μετά από ερευνητική εργασία των μαθητών της Στ' Τάξης των 1ου και 2ου Δημοτικών Σχολείων Μεσσήνης το σχολικό έτος 2022-23.*
*'Η Μεσσήνη ως γενέτειρα του εθίμου του εδέσματος της «ψητής γουρνοπούλας»*'

Ήδη, από την πρώτη Τουρκική κατοχή της Πελοποννήσου, οι Τούρκοι είχαν κτίσει στο βόρειο μέρος της Μεσσήνης, στην «Παλαιά Βρύση» το «Χαβούζι» και αργότερα του «Χόντζα» στα παλαιά σφαγεία στον δρόμο προς τη Μπούκα. Αυτά ήταν πέτρινες κατασκευές, για ομαδικό πλύσιμο ανθρώπων και ρούχων.Είναι γνωστό, ότι οι Τούρκοι, ανέκαθεν είχαν ροπή στην καθαριότητα (βλ. λουτρά χαμάμ). Κόντρα σε αυτό, ο ντόπιος Ελληνικός πληθυσμός, ανέπτυξε μια αμυντική στάση, σύμφωνα με την οποία επεδίωκε να ασχημίζει τα παιδιά του ώστε να μην μπαίνουν στο στόχαστρο των Τούρκων με τα φοβερά παιδομαζώματα που έκαναν. Πρώτο ήταν η αποφυγή κάθε σχέσης με την καθαριότητα. Αυτή την αμυντική αθλιότητα, την επιβεβαιώνουν οι περιηγητές Πάουβ και Σατωμπριάν, όταν αργότερα επεσκέφθησαν τον τόπο. Παράλληλα, είναι γνωστό, ότι οι Τούρκοι ως Μουσουλμάνοι, απέχουν του χοιρινού κρέατος μιας και το ζώο, θεωρείται θρησκευτικώς ως μιαρό (καταραμένο από τον Προφήτη Μωάμεθ!). Έτσι οι πονηροί Νησιώτες, κατάφεραν, ενώ ο τόπος τους είναι προνομιακός και εύφορος, στην διάρκεια των 300 ετών της Τουρκικής κατοχής, να μην κατοικήσουν Τούρκοι στην Μεσσήνη!Αυτό φυσικά επετεύχθη με την αθρόα εκτροφή χιλιάδων χοίρων, οι οποίοι κυκλοφορούσαν εντός της πόλεως ακωλύτως!

Φαίνεται, ότι αυτή η πολιτική των παμπόνηρων Νησιωτών, ήταν πολύ αποτελεσματική, αφού έφυγαν όλοι οι Τούρκοι από την Μεσσήνη και εγκατεστάθησαν στην Ανδρούσα, έτσι ώστε να εκτοπίσουν σχεδόν ολόκληρο τον Ελληνικό πληθυσμό από αυτήν, αφού η Ανδρούσα τότε είχε μόνο δύο Ελληνικές οικογένειες, παρ ότι ήτο και έδρα της Επισκοπής. Πρέπει να γίνει σαφές, ότι η Ανδρούσα, τότε ήτο ένα φτωχικό μέρος από άποψη παραγωγικότητας, γι αυτό και ο Ανδρούσης Ιωσήφ ήδη προ της επαναστάσεως του 1821 είχε εγκατασταθεί στην Μεσσήνη ακριβώς γι αυτόν τον λόγο όπως ο ίδιος αναφέρει σε χειρόγραφη επιστολή του. Η χοιροτροφία στην Μεσσήνη, απέκτησε παράδοση 300 ετών και περιορίσθη σημαντικά μόνο μετά το 1920.Μέχρι τότε οι χοίροι «ήσαν πολλαπλάσιοι των ανθρώπων» όπως αναφέρει ειρωνικά, ο Ιατρός Π. Κορύλλος στο οδοιπορικό του «Από Πατρών έως Καλάμας» το 1890. Αν σκεφθούμε ότι οι κάτοικοι Μεσσήνης ήταν 7.000 το 1890, μπορούμε να φανταστούμε πόσοι ήταν οι εκτρεφόμενοι χοίροι!

Το 1920, οι τελάληδες ειδοποιούν τον ντόπιο πληθυσμό: «Ειδοποιήσθε, από τον κ. Αστυνόμο, ότι από αύριο, απαγορεύεται να κυκλοφορούνε γουρούνια στο δρόμο, διότι οι χωροφύλακες θα τα σκοτώνουν και να μην έχετε παράπονοοοοοοοοο!.....» Πραγματικά, όταν την άλλη μέρα οι χωροφύλακες εύρισκαν στην πλατεία κάποιο ζώο να κάνει τον περίπατό του, το στρίμωχναν με… τέχνη και το τρυπούσαν με την μεγάλη ξιφολόγχη (σακαράκα) που έφεραν πάντα αναρτημένη στην λουρίδα τους.Από την άλλη, οι ιδιοκτήτες των… αλήτικων «δολοφονημένων» ζώων, δεν δυσανασχετούσαν και πολύ, αφού αμέσως τα έβαζαν στην λαμαρίνα και τα έψηναν μαζί με το δέρμα τους! Ακολούθως, τα έφερναν στην αγορά και η ζεστή γουρνοπούλα πουλιόταν αμέσως!Στο πανηγύρι όμως το ψήσιμο ήταν προγραμματισμένο είχε τεχνική ενώ η νοστιμιά του κρέατος είχε τα μυστικά της.

Ο Θεόδωρος Μ. Τσερπές αναφέρει, ότι αυτή η νοστιμιά, οφείλετο, μάλλον στο επισταμένο ψήσιμο, μέσα στον παραδοσιακό φούρνο, που εκλείετο με ζυμάρι, ενώ η γουρνοπούλα σιγοψηνόταν με κλιματόβεργες. Ίσως πάλι και η διατροφή των ζώων που ήταν με λιοκόκκια (η μάζα που μένει μετά την εξαγωγή του ελαιολάδου) να είναι μια άλλη συμπληρωματική εξήγηση. Σε κάθε περίπτωση λοιπόν αυτό το έθιμο, έχει καταγωγή την πόλη της Μεσσήνης, ένα έθιμο της Νότιας Πελοποννήσου που δημιουργήθηκε σε εύφορο τόπο, αφού ο τρόπος αυτός ψησίματος είναι «αντιοικονομικός» μιας και δεν γίνεται εκμετάλλευση του δέρματος για παπούτσια («γουρνοτσάρουχα») είτε του λίπους για λάδι στο τηγάνισμα, όπως γινόταν στα φτωχότερα ορεινά μέρη, όπου η πλήρης εκμετάλλευση του γουρουνιού ήταν μια εν τη πράξη ανακύκλωση των υπολειμμάτων τροφίμων της οικογενείας τα δε προϊόντα του (παστό, καβουρμάς, λουκάνικα) αλλά και τα παραπροϊόντα του (λίπος, δέρμα) βοηθούσαν αποφασιστικά στην επιβίωση των φτωχών οικογενειών.

Να υπογραμμίσουμε, ότι η ψητή γουρνοπούλα είναι ένα θαυμάσιο έδεσμα με λιγότερα μάλιστα λιπαρά από το μοσχαρίσιο κρέας, αν ο καταναλωτής αποβάλλει το εμφανές λίπος!

Αν μπορεί βεβαίως να αποστεί του πειρασμού, μπροστά στην τραγανή «γκόρτσα» και στα διάφορα «γλυκάδια» του ζώου, το οποίο ως και σήμερα ψήνεται σε φούρνους εξακολουθεί να είναι νοστιμότατο και προσφέρεται εν αφθονία, ζεστό και σχετικά φθηνό καθ’ όλη την διάρκεια της Πανηγύρεως της Μεσσήνης!

== Πληθυσμιακή εξέλιξη ==


== Προσωπικότητες ==
Προσωπικότητες από τη Μεσσήνη:
* [[Ιωάννης Αλευράς]]: Πρόεδρος της Βουλής των Ελλήνων (1981-1989), προσωρινός [[Πρόεδρος της Δημοκρατίας]] (1985), βουλευτής
* [[Τάκης Κατσουλίδης]]: χαράκτης - ζωγράφος
* [[Βασίλης Κρεμμυδάς]]: ιστορικός
* [[Φρίντα Λιάππα]]: σκηνοθέτιδα - ποιήτρια
* [[Ευάγγελος Μουτσόπουλος]]: ακαδημαϊκός
* [[Βασίλης Παναγιωτόπουλος]]: ιστορικός
* [[Σωτήρης Πατατζής]]: λογοτέχνης
* [[Μιχαήλ Στασινόπουλος]]: Πρόεδρος της Δημοκρατίας (1974-1975)
* [[Δέσποινα Στυλιανοπούλου]]: ηθοποιός
* [https://www.ypopsifios.gr/ypopsifios-dimarchos-xenos-maniatogiannis/ Ξενοφών (Ξένος) Μανιατογιάννης: Δήμαρχος Βριλησίων (2014- 2023)]
* [[Καραστάθης Αγαθοκλής]] του Ιωάννη: Αγωνιστής Βαλκανικών πολέμων και Μικρασιατικής Εκστρατείας.

== Δείτε επίσης ==
* [[Αρχαία Μεσσήνη]]

== Εξωτερικοί σύνδεσμοι ==
* [https://eleftheriaonline.gr/images/2/pdf/2024/i-zoi-sti-messini.pdf Ηλίας Ε. Μπιτσάνης - «Το Νησί (Μεσσήνη) και η ζωή του - Όταν οι φωτογραφίες αφηγούνται ιστορίες» - Καλαμάτα 2024] (eleftheriaonline.gr)
* [https://eleftheriaonline.gr/images/2/pdf/2024/nisiotiki-kremala-to-ethimo-kai-o-mythos.pdf Ηλίας Ε. Μπιτσάνης - «Νησιώτικη κρεμάλα, το έθιμο και ο μύθος» - Καλαμάτα 2024] (eleftheriaonline.gr)
* [https://www.oloimazi.gr/el/arthra/eimai-sti-messini-ti-mporo-na-kano-ti-mporo-na-do Είμαι στη Μεσσήνη. Τι μπορώ να κάνω, τι μπορώ να δω;;] (ΟΛΟΙ ΜΑΖΙ)
* [https://greece.terrabook.com/el/messinia/page/messini/ Μεσσήνη] (terrabook)

== Βιβλιογραφία ==
# [https://www.openbook.gr/istoria-tis-poleos-messinis/ Τσερπές Μ. Θεόδωρος: «Ιστορία της πόλεως Μεσσήνης»] Γ΄έκδοση ηλεκτρονική-διαδικτυακή (επιμέλεια Γ΄έκδοσης Γιάννης Π. Πλατάρος)
# [https://www.dropbox.com/s/2l08k2j2occr4vf/%CE%91%CF%81%CE%B8%CF%81%CE%BF%CE%B3%CF%81%CE%B1%CF%86%CE%AF%CE%B1%20%CE%B3%CE%B9%CE%B1%20%CF%84%CE%BF%CF%80%CE%B9%CE%BA%CE%AC%20%CE%9C%CE%B5%CF%83%CF%83%CE%AE%CE%BD%CE%B7%CF%82%20%CE%BA%CE%B1%CE%B9%20%CE%B3%CE%B5%CE%BD%CE%B9%CE%BA%CF%8C%CF%84%CE%B5%CF%81%CE%B1%20%CE%B5%CE%BA%CF%80%CE%B1%CE%B9%CE%B4%CE%B5%CF%85%CF%84%CE%B9%CE%BA%CE%AC%20%CE%B8%CE%AD%CE%BC%CE%B1%CF%84%CE%B1%20(%CE%93%20%CF%84%CF%8C%CE%BC%CE%BF%CF%82)%20-%20%CE%93%CE%B9%CE%AC%CE%BD%CE%BD%CE%B7%CF%82%20%CE%A0%CE%BB%CE%B1%CF%84%CE%AC%CF%81%CE%BF%CF%82.pdf?dl=1 Πλατάρος Π. Ιωάννης «77 συν μία Προτάσεις για την Μεσσήνη» , Μεσσήνη 1995]
# «Η Επαρχία Μεσσήνης, εις τον αγώνα της εθνικής μας Παλιγγενεσίας». Αφιέρωμα εις τα 150 χρόνια (1821-1971) , Μεσσήνη Δεκέμβριος 1970
# Αναπλιώτη Γιάννη-Βαγιακάκου Δικαίου  «Η Εν Ιθώμη Μονή του Βουλκάνου» Αθήναι 1965
# [https://www.scribd.com/doc/17563452 Πετρίδη Αθανασίου «Περί των Μεσαιωνικών εν Μεσσηνία Πόλεων, Ανδρούσης και Νησίου» , 1886-Παρνασσός]
# [https://www.scribd.com/doc/52444681 Αδαμαντίου Ιωαννίδη Αδαμάντιος «Αναμνήσεις από την Μεσσηνίαν» Παρνασός Τόμ. 17, Αρ. 2 & Τόμ. 16, Αρ. 11 (1894)]
# https://web.archive.org/web/20090325075424/http://www.emessinia.gr/
# [https://www.scribd.com/doc/37718399 Μονή Βουλκάνου, Εικόνα Παναγίας, Λιτανεία προς Μεσσήνη, Πανηγύρι Μεσσήνης, Ιστορία εθίμου γουρνοπούλας 2008]
# [https://2dim-messin.mes.sch.gr/2022/12/13/%ce%b5%cf%81%ce%b3%ce%b1%cf%83%ce%af%ce%b1-%ce%bc%ce%b1%ce%b8%ce%b7%cf%84%cf%8e%ce%bd-%cf%83%cf%84-1%ce%bf%cf%85-%ce%ba%ce%b1%ce%b9-2%ce%bf%cf%85-%ce%b4%ce%b7%ce%bc%ce%bf%cf%84%ce%b9%ce%ba%cf%8e/ Εργασία Μαθητών Στ’, 1ου και 2ου Δημοτικών Σχολείων Μεσσήνης για το πανηγύρι της πόλης. Σχολικό έτος 2022-2023.]
# [https://www.scribd.com/doc/237256891 Αρχαιολογικά ευρήματα στην λιθοδομή των Τριών Ιεραρχών Μεσσήνης]
# [https://beneas13.blogspot.com/2009/04/blog-post_29.html Το έθιμο της ψητής γουρνοπούλας]
# [https://www.scribd.com/presentation/17563853 Σύγχρονη Μεσσήνη. Ιστορία-Πολιτισμός]
# [https://www.scribd.com/doc/17585528 Διονυσίου] [https://www.scribd.com/doc/17585528 Πύρρου του Θετταλού 1777-1853 Ελλάδος Περιήγησης Μεσσηνιακά ΚΑΤΑΓΡΑΦΗ ΜΕΣΣΗΝΗΣ]
# [https://www.scribd.com/document/174474968 Ἀνέκδοτα χειρόγραφα τοῦ πρώτου Καταστίχου 834 τῆς Ἐπισκοπῆς Μεσσήνης υπό Ιωάννου Π Μπουγά]
# [https://www.scribd.com/doc/28544502 Μέρλας Χαράλαμπος Η πλέον χαρακτηριστική φυσιογνωμία της Μεσσήνης]
# [https://www.scribd.com/document/371539606 Ιστορία Καρναβαλιού Μεσσήνης Ηλία Μπιτσάνη]
# [https://www.scribd.com/doc/28035727 Επαγγελματίες Μεσσήνης έτους 1933]
# [https://www.scribd.com/document/248634177/ Ιστορικό Αρχειακό Υλικό Με 397 Αρχεία Για Την Μεσσήνη Και Την Περιοχή της]
# [https://www.scribd.com/document/174474968 Ἀνέκδοτα-χειρόγραφα-τοῦ-πρώτου-Καταστίχου-1834τῆς-Ἐπισκοπῆς-Μεσσήνης-υπό-Ιωάννου-Π-Μπουγά]
# [https://www.scribd.com/document/119589915 ΜΕΣΣΗΝΗ-ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΣ-ΔΑΣΚΑΛΑΚΗΣ (αρχ. ιωάν. Μπουγά)]
# [https://www.scribd.com/document/291201564 Οδωνυμικά-Μεσσήνης-Ηλία-Ε-Μπιτσάνη]
# [https://www.scribd.com/document/105148045 ΙΩΣΗΦ-ΜΕΣΣΗΝΗΣ-Διδακτορική-Διατριβή-υπό-Ιωάννου-Μπουγά-Η-πληρεστέρα-μελέτη-για-τον-Ιωσήφ]
# [https://www.scribd.com/document/149196496 Καταγραφή-επαγγελματιών-Μεσσήνης-1916-1917 (Αρχ. Πέτρος  Μπουκουβάλας)]
# [https://www.scribd.com/doc/102730075 Γιώργου Μαρκόπουλου ΕΒΔΟΜΗ ΣΥΜΦΩΝΙΑ]
# [https://www.youtube.com/watch?v=nYxJ6P7J46s Παραλίες Δήμου Μεσσήνης]
# [https://www.youtube.com/watch?v=4U-rnwsxVmk Η Μεσσήνη το 2011]
# [https://www.youtube.com/watch?v=wPvr3adVSM0 Μεθυσμένη Πολιτεία (Το τραγούδι)]
# [https://www.youtube.com/watch?v=81Ac4QUmuDk Ύμνος Γ.Π.Σ. Πάμισος Μεσσήνης]
# [https://www.facebook.com/download/305458939992900/%CE%95%CF%80%CE%B9%CE%B2%CE%B5%CE%B2%CE%B1%CE%AF%CF%89%CF%83%CE%B7%20%CE%A0%CE%B1%CE%BB%CE%B1%CE%BC%CE%AC%20%CE%B3%CE%B9%CE%B1%20%CE%99%CF%89%CF%83%CE%AE%CF%86%20%CE%9C%CE%B5%CF%83%CF%83%CE%AE%CE%BD%CE%B7%CF%82.pdf?av=1023323175&eav=AfYFh5ORmELxYHS5_GYybNGbMqBQ4yW8lRVgH9LowUGssg5lM-fPWd5PeL7SHghtYpU&paipv=0&ext=1749312421&hash=AcqgznE7WSexZe58jsQ&__cft__&#x5B;0&#x5D;=AZU7bXZnlu3lVaQK3nz_u0uWqjQHuIo8ULtxdDe4gnioD9KI5sk9DxkE55OOn6Xfd6wbrwv-bZvL7u3mV1Eg13uOJWWJlzu3enwawkr1mY7irYW0fNBc8k1_nPyJHAQGvBoHfLoc6rUPL1GFOAKCNS00krbsCD5FCRtly0lQmEuwXg&__tn__=H-R Ο ιστορικός κ. Βασίλης Παναγιωτόπουλος για το επίγραμμα στην προτομή του Ιωσήφ Ανδρούσης, από τον Κωστή Παλαμά]
# [https://www.scribd.com/doc/101567958 Κώστα-Θ-Θεοχάρη-Μαθητού-Η-Τάξεως-Γυμνασίου-Μεσσήνης-ΙΣΤΟΡΙΑ-ΤΗΣ-ΑΝΔΡΟΥΣΗΣ-Τύποις-Κουτέλα-Παπαδημητρόπουλου-Μεσσήνη]
# [https://www.scribd.com/doc/102389305 Απόσπασμα-για-τον-νυν-Δήμο-Μεσσήνης-από-Τουριστικό-οδηγό-Μεσσηνίας-Γιάννη-Αναπλιώτη-έτους-1970]
# [https://drive.google.com/file/d/1tc6VlIv0O7ZHQdlvks2o-r_TOg9zoF7r/view?usp=sharing Φωτογραφικό λεύκωμα Μεσσήνης 1910-1974]
# [https://www.youtube.com/watch?v=QInfmT9PDCs Το τραγούδι της Μεσσήνης] (βίντεο .mp4)- Κατέβασέ το:   [https://drive.google.com/file/d/1rIxrEWIgFo2CXi48ACcACu4YzoKduEYR/view?usp=sharing Εδώ σε  αρχείο .mp3]

== Πηγές ==
* *Η αρχική έκδοση αυτού του άρθρου προήλθε από κείμενο του κ. Γιάννη Π. Πλατάρου που δημοσιεύτηκε στην Βικιπαίδεια μετά από άδεια.''

## Παραπομπές


Κατηγορία:Κωμοπόλεις της περιφερειακής ενότητας Μεσσηνίας
Κατηγορία:Δήμος Μεσσήνης