Μπότα

[thumb|Πήλινα ομοιώματα από αρχαίες ελληνικές μπότες της πρώιμης [Γεωμετρική εποχή|Γεωμετρικής εποχής, που βρέθηκαν σε τάφο γυναίκας του 900 π.Χ. περίπου. Μουσείο αρχαίας Αγοράς, Αθήνα.]]
:* *Το λήμμα αυτό αναφέρεται στον τύπο υποδήματος. Για άλλες χρήσεις, δείτε [[Μπότα (αποσαφήνιση)]].*

Η **μπότα** είναι ένας τύπος υποδήματος (παπουτσιού) που καλύπτει τουλάχιστον *ολόκληρο* τον αστράγαλο και σε πολλές περιπτώσεις μέρος του ποδιού κάτω από το γόνατο, ενώ σε εξαιρέσεις καλύπτει και το γόνατο ή και τον μηρό. Είναι το περισσότερο «κλειστό» παπούτσι. Οι περισσότερες μπότες έχουν τακούνι που διακρίνεται εύκολα από την υπόλοιπη σόλα, ακόμα και αν τα δύο μέρη κατασκευάζονται ενιαία. Παραδοσιακά οι μπότες παράγονται από ζωικό δέρμα ή λάστιχο, ωστόσο στη σημερινή εποχή μπορεί να κατασκευάζονται και από διάφορα άλλα υλικά.

Οι μπότες φοριούνται είτε για προστασία, είτε για λόγους εμφανίσεως και μόδας. Ο προστατευτικός σκοπός περιλαμβάνει την προστασία του ποδιού από νερό, λάσπη, μολύνσεις, τσιμπήματα εντόμων, δαγκώματα φιδιών, ακραίες θερμοκρασίες, τραυματισμούς από βάδισμα μέσα σε αγκαθωτά φυτά, καυστικές χημικές ουσίες ή ιονίζουσα ακτινοβολία (ραδιενέργεια, υπεριώδες). Επίσης τη στήριξη του αστραγάλου (προστασία από στραμπουλήγματα), ιδίως σε περπάτημα σε ακανόνιστο έδαφος. Γενικότερα οι μπότες προστατεύουν το πόδι σε αντίξοες συνθήκες, π.χ. το κάτω μέρος στις αρβύλες είναι επίσης ιδιαιτέρως ενισχυμένο.

Σε κάποιες περιπτώσεις το να φορά κάποιος μπότες απαιτείται από κανονισμούς, όπως π.χ. σε περιπτώσεις εργατών σε εργοτάξια. Κάποτε αποτελούν μέρος της στολής εργασίας. Εκτός αυτού, οι μπότες συνιστώνται στους μοτοσικλετιστές. Τα υψηλά αθλητικά παπούτσια, όπως αυτά των καλαθοσφαιριστών, δεν θεωρούνται γενικώς μπότες, παρά το ότι καλύπτουν ολόκληρο τον αστράγαλο, κυρίως εξαιτίας της απουσίας διαχωριστικού του τακουνιού.

## Ιστορικά στοιχεία
[thumb|Μπότες από βόειο δέρμα που ανακαλύφθηκαν στο έδαφος του αρχαίου [Βασίλειο του Λουλάν|Βασιλείου του Λουλάν, στη σημερινή Επαρχία Σιντζιάνγκ της Κίνας. Εποχή κατασκευής: ύστερος 3ος αι. π.Χ. έως αρχές 1ου αιώνα μ.Χ..]]
Οι μπότες έχουν ιστορία περίπου τριών χιλιάδων ετών. Οι πρώτες αποτελούνταν από ξεχωριστά μέρη, συνήθως τρία (σόλα και δύο επανοδέρματα), είτε αυτόνομα είτε σε συρραφή, που φορούνταν μαζί ώστε να παρέχουν μεγαλύτερη προστασία στον αστράγαλο από όσο τα απλά κλειστά παπούτσια ή τα σανδάλια. Περί το 1000 π.Χ. αυτά τα μέρη άρχισαν να συνενώνονται με πιο μόνιμο τρόπο, ώστε να σχηματίσουν ένα ενιαίο υπόδημα που κάλυπτε το άκρο ποδός και το κάτω μέρος της γάμπας, αλλά κάποτε και μέχρι το γόνατο. Ένα είδος χαμηλών μποτών από μαλακό δέρμα φοριόταν από νομάδες της ανατολικής Ασίας και διαδόθηκαν στην Κίνα, την Ινδία και τη Ρωσία από τον 13ο έως τον 16ο αιώνα μέσω των Μογγόλων εισβολέων. Οι Ινουίτ και οι Αλεούτιοι της Αλάσκας ανέπτυξαν παραδοσιακές χειμερινές μπότες από δέρμα καριμπού ή φώκιας, με διακοσμητικές «πινελιές» από έντερα φώκιας, τρίχες σκύλου και άλλα. Οι ευρωπαϊκές μπότες του 17ου αιώνα από την άλλη, ήταν επηρεασμένες από τις στρατιωτικές χρήσεις, έχοντας χονδρές σόλες και δίπλωμα στο επάνω μέρος που αρχικώς σχεδιάσθηκε για να προστατεύει τα πόδια των στρατιωτών του ιππικού. Τον 18ο αιώνα οι υψηλές, μεχρι τον μηρό, μπότες που φορούσαν Γερμανοί στρατιώτες δανεικοί στη βρετανική κυβέρνηση οι οποίοι πολεμούσαν κατά των επαναστατών στην Αμερικανική Επανάσταση επηρέασαν την ανάπτυξη και τη μορφή των εμβληματικών μποτών των καουμπόιδων, δηλαδή των γελαδάρηδων της αμερικανικής Δύσης.

## Χρήσεις
### Πρακτικές χρήσεις
[thumb|Ζεύγος από μπότες ασφαλείας που ικανοποιούν το πρότυπο [Διεθνής Οργανισμός Τυποποίησης|ISO 20345:2004 (κριτήριο S3), σχεδιασμένες για εργάτες οικοδομών.]]
thumb|Μαύρες δερμάτινες γυναικείες μπότες με έκτυπη διακόσμηση
Μπότες σχεδιασμένες για περπάτημα σε νερά, χιόνι και λάσπη κατασκευάζονται συνήθως από ενιαία τεμάχια υδατοστεγούς υλικού (συνήθως καουτσούκ ή δέρμα), με ελάχιστες σφικτά ραμμένες ενώσεις  ώστε να αποτρέπεται η είσοδος νερού, χιονιού ή λάσπης από διάκενα ανάμεσα στα κορδόνια και τη «γλώσσα», που υπάρχουν σε άλλους τύπους υποδημάτων. Τέτοιες μπότες από καουτσούκ ονομάζονται γαλότσες και έχουν διάφορα ύψη του άνω μέρους. Οι ψηλότερες, τις οποίες φορούν ψαράδες με καλάμι που ψαρεύουν μέσα σε αβαθή νερά, εκτείνονται μέχρι το ισχίο. Τέτοιες μπότες μπορεί να έχουν και θερμική μόνωση. Υπάρχουν και άλλες μπότες που χαρακτηρίζονται «υδράντοχες» (αγγλ. *water resistant*), αλλά δεν είναι (συνήθως) υδατοστεγείς (*waterproof*), καθώς και μπότες από προηγμένα υλικά όπως το Gore-Tex.

Ειδικές μπότες έχουν κατασκευασθεί στις βιομηχανικές χώρες για να προστατεύουν το πόδι από το άκρο μέχρι το γόνατο εργατών χαλυβουργείων αν πατήσουν κατά λάθος μέσα σε λιωμένο μέταλλο, ενώ άλλες μπότες προστατεύουν από διάφορες καυστικές ή δηλητηριώδεις χημικές ουσίες, ή από κινδύνους σε εργοτάξια αναγειρόμενων οικοδομών. Ακόμα, υπάρχουν ειδικές μονωμένες ή φουσκωτές μπότες για προστασία από ακραίο ψύχος (π.χ. για χρήση στην Ανταρκτική). Πάντως οι περισσότερες μπότες εργασίας κατασκευάζονται μέχρι σήμερα από δέρμα, με χονδρές λαστιχένιες σόλες και αν χρειάζεται χαλύβδινα προστατευτικά πάνω από τα δάκτυλα. Μπότες από καουτσούκ συναντώνται συχνά σε χώρους εργασίας όπως στοές ορυχείων, αλλά σύμφωνα με έρευνες οι ίδιοι οι εργάτες προτιμούν τις μπότες με κορδόνια στην κνήμη, κυρίως επειδή προσφέρουν καλύτερη εφαρμογή και στήριξη.

Συνήθως οι μπότες φοριούνται με κάλτσες προκειμένου να αποτρέπονται ερεθισμοί και φουσκάλες, αλλά και για να απορροφούν τον ιδρώτα, να βελτιώνουν την εφαρμογή και τη σταθερότητα του ποδιού μέσα στην μπότα, καθώς και για πρόσθετη μόνωση από το κρύο.

Ειδικές μπότες έχουν σχεδιασθεί για πολλά διαφορετικά αθλήματα, ιδίως την ιππασία, τη χιονοδρομία (σκι), τη χιονοσανίδα, την παγοδρομία και για τον αθλητισμό σε υγρό περιβάλλον.

### Μόδα και φετιχισμός
[thumb|200px|Ζεύγος από «κλασικές» μαύρες δερμάτινες μπότες Doc Martens. Ενώ σχεδιάσθηκαν αρχικώς ως υποδήματα εργασίας ανθεκτικά σε πετρέλαιο, αλκαλικά χημικά και άλλες ουσίες, υιοθετήθηκαν ως αντικείμενο μόδας από τις [Υποκουλτούρα|υποκουλτούρες των σκίνχεντ και των πανκ.]]
Οι μπότες μπόβερ και οι αρβύλες υιοθετήθηκαν από τους σκίνχεντ και τους πανκ ως μέρος της συνηθισμένης χαρακτηριστικής ενδυμασίας τους. Μεταγενέστερα διείσδυσαν στην πιο «μέινστριμ» μόδα, ακόμα και ως γυναικεία υποδήματα. Ως μια πιο «τραχιά» επιλογή σε σχέση με υποδήματα για πιο επίσημες περιστάσεις, υπάρχουν «επίσημες μπότες» που μπορούν να φορεθούν σε αυτές. Μπότες μόδας για γυναίκες μπορεί να παρουσιάζουν όλες τις παραλλαγές των άλλων γυναικείων υποδημάτων μόδας: υψηλά τακούνια (ακόμα και λεπτά), πλατφόρμες, μυτερές άκρες, κλείσιμο με φερμουάρ και άλλα. Η δημοφιλία της μπότας ως υποδήματος μόδας υποχωρεί κατά καιρούς και επανέρχεται. Η τραγουδίστρια Νάνσι Σινάτρα τροφοδότησε την μόδα να φορούν οι γυναίκες μπότες από το 1966 και μετά με το τραγούδι της «These Boots Are Made for Walkin'». Καποιες μπότες διακοσμούνται με λωρίδες από δέρμα ή μικρές αλυσίδες. Υπάρχουν επίσης και μπότες-σανδάλια.

Οι μπότες έχουν καταστεί για μερικούς ανθρώπους αντικείμενα ερωτικής έλξεως και είναι πλέον συνηθισμένες στο BDSM (όπου προτιμώνται οι δερμάτινες, λαστιχένιες και πλαστικές μπότες από PVC). Υψηλές μπότες, από το γόνατο και πάνω, φορούνται από κάποια μοντέλα και ηθοποιούς του χώρου της πορνογραφίας. Από την άλλη, οι μπότες έχουν καταστεί αντικείμενα σεξουαλικού φετιχισμού, που είναι γνωστός ως «φετιχισμός μπότας» ή «φετιχισμός άκρου ποδός».

## Οι «καουμπόικες» μπότες
Οι «καουμπόικες» μπότες δημιουργήθηκαν ως είδος μπότας τον 19ο αιώνα στις πεδινές περιοχές και τις ερήμους των δυτικών ΗΠΑ, ωστόσο η έμπνευση για την εμφάνισή τους ανιχνεύεται στις μπότες των βακέρος που εισάχθηκαν από την Ισπανία στην αμερικανική ήπειρο ήδη από τον 17ο αιώνα, καθώς και στις υψηλές, μεχρι τον μηρό, μπότες που φορούσαν Γερμανοί στρατιώτες δανεικοί στη βρετανική κυβέρνηση οι οποίοι πολεμούσαν κατά των επαναστατών στην Αμερικανική Επανάσταση. Πράγματι, οι παραδοσιακές καουμπόικες μπότες είναι υψηλές και καλύπτουν τη γάμπα, ενώ έχουν τακούνια με κλίση προς το εσωτερικό μέρος, που βοηθούν στη στερέωση του ποδιού στον αναβολέα, ώστε να μη γλιστρά από αυτόν. Οι ραφές στο δερμάτινο εξωτερικό μέρος της μπότας εξυπηρετούν επίσης έναν σκοπό: να αποτρέπουν το δίπλωμα του στελέχους της μπότας.

Οι μπότες έγιναν πιο συνηθισμένες στις ΗΠΑ μετά τον Εμφύλιο Πόλεμο, όταν υπήρξε μια μετάβαση από τις στρατιωτικές στις καουμπόικες μπότες. Τον 20ό αιώνα οι μπότες πρoβλήθηκαν περαιτέρω από τις αμερικανικές κινηματογραφικές ταινίες του είδους γουέστερν. Το θέρος του 2022 οι καουμπόικες μπότες φάνηκε να έχουν μια πρωτοφανή απήχηση στη μόδα, καθώς στις 8 Αυγούστου 2022 σημειώθηκαν πάνω από 379,7 εκατομμύρια θεάσεις του χάσταγκ #CowboyBoots στο TikTok. Φοριούνται από πολλούς στους χώρους υπαίθριων φεστιβάλ όπως το Coachella, καθώς και από πολλές σελέμπριτι, π.χ. τις Ντούα Λίπα, Έμιλι Ραταϊκόφσκι και Μπέλα Χαντίντ. Παραλλαγές της κλασικής καουμπόικης μπότας πωλούνται σε πολλά καταστήματα «υψηλής μόδας».

## Η μπότα στον πολιτισμό
### Εραλδική
[thumb|185px|Ο θυρεός της κοινότητας [Αρές (Ζυρά)|Αρές στη Γαλλία απεικονίζει μια μπότα.]]
Οι μπότες χρησιμοποιούνται επί χιλιετίες από όσους ιππεύουν και επομένως και από τους ιππότες του Μεσαίωνα. Ως συνέπεια αυτού, έχουν χρησιμεύσει ως διακριτικά εμβλήματα στο κεντρικό μέρος («ασπίς») θυρεών και οικοσήμων στην εραλδική. Εξαιτίας αυτής της προελεύσεως, το είδος της μπότας που απεικονίζεται είναι συνήθως η μπότα ιππασίας. Σε κάποιες περιπτώσεις εμφανίζονται διακοσμημένες με σπιρούνια, που μπορεί να έχουν το ίδιο ή άλλο χρώμα με την μπότα ή το φόντο.

Μπότες εμφανίζονται επίσης σε θυρεούς συντεχνιών υποδηματοποιών και σε πινακίδες έξω από τα εργαστήριά τους.

### Αναφορές στον πολιτισμό και εκφράσεις
[155px|thumbnail|Γιγαντιαία μπότα στο Μουσείο υποδημάτων της [Μαρικίνα, στις Φιλιππίνες]]
* Μια μπότα που δεν μπορεί να φορεθεί πια είναι δυνατό να χρησιμεύσει στην κατασκευή ενός μουσικού οργάνου που είναι γνωστό ως μεντόθα ή μεντόσα (αγγλ. *monkey stick*)
* Η διεθνώς διαδεδομένη φράση «κάτω από τη μπότα του κατακτητή» ενδεχομένως έχει την προέλευσή της στη στρατιωτική μπότα (αρβύλα) με «χωνεμένα» καρφιά (αγγλ. *jackboot*) που περιελάμβανε η στολή του επίλεκτου σώματος *[[Sturmtruppen]]* ή *Stoßtruppen* του Γερμανικού Αυτοκρατορικού Στρατού κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, όσο και στη μεταγενέστερη στολή της ναζιστικής εποχής.
* Οι μαύρες μπότες, με την τοπική ονομασία *[[στιβάνι]]α*, αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της παραδοσιακής ανδρικής κρητικής φορεσιάς και στοιχείο υπερηφάνειας για τους Κρητικούς.
* Η Ιταλία και ειδικότερα η Ιταλική Χερσόνησος είναι πολύ γνωστές για το αντίστοιχο σχήμα μπότας που παρουσιάζουν στον χάρτη, ενώ αναφέρονται και από τους ίδιους τους Ιταλούς ως *lo Stivale* (= «η μπότα»).

## Δείτε επίσης
* Παπούτσια εργασίας

## Παραπομπές


Μποτα
Μποτα