Κόκκινη Βασιλική

Η **Κόκκινη Βασιλική** (τουρκικά: *Kızıl Avlu*), επίσης γνωστή ως **Κόκκινη Αίθουσα**, καθώς και ως **Κόκκινη Αυλή**, είναι μνημειακός ερειπωμένος ναός στην αρχαία πόλη της Περγάμου (σήμερα Μπέργκαμα) στη δυτική Τουρκία. Ο ναός χτίστηκε κατά τους Ρωμαϊκούς Χρόνους, πιθανότατα την εποχή του Αδριανού και πιθανώς κατόπιν εντολής του. Είναι μια από τις μεγαλύτερες ρωμαϊκές κατασκευές που σώζονται ακόμη στον αρχαίο ελληνικό κόσμο. Ο ναός πιστεύεται ότι χρησιμοποιήθηκε για τη λατρεία των Αιγυπτιακών θεών - συγκεκριμένα της Ίσιδας και / ή του Σεράπι, και ενδεχομένως και των Όσιρι, του Αρποκράτη και άλλων μικρότερων θεών, που μπορεί να λατρεύονταν στις δύο ροτόντες, και οι δύο σωζόμενες σχεδόν άθικτες, δίπλα στον κύριο ναό.

Αν και το ίδιο το κτίριο είναι τεράστιου μεγέθους, ήταν μόνο ένα μέρος ενός πολύ μεγαλύτερου ιερού συγκροτήματος, που περιβαλλόταν από ψηλά τείχη, που επισκιάζει ακόμη και τον κολοσσιαίο ναό του Δία στο Μπάαλμπεκ. Ολόκληρο το συγκρότημα χτίστηκε ακριβώς πάνω από τον ποταμό Σελινούς σε ένα αξιοσημείωτο επίτευγμα μηχανικής που περιλάμβανε την κατασκευή μιας τεράστιας γέφυρας πλάτους 196 μέτρων για να διοχετεύσει το ποτάμι μέσω δύο καναλιών κάτω από το ναό. Η γέφυρα της Περγάμου εξακολουθεί να στέκεται σήμερα, υποστηρίζοντας σύγχρονα κτίρια και ακόμη και κυκλοφορία οχημάτων. Μια σειρά από σήραγγες και θαλάμους βρίσκεται κάτω από τον κεντρικό ναό, συνδέοντάς τον με τις πλευρικές ροτόντες και δίνοντας ιδιωτική πρόσβαση σε διαφορετικές περιοχές του συγκροτήματος. Διάφορες αποχετεύσεις, κανάλια νερού και λεκάνες βρίσκονται μέσα, γύρω και κάτω από τον κύριο ναό και μπορεί να έχουν χρησιμοποιηθεί για συμβολική αναπαράσταση της πλημμύρας του Νείλου.

Ο ναός μετατράπηκε από τους Βυζαντινούς σε χριστιανική εκκλησία αφιερωμένη στον Άγιο Ιωάννη αλλά στη συνέχεια καταστράφηκε. Σήμερα τα ερείπια του κύριου ναού και μία από τις πλευρικές ροτόντες είναι επισκέψιμα, ενώ η άλλη πλευρά ροτόντα εξακολουθεί να χρησιμοποιείται ως μικρό τζαμί.

## Ιστορία
Η ημερομηνία κατασκευής του ναού δεν έχει καταγραφεί, αλλά από το ύφος των γλυπτών και των τεχνικών οικοδόμησης έχει προταθεί ως ημερομηνία το πρώτο μισό του δεύτερου αιώνα μ.Χ. Η χρήση κόκκινου τούβλου σε μαζική κλίμακα, μοναδική στη Μικρά Ασία, αλλά σχετικά συχνή στην Ιταλία εκείνη την εποχή, δείχνει ότι ο αρχιτέκτονας δεν ήταν ντόπιος. Το τεράστιο μέγεθος και η πλούσια κατασκευή του συγκροτήματος δείχνει έναν εξαιρετικά πλούσιο προστάτη, ο οποίος έστειλε έναν Ρωμαίο αρχιτέκτονα και εργάτες στην Πέργαμο για να χτίσει το ναό. Ο πιο πιθανός υποψήφιος είναι ο ίδιος ο αυτοκράτορας Αδριανός. Είναι γνωστό ότι ήταν ενθουσιώδης χορηγός των αιγυπτιακών θεών και έχτισε ναούς της Ίσιδας και του Σεράπι σε διάφορα μέρη του ρωμαϊκού κόσμου, συμπεριλαμβανομένης της δικής του έπαυλης στο Τίβολι.

Κάποια στιγμή κατά τη διάρκεια της χριστιανικής εποχής ο ναός καταστράφηκε από φωτιά. Δεν αποκαταστάθηκε, αλλά αναπτύχθηκε ξανά τον 5ο αιώνα μ.Χ. ως χριστιανική βασιλική, χτισμένη μέσα στο κέλυφος του κατεστραμμένου ναού. Οι στοές χτίστηκαν χωρίζοντας το εσωτερικό σε κεντρικό κλίτος και δύο πλευρικά κλίτη. Το ανατολικό τείχος κατεδαφίστηκε και αντικαταστάθηκε με ιερό. Το επίπεδο του δαπέδου ανυψώθηκε κατά περίπου 2 μέτρα, κρύβοντας το αρχικό ρωμαϊκό δάπεδο, αν και το προηγούμενο επίπεδο του δαπέδου έχει αποκατασταθεί από αρχαιολόγους. Η εκκλησία πιθανότατα καταστράφηκε από τις δυνάμεις του αραβικού στρατηγού Μασλαμά ιμπν Αμπντ αλ-Μαλίκ, ο οποίος πολιόρκησε και λεηλάτησε την πόλη το 716-717 κατά τη διάρκεια της αποτυχημένης προσπάθειάς του να κατακτήσει την Κωνσταντινούπολη. Η Πέργαμος έπεσε στα τουρκικά χέρια το 1336 και το κτίριο μετατράπηκε σε τζαμί.

Το συγκρότημα έχει διερευνηθεί και ανασκαφεί σε μια σειρά ανασκαφών από το Γερμανικό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο. Το 1906-1909 ο Π. Σβάρτσμαν ετοίμασε λεπτομερή σχέδια των ερειπίων κατά τη διάρκεια μιας γερμανικής ανασκαφής της ελληνιστικής πόλης. Ο ναός και τα *τέμενος* ανασκάφηκαν από τον Τέοντορ Βίγκαντ το 1927. Νέες αρχαιολογικές μελέτες πραγματοποιήθηκαν από το 2002 έως το 2005 υπό τον Α. Χόφμαν. Οι προσπάθειες αποκατάστασης συνεχίστηκαν επίσης, πρώτα τη δεκαετία του 1930 υπό τον O. Μπαγιατλί, διευθυντή του Μουσείου Περγάμου, και αργότερα στις δεκαετίες του 1950 και του 1960. Περαιτέρω εργασίες αποκατάστασης πραγματοποιήθηκαν στον κύριο ναό το 2006 και η νότια ροτόντα αποκαταστάθηκε μεταξύ 2006 και 2009.

## Περιγραφή
αριστερά|μικρογραφία|350x350εσ| Σχέδιο της "Κόκκινης Βασιλικής" και του γύρω συγκροτήματος
Ο ναός χτίστηκε στην κάτω πόλη της Περγάμου στους πρόποδες του λόφου στον οποίο στεκόταν η ακρόπολη της αρχαίας πόλης. Βρισκόταν στο ανατολικό άκρο αυτής όπου ήταν αρχικά ένας τεράστιος ιερός περίβολος ή *[[τέμενος]]*, μήκους 270&nbsp;και πλάτους 100&nbsp;μέτρων, που περιβαλλόταν από πέτρινους τοίχους που ύψους τουλάχιστον 13 μέτρων. Το μεγαλύτερο τμήμα του *τεμένους* καταστράφηκε και χτίστηκε πριν από πολύ καιρό, αλλά σημαντικά τμηματα των τειχών παραμένουν σε ύψος 13&nbsp;σήμερα. Η κύρια είσοδος βρισκόταν στη δυτική πλευρά του *τεμένους* μέσω μιας κολοσσιαίας μαρμάρινης πύλης. Μικρότερες πύλες βρίσκονταν στην ίδια πλευρά, βόρεια και νότια της κύριας πύλης. Από εκεί, οι επισκέπτες περπατούσαν περίπου 200 μέτρα σε ένα τεράστιο *προπύλαιο* (ή μνημειακή πύλη) μπροστά από τον ναό, υποστηριζόμενη από μια σειρά κιόνων ύψους 14 μέτρων.

Το *τέμενος* χτίστηκε στην κορυφή του ποταμού Σελινούντα, πιθανώς επειδή το άτομο που ανέθεσε το συγκρότημα ήθελε να βρίσκεται στο κέντρο της πόλης και όχι σε μια απομακρυσμένη περιοχή. Καθώς η πόλη είχε ήδη χτιστεί σε μεγάλο βαθμό, η κοίτη του ποταμού προσέφερε μια κατά τα άλλα αχρησιμοποίητη τοποθεσία για το συγκρότημα του ναού και μείωσε τον αριθμό των ιδιοκτησιών που θα έπρεπε να κατεδαφιστούν για να μπορέσουν να το κάνουν. Ο ποταμός διοχετεύθηκε σε δύο σήραγγες που διέρχονται διαγώνια σε μήκους περίπου 150 μέτρων, βορειοδυτικά προς νοτιοανατολικά, κάτω από τα *τέμενος* και τον ναό. Αυτή η κατασκευή, η γέφυρα της Περγάμου, εξακολουθεί να στέκεται σήμερα και συνεχίζει να παροχετεύει τον ποταμό κάτω από το συγκρότημα.

### Ο ναός
δεξιά|μικρογραφία| Άποψη του ναού από τα βόρεια, όπου φαίνεται επίσης η βόρεια ροτόντα. Η οροφή της νότιας ροτόντας μπορεί να φανεί στην άλλη πλευρά.
δεξιά|μικρογραφία| Το εσωτερικό του ναού, που δείχνει το βάθρο και ''(αριστερά)'' τη βάση του λατρευτικού αγάλματος. Μικρότερα αγάλματα των θεών θα βρίσκονταν στις πλευρικές εσοχές.
Ο ναός έχει μέγεθος μήκος 60 μέτρα από ανατολικά προς δυτικά και πλάτος 26 μέτρα από βορρά προς νότο. Τα τείχη του σώζονται ακόμη και σε ύψος 19 μέτρων, αν και η στέγη και ο ανατολικός τοίχος του δεν υπάρχουν πια και μεγάλο μέρος του αρχικού εσωτερικού καταστράφηκε όταν μετατράπηκε σε χριστιανική βασιλική. Το κτίριο ήταν αρχικά μια τεράστια αίθουσα, και όχι μια βασιλική, καλυμμένη από ξύλινη στέγη που δεν είχε εσωτερική υποστήριξη ή κιονοστοιχία. Τα τείχη του ήταν χτισμένα εξ ολοκλήρου από κόκκινα τούβλα που έδωσαν στο κτίριο το σύγχρονό του όνομα. Ήταν καλυμμένα με μάρμαρο σε διάφορα χρώματα, αν και αυτό έχει εξαφανιστεί εντελώς. Μερικά σημαντικά δομικά μέρη κατασκευάστηκαν επίσης από μάρμαρο.

Φαίνεται ότι υπήρχαν παράθυρα μόνο στο δυτικό μισό του κύριου ναού, πράγμα που σημαίνει ότι το ανατολικό μισό δεν είχε φυσικό φως (εκτός αν υπήρχαν παράθυρα στον ανατολικό τοίχο, που δεν σώζεται πλέον). Η είσοδος στο κτίριο γινόταν από τα δυτικά μέσω μιας τεράστιας πόρτας διαστάσεων άνω των 7 μέτρων πλάτους τουλάχιστον 14 μέτρων ύψους. Το υπέρθυρο είναι ακόμη στη θέση του και κατασκευάστηκε από ένα κομμάτι μαρμάρου που ζυγίζει πάνω από 30 τόνους. Φαίνεται, ωστόσο, ότι η πόρτα διατηρήθηκε ανοιχτή συνεχώς, καθώς δεν υπάρχουν ίχνη από τους κυλίνδρους που θα ήταν απαραίτητες για να ανοιγοκλείνει. Μπροστά από την πόρτα βρισκόταν μια σιδερένια σχάρα, η οποία πιθανώς είχε ένα άνοιγμα για να επιτρέψει την πρόσβαση στο εσωτερικό του ναού.

Συνολικά δώδεκα τοξωτές κόγχες είναι ενσωματωμένες στα τοιχώματα του δυτικού άκρου του ναού, πέντε στο βόρειο και πέντε στο νότιο τείχος και άλλα δύο δίπλα την πόρτα στο δυτικό τοίχο. Έχουν 2,55 μέτρα πλάτος και 6 μέτρα ύψος και κατά πάσα πιθανότητα στέγαζαν αγάλματα θεοτήτων - ίσως οι δώδεκα θεοί του ζωδιακού κύκλου. Στο μυθιστόρημά του *Μεταμορφώσεις*, ο Ρωμαίος συγγραφέας Απουλήιος περιέγραψε μια επίσκεψη στο ναό στην οποία ο πρωταγωνιστής του «είδε τους εσωτερικούς και τους ουράνιους θεούς, μπροστά στους οποίους στάθηκα και λάτρεψα». Κοντά στο κέντρο της αίθουσας βρίσκεται μια ρηχή λεκάνη, βάθους 22 εκατοστών και 5,2 μέτρων μήκος, στην οποία στέκονταν τρεις ορθογώνιες δεξαμενές, τοποθετημένες παράλληλες μεταξύ τους. Δεν είχε σωλήνα εισροής ή αποστράγγισης. Τα ανατολικά και δυτικά μισά της αίθουσας χωρίζονται από ένα κανάλι νερού με επένδυση από αλάβαστρο, πλάτους 1,4 μέτρων και βάθους 1,37 μέτρων, που εκτεινόταν σε όλο το πλάτος του ναού. Αυτό είχε ουσιαστικό σημείο εισροής ή εξόδου, ύψους ενός μέτρου και πλάτους 45 εκατοστών, που εξέρρεε κάπου δυτικά προς την κατεύθυνση του ποταμού. Το δάπεδο του ναού κατασκευάστηκε από πλάκες από μάρμαρο και γρανίτη που μεταφέρθηκαν ακόμη και από την Αίγυπτο.

Το ανατολικό άκρο της αίθουσας θα ήταν κλειστό για το κοινό και θα είχε πρόσβαση μόνο από τους ιερείς του ναού και τους συνοδούς τους. Στέγαζε το λατρευτικό άγαλμα, το οποίο βρισκόταν σε μια βάση που βρισκόταν με τη σειρά του σε ένα βάθρο που υψωνόταν 1,5 μέτρο πάνω από το δάπεδο του ναού. Το άγαλμα είχε ύψος τουλάχιστον 10 μέτρα, πλησιάζοντας το μέγεθος αυτό του μεγάλου αγάλματος του Δία στην Ολυμπία, ένα από τα επτά θαύματα του αρχαίου κόσμου. Μια τρύπα εισόδου στη βάση υποδηλώνει ότι οι ιερείς μπορούσαν να σκαρφαλώσουν μέσα στο σώμα του αγάλματος, ίσως για να το κάνουν να «μιλήσει» κατά τη διάρκεια τελετών.

Στο άκρο του ναού υπήρχαν δύο τεράστιοι πύργοι, προβάλλοντας κάποια απόσταση από το ανατολικό τείχος του *τεμένους*. Ο αρχικός τοίχος δεν υπάρχει πια, αλλά από τα θεμέλια φαίνεται ότι θα ήταν σε σχήμα ανεστραμμένου ημικυκλίου. Κατά τη διάρκεια της χριστιανικής εποχής κατεδαφίστηκε και αντικαταστάθηκε με ένα αψιδωτο τείχος.

### Αυλή και ροτόντα
δεξιά|μικρογραφία| Η νότια ροτόντα και ένα σωζόμενο τμήμα του νότιου τείχους του ''τεμένους''. Οι τρύπες για τις δοκούς της στέγης της στοάς μπορούν να φανούν στον τοίχο.
Δύο ρότονες με θόλους στέκονται και στις δύο πλευρές του κυρίως ναού. Αν και έχει αφαιρεθεί η αρχική τους επένδυση από μάρμαρο, εξακολουθούν να είναι ουσιαστικά ανέπαφες. Η καθεμιά έχει ύψος 18 μέτρα. διάμετρο 12 μέτρα και πόρτες ύψους 11,5 μέτρων. Ένα φωτιστικό άνοιγμα (οπαίον) είχε αρχικά πλάτος 3,7 μέτρα. Οι δύο ροτόντες είχαν διαφορετικές μοίρες στη σύγχρονη εποχή. Η νότια πλευρά, η οποία αποτελεί μέρος του αρχαιολογικού χώρου της Κόκκινης Βασιλικής και είναι ανοιχτή για τους επισκέπτες, επαναχρησιμοποιήθηκε και τροποποιήθηκε την Οθωμανική περίοδο και τον 19ο αιώνα έγινε το μηχανοστάσιο ενός εργοστασίου ελαιολάδου. Οι εσωτερικοί του τοίχοι εξακολουθούν να καλύπτονται με μαύρη αιθάλη από τον καπνό που έβγαινε από τα μηχανήματα. Η βόρεια ροτόντα χρησιμοποιείται σήμερα ως τζαμί.

Οι δύο ροτόντες βρισκόταν μέσα σε αυλές στα βόρεια και νότια του κύριου ναού. Περικυκλώνονταν από όλες τις πλευρές από στοές πλάτους 5 μέτρων, που υποστηριζόταν στην ανατολική πλευρά από άτλαντες και καρυάτιδες αποτελούμενη κάθε μία από δύο στοιχεία που στέκονταν πλάτη με πλάτη και στήριζαν τη στοά της στέγης. Οι μορφές προορίζονταν σαφώς να αντιπροσωπεύουν Αιγύπτιους, καθώς απεικονίζονται φορώντας αιγυπτιακό καπέλα.

Ένα ζευγάρι λεκάνες νερού βρίσκονται μπροστά από κάθε ροτόντα, με διαστάσεις 11,5 μέτρα μήκος, 2,5 μέτρα πλάτος και 85 εκατοστά βάθος. Αυτές οι λεκάνες η κάθε μία είχαν μια μικρότερη στρογγυλή λεκάνη διαμέτρου 1,75 μέτρων σε κάθε άκρο.

### Υπόγειο
Ένα υπόγειο συγκρότημα βρίσκεται κάτω από το ναό και τις ροτόντες. Σπειροειδείς ράμπες οδηγούν προς τα κάτω από τις ροτόντες και συνδέονται με ένα πέρασμα Βορρά-Νότου που συνδέει και τα τρία κτίρια. Οι διάδρομοι διακλάδωσης οδηγούν σε δευτερεύουσες εισόδους στο τέμενος και σε αρκετούς υπόγειους θαλάμους με κίονες - δύο στη νότια πλευρά έχουν ανασκαφεί και υποτίθεται ότι υπάρχει αντίστοιχο ζεύγος θαλάμων κάτω από το τζαμί / ροτόντα στη βόρεια πλευρά. Οι διάδρομοι προσέφεραν πρόσβαση στην κρυφή είσοδο του ιερού αγάλματος και επίσης στα πλευρικά τοιχώματα του ναού, που συνδέεται με φρεάτια που συνδέονται με την οροφή του ναού.

Οι σήραγγες έχουν ύψος 2 μέτρα και πλάτος μεταξύ 0,45 με 1,4 μέτρα  πλάτος. Φαίνεται ότι ήταν γενικά χωρίς διακόσμηση, αλλά ορισμένα κομμάτια από χρωματιστό γύψο αναφέρονται ότι είναι ορατά σε μια περιοχή - ίσως το κατάλοιπο κάποιου είδους διακόσμησης. Οι θάλαμοι με τους οποίους συνδέονται είναι σημαντικές δομές. Δύο είναι ορθογώνια δωμάτια και στις δύο πλευρές του κύριου ναού, διαστάσεων 9 επί 15 μέτρα και ύψος 4 μέτρων υποστηριζόμενα από κολώνες διατεταγμένες σε σχέδιο 3 x 3. Τα άλλα δύο, που βρίσκονται στην άκρη κάθε ροτόντας, είναι σημαντικά μεγαλύτερα. έχουν διαστάσεις 13 επί 15 μέτρα και σχέδιο στηλών 4 x 4. Οι δύο ανεσκαμμένοι θάλαμοι δίπλα στη νότια ροτόντα χρησιμοποιούνται σήμερα ως αποθηκευτικός χώρος για τον αρχαιολογικό χώρο.

## Χρήση και σκοπός
δεξιά|μικρογραφία| Ατλαντίδα που φοράει αιγυπτιακή κόμμωση - μια ένδειξη της φύσης των θεών που λατρεύονταν στο ναό
Ο ναός σίγουρα χρησιμοποιήθηκε για να λατρέψει Αιγύπτιους θεούς, όπως δείχνει η παρουσία αιγυπτιακών ατλαντιδίων. Ποιοι συγκεκριμένοι θεοί λατρεύονταν, ωστόσο, είναι ασαφές. Μια επιγραφή που αναφέρεται στον ναό αναφέρει « Σέραπις, Ίσις, Αρποκράτη,  Όσιρις, Άπις, ο Ήλιος σε ένα άλογο... Άρη και Διόσκουροι». Μια άλλη επιγραφή αναφέρει τον Σέραπι, και μια μικρή κεφαλή από τερακότα της Ίσιδας ανακαλύφθηκε στην περιοχή του *τεμένους*. Ένας από τους παπύρους της Οξυρρύγχου από την Αίγυπτο αναφέρεται στην Ίσιδα ως η *ὲν Περγάμῳ δεσπότις* ("αυτή που κυβερνά στην Πέργαμο"). Ο ναός μπορεί κάλλιστα να ήταν αφιερωμένος στην Ίσιδα, αν και ορισμένοι ιστορικοί το ερμήνευσαν ως Σεράπειο (ναός του Σέραπι). Οι δύο ροτόντες μπορεί να είχαν χρησιμοποιηθεί για τη λατρεία του Ώρου και του Ανούβη.

Η διάταξη του ναού παρέχει περισσότερες ενδείξεις για το πώς χρησιμοποιήθηκε. Σε αντίθεση με τους ελληνικούς ναούς, όπου ολόκληρο το κτίριο θεωρείται το σπίτι της θεότητας, ο θεός που λάτρευε στην «Κόκκινη Βασιλική» περιοριζόταν στο ανατολικό μισό του ναού. Παρόμοια διάταξη βρίσκονται σε άλλους ναούς της Ίσιδος και του Σεράπι αλλού στη Μικρά Ασία και την Ελλάδα. Το *τέμενος* είναι ένα τεράστια διευρυμένο ισοδύναμο περιβλήματος που βρίσκεται αλλού σε ελληνικά ιερά μυστηρίου, όπως εκείνο όπως στην Ελευσίνα στην Ελλάδα, όπου λάμβαναν κάθε χώρα τα Ελευσίνια Μυστήρια. Ο σκοπός των ψηλών τειχών του ήταν να εμποδίσει τους ξένους να παρακολουθήσουν τελετές που πραγματοποιήθηκαν εντός του *τεμένους* και του περίβολου του ναού, διατηρώντας έτσι το μυστήριο των τελετών.

Το νερό φαίνεται να ήταν το κεντρικό θέμα των τελετών που πραγματοποιήθηκαν στο ναό, κρίνοντας από τον αριθμό των χαρακτηριστικών του νερού (λεκάνες, γούρνες και ούτω καθεξής) στο συγκρότημα. Οι λεκάνες έξω από τον ναό μπορεί να ήταν καθαρά διακοσμητικές, αλλά εκείνες στο εσωτερικό φαίνεται να προορίζονται για χρήση σε τελετές. Αυτά μπορεί να περιλαμβάνουν τελετουργίες καθαρισμού - ψεκασμό των πιστών με νερό - και πιθανώς επίσης μια τελετουργική αναπαράσταση της πλημμύρας του Νείλου. Ο Ρόμπερτ Α. Γουάιλντ υποστήριξε ότι η βαθιά λεκάνη που χωρίζει τον ναό στα ανατολικά και δυτικά του μισά μπορεί να έχει σχεδιαστεί για να μεταφέρει πλημμυρικό ή βρόχινο νερό στο ναό κατά τις περιόδους βροχής το χειμώνα. Η λεκάνη χρησίμευσε επίσης για να διαχωρίσει το δημόσιο δυτικό μισό του ναού από το ιερό ανατολικό μισό. Οι μύστες μπορεί να έχουν περνούσαν από τα υπόγεια περάσματα προς την λατρευτική περιοχή, όπου θα παρουσιάζονταν στους προσκυνητές που γέμιζαν το δυτικό άκρο του ναού. Κάτι τέτοιας φύσης υπαινίσσεται από τον Απουλήιο στις *Μεταμορφώσεις* : «Εκεί, στη μέση αυτού του ιερού ναού πριν από την εικόνα της θεάς, έπρεπε να σταθώ πάνω σε έναν ξύλινο άμβωνα».

## Παραπομπές

## Βιβλιογραφία

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Κατηγορία:Πέργαμος
Κατηγορία:Κατεδαφισμένα κτίρια και κατασκευές στην Τουρκία
Κατηγορία:Ρωμαϊκοί αρχαιολογικοί τόποι στην Τουρκία
Κατηγορία:Ναοί