Ιστορία του Ιράκ

μικρογραφία|Σύγχρονος χάρτης του Ιράκ.
[μικρογραφία|Ένα ανακατασκευασμένο τμήμα των ερειπίων της [Βαβυλώνα|Βαβυλώνας, πόλης της αρχαίας Μεσοποταμίας.]]
μικρογραφία|350x350εσ|Η Μεσοποταμία το 1200 π.Χ.
Η **ιστορία του Ιράκ** χαρακτηρίζεται από αρχαίους πολιτισμούς, με την περιοχή να είναι γνωστή ως Μεσοποταμία ή το «λίκνο του πολιτισμού», όπου οι Σουμέριοι, οι Βαβυλώνιοι και οι Ασσύριοι ανέπτυξαν γραφή, δίκαιο και σύνθετες κοινωνίες. Μετά από περιόδους περσικής, ελληνικής, παρθικής, ρωμαϊκής και σασσανιδικής κυριαρχίας, η περιοχή κατακτήθηκε από αραβικές δυνάμεις τον 7ο αιώνα και η Βαγδάτη έγινε το κέντρο του ισλαμικού κόσμου. Η Οθωμανική Αυτοκρατορία διαδέχτηκε τους Άραβες, μέχρι που οι Βρετανοί ανέλαβαν τον έλεγχο μετά τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο, μέχρι την ανεξαρτησία του Ιράκ το 1932, αλλά με παρατεταμένη βρετανική επιρροή. Η σύγχρονη ιστορία περιλαμβάνει τη διακυβέρνηση του Σαντάμ Χουσεΐν, τον πόλεμο Ιράν-Ιράκ, τον πόλεμο του Κόλπου και την εισβολή των ΗΠΑ το 2003 που ανέτρεψε τον Χουσεΐν.

## Αρχαία Μεσοποταμία
Η ιστορία του Ιράκ συμπίπτει σε μεγάλο βαθμό με την αρχαία Μεσοποταμία, όπου αναδύθηκαν μερικές από τις πρώτες και πιο επιδραστικές αστικές κοινωνίες. Αυτή η περιοχή, η εύφορη πεδιάδα ανάμεσα στους ποταμούς Τίγρη και Ευφράτη, φιλοξένησε διαδοχικά ισχυρές αυτοκρατορίες και ανέδειξε σημαντική ανθρώπινη πρόοδο.

Η ιστορία χωρίζεται σε διάφορες περιόδους που κυριαρχούνται από διαφορετικούς πολιτισμούς που άνθισαν και κατέρρευσαν στην περιοχή:

**Σουμέριοι** (περ. 5000–2340 π.Χ.): Ο αρχαιότερος γνωστός πολιτισμός, οι Σουμέριοι ανέπτυξαν τις πρώτες πόλεις στον κόσμο (όπως η Ουρούκ, η Ουρ και η Εριντού), μνημειώδη αρχιτεκτονική (ζιγκουράτ), πολύπλοκες κυβερνητικές γραφειοκρατίες και το αρχαιότερο γνωστό σύστημα γραφής (σφηνοειδής γραφή). Εφηύραν επίσης τον τροχό και ένα εξηνταδικό (με βάση το 60) μαθηματικό σύστημα, το οποίο αποτελεί τη βάση για τη σύγχρονη χρονομέτρηση.

**Ακκάδιοι** (περίπου 2335–2124 π.Χ.): Ο Σαργών του Ακκάδ ίδρυσε την πρώτη αρχαία αυτοκρατορία στη Μεσοποταμία, ενώνοντας τις Σουμεριακές πόλεις-κράτη και τους ομιλητές της ακκαδικής υπό μια ενιαία, κεντρική διακυβέρνηση.

**Βαβυλώνιοι** (περίπου 1894–1595 π.Χ. και αργότερα): Η πόλη της Βαβυλώνας ανέβηκε στο προσκήνιο υπό τον βασιλιά Χαμουραμπί, γνωστό για τον Κώδικα του Χαμουραμπί, έναν από τους πρώτους και πληρέστερους γραπτούς νομικούς κώδικες. Η μεταγενέστερη Νεο-βαβυλωνιακή Αυτοκρατορία υπό τον Ναβουχοδονόσορα Β' ανέβηκε περαιτέρω στο αρχιτεκτονικό και πολιτιστικό αποκορύφωμα, συμπεριλαμβανομένων των θρυλικών Κρεμαστών Κήπων της Βαβυλώνας.

**Ασσύριοι** (περίπου 1400–609 π.Χ.): Με επίκεντρο τη βόρεια Μεσοποταμία (γύρω από την πόλη Ασσούρ και αργότερα τη Νινευή), οι Ασσύριοι ήταν γνωστοί για τη στρατιωτική τους ανδρεία και για την κατασκευή τεράστιων βιβλιοθηκών, όπως αυτή που συνέλεξε ο Ασσουρμπανιπάλ. Στο απόγειό της, η Νεο-ασσυριακή Αυτοκρατορία κυριαρχούσε σε μεγάλο μέρος της αρχαίας Εγγύς Ανατολής.

Η κυριαρχία των ιθαγενών στη Μεσοποταμία έληξε το 539 π.Χ., όταν η περιοχή κατακτήθηκε από την Αυτοκρατορία των Αχαιμενιδών υπό τον Κύρο τον Μέγα. Στη συνέχεια, η περιοχή τέθηκε υπό ελληνικό (Σελευκιδικό), παρθικό και σασσανιδικό έλεγχο για αιώνες.

## Περσική και ελληνιστική περίοδος
μικρογραφία|350x350εσ|Η Αυτοκρατορία των Αχαιμενιδών το 500 π.Χ.
Το Ιράκ ήταν κεντρικό τμήμα της Περσικής Αυτοκρατορίας, που κυβερνήθηκε αρχικά από τους Αχαιμενίδες από το 539 π.Χ., στη συνέχεια από τους Σελευκίδες και τους Πάρθους και τέλος από τους Σασσανίδες μέχρι τις ισλαμικές κατακτήσεις του 7ου αιώνα. Υπό τους Πέρσες, η Μεσοποταμία ήταν μια πλούσια και πυκνοκατοικημένη επαρχία κρίσιμη για την αυτοκρατορία, γνωστή για τη γεωργία της.

**Αυτοκρατορία των Αχαιμενιδών**: Ο Κύρος ο Μέγας κατέκτησε τη Μεσοποταμία το 539 π.Χ., ενσωματώνοντάς την στην Αυτοκρατορία των Αχαιμενιδών. Αυτή η εποχή διήρκεσε δύο αιώνες και καθιέρωσε τη Μεσοποταμία ως ζωτικό μέρος της αυτοκρατορίας.
μικρογραφία|350x350εσ|Χάρτης της κυριαρχίας της Σασσανιδικής Αυτοκρατορίας το 620 μ.Χ. και των εδαφών που κατείχε προηγουμένως.
**Ελληνιστική κυριαρχία**: Η Περσική Αυτοκρατορία έπεσε στα χέρια του Μεγάλου Αλεξάνδρου το 331 π.Χ. Μετά τον θάνατό του, η περιοχή τέθηκε υπό την κυριαρχία της Αυτοκρατορίας των Σελευκιδών, ενός ελληνιστικού βασιλείου. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, η πόλη της Βαβυλώνας παρήκμασε καθώς χτίστηκε η νέα πρωτεύουσα των Σελευκιδών, η Σελεύκεια η επί του Τίγρη.

**Παρθική Αυτοκρατορία**: Μετά τους Σελευκίδες, η περιοχή βρισκόταν σε μεγάλο βαθμό υπό παρθική κυριαρχία. Τους Πάρθους διαδέχτηκαν οι Σασσανίδες τον 3ο αιώνα μ.Χ.

**Σασσανιδική Αυτοκρατορία**: Οι Σασσανίδες κυβέρνησαν τη Μεσοποταμία μέχρι την ισλαμική κατάκτηση του 7ου αιώνα. Η περιοχή ήταν μια πλούσια και πυκνοκατοικημένη επαρχία εντός της Σασσανιδικής Αυτοκρατορίας, και η εντατική αρδευτική γεωργία ήταν ένας σημαντικός οικονομικός πόρος. Η περίοδος των Σασσανιδών είδε επίσης την εισροή των Αράβων και την άνοδο αραβικών βασιλείων, όπως το βασίλειο των Λαχμιδών του Αλ-Χίρα, το οποίο φύλαγε τα σύνορα της ερήμου για την αυτοκρατορία.

## Αραβική κυριαρχία
μικρογραφία|350x350εσ|Χαλιφάτο των Αββασιδών το 850.
[μικρογραφία|350x350εσ|Δηνάριο των Αββασιδών, που κυκλοφορούσε την εποχή της βασιλείας του [Αλ-Μουκταφί|Αλ-Μουκταφί μπι-Ιλάχ (902-908 μ.Χ.).]]
μικρογραφία|350x350εσ|Κοράνι των Αββασιδών. Χειρόγραφο σε χαρτί, γραμμένο σε ανατολική κουφική ​​γραφή. Τέλη 11ου / αρχές 12ου αιώνα.
Η αραβική κυριαρχία ξεκίνησε με την κατάκτηση της Μεσοποταμίας από το Χαλιφάτο Ρασιντούν τον 7ο αιώνα, εγκαθιδρύοντας την Κούφα και τη Βασόρα ως πόλεις-φρούρια. Η περιοχή έγινε βασικό μέρος του ισλαμικού κόσμου όταν το Χαλιφάτο των Αββασιδών έκανε τη Βαγδάτη πρωτεύουσά του το 762, οδηγώντας σε μια Χρυσή Εποχή του πολιτισμού και της επιστήμης. Αυτή η εποχή καθιέρωσε τα αραβικά ως την κυρίαρχη γλώσσα και το Ισλάμ ως την κύρια θρησκεία. Μετά την παρακμή του Χαλιφάτου, η περιοχή πέρασε στον έλεγχο διαφόρων δυνάμεων, αλλά η ιδρυτική περίοδος της αραβικής και ισλαμικής κυριαρχίας καθιέρωσε την πολιτική και πολιτιστική ταυτότητα που θα διαμόρφωνε την περιοχή.

**Χαλιφάτο Ρασιντούν** (περίπου 632–661 μ.Χ.): Οι αραβικές δυνάμεις από την Αραβική Χερσόνησο ξεκίνησαν την κατάκτηση της Μεσοποταμίας (αρχαίο Ιράκ) το 633 μ.Χ. Σημαντικές νίκες, όπως η Μάχη της αλ-Καντισίγια το 636 μ.Χ., οδήγησαν στην ήττα του στρατού των Σασσανιδών και στην εδραίωση του αραβικού ελέγχου έως το 638 μ.Χ. Η πόλη Κούφα καθιερώθηκε ως σημαντική πόλη-φρούριο και τελικά έγινε η πρωτεύουσα υπό τον τέταρτο Χαλίφη, Αλί ιμπν Αμπού Ταλίμπ.

**Χαλιφάτο των Ομεϋαδών** (661–750 μ.Χ.): Μετά τη δολοφονία του Αλί, η πρωτεύουσα μεταφέρθηκε στη Δαμασκό υπό τους Ομεϋάδες, και το Ιράκ έγινε μια πλούσια αλλά υποτελής επαρχία. Αυτό οδήγησε σε σημαντική δυσαρέσκεια μεταξύ των τοπικών πληθυσμών, η οποία τελικά συνέβαλε στην πτώση των Ομεϋαδών.

**Χαλιφάτο των Αββασιδών** (750–1258 μ.Χ.): Η Επανάσταση των Αββασιδών, η οποία είχε σημαντική υποστήριξη από μη Άραβες Μουσουλμάνους (μαουάλι), ανέτρεψε τους Ομεϋάδες και μετέφερε την πρωτεύουσα πίσω στο Ιράκ. Ο δεύτερος Χαλίφης των Αββασιδών, ο αλ-Μανσούρ, ίδρυσε την πόλη της Βαγδάτης το 762 μ.Χ. Η Βαγδάτη άκμασε ως πρωτεύουσα κατά τη διάρκεια της Χρυσής Εποχής του Ισλάμ, και έγινε παγκόσμιο κέντρο επιστήμης και πολιτισμού, συμπεριλαμβανομένων ιδρυμάτων όπως ο Οίκος της Σοφίας.

**Παράκμη και κατακερματισμός**: Από τον 9ο αιώνα και μετά, η κεντρική εξουσία του Χαλιφάτου των Αββασιδών αποδυναμώθηκε, με την πολιτική και στρατιωτική εξουσία να πέφτει όλο και περισσότερο στα χέρια αυτόνομων τοπικών δυναστειών και τουρκικών στρατιωτικών ηγετών. Παρά ταύτα, οι χαλίφηδες διατήρησαν συμβολική θρησκευτική εξουσία μέχρι την εισβολή των Μογγόλων.

**Μογγολική κατάκτηση** (1258 μ.Χ.): Η Μογγολική Αυτοκρατορία, υπό τον Χουλέγκου Χαν, λεηλάτησε τη Βαγδάτη το 1258, κατέστρεψε τις υποδομές της και εκτέλεσε τον τελευταίο Αββασίδη Χαλίφη, σηματοδοτώντας το τέλος της κλασικής εποχής του Χαλιφάτου στο Ιράκ.

Μετά την περίοδο των Μογγόλων, διάφορες τουρκικές και περσικές δυναστείες κυβέρνησαν το Ιράκ, το οποίο τελικά τέθηκε υπό τον έλεγχο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας τον 16ο αιώνα. Η αραβική κυριαρχία στο Ιράκ ως ενός κυρίαρχου, ανεξάρτητου έθνους-κράτους αποκαταστάθηκε τον 20ό αιώνα.

## Οθωμανική κυριαρχία
Η οθωμανική κυριαρχία στο Ιράκ (1534–1920) χαρακτηρίστηκε από τη διαίρεση της περιοχής σε τρεις επαρχίες - Βαγδάτη, Μοσούλη και Βασόρα - και έναν κυμαινόμενο βαθμό κεντρικού ελέγχου που βασιζόταν σε τοπικούς ηγέτες για τη διοίκηση και την είσπραξη φόρων. Οι Οθωμανοί αντιμετώπισαν επίμονες προκλήσεις από αραβικές και κουρδικές φυλές, γεγονός που οδήγησε σε μια περίοδο αποκεντρωμένου ελέγχου όπου οι τοπικοί ηγέτες συχνά κατείχαν σημαντική αυτονομία, ιδιαίτερα η δυναστεία των Μαμελούκων στη Βαγδάτη από το 1749 έως το 1831. Η οθωμανική κυριαρχία έληξε μετά τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο, όταν οι Βρετανοί κατέλαβαν την περιοχή, οδηγώντας αργότερα στην δημιουργία σύγχρονου κράτους του Ιράκ.

Παρά τις περιόδους αυτονομίας, οι Οθωμανοί δημιούργησαν με επιτυχία μια ενοποιημένη διοικητική περιοχή αποτελούμενη από τις επαρχίες της Μοσούλης, της Βαγδάτης και της Βασόρας, η οποία αργότερα αποτέλεσε τη βάση για τα σύγχρονα σύνορα του Ιράκ. Για αιώνες, το Ιράκ ήταν πεδίο μάχης μεταξύ της σουνιτικής Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και της σιιτικής αυτοκρατορίας των Σαφαβιδών, με αποτέλεσμα ένα μεταβαλλόμενο θρησκευτικό και δημογραφικό τοπίο. Οι οθωμανικές πολιτικές συχνά αντιμετώπιζαν την ιρανική σιιτική επιρροή. Οι μεταρρυθμίσεις του 19ου αιώνα και η αύξηση του εμπορίου οδήγησαν σε σημαντική οικονομική ανάπτυξη, μετατοπίζοντας την οικονομία προς μια παραγωγή προσανατολισμένη στις εξαγωγές. Η Επανάσταση των Νεότουρκων του 1908 και η έμφαση που έδωσε στον τουρκικό εθνικισμό εξόργισε τους Άραβες ηγέτες, οι οποίοι άρχισαν να ασπάζονται τα δικά τους εθνικιστικά κινήματα που επιδίωκαν μεγαλύτερη αυτονομία ή ανεξαρτησία.

## Σύγχρονη εποχή
Η σύγχρονη ιστορία του Ιράκ ξεκίνησε μετά τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο, όταν τέθηκε υπό βρετανικό έλεγχο, αποκτώντας ανεξαρτησία μόνο κατ΄όνομα ως Βασίλειο του Ιράκ το 1932. Η μοναρχία ανατράπηκε με στρατιωτικό πραξικόπημα το 1958, οδηγώντας στην εγκαθίδρυση της Δημοκρατίας του Ιράκ. Το κόμμα Μπάαθ ανέλαβε την εξουσία το 1968, το οποίο αργότερα ηγήθηκε ο Σαντάμ Χουσεΐν, η διακυβέρνηση του οποίου σημαδεύτηκε από τον πόλεμο Ιράν-Ιράκ, τον πόλεμο του Κόλπου μετά την εισβολή στο Κουβέιτ και τις επακόλουθες κυρώσεις του ΟΗΕ. Το καθεστώς του ανατράπηκε από την εισβολή στο Ιράκ υπό την ηγεσία των ΗΠΑ το 2003 και έκτοτε το Ιράκ αντιμετωπίζει προκλήσεις, όπως πολιτική αστάθεια και θρησκευτικές συγκρούσεις.

Η περίοδος της αμερικάνικης κατοχής μετά την εισβολή το 2003 χαρακτηρίστηκε από μια βίαιη εξέγερση και έναν θρησκευτικό εμφύλιο πόλεμο (2006-2008). Ένα νέο σύνταγμα εγκρίθηκε το 2005 και εγκαθιδρύθηκε μια ομοσπονδιακή κοινοβουλευτική δημοκρατία. Τα αμερικανικά στρατεύματα ολοκλήρωσαν την αποχώρησή τους τον Δεκέμβριο του 2011.

Η πολιτική αστάθεια και η θρησκευτική πόλωση συνέβαλαν στην άνοδο του Ισλαμικού Κράτους (ISIS), το οποίο κατέλαβε μεγάλες εκτάσεις εδάφους, συμπεριλαμβανομένης της Μοσούλης, το 2014. Οι ιρακινές δυνάμεις, υποστηριζόμενες από έναν συνασπισμό υπό την ηγεσία των ΗΠΑ και πολιτοφυλακές των Δυνάμεων Λαϊκής Κινητοποίησης (PMF), πολέμησαν εναντίον του ISIS, κηρύσσοντας τελικά τη νίκη τον Δεκέμβριο του 2017.

Το μεταπολεμικό Ιράκ εξακολουθεί να αντιμετωπίζει σημαντικές προκλήσεις, όπως η πολιτική διαφθορά, η επιρροή μη κρατικών πολιτοφυλακών, οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής (ξηρασίες) και η εκτεταμένη λαϊκή δυσαρέσκεια που οδήγησε σε μεγάλες διαμαρτυρίες το 2019. Η σημερινή κυβέρνηση, με επικεφαλής τον πρωθυπουργό Μοχάμεντ Σία αλ-Σουντάνι από τον Οκτώβριο του 2022, έχει οδηγήσει σε μια περίοδο σχετικής σταθερότητας.

## Παραπομπές