Τζόζεφ Καλέια

Ο **Τζόζεφ Καλέια** (Αγγλικά: Joseph Calleia, γεννημένος ως **Τζόζεφ Αλεξάντερ Σίζαρ Χέρσταλ Βίνσεντ Καλέγια**, 4 Αυγούστου 1897 - 31 Οκτωβρίου 1975) ήταν Αμερικανός ηθοποιός και τραγουδιστής, γεννημένος στη Μάλτα, που έπαιξε στο θέατρο και σε ταινίες, ραδιόφωνο και τηλεόραση. Αφού υπηρέτησε στη Βρετανική Υπηρεσία Μεταφορών κατά τη διάρκεια του Α' Παγκοσμίου Πολέμου, ταξίδεψε στις Ηνωμένες Πολιτείες και ξεκίνησε την καριέρα του στο θέατρο, αρχικά σε μουσική κωμωδία, αλλά αργότερα σε πρωτότυπες παραγωγές του Μπρόντγουεϊ όπως *Μπρόντγουεϊ* (1926), *Η πρώτη σελίδα* (1928), *Το τελευταίο μίλι* (1930) και *Γκραντ Οτέλ* (1930). Ο Καλέια έγινε γνωστός με το έργο *Small Miracle* (1934), τον πρώτο του πραγματικό ρόλο ως κακός, και υπέγραψε συμβόλαιο με την Metro-Goldwyn-Mayer.

Ο Καλέια διέπρεψε ως κακός σε ταινίες του Χόλιγουντ, αλλά αντιστάθηκε στην τυποποίηση και δημιούργησε μια σειρά από σκοτεινούς, μυστηριώδεις χαρακτήρες με χιούμορ σε ταινίες όπως *[[Πληγωμένος Αετός|Πληγωμένος αετός]]* (1938), *Δραπέται του θανάτου* (1939), *Golden Boy* (1939), *Γιατί εσκότωσα* (1942) και *[[Γκίλντα]]* (1946). Κατά τη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, ο Καλέια ηγήθηκε της οργάνωσης για την ανακούφιση από την πολιορκία της Μάλτας στις Ηνωμένες Πολιτείες και περιόδευσε με την USO και την Επιτροπή Νίκης του Χόλιγουντ. Μετά τον πόλεμο, συνέχισε να εργάζεται σταθερά στον κινηματογράφο και την τηλεόραση και πρωταγωνίστησε, στο Λονδίνο, στην πρεμιέρα του βραβευμένου με Τόνυ θεατρικό έργο *[[Ήταν όλοι τους παιδιά μου]]* του Άρθουρ Μίλερ. Η ερμηνεία του Καλέια στην ταινία *[[Ο άρχων του τρόμου]]* (1958) του Όρσον Γουέλς θεωρείται μία από τις καλύτερες στην καριέρα του.

## Τα πρώτα χρόνια
[αριστερά|μικρογραφία|Η Καλέια στην παράσταση του [Θέατρο Μπρόντγουεϊ (Νέα Υόρκη)|Μπρόντγουεϊ *Μικρό θαύμα* (1934–1935)]]
Ο Τζόζεφ Αλεξάντερ Σίζαρ Χέρσταλ Βίνσεντ Καλέγια   γεννήθηκε στις 4 Αυγούστου 1897,  στο Νοτάμπιλε (που σήμερα ονομάζεται Μντίνα),   στην Αποικία του Στέμματος της Μάλτας. Οι γονείς του ήταν ο Πασκουάλε και η Ελεονόρε Καλέγια.  Ο πατέρας του ήταν αρχιτέκτονας.  Ο Καλέγια σπούδασε στα κολέγια Σεντ Τζούλιανς και Σεντ Αλοΐσιους. Στην ηλικία των 12 ετών, χρησιμοποίησε την αγγλική λίρα που του δόθηκε τα Χριστούγεννα για να αγοράσει δύο δωδεκάδες φυσαρμόνικες και οργάνωσε μια τοπική μπάντα, της οποίας οι συναυλίες σύντομα απέφεραν 100 λίρες την εβδομάδα. Αν και στάλθηκε από τον πατέρα του στο Λονδίνο για να σπουδάσει μηχανικός, ο Καλέγια χρησιμοποίησε την καλή φωνή του για να γίνει τενόρος σε μουσικές σκηνές, ερμηνεύοντας μπαλάντες των υψιπέδων της Σκωτίας ντυμένος με κιλτ. Εργάστηκε με το όνομα Τζόζεφ Σπιούριν, χρησιμοποιώντας το πατρικό όνομα της μητέρας του λόγω της αποδοκιμασίας του πατέρα του. 

Το 1914, ο Καλέια κατατάχθηκε στην Βρετανική Υπηρεσία Μεταφορών. Αφού ταξίδεψε σε όλο τον κόσμο επί δυόμισι χρόνια, το πλοίο του τορπιλίστηκε στη Μάγχη. Νοσηλεύτηκε τρεις μήνες,  και του απονεμήθηκε παράσημο εκστρατείας  και αποστρατεύτηκε τιμητικά. Το 1917, πήγε στις Ηνωμένες Πολιτείες. Άνεργος,  τραγουδούσε για τον Ερυθρό Σταυρό και τις ένοπλες δυνάμεις και προσφέρθηκε εθελοντικά στο Αμερικανικό Σώμα Αρμάτων.

Ο Καλέια ξεκίνησε την καριέρα του στο θέατρο την Ημέρα Ανακωχής.  Μετά τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο, είχε περιορισμένη μόνο επιτυχία στο βοντβίλ. Κέρδιζε τα προς το ζην τροφοδοτώντας το καμίνι ενός πολυκαταστήματος και έπιασε μια νυχτερινή δουλειά πλένοντας και επισκευάζοντας τραμ στη Νέα Υόρκη. Την ημέρα, έψαχνε δουλειά σε θεατρικά πρακτορεία.  Το πρακτορείο Henry W. Savage έστειλε τον Καλέια στο Ντένβερ, όπου έκανε την πρώτη του εμφάνιση στο θέατρο τραγουδώντας στο ρεφρέν της μουσικής κωμωδίας *Have a Heart* του Τζερόμ Κερν.   Την επόμενη χρονιά, έπαιξε έναν μικρό ρόλο στο *Pietro* (1920), ένα έργο που παίχτηκε έξι εβδομάδες στο Μπρόντγουεϊ και 40 εβδομάδες σε περιοδεία. Ο Καλέια συμπλήρωνε τον μισθό του εργαζόμενος ως βοηθός διευθυντή σκηνής και επισκευάζοντας πορτμπαγκάζ προς 3 δολάρια το ένα. 
δεξιά|261x261εσ
Ο πρώτος ομιλών ρόλος του Καλέια στη σκηνή ήταν στο *The Broken Wing* (1920), μια κωμωδία του Μπρόντγουεϊ με τον Τζορτζ Άμποτ. Ο Καλέια ήταν αντικαταστάτης για όλους τους ρόλους και τελικά εμφανίστηκε ως Μεξικανός ηθοποιός  που έπαιζε κιθάρα και τραγουδούσε ένα τραγούδι με τίτλο "Adelai".  Ο Καλέια συνέθεσε τη μελωδία και ζήτησε από τον ΆΜποτ να γράψει τους στίχους. Το τραγούδι εκδόθηκε και τελικά απέφερε σε κάθε έναν από αυτούς δικαιώματα έως και 2.000 δολάρια ετησίως.  Το *The Broken Wing* έγινε επιτυχία,  και μετά την περιοδεία του έργου στη Νέα Υόρκη, ο Καλέια μεταφέρθηκς σε μια παράσταση του Λονδίνου.

Μετά από τέσσερις μήνες, η παράσταση κατέβηκε και ο Καλέια επισκέφθηκε τη Μάλτα, όπου συμφιλιώθηκε με τον πατέρα του. Κατόπιν αιτήματος του πατέρα του, άρχισε να χρησιμοποιεί το πραγματικό του επώνυμο και τον αποκελούσαν πλέον Τζόζεφ Σπιούριν-Καλέια.  

Στις 14 Φεβρουαρίου 1925, ο Καλέια έκανε το ντεμπούτο του σε συναυλία στο Δημαρχείο της Νέας Υόρκης, συνοδευόμενος από τον πιανίστα Φέρντιναντ Γκρίνβαλντ. «Αποδείχθηκε ότι κατείχε μια ευχάριστη, ψιλή φωνή, την οποία χρησιμοποιούσε με μεγάλη δεξιοτεχνία σε ιταλικές άριες», έγραψε ο η εφημερίδα *[[The New York Times]]* «όπως αυτή του Ροντόλφο από την όπερα *[[Λα Μποέμ (Πουτσίνι)|Λα μποέμ]]* του Πουτσίνι και άλλες από τις όπερες *[[Τροβατόρε]]* και *[[Ριγκολέττο|Ριγκολέτο]]* του Βέρντι».  Σε ρεσιτάλ στο Steinway Hall της Νέας Υόρκης στις 21 Φεβρουαρίου 1926, ο Καλέια «επέδειξε μια φωνή με ευχάριστο και ελκυστικό ηχόχρωμα» σε ένα πρόγραμμα που περιελάμβανε έργα των Σκαρλάτι, Παϊζιέλο, Σούμαν, Γκουνό και Λεονκαβάλο, καθώς και δύο δικές του συνθέσεις. 

Ο Καλέια επιλέχθηκε για τον ρόλο του Ισπανού πρέσβη στην παράσταση *Πριγκίπισσας Φλάβια* (1925) του Μπρόντγουεϊ,  μια μουσική διασκευή του έργου *[[Ο αιχμάλωτος της Ζέντα]]*. Όσο περίμενε το ανέβασμα της παράστασης, πουλούσε πιάνα με τέτοια επιτυχία, που ο ιδιοκτήτης του καταστήματος του πρόσφερε δικό του κατάστημα αν ήθελε να μείνει. 

## Θεατρική καριέρα
Το 1926, ο Καλέια ανέλαβε τον πρώτο του εξέχοντα θεατρικό ρόλο, στην επιτυχία *Μπρόντγουεϊ* των Τζορτζ Άμποτ και Φίλιπ Ντάνινγκ.   Έπαιζε έναν σερβιτόρο που κουδουνίζει τα κέρματα.   Ο Καλέια ήταν επίσης διευθυντής σκηνής του θιάσου και, εργαζόμενος για τον παραγωγό Τζεντ Χάρις, επέβλεπε περίπου 10 διπλές παραστάσεις του *Μπρόντγουεϊ* στις ΗΠΑ και στο εξωτερικό. 

Ακολούθησε μια σειρά από αναγνωρισμένες ερμηνείες σε επιτυχημένα θεατρικά έργα του Μπρόντγουεϊ, όπως *Η πρώτη σελίδα* (1928), *Το τελευταίο μίλι* (1930) και *Γκραντ Οτέλ* (1930).  Ο Καλέια έγινε σταρ με το *Small Miracle* (1934), μια παράσταση του Μπρόντγουεϊ που περιγράφηκε από το περιοδικό *[[The New Yorker]]* ως «ένα πολύ ικανοποιητικό μελόδραμα με τον Τζόζεφ Σπιούριν-Καλέια ως τον πιο ευχάριστο δολοφόνο που έχετε δει ποτέ». 
[δεξιά|μικρογραφία|Το 1938, ο Καλέια έλαβε το Βραβείο του Εθνικού Συμβουλίου Κριτικών για την ερμηνεία του ως επιθεωρητής Σλιμάν στην ταινία ''[Πληγωμένος Αετός|Πληγωμένος αετός* (1938). ]]
«Τι ηθοποιός, ο Τζόζεφ Καλέια», είπε o [[Όρσον Γουέλς]], ο οποίος σκηνοθέτησε και έπαιξε μαζί με τoν Καλέια στην ταινία *Ο άρχων του τρόμου* (1958).

== Κινηματογραφική καριέρα ==
Ο Καλέια πήρε τον πρώτο του πραγματικό ρόλο ως κακός στο *Small Miracle* και η επιτυχία του στο έργο ήταν υπεύθυνη για τη μετακόμισή του στο Χόλιγουντ.  Το συμβόλαιο του Καλέια με τη [[Metro-Goldwyn-Mayer]] του επέτρεπε ένα διάλειμμα έξι μηνών τον χρόνο, για να συνεχίσει τη θεατρική του δραστηριότητα.  Δεν ήταν νέος στον κινηματογράφο - είχε γυρίσει τρεις μεγάλου μήκους ταινίες στην [[Ανατολική Ακτή των Ηνωμένων Πολιτειών|Ανατολική Ακτή]]  - αλλά όταν η MGM υπέγραψε συμβόλαιο με τον Καλέια, προώθησαν την πρώτη του ταινία, *Δημόσιος ήρως νο 1* (1935), ως το ντεμπούτο του στην οθόνη.  Η ερμηνεία του Καλέια συμπεριλήφθηκε από την εφημερίδα *The New York Times* ως μία από τις 10 καλύτερες ανδρικές ερμηνείες της χρονιάς.  

Ο Καλέια διέπρεψε ως κακός στις ταινίες, αλλά ήθελε να δημιουργεί χαρακτήρες που δημιουργούσαν κάποια συμπάθεια. «Θα ήθελα να ξεφύγω από τους ρόλους των απλών κακών», είπε σε μια συνέντευξη το 1936. «Αλλά δεν έχω καμία επιθυμία να είμαι ήρωας. Απολαμβάνω ρόλους όπου με χτυπούν λίγο. Είναι πολύ πιο ενδιαφέρον να υποδύεσαι έναν χαρακτήρα που δεν είναι μόνο ένα πράγμα - ούτε μόνο κακός ούτε μόνο καλός».  Δημιούργησε μια σειρά από σκοτεινούς, μυστηριώδεις χαρακτήρες με [[χιούμορ]] σε ταινίες όπως *Πληγωμένος αετός* (1938), *Δραπέται του θανάτου* (1939), *Golden Boy* (1939), *Γιατί εσκότωσα* (1942) και *Γκίλντα* (1946).  

Τον Ιούνιο του 1935, ανακοινώθηκε ότι ο Καλέια θα πρωταγωνιστούσε στο *Καμπαλέρος*, μια ταινία για την οποία είχε γράψει το σενάριο. Η MGM τον αντικατέστησε με τον [[Γουόρνερ Μπάξτερ]], φαινομενικά επειδή ο Καλέια ήταν πολύ μεγάλος, αν και ο Μπάξτερ ήταν έξι χρόνια μεγαλύτερος.  Ο Καλέια πρωταγωνίστησε στο *Man of the People* (1937), ένα [[πολιτικό δράμα]] με θέμα έναν νεαρό [[Δικηγόρος|δικηγόρο]] που μάχεται εναντίον απατεώνων. 

Ο Καλέια συνέχισε να αντιστέκεται αγωνστην τυποποίηση, απορρίπτοντας καλοπληρωμένους ρόλους κακών για να αναπτύξει πιο σύνθετους χαρακτήρες.  Η ερμηνεία του ως επιθεωρητής Σλιμάν στον *Πληγωμένο αετό* (1938) αναγνωρίστηκε από το Εθνικό Συμβούλιο Κριτικών.  Συνεργαζόμενος με τον σκηνοθέτη Τζον Φάροου στην [[RKO Pictures]] το 1939, δημιούργησε μια εξαιρετική μελέτη χαρακτήρων ως ο καταδικασμένος [[αναρχικός]] στην ταινία *Δραπέται του θανάτου*,  και ως ηρωικός ιερέας στην *Ο κατάδικος*. Ανακοινώθηκε ότι ο Καλέια θα πρωταγωνιστούσε σε μια ταινία της RKO που θα γραφόταν και θα σκηνοθετούνταν από τον Φάροου,    αλλά το έργο δεν υλοποιήθηκε.

Ο Καλέια πολιτογραφήθηκε Αμερικανός πολίτης τον Νοέμβριο του 1941.  Κατά τη διάρκεια του [[Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος|Β' Παγκοσμίου Πολέμου]], ο Καλέια ηγήθηκε της οργάνωσης για την ανακούφιση από την [[Πολιορκία της Μάλτας (Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος)|πολιορκία της Μάλτας]] στις [[Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής|Ηνωμένες Πολιτείες]]. Το σπίτι όπου γεννήθηκε καταστράφηκε το 1942. Η οικογένειά του κατέφυγε σε αρχαίες [[κατακόμβες]] κατά τη διάρκεια των σχεδόν συνεχών αεροπορικών βομβαρδισμών της Μάλτας από τις [[δυνάμεις του Άξονα]] που διήρκεσαν περισσότερο από δύο χρόνια.  Υπό την αιγίδα του Τμήματος Κινηματογράφου του USO Camp Shows, έκανε προσωπικές εμφανίσεις σε αμερικανικές στρατιωτικές εγκαταστάσεις το 1943.  Δέχτηκε επίσης πρόσκληση από την Επιτροπή Νίκης του Χόλιγουντ να κάνει μια περιοδεία σε στρατιωτικά στρατόπεδα στη [[Βόρεια Αφρική]], ιδίως επειδή το δρομολόγιο περιελάμβανε τη Μάλτα. Στο ταξίδι των 32.000 χλμ, ο Καλέια και η μικρή του ομάδα διασκέδαζαν το στρατιωτικό προσωπικό στο [[Νατάλ (Βραζιλία)|Νατάλ]], στο [[Ντακάρ]], κατά μήκος της ακτής προς την [[Καζαμπλάνκα]] και απέναντι προς την [[Τύνιδα]], και στη συνέχεια πήγαν στη Μάλτα, την οποία ο Καλέια είχε να επισκεφτεί από το 1922. Έδιναν δύο παραστάσεις την ημέρα και επισκέπτονταν όλα τα νοσοκομεία σε κάθε στάση. Επίσης, παρουσίασαν έξι παραστάσεις στη Μάλτα στο πλαίσιο του προγράμματος ανταλλαγών μεταξύ αμερικανικών και βρετανικών μονάδων ψυχαγωγίας. 

Εκτός από τη σταθερή του δουλειά στον κινηματογράφο τα 20 επόμενα χρόνια,  ο Καλέια πρωταγωνίστησε και στην [[πρεμιέρα]] του βραβευμένου με [[Βραβεία Τόνυ|Βραβείο Τόνυ]] θεατρικού έργου *Ήταν όλοι τους παιδιά μου* του [[Άρθουρ Μίλερ]], το 1948 στο [[Λονδίνο]], λαμβάνοντας ομόφωνη αναγνώριση από τους κριτικούς.  Η ερμηνεία του στην ταινία *Ο άρχων του τρόμου* (1958) —ως Πιτ Μένζις, συνεργάτης του διεφθαρμένου αστυνομικού αρχηγού Χανκ Κουίνλαν ([[Όρσον Γουέλς]])— θεωρείται μία από τις καλύτερες της καριέρας του.   

«Δεν είναι σπάνιο στις ταινίες του Γουέλς ένας ηθοποιός να απομακρυνθεί από τη συνολική χειρονομία της ταινίας για να ενσαρκώσει μια αποσταγμένη ανθρώπινη αλήθεια», έγραψε ο [[βιογράφος]] του Γουέλς, Σάιμον Κάλοου. Στο *Ο άρχων του τρόμου'', υπάρχουν δύο ηθοποιοί που το κάνουν αυτό, η Ντίτριχ και ο Τζόζεφ Καλέια, που υποδύεται τον εξαπατημένο συνάδελφο του Κουίνλαν, τον Μένζις». 

## Τελευταία χρόνια
Το 1963, ο Καλέια αποσύρθηκε από την υποκριτική στη Σλιέμα της Μάλτας.  Η σύζυγός του, Ελεονώρα Βασάλο Καλέια, την οποία είχε παντρευτεί το 1929, πέθανε εκεί το 1967. Ο Καλέια πέθανε στις 31 Οκτωβρίου 1975, σε ηλικία 78 ετών, στο Σεντ Τζούλιανς.

## Κληρονομιά
[μικρογραφία|Μνημείο του Καλέια στο [Ραμπάτ (Μάλτα)|Ραμπάτ της Μάλτας, κοντά στη Μντίνα, υπό την αιγίδα της Τράπεζας της Βαλέτας]]
Ο Καλέια τιμήθηκε μετά θάνατον από την ταχυδρομική αρχή της Μάλτας με μια σειρά δύο αναμνηστικών γραμματοσήμων που εκδόθηκαν το 1997.    Το 2005, μια προτομή του, φιλοτεχνημένη από τον γλύπτη Άντον Άγκιους, εγκαταστάθηκε στη γενέτειρά του στη Μάλτα, με πρωτοβουλία του τότε 15χρονου Έμαν Μπονίτσι.   

Το σπίτι στο Σεντ Τζούλιανς, όπου έζησε ο Καλέια μετά το 1963, κατεδαφίστηκε τον Σεπτέμβριο του 2023. 

## Παραπομπές

## Εξωτερικοί σύνδεσμοι

*  (Αγγλικά)
* 

Κατηγορία:Μαλτέζοι
Κατηγορία:Αμερικανοί ηθοποιοί θεάτρου
Κατηγορία:Αμερικανοί ηθοποιοί κινηματογράφου
Κατηγορία:Σελίδες με μη επιθεωρημένες μεταφράσεις