Τουκά-Τιμούρ

Ο **Τουκά-Τιμούρ**, *Tuqa-Temür*, επίσης *Toqa-Temür* και *Toghai-Temür*, στην περσο-αραβική ορθογραφία των πηγών αποδίδεται ως *Tūqā-Tīmūr* ή *Tūqāy-Tīmūr* (απεβ. μετά το 1257) ήταν ο 13ος και νεότερος ή προτελευταίος γιος του Τζότσι, του μεγαλύτερου γιου του Τζένγκις Χαν. Ήταν νεότερος αδελφός του Μπατού Χαν και του Μπερκέ Χαν, των ηγεμόνων αυτού που έγινε γνωστό ως Χρυσή Ορδή.

## Σταδιοδρομία
Η μητέρα του Tουκά-Τιμούρ αναγνωρίζεται ως η παλλακίδα του Τζότσι, Kαγκρί Χατούν (Kaghrī Khātūn), μία γυναίκα από τη φυλή Mερκιτών.  Ως φαινομενικά νεότερος γιος του Τζότσι, ο Tουκά-Τιμούρ κρίθηκε ίσως πολύ νέος για να παρευρεθεί στο κουρουλτάι για την ανακήρυξη και την ενθρόνιση του μεγάλου χαν Ογκεντέι το 1229. Αντίθετα, ο Tουκά-Τιμούρ έμεινε πίσω στο ulus (έδαφος και λαό) τού πατέρα του, από ό,τι φαίνεται κυβερνώντας το κατά τη διάρκεια της απουσίας των μεγαλύτερων αδελφών του στη συγκέντρωση. Όταν ο Μπατού Χαν επέστρεψε, ο Tουκά-Τιμούρ οργάνωσε ένα τριήμερο γλέντι προς τιμήν του. 

Στη συνέχεια, ο Τουκά-Τιμούρ έλαβε ένα δικό του ulus από τον Μπατού, κάπου στην Αριστερή Πτέρυγα (δηλαδή, το ανατολικό τμήμα) των κτήσεων του Μπατού, δηλαδή ανατολικά των Ουραλίων Ορέων και του ποταμού Ουράλη, και ίσως υπό την ενδιάμεση εξουσία ενός άλλου αδελφού, του Ορντά.  Ο Τουκά-Τιμούρ συμμετείχε στην Δυτική Εκστρατεία του Μπατού, αλλά δεν φαίνεται να έπαιξε πολύ διακεκριμένο ρόλο σε αυτήν. Του αποδίδεται επίσης ηγετικός ρόλος σε εκστρατείες εναντίον των Μπασκίρ και των Αλανών.  Ήταν μεταξύ των πριγκίπων των Τζοτσιδών που συμμετείχαν στο κουρουλτάι, στο οποίο ο μεγάλος χαν Γκουγιούκ ανακηρύχθηκε επίσημα και ενθρονίστηκε, το 1246, με τον Μπατού να αρνείται να παραστεί.  Μετά το κουρουλτάι του Μπατού, που είχε ως αποτέλεσμα την ανακήρυξη του Μονγκέ ως μεγάλου χαν το 1250, ο Μπερκέ και ο Τουκά-Τιμούρ συνόδευσαν τον Μονγκέ στη Μογγολία με στρατό, και ανταμείφθηκαν γενναιόδωρα από τον νέο μεγάλο χαν για την υποστήριξή τους.  Ο Τουκά-Τιμούρ φαίνεται να επέζησε του Μπατού, και να απεβίωσε λίγο μετά την άνοδο του Μπερκέ ως χαν της Χρυσής Ορδής το 1257. Εικάζεται ότι ήταν ήδη νεκρός το 1267, όταν ο γιος του Ουρούνγκ-Τιμούρ έλαβε εδάφη από τον νέο χαν Μενγκού-Τιμούρ.  Ο Μογγόλος πρίγκιπας («τσάρεβιτς») Τοκτεμίρ, ο οποίος επιτέθηκε στο Τβερ της Ρωσίας το 1294/1295, είναι ένα ξεχωριστό άτομο, που φέρει το ίδιο ή παρόμοιο όνομα. 

Ακολουθώντας το παράδειγμα τού μεγαλύτερου αδελφού του, Μπερκέ, ο Τουκά-Τιμούρ ασπάστηκε το Ισλάμ,  κάποια στιγμή μετά τη μεταστροφή του Μπερκέ το 1251–1252.  Σε αντίθεση με τους αδελφούς του Μπατού, Ορντά και Σιμπάν, ο Τουκά-Τιμούρ δεν φαίνεται να ηγήθηκε μίας αυτόνομης και διαρκούς επικράτειας, κάτι που αναφέρθηκε ως αρνητική σύγκριση σε διαμάχες μεταξύ των απογόνων του, και εκείνων του Σιμπάν στα τέλη του 14ου αι. Οι Σιμπανίδες υποστήριξαν ότι αυτό καθιστούσε τους Τουκά-Τιμούρ σημαντικά κατώτερους.  Μερικοί απόγονοι του Τουκά-Τιμούρ φαίνεται να παρέμειναν στην Αριστερή Πτέρυγα (ανατολικό τμήμα) της Χρυσής Ορδής,  ενώ άλλοι εγκαταστάθηκαν στη Δεξιά Πτέρυγα (δυτικό τμήμα) όταν ο Χαν Μενγκού-Τιμούρ έδωσε την Κριμαία στον γιο τού Τουκά-Τιμούρ, Ουρούνγκ-Τιμούρ. 

## Οικογένεια
Ο Ρασίντ αντ-Ντιν Φαντλαλάχ  και η γενεαλογική συλλογή *Mουίζ αλ-ανσάμπ*  αποδίδουν τέσσερις γιους στον Τουκά-Τιμούρ ως εξής:
* Μπάι-Τιμούρ
* Μπαγιάν
* Ουρουνγκμπάς ή Ουρουνγκ-Τιμούρ (επίσης Ουρούνγκ-Τεμούρ, μερικές φορές συγχέεται με το Ουζ-Τιμούρ)
* Kαΐ-Τιμούρ (επίσης Kεντ Τιμούρ, αλλού ΟΥζ-Τιμούρ).

## Απόγονοι
Εκτός από την εμπλοκή του στις υποθέσεις της Χρυσής Ορδής και τις ενέργειές του ως εκπρόσωπος των μεγαλύτερων αδελφών του, ο Τουκά-Τιμούρ είναι σημαντικός, ως ο πρόγονος μερικών από τις πιο παραγωγικές και ιστορικά σημαντικές γραμμές καταγωγής Τζοτσιδών και Τσινγκισιδών. Από τη δεκαετία του 1360, οι απόγονοι του Τουκά-Τιμούρ ανταγωνίζονταν με εκείνους του αδελφού του Σιμπάν για την κατοχή του θρόνου της Χρυσής Ορδής,  ξεκινώντας με τον πιθανό Τουκά-Τιμουρίδη Ορντού Μαλίκ, ο οποίος ανέτρεψε τον Σιμπανίδη Τιμούρ Χβατζά το 1361.  Ένας κριμαϊκός κλάδος των απογόνων του Τουκά-Τιμούρ παρείχε στον μπεγκλερμπέη Μαμάι μία διαδοχή τριών μαριονετών χαν από το 1361 έως το 1380.  Αρκετές οικογένειες που κατάγονταν από τον Τουκά-Τιμούρ, εγκαταστάθηκαν στον πρώην ulus τού πρωτότοκου γιου τού Τζότσι Oρντά στα ανατολικά, υπό τον Καρά Νοκάι το 1360, μετά τον Ουρούς Χαν το 1369 και τελικά τον Toχταμύς το 1379. Οι απόγονοι τού Ορντά και του Τοχταμύς ακολούθως διαφώνησαν για την κατοχή της Χρυσής Ορδής κυρίως μεταξύ τους. Από τα διάδοχα κράτη της Χρυσής Ορδής, τα χανάτα του Κασίμοφ, του Καζάν, του Αστραχάν και της Κριμαίας ιδρύθηκαν όλα από πρίγκιπες, που κατάγονταν από το Τουκά-Τιμούρ.  Αυτό συνέβη επίσης με το χανάτο του Καζακστάν, και μετά το 1599, το χανάτο της Μπουχάρα στην Κεντρική Ασία. 

## Δείτε επίσης
* Κατάλογος χανών της Χρυσής Ορδής

## Αναφορές

## Βιβλιογραφία
* Bennigsen, A., et al., *Le Khanat de Crimée dans les Archives du Musée de Palais de Topkapı,* Παρίσι, 1978.
* Bosworth, CE, *Οι Νέες Ισλαμικές Δυναστίες*, Νέα Υόρκη, 1996.
* Bregel, Y. (μτφρ.), *Firdaws al-Iqbāl: History of Khorezm από τους Shir Muhammad Mirab Munis και Muhammad Riza Mirab Agahi*, Leiden, 1999.
* Burton, A., *Οι Μπουχαριανοί: Μια Δυναστική, Διπλωματική και Εμπορική Ιστορία 1550–1702*, Ρίτσμοντ, 1997
* Desmaisons, PI (μτφρ.), *Histoire des Mongols et des Tatares par Aboul-Ghâzi Béhâdour Khân*, Αγία Πετρούπολη, 1871–1874.
* Gaev, AG, "Genealogija i hronologija Džučidov," *Numizmatičeskij sbornik* 3 (2002) 9-55.
* Howorth, HH, *Ιστορία των Μογγόλων από τον 9ο έως τον 19ο αιώνα* . Μέρος II.1. Λονδίνο, 1880.
* Τζάκσον, Π., *Οι Μογγόλοι και ο Ισλαμικός Κόσμος*, Νιου Χέιβεν, 2017.
* Judin, VP, *Utemiš-hadži, Čingiz-name*, Alma-Ata, 1992.
* Μέι, Τ., *Η Μογγολική Αυτοκρατορία*, Εδιμβούργο, 2018.
* Počekaev, RJ, *Cari ordynskie: Biografii hanov and pravitelej Zolotoj Ordy* . Αγία Πετρούπολη, 2010.
* Sabitov, Ž. M., *Genealogija "Tore"*, Astana, 2008.
* Sabitov, Ž. M., «K voporosu o genealogii zolotoordynskogo hana Bek-Sufi», στο *Krim: vìd antičnostì do s'ogodennja,* Κίεβο, 2014: 63-74.
* Sagdeeva, RZ, *Serebrjannye money hanov Zolotoj Ordy*, Μόσχα, 2005.
* Seleznëv, JV, *Èlita Zolotoj Ordy*, Kazan', 2009.
* Sidorneko, VA, *Monetnaja čekanka Krymskogo hanstva (1442–1475 gg.)*, Simferopol', 2016.
* Stokvis, AMHJ, *Manuel d'Histoire, de Généalogie et de Chronologie de tous les États du Globe, depuis les temps les plus reculés jusqu'à nos jours*, τόμ. 1, Leiden, 1888.
* Thackston, WM (μτφρ.), *Jamiʻuʼt-tawarikh του Rashiduddin Fazlullah: Επιτομή Χρονικών.* *Ιστορία των Μογγόλων. Μέρος Πρώτο.* Cambridge, MA, 1998.
* Tizengauzen, VG (μτφρ.), *Sbornik materialov, otnosjaščihsja k istorii Zolotoj Ordy.* *Izvlečenija iz arabskih sočinenii*, αναδημοσιεύεται ως *Istorija Kazahstana v arabskih istočnikah* . 1. Αλμάτι, 2005.
* Tizengauzen, VG (μτφρ.), *Sbornik materialov otnosjaščihsja k istorii Zolotoj Ordy.* *Izvlečenija iz persidskih sočinenii*, αναδημοσιεύεται ως *Istorija Kazahstana v persidskih istočnikah.* 4. Αλμάτι, 2006.
* Vásáry, I., «The begins of coinage in the Blue Horde», *Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae* 62 (2009) 371-385.
* Vohidov, Š. H. (μτφρ.), *Istorija Kazahstana v persidskih istočnikah.* 3. *Muʿiz al-ansāb.* Αλμάτι, 2006.
* Welsford, T., *Τέσσερις τύποι αφοσίωσης στην Πρώιμη Νεότερη Κεντρική Ασία: Η κατάληψη της Μεγάλης Μα Γουάρα αλ-Ναχρ από τους Τουκούι-Τιμουρίδες, 1598-1605,* Λέιντεν, 2013.

Κατηγορία:Μπορτζίγκιν