Πεδίο μάχης

[δεξιά|μικρογραφία|''Η Μάχη του Αλεξάνδρου στην Ίσσο'' από τον [Άλμπρεχτ Άλτντορφερ|Αλμπρεχτ Αλτντορφέρ, που απεικονίζει την Μάχη της Ίσσως, το 333 π.Χ. Εδώ, το πεδίο μάχης απεικονίζεται ως άκαμπτο έδαφος ανάμεσα στα βουνά, μπροστά από την οχυρωμένη πόλη του Ισσού, στην Κιλικία. Η πραγματική τοποθεσία της μάχης αμφισβητείται από τους ιστορικούς.]]
Ένα **πεδίο μάχης** ή ένα **πεδίο αναμέτρησης** είναι η τοποθεσία μιας εν εξελίξει ή ιστορικής μάχης που περιλαμβάνει επίγειες πολεμικές επιχειρήσεις. Συνήθως θεωρείται ότι περιορίζεται στο σημείο επαφής μεταξύ των αντίπαλων δυνάμεων, αν και οι μάχες μπορεί να περιλαμβάνουν στρατεύματα που καλύπτουν ευρείες γεωγραφικές περιοχές. Παρόλο που ο όρος υποδηλώνει ότι οι μάχες διεξάγονται συνήθως σε πεδιάδες —δηλαδή σε ανοιχτές εκτάσεις επίπεδου εδάφους— εφαρμόζεται σε κάθε τύπο εδάφους στον οποίο διεξάγεται μια μάχη. Ο όρος μπορεί επίσης να έχει νομική σημασία, ενώ τα πεδία μάχης ενδέχεται να έχουν σημαντική ιστορική και πολιτιστική αξία —το πεδίο της μάχης έχει περιγραφεί ως "ένας τόπος όπου οι ιδέες και οι πίστεις δοκιμάζονται". Διάφοροι νόμοι και συνθήκες περιορίζουν ορισμένες εχθροπραξίες σε ένα προσδιορισμένο πεδίο μάχης. Άλλα νομικά πλαίσια προωθούν τη διατήρηση συγκεκριμένων πεδίων μάχης ως τοποθεσιών ιστορικής σημασίας.

Η σύγχρονη στρατιωτική θεωρία και το δόγμα, με τις τεχνολογικές εξελίξεις στον πόλεμο, έχουν εξελίξει την αντίληψη για το **πεδίο μάχης** από κάτι που ορίζεται από το έδαφος σε μια πιο πολυδιάστατη αντίληψη όλων των παραγόντων που επηρεάζουν τη διεξαγωγή μιας μάχης, και πλέον νοείται ως  Χώρος μάχης.

## Επιλογή πεδίων μάχης
Η διεξαγωγή μιας μάχης σε μια συγκεκριμένη τοποθεσία μπορεί να είναι εντελώς τυχαία, εάν συμβεί μια **σύγκρουση** μεταξύ εχθρικών δυνάμεων χωρίς καμία από τις δύο πλευρές να την έχει προβλέψει. Συνήθως, όμως, η τοποθεσία επιλέγεται σκόπιμα, είτε κατόπιν συμφωνίας των δύο πλευρών είτε, συνηθέστερα, από τον διοικητή της μιας πλευράς, ο οποίος επιχειρεί είτε να εξαπολύσει μια επίθεση σε **έδαφος** ευνοϊκό για την επίθεση, είτε να τοποθετήσει τις δυνάμεις του σε έδαφος ευνοϊκό για άμυνα, εάν αναμένει επίθεση.

### Συμφωνημένα πεδία μάχης
Αν και πολλά πεδία μάχης προκύπτουν κατά τη διάρκεια στρατιωτικών επιχειρήσεων, υπήρξαν αρκετές περιπτώσεις όπου επίσημες συμβάσεις καθόρισαν τη φύση και την τοποθεσία του πεδίου της μάχης. Έχει διατυπωθεί η άποψη, βάσει ανθρωπολογικής έρευνας, ότι ο τελετουργικός πόλεμος που περιλάμβανε μάχες σε παραδοσιακούς "τόπους σύγκρουσης", δεσμευόμενους από κανόνες για την ελαχιστοποίηση των απωλειών, μπορεί να ήταν σύνηθες φαινόμενο μεταξύ των πρώιμων κοινωνιών.

Κατά τον ευρωπαϊκό Μεσαίωνα, συνέβαινε περιστασιακά η επίσημη προσυνεννόηση για το πεδίο της μάχης. Οι Βίκινγκς είχαν την έννοια του "hazelled field" (οριοθετημένο πεδίο), όπου μια συμφωνημένη τοποθεσία οριοθετούνταν με ράβδους φουντουκιάς πριν από τη διεξαγωγή της μάχης.

Οι επίσημες διευθετήσεις μεταξύ στρατευμάτων για συνάντηση σε συγκεκριμένη ημέρα και ημερομηνία αποτελούσαν χαρακτηριστικό του δυτικού μεσαιωνικού πολέμου, συχνά συνδεδεμένο με τις συμβάσεις του πολιορκητικού πολέμου. Αυτή η διευθέτηση ήταν γνωστή ως journée (ορισμένη ημέρα μάχης). Κατά σύμβαση, το πεδίο της μάχης έπρεπε να θεωρείται δίκαιο, χωρίς να ευνοεί σημαντικά τη μία ή την άλλη πλευρά. Οι συνεννοήσεις μπορούσαν να είναι εξαιρετικά συγκεκριμένες ως προς το πού θα διεξαγόταν η μάχη. Για παράδειγμα, στην πολιορκία του Γκρανσέ (Grancey) το 1434, συμφωνήθηκε ότι οι στρατοί θα συναντηθούν "στο μέρος πάνω από το σπίτι του Γκιγιό Ριγκουάν, στη δεξιά πλευρά προς το Σεντενόρζ, εκεί όπου υπάρχουν δύο δέντρα".

Σε μια παραταγμένη μάχη (pitched battle), αν και το πεδίο της μάχης δεν έχει συμφωνηθεί επίσημα, κάθε πλευρά μπορεί να επιλέξει να αποσυρθεί αντί να εμπλακεί στη σύγκρουση. Επομένως, η διεξαγωγή της μάχης αντικατοπτρίζει γενικά την πεποίθηση και των δύο πλευρών ότι το πεδίο και οι λοιπές συνθήκες είναι ευνοϊκές για τις ίδιες.

### Γεωγραφία και επιλογή πεδίου μάχης
Μερικές τοποθεσίες επιλέγονται για ορισμένα χαρακτηριστικά που δίνουν πλεονέκτημα σε μια πλευρά ή την άλλη.

Στη δεκαετία του 1820, ο στρατηγός Ζοζέφ Ροζιά (Joseph Rogiat), της Μεγάλης Στρατιάς του Ναπολέοντα Βοναπάρτη, ανέλυσε εκτενώς τις συνθήκες που καθιστούν ένα πεδίο μάχης ιδανικό. Χώρισε το **πεδίο της μάχης** σε δύο τύπους: ένα ευνοϊκό για επίθεση και ένα για άμυνα, και υποστήριξε ότι όσο μεγαλύτερο ήταν το πλεονέκτημα του ενός έναντι του άλλου, τόσο ισχυρότερη ήταν η θέση. Συνέχισε λέγοντας ότι η εύκολη μετακίνηση των στρατευμάτων προς το μέτωπο, καθώς και η κατανομή των δυνάμεων κατά μήκος αυτού, ήταν επίσης σημαντική, καθώς επέτρεπε την υποστήριξη και την ενίσχυση ανάλογα με τις ανάγκες. Αναφέρει τα **υψώματα** ως μέσο παρατήρησης του εχθρού και απόκρυψης των φίλιων δυνάμεων· αν και η σημασία τους έχει μετριαστεί από την εναέρια αναγνώριση, τις βελτιωμένες επικοινωνίες (τηλέφωνα εκστρατείας, ασύρματος) και τα έμμεσα πυρά, παραμένει σημαντική. (Για παράδειγμα, οι θέσεις βολής "hull down" —όπου φαίνεται μόνο ο πύργος— για τα τανκς ήταν επιθυμητές μέχρι και τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο). 

Ο Ροζιά συζήτησε επίσης την έννοια της **κάλυψης**, αναφερόμενος στην έκθεση σε πυρά κανονιών· σε παλαιότερες εποχές, αυτό θα αφορούσε τους σφενδονιστές (στους αρχαίους ελληνικούς και ρωμαϊκούς χρόνους) ή τους τοξότες (όπως οι Ουαλοί τοξότες με τα μεγάλα τόξα ή οι Μογγόλοι έφιπποι τοξότες) από την αρχαιότητα έως και τα μέσα του 1400, ενώ λίγο αργότερα, θα αφορούσε τους τυφεκιοφόρους. 

Κατά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, για παράδειγμα, η έρημος An Nafud πίσω από την Άκαμπα φαινόταν αδιάβατη, μέχρι που μια δύναμη Αράβων επαναστατών υπό την ηγεσία του Τ. Ε. Λόρενς την διέσχισε επιτυχώς για να καταλάβει την πόλη. Στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, ο βάλτος Pripyat αποτελούσε εμπόδιο για τα οχήματα, και ο Κόκκινος Στρατός χρησιμοποίησε με επιτυχία το ιππικό εκεί ακριβώς για αυτόν τον λόγο, ενώ στη Βόρεια Αφρική, η Κατάθλιψη Κουατάρα χρησιμοποιήθηκε ως "άγκυρα" για μια αμυντική γραμμή.

Η πεποίθηση ότι μια τοποθεσία είναι απόρθητη οδηγεί στην επιλογή της ως αμυντικής θέσης, αλλά μπορεί να προκαλέσει εφησυχασμό. Κατά την Ιουδαϊκή Επανάσταση το 70 μ.Χ., η Μασάντα θεωρούνταν απρόσβλητη· η αποφασιστική ρωμαϊκή στρατιωτική μηχανική απέδειξε ότι δεν ήταν. Στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, η Άκαμπα θεωρούνταν ασφαλής. Κατά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, το Monte la Difensa αποδείχθηκε ευάλωτο από τη First Special Service Force. (Και οι τρεις περιπτώσεις χρησιμοποιήθηκαν αργότερα σε κινηματογραφικές ταινίες). 

Η διέλευση εμποδίων παραμένει πρόβλημα. Ακόμη και ένα φαινομενικά ανοιχτό πεδίο, όπως αυτό που αντιμετώπισε ο Τζορτζ Πίκετ στο Γκέτισμπεργκ, διακοπτόταν από φράκτες που έπρεπε να αναρριχηθούν — ενώ η μεραρχία του ήταν συνεχώς εκτεθειμένη σε πυρά από τη στιγμή που βγήκε από το δάσος. Στα σύγχρονα πεδία μάχης, η τοποθέτηση εμποδίων για την επιβράδυνση μιας προέλασης έχει αναχθεί σε τέχνη: τα πάντα, από αντιαρματικές τάφρους και συρματοπλέγματα μέχρι "δόντια του δράκου" και αυτοσχέδιους μηχανισμούς, έχουν χρησιμοποιηθεί επιπλέον των ναρκοπεδίων. Η φύση του πεδίου μάχης επηρεάζει τις τακτικές που χρησιμοποιούνται· στο Βιετνάμ, η πυκνή ζούγκλα ευνοούσε τις ενέδρες.

Ιστορικά, οι στρατιωτικές δυνάμεις έχουν μερικές φορές εκπαιδευτεί με μεθόδους κατάλληλες για ένα επίπεδο πεδίο μάχης, αλλά όχι για το έδαφος στο οποίο τελικά καλούνταν να πολεμήσουν. Ο Μαρδόνιος επεσήμανε το πρόβλημα για τους Αρχαίους Έλληνες, των οποίων οι φάλαγγες ήταν ακατάλληλες για μάχη εκτός αν βρίσκονταν σε επίπεδο έδαφος χωρίς δέντρα, ρεύματα νερού, τάφρους ή άλλα εμπόδια που θα μπορούσαν να διασπάσουν τις γραμμές τους — μια τελειότητα που σπάνια επιτυγχανόταν. Η Ρώμη είχε την ίδια προτίμηση. Μέχρι τον 20ό αιώνα, πολλοί στρατιωτικοί οργανισμοί διέθεταν πλέον εξειδικευμένες μονάδες, εκπαιδευμένες να πολεμούν σε συγκεκριμένες γεωγραφικές περιοχές, όπως στα βουνά (μονάδες Αλπινιστών), στην έρημο (όπως η LRDG), στη ζούγκλα (όπως οι Βρετανοί Chindits και αργότερα οι Ειδικές Δυνάμεις των ΗΠΑ) ή με σκι. Άλλοι εκπαιδεύονταν για μεταφορά με αεροσκάφος (αερομεταφερόμενοι), ανεμόπτερο ή αλεξίπτωτο (καταδρομείς αλεξιπτωτιστές)· μετά την ανάπτυξη των ελικοπτέρων, αναπτύχθηκαν οι αεροκίνητες δυνάμεις. Ο αυξανόμενος αριθμός αμφίβιων επιθέσεων, με τους ιδιαίτερους κινδύνους και τα προβλήματά τους, οδήγησε στην ανάπτυξη των βατραχανθρώπων (και αργότερα των SeALs).

### Τεχνολογία και επιλογή πεδίου μάχης
Οι νέες τεχνολογίες επηρεάζουν επίσης τις τοποθεσίες όπου διεξάγονται οι μάχες. Η υιοθέτηση των αρμάτων καθιστά επιθυμητά τα επίπεδα και ανοιχτά πεδία μάχης, καθώς και εκτάσεις μεγαλύτερες από αυτές που απαιτούνται μόνο για το πεζικό, ενώ παράλληλα προσφέρει ευκαιρίες για εμπλοκή με τον εχθρό σε συντομότερο χρόνο.

### Δικαιωτικές επιπτώσεις
Η έννοια του πεδίου μάχης ανακύπτει σε διάφορα σημεία του δικαίου του πολέμου, του διεθνούς δικαίου και των εθίμων που διέπουν τους γεωγραφικούς περιορισμούς στη χρήση βίας, τη σύλληψη αιχμαλώτων πολέμου και τη μεταχείριση που τους παρέχεται, καθώς και την κατάσχεση εχθρικής ιδιοκτησίας. Όσον αφορά την κατάσχεση ιδιοκτησίας, έχει σημειωθεί ότι κατά την αρχαιότητα θεωρούνταν αυτονόητο ότι ο νικητής εχθρός ήταν ελεύθερος να πάρει ό,τι είχε απομείνει στο πεδίο της μάχης από τον ηττημένο που τρεπόταν σε φυγή — όπλα, πανοπλίες, εξοπλισμό, τρόφιμα, θησαυρούς — αν και, κατά παράδοση, "η κατάληψη λειών (λαφύρων) μπορεί να λάβει χώρα σε κάποια απόσταση από το πεδίο της μάχης· μπορεί να συμβεί λίγες ημέρες μετά τη μάχη, και μπορεί ακόμη και να προκύψει εν τη πλήρη απουσία οποιασδήποτε παραταγμένης μάχης". 

## Δείτε επίσης

* Χώρος μάχης

## Αναφορές

Κατηγορία:Στρατιωτική γεωγραφία