Συναψιδωτά

Τα **συναψιδωτά** ή επίσης **θηριόψιδα** είναι η ομοταξία των ζώων που περιλαμβάνει τα θηλαστικά και άλλα ζώα πιο συγγενικό σε αυτά από ότι σε άλλα αμνιωτά ζώα. Τα μη θηλαστικά μέλη περιγράφονται επίσης ως **θηλαστικόμορφα ερπετά** στην κλασική συστηματική αλλά αναφέρονται ως **αρχέγονα θηλαστικά** (*stem-mammals*) ή **πρωτοθηλαστικά** (*proto-mammals*) στην κλαδιστική ορολογία. Αποτελεί τη μία μεγάλη ομάδα αμνιωτών, με την άλλη να είναι τα σαυρόψιδα, που περιλαμβάνει και τα πτηνά. 

Ξεχωρίζουν διότι έχουν μόνο ένα άνοιγμα στο κρανίο πίσω από κάθε μάτι, χαρακτηριστικό που αναπτύχθηκε στο τέλος της λιθανθρακοφόρου περιόδου, περίπου 320 εκατομμύρια χρόνια πριν.

Ήταν τα κυρίαρχα ζώα στη ξηρά από το μέσο έως το τέλος της πέρμιας περιόδου, όταν ο αριθμός και η ποικιλία τους μειώθηκε στην εξαφάνιση στο τέλος της πέρμιας περιόδου, οπότε και μετά κυριάρχησαν οι αρχόσαυροι. Όμως χάρη στα θηλαστικά, θεωρείται ακόμη ζωντανή ομοταξία σπονδυλωτών.

## Χαρακτηριστικά
### Κροταφικό άνοιγμα
thumb|left|200px|Τα συναψιδωτά ξεχωρίζουν γιατί έχουν ένα μόνο κροταφικό άνοιγμα.
Τα συναψιδωτά εμφάνισαν ένα κροταφικό άνοιγμα πίσω από κάθε μάτι στην πλαϊνή επιφάνεια του κρανίου. Μπορεί να εξελίχθηκε για να παρέχει καινούργια σημεία πρόσδεσης για τους μυς των σιαγόνων. Μία παρόμοια εξέλιξη πραγματοποιήθηκε στα δυάψιδα, τα οποία έχουν δύο ανοίγματα παρά ένα πίσω από κάθε μάτι. Στην αρχή, το άνοιγμα άφηνε το εσωτερικό κρανίο καλυμμένο μόνο με τους μυς των σαγονιών, αλλά στα ανώτερα θηριαψιδωτά και θηλαστικά το σφηνοειδές οστό επεκτάθηκε για να κλείσει αυτό το άνοιγμα. 

### Δόντια
[thumb|200px|left|Η ''[Εοθυρίς*, ένα πρώιμο συναψιδωτό με πολλαπλούς κυνόδοντες.]]
Τα συναψιδωτά χαρακτηρίζονται από τα διαφοροποιημένα [[δόντι|δόντια]] τους. Αυτά περιλαμβάνουν τους κοπτήρες, τους [[Κυνόδοντας|κυνόδοντες]] και τους [[Γομφίος|γομφίους]]. Αυτή η τάση προς τη διαφοροποίηση εμφανίζεται στα πρώτα [[αμνιωτά]] με τη μορφή μεγέθυνσης των πρώτων δοντιών της άνω γνάθου, σχηματίζοντας πρωτοκυνόδοντες. Αυτό το χαρακτηριστικό είναι απόν από τα [[σαυρόψιδα]], αλλά εξελίχθηκε περαιτέρω στα συναψιδωτά. Τα πρώτα συναψιδωτά μπορεί να είχαν δυο ή τρεις μεγεθυμένος «κυνόδοντες», αλλά στα [[θηριαψιδωτά]], το μοτίβο εγκαθιδρύθηκε σε ένα κυνόδοντα σε κάθε μισό της άνω γνάθου, ενώ οι κυνόδοντες στην [[Κάτω γνάθος (άνθρωπος)|κάτω γνάθο]] αναπτύχθηκαν αργότερα.

=== Ουρανίσκος ===
Όσο περνούσε ο καιρός και τα συναψιδωτά γίνονταν πιο [[Θηλαστικό|θηλαστικά]] και λιγότερο [[ερπετά]], άρχισαν να αναπτύσσουν ένα δευτερεύοντα [[Υπερώα|ουρανίσκο]], που χωρίζει το [[στόμα]] και τη ρινική κοιλότητα. Στα πρώτα συναψιδωτά, ένας δευτερεύοντας ουρανίσκος άρχισε να σχηματίζεται στις πλευρές της άνω γνάθου, αφήνοντας το στόμα και [[Ρουθούνι|ρουθούνια]] συνδεδεμένα.

Τελικά, οι δύο πλευρές του ουρανίσκου άρχισαν να καμπυλώνουν μαζί, δημιουργώντας ένα σχήμα U παρά ένα σχήμα C. Ο ουρανίσκος επίσης άρχισε νε επεκτείνεται προς τα πίσω προς το [[Λαιμός|λαιμό]], δημιουργώντας ένα ολοκληρωμένο [[οστό]]. Επίσης η άνω γνάθος έχει κλείσει τελείως. Σε απολιθώματα ευθηριόδοντων, η αρχή ενός ουρανίσκου είναι καθαρά ορατή. Ο πιο εξελιγμένος *θριναξόδοντας* έχει ένα ολοκληρωμένο και τελείως κλειστό ουρανίσκο.

=== Δέρμα ===
[[Αρχείο:Ratt tail detail.jpg|thumb|200px|left|Συνδυασμός [[Τρίχα|τριχών]] και λεπιδοειδών αποφύσεων σε συναψιδωτό, λεπτομέρεια από ουρά [[Ποντικός|ποντικιού]].]]
Το πραγματικό [[δέρμα]] των συναψιδωτών είναι θέμα συζήτησης. Το δέρμα των πρώτων [[Ερπετά|ερπετών]] ήταν λεπτό, και δεν είχε το παχύ στρώμα [[Επιδερμίδα|επιδερμίδας]] που παράγει το δέρμα στα [[Θηλαστικό|θηλαστικά]]. Τα εκτεθειμένα μέρη των ερπετών προφυλάσσονται από κερατόμορφες φολίδες ή λεπιδοειδείς αποφύσεις. Όμως το κάλυμμα των θηλαστικών έχει [[Αδένας|αδένες]] και σπάνια παρουσιάζει λεπιδοειδείς αποφύσεις.

Το πότε η αλλαγή από το δέρμα των ερπετών στο δέρμα των θηλαστικών συνέβη δεν είναι γνωστό, αν και αποτυπώματα [[Απολίθωμα|απολιθωμένου]] δέρματος δείχνουν ότι τουλάχιστον οι [[πελυκόσαυρος|πελυκόσαυροι]] εξακολουθούσαν να έχουν τις λεπιδοειδείς αποφύσεις των πιο πρωτόγονων [[Τετράποδα|τετράποδων]] στη [[κοιλιά]] τους. Οι λεπιδοειδείς αποφύσεις των [[Πελυκόσαυροι|πελυκόσαυρων]] πιθανώς ήταν δερμικά χαρακτηριστικά με κερατώδη εμφάνιση, σαν αυτή που βρίσκεται στους σύχρονους [[κροκόδειλος|κροκόδειλους]] και [[χελώνα|χελώνες]]. Αυτά διαφέρουν από τις φολίδες των σαυρών και των φιδιών, που είναι επιδερμικά χαρακτηριστικά όπως οι [[Τρίχα|τρίχες]] των θηλαστικών. Η πάνω επιφάνεια αυτών των ζώων μπορεί να καλυπτόταν με δέρμα, και έτσι οι πελυκόσαυροι μπορεί να έμοιαζαν με "γυμνές σαύρες", χωρίς [[γούνα]] και φολίδες, καθώς έμοιζαν περισσότερο με [[Σαύρα|σαύρες]] παρά με θηλαστικά. Τα χαρακτηριστικά που ξεχωρίζουν τους πελυκόσαυρους από τα άλλα ερπετά είναι αυτά τις εσωτερικής δομής.

Δεν είναι γνωστό πότε τα συναψιδωτά απέκτησαν χαρακτηριστικά των θηλαστικών όπως τρίχες και μαστικούς αδένες, διότι τα απολιθώματα σπάνια παρέχουν άμεσα στοιχεία των μαλακών ιστών. Όμως διαφορές στη δομή του [[σκελετός|σκελετού]] μπορεί να το αποκαλύψουν. Τα πιο εξελιχμένα [[θηριαψιδωτά]] πρέπει να είχαν ένα συνδυασμό δέρματος, λεπιδοειδών αποφύσεων και τριχών, συνδυασμός που εντοπίζεται ακόμα σε κάποια θηλαστικά.
=== Μεταβολισμός ===
[[Αρχείο:EdaphosaurusDB.jpg|thumb|200px|Ο [[εδαφόσαυρος]] είχε ένα ιστίο στην πλάτη και αυτό δείχνει μια τάση για τον καθορισμό της [[Θερμοκρασία|θερμοκρασίας]] των συνάψιδων.]]
Κάποια συναψιδωτά (συμπεριλαμβανομένων των [[Θηλαστικό|θηλαστικών]]) μπορεί να ήταν [[θερμόαιμος|θερμόαιμα]], αν και τα πρώτα συναψιδωτά, όπως οι [[πελυκόσαυροι]], πιστεύεται ότι ήταν [[ψυχρόαιμος|ψυχρόαιμα]]. Από την άλλη πλευρά, η παρουσία ενός δευτερεύοντα [[Υπερώα|ουρανίσκου]], η όρθια στάση και άλλες ενδείξεις υψηλού ρυθμού [[Μεταβολισμός|μεταβολισμού]] ανάμεσα στα πιο εξελιγμένα [[κυνοδόντια]] δείχνουν ότι και άλλα χαρακτηριστικά των θηλαστικών, όπως ένα μονωτικό στρώμα [[γούνα]]ς, μπορεί να εξελίχθηκαν σε αυτό το στάδιο. Αυτό τώρα επιβεβαιώνεται από αποτυπώματα γούνας.

== Εξελικτική ιστορία ==
[[Αρχείο:Archaeothyris BW.jpg|thumb|left|175px|Η [[αρχαιοθυρίς]], ένα από τα παλιότερα συναψιδωτά που έχουν βρεθεί.]]
Η [[αρχαιόθυρις]] και ο [[κλεθύδρωψ]] είναι τα πιο πρώιμα γνωστά συναψιδωτά. Έζησαν στην [[Πενσυλβάνια εποχή|πενσυλβάνια υποπερίοδο]] της [[Λιθανθρακοφόρος περίοδος|λιθανθρακοφόρου περιόδου]] και ανήκαν σε μία σειρά πρωτόγονων συναψιδωτών που έχουν ταξινομηθεί ως '[[πελυκόσαυρος|πελυκόσαυροι]]'. Οι πελυκόσαυροι ήταν η πρώτη επιτυχημένη ομάδα [[Αμνιωτά|αμνιωτών]], που εξαπλώθηκαν και διαφοροποιήθηκαν μέχρι που έγιναν τα κυρίαρχα μεγάλα χερσαία ζώα στο τέλος της λιθανθρακοφόρου και πρώιμης [[Πέρμια περίοδος|πέρμιας περιόδου]]. Ήταν μεγάλα, [[Ποικιλόθερμο|ποικιλόθερμα]], σέρνονταν και είχαν μικρούς [[Εγκέφαλος|εγκεφάλους]]. Ήταν τα μεγαλύτερα χερσαία ζώα την εποχή τους με μήκος που έφτανε τα 3,5 m. Πολλά, όπως ο [[διμετρόδοντας]], είχαν μεγάλα πτερύγια για να ρυθμίζουν τη [[θερμοκρασία]] τους. Λίγα επιζήσανε μέχρι το τέλος της πέρμιας περιόδου, αλλά οι περισσότεροι πελυκόσαυροι εξαφανίστηκαν στο [[Πέρμια περίοδος#Πέρμια-τριασική εξαφάνιση|τέλος της πέρμιας περιόδου]].

[[Αρχείο:Sphenacodon2.jpg|thumb|right|175px|Ο [[σφενακόδοντας]] ήταν ένας [[σαρκοφάγος]] [[Πελυκόσαυροι|πελυκόσαυρος]] με στενή συγγένια με τον [[Διμετρόδοντας|διμετρόδοντα]] και τα [[θηριαψιδωτά]].]]
Τα [[θηριαψιδωτό|θηριαψιδωτά]], μια πιο εξελιχμένη ομάδα συνάψιδων, εμφναίστηκε στο πρώτο μισό της πέρμιας και έγιναν τα κυρίαρχα μεγάλα χερσαία ζώα στο δεύτερο μισό της. Έχουν κυριαρχήσει στον κόσμο δύο φορές: μία στην πέρμια και μία στην [[καινοζωική εποχή]], την τωρινή εποχή. Ήταν κατά πολύ τα πιο άφθονα και ποικιλόμορφα ζώα του μέσου και του τέλους της πέρμιας περιόδου και περιελάμβαναν φυτοφάγα και σαρκοφάγα, με μέγεθος από αυτό ενός αρουραίου (π.χ. η [[ρομπέρτια]]), μέχρι τα μεγάλα [[Φυτοφάγο|φυτοφάγα]] με βάρος μεγαλύτερο από ένα τόνο (π.χ. ο [[μόσχωψ]]). Μετά την ακμή τους, αυτά τα επιτυχημένα ζώα εξαφανίστηκαν από το πέρμιο-τριασικό συμβάν εξαφάνισης πριν 250 εκατομμύρια χρόνια, τη μεγαλύτερη εξαφάνιση στην ιστορία της [[Γη|Γης]], μπορεί να σχετίζεται με ηφαιστειακή δραστηριότητα στη [[Σιβηρία]].
[[Αρχείο:Nikkasaurus1DB.jpg|thumb|left|175px|Ο [[νικκάσαυρος]] – ένα αινιγματικό συναψιδωτό από το μέσο της [[Πέρμια περίοδος|πέρμιας περιόδου]].]]

[[Αρχείο:Lystr georg1DB.jpg|right|thumb|200px|Ο [[λυστρόσαυρος]] ήταν το πιο διαδεδομένο συναψιδωτό μετά τη μαζική εξάφανιση.]]
Μόνο λίγα θηριαψιδωτά (και ακομή λιγότεροι πελυκόσαυροι) επέζησαν από την εξαφάνιση και συνέχισαν για να επιτύχουν στο νέο περιβάλλον της [[Τριασική περίοδος|τριασικής περιόδου]], όπως ο [[λυστρόσαυρος]] και ο [[κυνόγναθος]], ο οποίος εμφανίστηκε στην αρχή του τριασσικού. Τώρα, όμως, υπήρχαν και οι πρώτοι [[αρχόσαυρος|αρχόσαυροι]] (νωρίτερα γνωστοί ως θηκόδοντες, αλλά αυτός ο όρος πλέον δεν χρησιμοποιείται). Κάποια, όπως η [[ευπαρκέρια]], ήταν μικρά και ελαφρά, ενώ άλλα, όπως ο [[ερυθόσουχος]], ήταν μεγάλα ή μεγαλύτερα από τα μεγαλύτερα θηριαψιδωτά.

Τα τριασικά θηριαψιδωτά περιελάμβανα τρεις ομάδες: τα ειδικευμένα με [[Ράμφος (πτηνά)|ράμφος]] φυτοφάγα, οι [[δικυνόδοντας|δικυνόδοντες]] (όπως ο λυστρόσαυρος και οι [[καννεμεγιεριίδες]]), κάποια από τα οποία είχαν βάρος πάνω από ένα τόνο, τα όλο και πιο θηλαστικόμορφα φυτοφάγα και [[σαρκοφάγα]] [[κυνοδόντια]] και τα [[θηροκεφάλια]], που έζησαν μόνο στην αρχή της τριασικής περίοδου.

[[Αρχείο:Cynognathus BW.jpg|left|thumb|200px|Ο [[κυνόγναθος]] ήταν το μεγαλύτερο αρπακτικό κυνοδόντιο.]]
Σε αντίθεση με τους δικυνόδοντες, που παρέμειναν μεγάλοι, τα κυνοδόντια έγιναν όλο και μικρότερα και πιο θηλαστικόμορφα όσο εξελισσόταν το Τριασσικό. Από τα τελευταία, τα οποία δεν ήταν μεγαλύτερα από μία μυγαλή, εμφανίστηκαν οι πρώτοι πρόγονοι των [[θηλαστικό|θηλαστικών]] πριν 220 εκατομμύρια χρόνια.

Κατά την εξελικτική διαδικασία από τα πρώτα θηλαστικά μέχρι τα κυνοδόντια και τα θηλαστικά, το κύριο οστό της [[Κάτω γνάθος (άνθρωπος)|κάτω γνάθου]], η [[οδοντοστοιχία]], αντικατέστησε όλα τα άλλα [[Οστό|οστά]]. Έτσι, η κάτω γνάθος σταδιακά έγινε ένα μεγάλο οστό, ενώ τα άλλα οστά μετακινήθηκαν στο [[έσω ους]], επιτρέποντας καλύτερη [[ακοή]].

Για άγνωστους λόγους, τα περισσότερα από τα μεγάλα κυνοδόντια (οι [[τραβερσοδοντίδες]]) και [[Δικυνόδοντας|δικυνόδοντες]] (της οικογένειας καννεμεγιερίδες) εξαφανίστηκαν πριν το τέλος της τριασικής περιόδου και το συμβάν εξαφάνισης αυτής της περιόδου που εξαφάνισε τους περισσότερους [[Αρχόσαυρος|αρχόσαυρους]] που δεν ήταν [[δεινόσαυροι]]. Τα υπόλοιπα [[Μεσοζωικός αιώνας|μεσοζωικά]] συναψιδωτά ήταν μικρά, με μέγεθος μεταξύ [[Μυγαλή|μυγαλής]] και [[Ρεπενόμανος|ρεπενόμανου]], ενός θηλαστικού που έμοιαζε με [[Ασβός|ασβό]].

Κατα τη διάρκεια του [[Ιουράσια περίοδος|ιουράσιου]] και του [[Κρητιδικό|κρητιδικού]], τα υπόλοιπα μη θηλαστικά κυνοδόντια ήταν μικρά, όπως ο [[τριτυλόδοντας]]. Κανένα κυνοδόντιο δεν ήταν μεγαλύτερο από [[γάτα]]. Τα περισσότερα ιουράσια και κρητιδικά κυνοδόντια ήταν φυτοφάγα, αν και κάποια ήταν σαρκοφάγα. Η οικογένεια [[τριθελοδοντίδες]] εμφανίστηκε στην αρχή του τριασικού. Ήταν σαρκοφάγα και επέζησαν στο μέσο της ιουράσιας περίδο. Η άλλη οικογένεια, [[τριτυλοδοντίδες]], πρωτοεμφανίστηκε την ίδια περίοδο με την άλλη, αλλά ήταν φυτοφάγα. Αυτή η ομάδα εξαφανίστηκεστο τέλος της αρχής της κρητιδικής περιόδου. Οι δικυνόδοντες φαινόταν ότι είχαν εξαφανιστεί στο τέλος της τριασικής περίοδου, αλλά νέα στοιχεία δείχνουν ότι επέζησαν μέχρι την κρητιδική περίοδο, καθώς νέα απολιθώματα βρέθηκαν σε βράχια της κρητιδικής περιόδου στην [[Γκοντβάνα]].

Σήμερα, υπάρχουν περίπου 5.400 είδη ζώντων συναψιδωτών γνωστά ως [[θηλαστικά]], που περιλαμβάνουν [[Υδρόβιος οργανισμός|υδρόβια]] ([[φάλαινα|φάλαινες]]) και ιπτάμενα [[νυχτερίδα|νυχτερίδες]] είδη, και το μεγαλύτερο ζώο που υπήρξε ποτέ, τη [[γαλάζια φάλαινα]]. Οι [[άνθρωπος|άνθρωποι]] είναι και αυτοί συναψιδωτά. Όμως, μοναδικά ανάμεσα στα συνάψιδα, τα περισσότερα θηλαστικά είναι ζωοτόκα και γενούν ζωντανά μικρά παρά [[αυγά]], με εξαίρεση τα [[μονοτρήματα]].

Η εξέλιξη των συναψιδωτών σε θηλαστικά πιστεύεται ότι προκλήθηκε όταν τα συναψιδωτά μετακινήθηκαν σε νυκτερινούς οικολογικούς θώκους. Τα [[πρωτοθηλαστικά]] με υψηλότερο μεταβολισμό ήταν πιο ικανά να διατηρούν το σώμα τους ζεστό τη νύκτα, και είχαν περισσότερες πιθανότητες να επιζήσουν. Αυτό σήμαινε κατάναλωση [[Τροφή|τροφής]] (μάλλον [[έντομα]]) σε μεγαλύτερη ποσότητα. Για να διευκολύνουν τη γρήγορη [[Πέψη|χώνεψη]], τα πρωτοθηλαστικά εξέλιξαν την πολτοποίηση της τροφής ([[μάσηση]]) και ειδικευμένα δόντια για αυτό το σκοπό. Τα άκρα μετακινήθηκαν κάτω από το σώμα αντί στο πλάι, επιτρέποντάς τους να [[Αναπνοή|αναπνέουν]] καλύτερα όσο μετακινούνταν και επίσης μπορούσαν να αλλάζουν κατεύθυνση ταχύτερα για να πιάσουν μικρή λεία σε γρηγορότερο ρυθμό. Αυτό βοήθησε στη διατήρησει του υψηλού ρυθμού μεταβολισμού τους. Πιστεύεται ότι αντί να τρέχουν για να ξεφύγουν από τους εχθρούς τους, τα πρωτοθηλαστικά ξέφευγαν αλλάζοντας διεύθυνση χάρις στη βελτίωση των αυξημένων ικανοτήτων κίνησής τους.

== Ταξινόμηση ==
* *'Αμνιωτά**
** **Ομοταξία Σιναψίδια** 
*** **Τάξη Πελυκόσαυροι** 
**** **Υπόταξη Κασεασαύρια**
**** **Υπόταξη Ευπελυκοσαύρια** 
***** Οικογένεια [[Βαρανοψίδες]]
***** Οικογένεια [[Οφιακοδοντίδες]]
***** Οικογένεια [[Εδαφοσαυρίδες]]
***** Οικογένεια [[Σφενακοδοντίδες]] 
*** **Τάξη Θηριαψιδωτά** 
**** **Υπόταξη Μπιαρμοσούχια** 
**** **Υπόταξη Δινοκεφάλια**
**** **Υπόταξη Ανομοδόντια**
**** **Υπόταξη Γοργονόψιδα**
**** **Υπόταξη Θηροκεφάλια**
**** **Υπόταξη Κυνοδόντια** 
***** **Υπεροικογένεια Τσινικουοδόντια** 
***** Οικογένεια [[Προμπαινογναθίδες]]
** **Ομοταξία Θηλαστικά'''

## Παραπομπές


## Εξωτερικοί σύνδεσμοι
* Synapsida - Pelycosauria - at Palaeos
* Transitional Vertebrate Fossils - περιλαμβάνει περιγραφή σημαντικών μεταβατικών γενών στην εξελικτική ακολουθία που συνδέει τα πρώτα συναψιδωτά με τα θηλαστικά