Νόμιμη άμυνα

Η **νόμιμη άμυνα** (ή **αυτοάμυνα**) αποτελεί μία από τις πιο αρχαίες και καθολικά αποδεκτές αρχές του ποινικού δικαίου σε ολόκληρο τον κόσμο. Στην ουσία της, δεν είναι απλώς ένα «δικαίωμα», είναι η νομική αναγνώριση της έμφυτης ανάγκης του ανθρώπου να προστατεύσει τη ζωή, την σωματική ακεραιότητα, την ελευθερία ή άλλα έννομα αγαθά του, όταν αυτά απειλούνται από μία άδικη και παρούσα επίθεση. Δεν πρόκειται για εκδίκηση ούτε για τιμωρία του επιτιθέμενο, είναι η τελευταία γραμμή άμυνας της κοινωνίας, όταν το κράτος δεν μπορεί να παρέμβει εγκαίρως για να προστατεύσει τον πολίτη.

## Παγκόσμια νομική έννοια
Σχεδόν όλα τα σύγχρονα νομικά συστήματα (τόσο του κοινοδίκαιου όσο και του ηπειρωτικού δικαίου) αναγνωρίζουν τη νόμιμη άμυνα ως λόγο άρσης του αδίκου. Δηλαδή, η πράξη που διαπράττεται σε κατάσταση άμυνας δεν θεωρείται άδικη και, επομένως, δεν τιμωρείται ποινικά. Η βασική ιδέα είναι απλή αλλά βαθιά. Tο δίκαιο δεν μπορεί να απαιτεί από τον πολίτη να παραμένει παθητικό θύμα ενώ δέχεται επίθεση. Από τον Αρχαίο Ρωμαϊκό Δίκαιο («vim vi repellere licet» – επιτρέπεται να αποκρούσεις τη βία με βία) μέχρι τις σύγχρονες νομοθεσίες, η άμυνα πρέπει να πληροί δύο βασικές προϋποθέσεις που επανέρχονται παντού:

# **Αναγκαιότητα**: Η αντίδραση πρέπει να είναι απαραίτητη για την απόκρουση της επίθεσης.
# **Αναλογικότητα**: Η βία που χρησιμοποιείται δεν πρέπει να υπερβαίνει αυτό που απαιτείται για την προστασία του απειλούμενου αγαθού.

Στο διεθνές δίκαιο (μεταξύ κρατών), η αρχή κατοχυρώνεται στο Άρθρο 51 του Καταστατικού Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών, που αναγνωρίζει το «εγγενές δικαίωμα ατομικής ή συλλογικής αυτοάμυνας» σε περίπτωση ένοπλης επίθεσης. Η κλασική δοκιμασία προέρχεται από την υπόθεση *Caroline* (1837), όπου καθιερώθηκε ότι η άμυνα πρέπει να είναι «instant, overwhelming, leaving no choice of means, and no moment for deliberation» και να παραμένει αναλογική.https://en.wikipedia.org/wiki/Caroline_affair

## Η νόμιμη άμυνα στην ελληνική νομοθεσία
Στην Ελλάδα, η νόμιμη άμυνα ρυθμίζεται ρητά και αναλυτικά στο Άρθρο 22 του Ποινικού Κώδικα (όπως ισχύει μετά τον Ν. 4619/2019). Η διάταξη είναι σαφής και λειτουργεί ως απόλυτος λόγος άρσης του αδίκου:**1.** Δεν είναι άδικη η πράξη που τελείται σε κατάσταση άμυνας. **2.** Άμυνα είναι η αναγκαία προσβολή του επιτιθέμενου στην οποία προβαίνει το άτομο προς υπεράσπιση του εαυτού του ή άλλου από παρούσα και άδικη επίθεση που στρέφεται εναντίον τους. **3.** Το αναγκαίο μέτρο της άμυνας κρίνεται από τον βαθμό επικινδυνότητας της επίθεσης, από το είδος της προσβολής που απειλείται, από τον τρόπο και την ένταση της επίθεσης και από τις υπόλοιπες περιστάσεις.Οι τρεις βασικές προϋποθέσεις (σωρευτικές):
Για να υπάρχει νόμιμη άμυνα πρέπει να συντρέχουν **και οι τρεις** ταυτόχρονα:

# Άδικη επίθεση Πρέπει να υπάρχει ενέργεια που αντικειμενικά αντιβαίνει στο δίκαιο (π.χ. απόπειρα ληστείας, σωματική βλάβη, βιασμός, απειλή με όπλο). Δεν αρκεί η «υποκειμενική» αίσθηση κινδύνου· πρέπει η επίθεση να είναι πραγματικά άδικη.
# Παρούσα επίθεση Η επίθεση πρέπει να έχει αρχίσει ή να είναι άμεσα και βέβαια επικείμενη. Δεν επιτρέπεται «προληπτική» άμυνα εναντίον μελλοντικής απειλής. Η νομολογία του Αρείου Πάγου (π.χ. ΑΠ 1997/2001) διευκρινίζει ότι «παρούσα» θεωρείται και η επίθεση που δεν έχει ακόμα ξεκινήσει αλλά επίκειται τόσο άμεσα ώστε να δικαιολογείται ο φόβος άμεσης έναρξής της.
# Αναγκαία προσβολή (αμυντική πράξη) Η αντίδραση πρέπει να είναι απαραίτητη για την απόκρουση. Το μέτρο κρίνεται αντικειμενικά από τις συγκεκριμένες συνθήκες: πόσο επικίνδυνη ήταν η επίθεση, τι είδους βλάβη απειλούσε, πώς εξελίχθηκε κ.λπ.

#### Όρια και υπέρβαση άμυνας (Άρθρο 23 ΠΚ)
Η άμυνα δεν είναι απεριόριστη. Αν ο αμυνόμενος υπερβεί τα όρια (π.χ. συνεχίζει να χτυπάει όταν ο επιτιθέμενος έχει ήδη υποχωρήσει ή χρησιμοποιεί υπερβολική βία), τότε:

* Αν η υπέρβαση έγινε με πρόθεση → τιμωρείται με ελαττωμένη ποινή.
* Αν έγινε από αμέλεια → τιμωρείται σύμφωνα με τις διατάξεις για αμέλεια.
* Εξαίρεση: Μένει εντελώς ατιμώρητος αν η υπέρβαση οφείλεται σε φόβο ή ταραχή που του προκάλεσε η επίθεση (ψυχολογική πίεση).

#### Απαγορευμένη περίπτωση: Υπαίτια πρόκληση άμυνας (Άρθρο 24 ΠΚ)
Όποιος με πρόθεση προκαλεί την επίθεση για να χρησιμοποιήσει μετά το πρόσχημα της άμυνας, δεν απαλλάσσεται από την ποινή.

## Πρακτικά παραδείγματα που ξεκαθαρίζουν την έννοια

* **Νόμιμη**: Κάποιος δέχεται επίθεση με μαχαίρι και απωθεί τον επιτιθέμενο με γροθιές ή χρησιμοποιεί το ίδιο μαχαίρι για να τον αφοπλίσει. Η αντίδραση είναι άμεση, αναγκαία και αναλογική.
* **Υπέρβαση**: Μετά την αφοπλισμό και την υποχώρηση του επιτιθέμενου, ο αμυνόμενος συνεχίζει να τον χτυπάει άγρια. Εδώ υπάρχει υπέρβαση.
* **Μη νόμιμη**: Κάποιος βλέπει έναν ύποπτο να περνάει έξω από το σπίτι του και τον πυροβολεί «προληπτικά». Δεν υπάρχει παρούσα επίθεση.

Η ελληνική νομολογία (Αρείος Πάγος και Εφετεία) εφαρμόζει τις διατάξεις με αυστηρότητα αλλά και ρεαλισμό, λαμβάνοντας πάντα υπόψη τις συνθήκες της στιγμής και την ψυχική κατάσταση του αμυνόμενου.
Κατηγορία:Δίκαιο