Η ιστορία του Νεαρού που ξεκίνησε να μάθει τι είναι ο φόβος

***Η ιστορία του Νεαρού που ξεκίνησε να μάθει τι είναι ο φόβος*** (γερμανικά: *Märchen von einem, der auszog das Fürchten zu lernen*) αποτελεί γερμανικό λαϊκό παραμύθι, που καταγράφηκε από τους Αδελφούς Γκριμ και μπήκε στην συλλογή τους *[[Παιδικά και Σπιτικά Παραμύθια]]* το 1812. Το συγκεκριμένο αφήγημα γνώρισε διεθνή διάδοση, καθώς περιλήφθηκε και στη συλλογή του Άντριου Λανγκ *Το Μπλε Βιβλίο των Παραμυθιών* (1889). Από ταξινομική άποψη, το παραμύθι εντάσσεται στον Δείκτη Aarne–Thompson υπό τον τύπο 326, ο οποίος φέρει τον τίτλο *Φόβος*, δηλαδή περιλαμβάνει αφηγήσεις όπου ο ανδρικός πρωταγωνιστής επιχειρεί, χωρίς επιτυχία, να μάθει πώς είναι να αισθάνεται φόβο. Η αφηγηματική αυτή δομή συνδέεται με ένα διαχρονικό μοτίβο της ευρωπαϊκής λαϊκής παράδοσης, όπου η υπαρξιακή αναζήτηση της συναισθηματικής εμπειρίας, στην προκειμένη περίπτωση του φόβου, λειτουργεί ως μέσο αυτογνωσίας και ωρίμανσης του ήρωα.

Παρά την ευρεία διάδοσή του, ο συγκεκριμένος τύπος παραμυθιού δεν απαντάται σε πρώιμες λογοτεχνικές συλλογές, γεγονός που υποδηλώνει την προέλευση του στην ψυχαγωγική παράδοση του λαού. Ωστόσο, οι θεματικές και δομικές του ομοιότητες μαρτυρούν την επιρροή του μεσαιωνικού ιπποτικού μυθιστορήματος *Τα Θαύματα του Ριγκομέρ*, με πρωταγωνιστή τον Σερ Λάνσελοτ. Στο εν λόγω έργο, ο ήρωας περνά μία νύχτα σε στοιχειωμένο κάστρο, βιώνοντας δοκιμασίες σχεδόν πανομοιότυπες με εκείνες του νέου του γερμανικού παραμυθιού, κάτι που άμεσα καταδεικνύει τη γόνιμη αλληλεπίδραση μεταξύ της λαϊκής αφήγησης και της ιπποτικής λογοτεχνίας του Μεσαίωνα, αναδεικνύοντας τον τρόπο με τον οποίο κοινά μοτίβα προσαρμόζονται και ανανοηματοδοτούνται μέσα από διαφορετικά πολιτισμικά πλαίσια.

## Προέλευση
Το παραμύθι δημοσιεύθηκε από τους Αδελφούς Γκριμ στη δεύτερη έκδοση της συλλογής τους, το 1819, σε μορφή πιο εκτενή και αφηγηματικά ολοκληρωμένη. Αντιθέτως, η πρώτη έκδοση του 1812 περιλάμβανε μια πολύ συντομότερη εκδοχή με τον τίτλο *Παιχνίδι με κορίνες και χαρτιά*, η οποία διαφοροποιείται σημαντικά τόσο ως προς τη δομή όσο και ως προς την έμφαση των επεισοδίων. Η αναθεωρημένη εκδοχή του 1819 αποτυπώνει την φιλολογική επεξεργασία και την ιδεολογική επιμέλεια που οι Γκριμ ασκούσαν στις αφηγήσεις τους, στο πλαίσιο του ευρύτερου εγχειρήματός τους για την καταγραφή, αποκατάσταση και ενοποίηση της γερμανικής προφορικής παράδοσης.

Η άμεση πηγή του συγκεκριμένου παραμυθιού ήταν ο Φερδινάντ Ζίμπερτ, κάτοικος του χωριού Τράιζα, κοντά στο Κάσσελ, περιοχή ιδιαίτερα πλούσια σε λαϊκές αφηγήσεις, από όπου οι αδελφοί Γκριμ άντλησαν μεγάλο μέρος του υλικού τους. Είναι, ωστόσο, καταγεγραμμένο ότι οι συλλέκτες γνώριζαν πολλές παραλλαγές του συγκεκριμένου ευρέως διαδεδομένου μοτίβου. Η ύπαρξη αυτών των παραλλαγών καθιστά εφικτή την προσέγγιση του παραμυθιού όχι απλώς ως στατικού λαογραφικού τύπου, αλλά ως δυναμικού αφηγηματικού οργανισμού, ο οποίος μετασχηματίζεται σύμφωνα με τις κοινωνικές, γεωγραφικές και πολιτισμικές συνθήκες κάθε κοινότητας. Μέσα από αυτό το πρίσμα, η εκδοχή των Αδελφών Γκριμ μπορεί να θεωρηθεί ως το φιλολογικό αποτύπωμα μιας πολυφωνικής προφορικής παράδοσης, στην οποία το μοτίβο της «μάθησης του φόβου» λειτουργεί ως συμβολική αλληγορία της ανθρώπινης αναζήτησης για αυτογνωσία, ωρίμανση και υπέρβαση του αγνώστου.

## Πλοκή
Η αφήγηση ξεκινά με έναν πατέρα που είχε δύο γιους. Ο νεότερος, αφελής και παρορμητικός, όταν ρωτήθηκε από τον πατέρα του ποια τέχνη θα ήθελε να μάθει για να εξασφαλίσει τα προς το ζην, απάντησε πως ήθελε να μάθει πώς να ριγεί, δηλαδή πώς να νιώσει φόβο. Ένας νεωκόρος του χωριού προσφέρθηκε να του διδάξει αυτήν την εμπειρία. Αφού του έμαθε να χτυπά την καμπάνα της εκκλησίας, τον έστειλε ένα μεσονύκτιο να την ηχήσει μόνος του· έπειτα, μεταμφιεσμένος σε φάντασμα, τον ακολούθησε για να τον τρομάξει. Ο νέος, ατάραχος, του ζήτησε εξήγηση για την παράξενη εμφάνιση· και όταν ο νεωκόρος δεν απάντησε, τον έσπρωξε στις σκάλες, με αποτέλεσμα να σπάσει το πόδι του. Ο πατέρας του, φρίττοντας από το περιστατικό, τον έδιωξε από το σπίτι. Έτσι ο νέος ξεκίνησε μόνος του, αποφασισμένος να μάθει τι σημαίνει να φοβάσαι. Σε κάθε του στάση παραπονιόταν: «Αχ, να μπορούσα μόνο να ριγώ!»

Κάποιος του συνέστησε να περάσει ένα βράδυ κάτω από την κρεμάλα, όπου κρέμονταν επτά κρεμασμένοι άνδρες. Ο νέος ακολούθησε τη συμβουλή και άναψε φωτιά για να περάσει τη νύχτα. Όταν οι νεκροί λικνίστηκαν στον άνεμο, θεώρησε πως κρύωναν· τους έκοψε από τα σκοινιά και τους τοποθέτησε κοντά στη φωτιά. Όταν όμως δεν αντέδρασαν ούτε καν όταν τα ρούχα τους άρπαξαν φωτιά, ο νέος, ενοχλημένος από την απροσεξία τους, τους κρέμασε ξανά στη θέση τους και συνέχισε το ταξίδι του.

Μετά το επεισόδιο αυτό, ο νέος συνόδευσε έναν αμαξά στο ταξίδι του. Ένα βράδυ, όταν σταμάτησαν σε ένα πανδοχείο, ο πανδοχέας του είπε πως αν ήθελε πράγματι να μάθει να ριγεί, έπρεπε να περάσει τρεις συνεχόμενες νύχτες σ’ ένα στοιχειωμένο κάστρο της περιοχής. Αν τα κατάφερνε, θα κέρδιζε όχι μόνο την κόρη του βασιλιά, αλλά και όλους τους θησαυρούς που φυλάσσονταν στο κάστρο. Πολλοί άνδρες είχαν δοκιμάσει, μα κανένας δεν είχε επιζήσει. Ο νέος αποδέχθηκε την πρόκληση και παρουσιάστηκε ενώπιον του βασιλιά. Ο βασιλιάς συμφώνησε, επιτρέποντάς του να πάρει μαζί του τρεις άψυχες βοήθειες της επιλογής του. Ο νέος ζήτησε φωτιά, έναν τροχό τόρνου και μια κοπή σανίδα με μαχαίρι.

Την πρώτη νύχτα, καθώς καθόταν στο δωμάτιό του, δύο φωνές ακούστηκαν από μια γωνία να παραπονιούνται για το κρύο. Ο νέος, ατάραχος, είπε πως ήταν ανόητες που δεν πλησίαζαν τη φωτιά. Ξαφνικά, δύο μαύρες γάτες πήδηξαν έξω από το σκοτάδι και του προτείνουν να παίξουν χαρτιά. Ο νέος τις ξεγέλασε και τις παγίδευσε με τη σανίδα και το μαχαίρι του. Αμέσως γάτες και σκυλιά άρχισαν να αναδύονται από κάθε σκιά του δωματίου· ο νέος πάλευε με γενναιότητα και σκότωσε κάθε ένα από αυτά. Κατόπιν, από το σκοτάδι πρόβαλλε ένα κρεβάτι, το οποίο άρχισε να κινείται μόνο του, περιπλανώμενο σε όλο το κάστρο. Ο νέος, χωρίς ίχνος φόβου, του φώναξε να «πάει πιο γρήγορα». Το κρεβάτι αναποδογύρισε πάνω του, αλλά εκείνος, ατάραχος, το έσπρωξε στην άκρη και κοιμήθηκε δίπλα στη φωτιά ως το πρωί.

Τη δεύτερη νύχτα, ενώ ετοιμαζόταν να κοιμηθεί, μισός άνθρωπος έπεσε από την καμινάδα. Ο νέος φώναξε προς τα πάνω πως «λείπει ο άλλος μισός», και αμέσως το υπόλοιπο σώμα έπεσε και συναρμολογήθηκε. Σύντομα εμφανίστηκαν κι άλλοι άνδρες, κρατώντας ανθρώπινα κρανία και πόδια νεκρών, με τα οποία ήθελαν να παίξουν κορίνες. Ο νέος, διασκεδάζοντας, τόρνευσε τα κρανία ώστε να γίνουν καλύτερες μπάλες και συμμετείχε στο παιχνίδι ώσπου, κατά τα μεσάνυχτα, όλα εξαφανίστηκαν.

Κατά την τρίτη και τελευταία νύχτα, ο νέος άκουσε παράξενους θορύβους. Έξι άνδρες μπήκαν στο δωμάτιό του κουβαλώντας ένα φέρετρο. Ο νέος, ταραγμένος αλλά όχι φοβισμένος, νόμισε πως μέσα βρισκόταν ο νεκρός ξάδελφός του. Προσπάθησε να ζεστάνει το σώμα κοντά στη φωτιά, και τότε αυτό αναστήθηκε και άρχισε να τον απειλεί. Ο νέος, εξοργισμένος από την αχαριστία του, έκλεισε πάλι το καπάκι του φερέτρου. Τότε παρουσιάστηκε ένας ηλικιωμένος άνδρας, που άκουσε τη φασαρία, και άρχισε να του επιδεικνύει τα κατορθώματά του, ισχυριζόμενος πως μπορούσε να καρφώσει ένα αμόνι στη γη με ένα χτύπημα. Τον οδήγησε στο υπόγειο, όπου ο νέος, πιο ικανός, έσχισε το αμόνι στα δύο και παγίδεψε τα γένια του γέροντα μέσα του, χτυπώντας τον με μια σιδερένια ράβδο. Ο γέρος, ικετεύοντας για έλεος, του αποκάλυψε τότε όλους τους θησαυρούς του κάστρου.

Το επόμενο πρωί, ο βασιλιάς ανήγγειλε ότι ο νέος είχε νικήσει και μπορούσε να παντρευτεί την κόρη του. Ο νέος δέχτηκε, αν και δυσαρεστημένος που ακόμη δεν είχε μάθει να φοβάται. Μετά τον γάμο, η συνεχής του γκρίνια - «Αχ, να μπορούσα να ριγώ!» - κούρασε αφόρητα τη γυναίκα του. Μη αντέχοντας άλλο, έφερε έναν κουβά νερό από το ρυάκι, γεμάτο μικρά ψάρια. Ενώ ο άνδρας της κοιμόταν, του έριξε το παγωμένο νερό στο σώμα. Ο νέος τινάχτηκε, τρέμοντας από το κρύο, και φώναξε: «Τώρα, επιτέλους, έμαθα να ριγώ, μα ακόμη δεν ξέρω τι θα πει πραγματικός φόβος!».

## Ιστορία
Η προέλευση του παραμυθιού ανάγεται σε παλαιότερες λαϊκές αφηγήσεις που προέρχονται από δύο περιοχές της Γερμανίας: αφενός από το Μεκλεμβούργο, και αφετέρου από το Τσβερν της Έσσης. Η δεύτερη εκδοχή θεωρείται πως καταγράφηκε από τη Ντοροτέα Φίμαν, γνωστή αφηγήτρια της εποχής και σημαντική πληροφορήτρια των Αδελφών Γκριμ, η οποία κατέγραψε την ιστορία από τον Φερδινάντ Ζίμπερτ, από την περιοχή του Σβάλμ. Στην πρώτη έκδοση του παραμυθιού, υπό τον τίτλο *Παιχνίδι με κορίνες και χαρτιά*, η αφήγηση είναι περιορισμένη αποκλειστικά στο επεισόδιο του κάστρου. Η ιστορία ξεκινά με την προσφορά του βασιλιά: όποιος καταφέρει να περάσει τη δοκιμασία θα κερδίσει την κόρη του, η οποία μόλις είχε συμπληρώσει τα δεκατέσσερα της χρόνια. Ο ήρωας της πρώτης αυτής μορφής δεν παρουσιάζεται ως ανόητος, αλλά ως νέος θαρραλέος και φτωχός, που επιθυμεί να δοκιμάσει την τύχη του προκειμένου να βελτιώσει τη μοίρα του.

Η πλήρης εκδοχή του παραμυθιού, όπως τη γνωρίζουμε σήμερα, δημοσιεύθηκε για πρώτη φορά στο τεύχος 4 του γερμανικού περιοδικού *Ράβδος των Ευχών*, το 1818, και ένα έτος αργότερα, το 1819, εντάχθηκε στη δεύτερη έκδοση των *Παιδικών και* *Σπιτικών Παραμυθιών*. Η χρονική αυτή αλληλουχία αποκαλύπτει τη διαδικασία επεξεργασίας και φιλολογικής ωρίμανσης που υπέστη το υλικό, προτού αποκτήσει τη σταθερή μορφή με την οποία εντάχθηκε στο κανόνα των γερμανικών λαϊκών αφηγήσεων. Η σύγκριση μεταξύ της πρώτης και της δεύτερης εκδοχής δείχνει ότι οι Αδελφοί Γκριμ διεύρυναν θεματικά το παραμύθι, προσθέτοντας στοιχεία χιουμοριστικά και μυητικά, τα οποία μετασχηματίζουν τον ήρωα από απλό τυχοδιώκτη σε παραβολική μορφή του ανθρώπου που αναζητά το βίωμα του φόβου ως προϋπόθεση της γνώσης.

## Ερμηνείες
Το θέμα του φόβου υπήρξε κεντρικό αντικείμενο φιλοσοφικής αναζήτησης για τον Σέρεν Κίρκεγκορ, ο οποίος το 1843 δημοσίευσε το έργο του *[[Φόβος και Τρόμος (Κίρκεγκωρ)|Φόβος και Τρόμος]]*. Ο Κίρκεγκορ αξιοποίησε το συγκεκριμένο παραμύθι ως παραβολικό παράδειγμα για να δείξει πώς ο φόβος, όταν βιώνεται εντός του θρησκευτικού και ηθικού πλαισίου του ατόμου, μπορεί να λειτουργήσει λυτρωτικά και να οδηγήσει στην υπαρξιακή ελευθερία.

Η Γερμανίδα φιλόλογος και λαογράφος Χέντβιχ φον Μπάιτ (1896-1973) ερμήνευσε την παρουσία των γατών στο παραμύθι ως προδρόμους του φαντάσματος που εμφανίζεται αργότερα. Οι γάτες προτείνουν ένα παιχνίδι, το οποίο επαναλαμβάνεται αργότερα σε παραλλαγμένη μορφή από το φάντασμα, και όπως εκείνο, παγιδεύονται από τον ήρωα. Στη λαϊκή φαντασία, τα πνεύματα των νεκρών εμφανίζονται συχνά με τη μορφή ζώων, ενώ τα παιχνίδια με κορίνες σε παραμύθια, όπου χρησιμοποιούνται κρανία και οστά, παραπέμπουν στη συμβολική διάσταση του κάτω κόσμου. Η Μπάιτ υποστηρίζει ότι το «υποχθόνιο» στοιχείο, δηλαδή η εμφάνιση του Ασυνειδήτου, προκύπτει όταν η συνείδηση το αντιμετωπίζει απορριπτικά ή αδιάφορα· όπως ακριβώς ο αφελής, αλλά όχι πραγματικά γενναίος γιος, αντιδρά μηχανικά και απροβλημάτιστα απέναντι σε ό,τι θα έπρεπε να προκαλεί φόβο. Ο ήρωας αντιμετωπίζει τα φαντάσματα ως απτούς εχθρούς, χωρίς να καταλαμβάνεται από πανικό, επιτρέποντας έτσι στις εσωτερικές του συγκρούσεις να λάβουν μορφή και να σταθεροποιηθούν. Η γυναίκα του, στο τέλος της ιστορίας, αντιπροσωπεύει εκείνο το μέρος της ζωής που ο ίδιος παραμένει ασυνείδητος απέναντί του, τη ζωική, σωματική και συναισθηματική εμπειρία του ανθρώπου. Σε πολλές παραλλαγές του παραμυθιού, ο ήρωας φοβάται να κοιτάξει πίσω του, ή τρόμαξε όταν το κεφάλι του τοποθετήθηκε ανάποδα, σύμβολο που έχει ερμηνευθεί ως μεταφορά του θανάτου ή ως βλεμματική εμπειρία του Άδη, δηλαδή της συνειδητοποίησης της ανθρώπινης θνητότητας.

Ο Γερμανός συγγραφέας Φραντς Φύμαν (1922-1984) υποστήριξε το 1973 ότι ο ήρωας φαίνεται να αισθάνεται πως του λείπει μια ανθρώπινη διάσταση. Ο Γερμανός συγγραφέας και μεταφραστής Πέτερ Χοτσέβιτς (1934-2010) σχολίασε ότι ουδέποτε του διδάχθηκαν οι λέξεις των συναισθημάτων, και πως αυτή η γλωσσική ανεπάρκεια συνδέεται με τη φανερή του αφέλεια. Ο Μπρούνο Μπετελχάιμ ερμήνευσε το παραμύθι ως αλληγορία της απελευθέρωσης από τις καταπιέσεις του ασυνειδήτου, θεωρώντας ότι η επίτευξη της ανθρώπινης ευτυχίας προϋποθέτει την αναγνώριση και συμφιλίωση με τους κρυφούς, ανεξήγητους φόβους. Σύμφωνα με τον ίδιο, ακόμη και τα παιδιά βιώνουν ανεξήγητους και αδικαιολόγητους φόβους, οι οποίοι εμφανίζονται τη νύχτα στο σκοτάδι, ενώ οι σεξουαλικοί φόβοι αποτελούν συχνά το πλέον απωθημένο πεδίο του ψυχισμού. Ο Βίλχελμ Ζάλμπερ, το 1999, σημείωσε πως η αφήγηση δείχνει μια σκόπιμη διαδικασία δημιουργίας και καταστροφής των φόβων μέσω των φαντασμάτων και των ζώων, ώστε να αποφευχθεί η άμεση αντιπαράθεση με την πραγματικότητα· μόνον η συμπόνια, κατά τον Ζάλμπερ, μπορεί να επιφέρει μετασχηματισμό και κίνηση στον ήρωα. Οι Έγκον Φάμπιαν και Άστριντ Τόμε αντιλαμβάνονται το παραμύθι ως ψυχολογική διερεύνηση της ανάγκης του ανθρώπου να βιώσει τον φόβο. Κατά τη δική τους ανάγνωση, ο φόβος αυτός, ο λεγόμενος πρωτογενής φόβος, παραμένει εσωτερικά απρόσιτος, και έτσι το άτομο τον προβάλλει εξωτερικά, σε μορφές όπως φαντάσματα, ζώα ή υπερφυσικές δοκιμασίες.

Η Αμερικανίδα ακαδημαϊκός της παιδικής λογοτεχνίας, Μαρία Τάταρ (γενν. 1945), το 2004, επισήμανε ότι, παρότι ο ήρωας ανήκει στο μοτίβο του νεότερου γιου, δεν φέρει τα συνηθισμένα χαρακτηριστικά του «τυχερού απλού ανθρώπου» που κατορθώνει τον σκοπό του με μαγικούς βοηθούς. Αντιθέτως, ο ήρωας της ιστορίας αυτής επιτυγχάνει μόνος του, χάρη στη δεξιοτεχνία και την ψυχραιμία του, προσεγγίζοντας περισσότερο το πρότυπο του επικού ήρωα. Η πράξη του να κόψει τα πτώματα από την κρεμάλα και να τα φέρει κοντά στη φωτιά παρουσιάζεται ως δοκιμασία συμπόνιας, ανάλογη με εκείνες που συναντώνται σε άλλα παραμύθια· ωστόσο, ενώ στις περισσότερες αφηγήσεις μια τέτοια πράξη ανταμείβεται με δώρο ή υπερφυσική βοήθεια, εδώ λειτουργεί χωρίς συνέπειες, ίσως ως παρωδία των παραδοσιακών μοτίβων της γενναιοδωρίας και της λύτρωσης.

## Παραλλαγές
Ο Τζακ Ζάιπς, στις σημειώσεις του σχετικά με τα μεταφρασμένα παραμύθια του Τζουζέπε Πιτρέ, παρατηρεί ότι ο Ιταλός λαογράφος συνέλεξε τρεις παραλλαγές του αφηγήματος και τις συγκρίνει με ανάλογες διηγήσεις που απαντούν στη ιταλική επιστημονική βιβλιογραφία περί λαϊκών παραδόσεων του ύστερου 19ου αιώνα, όπως τα έργα της Λάουρα Γκόντσενμπαχ και του Βιτόριο Ιμπριάνι. Επιπλέον, αναλύει την παραλλαγή που συνέλεξε η Λάουρα Γκοντσενμπαχ (με τίτλο *Ο άφοβος νέος*) και εντοπίζει έναν πρόδρομό της στο έργο *Οι ευχάριστες νύχτες* του Τζοβάννι Φραντσέσκο Στραπαρόλα. Παραλλαγές που απαντώνται σε χώρες της Λατινικής Αμερικής μεταθέτουν το σκηνικό από ένα στοιχειωμένο κάστρο σε ένα στοιχειωμένο σπίτι ή μια στοιχειωμένη φάρμα. Η διήγηση με τίτλο *Η πάνινη κούκλα* αποτελεί αμερικανική παραλλαγή που έχει συλλεχθεί από τις Νότιες Οροσειρές των Ηνωμένων Πολιτειών. Επιπροσθέτως, το τουρκικό παραμύθι *Το Αγόρι που τελικά βρήκε τον φόβο* και το ρουμανικό *Ιβάν Τουρμπίνκα*, έχουν πανομοιότυπο θέμα με το παραμύθι των Γκριμ. 

## Παραπομπές
Κατηγορία:Παραμύθια των Αδελφών Γκριμ
Κατηγορία:Γερμανικά παραμύθια


## Εξωτερικοί σύνδεσμοι
* Διάφορες εκδοχές του  στην Αγγλική Βικιθήκη
* Το Παραμύθι στο Standard Books (στα αγγλικά)