Τρυγόνι

Το **τρυγόνι** είναι περιστερόμορφο πτηνό της οικογενείας των Περιστεριδών, που απαντά και στον ελλαδικό χώρο. Η επιστημονική ονομασία του είδους είναι *Streptopelia turtur* και περιλαμβάνει 4 υποείδη.

Στην Ελλάδα απαντά το υποείδος *Streptopelia turtur turtur* (Linnaeus, 1758).

Το τρυγόνι, από τα χαρακτηριστικότερα «αγριοπερίστερα» της ελληνικής ορνιθοπανίδας, τόσο στην Ελλάδα όσο και σε άλλες μεσογειακές χώρες. Είναι το μοναδικό, αποκλειστικά μεταναστευτικό «αγριοπερίστερο» της Ευρώπης. Είναι πολύ γνωστό για το κυνήγι του στην Νότια Ευρώπη και την Ελλάδα και από τα αγαπημένα θηράματα των κυνηγών. Ξεχωρίζει για το ωραίο πέταγμα του και την ασύγκριτη ομορφιά του. 
## Κύρια διαγνωστικά στοιχεία
*Ασπρόμαυρες ραβδώσεις στα πλαϊνά του λαιμού 
*Χαρακτηριστική «τουρτουριστή» φωνή
## Τάση παγκόσμιου πληθυσμού
*Καθοδική ↓ 
## Ονοματολογία
Οι όροι *streptopelia* και *turtur* παρουσιάζουν *εξαιρετικό ετυμολογικό ενδιαφέρον*, ιδιαίτερα ο δεύτερος, κυρίως λόγω της μη-προφανούς σημασίας τους. 
Η επιστημονική ονομασία του γένους *Streptopelia*, αποτελεί (νεο-)λατινική απόδοση του ελληνικού όρου *στρεπτοπηλία *45 εκ.).

## Μορφολογία
Το τρυγόνι είναι μικρότερο από τα υπόλοιπα «αγριοπερίστερα», με μέγεθος όσο της δεκαοχτούρας, αν και πιο λεπτό, με πιο σκούρο παρουσιαστικό. Το κεφάλι, όπως και το άνω τμήμα της ράχης (μανδύας) είναι *γκρίζα με ελαφριά κυανή απόχρωση*, ενώ η περιοχή του στήθους είναι, επίσης, γκριζωπή αλλά με *ελαφριά ροζέ -στο χρώμα του κρασιού/σωμόν- απόχρωση*. Η κάτω επιφάνεια και η περιοχή της κοιλιάς είναι πιο λευκωπές. Οι πτέρυγες είναι χαρακτηριστικές, με *κανελλί-σκωριόχρωμες καλυπτήριες περιοχές* (ελάσσονα καλυπτήρια φτερά και ωμοπλατιαία, που περιβάλλουν *μαύρα τριγωνικά στίγματα*. 
thumb|right|400px|Ενήλικo τρυγόνι
Τα πρωτεύοντα ερετικά φτερά είναι σκούρα καφετί-μαυρωπά. Τα δευτερεύοντα ερετικά φτερά εμφανίζουν κυανή απόχρωση. Η ουρά είναι σκούρα μαυριδερή (κυανόμαυρα πηδαλιώδη φτερά, με *λεπτά, λευκωπά περιθώρια* (τα δύο τελευταία ζεύγη των πηδαλιωδών) καθ’ όλο το μήκος της, τόσο στην πάνω όσο και στην κάτω πλευρά της. Οι ταρσοί και τα πόδια -όπως όλα τα περιστέρια- έχουν το χαρακτηριστικό ροζ χρώμα της σάρκας, ενώ το ράμφος είναι γκριζόμαυρο με πορφυρή απόχρωση, πιο ανοικτόχρωμο στο άκρο του. Οι οφθαλμοί περιβάλλονται από *πορφυροκυανό περιθώριο* (*orbital skin*) που έρχεται σε αντίθεση με το γκριζόχρωμο κεφάλι, ενώ η ίριδα ποικίλλει από κίτρινη έως πορτοκαλί.
*Το πιο χαρακτηριστικό στοιχείο του τρυγονιού είναι οι *λεπτές, ασπρόμαυρες ραβδώσεις* στα πλαϊνά του λαιμού και προς τον τράχηλο. Το λευκό χρώμα σε αυτές τις ρίγες έχει κάποια κυανή απόχρωση. 
Γενικά, δεν υφίσταται ιδιαίτερος φυλετικός διμορφισμός, με τα θηλυκά να είναι λίγο μικρότερα (βλ. Βιομετρικά στοιχεία) και με πιο «θαμπά» χρώματα από τα αρσενικά. Όμως, *τα νεαρά άτομα στερούνται των χαρακτηριστικών ραβδώσεων στον λαιμό*, ενώ έχουν καφετί χρώμα στο κεφάλι, τη ράχη και τις πτέρυγες. Το χρώμα της ίριδας είναι ανοικτό καφέ.
## Βιομετρικά στοιχεία
*Μήκος σώματος: (24-) 27 έως 28 (-29) εκατοστά
*Άνοιγμα πτερύγων: 47 έως 53 εκατοστά
*Μήκος χορδής πτέρυγας: ♂ 180,2 ± 4,4 χιλιοστά [Εύρος 173,0 – 187,0 χιλιοστά (σε δείγμα Ν=149 ατόμων στο Ηνωμένο Βασίλειο)], ♀ 175,9 ± 4,6 χιλιοστά [Εύρος 170,0 – 184,0 χιλιοστά (Ν=87)]
*Βάρος: ♂ 135 – 181 γραμμάρια (Ν=94), ♀ 129 – 187 γραμμάρια (Ν=70) 
(Πηγές:)
## Τροφή
Τα τρυγόνια αναζητούν την τροφή τους σχεδόν αποκλειστικά στο έδαφος, συνήθως σε καλλιεργημένες εκτάσεις, κατά ομάδες, μαζί με άλλα περιστέρια. Τρέφονται με φυτικά τμήματα, κυρίως σπέρματα, που τρώγονται τόσο ώριμα όσο και σε ανώριμη κατάσταση. Μεγάλο μέρος αποτελούν οι σπόροι δημητριακών, τα σπέρματα διαφόρων κωνοφόρων, της σημύδας, του σκλήθρου και της ψευδακακίας, καθώς και τα σπέρματα της *Fumaria* (αγριοκαπνός). Μπορούν επίσης να φάνε σωροκάρπια (μούρα, βατόμουρα), μανιτάρια και ποώδη φυτά όπως *Trifolium*, *Brassica* και *Chenopodium*. Σπανιότερα συλλαμβάνουν έντομα και μικρά σαλιγκάρια, ενώ στους οικισμούς μπορεί να τρώνε ακόμη και ψωμί.
## Ηθολογία και πτήση
Τα τρυγόνια συχνά απαντούν κατά ζεύγη ή αραιά κοπάδια. Είναι εξαιρετικά ανθεκτικά στις υψηλές θερμοκρασίες, παραμένοντας δραστήρια ακόμη και στους 45°C. Θεωρούνται δειλά πτηνά, κρύβονται στο θόλο των δένδρων και είναι δύσκολο να προσεγγιστούν, πιθανότατα λόγω της μεγάλης πίεσης που υφίστανται από το κυνήγι. Πάντως, από κάποια απόσταση μπορεί να παρατηρηθούν πάνω σε καλώδια παροχής ηλεκτρικού ρεύματος, ή να βόσκουν στο έδαφος.

Η πτήση τους μοιάζει με της φάσσας και είναι δυνατή, αλλά όχι εντυπωσιακά γρήγορη, ελαφρά κυματιστή. Όταν πετούν ξεχωρίζει η *βενταλωτή ουρά με τα χαρακτηριστικά λευκά περιθώρια*, τόσο στην άνω όσο και στην κάτω επιφάνεια. Κατά την απογείωση οι πτέρυγες παράγουν χαρακτηριστικό θόρυβο.
## Φωνή
Η φωνή του τρυγονιού είναι πολύ χαρακτηριστική, μια σειρά από δισύλλαβα καλέσματα, που στα αυτιά του παρατηρητή φθάνουν ως *τουρ-τουρ*. Οι «φθόγγοι» αυτοί έχουν μέση συχνότητα (ούτε υψηλοί ούτε χαμηλοί), το ίδιο τονικό ύψος (δεν διαφέρουν μεταξύ τους) και την ίδια ένταση. Μοιάζει με το χαρακτηριστικό «γουργούρισμα» του κοινού περιστεριού, μόνο που είναι *τρεμουλιαστό*, «τουρτουριστό», από την οποία πήρε το πτηνό τη χαρακτηριστική του ονομασία (βλ. Ονοματολογία). Επίσης από τη φωνή αυτή προέρχεται η λαϊκή ονομασία *τουρτούρα* που, με τη σειρά της έδωσε το ρήμα *τουρτουρίζω* (π.χ. «τουρτουρίζω από το κρύο») (βλ. Άλλες ονομασίες).
*Δείγματα φωνής (εξωτερικός σύνδεσμος)
## Αναπαραγωγή
thumb|right|400px|Νεαρό τρυγόνι
Τα τρυγόνια αποκτούν σεξουαλική ωριμότητα από το 1ο έτος της ζωής τους και είναι μονογαμικά, σχηματίζοντας «δεμένα» ζευγάρια. Η αναπαραγωγική περίοδος διαρκεί από τον Μάιο μέχρι τον Αύγουστο, περίπου, ενώ η ωοτοκία μπορεί να πραγματοποιείται δύο φορές (στο Ηνωμένο Βασίλειο μέχρι και τρεις φορές). Στο τρυγόνι παρατηρείται μια *περίοδος «μη-ανταπόκρισης» σε ερεθίσματα οίστρου μετά την αναπαραγωγή*, μοναδική μεταξύ όλων των περιστεριών που μελετήθηκαν μέχρι σήμερα. Τα τελετουργικά επίδειξης περιλαμβάνουν υποκλίσεις, αλληλοραμφισμούς και μεγάλους εναέριους κύκλους, όπως όλα τα περιστέρια.

Στις περιοχές όπου απαντούν (βλ. Βιότοπος), τα τρυγόνια φωλιάζουν σε θάμνους, μικρά δένδρα, φράκτες και φυτείες, συνήθως σε χαμηλότερες θέσεις από τα άλλα αγριοπερίστερα.

Η φωλιά είναι μια λεπτή «πλατφόρμα» κατασκευασμένη από μικρά κλαδιά και επιστρωμένη από λεπτές ρίζες, βλαστούς και φρέσκο χορτάρι. Περιστασιακά, μπορεί να χρησιμοποιούν, επίσης, τις φωλιές άλλων πουλιών ή σκίουρων. Η φωλιά κατασκευάζεται και από τους δύο εταίρους.

Το θηλυκό εναποθέτει 2 αβγά, σπανιότερα μόνον ένα (1), διαστάσεων 30,7 Χ 23,0 χιλιοστών και βάρους 8,2 γραμμαρίων, εκ των οποίων ποσοστό 6% είναι κέλυφος. Η επώαση πραγματοποιείται και από τους δύο γονείς και διαρκεί 15-16 ημέρες. Οι νεοσσοί είναι *φωλεόφιλοι* και χρήζουν της απόλυτης προστασίας των γονέων. Σιτίζονται με το υγρό του προλόβου («γάλα περιστεριού») και, αργότερα, με μισοχωνεμένα σπέρματα. Αρχίζουν να αφήνουν τη φωλιά σε ηλικία περίπου 14 ημερών, ενώ πτερώνονται στις 18-19 ημέρες.

Στην Ελλάδα, τα τρυγόνια έρχονται για να φωλιάσουν το καλοκαίρι. Είναι πιο κοινά στη βόρεια χώρα παρά στη νότια, ενώ στην Πελοπόννησο θεωρούνται μη κοινά.
## Απειλές
Στο Ηνωμένο Βασίλειο οι κύριες αιτίες μείωσης των πληθυσμών τους είναι η πτωχή αναπαραγωγική επιτυχία και η εντατικοποίηση της γεωργικής καλλιέργειας που σημειώθηκε μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Αυτές οι αλλαγές περιλαμβάνουν την αύξηση της χρήσης των ζιζανιοκτόνων και φυτοφαρμάκων, τη μείωση της διαθεσιμότητας των τροφίμων, και την απομάκρυνση των δενδροστοιχιών και θάμνων, οπότε μειώθηκαν οι θέσεις φωλιάσματος.
Οι πληθυσμοί του Ηνωμένου Βασιλείου μειώθηκαν κατά 60% μεταξύ 1966 - 1972 και 1988 - 1991. Την ίδια στιγμή, πολλά άλλα είδη πτηνών των αγρών υπέστησαν, επίσης, τεράστιες απώλειες. 

Εύρεση τροφής 

## Κατάσταση πληθυσμού
H κατάσταση του τρυγονιού παρά τη σχετική μείωση τον προηγούμενων χρόνων δείχνει σταθερή προς αυξητικές τάσεις. Αυτό είναι ενθαρρυντικό παρά την μείωση της γεωργίας, τα φυτοφάρμακα, και κυρίως την ανθρώπινη παρέμβαση στη φύση. 

Τους μεγαλύτερους αναπαραγωγικούς πληθυσμούς διαθέτουν η Ρωσία, η Ισπανία η Γαλλία η Σερβία η Βουλγαρία και η Ουγγαρία ενώ τους μεγαλύτερους ασιατικούς, η Τουρκία και το Αζερμπαϊτζάν.

thumb|left|200px|Streptopelia turtur in ''Nederlandsche Vogelen'' (1770)
## Κουλτούρα
Πιθανόν λόγω των Βιβλικών αναφορών (ειδικά από το «Άσμα Ασμάτων»), τη χαρακτηριστική φωνή του και το γεγονός ότι σχηματίζει ισχυρούς δεσμούς, το τρυγόνι έχει γίνει σύμβολο αφιερωμένο στην αγάπη. Στην Καινή Διαθήκη δύο τρυγόνια αναφέρεται ότι είχαν θυσιαστεί για τη Γέννηση του Ιησού. Στην Ευρώπη της Αναγέννησης, το τρυγόνι καταγράφεται ως αφοσιωμένος συνεργάτης του μυθολογικού Φοίνικα. Από εκεί προέρχεται και το ποίημα του Γουίλιαμ Σαίξπηρ «The Phoenix and the Turtle» (όπου ο όρος *turtle* αναφέρεται στο τρυγόνι, βλ. Ονοματολογία).

Επίσης, το τρυγόνι είναι το θέμα πολλών λαϊκών τραγουδιών στην Αγγλία, μερικά από τα οποία έχουν μελοποιηθεί από τον Ραλφ Βων Ουίλλιαμς.
Αλλά και στην Ελλάδα, το τρυγόνι είναι το αγαπημένο θέμα σε πολλά τραγούδια, ιδιαίτερα στη δημοτική μουσική, όπου απαντάται κυρίως με την ονομασία *τρυγόνα* (ηπειρώτικα, κ.α.).
## Άλλες ονομασίες
Στον ελλαδικό χώρο το Τρυγόνι απαντά και με τις ονομασίες Τρυγόνα και Τουρτούρα. Η ονομασία *τουρτούρα* είναι υποχωρητικός σχηματισμός από το -πολύ οικείο- ρήμα *τουρτουρίζω*, του οποίου η πρωταρχική σημασία είναι «τρύζω, βγάζω φωνή σαν του τρυγονιού», (βλ. και Ονοματολογία) με την παράλληλη σημασία «τουρτουρίζω από το κρύο», όπου χρησιμοποιείται σχεδόν πάντοτε υπό αυτή την έννοια.

Επίσης είναι πολύ συνηθισμένη η γραφή με *-ω-* (*Τρυγώνα*), που προέρχεται από την αρχαία γραφή *τρυγών*. 
## Σημειώσεις
**i.**  Η απόδοση *τρυγών* παρόλο που, εκ πρώτης όψεως, φαίνεται να είναι απολύτως τεχνητή, έχει άμεση σχέση με τον λατινικό όρο *turtur* (βλ. Ονοματολογία)

**ii.**  Συμπεριλαμβάνει και το υποείδος *S. t. moltonii* 

**iii.**  Το *Λεξικό της Ελληνικής Γλώσσας* του Μπαμπινιώτη δίνει εντελώς διαφορετική ετυμολογία του όρου *Πλειάδες*.
## Παραπομπές

## Βιβλιογραφία
*Howard and Moore, *Checklist of the Birds of the World*, 2003. 
*Bertel Bruun, *Birds of Britain and Europe*, Hamlyn 1980.
*Bob Scott and Don Forrest, *The Birdwatcher’s Key*, Frederick Warne & Co, 1979
*Christopher Perrins, *Birds of Britain and Europe*, Collins 1987. 
*Colin Harrison & Alan Greensmith, *Birds of the World*, Eyewitness Handbooks, London 1993
*Colin Harrison, *Nests, Eggs and Nestlings Of British and European Birds*, Collins, 1988.
*Dennis Avon and Tony Tilford, *Birds of Britain and Europe, a Guide in Photographs*, Blandford 1989
*Detlef Singer, *Field Guide to Birds of Britain and Northern Europe*, The Crowood Press, Swindon 1988
*Hermann Heinzel, RSR Fitter & John Parslow, Birds of Britain and Europe with North Africa and Middle East, Collins, 1995 
*Jim Flegg, *Field Guide to the Birds of Britain and Europe*, New Holland, London 1990
*Rob Hume, RSPB *Complete Birds of Britain and Europe* DK, 2002
*Mary Taylor Gray, *The Guide to Colorado Birds*, Westcliffe Publishers, 1998
*Peter Colston and Philip Burton, *Waders of Britain and Europe*, Hodder & Stoughton, 1988
*Killian Mullarney, Lars Svensson, Dan Zetterström, Peter J. Grant, *Τα Πουλιά της Ελλάδας Της Κύπρου και της Ευρώπης*, ΕΟΕ, 2007
*Killian Mullarney, Lars Svensson, Dan Zetterström, Peter J. Grant, *Τα Πουλιά της Ελλάδας Της Κύπρου και της Ευρώπης*, Collins
*Handrinos & Akriotis, *The Birds of Greece*, Helm 1997
*R. Grimmett, C. Inskipp, T. Inskipp, *Birds of Nepal*, Helm 2000
*Γιώργος Σφήκας, *Πουλιά και Θηλαστικά της Κρήτης*, Ευσταθιάδης, 1989
*Γιώργος Σφήκας, *Πουλιά και Θηλαστικά της Κύπρου*, Ευσταθιάδης, 1991
**Πάπυρος Λαρούς*, εκδ. 1963 (ΠΛ)
**Πάπυρος Λαρούς Μπριτάνικα*, εκδ. 1996 (ΠΛΜ)
*Ιωάννη Όντρια (I), *Πανίδα της Ελλάδας*, τόμος *Πτηνά*.
*Ιωάννη Όντρια (II), *Συστηματική Ζωολογία*, τεύχος 3.
*Ντίνου Απαλοδήμου, *Λεξικό των ονομάτων των πουλιών της Ελλάδας*, 1988.
**Σημαντικές Περιοχές για τα Πουλιά της Ελλάδας* (ΣΠΕΕ), ΕΟΕ 1994
*«Το Κόκκινο Βιβλίο των Απειλουμένων Σπονδυλοζώων της Ελλάδας», Αθήνα 1992
*Ιωάννου Χατζημηνά, *Επίτομος Φυσιολογία*, εκδ. Γρ. Παρισιάνου, Αθήνα 1979
*Βασίλη Κλεισούρα, *Εργοφυσιολογία*, εκδ. Συμμετρία, Αθήνα 1990
*Γεωργίου Δ. Μπαμπινιώτη, *Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας*, Αθήνα 2002
*Valpy, Francis Edward Jackson, *An Etymological Dictionary of the Latin Language*
*Linnaeus, Carolus (1758). *Systema naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis*. Tomus I. Editio decima, reformata (in Latin). Holmiae (Laurentii Salvii). 
## Πηγές

*Einhard Bezzel: Vögel. BLV Verlagsgesellschaft, München 1996, ISBN 3-405-14736-0
*BirdLife International. 2004. Birds in Europe: population estimates, trends and conservation status. BirdLife International, Cambridge, U.K.
*Browne, S. J.; Aebischer, N. J. 2003. Temporal changes in the migration phenology of turtle doves Streptopelia turtur in Britain, based on sightings from coastal bird observatories. Journal of Avian Biology 34: 65-71.
*IUCN. 2012. IUCN Red List of Threatened Species (ver. 2012.1). Available at: http://www.iucnredlist.org. (Accessed: October 2014).
*Johnson, Kevin P.; de Kort, Selvino; Dinwoodey, Karen, Mateman, A. C.; ten Cate, Carel; Lessells, C. M. & Clayton, Dale H. (2001): A molecular phylogeny of the dove genera Streptopelia and Columba. Auk 118(4): 874-887.
*Gerhard Rösler: Die Wildtauben der Erde – Freileben, Haltung und Zucht, Verlag M. & H. Schaper, Alfeld-Hannover 1996, ISBN 3-7944-0184-0
*Sparks, T. H.; Huber, K.; Bland, R. L.; Crick, H. Q. P.; Croxton, P. J.; Flood, J.; Loxton, R. G.; Mason, C. F.; Newnham, J.A.; Tryjanowski, P. 2007. How consistent are trends in arrival (and departure) dates of migrant birds in the UK? Journal of Ornithology 148: 503-511.
*Tryjanowski, P.; Kuzniak, S.; Sparks, T. H. 2002. Earlier arrival of some farmland migrants in western Poland. Ibis 144: 62-68.
*Tryjanowski, P.; Kuzniak, S.; Sparks, T. H. 2005. What affects the magnitude of change in first arrival dates of migrant birds? Journal of Ornithology 146: 200-205.

Κατηγορία:Περιστερίδες
Κατηγορία:Πτηνά της Ελλάδας
Κατηγορία:Πτηνά της Ευρώπης