Ιστορία

Η **Ιστορία** (από το αρχαίο ελληνικό **', ο γνωρίζων, ο μάρτυρας) αποτελεί το συστηματικό επιστημονικό πεδίο που διερευνά, καταγράφει και αναλύει το ανθρώπινο παρελθόν μέσω της κριτικής εξέτασης τεκμηρίων και πηγών. Ως ακαδημαϊκός κλάδος, η ιστορία διακρίνεται από το παρελθόν αυτό καθ' εαυτό, καθώς αποτελεί την ενεργητική διαδικασία ανασύνθεσης και ερμηνείας των γεγονότων που διαμόρφωσαν την ανθρώπινη πορεία στο χρόνο. Η μελέτη της δεν περιορίζεται σε μια στείρα χρονολογική παράθεση (χρονικό), αλλά επιδιώκει την αποκάλυψη των [[Αιτιότητα|αιτιωδών]] σχέσεων που διέπουν τους κοινωνικούς, πολιτικούς και πολιτισμικούς μετασχηματισμούς.

Κεντρικό πυλώνα της ιστορικής επιστήμης αποτελεί η [[Ιστοριογραφία]], η οποία μελετά τις μεθόδους και τις σχολές σκέψης που χρησιμοποίησαν οι ιστορικοί ανά τους αιώνες. Η μετάβαση από την αφηγηματική και συχνά μυθοπλαστική εξιστόρηση της αρχαιότητας στην αυστηρή επιστημονική μέθοδο του 19ου αιώνα —με κύριο εκφραστή τον [[Λέοπολντ φον Ράνκε]]— καθιέρωσε την ανάγκη για αντικειμενικότητα και χρήση πρωτογενών πηγών. Στη σύγχρονη εποχή, η ιστορική έρευνα έχει διευρυνθεί μέσω της Σχολής των ''Annales'', μετατοπίζοντας το ενδιαφέρον από την [[«θεωρία των μεγάλων ανδρών»]] (''Great Man Theory'') στη μελέτη της καθημερινής ζωής, των νοοτροπιών και των μακροχρόνιων κοινωνικών δομών (''longue durée'').

Η φιλοσοφική θεώρηση της ιστορίας διερευνά κατά πόσο η ανθρώπινη πορεία ακολουθεί μια γραμμική εξέλιξη προς την πρόοδο ή υπόκειται σε κυκλικές διαδικασίες ανόδου και πτώσης. Η αλληγορική σειρά πινάκων του [[Τόμας Κόουλ]], ''[[Η Πορεία της Αυτοκρατορίας]]'', αποτυπώνει αυτήν ακριβώς τη δυναμική, υποδεικνύοντας ότι οι πολιτισμοί, ως οργανικά σύνολα, διέρχονται στάδια γέννησης, ακμής, παρακμής και τελικής κατάρρευσης. Αυτή η προσέγγιση συνδέει την ιστορία με τον [[Ιστορικός υλισμός|ιστορικό υλισμό]] και τον κοινωνικό [[Αιτιοκρατία|ντετερμινισμό]], εξετάζοντας πώς οι οικονομικοί πόροι, η γεωγραφία και η τεχνολογία λειτουργούν ως οι «αρχιτέκτονες» των ιστορικών αναγκαιοτήτων.

Στο πλαίσιο της διεπιστημονικότητας, η ιστορία συνεργάζεται στενά με βοηθητικές επιστήμες όπως η [[Αρχαιολογία]], η [[Παλαιογραφία]], η [[Νομισματική]] και η [[Ανθρωπολογία]], ενώ πρόσφατα ενσωματώνει δεδομένα από τη [[Γενετική]] και την Κλιματολογία για την επαλήθευση ιστορικών μεταβολών. Η κατανόηση της ιστορικής αλήθειας παραμένει μια διαρκής πρόκληση, καθώς η [[Ιστορική μνήμη]] και ο αναθεωρητισμός συχνά επηρεάζονται από τις πολιτικές και κοινωνικές συνθήκες της εκάστοτε εποχής. Ωστόσο, η τήρηση της επιστημονικής μεθοδολογίας καθιστά την ιστορία το απαραίτητο γνωστικό υπόβαθρο για την ερμηνεία του παρόντος κόσμου και τη διαμόρφωση της συλλογικής ταυτότητας της ανθρωπότητας.

== Ετυμολογία και σημασιολογική εξέλιξη ==

[[Αρχείο:Marble bust of Herodotos MET DT11742 (cropped).jpg|thumb|right|150px|Ο [[Ηρόδοτος]] (περ. 484–425 π.Χ.). Η χρήση της λέξης ''ἱστορίη'' από τον ίδιο σηματοδότησε τη γέννηση της έρευνας ως μεθόδου.]]

Η λέξη ιστορία προέρχεται από το [[Αρχαία ελληνική γλώσσα|αρχαίο ελληνικό]] ουσιαστικό **', το οποίο με τη σειρά του παράγεται από το θέμα του ρήματος **' («γνωρίζω») και την [[Πρωτοϊνδοευρωπαϊκή γλώσσα|Πρωτοϊνδοευρωπαϊκή]] ρίζα ''*weid'' (βλέπω, γνωρίζω). Η ρίζα αυτή είναι κοινή με τη λατινική λέξη ''video'' (βλέπω), τη σανσκριτική ''veda'' (γνώση) και την αγγλική ''wit'' (νόηση/πνεύμα), υπογραμμίζοντας τη θεμελιώδη σύνδεση μεταξύ της όρασης και της γνώσης στην ανθρώπινη σκέψη.

=== Ο «Ἵστωρ» ως μάρτυρας και κριτής ===
Στην [[Όμηρος|Ομηρική]] εποχή, η λέξη **' δεν περιέγραφε τον ερευνητή του παρελθόντος, αλλά τον αυτόπτη μάρτυρα ή τον διαιτητή που καλούνταν να εκφέρει κρίση βασισμένος σε όσα είδε ή έμαθε με ακρίβεια. Στην *[[Ιλιάδα]]*, ο ίστωρ είναι ο κριτής που επιλύει μια διαφωνία, λειτουργώντας ως θεματοφύλακας της αλήθειας σε μια δεδομένη στιγμή. Αυτή η αρχική σημασία, την οποία αναδεικνύει εκτενώς η ρωσική ιστοριογραφική σχολή, είναι κρίσιμη: η ιστορία ξεκινά όχι ως αφήγηση, αλλά ως νομική και ηθική πράξη πιστοποίησης της πραγματικότητας.

### Η Ηροδότεια μεταβολή: Η ιστορία ως έρευνα

Η σημασιολογική στροφή προς τη σύγχρονη έννοια συντελέστηκε τον 5ο αιώνα π.Χ. από τον Ηρόδοτο, ο οποίος χρησιμοποίησε τον όρο **' (στην [[Ιωνική διάλεκτος|ιωνική διάλεκτο]]) για να περιγράψει την ενεργητική έρευνα και την αναζήτηση της γνώσης μέσω της ανάκρισης μαρτύρων και της συλλογής πληροφοριών. Για τον Ηρόδοτο, η ιστορία δεν ήταν πλέον μόνο αυτό που κάποιος είδε, αλλά το αποτέλεσμα μιας επίπονης διαδικασίας διερεύνησης των αιτίων που οδήγησαν στις συγκρούσεις μεταξύ Ελλήνων και Βαρβάρων. Με τον Ηρόδοτο, η λέξη αποκτά την «αρχιτεκτονική» της μεθοδολογίας: Παρατήρηση → Έρευνα → Συγγραφή.

=== Η σημασιολογική διάκριση μεταξύ ιστορικής καταγραφής και αφήγησης ===

[[Αρχείο:WMMM görög-latin szótár.JPG|thumb|Ελληνολατινικό [[λεξικό]] που αποτυπώνει τη γλωσσολογική συγγένεια μεταξύ της ελληνικής «ἱστορίας» και της λατινικής «historia».]]
Κατά τη διάρκεια της εξέλιξης των [[Λατινική γλώσσα|Λατινικών]] και των [[Ρομανικές γλώσσες|Ρομανικών γλωσσών]], η λέξη ''historia'' διατήρησε μια διπλή σημασία, καλύπτοντας τόσο την επιστημονική καταγραφή όσο και τη λογοτεχνική αφήγηση. Στα [[Αγγλικά]] και τα [[Γαλλικά]], ο πλήρης διαχωρισμός μεταξύ ''History'' (επιστημονική ιστορία) και ''Story'' (παραμύθι/διήγημα) επήλθε κατά τον [[Ύστερος Μεσαίωνας|Ύστερο Μεσαίωνα]], αντικατοπτρίζοντας την ανάγκη για μια αυστηρότερη διάκριση μεταξύ πραγματικότητας και μυθοπλασίας. 

Αντίθετα, σε γλώσσες όπως τα [[Γερμανικά]] (''Geschichte'') και τα [[Ρωσικά]] (''История''), η λέξη συχνά εμπεριέχει την έννοια του «συμβάντος» (από το γερμανικό ''geschehen'' - συμβαίνω). Αυτό οδηγεί στη θεμελιώδη διάκριση που χρησιμοποιεί η ισπανική και ρωσική βιβλιογραφία:
* ''Res Gestae:'' Τα γεγονότα που συνέβησαν (η αντικειμενική πραγματικότητα).
* ''Historia Rerum Gestarum:'' Η αφήγηση των γεγονότων που συνέβησαν (η ιστορική επιστήμη).

== Ιστορία και Μύθος ==

[[Αρχείο:Heinrich fueger 1817 prometheus brings fire to mankind.jpg|thumb|300px|right|''Ο [[Προμηθέας]] φέρνει τη φωτιά στην ανθρωπότητα'' (1817, έργο του Χάινριχ Φούγκερ (''Heinrich Füger'')). Η πράξη αυτή συμβολίζει τη γέννηση του [[Πολιτισμός|πολιτισμού]] και την απαρχή της ιστορικής πορείας του [[Άνθρωπος|ανθρώπου]] μέσα από την απόκτηση της [[Γνώση|γνώσης]] και της [[Τεχνολογία|τεχνολογίας]].]]

Σε αυτό το μεταίχμιο εμφανίζεται συχνά ο [[Πολιτισμικός ήρωας]], μια αρχετυπική φιγούρα η οποία ολοκληρώνει τη διευθέτηση του κόσμου σε γήινο επίπεδο και εγκαινιάζει την πολιτισμική και ιστορική παράδοση μέσω της θέσπισης κοινωνικών κανόνων. Αυτή η προσωπικότητα λειτουργεί ως ο οργανικός συνδετικός κρίκος ανάμεσα στη μυθική [[κοσμογονία]] και την απαρχή της κοινωνικής οργάνωσης, καθορίζοντας κανόνες συγγένειας, λατρευτικά τυπικά και θεσμούς που διέπουν τη συλλογική ζωή. Η δομή αυτή υποδηλώνει ότι οι πρώιμες ιστορικές καταγραφές δεν αντιλαμβάνονταν το παρελθόν ως μια αυτόνομη ανθρώπινη διαδικασία, αλλά ως την τελική φάση μιας ιερής κοσμικής τάξης που ξεκίνησε από τους θεούς και κατέληξε στη συγκρότηση των πρώτων ανθρώπινων κοινωνιών. 

Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν οι παραδόσεις στην [[Εγγύς Ανατολή|Αρχαία Εγγύς Ανατολή]], τη [[Μεσοποταμία]] και την [[Αρχαία Αίγυπτος|Αρχαία Αίγυπτο]], όπου η μετάβαση από το θείο στο ανθρώπινο στοιχείο διαμεσολαβείται από ημίθεους ή μυθικούς νομοθέτες, οι οποίοι μετατρέπουν το αρχέγονο [[χάος]] σε έννομο πολιτισμό. Η ελληνική παράδοση προσφέρει την πλέον ολοκληρωμένη εικόνα αυτής της μετάβασης, καθώς ο πολιτισμικός ήρωας αναλαμβάνει έναν καθαρά μετασχηματιστικό ρόλο για την ανθρωπότητα. Ο [[Προμηθέας]] αποτελεί το απόλυτο σύμβολο αυτής της διεργασίας, καθώς η προσφορά της φωτιάς και των τεχνών σηματοδοτεί την απόσπαση του ανθρώπου από τη φυσική κατάσταση και την έναρξη της ιστορικής του πορείας. Παρομοίως, ήρωες-ιδρυτές όπως ο [[Κάδμος]], στον οποίο αποδίδεται η εισαγωγή του [[Αλφάβητο|αλφαβήτου]], και ο [[Θησέας]], ο οποίος μέσω του [[Συνοικισμός|συνοικισμού]] των αθηναϊκών δήμων έθεσε τα θεμέλια της [[Πόλη-κράτος|πόλεως]], γεφυρώνουν το χάσμα μεταξύ του μυθικού παρελθόντος και της πολιτικής πραγματικότητας. Σε αυτές τις αφηγήσεις, ο ήρωας δεν είναι απλώς ένας πολεμιστής, αλλά ένας νομοθέτης του πολιτισμού που μεταφράζει τη θεϊκή τάξη σε ανθρώπινο δίκαιο, προετοιμάζοντας το έδαφος για την ανάδυση της ιστορικής συνείδησης και της καταγεγραμμένης μνήμης.

Στις αρχαϊκές κουλτούρες που στερούνται ιστορικών κειμένων με τη σύγχρονη έννοια, ο ρόλος της ιστορικής γνώσης αναπληρώνεται από τη [[Μυθολογία]]. Η μυθοποιητική παράδοση δεν είναι απλώς μια συλλογή φανταστικών ιστοριών, αλλά ένα γνωστικό σύστημα που επιχειρεί να μοντελοποιήσει το παρελθόν, προσφέροντας μια «αυτο-περιγραφή» της κοινωνίας και της θέσης της μέσα στον κόσμο.

=== Η Γνωστική Οργάνωση της Πρώιμης Ιστοριογραφίας ===

[[Αρχείο:Cole Thomas The Course of Empire Destruction 1836.jpg|thumb|right|300px|«Η Καταστροφή» (1836) από τη σειρά «[[Η Πορεία της Αυτοκρατορίας]]» του [[Τόμας Κόουλ]]. Μια αλληγορική απεικόνιση της παρακμής και του ιστορικού κύκλου των πολιτισμών.]]Η μορφολογική επίδραση των κοσμογονικών αφηγήσεων εκτείνεται πέρα από το περιεχόμενο, επηρεάζοντας βαθιά το επίπεδο της γνωστικής οργάνωσης της πληροφορίας στην πρώιμη ιστοριογραφία. Πολλά πρώιμα [[Χρονικό|χρονικά]] διατηρούν τη δομή της ερώτησης και της απάντησης, μια μέθοδο που κληρονομήθηκε από τις τελετουργικές παραδόσεις, προσπαθώντας να εξηγήσουν τη σύσταση του σύμπαντος και την καταγωγή των εθνών ως μια ενιαία ολότητα. Τα κείμενα αυτά ακολουθούν μια αυστηρή ιεραρχία του χρόνου, η οποία εκκινεί από τον [[Ιερός χρόνος|ιερό χρόνο]] της δημιουργίας και καταλήγει στον ανθρώπινο ιστορικό χρόνο. Σε αυτή τη διαδρομή, η «αρχή» λειτουργεί ως το απαραίτητο στοιχείο νομιμοποίησης της παρούσας κοινωνικής και πολιτικής τάξης πραγμάτων, συνδέοντας το παρόν με τη θεϊκή βούληση μέσω της καταγωγής και της διαδοχής.

Παράλληλα, η ιστορική αφήγηση αντανακλά τη μυθολογική ταξινόμηση του χώρου, κινούμενη συχνά από το εξωτερικό άμορφο περιβάλλον και το [[Χάος]] προς την οργανωμένη [[Πόλη-κράτος]] ή το κράτος. Αυτή η κίνηση συμβολίζει τη σταδιακή επιβολή της τάξης πάνω στην αταξία, μια διεργασία που οι πρώτοι ιστορικοί κατέγραφαν ως την εξέλιξη του πολιτισμού. Η καθοδική αυτή πορεία από το θείο επίπεδο στο ανθρώπινο αποτελεί το πρώτο στάδιο διαμόρφωσης της ιστορικής συνείδησης. Μέσω αυτής, το υποκείμενο αρχίζει να αντιλαμβάνεται τον εαυτό του όχι ως έρμαιο των θεών, αλλά ως συνεχιστή ενός έργου που ξεκίνησε στην αυγή του χρόνου. Αυτή η πνευματική μετατόπιση προετοίμασε το έδαφος για την ανάδυση της ορθολογικής [[Αιτιότητα|αιτιότητας]], οδηγώντας τελικά στην πλήρη [[Εκκοσμίκευση]] του ιστορικού χρόνου, όπου τα γεγονότα ερμηνεύονται πλέον βάσει των εγκόσμιων δυνάμεων και των ανθρώπινων αποφάσεων.

=== Η Τυπολογία της Αφήγησης: Μύθος, Θρύλος και Ιστορική Παράδοση ===

Τα μυθοποιητικά κείμενα, πέρα από τα κοσμογονικά σχήματα και τα συστήματα συγγένειας, ενσωματώνουν και τη μυθοϊστορική παράδοση μιας κοινότητας. Η παράδοση αυτή αποτελείται συνήθως από ένα κράμα μύθων και ιστορικών παραδόσεων. Ενώ οι σύγχρονοι ερευνητές συχνά δυσκολεύονται να ορίσουν τα ακριβή όρια μεταξύ μύθου και ιστορικής πραγματικότητας, για τους ίδιους τους φορείς της παράδοσης ο διαχωρισμός αυτός είναι συνήθως σαφής. Ο ανθρωπολόγος [[Μπρονίσουαφ Μαλινόφσκι]] συνέδεσε τις ιστορικές παραδόσεις με την παρουσία ανθρώπινων χαρακτήρων που προσομοιάζουν στα μέλη της κοινότητας και με γεγονότα που καλύπτονται από τη ζωντανή [[Συλλογική μνήμη|συλλογική μνήμη]], όπως η μνήμη του αφηγητή, των προηγούμενων γενεών και τα [[Γενεαλογικό δέντρο|γενεαλογικά δέντρα]]. Αντιθέτως, ο μύθος πραγματεύεται γεγονότα αδιανόητα υπό κανονικές συνθήκες, όπως θαυμαστές μεταμορφώσεις και υπερβάσεις της φυσικής τάξης πραγμάτων.

Η διάκριση μεταξύ μύθου και ιστορίας μελετάται επίσης μέσω της σύγκρισης διαφορετικών ειδών αφηγηματικού λόγου. Ο [[Έντουαρντ Σαπίρ]], ερευνώντας τον πολιτισμό των ιθαγενών της Βόρειας Αμερικής, κατέληξε στο συμπέρασμα ότι ενώ και ο μύθος και ο θρύλος θεωρούνται αληθινές αναφορές, ο μύθος τοποθετείται σε έναν μακρινό και απροσδιόριστο [[Μυθικός χρόνος|μυθικό χρόνο]] όταν ο κόσμος ήταν ριζικά διαφορετικός. Αντίθετα, ο [[Θρύλος]] αναφέρεται σε ιστορικά πρόσωπα, συνδέεται με συγκεκριμένους τόπους και φυλές και διατηρεί μια άμεση κοινωνική ή τελετουργική σημασία για το παρόν. Στο πλαίσιο αυτό, προκύπτει ένα σχήμα ταξινόμησης των αφηγήσεων βάσει δύο αξόνων: του φανταστικού έναντι του μη-φανταστικού και του ιερού έναντι του κοσμικού. Έτσι, το [[Παραμύθι]] ορίζεται ως φανταστικό και κοσμικό, ο μύθος ως φανταστικός και ιερός, η ιστορική παράδοση ως μη-φανταστική και κοσμική, ενώ η ιερή ιστορία ως μη-φανταστική και ιερή.

Ερευνητές όπως ο [[Γιάν Βανσίνα]] έχουν αναδείξει μια σειρά από ενδιάμεσες μορφές, όπως οι αναμνήσεις, τα χρονικά και οι μαρτυρίες, οι οποίες γειτνιάζουν με την επιστημονική ιστορική περιγραφή αλλά έλκουν την καταγωγή τους από τη μυθοποιητική παράδοση. Η διαδικασία αυτή περιλαμβάνει τη συνεχή ιστορικοποίηση των θρύλων ή, αντίστροφα, τη μυθοποίηση ιστορικών αφηγήσεων, μια δυναμική που επηρεάζει ακόμα και τη βιογραφία πραγματικών ιστορικών προσώπων. Στις παραδόσεις χωρίς γραφή, οτιδήποτε υπερβαίνει το βάθος των επτά γενεών τείνει να συμπυκνώνεται σε ένα ενιαίο μυθικό επίπεδο, όπου η χρονική απόσταση των γεγονότων παύει να διαφοροποιείται. Η ιστορική συνείδηση αναδύεται τελικά όταν αυτές οι παραδοσιακές μορφές αρχίζουν να αμφισβητούνται και να αντικαθίστανται από τη συστηματική έρευνα και την κριτική αξιολόγηση των πηγών.

=== Από τον Εθνοκεντρισμό στην Ιστορική Πρόζα ===

Τα πρώτα δείγματα της ιστορικής πρόζας χαρακτηρίζονται από έναν έντονο εθνοκεντρισμό, όπου οι κοινότητες αναγνωρίζουν ως ιστορικές μόνο τις δικές τους παραδόσεις, ενώ υποβαθμίζουν τις παραδόσεις των γειτονικών πολιτισμών στη σφαίρα του μυθολογικού χρόνου. Στις προφορικές παραδόσεις, η ενεργή [[Συλλογική μνήμη|συλλογική μνήμη]] σπάνια υπερβαίνει τις επτά γενεές· πέρα από αυτόν τον ορίζοντα, το παρελθόν παύει να διαφοροποιείται χρονικά και τοποθετείται σε ένα ενιαίο, επίπεδο μυθικό πλαίσιο. Η κρίσιμη καμπή συντελείται κατά την 1η προχριστιανική χιλιετηρίδα, όταν η συγκρότηση των πρώτων κρατικών οντοτήτων από τη Μεσόγειο έως τον Ειρηνικό Ωκεανό προκάλεσε μια βαθιά κρίση στις παραδοσιακές μυθοποιητικές δομές. Τα παλαιά κοσμολογικά σχήματα αποδείχθηκαν ανεπαρκή για να ερμηνεύσουν τα νέα κοινωνικά και πολιτικά φαινόμενα, οδηγώντας στην ανάγκη για νέους τύπους περιγραφής που ενσωμάτωναν την ανθρώπινη εμπειρία και τη μεταβολή.

Η μετάβαση αυτή από τους αιτιολογικούς μύθους στην πρώιμη ιστορική περιγραφή ήταν μια σταδιακή διεργασία, κατά την οποία το ιστορικό βλέμμα αρχικά ταυτιζόταν με το μυθοποιητικό, στη συνέχεια αναδείχθηκε ως εναλλακτική πρόταση και τελικά κατέληξε στην πλήρη άρνηση του μύθου. Παρά την αποδέσμευση αυτή, τα πρώιμα ιστορικά κείμενα διατηρούν μορφολογικά κατάλοιπα των κοσμολογικών αφηγήσεων. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η διατήρηση της δομής «ερώτησης-απάντησης», η οποία απαντάται τόσο στο ρωσικό [[Χρονικό των Περασμένων Χρόνων]] όσο και στις [[Ιρλανδικές σάγκες]] ή την κινεζική ιστοριογραφία, όπως στο έργο ''Γκουό Γιου'' (Λόγοι των Βασιλείων). Η δομή αυτή, που συχνά περιλαμβάνει εκτενείς διαλόγους και ρήσεις, δεν αποτελεί απλώς ένα στυλιστικό σχήμα, αλλά μια προσπάθεια αναπλήρωσης των κενών της μνήμης μέσω της λογικής ανασυγκρότησης των γεγονότων.

Στην αρχαία ελληνική γραμματεία, η ρήξη αυτή κορυφώνεται με το έργο του Ηροδότου και του Θουκυδίδη. Ο [[Ηρόδοτος]] χρησιμοποίησε τη μέθοδο της ορθολογικής ερμηνείας των μύθων, προσπαθώντας να διακρίνει τον ιστορικό πυρήνα πίσω από τις φανταστικές αφηγήσεις, ενώ συχνά κατέφευγε στη μορφή του διαλόγου για να περιγράψει γεγονότα στα οποία δεν υπήρξε αυτόπτης μάρτυρας. Από την άλλη πλευρά, ο [[Θουκυδίδης]] εισήγαγε τη μέθοδο των αντίστροφων συμπερασμάτων, μετατρέποντας την αναζήτηση της ιστορικής απάντησης σε μια αυστηρά ορθολογική διαδικασία που απορρίπτει το «μυθώδες». Η αναζήτηση της ιστορικής αλήθειας σε αυτά τα κείμενα διατηρεί μια μακρινή σύνδεση με τις αρχαίες τελετουργικές διαδικασίες εύρεσης απαντήσεων, αλλά πλέον η αυθεντία δεν πηγάζει από τη θεϊκή αποκάλυψη, αλλά από την κριτική εξέταση των μαρτυριών και την ανθρώπινη [[Αιτιότητα|αιτιότητα]].

=== Η Αντίληψη του Χρόνου και η Γέννηση της Χρονολογίας ===

Οι πρώιμες ιστορικές περιγραφές διατηρούν μια αντίληψη για τον χρόνο και τον χώρο που εφάπτεται με τη μυθοποιητική παράδοση. Παρά την προσπάθειά τους για ορθολογισμό, κεντρικοί ιστορικοί όπως ο [[Ηρόδοτος]], ο [[Θουκυδίδης]] και ο [[Πολύβιος]] συνέχισαν να επηρεάζονται από το μοντέλο της κυκλικότητας του χρόνου. Αυτή η κυκλική θεώρηση, όπου οι πολιτισμοί γεννιούνται, ακμάζουν και πεθαίνουν σε επαναλαμβανόμενους κύκλους, εξηγεί ορισμένες ασυνέπειες στη χρονολόγηση του Ηροδότου, καθώς και την λογική, αντί για αυστηρά ημερολογιακή, χρονολόγηση που ακολουθεί ο Θουκυδίδης στην περιγραφή των πολεμικών συγκρούσεων. 

Προκειμένου να ξεπεράσουν τους περιορισμούς του μυθικού κύκλου, οι πρώτοι ιστοριογράφοι επιχείρησαν να ευθειοποιήσουν τον χρόνο, συνδέοντας τα γεγονότα σε μια συνεχή γραμμή μέσω επίσημων καταλόγων και χρονικών. Αυτή η διαδικασία αποτελεί το θεμέλιο της ιστορικής επιστήμης παγκοσμίως, με αρχαιότερα δείγματα τη στήλη του [[Παλέρμο (λίθος)|Παλέρμο]] για την [[Αρχαία Αίγυπτος|Αρχαία Αίγυπτο]] και τους ασσυριακούς καταλόγους των επωνύμων αρχόντων, οι οποίοι επέτρεπαν την ακριβή τοποθέτηση γεγονότων σε μια χρονική κλίμακα αιώνων. Αντίστοιχα στην Κίνα, κατά τη [[Δυναστεία Τζόου]], αναπτύχθηκαν γενεαλογικές πινακίδες και ανάλεκτα που κατέγραφαν ονόματα προγόνων και ακριβείς ημερομηνίες βασιλείας, δημιουργώντας έναν ακλόνητο άξονα ιστορικής συνέχειας.

Στον ελλαδικό χώρο, οι [[Λογογράφοι (ιστοριογραφία)|λογογράφοι]], όπως ο [[Εκαταίος ο Μιλήσιος]], και οι γενεαλογικές ποιήσεις χρησιμοποίησαν τις γενεαλογίες για να μετατρέψουν τους μύθους σε χρονολογικές σειρές. Η μέθοδος αυτή επέτρεπε στους ιστορικούς να μετρούν τον χρόνο σε γενιές, γεφυρώνοντας το χάσμα ανάμεσα στην εποχή των ηρώων και το παρόν. Μια παρόμοια παράδοση συναντάται στην Ινδία στα [[Πουράνα]] και τα κείμενα του είδους Ιτιχάσα, όπου η ιστορία εκτείνεται από την εποχή της δημιουργίας έως τους ιστορικούς χρόνους, συχνά καλύπτοντας το κενό της μνήμης με μυθολογικό υλικό που όμως διατηρεί μια αυστηρή δομή διαδοχής. Αυτή η ανάγκη για καταγραφή γενεαλογιών έχει εντοπιστεί σε πλήθος προφορικών παραδόσεων στην Ωκεανία και την Αφρική, αποδεικνύοντας ότι η μετάβαση στην ιστορία ξεκινά πάντα από την προσπάθεια του ανθρώπου να ορίσει τη θέση του σε μια αδιάσπαστη αλυσίδα χρόνου, συνδέοντας τους αρχέγονους προγόνους με τις σύγχρονες κοινωνικές δομές.

=== Η Εκκοσμίκευση του Χώρου και του Χρόνου ===

Στη διαδικασία μετάβασης από την κοσμολογική παράδοση στην ιστορική επιστήμη, οι έννοιες του χρόνου και του χώρου υπέστησαν μια ριζική μεταβολή. Ενώ στον μύθο ο [[Κρόνος]], η [[Γαία]] και ο [[Ουρανός (μυθολογία)|Ουρανός]] αποτελούσαν ενεργά πρόσωπα ενός κοσμολογικού δράματος, στην ιστορική αφήγηση μετατρέπονται στα αφηρημένα πλαίσια εντός των οποίων εξελίσσεται η ανθρώπινη δράση. Αυτή η αποϊεροποίηση επέτρεψε στους πρώτους ιστορικούς να διαχειριστούν το παρελθόν με μεγαλύτερη ελευθερία, αποσπώντας το από τη σφαίρα του ιερού. Η ανάδυση του ιστορικού βλέμματος ενισχύθηκε από δύο διαφορετικές προσεγγίσεις: τη σύνθεση καθολικών χρονολογικών σχημάτων για πολλούς πολιτισμούς, όπως έπραξε ο [[Ελλάνικος ο Λέσβιος]] και ο [[Σίμα Τσιεν]] στην [[Κίνα]], και την εστίαση σε περιορισμένα, συγκεκριμένα γεγονότα, όπως η ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου από τον [[Θουκυδίδης|Θουκυδίδη]]. Σε αυτές τις περιπτώσεις, ο μύθος δεν εξαφανίζεται τελείως, αλλά υποβαθμίζεται σε δευτερεύον στοιχείο, λεπτομέρεια ή απλό υφολογικό σχήμα της αφήγησης.

Οι κοσμολογικές αντιλήψεις συνέχισαν να δίνουν τον ρυθμό και την κατεύθυνση στις πρώιμες ιστορικές περιγραφές. Η ιστορία των πόλεων, των δυναστειών και των πολιτισμών συχνά ακολουθούσε το σχήμα της γέννησης, της ανάπτυξης, της παρακμής και του θανάτου, μεταφέροντας βιολογικούς και κοσμολογικούς κύκλους στην πολιτική σφαίρα. Η ίδρυση μιας πόλης, όπως η [[Αρχαία Ρώμη]] από τον [[Τίτος Λίβιος|Τίτο Λίβιο]], λειτουργούσε ως ιστορικό ανάλογο της κοσμογονίας, συνδυάζοντας τον μύθο με την καταγραφή. Παράλληλα, η φιγούρα του γενάρχη ή ιδρυτή, όπως ο [[Ρωμύλος και Ρώμος]] για τους Ρωμαίους ή οι μυθικοί ηγεμόνες των Σλάβων, παρέμεινε στο μεταίχμιο μεταξύ μύθου και ιστορίας, λειτουργώντας ως το θεμέλιο της εθνικής ταυτότητας και της ιστορικής συνέχειας.

Κεντρικό ρόλο στην εξέλιξη της ιστορίας ως επιστήμης έπαιξε η ανάπτυξη της έννοιας της αιτιότητας. Ενώ ο [[Ηρόδοτος]] και πολλοί μεταγενέστεροι ιστορικοί έβλεπαν τις ανθρώπινες πράξεις ως εκτελέσεις μιας ανώτερης θεϊκής βούλησης ή του πεπρωμένου —μια αντίληψη που επιβίωσε στον μεσαιωνικό [[Προνοιακότητα|προνοιακισμό]]— ο Θουκυδίδης επέφερε την τομή. Συνδέοντας την κίνηση στον χρόνο με την αναζήτηση φυσικών και κοινωνικών αιτίων, έθεσε τις βάσεις του ιστορικισμού. Η θουκυδίδεια προσέγγιση απέρριψε την ιδέα της αναπόφευκτης νομοτέλειας που πήγαζε από μεταφυσικούς νόμους, αναζητώντας την αλήθεια στην κριτική ανάλυση των κινήτρων και των περιστάσεων, απομακρύνοντας οριστικά την ιστοριογραφία από τη μυθοποιητική παράδοση.

=== Γενεσιουργά Σχήματα και η Μεταφυσική του Ιστορικού Χρόνου ===

Οι πρώιμες ιστορικές περιγραφές διατήρησαν ίχνη των γενεσιουργών σχημάτων που προέρχονταν από την κοσμογονία, μεταφέροντας τα σε ένα πεδίο που προηγουμένως θεωρούνταν στατικό και αδιάφορο, δηλαδή την ανθρώπινη δράση. Η κατεύθυνση της ιστορίας σε αυτά τα σχήματα ήταν συνήθως καθοδική, καθώς η μεγαλύτερη ιερότητα αποδιδόταν στην αρχή της δημιουργίας, η οποία χαρακτηριζόταν από απόλυτη αρμονία. Αυτό οδήγησε στην ευρεία εξάπλωση της θεωρίας των τεσσάρων αιώνων, όπου ο [[Χρυσός Αιώνας]] αποτελούσε την αφετηρία και η παρούσα εποχή την έσχατη κατάπτωση. Παράλληλα, εμφανίστηκαν και αντίστροφα σχήματα, όπως ο [[Χιλιασμός]], όπου η ιδανική κατάσταση τοποθετείται στο τέλος της ιστορικής διαδρομής ως επιστέγασμα της ανάπτυξης.

Τα πρώτα ιστορικά έργα, ιδιαίτερα στην [[Αρχαία Ελλάδα]], ανήκαν στο γένος της αφηγηματικής λογοτεχνίας και συνδέονταν στενά με το [[Έπος]], οι μυθολογικές βάσεις του οποίου ήταν αδιαμφισβήτητες. Οι [[Λογογράφοι (ιστοριογραφία)|λογογράφοι]] και ο [[Ηρόδοτος]] ενέταξαν στις αφηγήσεις τους εκτενές λαογραφικό και μυθοπλαστικό υλικό. Αντίστοιχα, η ρωμαϊκή ιστοριογραφία επηρεάστηκε από τον [[Επιτάφιος λόγος|επιτάφιο λόγο]] (laudatio funebris) και τις βιογραφίες, ενσωματώνοντας στοιχεία που συναντώνται αργότερα στον [[Τάκιτος|Τάκιτο]]. Η παρουσία μυθολογικού υλικού, οι αναφορές σε οιωνούς και η παρέμβαση της [[Τύχη (μυθολογία)|Τύχης]] στα έργα του Ηροδότου οδήγησαν τον [[Αριστοτέλης|Αριστοτέλη]] να τον χαρακτηρίσει μυθολόγο. Ωστόσο, η σταδιακή ορθολογικοποίηση του μύθου επέτρεψε τον διαχωρισμό του ιστορικού από το μυθιστορηματικό στοιχείο. Η διεργασία αυτή διέφερε ανά πολιτισμό, οδηγώντας σε έντονα μυθοποιημένα έπη, όπως η [[Μαχαμπαράτα]] και η [[Ραμαγιάνα]] στην [[Ινδία]], ή σε ιστορικοποιημένες παραδόσεις, όπως οι ισλανδικές [[Σάγκα|σάγκες]] και το ισπανικό [[Άσμα του Σιντ]].

Η οριστική αποδέσμευση της ιστορίας από τον μύθο επιτελέστηκε μέσα από τη θρησκευτική εξέλιξη. Στον [[Μαζδεϊσμός|μαζδεϊσμό]] και τον [[Μανιχαϊσμός|μανιχαϊσμό]], η δημιουργία κβάζι-ιστορικών σχημάτων επικεντρώθηκε στην περιοδολόγηση του χρόνου και την πάλη μεταξύ των δυνάμεων της δημιουργίας. Καθοριστική ήταν η συμβολή του [[Ιουδαϊσμός|ιουδαϊσμού]], ο οποίος προχώρησε στην αποκοσμοποίηση του θείου, παρουσιάζοντας τον Θεό να δρα εντός της ιστορίας και όχι μόνο στη φύση. Η τάση αυτή κορυφώθηκε με τον [[Χριστιανισμός|χριστιανισμό]], ο οποίος τοποθέτησε το θείο στοιχείο εντός του ιστορικού χρόνου μέσω της ιστορικότητας του Ιησού Χριστού. Με αυτή τη μεταστροφή, ο άνθρωπος έπαψε να θεωρείται ον που ανήκει στη σφαίρα του μύθου ή της κοσμολογίας και αναδείχθηκε ως υποκείμενο της ιστορίας. Παρά την αυτονόμηση της ιστορικής επιστήμης, η γενετική της σύνδεση με το μυθοποιητικό υπόβαθρο παραμένει αντικείμενο μελέτης, καθώς οι δομές του μύθου εξακολουθούν να επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο το ανθρώπινο πνεύμα οργανώνει το παρελθόν του.

== Ιστοριογραφία: Η εξέλιξη από την αφήγηση στην επιστήμη ==

Η [[Ιστοριογραφία]] αποτελεί τη μελέτη της μεθοδολογίας, των τάσεων και της ανάπτυξης της ιστορικής επιστήμης διαμέσου των αιώνων. Σε αντίθεση με την ιστορία, η οποία ερευνά τα ίδια τα γεγονότα του παρελθόντος, η ιστοριογραφία επικεντρώνεται στον τρόπο με τον οποίο οι ιστορικοί —επηρεασμένοι από το κοινωνικό, πολιτικό και πνευματικό πλαίσιο της εποχής τους— ερμήνευσαν, επέλεξαν και κατέγραψαν αυτά τα γεγονότα. Υπό αυτή την έννοια, η ιστοριογραφία λειτουργεί ως η «ιστορία της ιστορίας», αναλύοντας την εξέλιξη των εργαλείων και των οπτικών γωνιών που χρησιμοποιεί η ανθρωπότητα για να κατανοήσει τη διαδρομή της.

Η μετάβαση από την απλή χρονογραφική καταγραφή (τη συσσώρευση γεγονότων χωρίς βαθύτερη ανάλυση) στην αυστηρή επιστημονική έρευνα υπήρξε μια μακρά και επίπονη διεργασία. Αυτή η εξέλιξη επαναπροσέγγισε τη σχέση της ανθρωπότητας με την έννοια της αντικειμενικής αλήθειας, μετατρέποντας την ιστορία από ένα εργαλείο ηθικής διδασκαλίας ή πολιτικής προπαγάνδας σε μια αυτόνομη επιστήμη που αναζητά την αιτιότητα και τη δομή πίσω από το χάος του χρόνου.

Κάθε εποχή «ξαναγράφει» την ιστορία της, όχι επειδή αλλάζουν τα γεγονότα, αλλά επειδή αλλάζουν τα ερωτήματα που θέτουμε στο παρελθόν. Η ιστοριογραφία, λοιπόν, διερευνά αυτές ακριβώς τις αλλαγές στα «παραδείγματα» της ιστορικής σκέψης —από την πρόνοια του Θεού στον Μεσαίωνα, στον ορθολογισμό του Διαφωτισμού και την πολυπαραγοντική ανάλυση του 21ου αιώνα.

=== Η κλασική αρχαιότητα: Η γέννηση της μεθόδου ===

[[Αρχείο:Alexander and Bucephalus - Battle of Issus mosaic - Museo Archeologico Nazionale - Naples BW.jpg|thumb|right|160px|Η [[Μάχη της Ισσού]] σε μωσαϊκό. Η καταγραφή τέτοιων κοσμοϊστορικών συγκρούσεων αποτέλεσε το κύριο αντικείμενο της κλασικής ιστοριογραφίας, με τον [[Θουκυδίδης|Θουκυδίδη]] να θέτει τις βάσεις της πολιτικής και στρατιωτικής αιτιότητας.]]

Η συστηματική ιστοριογραφία γεννήθηκε στην [[Αρχαία Ελλάδα]] τον 5ο αιώνα π.Χ., σηματοδοτώντας μια ριζική πνευματική μεταβολή: τη μετάβαση από την αποδοχή του [[Μύθος|μύθου]] και της επικής παράδοσης στην ορθολογική ανάλυση του [[Λόγος|λόγου]]. Αυτή η εξέλιξη μετέτρεψε την αφήγηση του παρελθόντος από μια ποιητική και θεολογική λειτουργία σε μια διαδικασία ενεργητικής έρευνας (''ἱστορίη''), όπου η αλήθεια των γεγονότων εξαρτάται πλέον από την ανθρώπινη μαρτυρία και την κριτική των πηγών και όχι από την υπερφυσική αποκάλυψη.

* [[Ηρόδοτος]]: Αναγνωρίζεται ως ο «Πατέρας της Ιστορίας», καθώς εισήγαγε την έννοια της ''ιστορίης'' (έρευνας). Παρόλο που το έργο του περιλαμβάνει μυθολογικά και εθνογραφικά στοιχεία, η καινοτομία του έγκειται στη συγκέντρωση μαρτυριών και την προσπάθεια εξήγησης των αιτίων των [[Περσικοί Πόλεμοι|Περσικών Πολέμων]].
* [[Θουκυδίδης]]: Αποτέλεσε τον θεμελιωτή της επιστημονικής ιστορίας. Με το έργο του για τον [[Πελοποννησιακός Πόλεμος|Πελοποννησιακό Πόλεμο]], απέρριψε τις θείες παρεμβάσεις και εισήγαγε την αυστηρή πολιτική αιτιότητα. Η μέθοδός του βασιζόταν στην κριτική εξέταση των πηγών και στην αναζήτηση της αντικειμενικής αλήθειας (''το σαφές''), καθιστώντας την ιστορία ένα «κτήμα ες αεί» για την κατανόηση της ανθρώπινης φύσης.

=== Μεσαίωνας: Η ιστορία ως θεία πρόνοια ===

[[Αρχείο:Ptolemy World Map.jpg|thumb|right|250px|Ανακατασκευή του παγκόσμιου χάρτη του [[Κλαύδιος Πτολεμαίος|Πτολεμαίου]] από βυζαντινά χειρόγραφα του 13ου αιώνα. Η βυζαντινή γραμματεία υπήρξε καθοριστική για τη διατήρηση και τη μετάδοση της γεωγραφικής και ιστορικής γνώσης της αρχαιότητας προς τη Δύση.]]

Κατά τον [[Μεσαίωνας|Μεσαίωνα]], η ιστοριογραφία επηρεάστηκε βαθιά από τη χριστιανική θεολογία. Η ιστορική πορεία εξετάστηκε ως μια γραμμική διαδικασία που κατευθύνεται από τη Θεία Πρόνοια (''Providentialism''). Οι ιστορικοί της εποχής, όπως ο [[Άγιος Αυγουστίνος]], εστίασαν στην πάλη μεταξύ της «Επίγειας Πόλης» και της «Πόλης του Θεού», ενώ τα χρονικά των μοναστηριών περιορίζονταν συχνά στην καταγραφή γεγονότων χωρίς βαθιά αιτιώδη ανάλυση. Εξαίρεση αποτέλεσε ο Άραβας ιστορικός [[Ιμπν Χαλντούν]], ο οποίος στο έργο του ''Muqaddimah'' (1377) ανέπτυξε πρώιμες θεωρίες για την κοινωνιολογία της ιστορίας και την κυκλική άνοδο και πτώση των πολιτισμών, προαναγγέλλοντας τη σύγχρονη επιστημονική προσέγγιση.

=== Η νεότερη εποχή και ο θετικισμός ===

[[Αρχείο:Jebens, Adolf - Leopold von Ranke (detail) - 1875.jpg|thumb|right|130px|alt=Πίνακας ενός ηλικιωμένου άνδρα με λευκά μαλλιά, ντυμένου με επίσημο μαύρο ένδυμα και παράσημο στο στήθος|Ο [[Λέοπολντ φον Ράνκε]] (1795–1886), θεμελιωτής της σύγχρονης ιστορικής επιστήμης.]]

Η [[Αναγέννηση]] και ο [[Διαφωτισμός]] αποτέλεσαν κομβικούς σταθμούς στην ιστορία της ιστοριογραφίας, καθώς επανέφεραν την κριτική σκέψη και τον ανθρωποκεντρισμό στην ιστορική καταγραφή. Η περίοδος αυτή εγκαινίασε τη φιλολογική ανάλυση των πηγών και την αναζήτηση κοσμικών αιτίων για τα ανθρώπινα δρώμενα, θέτοντας υπό αμφισβήτηση τις μεσαιωνικές αυθεντίες και τη θεολογική ερμηνεία του κόσμου. Παρά την πνευματική αυτή πρόοδο, η ιστορία εδραιώθηκε ως αυτόνομη ακαδημαϊκή επιστήμη —με εξειδικευμένη μεθοδολογική αυστηρότητα, συστηματική αρχειακή έρευνα και θεσμική παρουσία στα πανεπιστήμια— μόλις κατά τον 19ο αιώνα, μετατρεπόμενη από λογοτεχνικό είδος σε μια επαγγελματική πειθαρχία που βασιζόταν στην αντικειμενική τεκμηρίωση.

* [[Λέοπολντ φον Ράνκε]]: Ο Γερμανός ιστορικός καθιέρωσε τη σύγχρονη κριτική μέθοδο, επιμένοντας στη χρήση πρωτογενών πηγών και αρχειακού υλικού. Η περίφημη φράση του ότι η ιστορία οφείλει να καταγράφει τα γεγονότα «όπως πραγματικά συνέβησαν» (''wie es eigentlich gewesen''), έθεσε τα θεμέλια του ιστορικού θετικισμού.

=== 20ός αιώνας: Η Σχολή των Annales και η «Νέα Ιστορία» ===

Η μεγαλύτερη επανάσταση στην ιστοριογραφία του 20ού αιώνα σημειώθηκε στη Γαλλία με την ίδρυση του περιοδικού ''Annales d'histoire économique et sociale'' το 1929 από τους [[Μαρκ Μπλοκ]] και [[Λυσιέν Φεβρ]]. Η Σχολή των ''Annales'' αμφισβήτησε την κυριαρχία της πολιτικής και διπλωματικής ιστορίας του 19ου αιώνα, προωθώντας μια «Συνολική Ιστορία» (''Histoire totale'') που ενσωματώνει όλες τις ανθρώπινες δραστηριότητες και συνεργάζεται στενά με τις κοινωνικές επιστήμες, όπως η κοινωνιολογία, η γεωγραφία και η ανθρωπολογία.

==== Οι τρεις ταχύτητες του ιστορικού χρόνου ====

Ο [[Φερνάν Μπρωντέλ]], η ηγετική μορφή της δεύτερης γενιάς της σχολής, εισήγαγε μια ρηξικέλευθη αντίληψη για τον ιστορικό χρόνο, χωρίζοντάς τον σε τρία επίπεδα:

*Η Μακρά Διάρκεια (''Longue durée''): Το επίπεδο των γεωγραφικών, περιβαλλοντικών και κλιματικών δομών που μεταβάλλονται με εξαιρετικά αργούς ρυθμούς (αιώνες ή χιλιετίες) και καθορίζουν τα απώτατα όρια της ανθρώπινης δράσης.
*Η Μέση Διάρκεια (''Moyenne durée''): Το επίπεδο των οικονομικών κύκλων, των κοινωνικών ιεραρχιών και των δημογραφικών μεταβολών, γνωστό και ως «συγκυρία» (''conjoncture''), που εξελίσσεται σε βάθος δεκαετιών και επηρεάζει τη συλλογική πορεία των κοινωνιών.
* Ο Βραχύς Χρόνος (''Histoire événementielle''): Η «ιστορία των γεγονότων», η οποία εστιάζει σε σύντομες κρίσεις, πολέμους και πολιτικές αποφάσεις. Για τον Μπρωντέλ, αυτό το επίπεδο είναι ο «αφρός των κυμάτων» που συχνά κρύβει τα βαθύτερα ρεύματα της ιστορίας.

==== Η «Νέα Ιστορία» και οι Νοοτροπίες ====

Κατά την τρίτη γενιά της σχολής (δεκαετίες 1970–1980), αναπτύχθηκε το ρεύμα της «Νέας Ιστορίας» (''Nouvelle Histoire''), με κύριους εκπροσώπους τον [[Ζακ Λε Γκοφ]] και τον [[Εμμανυέλ Λε Ρουά Λαντυρί]]. Η προσέγγιση αυτή μετατόπισε το κέντρο βάρους της ιστορικής έρευνας από τις οικονομικές δομές στην ανάλυση των συλλογικών νοοτροπιών και της πολιτισμικής κουλτούρας, επιδιώκοντας μια «συνολική ιστορία» που περιλαμβάνει ακόμα και τις πιο αφανείς πτυχές της ανθρώπινης ύπαρξης. 

* Ιστορία των Νοοτροπιών (''Histoire des mentalités''): Το ενδιαφέρον μετατοπίστηκε στον εσωτερικό κόσμο των ανθρώπων του παρελθόντος: στις συλλογικές πεποιθήσεις τους για τον θάνατο, τον χρόνο, τη θρησκεία και την καθημερινότητα.
* Μικροϊστορία: Η ανάλυση μικρών κοινοτήτων ή μεμονωμένων ατόμων (όπως στο έργο του [[Κάρλο Γκίνζμπουργκ]]) για την εξαγωγή ευρύτερων συμπερασμάτων για την κοινωνική αρχιτεκτονική μιας εποχής.

== Φιλοσοφία και ιστορική αιτιότητα ==

Η Φιλοσοφία της Ιστορίας αποτελεί το θεωρητικό πεδίο που διερευνά τις θεμελιώδεις αρχές, το νόημα και την κατεύθυνση της ιστορικής πορείας. Διακρίνεται παραδοσιακά σε δύο κλάδους: την ''κριτική'' (ή αναλυτική) φιλοσοφία, που εξετάζει τη μεθοδολογία και την επιστημολογία του ιστορικού, και την ''ουσιαστική'' (ή θεωρητική) φιλοσοφία, που αναζητά τους νόμους που διέπουν την εξέλιξη της ανθρωπότητας.

[[Αρχείο:Hubert Robert - Imaginary View of the Grande Galerie in the Louvre in Ruins - WGA19589.jpg|thumb|right|250px|«Φανταστική άποψη της Μεγάλης Πινακοθήκης του Λούβρου σε ερείπια» (1796) του [[Υμπέρ Ρομπέρ]]. Το έργο συμβολίζει τη φιλοσοφική θεώρηση της ιστορίας ως μιας αέναης διαδικασίας φθοράς και μετασχηματισμού, όπου τα ανθρώπινα επιτεύγματα υπόκεινται στους αδυσώπητους νόμους του χρόνου.]]

=== Η έννοια της αιτιότητας ===

Κεντρικό ζήτημα στη μελέτη της ιστορίας αποτελεί η [[αιτιότητα]] (''causality'') — η συστηματική αναζήτηση των παραγόντων και των συνθηκών που οδήγησαν στην πραγμάτωση συγκεκριμένων γεγονότων. Η ιστορική επιστήμη απορρίπτει την ιδέα της τυχαίας σύμπτωσης ως επαρκή εξήγηση, επιδιώκοντας την αποκάλυψη ενός πλέγματος σχέσεων μεταξύ αιτίου και αποτελέσματος, όπου κάθε συμβάν ερμηνεύεται ως προϊόν προγενέστερων κοινωνικών, οικονομικών ή πολιτικών διεργασιών.

* Ντετερμινισμός έναντι Τυχαιότητας: Ορισμένοι φιλόσοφοι, επηρεασμένοι από τον [[Γκέοργκ Βίλχελμ Φρίντριχ Χέγκελ|Χέγκελ]] και τον [[Καρλ Μαρξ]], υποστηρίζουν ότι η ιστορία ακολουθεί μια αναπόφευκτη πορεία που καθορίζεται από οικονομικές και κοινωνικές δυνάμεις (ιστορική αναγκαιότητα). Αντίθετα, άλλοι τονίζουν τη σημασία του τυχαίου γεγονότος ή της ελεύθερης βούλησης των ατόμων στην αλλαγή της ιστορίας.
* Πολυπαραγοντική Ανάλυση: Η σύγχρονη ιστορική σύνθεση απορρίπτει τις μονοσήμαντες ή αναγωγικές ερμηνείες, υιοθετώντας μια ολιστική προσέγγιση που εξετάζει την οργανική αλληλεπίδραση γεωγραφικών, οικονομικών, πολιτισμικών και ψυχολογικών παραγόντων. Σύμφωνα με αυτή τη θεώρηση, οι ιστορικές μεταβολές δεν εκλαμβάνονται ως αποτέλεσμα ενός μεμονωμένου αιτίου, αλλά ως το προϊόν μιας σύνθετης δυναμικής μεταξύ διαφορετικών επιπέδων της ανθρώπινης δραστηριότητας και του περιβάλλοντος.

=== Γραμμική και κυκλική ιστορία ===

Στη φιλοσοφία της ιστορίας, η αντίληψη του χρόνου προσεγγίζεται παραδοσιακά μέσα από τη διάκριση μεταξύ της γραμμικής και της κυκλικής θεώρησης, δύο ερμηνευτικών μοντέλων που διαμόρφωσαν τη δομή της ιστορικής αφήγησης σε διαφορετικούς πολιτισμούς και εποχές.

# Γραμμική Θεώρηση: Εμφανίζεται με τον Ιουδαϊσμό και τον Χριστιανισμό, όπου η ιστορία έχει αρχή (Δημιουργία), μέση και τέλος (Σωτηρία). Κατά τον [[Διαφωτισμός|Διαφωτισμό]], η θεωρία αυτή μετατράπηκε στην ιδέα της αέναης προόδου της ανθρωπότητας προς τον ορθολογισμό και την ελευθερία.
# Κυκλική Θεώρηση: Βασίζεται στην αρχαία ελληνική και ανατολική σκέψη (π.χ. [[Πολύβιος]]), όπου οι πολιτισμοί ακολουθούν τη μοίρα των οργανισμών: γέννηση, ανάπτυξη, ακμή, παρακμή και θάνατος. Στον 20ό αιώνα, η θεωρία αυτή αναβίωσε από τον [[Όσβαλντ Σπένγκλερ]] και τον [[Άρνολντ Τόινμπι]], οι οποίοι υποστήριξαν ότι η ιστορία δεν είναι μια ενιαία γραμμή, αλλά ένα σύνολο αυτόνομων πολιτισμών που διανύουν παρόμοιους κύκλους.

=== Το «Τέλος της Ιστορίας» ===

Μετά την πτώση του [[Υπαρκτός σοσιαλισμός|υπαρκτού σοσιαλισμού]], ο [[Φράνσις Φουκουγιάμα]] εισήγαγε τη θεωρία για το «Τέλος της Ιστορίας», υποστηρίζοντας ότι η φιλελεύθερη δημοκρατία αποτελεί το τελικό στάδιο της πολιτικής εξέλιξης της ανθρωπότητας. Η θεωρία αυτή δέχθηκε δριμεία κριτική από στοχαστές που υποστήριξαν ότι η ιστορία αποτελεί ένα ανοικτό και δυναμικό σύστημα, μη υποκείμενο σε προκαθορισμένη τελεολογία. Η πλέον διαδεδομένη αντίκρουση προήλθε από τον [[Σάμιουελ Χάντιγκτον]], ο οποίος στο έργο του ''Η Σύγκρουση των Πολιτισμών'' (1996) υποστήριξε ότι η μεταψυχροπολεμική εποχή δεν θα οδηγούσε σε μια παγκόσμια ιδεολογική ομογενοποίηση, αλλά σε νέες μορφές συγκρούσεων βασισμένων σε πολιτισμικές και θρησκευτικές ταυτότητες. Σύγχρονοι αναλυτές επισημαίνουν την «επιστροφή της ιστορίας» (Return of History), τονίζοντας ότι η ανάδυση νέων γεωπολιτικών ανταγωνισμών, οι περιβαλλοντικές προκλήσεις και ο ιδεολογικός πλουραλισμός καθιστούν την ιστορική διαδικασία μια διαρκή, απρόβλεπτη και συχνά χαοτική εξέλιξη.

== Θεματική Ιστορία: Οι πολυδιάστατοι άξονες του παρελθόντος ==

[[Αρχείο:Cole Thomas The Consummation The Course of the Empire 1836.jpg|thumb|right|300px|alt=Ένας επιβλητικός πίνακας που δείχνει μια κλασική πόλη στο απόγειο της δόξας της με πλήθη, ναούς και πλοία.|Ο πίνακας «The Course of Empire: The Consummation» (1836) του Thomas Cole. Αποτελεί μια αλληγορική αναπαράσταση της συνολικής ιστορίας ενός πολιτισμού, ενσωματώνοντας θεματικά την πολιτική ισχύ, την οικονομική ευημερία, την πολιτισμική ακμή και τη σχέση του ανθρώπου με το περιβάλλον.]]

Η σύγχρονη ιστοριογραφία έχει εγκαταλείψει την παραδοσιακή προσέγγιση της ενιαίας εθνικής αφήγησης, υιοθετώντας μια θεματική κατάτμηση που επιτρέπει την εξειδικευμένη ανάλυση των δομών της ανθρώπινης εμπειρίας. Η θεματική ιστορία λειτουργεί συμπληρωματικά προς την περιοδολόγηση, προσφέροντας βάθος σε συγκεκριμένα πεδία της κοινωνικής και υλικής πραγματικότητας.

=== Κοινωνική ιστορία και η «ιστορία από τα κάτω» ===

Η Κοινωνική Ιστορία σηματοδότησε μια θεμελιώδη μετατόπιση του ερευνητικού ενδιαφέροντος από τις πολιτικές και στρατιωτικές ελίτ στις βιωμένες εμπειρίες των απλών ανθρώπων, την εξέλιξη των κοινωνικών τάξεων και την ανάδειξη περιθωριοποιημένων ομάδων στο ιστορικό προσκήνιο. Η προσέγγιση αυτή, γνωστή και ως «ιστορία από τα κάτω» (''history from below''), επιδιώκει την ανασύνθεση του παρελθόντος μέσα από τη σκοπιά των λαϊκών στρωμάτων, αμφισβητώντας την παραδοσιακή εστίαση στις ηγετικές προσωπικότητες ως τους μοναδικούς φορείς της ιστορικής αλλαγής.
* Ιστορία από τα κάτω (History from below): Επηρεασμένη από τη μαρξιστική ιστοριογραφία (όπως το έργο του [[Ε. Π. Τόμπσον]]), η προσέγγιση αυτή εξετάζει τους λαϊκούς αγώνες, την εργατική τάξη και τις κοινωνικές διεκδικήσεις ως κινητήριους μοχλούς της ιστορίας.
* Ιστορία των Φύλων: Αναλύει τον τρόπο με τον οποίο οι έμφυλες ταυτότητες και οι κοινωνικοί ρόλοι ανδρών και γυναικών διαμορφώθηκαν ιστορικά, αμφισβητώντας τις «φυσικές» σταθερές του παρελθόντος.

=== Οικονομική ιστορία και Κλειομετρία ===

Η Οικονομική Ιστορία διερευνά τον μετασχηματισμό των συστημάτων παραγωγής, τη δυναμική των διεθνών εμπορικών δικτύων και την επίδραση των τεχνολογικών καινοτομιών στην υλική βάση των πολιτισμών. Πέρα από την απλή καταγραφή οικονομικών μεγεθών, το πεδίο αυτό αναλύει πώς οι οικονομικές δομές και οι θεσμοί καθορίζουν τις κοινωνικές ιεραρχίες και την κατανομή της πολιτικής ισχύος διαχρονικά.

*  (''Cliometrics''): Γνωστή και ως «Νέα Οικονομική Ιστορία», η Κλειομετρία εισήγαγε τη χρήση συστηματικών στατιστικών και οικονομετρικών μεθόδων για την ανάλυση του παρελθόντος. Μέσω της ποσοτικής επεξεργασίας δεδομένων, οι ιστορικοί αυτού του κλάδου επιδιώκουν την επαλήθευση ή κατάρρευση παραδοσιακών ιστορικών αφηγήσεων, προσφέροντας μια αυστηρή επιστημονική βάση στην οικονομική ερμηνεία της ιστορίας. Μια σύγχρονη μεθοδολογία που χρησιμοποιεί οικονομικά μοντέλα και στατιστικές μεθόδους για την ανάλυση ιστορικών δεδομένων, επιδιώκοντας την ποσοτική επαλήθευση των ιστορικών θεωριών.
* Ιστορία του Καπιταλισμού: Μελετά τη μετάβαση από τη φεουδαρχία στον καπιταλισμό και την παγκοσμιοποίηση, εξετάζοντας πώς οι οικονομικές κρίσεις και οι εμπορικοί δρόμοι (π.χ. ο [[Δρόμος του Μεταξιού]]) αναδιαμόρφωσαν τα σύνορα του κόσμου.

=== Πολιτισμική ιστορία και ιστορία των ιδεών ===

Η Πολιτισμική Ιστορία μελετά τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι του παρελθόντος νοηματοδοτούσαν τον κόσμο τους μέσα από συμβολικές πρακτικές, γλώσσα και παραδόσεις. Από τη δεκαετία του 1970, η λεγόμενη «Πολιτισμική Στροφή» (''Cultural Turn'') αναπροσανατόλισε την έρευνα προς την ανάλυση της λαϊκής κουλτούρας και των τελετουργιών, δανειζόμενη εργαλεία από την [[Ανθρωπολογία]] και τη [[Σημειωτική]].

* Ιστορία των Νοοτροπιών (''Histoire des mentalités''): Εστιάζει στις συλλογικές και συχνά ασυνείδητες ψυχολογικές δομές μιας εποχής. Αντί για τις σκέψεις των μεγάλων φιλοσόφων, διερευνά τις κοινές πεποιθήσεις των απλών ανθρώπων για τη μαγεία, την παιδική ηλικία, τη θρησκευτική πίστη ή τον φόβο του θανάτου, αναδεικνύοντας τη διαχρονική μεταβολή της ανθρώπινης ψυχοσύνθεσης.

* Ιστορία των Ιδεών και Διανοητική Ιστορία: Η παραδοσιακή Ιστορία των Ιδεών (''History of Ideas''), με θεμελιωτή τον [[Άρθουρ Λάβτζοϊ]], εξετάζει την εξέλιξη «μοναδικών εννοιών» (π.χ. η έννοια της ελευθερίας ή της προόδου) διαμέσου των αιώνων. Η σύγχρονη Διανοητική Ιστορία (''Intellectual History'') προχωρά ένα βήμα παραπέρα, τοποθετώντας τα έργα των στοχαστών στο αυστηρό γλωσσικό και κοινωνικό τους πλαίσιο, αποδεικνύοντας ότι οι ιδέες δεν υπάρχουν στο κενό αλλά αποτελούν απαντήσεις σε συγκεκριμένα ιστορικά προβλήματα.
* Η Μεγάλη Σφαγή των Γάτων: Ένα εμβληματικό παράδειγμα της «Νέας Πολιτισμικής Ιστορίας» είναι η εργασία του [[Ρόμπερτ Ντάρντον]], ο οποίος ανέλυσε φαινομενικά ακατανόητα έθιμα (όπως η θανάτωση γατών από εργάτες τον 18ο αιώνα) για να αποκαλύψει τις ταξικές συγκρούσεις και τις νοοτροπίες της προεπαναστατικής Γαλλίας.

=== Περιβαλλοντική ιστορία και Ανθρωπόκαινος ===

[[Αρχείο:Forest Landscape Integrity Index map of Earth, 2019 (forest condition by degree of anthropogenic modification).png|thumb|right|300px|alt=Παγκόσμιος χάρτης που δείχνει την ακεραιότητα των δασικών τοπίων το 2019|Χάρτης του Δείκτη Ακεραιότητας Δασικών Τοπίων (2019). Η εκτεταμένη ανθρωπογενής παρέμβαση στα οικοσυστήματα αποτελεί το κύριο χαρακτηριστικό της [[Ανθρωπόκαινος εποχή|Ανθρωπόκαινου]] εποχής, όπου η ανθρώπινη ιστορία και η γεωλογική ιστορία του πλανήτη συγκλίνουν.]]

Η Περιβαλλοντική Ιστορία μελετά την αμφίδρομη σχέση μεταξύ των ανθρώπινων κοινωνιών και του φυσικού κόσμου διαχρονικά. Αναδείχθηκε ως διακριτό πεδίο τη δεκαετία του 1970, αμφισβητώντας την ανθρωποκεντρική προκατάληψη της παραδοσιακής ιστοριογραφίας και αποδεικνύοντας ότι το φυσικό περιβάλλον δεν είναι απλώς το «σκηνικό» της δράσης, αλλά ένας ενεργός παράγοντας που διαμορφώνει την ιστορική εξέλιξη.

* Κλίμα και Κοινωνική Μορφολογία: Η έρευνα εξετάζει πώς οι κλιματικές διακυμάνσεις επηρέασαν την παραγωγή τροφίμων και την κρατική σταθερότητα. Παραδείγματα όπως η Μικρή Εποχή των Παγετώνων (περ. 1300–1850) δείχνουν πώς η πτώση της θερμοκρασίας οδήγησε σε λιμούς, επαναστάσεις και τη μετατόπιση των κέντρων ισχύος στην Ευρώπη και την Ασία.
* Βιολογικός Ιμπεριαλισμός και η «Κολομβιανή Ανταλλαγή»: Ο [[Άλφρεντ Κρόσμπι]] εισήγαγε τον όρο «Κολομβιανή Ανταλλαγή» για να περιγράψει την τεράστια μεταφορά φυτών, ζώων και μικροβίων μεταξύ του Παλαιού και του Νέου Κόσμου μετά το 1492. Η διασπορά ασθενειών (όπως η ευλογιά) προκάλεσε τη δημογραφική κατάρρευση των ιθαγενών πληθυσμών της Αμερικής, αποτελώντας τον καθοριστικότερο παράγοντα της ευρωπαϊκής αποικιοκρατίας.

* Η Έννοια του [[Ανθρωπόκαινος εποχή|Ανθρωπόκαινου]]: Στη σύγχρονη ιστορική σκέψη, ο όρος [[Ανθρωπόκαινος]] περιγράφει τη νέα γεωλογική εποχή όπου η ανθρώπινη δραστηριότητα αποτελεί την κυρίαρχη δύναμη μεταβολής του κλίματος και των οικοσυστημάτων του πλανήτη. Αυτό επιβάλλει μια επαναξιολόγηση της ιστορίας, καθώς τα όρια μεταξύ της «ανθρώπινης ιστορίας» και της «φυσικής ιστορίας» καταρρέουν, καθιστώντας την περιβαλλοντική βιωσιμότητα κεντρικό ζήτημα της παγκόσμιας αφήγησης.

== Περιοδολόγηση: Η ταξινόμηση του ιστορικού χρόνου ==

Η Περιοδολόγηση αποτελεί το μεθοδολογικό εργαλείο με το οποίο οι ιστορικοί διαιρούν το συνεχές του χρόνου σε διακριτές περιόδους ή εποχές. Η κατάτμηση αυτή δεν είναι αυθαίρετη, αλλά βασίζεται στον εντοπισμό θεμελιωδών αλλαγών στις κοινωνικές, πολιτικές και οικονομικές δομές που προσδίδουν σε μια περίοδο έναν ιδιαίτερο χαρακτήρα.

=== Η έννοια της «ιστορικής τομής» ===

Κάθε περίοδος ορίζεται από συγκεκριμένα γεγονότα-σταθμούς, τα οποία θεωρούνται «τομές» που τερματίζουν μια εποχή και εγκαινιάζουν μια άλλη. Ωστόσο, η σύγχρονη ιστοριογραφία τονίζει ότι οι μεταβάσεις αυτές σπάνια είναι απότομες. Αντίθετα, χαρακτηρίζονται από μακρές περιόδους επικάλυψης, όπου οι παλιές δομές συνυπάρχουν με τις αναδυόμενες (όπως η μετάβαση από την Ύστερη Αρχαιότητα στον Πρώιμο Μεσαίωνα).

=== Το Παραδοσιακό Ευρωκεντρικό Σχήμα ===

Το κυρίαρχο σχήμα περιοδολόγησης, που καθιερώθηκε από τον ιστορικό [[Κρίστοφ Κελάριους]] τον 17ο αιώνα, χωρίζει την ανθρώπινη πορεία σε τρεις μεγάλες εποχές:



=== Προϊστορία και Ιστορία ===

Η παραδοσιακή διάκριση μεταξύ [[Προϊστορία|Προϊστορίας]] και Ιστορίας βασίζεται στην ύπαρξη γραπτών μαρτυριών. Η Προϊστορία καλύπτει το 99% της ανθρώπινης παρουσίας στη Γη, από την εμφάνιση του γένους ''Homo'' έως την επινόηση της γραφής. Σήμερα, η διάκριση αυτή αμφισβητείται από τους υποστηρικτές της Μεγάλης Ιστορίας (''Big History''), οι οποίοι υποστηρίζουν ότι η ιστορική αφήγηση πρέπει να είναι ενιαία, ενσωματώνοντας αρχαιολογικά και γενετικά δεδομένα για τις περιόδους πριν από τη γραφή.

=== Κριτική της περιοδολόγησης: Το πρόβλημα του Ευρωκεντρισμού ===

Πολλοί σύγχρονοι ιστορικοί ασκούν κριτική στο παραδοσιακό σχήμα, επισημαίνοντας ότι είναι έντονα **ευρωκεντρικό**. Για παράδειγμα, η έννοια του «Μεσαίωνα» δεν έχει ουσιαστική εφαρμογή στην ιστορία της Κίνας, της Ινδίας ή της Προκολομβιανής Αμερικής, όπου οι κοινωνικές μεταβολές ακολούθησαν εντελώς διαφορετικούς ρυθμούς και χρονικότητες. Η Παγκόσμια Ιστορία (''World History'') επιδιώκει πλέον τη δημιουργία εναλλακτικών περιοδολογήσεων που να αναδεικνύουν τις διαπολιτισμικές επαφές και τις παγκόσμιες διαδικασίες (π.χ. ο «Αξονικός Αιώνας» του [[Καρλ Γιάσπερς]]).

== Μεθοδολογία και κριτική των πηγών ==

Η ιστορική μεθοδολογία είναι το σύνολο των κανόνων και των τεχνικών που χρησιμοποιούν οι ιστορικοί για την άντληση, την αξιολόγηση και τη σύνθεση των μαρτυριών του παρελθόντος. Η επιστημονική εγκυρότητα της ιστορίας βασίζεται στην αυστηρή κριτική των πηγών, η οποία διασφαλίζει ότι η αφήγηση δεν στηρίζεται σε εικασίες, αλλά σε τεκμηριωμένα στοιχεία.

=== Ταξινόμηση των πηγών ===

Οι ιστορικές πηγές, τα «ίχνη» δηλαδή που άφησε πίσω της η ανθρώπινη δραστηριότητα, ταξινομούνται σε τρεις κύριες κατηγορίες ανάλογα με τη σχέση τους με το υπό εξέταση γεγονός και το βαθμό επεξεργασίας τους:

* Πρωτογενείς Πηγές: Αποτελούν τα άμεσα τεκμήρια που παρήχθησαν κατά το χρόνο που συνέβαινε το ιστορικό γεγονός ή από άτομα που είχαν άμεση συμμετοχή σε αυτό. Περιλαμβάνουν δημόσια έγγραφα, ημερολόγια, αλληλογραφία, αυτόπτες μαρτυρίες, αρχαιολογικά ευρήματα, φωτογραφικό υλικό και ηχογραφήσεις. Θεωρούνται η «πρώτη ύλη» της ιστορίας, καθώς προσφέρουν την πλησιέστερη δυνατή πρόσβαση στο παρελθόν.
* Δευτερογενείς Πηγές: Πρόκειται για έργα που αναλύουν, ερμηνεύουν ή συνθέτουν πρωτογενές υλικό σε μεταγενέστερο χρόνο. Τέτοια είναι τα επιστημονικά βιβλία, οι μονογραφίες και τα άρθρα σε ιστορικά περιοδικά. Η αξία τους έγκειται στην κριτική σύνθεση των δεδομένων και στην τοποθέτηση των γεγονότων σε ένα ευρύτερο ερμηνευτικό πλαίσιο.
* Τριτογενείς Πηγές: Περιλαμβάνουν έργα που συγκεντρώνουν και συνοψίζουν πληροφορίες από πρωτογενείς και δευτερογενείς πηγές, όπως εγκυκλοπαίδειες, βιβλιογραφικοί κατάλογοι και σχολικά εγχειρίδια. Στόχος τους είναι η παροχή μιας πανοραμικής και εύκολα προσβάσιμης επισκόπησης ενός θέματος.ερμήνευσαν τις πρωτογενείς πηγές (π.χ. βιβλία, επιστημονικά άρθρα, εγκυκλοπαίδειες).

=== Η διπλή κριτική των πηγών ===

Προκειμένου μια πηγή να καταστεί έγκυρο ιστορικό τεκμήριο, ο ερευνητής την υποβάλλει σε μια αυστηρή διαδικασία ελέγχου, γνωστή ως διπλή κριτική. Η μέθοδος αυτή, η οποία συστηματοποιήθηκε στα τέλη του 19ου αιώνα, διακρίνεται σε εξωτερική και εσωτερική κριτική.

# Εξωτερική Κριτική (Έλεγχος Γνησιότητας): Εξετάζει την υλική και τυπική υπόσταση της πηγής για να διαπιστωθεί αν είναι αυθεντική ή πλαστή (forgery). Ο ιστορικός αναλύει το μέσο (περγαμηνή, χαρτί), το μελάνι, τη γραφή ([[Παλαιογραφία]]) και τη γλώσσα, διασφαλίζοντας ότι τα στοιχεία αυτά συνάδουν με την εποχή προέλευσης. Η εξωτερική κριτική στοχεύει στην αποκατάσταση του κειμένου στην αρχική του μορφή και στον προσδιορισμό του χρόνου και του τόπου σύνταξής του.
# Εσωτερική Κριτική (Έλεγχος Αξιοπιστίας): Επικεντρώνεται στο περιεχόμενο και τη νοηματική εγκυρότητα της πηγής. Ο ιστορικός διερευνά την αξιοπιστία του μάρτυρα ή του συντάκτη, αναζητώντας πιθανές προκαταλήψεις, κίνητρα παραποίησης ή σφάλματα παρατήρησης. Η διαδικασία περιλαμβάνει τη διασταύρωση των πηγών (''cross-referencing''), όπου διαφορετικές μαρτυρίες συγκρίνονται μεταξύ τους· η σύγκλιση ανεξάρτητων πηγών αποτελεί την ισχυρότερη ένδειξη για την ιστορική αλήθεια ενός γεγονότος.

=== Βοηθητικές επιστήμες της ιστορίας ===

Η ιστορία, ως διεπιστημονικό πεδίο, δεν λειτουργεί απομονωμένα, αλλά βασίζεται σε μια σειρά από εξειδικευμένες **βοηθητικές επιστήμες** (ancillary sciences). Αυτοί οι κλάδοι προσφέρουν τα τεχνικά εργαλεία για την αποκρυπτογράφηση, την επαλήθευση και την ερμηνεία των πηγών, επιτρέποντας στον ιστορικό να αντλήσει πληροφορίες εκεί όπου οι γραπτές μαρτυρίες σιωπούν ή παραμένουν δυσνόητες.

* [[Αρχαιολογία]]: Η μελέτη των υλικών καταλοίπων (κτίρια, ανευρεθέντα αντικείμενα) που επιτρέπει την ανασύνθεση του παρελθόντος, ιδιαίτερα για περιόδους με ελλιπή ή ανύπαρκτα γραπτά αρχεία.
* [[Επιγραφική]]: Η εξειδικευμένη μελέτη και ερμηνεία επιγραφών που έχουν χαραχθεί σε σκληρά υλικά (πέτρα, μέταλλο, πηλός). Αποτελεί την κυριότερη πηγή για τη δημόσια ζωή, τη νομοθεσία και τη θρησκεία της αρχαιότητας.
* [[Παλαιογραφία]] και [[Διπλωματική (ιστορία)|Διπλωματική]]: Η Παλαιογραφία μελετά την εξέλιξη των χειρόγραφων γραφών για την ανάγνωση και χρονολόγηση κειμένων. Η Διπλωματική επικεντρώνεται στη μελέτη της μορφής και των τυπικών χαρακτηριστικών των επίσημων εγγράφων (διατάγματα, συνθήκες) για τη διαπίστωση της γνησιότητάς τους.
* **Νομισματική:** Η μελέτη των νομισμάτων, όχι μόνο ως οικονομικών μεγεθών, αλλά και ως μέσων πολιτικής προπαγάνδας, χρονολόγησης και χαρτογράφησης των εμπορικών δρόμων.
* [[Σφραγιδολογία]]: Η μελέτη των σφραγίδων που χρησιμοποιούνταν για την επικύρωση εγγράφων, προσφέροντας πολύτιμα στοιχεία για την ιεραρχία, την προσωπογραφία και την εμβληματική (heraldry) του παρελθόντος.
* [[Γενετική Ιστορία]] (Αρχαιογενετική): Η χρήση αναλύσεων αρχαίου [[DNA]] (aDNA) για την ιχνηλάτηση των μετακινήσεων πληθυσμών, την προέλευση των εθνοτήτων και την εξέλιξη των πανδημιών. Η γενετική ιστορία έχει φέρει επανάσταση στη μελέτη της προϊστορίας και των σκοτεινών αιώνων.

=== Ψηφιακή ιστορία και η μεταμόρφωση των αρχείων ===

Στον 21ο αιώνα, η πρόσβαση στα Αρχεία (''Archives'') έχει υποστεί έναν ριζικό μετασχηματισμό μέσω της μαζικής ψηφιοποίησης. Η [[Ψηφιακή ιστορία]] (''Digital History'') δεν αποτελεί απλώς τη χρήση υπολογιστών για αποθήκευση, αλλά μια νέα μεθοδολογική προσέγγιση που επιτρέπει την ανάλυση του παρελθόντος σε κλίμακα που ήταν αδύνατη για τις προηγούμενες γενιές ερευνητών.

* Μακροσκοπική Ανάγνωση (''Distant Reading''): Σε αντίθεση με την παραδοσιακή «προσεκτική ανάγνωση» (close reading) μεμονωμένων εγγράφων, η χρήση αλγορίθμων επιτρέπει την επεξεργασία εκατομμυρίων πηγών ταυτόχρονα. Οι ιστορικοί μπορούν πλέον να εντοπίζουν γλωσσικά μοτίβα, κοινωνικά δίκτυα και οικονομικές τάσεις σε βάθος αιώνων μέσω της εξόρυξης κειμένων (text mining) και των Μεγάλων Δεδομένων (Big Data).
* Born-Digital Ιστορία: Μια νέα πρόκληση για την επιστήμη είναι η διατήρηση και ανάλυση των πηγών που δημιουργήθηκαν αποκλειστικά σε ψηφιακή μορφή (Born-digital), όπως τα κοινωνικά δίκτυα, τα ιστολόγια και τα κυβερνητικά emails. Η αρχειοθέτηση του ιστού (web archiving) καθίσταται κρίσιμη για την αποτροπή μιας «Ψηφιακής Σκοτεινής Εποχής», όπου η σύγχρονη ιστορία θα μπορούσε να χαθεί λόγω της τεχνολογικής απαξίωσης.
* Δημόσια και Συμμετοχική Ιστορία: Τα ψηφιακά αρχεία και οι πλατφόρμες (όπως η Wikipedia και τα εικονικά μουσεία) έχουν εκδημοκρατίσει την ιστορική γνώση, επιτρέποντας στο ευρύ κοινό όχι μόνο να αποκτά πρόσβαση στις πηγές, αλλά και να συμμετέχει στη συλλογή και τη διάσωση της ιστορικής μνήμης (crowdsourcing).

== Δείτε επίσης ==

=== Σχετικά Γνωστικά Πεδία ===
* [[Αρχαιολογία]] – Η μελέτη του παρελθόντος μέσω υλικών καταλοίπων.
* [[Ανθρωπολογία]] – Η επιστήμη του ανθρώπου και των πολιτισμών του.
* [[Γενεαλογία]] – Η μελέτη των οικογενειακών δέντρων και της καταγωγής.
* [[Χρονολόγηση]] – Η επιστήμη της τοποθέτησης γεγονότων στο χρόνο.

=== Ιστορικές Μεθοδολογίες ===
* [[Ιστοριογραφία]] – Η μελέτη της ιστορίας της ιστορικής γραφής.
* [[Στρατιωτική ιστορία]] – Η μελέτη των ένοπλων συγκρούσεων και της στρατηγικής.
* [[Ιστορία της τέχνης]] – Η εξέλιξη της καλλιτεχνικής έκφρασης.
* [[Ιστορία των επιστημών]] – Η διαδρομή της ανθρώπινης γνώσης και τεχνολογίας.

=== Κατάλογοι ===
* [[Κατάλογος ιστορικών]] – Σημαντικές προσωπικότητες που διαμόρφωσαν την επιστήμη.
* [[Κατάλογος των μεγαλύτερων αυτοκρατοριών]] – Πολιτικές οντότητες που επηρέασαν την παγκόσμια πορεία.

* [[Πόλεμος και ειρήνη (De belli et pacis)]]

== Παραπομπές και σημειώσεις ==


== Βιβλιογραφία ==
=== Κλασικά Έργα και Θεωρία της Ιστορίας ===
* **Λουκιανός**, ''Πώς δεῖ συγγράφειν ἱστορίαν'' (Πώς πρέπει να γράφεται η ιστορία). Μια από τις πρώτες πραγματείες για τη μεθοδολογία και την αντικειμενικότητα του ιστορικού.
* **Πλούταρχος**, ''Πώς κρινούμεν την αληθή ιστορία'', εκδόσεις ΚΑΚΤΟΣ, 1992.
* **Bloch, Marc**, ''Η απολογία της ιστορίας: Το επάγγελμα του ιστορικού'', εκδόσεις Εναλλακτικές Εκδόσεις, 1994. Το θεμελιώδες έργο της Σχολής των Annales για τη φύση της ιστορικής έρευνας.
* **Carr, E.H.**, ''Τι είναι η ιστορία;'', εκδόσεις Πλέθρον, 2015. ISBN 978-960-348-251-2. Το κλασικό εγχειρίδιο που αναλύει τη σχέση μεταξύ γεγονότων και ερμηνείας.
* **Collingwood, R.G.**, ''Η ιδέα της ιστορίας'', εκδόσεις Γκοβόστης, 2021. ISBN 978-960-606-180-6. Μια βαθιά φιλοσοφική προσέγγιση για την ιστορική σκέψη.

=== Κοινωνική, Οικονομική και Παγκόσμια Ιστορία ===
* **Hobsbawm, Eric**, ''Για την ιστορία'', εκδόσεις Θεμέλιο, 1998. ISBN 978-960-310-236-6. Συλλογή δοκιμίων για τη λειτουργία και τη σημασία της ιστορίας στην κοινωνία.
* **Braudel, Fernand**, ''Η Μεσόγειος και ο μεσογειακός κόσμος την εποχή του Φιλίππου Β΄ της Ισπανίας'', εκδόσεις ΜΙΕΤ, 1991. Το έργο που εισήγαγε την έννοια της «μακράς διάρκειας».
* **Γκούντυ Τζακ**, ''Η Υφαρπαγή της ιστορίας'', εκδόσεις Πολύτροπον, 2008. ISBN 978-960-8354-89-0. Μια κριτική ματιά στον ευρωκεντρισμό της ιστορικής αφήγησης.
* **Toynbee, Arnold J.**, ''Σπουδή της Ιστορίας'', εκδόσεις Παπαζήση, 2007. Μια προσπάθεια συνολικής ερμηνείας της ανόδου και της πτώσης των πολιτισμών.

=== Μεθοδολογία και Σύγχρονες Τάσεις ===
* **Tosh, John**, ''Το κυνήγι της ιστορίας: Στόχοι, μέθοδοι και νέες κατευθύνσεις στη μελέτη της σύγχρονης ιστορίας'', εκδόσεις Digibooks, 2012. ISBN 978-960-9488-25-9.
* **White, Hayden*', *Μεταϊστορία: Ο ιστορικός λόγος στη δυτική Ευρώπη του 19ου αιώνα'', εκδόσεις Νεφέλη, 2023. ISBN 978-960-504-290-5. Το έργο που ανέλυσε την ιστορία ως λογοτεχνική αφήγηση.

## Εξωτερικοί σύνδεσμοι
### Ψηφιακό αρχείο ΕΡΤ
*  — Μια διεισδυτική ματιά στη δουλειά των Ελλήνων ιστορικών και τη διαδικασία της ιστορικής έρευνας.

### Διεθνείς Ακαδημαϊκές Πηγές
* Philosophy of History — Η εμβληματική ανάλυση της Εγκυκλοπαίδειας Φιλοσοφίας του Στάνφορντ (Stanford Encyclopedia of Philosophy) για τη φύση και τη φιλοσοφία της ιστορίας.
* American Historical Association (AHA) — Ο μεγαλύτερος επαγγελματικός οργανισμός ιστορικών στον κόσμο, με πλούσιο υλικό για τις μεθόδους και τη διδασκαλία της ιστορίας.
* History Today — Ένα από τα παλαιότερα και πιο έγκριτα περιοδικά ιστορίας στον κόσμο, που γεφυρώνει την ακαδημαϊκή έρευνα με το ευρύ κοινό.
* Our World in Data — Μια ψηφιακή πλατφόρμα που χρησιμοποιεί Μεγάλα Δεδομένα (Big Data) για την οπτικοποίηση των μακροπρόθεσμων αλλαγών στην ανθρώπινη ιστορία.

*
Κατηγορία:Ακαδημαϊκοί κλάδοι
Κατηγορία:Ανθρωπιστικές επιστήμες
Κατηγορία:Ιστοριογραφία
Κατηγορία:Κλασικές σπουδές