Τζέλα

Η **Γέλα** () είναι πόλη στην Ιταλική επαρχία της Καλτανισσέττα, ανήκει στην Περιφέρεια της Σικελίας με πληθυσμό 77.035 κατοίκους, υπήρξε σημαντική αρχαία Ελληνική αποικία.

Είναι η πολυπληθέστερη πόλη της επαρχίας και η έκτη  σε όλη τη Σικελία και ταυτόχρονα είναι από άποψη εκτάσεως, ο πεντηκοστός δήμος της Ιταλίας. Η πόλη πήρε την ονομασία της από τον ομώνυμο ποταμό, στις όχθες του οποίου χτίστηκε. Η πόλη βρίσκεται σε μια τοποθεσία, γύρω από την οποία υπάρχουν απέραντες πεδιάδες και μπροστά από την πόλη ανοίγεται ο ομώνυμος κόλπος. Σήμερα η Τζέλα αποτελεί σημαντικό γεωργικό και βιομηχανικό κέντρο της περιοχής αλλά και τουριστικό θέρετρο. Η πόλη είναι επίσης γνωστή για το συγκρότημα πετροχημικών προϊόντων της Eni, που βρίσκεται κοντά στην περιοχή.

## Ιστορία

### Ίδρυση και πρώιμη ιστορία
Η πόλη, όπως μας αναφέρει ο Θουκυδίδης, ιδρύθηκε γύρω στο 688 π.Χ, κατά τη διάρκεια του δεύτερου ελληνικού αποικισμού, από τον Αντίφημο και τον Έντιμο, αποίκους από τη Ρόδο και την Κρήτη. Η πόλη αναπτύχθηκε γρήγορα και μετά από έναν αιώνα περίπου, το 580 π.Χ, ίδρυσε την αποικία του Ακράγαντα, η οποία όμως σύντομα αποσχίστηκε από τη Γέλα. 

### Η περίοδος ακμής της πόλης
Οι αναφορές για την πόλη είναι ελάχιστες μέχρι τα τέλη του 6ου αιώνα π.Χ. Την περίοδο αυτή αναφέρεται πως τη Γέλα κυβερνούσε ο τύραννος Κλέανδρος ο οποίος διατηρήθηκε στην εξουσία μεταξύ του 505 και 498 π.Χ. Μετά τον θάνατό του τον διαδέχτηκε ο αδελφός του Ιπποκράτης ο οποίος επέκτεινε την κυριαρχία της πόλης καταλαμβάνοντας τους Λεοντίνους, τη Ζάγκλη και τη Νάξο. Μόνο οι Συρακούσες με τη βοήθεια των συγγενικών τους πόλεων της Κορίνθου και της Κέρκυρας αντιστάθηκαν. Το 492 μετά την επανάσταση της πόλης Καμάρινας που ήταν αποικία των Συρακουσών ο Ιπποκράτης παρενέβη και εξαπέλυσε πόλεμο εναντίον των Συρακουσών. Έχοντας κερδίσει τους Συρακουσίους στον Έλωρο ποταμό πολιόρκησε τις Συρακούσες αλλά τελικά πείστηκε να αποσυρθεί διατηρώντας την κατοχή της Καμαρίνας.  Τον Ιπποκράτη διαδέχτηκε ο Γέλων ο οποίος κατέλαβε τις Συρακούσες το 484 π.Χ. και μετέφερε την έδρα της διακυβέρνησής του εκεί.  Ο Γέλων αντιμετώπισε επιτυχώς τους Καρχηδόνιους μαζί με τον τύραννο του Ακράγαντα Θήρωνα, στη μάχη της Ιμέρας το 480 π.Χ. 

### Καταστροφή της αρχαίας πόλης

Τα επόμενα χρόνια η ιστορία της Γέλας συνδέεται με την ιστορία των Συρακουσών αφού οι δύο πόλεις έχουν κοινή διοίκηση. Κέντρο όμως γίνονται οι Συρακούσες και η Γέλα εξασθενεί για να αποκτήσει και πάλι την ανεξαρτησία της το 466 π.Χ.  Η Γέλα συμμετείχε το 424 π.Χ. στη συμμαχία των Σικελικών πόλεων εναντίον των Αθηναίων που εκστράτευσαν στη Σικελία. Η Γέλα δέχθηκε επίθεση το 405 π.Χ. από τους Καρχηδόνιους που είχαν εισβάλει στη Σικελία, με αρχικό σκοπό να υπερασπιστούν την πόλη Έγεστα και παρά την επέμβαση του Διονυσίου του Πρεσβύτερου, τυράννου των Συρακουσών, εκείνοι κατέστρεψαν τα τείχη και την πόλη.  Όσοι επιβίωσαν κατέφυγαν στις Συρακούσες και επέστρεψαν στη Γέλα το 397 π.Χ.

Την περίοδο του Αγαθοκλή μεταξύ 317 και 289 π.Χ. η Γέλα συνταράχτηκε από συγκρούσεις μεταξύ λαού και της αριστοκρατίας. 
Το 282 π.Χ, ο Φιντίας του Αγκριτζέντο, τύραννος του Ακράγαντος κατέστρεψε τη Γέλα και μετέφερε όλους τους κατοίκους σε μια νέα πόλη τη *"Φιντιάδα"* (280 π.Χ.), στην περιοχή όπου σήμερα βρίσκεται η πόλη Λικάτα.

### Νεώτερα χρόνια

Η περιοχή της Γέλας παρέμεινε έρημη μέχρι τον 12ο αιώνα. Το 1230 μ.Χ, ο αυτοκράτωρ Φρειδερίκος Β΄ Χοενστάουφεν ίδρυσε τη σημερινή πόλη υπό την ονομασία Terranova (Τερρανόβα)", παρέμεινε με το όνομα αυτό μέχρι το 1928. Ο νέος οικισμός ιδρύθηκε δυτικά της αρχαίας πόλης, ενισχύθηκε με ένα κάστρο και μια σειρά από τείχη. Η Τερρανόβα ήταν βασιλική πόλη μέχρι την εποχή που ο Φρειδερίκος Β΄ της Σικελίας την έδωσε δώρο στον Μανφρέντι Γ΄ Κιαραμόντε (1369). Μετά την προδοσία του Αντρέα Κιαραμόντε η πόλη κατασχέθηκε και παραχωρήθηκε σε φεουδάρχες από την Αραγωνία. Ο τίτλος του μαρκησίου της Τερρανόβα δημιουργήθηκε και παραχωρήθηκε στον Τζιοβάννι Ταγκλιάβια Αραγκόνα (1530), ο γιος του Κάρλος διεκδίκησε τον τίτλο του δούκα (1561). Οι Τερρανόβα Αραγκόνα διατήρησαν την πόλη μέχρι τον γάμο της Τζιοβάννα Ταγκλιάβια Αραγκόνα με τον Έττορε Πινιατέλλι (1640), η οικογένεια Πινιατέλλι τη διατήρησε στη συνέχεια μέχρι το 1812.

Τον Ιούλιο του 1943 με την Εισβολή των Συμμάχων στη Σικελία η *"1η Αμερικάνικη Μεραρχία Πεζικού"* και το *"82ο Οπλισμένο Τάγμα Αναγνώρισης"* στρατοπέδευσαν στις ακτές, είχαν την υποστήριξη από τη Μεραρχία του Λιβόρνο πριν την τελική έφοδο (9 Ιουλίου 1943). Οι Συμμαχικές δυνάμεις απέκρουσαν στην περιοχή της Γέλας τον Ιταλικό και τον Γερμανικό στρατό. Οι Αμερικάνοι κατασκεύασαν στην περιοχή εξελιγμένα αεροδρόμια και χρησιμοποιήθηκαν από την αεροπορία τους στην Ιταλική εκστρατεία. Μετά τον πόλεμο η εταιρεία Eni στα πλαίσια του προγράμματος για την επέκταση της στη νότια Ιταλία κατασκεύασε στη Γέλα ένα Διυλιστήριο πετρελαίου. Το έργο βοήθησε σημαντικά την οικονομία της περιοχής αλλά επιβάρυνε με ρύπους το περιβάλλον, τελικά έκλεισε (2014).

### Δημογραφικά στοιχεία

Colors=
 id:lightgrey value:gray(0.9)
 id:darkgrey value:gray(0.7)
 id:sfondo value:rgb(1,1,1)
 id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize = width:455 height:373
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:75000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:5000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:1000 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
 bar:1861 text:1861
 bar:1871 text:1871
 bar:1881 text:1881
 bar:1901 text:1901
 bar:1911 text:1911
 bar:1921 text:1921
 bar:1931 text:1931
 bar:1936 text:1936
 bar:1951 text:1951
 bar:1961 text:1961
 bar:1971 text:1971
 bar:1981 text:1981
 bar:1991 text:1991
 bar:2001 text:2001

PlotData=
 color:barra width:20 align:left

 bar:1861 from:0 till: 13754
 bar:1871 from:0 till: 14851
 bar:1881 from:0 till: 17328
 bar:1901 from:0 till: 22019
 bar:1911 from:0 till: 23996
 bar:1921 from:0 till: 25902
 bar:1931 from:0 till: 30547
 bar:1936 from:0 till: 32885
 bar:1951 from:0 till: 43678
 bar:1961 from:0 till: 54774
 bar:1971 from:0 till: 67058
 bar:1981 from:0 till: 74806
 bar:1991 from:0 till: 72535
 bar:2001 from:0 till: 72774

PlotData=

 bar:1861 at: 13754 fontsize:S text: 13.754 shift:(-8,5)
 bar:1871 at: 14851 fontsize:S text: 14.851 shift:(-10,5)
 bar:1881 at: 17328 fontsize:S text: 17.328 shift:(-10,5)
 bar:1901 at: 22019 fontsize:S text: 22.019 shift:(-10,5)
 bar:1911 at: 23996 fontsize:S text: 23.996 shift:(-10,5)
 bar:1921 at: 25902 fontsize:S text: 25.902 shift:(-10,5)
 bar:1931 at: 30547 fontsize:S text: 30.547 shift:(-10,5)
 bar:1936 at: 32885 fontsize:S text: 32.885 shift:(-10,5)
 bar:1951 at: 43678 fontsize:S text: 43.678 shift:(-10,5)
 bar:1961 at: 54774 fontsize:S text: 54.774 shift:(-10,5)
 bar:1971 at: 67058 fontsize:S text: 67.058 shift:(-10,5)
 bar:1981 at: 74806 fontsize:S text: 74.806 shift:(-10,5)
 bar:1991 at: 72535 fontsize:S text: 72.535 shift:(-10,5)
 bar:2001 at: 72774 fontsize:S text: 72.774 shift:(-10,5)

TextData=
 fontsize:S pos:(20,20)
 text:ΠΗΓΗ Στατιστική Υπηρεσία της Ιταλίας - Γραφική επεξεργασία για λογαριασμό της Βικιπαίδειας



## Φωτογραφίες

Αρχείο:Maria Santissima Assunta in Cielo (Gela).jpg|Μητέρα Εκκλησία
Αρχείο:Palazzo di Città (Gela).jpg|Δημαρχείο
Αρχείο:Acropoli di Molino a Vento (Gela).jpg|Ερείπια της ακρόπολης της Γέλας.
Αρχείο:Tetradrachm, Gela, 480-470 BC.jpg|Τετράδραχμο της Γέλας του 480-470 π.Χ.
Αρχείο:Bagni greci di Gela, veduta dall'alto.jpg|Ελληνικά λουτρά
Αρχείο:Mura Timoleontee (Postierla, lato sud).jpg|Τείχη Τιμολέοντα
Αρχείο:Spiaggia di Manfria (Gela).png|Κόλπος και πύργος της Μανφρίας
Αρχείο:Teatro Comunale Eschilo di Gela.jpg|Δημοτικό Θέατρο "Αισχύλος".


## Παραπομπές


## Πηγές
*Ιταλική Εγκυκλοπαίδεια Treccani(on-line έκδοση)
*Emanuele Zuppardo-Salvatore Piccolo, *Terra Mater: sulle Sponde del Gela greco*, Betania Editrice, Caltanissetta, 2005.
*La Monte, John L. & Lewis, Winston B. The Sicilian Campaign, 10 July - 17 August 1943 (1993) United States Government Printing Office 

## Εξωτερικοί σύνδεσμοι
 
* Επίσημη ιστοσελίδα του Δήμου της Γέλας
* Γέλα, εγκυκλοπαίδεια Britannica 
*  Piccolo, Salvatore. ''Gela.'' Ancient History Encyclopedia. December 20, 2017.


Κατηγορία:Δήμοι της Επαρχίας της Καλτανισσέττα
Κατηγορία:688 π.Χ.
Κατηγορία:Δωρικές αποικίες στη Μεγάλη Ελλάδα
Κατηγορία:Αρχαία Ρόδος
Κατηγορία:Αρχαιολογικοί τόποι στην Σικελία