Μη επανδρωμένο αεροσκάφος μάχης

**Μη επανδρωμένο αεροσκάφος μάχης** (αγγλικά: *unmanned combat aerial vehicle*, συντομογραφία **UCAV**) είναι στρατιωτικό μη επανδρωμένο αεροσκάφος ή ευρύτερα μέρος ενός μη επανδρωμένου αεροπορικού συστήματος που έχει σχεδιαστεί ώστε να φέρει επιθετικό οπλισμό και να εκτελεί αποστολές κρούσης, ένοπλης επιτήρησης, εντοπισμού και προσβολής στόχων.

Στη διεθνή βιβλιογραφία και στον δημόσιο λόγο χρησιμοποιούνται επίσης οι όροι *armed drone*, *combat drone* και *strike UAV*. Ωστόσο, δεν θεωρείται κάθε στρατιωτικό UAV μη επανδρωμένο αεροσκάφος μάχης. Πολλά στρατιωτικά drones χρησιμοποιούνται αποκλειστικά για επιτήρηση, αναγνώριση, στοχοποίηση, ηλεκτρονικό πόλεμο ή υποστήριξη επιχειρήσεων, χωρίς να διαθέτουν οργανικό οπλισμό.

Τα UCAV συνδυάζουν συνήθως αισθητήρες, ζεύξεις δεδομένων, επίγειο σταθμό ελέγχου, μέσα στοχοποίησης και κατευθυνόμενα όπλα. Παρά τον αυξανόμενο βαθμό αυτοματοποίησης, τα περισσότερα γνωστά επιχειρησιακά συστήματα παραμένουν απομακρυσμένα χειριζόμενα ή τελούν υπό ανθρώπινη διοίκηση και έλεγχο, στοιχείο που τα διακρίνει από τα πλήρως αυτόνομα φονικά οπλικά συστήματα.

## Ορολογία
Ο όρος *UCAV* χρησιμοποιείται κυρίως για αεροχήματα που έχουν σχεδιαστεί εξαρχής ή έχουν μετατραπεί ώστε να μπορούν να φέρουν και να χρησιμοποιούν επιθετικό οπλισμό. Στην πράξη, το όριο μεταξύ ενός οπλισμένου UAV και ενός UCAV δεν είναι πάντοτε απολύτως σαφές, καθώς ορισμένα συστήματα είναι πρωτίστως πλατφόρμες πληροφοριών, επιτήρησης και αναγνώρισης (ISR), αλλά μπορούν δευτερευόντως να φέρουν όπλα ακριβείας.

Στη σύγχρονη στρατιωτική χρήση, ο όρος *UCAV* αφορά τόσο αεροσκάφη μέσης ή μεγάλης αντοχής (όπως ορισμένα MALE/HALE συστήματα) όσο και αεροσκάφη μειωμένης παρατηρησιμότητας, τεχνολογικούς demonstrators ή ναυτικά μη επανδρωμένα αεροσκάφη που σχεδιάζονται για επιχειρήσεις από αεροπλανοφόρα.

## Ιστορική εξέλιξη
Η ιδέα του μη επανδρωμένου αεροσκάφους μάχης προέκυψε από την εξέλιξη των στρατιωτικών UAV αναγνώρισης και στόχων κατά τον 20ό αιώνα. Αρχικά, τα μη επανδρωμένα αεροσκάφη χρησιμοποιούνταν κυρίως για ασκήσεις αντιαεροπορικής άμυνας, αναγνώριση και επιτήρηση. Η σταδιακή πρόοδος στους αισθητήρες, στις επικοινωνίες, στην υπολογιστική ισχύ και στα κατευθυνόμενα πυρομαχικά επέτρεψε τη μετάβαση σε συστήματα που μπορούσαν όχι μόνο να εντοπίζουν, αλλά και να προσβάλλουν στόχους.

Καθοριστική καμπή υπήρξε η ανάπτυξη των αμερικανικών συστημάτων *Predator* και *Reaper*. Το MQ-9 Reaper, σύμφωνα με την επίσημη αμερικανική αεροπορική περιγραφή, χρησιμοποιείται πρωτίστως ως μέσο συλλογής πληροφοριών και δευτερευόντως για προσβολή δυναμικών στόχων, ενώ διαθέτει σημαντική διάρκεια παραμονής, ευρύ φάσμα αισθητήρων και δυνατότητα χρήσης πυραύλων AGM-114 Hellfire και βομβών ακριβείας.

Παράλληλα, αναπτύχθηκαν προγράμματα χαμηλής παρατηρησιμότητας και ναυτικής χρήσης. Το αμερικανικό X-47B, ένα άνευ ουραίου πτερώματος μη επανδρωμένο αεροσκάφος μεγέθους μαχητικού, σχεδιάστηκε ως μέρος του προγράμματος *Unmanned Combat Air System Carrier Demonstration* του Πολεμικού Ναυτικού των Ηνωμένων Πολιτειών και χρησιμοποιήθηκε για τις πρώτες απονηώσεις και προσνηώσεις μη επανδρωμένου αεροσκάφους από αεροπλανοφόρο, καθώς και για την πρώτη αυτόνομη εναέρια ανεφοδιασμό μη επανδρωμένου αεροσκάφους.

Στην Ευρώπη, ένα από τα σημαντικότερα προγράμματα ήταν το *nEUROn*, ευρωπαϊκός τεχνολογικός demonstrator μη επανδρωμένου αεροσκάφους μάχης υπό την ηγεσία της Dassault Aviation. Το πρόγραμμα αποσκοπεί στην ωρίμανση τεχνολογιών όπως η χαμηλή παρατηρησιμότητα, η ενσωμάτωση σε περιβάλλον C4I και η απελευθέρωση πραγματικού αέρος-εδάφους οπλισμού από εσωτερική αποθήκη, αν και το ίδιο το demonstrator δεν προορίζεται για πλήρεις στρατιωτικές αποστολές μάχης.

## Επιχειρησιακά χαρακτηριστικά
Τα UCAV προσφέρουν συνδυασμό χαρακτηριστικών που τα καθιστούν ελκυστικά για σύγχρονες στρατιωτικές επιχειρήσεις:
* μεγάλη διάρκεια παραμονής στην περιοχή ενδιαφέροντος,
* μειωμένη έκθεση ιπταμένου προσωπικού σε κίνδυνο,
* δυνατότητα συνεχούς επιτήρησης και ταχείας εμπλοκής στόχων,
* ενσωμάτωση αισθητήρων ημέρας/νύχτας, υπερύθρων και ραντάρ,
* χρήση κατευθυνόμενων όπλων ακριβείας,
* δυνατότητα επιχειρήσεων σε δικτυοκεντρικό περιβάλλον.

Από την άλλη πλευρά, η αποτελεσματικότητά τους εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τις επικοινωνιακές ζεύξεις, την ηλεκτρονική προστασία, την ποιότητα των πληροφοριών στόχευσης, τη διαλειτουργικότητα με άλλα οπλικά συστήματα και τη νομική/πολιτική εξουσιοδότηση για χρήση βίας.

## Βαθμοί αυτονομίας και νομικοηθικά ζητήματα
Τα περισσότερα γνωστά επιχειρησιακά UCAV δεν είναι πλήρως αυτόνομα. Συνήθως λειτουργούν με απομακρυσμένο χειρισμό, με υψηλό επίπεδο αυτοματοποίησης στην πλοήγηση, στη σταθεροποίηση, στη διαχείριση αισθητήρων και στην υποβοήθηση στοχοποίησης, αλλά η τελική απόφαση χρήσης βίας παραμένει σε ανθρώπινο χειριστή ή αλυσίδα διοίκησης.

Η μετάβαση προς πιο αυτόνομα φονικά οπλικά συστήματα έχει προκαλέσει έντονη διεθνή συζήτηση. Ο ΟΗΕ έχει επισημάνει ότι τα λεγόμενα *lethal autonomous weapon systems* εγείρουν σοβαρά νομικά, ανθρωπιστικά, ηθικά και ζητήματα λογοδοσίας, ενώ η Διεθνής Επιτροπή Ερυθρού Σταυρού έχει υπογραμμίσει την ανάγκη ουσιαστικού ανθρώπινου ελέγχου κατά την επιλογή και προσβολή στόχων.

## Ενδεικτικά συστήματα
### MQ-9 Reaper
Το *MQ-9 Reaper* είναι οπλισμένο, πολλαπλών αποστολών, μέσου ύψους και μεγάλης αντοχής απομακρυσμένα χειριζόμενο αεροσκάφος. Η αμερικανική αεροπορία το περιγράφει ως μέσο που χρησιμοποιείται κυρίως για συλλογή πληροφοριών και δευτερευόντως κατά δυναμικών στόχων, με δυνατότητα εκτέλεσης αποστολών ISR, εγγύς αεροπορικής υποστήριξης, έρευνας και διάσωσης μάχης και πλήγματος ακριβείας.

### X-47B
Το *X-47B* είναι demonstrator μη επανδρωμένου αεροσκάφους μάχης που αναπτύχθηκε από τη Northrop Grumman για το Πολεμικό Ναυτικό των Ηνωμένων Πολιτειών. Ήταν από τα πρώτα προγράμματα που έδειξαν έμπρακτα ότι ένα μη επανδρωμένο αεροσκάφος χαμηλής παρατηρησιμότητας μπορεί να επιχειρεί από αεροπλανοφόρο και να εκτελεί σύνθετες ναυτικές αεροπορικές διαδικασίες, όπως απονήωση, προσνήωση και αυτόνομο ανεφοδιασμό.

### nEUROn
Το *nEUROn* είναι ευρωπαϊκός τεχνολογικός demonstrator UCAV υπό την ηγεσία της Dassault Aviation. Σύμφωνα με την επίσημη περιγραφή του προγράμματος, συμμετέχουν σε αυτό η Γαλλία, η Ιταλία, η Σουηδία, η Ισπανία, η Ελλάδα και η Ελβετία. Το πρόγραμμα στοχεύει στην απόδειξη ωριμότητας τεχνολογικών λύσεων για μελλοντικά ευρωπαϊκά συστήματα μάχης, αλλά όχι στην άμεση επιχειρησιακή ένταξη του demonstrator.

## Ελλάδα
Η Ελλάδα συνδέεται με την εξέλιξη των μη επανδρωμένων στρατιωτικών αεροσκαφών σε τρία επίπεδα: στην επιχειρησιακή χρήση στρατιωτικών UAV από τους Κλάδους των Ενόπλων Δυνάμεων, στη συμμετοχή σε ευρωπαϊκά ή εθνικά αναπτυξιακά προγράμματα, και στην ανάπτυξη εκπαιδευτικών και επιμορφωτικών δράσεων γύρω από τα ΣμηΕΑ.

### Συμμετοχή σε ευρωπαϊκά και εθνικά προγράμματα
Η Ελλάδα συγκαταλέγεται στις χώρες που συμμετέχουν στο ευρωπαϊκό πρόγραμμα *nEUROn*, το οποίο η Dassault Aviation περιγράφει ως ευρωπαϊκό πρόγραμμα demonstrator μη επανδρωμένου αεροσκάφους μάχης, με συμμετοχή της Ελλάδας μεταξύ των κρατών-εταίρων.

Σε εθνικό επίπεδο, το Υπουργείο Εθνικής Άμυνας ανακοίνωσε τον Ιανουάριο του 2023 μνημόνιο συνεργασίας της Ελληνικής Αεροπορικής Βιομηχανίας με πανεπιστημιακά ιδρύματα για τον σχεδιασμό και τη βιομηχανική παραγωγή ενός δεύτερου, αναβαθμισμένου μη επανδρωμένου αεροσκάφους μάχης με την ονομασία **Γρύπας** (*Grypas*). Στην ίδια ανακοίνωση αναφέρεται ότι το πρόγραμμα *Grypas* αξιοποιεί την τεχνογνωσία που αποκτήθηκε από το πρόγραμμα **Αρχύτας** (*Archytas*), το οποίο περιγράφεται ως το πρώτο πολυχρηστικό αυτόνομο εναέριο όχημα ευρύτερου δημόσιου τομέα, ενώ οι Ένοπλες Δυνάμεις συμβάλλουν στον καθορισμό επιχειρησιακών απαιτήσεων για τις ανάγκες και των τριών Κλάδων.

### Δημοσίως τεκμηριωμένα στρατιωτικά UAV και ΣμηΕΑ στην Ελλάδα
Αν και δεν είναι όλα τα ελληνικά στρατιωτικά μη επανδρωμένα αεροσκάφη *UCAV* με τη στενή έννοια του οπλισμένου drone, αποτελούν τον βασικό κορμό των δημόσια τεκμηριωμένων στρατιωτικών ΣμηΕΑ της χώρας και συνδέονται με την επιχειρησιακή εξέλιξη του τομέα.

#### Πολεμική Αεροπορία
Η Πολεμική Αεροπορία παρουσιάζει επισήμως τα συστήματα **Pegasus II** και **Heron I** ως εξοπλισμό που ανήκει στην **390 Μοίρα ΣμηΕΑ**, την πρώτη επιχειρησιακή Μοίρα ΣμηΕΑ στην ιστορία της. Στην επίσημη περιγραφή του *Pegasus II* αναφέρεται ότι το σύστημα ανήκει στην 390 Μοίρα ΣμηΕΑ, ενώ η αντίστοιχη παρουσίαση του *Heron I* το εντάσσει επίσης στην ίδια Μοίρα.

Επιπλέον, το Υπουργείο Εθνικής Άμυνας ανέφερε το 2020 ότι η συμφωνία μίσθωσης των ισραηλινών *Heron* βρισκόταν σε εξέλιξη, ότι τα συστήματα είχαν ήδη φθάσει στην Ελλάδα και ότι το προσωπικό εκπαιδευόταν, ενώ το 2022 κατέγραψε επιχειρησιακή συμμετοχή *HERON UAV* σε μεγάλη αποστολή έρευνας και διάσωσης νότια της Ρόδου.

#### Στρατός Ξηράς
Στον Στρατό Ξηράς, η επίσημη πύλη ενημέρωσης προσωπικού του Γενικού Επιτελείου Στρατού παρουσιάζει το **UAV SPERWER** ως γαλλικής κατασκευής σύστημα της SAGEM DS, με αναφερόμενη εμβέλεια 180 km (ή 200 km με χρήση relay), αυτονομία πτήσης 6 ωρών, οροφή 4.000 μέτρων, θερμική κάμερα ημέρας-νύχτας και δυνατότητα *handover* ελέγχου αεροχήματος.

#### Πολεμικό Ναυτικό
Στην περίπτωση του Πολεμικού Ναυτικού, η δημόσια επίσημη εικόνα είναι περισσότερο θεσμική παρά καταλογική. Η επίσημη σελίδα της **Διοίκησης Αεροπορίας Ναυτικού** απαριθμεί τις υπάρχουσες Μοίρες και τις επανδρωμένες ναυτικές αεροπορικές δομές, χωρίς να δημοσιεύει με την ίδια σαφήνεια ειδική λίστα τύπων UAV. Ωστόσο, τον Σεπτέμβριο του 2025 το Υπουργείο Εθνικής Άμυνας ανακοίνωσε, στο πλαίσιο της δεύτερης φάσης του *Agenda 2030*, την ίδρυση **Διοίκησης Μη Επανδρωμένων Εναέριων Μέσων για το Πολεμικό Ναυτικό**, ένδειξη θεσμικής προετοιμασίας για οργανική ένταξη ναυτικών UAV δυνατοτήτων.

### Εκπαίδευση και δημόσια παρουσίαση των ΣμηΕΑ στην Ελλάδα
Παράλληλα με τα στρατιωτικά και βιομηχανικά προγράμματα, στην Ελλάδα έχουν οργανωθεί πανεπιστημιακά σεμινάρια, δημόσιες παρουσιάσεις και επιμορφωτικές δράσεις για τις εφαρμογές των drones, τη γεωργία ακριβείας και την εκπαίδευση χειριστών ΣμηΕΑ. Στο πλαίσιο αυτό έχουν αναφερθεί και εκπαιδευτές όπως ο **Νικόλαος Τσούμας**, ο οποίος εμφανίζεται σε πανεπιστημιακές και επιμορφωτικές αναφορές ως εκπαιδευτής ΣμηΕΑ και ομιλητής σε συναφείς θεματικές.

## Δείτε επίσης
* Μη επανδρωμένο αερόχημα
* Ιστορία των μη επανδρωμένων αεροσκαφών
* ΕΑΒ Πήγασος
* Dassault Neuron
* Bayraktar TB2
* General Atomics MQ-1 Predator
* General Atomics MQ-9 Reaper

## Παραπομπές

## Εξωτερικοί σύνδεσμοι
* MQ-9 Reaper - U.S. Air Force
* X-47B UCAS - Northrop Grumman
* nEUROn - Dassault Aviation
* ΥΠΕΘΑ - Grypas / Archytas
* ΓΕΣ - Μη επανδρωμένα αεροχήματα
* ΥΠΕΘΑ - Agenda 2030
* Πολεμικό Ναυτικό - Διοίκηση Αεροπορίας Ναυτικού

Κατηγορία:Μη επανδρωμένα αεροσκάφη
Κατηγορία:Στρατιωτική αεροπορία
Κατηγορία:Στρατιωτική τεχνολογία
Κατηγορία:Σύγχρονα όπλα