Τακφαρίνας

[δεξιά|μικρογραφία|300x300εσ| Χάρτης της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας επί  [Αδριανός|Αδριανού (βασ. 117–138), που δείχνει την περίπου την τοποθεσία που είχαν οι αρχαίες Βερβερικές φυλές στις παρυφές της Αυτοκρατορίας: Mάουρι, Mουσουλάμιοι, Γαράμαντες και Γαίτουλοι. Και οι τέσσερις είχαν εμπλακεί σε σφοδρή σύγκρουση με τη Ρώμη κατά τη διάρκεια της κυριαρχίας του Αυγούστου (30 π.Χ. – 14 μ.Χ.). Ο Τακφαρίνας μπόρεσε να κερδίσει την υποστήριξη σημαντικών στοιχείων και των τεσσάρων φυλών για την εξέγερσή του.]]

Ο **Tακφαρίνας**, λατιν.: *Tacfarinas*, βερβερικά *Takfarin* ή *Tikfarin*, (απεβ. το 24 μ.Χ.) ήταν ένας Νουμίδης Βέρβερος από τη Tαγάστη, που βρισκόταν στην επαρχία της Υπατικής Αφρικής (τώρα Σουκ Αχράς, στην Αλγερία). 

Ήταν λιποτάκτης από τον ρωμαϊκό στρατό, που οδήγησε τη δική του φυλή, τους Mουσουλάμιοι και έναν χαλαρό συνασπισμό άλλων Βερβερικών φιλών σε πόλεμο ενάντια στους Ρωμαίους στη βόρεια Αφρική., κατά τη διάρκεια της κυριαρχίας του Αυτοκράτορα Τιβέριου (14 μ.Χ.–37). Αν και τα προσωπικά κίνητρα του Tακφαρίνα είναι άγνωστα, είναι πιθανό ότι η ρωμαϊκή κατοχή υπό τον Αύγουστο των παραδοσιακών βοσκοτόπων των Mουσουλαμίων ήταν ο καθοριστικός παράγοντας.

## Το υπόβαθρο

Στην Ρωμαϊκή περίοδο στο Μαγκρέμπ κατοικούσαν πληθυσμοί τους οποίους οι Ρωμαίοι αποκαλούσαν στα ανατολικά *"Λιβύους"*, στην Τυνησία και την ανατολική Αλγερία *"Αφρί"* (από όπου πήρε το όνομα της η Αφρική) και στην ανατολική Αλγερία και το Μαρόκο *"[[Μαυριτανοί|Μαυριτανούς]]"*. Η γη ήταν εύφορη στα βόρεια της οροσειράς του Άτλαντα συνεπώς οι Βέρβεροι που ζούσαν εκεί είχαν κύρια ασχολία τις αγροτικές εργασίες, στα νότια στην περιοχή της Σαχάρας ζούσαν νομάδες. To καλοκαίρι οι κτηνοτρόφοι κατέφευγαν στα κεντρικά οροπέδια της Τυνησίας γύρω από τα Όρη Ωρές όπου το χορτάρι ήταν κατάλληλο για βοσκή. Τον χειμώνα οι κτηνοτρόφοι κατέφευγαν γύρω από την λίμνη Τριχωνίδα, τα ποτάμια τα οποία εισέρχονταν σε αυτήν μετέφεραν από τα Όρη Ωρές υπό μορφή χειμάρρων γλυκό νερό. Οι φυλές αυτές ήταν οι Γαίτουλοι, οι Μουσουλάμιοι, οι Γαράμαντες και άλλες νομαδικές φυλές Μαυριτανών. Η *"Παλαιά Αφρική"* στην Αρχαία Καρχηδόνα έπεσε όταν έληξε ο Γ΄ Καρχηδονιακός Πόλεμος στα χέρια των Ρωμαίων, η γη ήταν πολύ εύφορη σε μεγαλύτερο βαθμό από την σημερινή κατάσταση. Η Ρωμαϊκή επαρχία της Αφρικής ήταν πολυάριθμη, είχε 1.500.000 πληθυσμό όσο και η Ρωμαϊκή Βρετανία, μέχρι το 50 π.Χ. αποτελούσε την κύρια πηγή στην προμήθεια σιτηρών. Η Ρωμαϊκή Αφρική με τεράστιες καλλιεργήσιμες εκτάσεις αποτελούσε την πηγή τροφής του Ρωμαϊκού πληθυσμού 8 μήνες τον χρόνο, τους υπόλοιπους 4 μήνες ήταν αντίστοιχα η Αίγυπτος. Ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος σημειώνει ότι την εποχή του αυτοκράτορα Νέρωνα η καλλιεργήσιμη γη ανήκε σε μόλις 6 Συγκλητικούς. Η υπόλοιπη Αφρική ήταν μοιρασμένη σε δορυφορικά βασίλεια όπως η Νουμιδία στην Τριπολίτιδα και η Μαυριτανία στα δυτικά. Ο Ρωμαίος δικτάτωρ Ιούλιος Καίσαρας νίκησε και θανάτωσε τον βασιλιά Ιόβα Α΄ της Νουμιδίας, κατόπιν ενσωμάτωσε το βασίλειο του ως Ρωμαϊκή επαρχία με το όνομα *"Νέα Αφρική"*. Ο γενάρχης της δυναστείας Μασσανάσης Α΄ της Νουμιδίας πολέμησε αρχικά στο πλευρό του Αννίβα, κατόπιν αποστάτησε στους Ρωμαίους και αυτός ήταν ο σημαντικότερος λόγος για την νίκη των Ρωμαίων πριν από 150 χρόνια στην Μάχη της Ζάμας. Ο γιος του Ιόβας Β΄ μεγάλωσε και εκπαιδεύτηκε στην Ρώμη, ήταν στενός φίλος με τον μικρανεψιό του Καίσαρα Οκταβιανό Αύγουστο που έγινε κατόπιν ο μόνος αυτοκράτορας (30 π.Χ.). Με την άνοδο του στον αυτοκρατορικό θρόνο ο Οκταβιανός Αύγουστος τοποθέτησε τον Ιόβα Β΄ υποτελή βασιλιά του στην Μαυριτανία, πρόσθεσε σε αυτήν τα νότια και ανατολικά τμήματα της *"Νέας Αφρικής"*. Το απέραντο βασίλειο του επεκτεινόταν από το Στενό του Γιβραλτάρ μέχρι την Κυρηναϊκή. Ο στόχος του Οκταβιανού Αυγούστου ήταν να προστατέψει τα νότια σύνορα του από τις νομαδικές επιδρομές των Βερβέρων από την Σαχάρα αλλά ο Ιόβας Β΄ ήταν ανίκανος να τους αντιμετωπίσει. Οι Βέρβεροι αρνήθηκαν τον Ρωμαϊκό ιμπεριαλισμό και απάντησαν με επιδρομές. 

Το πιο εύφορο τμήμα της Νουμιδίας ήταν Ρωμαϊκή επαρχία, περιείχε την ανατολική Αλγερία και το οροπέδιο της Τυνησίας, ήταν ιδιαίτερα ωφέλιμη για την καλλιέργεια σπόρων που είχαν ανάγκη οι Ρωμαίοι, είχε έκταση 27.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα. Στα μέσα της διακυβέρνησης του Οκταβιανού Αυγούστου οι Ρωμαίοι είχαν στην Αφρική μόνο την Λεγεώνα III Augusta που βρισκόταν στην Τεμπέσα. Στο Οροπέδιο της Τυνησίας κατοικούσαν παραδοσιακά νομάδες Γαίτουλοι και Μουσουλάμιοι που έβοσκαν τα πρόβατα τους, οι Ρωμαίοι καταπάτησαν την γη τους με αποτέλεσμα να ξεκινήσουν την εποχή του Οκταβιανού Αυγούστου οι συγκρούσεις. Οι Ρωμαίοι απάντησαν με μια μεγάλη σειρά από εκστρατείες (21 π.Χ., 19 π.Χ., 15 π.Χ., 3 μ.Χ., 6 μ.Χ.), σε κάθε μία από αυτές θανάτωναν το λιγότερο 5.000 νομάδες και ακολουθούσαν μεγάλοι θρίαμβοι των στρατηγών. Από τότε (6 μ.Χ.) οι αντιδράσεις των Βερβέρων περιορίστηκαν σε λεηλασίες και επιδρομές από την έρημο. Οι σχέσεις των Ρωμαίων με τους Βέρβερους δεν ήταν ωστόσο πάντα οι χειρότερες, πολλές φορές υπηρετούσαν στον Ρωμαϊκό στρατό ως Σύμμαχοι. Οι ελπίδες τους να ανέβουν στις ανώτερες βαθμίδες ήταν μεγάλες επειδή ήταν πολύ μαχητικοί από την φύση τους. Το ιππικό των Νουμιδών είχε τον πιο καθοριστικό ρόλο όταν ξέσπασε ο Β΄ Καρχηδονιακός Πόλεμος τόσο στις νίκες του Αννίβα όσο και στην μεγάλη νίκη των Ρωμαίων στην μάχη της Ζάρας στους οποίους αποστάτησαν. Το ιππικό των Νουμιδών ήταν ελαφρύ χωρίς εξοπλισμό, είχαν μόνο μια μικρή στρογγυλή ασπίδα, ο εξοπλισμός τους περιείχε πολλά ακόντια. Το ιππικό των Νουμιδών εξαιρετικά ευέλικτο παρενοχλούσε τον εχθρό με πάρα πολλά βέλη, κατόπιν διασκορπιζόταν στην έρημο και εξαφανιζόταν, ήταν ειδικευμένο στην ανίχνευση, την ενέδρα και την καταδίωξη. Το πεζικό των Νουμιδών ήταν επίσης οπλισμένο ελαφρά, είχαν μεγάλη ταχύτητα και έκαναν πολλούς ελιγμούς. Το πεζικό τους ήταν ωστόσο ανίκανο στην μάχη σώμα με σώμα επειδή οι Ρωμαίοι ήταν βαριά οπλισμένοι με σιδερένιες πανοπλίες, για αυτό έχασαν όλες τις μάχες.

## Πρώτα χρόνια

Δεν υπάρχουν πολλές πληροφορίες σχετικά με τα πρώτα χρόνια της ζωής του Tακφαρίνας, ήταν μέλος της Βερβερικής φυλής των Μουσουλάμιων της Νουμιδίας αλλά δεν ανήκε στην βασιλική οικογένεια ούτε ήταν ευγενής. Την εποχή που έφτασε στην στρατιωτική ηλικία των 20 ετών κατατάχθηκε στον Ρωμαϊκό στρατό, δεν είναι γνωστές οι θέσεις που υπηρέτησε ή αν πήγε εθελοντικά, υπηρέτησε ωστόσο πολλά χρόνια. Σε κάποια στιγμή της σταδιοδρομίας του ο Τακφαρίνας αποστάτησε, συγκέντρωσε μια ομάδα από κακοποιούς και ξεκίνησε επιδρομές εναντίον Ρωμαϊκών εδαφών. Με την στρατιωτική εμπειρία που είχε αποκτήσει την εποχή που υπηρετούσε τους Ρωμαίους μπόρεσε να συγκεντρώσει σημαντικές δυνάμεις, το αποτέλεσμα ήταν οι Μουσουλάμιοι Βέρβεροι σύντομα τον αναγνώρισαν σαν τον στρατιωτικό τους αρχηγό. Ο Τακφαρίνας κέρδισε την στήριξη της δυτικής γειτονικής Βερβερικής φυλής των Μαυριτανών, σύντομα ένα στρατιωτικό σώμα υπό την ηγεσία του Μαζίππα, έναν επαναστάτη απέναντι στον υποτελή στους Ρωμαίους βασιλιά της Μαυριτανίας Ιόβα Β΄. Ο στρατός του Τακφαρίνα περιείχε άντρες βαριά οπλισμένους και εκπαιδευμένους σύμφωνα με τα Ρωμαϊκά πρότυπα, ο σύμμαχος στρατός του Μαζίππα αντίστοιχα ελαφρά οπλισμένους Μαυριτανούς. Ο Ρωμαίος Ύπατος Μάρκος Φούριος Κάμιλλος βρέθηκε σε δύσκολη θέση (17 μ.Χ.), οι επιδρομές των φυλών της ερήμου στα σύνορα είχαν γίνει πολύ επικίνδυνες. Οι εκπαιδευμένοι άντρες του έφταναν μόλις τις 10.000, υστερούσαν σημαντικά σε σχέση με τις αντίστοιχες των Βερβέρων, παρόλα αυτά αποφάσισε να δώσει μαζί τους την μεγάλη μάχη. Ο Τακφαρίνας με την σειρά του ανταποκρίθηκε όχι μόνο επειδή υπερτερούσε αριθμητικά αλλά είχε και στρατιώτες έμπειρους σύμφωνα με τα Ρωμαϊκά πρότυπα, παρόλα αυτά υπέστη ολοκληρωτική συντριβή. Ο Τάκιτος δεν δίνει σαφή περιγραφή, οι δυνάμεις των Νουμιδών διασπάστηκαν πιθανότατα από το πεζικό των Λεγεωνάριων. Ο Τακφαρίνας συγκέντρωσε τα υπολείμματα του στρατού από την συντριβή και δραπέτευσε στην έρημο, ο Κάμιλλος επέστρεψε στην Ρώμη όπου τέλεσε τιμητικό θρίαμβο. 

## Η Υπατεία του Απρόνιου

Οι Ρωμαίοι πίστεψαν ότι είχε τελειώσει ο πόλεμος εναντίον των Βερβέρων και τους είχαν εξουδετερώσει αλλά έκαναν λάθος, τα επόμενα επτά χρόνια συνέχισαν σκληρό ανταρτοπόλεμο απέναντι στις Ρωμαϊκές επαρχίες χωρίς να υπάρχει νικητής σε καμία από τις δυο πλευρές. Ο Τακφαρίνας δεν τολμούσε να αντιμετωπίσει τους Ρωμαίους σε απευθείας στρατιωτική αναμέτρηση σώμα με σώμα, οι Ρωμαίοι με την σειρά τους ήταν ανίκανοι να τους αντιμετωπίσουν στα κρησφύγετα τους στην έρημο. Με τον τρόπο αυτό ο Τακφαρίνας επέφερε σημαντικά πλήγματα στους Ρωμαίους, οι προμήθειες από τους διατροφικούς κόκκους ελαχιστοποιήθηκαν για τους Ρωμαίους με αποτέλεσμα να εκτοξευτούν οι τιμές τους. Η αύξηση αυτή στις τιμές απείλησε όπως γράφει ο Τάκιτος ακόμα και τον ίδιο τον αυτοκράτορα Τιβέριο, την ίδια εποχή ο λαός της Ρώμης προχώρησε σε πολλές εξεγέρσεις απέναντι στην αύξηση της τιμής των κόκκων (19 μ.Χ.). Ο Λεύκιος Απρόνιος αντικατέστησε τον Κάμιλλο ως Ύπατος της Αφρικής, την ίδια εποχή ο Τακφαρίνας προχώρησε σε επιδρομές σε πολλά Ρωμαϊκά χωριά, τα κατέστρεψε και κατόπιν εξαφανίστηκε στην έρημο πριν προλάβουν να φτάσουν οι Ρωμαίοι. Οι δυνάμεις του Τακφαρίνας προχώρησαν κατόπιν στην πολιορκία ενός στρατηγικού Ρωμαϊκού κάστρου το οποίο υπερασπιζόταν ο Δέρκιος ένας Κοόρτις της 3ης Λεγεώνας ο οποίος ήταν Εκατόνταρχος. Ο Τάκιτος έγραψε ότι ο Δέρκιος θεωρούσε ανήθικο να πολιορκούνται υποτιμητικά Ρωμαίοι Λεγεωνάριοι από μια ομάδα *"ανυπότακτων και αλητών"*. Ο Δέρκιος αν και έχασε το ένα του μάτι από βέλος διέταξε να ορμήσουν στον εχθρό αλλά οι άντρες του στρατού του υποχώρησαν από φόβο, οι Βέρβεροι διέθεταν πολύ μεγαλύτερες στρατιωτικές δυνάμεις παρά το ότι ο διοικητής τους έπεσε στην μάχη. 

Οι Ρωμαίοι στρατιώτες ήταν υποχρεωμένοι να πολεμήσουν μέχρι το τέλος με εξαίρεση την περίπτωση που έπαιρναν εντολή από τον διοικητή τους. Ο Λεύκιος Απρόνιος ενημερώθηκε για το γεγονός και διέταξε τον Αποδεκατισμό του στρατού του με την κατηγορία της δειλίας. Η ακραία και πανάρχαια τιμωρία από τον 5ο αιώνα π.Χ. απαιτούσε ένας στους δέκα άντρες που θα επέλεγαν με κλήρο να μαστιγωνόταν μέχρι θανάτου μπροστά στους συντρόφους του για παραδειγματισμό ή να αναγκαστούν να το κάνουν οι ίδιοι, ήταν η τελευταία φορά που εφαρμόστηκε. Η σκληρή τιμωρία αφύπνισε τους Ρωμαίους με αποτέλεσμα στην επόμενη μάχη οι 500 Ρωμαίοι Βετεράνοι να πολεμήσουν σκληρά και να νικήσουν τους Νουμιδούς του Τακφαρίνα. Η μάχη έγινε στο Κασερίν στην ίδια περιοχή στην οποία είχε ηττηθεί πριν από 120 χρόνια από τους Ρωμαίους ο Νουμιδός επαναστάτης βασιλιάς Ιουγούρθας. Ο Τακφαρίνας απάντησε στην ήττα με αλλαγή τακτικής, προχώρησε σε συνεχή ανταρτοπόλεμο στα νώτα των Ρωμαίων με σκληρές λεηλασίες, στην συνέχεια δραπέτευε στα ασφαλή καταφύγια της ερήμου. Οι λεηλασίες αυτές είχαν σαν αποτέλεσμα να αυξήσει σημαντικά την περιουσία του με τα λάφυρα, αυτό προκάλεσε τον Τακφαρίνα να δημιουργήσει μια ισχυρή στρατιωτική βάση στις ακτές της Μεσογείου στην Μαυριτανία. Ο Τριβούνος των στρατιωτών Λεύκιος Απρόνιος Καισιανός γιος του Λεύκιου Απρόνιου τον αιφνιδίασε ωστόσο, επιτέθηκε στον Τακφαρίνα και τον ανάγκασε να δραπετεύσει στα Όρη Ωρές και να εγκαταλείψει τα περισσότερα από τα λάφυρα που είχε κερδίσει. Η πράξη αυτή είχε ως αποτέλεσμα να τιμηθεί ο Λεύκιος Απρόνιος όταν επέστρεψε στην Ρώμη με θριαμβευτικές τιμές. 

## Η Υπατεία του Βλαίσου

thumb|right|300px|Ο υποτελής των Ρωμαίων βασιλεύς της Νουμιδίας Ιόβας Β΄
Ο Τακφαρίνας έστειλε κατόπιν απεσταλμένους στην Ρώμη, ζήτησε από τον αυτοκράτορα Τιβέριο ειρήνη με αντάλλαγμα γη για τον ίδιο και τον λαό του ώστε να την καλλιεργήσουν σαν αγρότες, διαφορετικά απείλησε ότι θα συνεχίσει τις επιδρομές μέχρι τέλους. Ο Τιβέριος το θεώρησε ως απειλή και εξοργίστηκε έντονα για το θράσος με το οποίο ένας *"κοινός αντάρτης και ληστής"* απαιτούσε όρους σαν να είναι αρχηγός κράτους. Η πρόταση απορρίφτηκε προφανώς από τον αυτοκράτορα και ο Τακφαρίνας ξεκίνησε πάλι τις επιδρομές και τον ανταρτοπόλεμο. Ο Τιβέριος ζήτησε τότε από την Σύγκλητο να αναζητήσει έναν πολύ έμπειρο άνδρα με ικανότητα να εξαφανίσει οριστικά τον κίνδυνο τον Βερβέρων. Ο άντρας που επέλεξε τελικά ήταν ο Βετεράνος διοικητής της Παννονίας Κόιντος Ιούνιος Βλαίσος ο οποίος είχε διασωθεί την τελευταία στιγμή από το λιντσάρισμα των στρατιωτών του όταν ξέσπασαν οι συγκρούσεις με την άνοδο του Τιβέριου (14 μ.Χ.). Η πρόταση έγινε στον αυτοκράτορα από τον ίδιο τον ανεψιό του Βλαίσου Σηιανό που ήταν διοικητής στην Πραιτωριανή Φρουρά και δεξί χέρι του ίδιου του Τιβέριου. Ο Τιβέριος έδωσε επιπλέον στον Βλαίσο την Θ΄ Ισπανική Λεγεώνα από την Παννονία, με τον τρόπο αυτό τα Ρωμαϊκά στρατεύματα στην Αφρική έφτασαν τους 20.000. Ο αυτοκράτορας ζήτησε επίσης από τον Βλαίσο να αποδεχτεί ευμενώς οποιονδήποτε άνδρα αποστάτη από το στρατόπεδο των Βερβέρων αλλά όχι τον ίδιο τον Τακφαρίνα τον οποίο έπρεπε να θανατώσει με οποιοδήποτε κόστος. Με την άφιξη του στην Αφρική ο Κόιντος Ιούνιος Βλαίσος ανακήρυξε γενική αμνηστία σε όλους τους αντιπάλους του, με την πράξη αυτή πολλοί Βέρβεροι αποστάτησαν στο Ρωμαϊκό στρατόπεδο. 

Ο Κόιντος Ιούνιος Βλαίσος μοίρασε κατόπιν τον στρατό του σε τρεις μεραρχίες στα δυτικά, κεντρικά και ανατολικά με στόχο να φράξουν όλες τις εξόδους του Τακφαρίνα. Στο επόμενο στάδιο οικοδόμησε αμέτρητα μικρά κάστρα ή *"Καστέλια"* που φιλοξενούσαν έναν μικρό αριθμό 80-100 ανδρών, τα κάστρα αυτά θα βρίσκονταν υπό στενή φύλαξη ολόκληρο τον χρόνο. Οι κινητές ομάδες που ήταν εκπαιδευμένες στην έρημο θα εξορμούσαν από τα Καστέλια με στόχο να κόψουν όλους τους εφοδιασμούς του Τακφαρίνα, με τον τρόπο αυτό θα ήταν μόνιμα υπό πίεση. Το σύστημα αυτό ήταν όμοιο με εκείνο που εφάρμοσαν στα σύγχρονα χρόνια οι Βρετανοί με τους Μπόερς στον Β΄ Πόλεμο των Μπόερς (1899-1902), με τον τρόπο αυτό οι επιδρομές του Τακφαρίνα εκμηδενίστηκαν. Η μεγαλύτερη επιτυχία του Βλαίσου στην εκστρατεία ήταν η σύλληψη του αδελφού του Τακφαρίνας (22 μ.Χ.), ο Βλαίσιος απέσυρε κατόπιν τον στρατό του στα χειμερινά καταλύματα με την άδεια του αυτοκράτορα. Ο Τιβέριος απένειμε στον Βλαίσο τον τίτλο του *"αυτοκράτορα"*, ήταν η πρώτη φορά που απονεμήθηκε ο τίτλος αυτός σε νικηφόρο στρατηγό εκτός της αυτοκρατορικής οικογένειας. Με την επιστροφή του στην Ρώμη ο Βλαίσιος δέχτηκε νέες θριαμβευτικές τιμές, ήταν η τρίτη φορά που τις δέχτηκε από τότε που ξεκίνησαν οι πόλεμοι εναντίον του Τακφαρίνα. Ο Τιβέριος αποφάσισε να αποσύρει τότε την 9η Λεγεώνα από την Αφρική με την αιτιολογία ότι δεν χρειαζόταν πλέον. Ο Τάκιτος έγραψε ότι αυτό ήταν μεγάλο λάθος τόσο του αυτοκράτορα όσο και του Βλαίσιου επειδή ο Τακφαρίνας κυκλοφορούσε ακόμα ελεύθερους με πολλούς αντάρτες της συνοδείας του.

## Τελική ήττα

Ο νέος Ύπατος Πόπλιος Κορνήλιος Δολαβέλλας όταν έφτασε στην Αφρική (24 μ.Χ.) αντιμετώπισε νέες ασταμάτητες επιδρομές από την έρημο όπως οι προκάτοχοι του. Ο Τακφαρίνας διέθετε πολλές κρυφές δυνάμεις, όλες τις απώλειες μπορούσε να τις αντικαταστήσει εύκολα με νέους άνδρες από την έρημο, οι Βέρβεροι τον είδαν ως τον ελευθερωτή τους και τον έκαναν αναμφισβήτητο ηγέτη. Ο Τακφαρίνας κατόπιν ξεκίνησε να διαδίδει ψευδείς πληροφορίες όπως ότι οι Ρωμαίοι φοβήθηκαν και αποχώρησαν, με μια συντονισμένη ένωση όλων των φυλών θα μπορούσαν να απαλλάξουν οριστικά την Αφρική από την κυριαρχία τους. Η προπαγάνδα του ήταν πετυχημένη, ακόμα και πολλοί Μαυριτανοί που υπηρετούσαν τον Πτολεμαίο, γιο του Ιόβα Β΄ και υποτελή βασιλιά των Ρωμαίων αποστάτησαν μαζί του. Οι αγρότες της Λιβύης που αποτελούσαν τα φτωχότερα τμήματα του πληθυσμού εγκατέλειψαν τα χωράφια τους και εντάχθηκαν στον στρατό του Τακφαρίνας. Την ισχυρότερη στήριξη στον Τακφαρίνας παρείχαν οι Γαράμαντες, αρχικά ήταν σύμμαχοι των Ρωμαίων αλλά όταν είδαν ότι πλούτισε με τα Ρωμαϊκά λάφυρα αποστάτησαν στους επαναστάτες. Ο Πόπλιος Κορνήλιος Δολαβέλλας ήταν έτοιμος να αποσύρει την 9η Λεγεώνα από την μάχη και να επιστρέψει αλλά φοβήθηκε την οργή του Τιβέριου και παρέμεινε στην Αφρική. 

Ο Τακφαρίνας αισθανόταν πλέον ασφαλής να ξεκινήσει την πολιορκία του Ρωμαϊκού φρουρίου της Χαμίσας στα σύνορα της Αλγερίας και της Τυνησίας. Ο Δολαβέλλας αποφάσισε να λύσει την πολιορκία, οι Νουμιδοί για άλλη μια φορά αποδείχτηκαν ανίκανοι απέναντι στους Ρωμαίους, ηττήθηκαν και επέστρεψαν στην Μαυριτανία. Ο επόμενος τελικός στόχος του Δολαβέλλα ήταν ο ίδιος ο Τακφαρίνας, αναγνώρισε ότι δεν υπάρχει καμιά περίπτωση να τερματίσει ο κίνδυνος αν δεν εξοντωθεί προσωπικά ο ίδιος. Ο Δολαβέλλας ζήτησε την βοήθεια από τον Πτολεμαίο της Μαυριτανίας στο βασίλειο του οποίου είχε καταφύγει ο Τακφαρίνας, του παρείχε πολλούς Μαυριτανούς στρατιώτες οι οποίοι τον ενίσχυσαν. Ο Ρωμαϊκός στρατός χωρίστηκε σε τέσσερα τμήματα με στόχο να καλύψουν όλη την περιοχή ώστε να μην μπορεί να διαφύγει. Οι προσπάθειες απέδωσαν καρπούς, ο Τακφαρίνας κατέφυγε σε ένα πυκνό δάσος στα δυτικά των Ρωμαίων, επειδή δεν ήταν περιφραγμένο είχε την εντύπωση ότι δεν το γνώριζαν οι Ρωμαίοι. Ο Δολαβέλλας επανέλαβε την επίθεση του Απριανού πριν από 4 χρόνια, οι στρατιώτες του όταν σκοτείνιασε εισήλθαν στο πυκνό δάσος για να μην γίνουν αντιληπτοί. Με την αυγή οι Νουμιδοί που κοιμόντουσαν άοπλοι ενώ τα άλογα τους ήταν μακριά ξύπνησαν από τον κρότο των Ρωμαϊκών τυμπάνων. Οι Ρωμαίοι στρατιώτες ξεκίνησαν άγριες λεηλασίες και σφαγές, ήταν πολύ έντονες λόγω της οργής τους από τις κακουχίες και τις ταπεινώσεις που είχαν υποστεί πολλά χρόνια από τους Νουμιδούς. Ο Πόπλιος Κορνήλιος Δολαβέλλας τους διέταξε να επιτεθούν στον ίδιο τον Τακφαρίνα, οι σωματοφύλακες του έσπευσαν να τον υπερασπιστούν και σκοτώθηκαν όλοι ενώ ο γιος του αιχμαλωτίστηκε. Ο Τακφαρίνας προτίμησε να πεθάνει μαχόμενος από την αιχμαλωσία, έπεσε με ορμή πάνω στα σπαθιά των εχθρών του και βρήκε τον θάνατο.
Άμεση συνέπεια του πολέμου ήταν η καταγραφή ολόκληρου του οροπεδίου της Τυνησίας για φορολόγηση της γης, και η μετατροπή του σε καλλιέργεια κυρίως σιταριού. Οι Μουσουλάμιοι, και άλλες νομαδικές φυλές, πιθανότατα αποκλείστηκαν μόνιμα από τους θερινούς τους βοσκότοπους, και στη συνέχεια αναγκάστηκαν να οδηγηθούν σε μια πιο φτωχή ζωή στα βουνά Aουρές και στην άνυδρη ζώνη. Η σύγκρουση σφράγισε επίσης πιθανώς τη μακροπρόθεσμη μοίρα του πελατειακού βασιλείου της Μαυριτανίας, το οποίο προσαρτήθηκε το 44 μ.Χ. από τον Αυτοκράτορα Κλαύδιο.

## Αναφορές

## Βιβλιογραφία

### Αρχαία
* Cassius Dio *Roman History* (περίπου 130 μ.Χ.)
* Sallust *De Bello Iugurthino* (περίπου 40 π.Χ.)
* Suetonius *[[Οι Δώδεκα Καίσαρες|De Vita Caesarum]]* (121 μ.Χ.)
* Tacitus *Annales* (περίπου 100 μ.Χ.)

### Σύγχρονη
* Brett, Michael & Fentress, Elizabeth (1996): *The Berbers*
* Cambridge Ancient History (1996): Vol X, Κεφάλαιο 13(i): *Ρωμαϊκή Αφρική* από τον CR Whittaker
* Grant, Michael (1996): *Introduction* to Penguin Classics translation of Tacitus' *Annales*
* Holder, Paul (2003): *Auxiliary deployments in the Reign of Hadrian*
* MacDonald, Eve (2012): Tacfarinas. *The Encyclopedia of Ancient History* (John Wiley & Sons, Inc.)   
* Sidnell, Phillip (2006): *Warhorse*
* Smith's Dictionary of Greek and Roman Antiquities (1890)
* Vanacker, Wouter (2013): Conflicts and Instability in Mauretania and Realpolitik του Gaius. *Latomus* 72 (3), 725-741

## Δείτε επίσης
* Ιουγούρθας
* Ιουγουρθικοί Πόλεμοι
* Ιόβας Β΄
* Πτολεμαίος της Μαυριτανίας

Κατηγορία:Νουμιδία
Κατηγορία:Στρατιωτικοί ηγέτες