Γιεσούν Τεμούρ (δυναστεία Γιουάν)

Ο **Γιεσούν Τεμούρ,** *Yesün Temür,* μογγολ.: Есөн Төмөр, κινεζ.: 也孫鐵木兒, 1293 – 15 Αυγούστου 1328) ήταν δισεγγονός του Κουμπλάι Χαν και αυτοκράτορας της δυναστείας Γιουάν από το 1323 έως το 1328. Εκτός από αυτοκράτορας της Κίνας, θεωρείται ο 10ος χαγάνος της Μογγολικής αυτοκρατορίας, αν και ήταν μόνο κατ' όνομα, λόγω της διαίρεσης της αυτοκρατορίας . Στην κινεζική ιστοριογραφία, ο Γιεσούν Τεμούρ, ο οποίος αγαπούσε πολύ τους παραδοσιακούς τρόπους των Μογγόλων,  είναι κοινώς γνωστός ως ο αυτοκράτορας Ταϊντίνγκ του Γιουάν () βασίζεται στο όνομά του από την πρώτη εποχή. Το όνομά του σημαίνει "εννέα σιδερένιος" στη μογγολική γλώσσα.

Ήταν πιθανώς ο αυτοκράτορας που επισκέφθηκε ο Φραγκισκανός μοναχός Οδόριχ, ο οποίος άφησε ένα εξαιρετικό αρχείο των ταξιδιών του.

## Πρώιμη ζωή
Ο Γιεσούν Τεμούρ γεννήθηκε στη Μογγολία το 1293   από τον Γκαμάλα, τον μεγαλύτερο γιο του Ζεντζίν, ο οποίος θεωρούνταν κληρονόμος του πατέρα του Κουμπλάι Χαν. Ο Γκαμάλα διορίστηκε τζινόνγκ (διάδοχος, *τζινγουάνγκ*, 晉王) το 1292 μετά το τέλος του Ζεντζίν, αλλά έχασε τη  θέση για διάδοχος από τον μικρότερο αδελφό του Τεμούρ. Τη θέση του χαν ανέλαβε ο Τεμούρ, ο Νταρμαμπάλα, οι γιοι και ο εγγονός τους, έτσι ο Γκαμάλα και ο γιος του Γιεσούν Τεμούρ αποκλείστηκαν από τη διαδοχή. Ως τζινόνγκ, ο Γκαμάλα κυβέρνησε τη μογγολική στέπα βόρεια της ερήμου Γκόμπι και καθιέρωσε τον Τζένγκις Χαν στα Τέσσερα Μεγάλα Τάγματα. Το 1302 ο Γκαμάλα απεβίωσε, και ο Γιεσούν Τεμούρ ανέλαβε ως τζινόνγκ.

Κατά τη διάρκεια των βασιλειών του Κουλούγκ Χαν, του Αγιουρμπαρουάντα και του Γκεγκίν Χαν, ο Γιεσούν Τεμούρ, ο οποίος είχε ένα μεγάλο φέουδο και ισχυρό στρατό στη μογγολική στέπα, έγινε ένας από τους πρίγκιπες που έχαιραν του μεγαλύτερου σεβασμού από την αυλή, και αναδείχθηκε ως ο αδιαμφισβήτητος ηγέτης των πριγκίπων στη στέπα. 

## Άνοδος στον θρόνο
Το 1323, όταν ο Σιντεμπάλα Γκεγκίν Χαν (αυτοκράτορας Γινγκζόνγκ) δολοφονήθηκε από τον Μεγάλο Λογοκριτή Τεγκσί και τον Εσέν Τιμούρ, η επαναστατική ομάδα καλωσόρισε τον Γιεσούν Τεμούρ, καθώς η μητέρα του ήταν η Μπουγιάν Κελμίς της φυλής Χουνγκγκιράντ. Σύμφωνα με την επίσημη ιστορία των Γιουάν, ο Γιεσούν Τεμούρ διέταξε τη σύλληψη του απεσταλμένου του Τεγκσί, Γουαλούς, και έστειλε ειδοποίηση για την πλεκτάνη στον Σιντεμπάλα Χαν, αλλά οι αγγελιοφόροι έφθασαν πολύ αργά. 

Ο Γιεσούν Τεμούρ δεν ήταν απλώς ο κύριος ωφελούμενος της συνωμοσίας, αλλά πιθανότατα ήταν και ένας από τους συμμετέχοντες.  Λέγεται ότι ο διοικητής του, Νταουλάτ Σαχ, είχε αναπτύξει στενή επαφή με τους συνωμότες. Αφού έλαβε την αυτοκρατορική σφραγίδα που έστειλαν οι συνωμότες, ανέβηκε στο θρόνο στην όχθη του ποταμού Χερλέν στη Μογγολία στις 4 Οκτωβρίου 1323. Ο Εσέν Τεμούρ έγινε ο μεγάλος σύμβουλος της δεξιάς και ο Τεγκσί διευθυντής του Γραφείου Στρατιωτικών Υποθέσεων. Μόλις έμαθε ότι θα δημιουργούσε υποψίες ως εμπλεκόμενος στις δολοφονίες, ξαφνικά άλλαξε την πολιτική του, και διέταξε να θανατωθούν οι Τεγκσί, Εσέν Τεμούρ και άλλοι. Υπό την ηγεσία του Τσανγκ Κουέι, οι αξιωματούχοι του εκλιπόντος χαγάνου έστειλαν επιστολή στον Γιεσούν Τεμούρ, παροτρύνοντας τον να αποδεχτεί τον θρόνο, και να τιμωρήσει τους συνωμότες.  Έστειλε στρατεύματα στο Νταντού και στο Σανγκντού, και διέταξε την εκτέλεση επαναστατημένων αξιωματικών πριν εισέλθει στο Νταντού, επειδή φοβόταν ότι θα γινόταν μαριονέτα τους. Οι πέντε πρίγκιπες που είχαν εμπλακεί, εξορίστηκαν στη Γιουνάν, τη Χαϊνάν και άλλα μακρινά μέρη.

Κινέζοι αξιωματούχοι παρότρυναν επανειλημμένα τον Γιεσούν Τεμούρ να επεκτείνει την εκκαθάριση σε όλους τους πρώην συμμάχους του Τεμουντέρ και του Τεγκσί και τις οικογένειές τους, αλλά ο Γιεσούν Τεμούρ χαν αρνήθηκε.  Εξέδωσε διάταγμα αμνηστίας, και οι κατασχεμένες περιουσίες των εκτελεσμένων συνωμοτών επιστράφηκαν στις οικογένειές τους. 

## Διαχείριση

Ως ηγεμόνας που είχε καταλάβει τον θρόνο μέσω ίντριγκας και βίας, ο Γιεσούν Τεμούρ προσπάθησε να κερδίσει την ευρύτερη δυνατή υποστήριξη. Για να εξασφαλίσει την υποστήριξη του πληθυσμού των Χαν ως αυτοκράτορας της Κίνας, έδειξε δεόντως τον σεβασμό του για την Κομφουκιανική παράδοση από την αρχή της βασιλείας του.  Παρ' όλα αυτά, Μουσουλμάνοι και Μογγόλοι αξιωματούχοι από τη στέπα αποτελούσαν την πλειοψηφία των θέσεων στην κυβέρνηση Γιουάν κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου. Ο Κουμεϊτζίλ και ο Τας Τεμούρ υπηρέτησαν ως μεγάλοι σύμβουλοι της δεξιάς. Ο Νταουλάτ Σαχ υπηρέτησε ως διευθυντής των κυβερνητικών υποθέσεων της Κεντρικής Γραμματείας (中書省), στη συνέχεια ως αρχι-λογοκριτής, και τέλος ως μεγάλος σύμβουλος της αριστεράς πτέρυγας. Και ο Αντατσού, διευθυντής του Γραφείου Στρατιωτικών Υποθέσεων. 

Εκτός από τον Νταουλάτ Σαχ, υπήρχαν δύο Μουσουλμάνοι, ο Ουμπαϊντουλάχ και ο Μπαγιαντχάρ, οι οποίοι υπηρετούσαν ως διευθυντές κυβερνητικών υποθέσεων στη Γραμματεία. Ο Μαχμούντ Σαχ και ο Χασάν Χότζα διηύθυναν το Γραφείο Στρατιωτικών Υποθέσεων. Σε αντίθεση με τους Μουσουλμάνους, οι αξιωματούχοι των Χαν ασκούσαν μικρή επιρροή στη διοίκηση. Το αποκορύφωμα των δραστηριοτήτων των Μογγόλων συνεργατών-εμπόρων έφθασε υπό τον Γεσούν Τεμούρ, του οποίου η διοίκηση απάλλασσε Χριστιανούς και Μουσουλμάνους από τυχόν πληρωμές αγαθών, και εγγυόταν τεράστιες πληρωμές που υποσχόταν η Μογγολική αριστοκρατία, σε αντάλλαγμα για αγαθά πολυτελείας (тансаг). 

Ο Γιεσούν Τεμούρ Χαν κατήγγειλε την σπατάλη της αυλής στην αγορά ακριβών πολύτιμων λίθων, που εισήχθησαν από ξένους εμπόρους, και πωλήθηκαν δεκαπλάσια της αξίας τους, ενώ οι φτωχοί λιμοκτονούσαν. Το 1326 ο Οζμπέκ Χαν της Χρυσής Ορδής έστειλε μερικά τσιτάχ στον Γιεσούν Τεμούρ Χαν, ο οποίος απάντησε με επιχορηγήσεις σε χρυσό, ασήμι, μετρητά και μετάξια. 

Κατά τη διάρκεια της βασιλείας του, ο Γιεσούν Τεμούρ χαν χώρισε την αυτοκρατορία σε δεκαοκτώ τμήματα, που ελέγχονταν από ένα συμβούλιο που ονομαζόταν «Άρχοντες των Επαρχιών». Παλαιότερα ήταν διαιρεμένη σε δώδεκα μονάδες. Οι εκθέσεις που παρουσιάστηκαν σχετικά με την κατάσταση των επαρχιών Γιουάν, ήταν γεμάτες παράπονα για τους Λάμα, οι οποίοι, οπλισμένοι με τις χρυσές σφραγίδες τους, περιφέρονταν στην επαρχία κάνοντας απαιτήσεις, και φερόμενοι στον λαό με επαίσχυντο τρόπο. Έμεναν σε ιδιωτικά σπίτια, έδιωχναν τους αφέντες τους, έκαναν ακολασίες στις γυναίκες τους, και έκαναν σχεδόν ό,τι ήθελαν. Ο φόβος μήπως προσβάλουν τους Μογγόλους και τους Λάμα, εμπόδισε τον Χαν να κάνει οτιδήποτε αποτελεσματικό στην αρχή. Τελικά, απαγόρευσε στους Λάμα να εισέλθουν στην Κίνα. Εκτός από τον Βουδισμό, ο Γιεσούν Τεμούρ χαν παραμέλησε την αρχαία λατρεία του ουρανού των Μογγόλων. 

Ο Γιεσούν Τεμούρ άφησε τη διακυβέρνηση της αυτοκρατορίας στον μουσουλμάνο βοηθό του, Νταουλάτ Σαχ, και τη Χατούν Μπαμπουκάν, όταν αυτός απεβίωσε ξαφνικά στο Σανγκντού στις 15 Αυγούστου 1328. Ο γιος του, Ραγκιμπάγκ, τοποθετήθηκε στο θρόνο από τον Νταουλάτ Σαχ, αλλά ηττήθηκε από τον αντίπαλό του, Τουγ Τιμούρ, τρεις μήνες αργότερα κατά τη διάρκεια του Πολέμου των Δύο Πρωτευουσών.

### Καταγωγή
*Γονείς:*
* Πατέρας: Γκαμάλα (甘麻剌; 1263–8 Φεβρουαρίου 1302), γιος του Ζεντζίν, που του απονεμήθηκε μεταθανάτια ο τίτλος του αυτοκράτορα Ρενξιαογκουανγκσένγκ (光圣仁孝皇帝)
* Μητέρα: Μπουγιάν Kελμίς (普顏怯里迷失王妃), βραβευμένη μετά θάνατον με τον τίτλο της αυτοκράτειρας Ξουανγισουσένγκ (宣懿淑圣皇后)

## Οικογένεια
*Σύζυγοι και οι αντίστοιχοι απόγονοί τους*
* αυτοκράτειρα μπαμπουχάν (八不罕皇后), της φυλής Χονγκτζίλα (弘吉剌氏) από το Χονγκιράτ
** Ραγκιμπάγκ Γιαλιανζενμπάλα (元天顺帝阿剌吉八), 1ος γιος
* αυτοκράτειρα Γιλιάνζενμπαλά (亦怜真八剌皇后)
* αυτοκράτειρα Σανταμπαλά, από τη φυλή Χορτσίν Μπορτζίγκιν (撒答八剌皇后), ανιψιά του Γιοσούν Τεμούρ
* αυτοκράτειρα Μπιχάν (必罕皇后), φυλή Hongjila (弘吉剌氏) από Khongirad
* άγνωστη:
** *Μπατμά Iργκενμπού, πρίγκιπας του Τζιν (晋王 八的麻亦兒間卜), 2ος γιος*
** *Σοσέ, διάδοχος (小薛 太子), 3ος γιος*
** *Γιουντάν Ζανμπού, πρίγκιπας διάδοχος (允丹藏卜太子), 4ος γιος*

## Δείτε επίσης
* Κατάλογος αυτοκρατόρων της δυναστείας Γιουάν
* Κατάλογος Μογγόλων ηγεμόνων
* Κατάλογος ηγεμόνων της Κίνας

## Αναφορές

Κατηγορία:Μπορτζίγκιν