Διατροφή στην αρχαία Σπάρτη

[μικρογραφία|[Χαλκός|Χάλκινος Σπαρτιάτης πολεμιστής του 6ου αιώνα π.Χ. που ενσαρκώνει τη λιτότητα και αντοχή που καλλιεργούσε η αυστηρή σπαρτιατική διατροφή.]]
Η **διατροφή στην αρχαία Σπάρτη** αναφέρεται στις διατροφικές συνήθειες και το διαιτολόγιο των αρχαίων Σπαρτιατών, που διαμορφώθηκε κυρίως από τους νόμους του Λυκούργου κατά τον 9ο-8ο αιώνα π.Χ. Χαρακτηριζόταν από ακραία λιτότητα, απλότητα και κοινοτικότητα, με στόχο την ενίσχυση της σωματικής αντοχής, της πειθαρχίας και της ισότητας μεταξύ των Ομοίων (πλήρως δικαιωμένων πολιτών). Σε αντίθεση με την αθηναϊκή ή τις άλλες ελληνικές διατροφές που επέτρεπαν μεγαλύτερη ποικιλία και πολυτέλεια, η σπαρτιατική εστίαζε σε ελάχιστα, θρεπτικά και εύκολα διαθέσιμα τρόφιμα, κυρίως κριθάρι, τυρί, σύκα και ελαιόλαδο, ενώ απαγόρευε την υπερβολή για να αποτρέψει την πολυφαγία και την εξασθένηση του πολεμιστή.

## Ιστορικό πλαίσιο
Ο Λυκούργος, σύμφωνα με τις αρχαίες πηγές, θέσπισε μεταρρυθμίσεις για την καταπολέμηση της πολυτέλειας και την προώθηση της ισότητας. Η διατροφή εντασσόταν σε αυτό το πλαίσιο, δηλαδή απαγορεύτηκαν τα πολυτελή συμπόσια στα σπίτια και καθιερώθηκαν τα κοινά γεύματα (συσσίτια ή φειδίτια). Στόχος ήταν να μην μπορεί ο πλούσιος να επιδεικνύει πλούτη στο τραπέζι, ενώ όλοι έτρωγαν τα ίδια απλά εδέσματα. Η διατροφή αυτή θεωρούνταν μέσο σκληραγώγησης, ώστε οι Σπαρτιάτες να αντέχουν την πείνα, τις κακουχίες και να είναι έτοιμοι για πόλεμο.

## Τα συσσίτια (φειδίτια)
Τα συσσίτια ήταν υποχρεωτικά κοινά γεύματα για τους ενήλικες άνδρες πολίτες (από την ηλικία των 20 ετών) και αποτελούσαν τον πυρήνα της σπαρτιατικής κοινωνικής ζωής. Οι Σπαρτιάτες έτρωγαν μαζί σε ομάδες περίπου 15 ατόμων σε ειδικούς χώρους. Κάθε μέλος συνεισέφερε μηνιαία:  
* ένα μέδιμνο άλφιτα (κριθαρένιο αλεύρι),  
* οκτώ χόες κρασί,  
* πέντε μνες τυρί,  
* δυόμισι μνες σύκα,  
* και μικρό χρηματικό ποσό για συμπληρωματικά εδέσματα όπως κρέας ή ψάρι.  

Επιπλέον, όποιος θυσίαζε ή κυνηγούσε έστελνε μερίδιο στο συσσίτιο. Τα αγόρια παρακολουθούσαν ως «σχολεία σωφροσύνης», ακούγοντας συζητήσεις για πολιτικά και πολεμικά θέματα. Η συμμετοχή ήταν υποχρεωτική· η αποχή τιμωρούνταν (π.χ. ο βασιλιάς Άγης τιμωρήθηκε όταν προσπάθησε να φάει στο σπίτι του). Μετά το γεύμα, έπιναν με μέτρο και επέστρεφαν σπίτι χωρίς φακό, για να συνηθίσουν την πορεία στο σκοτάδι.

## Ο μέλας ζωμός
Το πιο χαρακτηριστικό πιάτο ήταν ο **μέλας ζωμός** (ή μέλανας ζωμός), ένας ζωμός από χοιρινό κρέας, αίμα χοίρου, αλάτι, ξίδι και κριθαρένιο αλεύρι. Παρασκευαζόταν βράζοντας το κρέας και το λίπος, προσθέτοντας νερό και σταδιακά το αίμα με ξίδι (για να μην πήξει), ενώ συνέχιζαν το βράσιμο μέχρι να γίνει υδαρής. Σερβιριζόταν με κριθαρένιο ψωμί (μάζα).  

Οι Σπαρτιάτες το θεωρούσαν ανώτερο πιάτο: οι ηλικιωμένοι άφηναν το κρέας στους νεότερους και έτρωγαν μόνο τον ζωμό. Οι υπόλοιποι Έλληνες (ιδίως Αθηναίοι) το περιέπαιζαν ως αηδιαστικό. Ο Πλούταρχος αναφέρει ότι ένας βασιλιάς του Πόντου έφερνε Σπαρτιάτη μάγειρα για να το παρασκευάσει, αλλά αηδίασε στην δοκιμή· ο μάγειρας απάντησε: «Βασιλιά μου, όσοι απολαμβάνουν αυτόν τον ζωμό πρέπει πρώτα να έχουν λουστεί στον Ευρώτα». Ο Κλαύδιος Αιλιανός σημειώνει ότι οι Λακεδαιμόνιοι μάγειρες απαγορευόταν να ετοιμάζουν οτιδήποτε άλλο εκτός από κρέας.

## Άλλα στοιχεία διατροφής
Η βάση ήταν το κριθάρι (σε αντίθεση με το σιτάρι άλλων πόλεων), από το οποίο γινόταν ψωμί, χυλός ή μάζα. Συνοδευτικά: τυρί (συχνά κατσικίσιο), σύκα, ελιές, ελαιόλαδο και κρασί (νερωμένο και με μέτρο· η μέθη τιμωρούνταν). Σπανιότερα θηράματα ή ψάρι από κυνηγητό ή θυσίες. Δεν υπήρχαν γλυκά ή πολυτελή εδέσματα· η διατροφή παρέμενε απλή ακόμα και σε γιορτές.  

Στην αγωγή (εκπαίδευση των νέων), τα αγόρια λάμβαναν λιτή τροφή και ενθαρρύνονταν να κλέβουν συμπληρωματικά τρόφιμα (χωρίς να πιάνονται), για να μάθουν πονηριά και αντοχή στην πείνα.

## Κοινωνική και πολιτική σημασία
Η διατροφή ενίσχυε την ισότητα (όλοι έτρωγαν το ίδιο), την πειθαρχία και την κοινωνική συνοχή. Τα συσσίτια λειτουργούσαν ως χώρος πολιτικής συζήτησης και μετάδοσης αξιών. Η λιτότητα θεωρούνταν υγιεινή και πολεμικά ωφέλιμη, αποτρέποντας την παχυσαρκία και προάγοντας τη σωματική ευλυγισία.

## Κληρονομιά
Η σπαρτιατική διατροφή έγινε σύμβολο λιτότητας και σκληραγώγησης στην αρχαιότητα και επηρεάζει ακόμα σύγχρονες αντιλήψεις για «σπαρτιάτικο» τρόπο ζωής. Παραμένει πηγή έμπνευσης για μελέτες αρχαίας γαστρονομίας και διατροφικής ιστορίας.

## Παραπομπές


## Πηγές
* Dalby, Andrew. *Food in the Ancient World*. Routledge, 2003.
* Flacelière, Robert. *La vie quotidienne en Grèce au siècle de Périclès*. Hachette, 1959 (ελληνική μετάφραση: *Καθημερινή ζωή στην αρχαία Ελλάδα*).
* Sparkes, Brian A. *The Greek Kitchen*. Oxford University Press, 1991 (σχετική μελέτη για αρχαία διατροφή).
* Corvisier, Jean-Nicolas. *Les Grecs et la mer*. Les Belles Lettres, 2008.
* Πλούταρχος. *Βίος Λυκούργου* (και άλλοι βίοι).
* Ξενοφών. *Λακεδαιμονίων Πολιτεία*.
* Αθήναιος. *Δειπνοσοφισταί*.
* Κλαύδιος Αιλιανός. *Ποικίλη Ἱστορία*.

Κατηγορία:Αρχαία Σπάρτη
Κατηγορία:Αρχαία ελληνική διατροφή
Κατηγορία:Αρχαία ελληνική κοινωνία