Αναδιπλασιασμός (γραμματική)

Ο **αναδιπλασιασμός** είναι ένα γλωσσικό φαινόμενο που παρατηρείται σε *όλες* τις ινδοευρωπαϊκές γλώσσες. Είναι η επανάληψη μιας συλλαβής με τα ίδια ή σύστοιχα σύμφωνα στην αρχή του θέματος των ονομάτων ή των ρημάτων.

Στα ρήματα ο αναδιπλασιασμός δηλώνει τη διάρκεια ή το τι έγινε ήδη («τετελεσμένο»). Στην ελληνική γλώσσα συναντάται στους χρόνους παρακείμενο, υπερσυντέλικο και συντελεσμένο μέλλοντα. Στις άλλες λέξεις ο αναδιπλασιασμός δηλώνει επίταση της σημασίας της λέξεως.

## Στην ελληνική γλώσσα
### Αρχαία ελληνική
Στα ρήματα που αρχίζουν από τα περισσότερα σύμφωνα ο αναδιπλασιασμός συνίσταται κατ' αρχήν στην επανάληψη του αρχικού συμφώνου, ακολουθούμενου από το γράμμα *ε*. Π.χ. *γράφω-γέγραψα*, *παιδεύω-πεπαίδευκα* και η μετοχή *πεπαιδευμένος*. Αν όμως το αρχικό σύμφωνο είναι δασύ, τότε τρέπεται στο αντίστοιχο ψιλό, για χάρη της ευφωνίας, επειδή στην ίδια λέξη σε συνεχόμενες συλλαβές δεν προφέρονται δύο δασέα. Δηλαδή το *θ* αντικαθίσταται από το *τ*, το *φ* από το *π* και το *χ* από το *κ*: *θέτω-τέθηκα*, *πέφυκα*, *κεχηνώς*. Τα ρήματα που αρχίζουν από φωνήεν ή από τα σύμφωνα *ρ*, *ζ*, *ξ* και *ψ* (τα δύο διπλά), ή από σύμπλεγμα δύο ή τριών συμφώνων, έχουν άλλη συμπεριφορά: Αντί για αναδιπλασιασμό, παίρνουν συλλαβική ή χρονική αύξηση. Π.χ.: *ετοιμάζομαι-ητοιμασμένος*, *αγοράζομαι-ηγορασμένος*, *ζώνομαι-εζωσμένος*, *ψηφίζομαι-εψηφισμένος*, *στολίζομαι-εστολισμένος*, *σφραγίζομαι-εσφραγισμένος*. Αλλά και στον ενεστώτα χρόνο εμφανίζεται αναδιπλασιασμός: *βάζω-βιβάζω*. Ωστόσο αυτός ο αναδιπλασιασμός είναι του είδους που παρουσιάζεται στα ονόματα (επίθετα και ουσιαστικά), ο **λεκτικός αναδιπλασιασμός**, ο οποίος λαβαίνει τις εξής τρεις διακριτές μορφές:

# Επανάληψη του αρχικού συμφώνου, ακολουθούμενου από *ε* ή *ι*. Π.χ. *βρώσκω-βιβρώσκω*, *κε-κραγμός* (= ξεφωνητό, από το ρήμα *κραυγάζω*), *κε-κρύφαλος* (= είδος σκούφου) από το θέμα *κρυβ-* του αορίστου *εκρύβην*.
# Επανάληψη του αρχικού φωνήεντος του θέματος μαζί με το σύμφωνο που ακολουθεί, ενώ το αρχικό φωνήεν του θέματος παθαίνει έκταση. Το γνωστότερο ίσως παράδειγμα εδώ είναι το ρήμα *άγω* με τη μορφή του *αγάγω*, που δίνει με την έκταση τη λέξη *αγωγή* (ενώ χωρίς τον αναδιπλασιασμό θα ήταν «αγή»).
# Επανάληψη ολόκληρης της αρκτικής συλλαβής του θέματος. Π.χ. *βάρ-βαρος*, από τη συριακή λέξη *var* = «ξένος».

### Νέα ελληνική
Η δημοτική γλώσσα αφεαυτή δεν χρησιμοποιεί αναδιπλασιασμένους ρηματικούς τύπους, εκτός από ελάχιστους που από τη λόγια γραπτή γλώσσα μεταπήδησαν στην καθομιλουμένη  των αστικών πληθυσμών. Η λέξη *βέβαιος* προέρχεται στην πραγματικότητα από αναδιπλασιασμό του θέματος *βα-* του ρήματος *βαίνω*. Περισσότερες είναι οι μετοχές παρακειμένου, με γνωστότερο ίσως παράδειγμα εδώ το *ηνωμένος* στην καθιερωμένη φράση «Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής» (ΗΠΑ) αντί του «Ενωμένες», με την αύξηση να επέχει τη θέση αναδιπλασιασμού επειδή το ρήμα *ενώνω* αρχίζει με φωνήεν. Η *[[υπογεγραμμένη]]* είναι γραμματικός όρος από τα αρχαία, ένας άλλος καθιερωμένος όρος είναι το πεπιεσμένο χαρτί, ενώ παλαιότερα ιδίως ακούγονταν φράσεις όπως *πεπαιδευμένος άνθρωπος* και *λελυμένο ζήτημα*.

## Πηγές
* Το ομώνυμο λήμμα στη *Νέα Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια* «Χάρη Πάτση», τόμος 5, σελίδες 345-346

Κατηγορία:Γλωσσική μορφολογία
Κατηγορία:Γραμματική