Άννα Μαρία βαν Σούρμαν

**Η Άννα Μαρία βαν Σούρμαν** (5 Νοεμβρίου 1607 &#x2013; 4 Μαΐου 1678) ήταν Ολλανδή ζωγράφος, χαράκτρια, ποιήτρια, κλασική μελετήτρια, φιλόσοφος και φεμινίστρια συγγραφέας, η οποία είναι περισσότερο γνωστή για την εξαιρετική της παιδεία και την υπεράσπιση της γυναικείας εκπαίδευσης. Ήταν μια γυναίκα με υψηλή μόρφωση, η οποία διέπρεψε στην τέχνη, τη μουσική και τη λογοτεχνία και έγινε πολύγλωσση, άρτια καταρτισμένη σε δεκατέσσερις γλώσσες, συμπεριλαμβανομένων των λατινικών, των αρχαίων ελληνικών, των βιβλικών εβραϊκών, των αραβικών, των συριακών, των αραμαϊκών και των αιθιοπικών, καθώς και διάφορων σύγχρονων ευρωπαϊκών γλωσσών. Ήταν η πρώτη γυναίκα που σπούδασε, ανεπίσημα, σε ολλανδικό πανεπιστήμιο. 

## Βιογραφία
εναλλ.=Engraving of Anna Maria van Schurman|μικρογραφία| Χαρακτικό της Άννα Μαρία βαν Σούρμαν
Η βαν Σούρμαν γεννήθηκε στην Κολωνία, η οποία τότε ανήκε στην Αγία Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, κόρη πλούσιων γονέων: του Φρέντερικ βαν Σούρμαν από την Αμβέρσα (πέθανε το 1623) και της Εύα φον Χαρφ ντε Ντράιμπορν. 

Σε ηλικία τεσσάρων ετών, μπορούσε να διαβάζει. Όταν ήταν έξι ετών, είχε καταφέρει να δημιουργεί εξαιρετικά περίπλοκες χάρτινες χειροτεχνίες, που ξεπερνούσαν κάθε άλλο παιδί στην ηλικία της. Στην ηλικία των δέκα ετών, έμαθε κέντημα σε τρεις ώρες. Σε ορισμένα από τα γραπτά της, μιλάει για το πώς εφηύρε την τεχνική της γλυπτικής με κερί, λέγοντας: «Έπρεπε να ανακαλύψω πολλά πράγματα που κανείς δεν μπόρεσε να μου διδάξει». Το αυτοπροσωπογραφικό της γλυπτό από κερί ήταν τόσο ζωντανό, ειδικά το κολιέ, που η φίλη της, η πριγκίπισσα του Νασάου, αναγκάστηκε να τρυπήσει ένα με μια καρφίτσα για να βεβαιωθεί ότι δεν ήταν αληθινό. 

Μεταξύ 1613 και 1615, η οικογένειά της μετακόμισε στην Ουτρέχτη και περίπου δέκα χρόνια αργότερα μετακόμισαν ξανά, αυτή τη φορά στο Φράνεκερ στη Φρίσλαντ, όπου έζησε στην Οικία Μαρτένα. Από την ηλικία των 11 ετών περίπου, η Σούρμαν διδάχθηκε λατινικά και άλλα μαθήματα από τον πατέρα της μαζί με τους γιους του, μια ασυνήθιστη απόφαση σε μια εποχή που τα κορίτσια στις ευγενείς οικογένειες δεν λάμβαναν γενικά κλασική παιδεία. Ο πατέρας τής έδωσε να διαβάζει έργα του Σενέκα. Η ιδιωτική εκπαίδευση και η αυτοδιδασκαλία συμπληρώθηκαν μέσω αλληλογραφίας και συζητήσεων με διακεκριμένες προσωπικότητες όπως ο Αντρέ Ριβέτ και ο Φρίντριχ Σπανχάιμ, και οι δύο καθηγητές του Πανεπιστημίου του Λέιντεν, και ο γείτονας της οικογένειας, Γκίσμπερτους Βοέτιους, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Ουτρέχτης.

Διακρίθηκε στη ζωγραφική, την κοπή χαρτιού, το κέντημα και την ξυλογλυπτική. Μια άλλη μορφή τέχνης με την οποία πειραματίστηκε ήταν η καλλιγραφία, την οποία έμαθε απλώς κοιτάζοντας ένα βιβλίο με μακέτες. Μόλις την κατέκτησε, εφηύρε στυλ, που της επέτρεπαν να γράφει σε πολλές από τις γλώσσες που γνώριζε. 

Μετά τον θάνατο του πατέρα της, η οικογένεια μετακόμισε πίσω στην Ουτρέχτη το 1626. Στα 20 της, το σπίτι της Σούρμαν έγινε σημείο συνάντησης διανοούμενων. 

Τη δεκαετία του 1630 σπούδασε χαρακτική. Συνδυάζοντας τις τεχνικές της χαρακτικής με τις δεξιότητές της στην καλλιγραφία, τα φημισμένα έργα της χαρακτικής καλλιγραφίας κέρδισαν την προσοχή όλων όσων τα είδαν, συμπεριλαμβανομένων των συγχρόνων της. Παρά το παιχνιδιάρικο πνεύμα και τον πειραματισμό της, η Άννα Μαρία ήταν πολύ σοβαρή με την τέχνη της και οι σύγχρονοί της το γνώριζαν. Η ίδια είπε ότι ήταν «εξαιρετικά χαρισματική από τον Θεό στις τέχνες». 

Το 1634, λόγω της εξαιρετικής της γνώσης στα λατινικά, προσκλήθηκε να γράψει ένα ποίημα για τα εγκαίνια του Πανεπιστημίου της Ουτρέχτης. Στο ποίημα εξυμνεί την πόλη της Ουτρέχτης και το νέο πανεπιστήμιο. Σημείωσε τις δυνατότητες του πανεπιστημίου να βοηθήσει την πόλη να αντιμετωπίσει τις οικονομικές επιπτώσεις των πλημμυρών και την μετατόπιση της ροής του ποταμού Ρήνου. Αμφισβήτησε επίσης τον αποκλεισμό των γυναικών από το πανεπιστήμιο. Σε απάντηση στην καταγγελία της, οι πανεπιστημιακές Αρχές της επέτρεψαν να παρακολουθήσει τις διαλέξεις του καθηγητή Βοέτιους. 

Το 1636 έγινε η πρώτη φοιτήτρια στο πανεπιστήμιο ή σε οποιοδήποτε ολλανδικό πανεπιστήμιο. Εκείνη την εποχή, οι γυναίκες δεν επιτρεπόταν να σπουδάσουν σε πανεπιστήμιο στην Προτεσταντική Ολλανδία και, όταν παρακολουθούσε διαλέξεις, καθόταν πίσω από ένα παραβάν ή σε ένα θάλαμο με κουρτίνα, ώστε να μην μπορούν να τη δουν οι άνδρες φοιτητές. Στο πανεπιστήμιο σπούδασε εβραϊκά, αραβικά, χαλδαϊκά, συριακά και αιθιοπικά. Το ενδιαφέρον της για τη φιλοσοφία και τη θεολογία και το καλλιτεχνικό της ταλέντο συνέβαλαν στη φήμη και τη φήμη της ως «Αστέρι της Ουτρέχτης». Μέχρι τη δεκαετία του 1640 μιλούσε άπταιστα 14 γλώσσες και έγραφε στα λατινικά, ελληνικά, εβραϊκά, ιταλικά, γαλλικά, αραβικά, περσικά, αιθιοπικά, γερμανικά και ολλανδικά. 

Σύμφωνα με τον σύγχρονό της, Πιερ Ιβόν, η Σούρμαν είχε άριστη γνώση μαθηματικών, γεωγραφίας και αστρονομίας. Η ευσεβής νεαρή λόγια φαίνεται ότι είχε αρκετούς μνηστήρες. Μετά τον θάνατο της συζύγου του το 1631, ο Κονσταντάιν Χόιχενς ζήτησε το χέρι της Σούρμαν και της έγραψε δέκα ποιήματα σε τρεις γλώσσες το 1634. Ο Χόιχενς δέχθηκε πειράγματα από άλλους Ολλανδούς διανοούμενους. Η δέσμευση της Σούρμαν στην αγαμία και στις σπουδές της φαινόταν ακλόνητη. Όταν επέλεξε τη φράση *Amor Meus Crucifixus Est* ( *Η Αγάπη μου Εσταυρώθη*) ως σύνθημά της, οι διανοούμενοι φίλοι της πείστηκαν ότι η επιλογή της να μην παντρευτεί οφειλόταν στην ευσέβειά της και όχι στη λογιοσύνη της. 

Η Σούρμαν δημιούργησε λεπτεπίλεπτες χαρακτικές χρησιμοποιώντας διαμάντι σε γυαλί, γλυπτική, κηροπλαστική και σκάλισμα σε ελεφαντόδοντο και ξύλο. Ζωγράφιζε, ειδικά πορτρέτα, και έγινε η πρώτη γνωστή Ολλανδή ζωγράφος που χρησιμοποίησε παστέλ σε πορτρέτο. Έγινε τιμητικά δεκτή στη Συντεχνία Ζωγράφων του Αγίου Λουκά το 1643 σηματοδοτώντας την δημόσια αναγνώριση της τέχνης της.

Η Σούρμαν αλληλογραφούσε με τη Δανή ευγενή Μπιργκίτε Τοτ, η οποία μετέφραζε κλασικούς συγγραφείς και θρησκευτικά κείμενα. Η μετάφραση των φιλοσοφικών έργων του Σενέκα από την Τοτ περιελάμβανε έναν πρόλογο, στον οποίο υποστήριζε το δικαίωμα των γυναικών στη μελέτη. Η Τοτ δήλωσε ότι μετέφρασε κλασικά έργα, επειδή λίγες γυναίκες μπορούσαν να διαβάσουν λατινικά. Η Σούρμαν επαίνεσε δημόσια την Τοτ και την αποκάλεσε «δέκατη Μούσα του Βορρά». 

Η Σούρμαν δημιούργησε μέσω αλληλογραφίας ένα δίκτυο μορφωμένων γυναικών σε όλη την Ευρώπη. Αλληλογραφούσε στα λατινικά και τα εβραϊκά με τη Δωροθέα Μουρ, στα ελληνικά με τη Μπάθσουα Μακίν και στα γαλλικά, λατινικά και εβραϊκά με τη Μαρί ντε Γκουρνέ και Μαρί ντι Μουλέν, στα λατινικά και γαλλικά με την Ελισάβετ της Βοημίας και στα λατινικά με τη Βασίλισσα Χριστίνα της Σουηδίας. Ένα συχνό θέμα σε αυτή την αλληλογραφία ήταν η εκπαίδευση των γυναικών. Στην αλληλογραφία, η Σούρμαν εξέφραζε τον θαυμασμό της για μορφωμένες γυναίκες όπως η Λαίδη Τζέιν Γκρέι και η Βασίλισσα Ελισάβετ Α΄.

Μια μη εξουσιοδοτημένη έκδοση των γραπτών της Σούρμαν για την εκπαίδευση των γυναικών δημοσιεύτηκε το 1638 στο Παρίσι με τον τίτλο *Dissertatio De Ingenii Muliebris ad Doctrinam, & meliores Litteras aptitudine*. Καθώς κυκλοφορούσε η μη εξουσιοδοτημένη συλλογή των γραπτών της, η Σούρμαν αποφάσισε να δημοσιεύσει μια έγκυρη λατινική πραγματεία το 1641. Το 1657 η πραγματεία δημοσιεύτηκε στα αγγλικά με τον τίτλο *Η Επιμορφωμένη Δεσποσύνη ή, κατά πόσον μια Δεσποσύνη μπορεί να είναι λόγια*.

## Οι Λαμπαδιστές
μικρογραφία| Αυτοπροσωπογραφία, 1633
Στα 60 της χρόνια, η Σούρμαν αναδείχθηκε σε μία από τις κύριες ηγέτιδες των Λαμπαδιστών. Τη δεκαετία του 1660, η Σούρμαν απογοητευόταν ολοένα και περισσότερο από τις Μεταρρυθμισμένες Εκκλησίες στην Ολλανδία. Έθεσε ως στόχο της την αναμόρφωση της εκκλησίας. Παράλληλα με την αλληλογραφία με εφημέριους, ταξίδεψε σε όλη τη χώρα και οργάνωσε συναντήσεις μαζί τους. Θρηνούσε για την έλλειψη πνευματικής αφοσίωσης και τα «εκθέματα των εκκλησιαστικών», που κατείχαν τους άμβωνες της εκκλησίας. 

Το 1661, ο αδελφός της Σούρμαν σπούδασε θεολογία με τον Εβραίο λόγιο Γιοχάνες Μπούξτορφ στη Βασιλεία και έμαθε για τον καθαιρεμένο Γάλλο ιερέα Ζαν ντε Λαμπαντί. Ταξίδεψε στη Γενεύη για να τον συναντήσει. Το 1662 αλληλογράφησε εκτενώς με την Σούρμαν σχετικά με τις διδασκαλίες του Λαμπαντί. Όταν ο Λαμπαντί και ένας μικρός αριθμός οπαδών σταμάτησαν στην Ουτρέχτη καθ' οδόν προς το Μίντελμπουργκ, διέμειναν στο σπίτι της Σούρμαν. Ο Λαμπαντί έγινε ο πάστορας του Μίντελμπουργκ κηρύττοντας τον χιλιασμό υποστηρίζοντας την ηθική αναγέννηση και ότι οι πιστοί πρέπει να ζουν χωριστά από τους άπιστους. Η Σούρμαν τον υποστήριξε ακόμη και όταν απομακρύνθηκε από τη θέση του πάστορα. 

Όταν στα τέλη του 1669 ο Λαμπαντί εγκαταστάθηκε στο Άμστερνταμ για να ιδρύσει μια αυτονομιστική εκκλησία, η Σούρμαν πούλησε το σπίτι της και μέρος της βιβλιοθήκης της. Εντάχθηκε στην θρησκευτική κοινότητα του Λαμπαντί. Τον Μάρτιο του 1669, διαχωρίστηκε από την Μεταρρυθμισμένη Εκκλησία, όταν δημοσίευσε ένα δεκασέλιδο φυλλάδιο *σχετικά με τη Μεταρρύθμιση που είναι απαραίτητη αυτή τη στιγμή στην Εκκλησία του Χριστού*. Κατήγγειλε τους άνδρες της εκκλησίας ότι καταπατούσαν την «ουράνια σοφία» υποστηρίζοντας ότι ο λαός του Θεού θα έπρεπε να χωρίζεται από τους «κοσμικούς» μέσω του «μίσους για τον κόσμο» και της «θεϊκής αγάπης».

Ακολούθησε δημόσια εκστρατεία δυσφήμισης. Η Σούρμαν δέχτηκε επίθεση από τους διανοούμενους φίλους της, συμπεριλαμβανομένων των Χόιχενς και Βοέτιους. Το ύφος γραφής της έγινε ευθύ και γεμάτο αυτοπεποίθηση. Όταν οι Λαμπαδιστές αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν το Άμστερνταμ, η Σούρμαν εξασφάλισε πρόσκληση από τη φίλη της, την Πριγκίπισσα Ελισάβετ της Βοημίας, η οποία το 1667 είχε γίνει ηγουμένη στο Λουθηρανικό *Ντάμενστιφτ* του Αβαείου του Χέρφορντ. Οι 50 Λαμπαδιστές έζησαν εκεί μεταξύ 1670 και 1672. Στο Χέρφορντ η Σούρμαν συνέχισε το καλλιτεχνικό της έργο και οι Λαμπαδιστές διατηρούσαν τυπογραφείο. Η Σούρμαν αναφερόταν από τους Λαμπαδιστές ως *Μαμά*, ο Λαμπαντί ως *Πατέρας*. Φήμες έλεγαν ότι ο Λαμπαντί και η Σούρμαν είχαν παντρευτεί, ωστόσο, εκείνος παντρεύτηκε τη Λουτσία βαν Σομελσντάικ. 

Το 1672 οι Λαμπαδιστές μετακόμισαν στην Άλτονα της Δανίας, όπως είχε υποστηρίξει η Ελισάβετ της Βοημίας σε αλληλογραφία με τον βασιλιά της Δανίας. Το 1673 η Σούρμαν δημοσίευσε το βιβλίο *«Ευκληρία»,* ή αλλιώς *«Επιλογή του Καλύτερου»*, μια αναφορά στο κατά Λουκάν Ευαγγέλιο, όπου η Μαρία επιλέγει το καλύτερο μέρος καθισμένη στα πόδια του Χριστού.  Σε αυτό, χλεύαζε την αντίθεση του Γκίσμπερτους Βοέτιους στον θαυμασμό της για την Αγία Πάουλα, μια μαθήτρια του Αγίου Ιερώνυμου, η οποία είχε βοηθήσει στη μετάφραση της Βίβλου στα λατινικά. Ο Βοέτιους υποστήριζε ότι οι γυναίκες θα έπρεπε να έχουν περιορισμένο δημόσιο ρόλο και πως οτιδήποτε άλλο ήταν γυναικεία απρεπής συμπεριφορά. *Η Ευκληρία* έτυχε καλής υποδοχής από τον Γκότφριντ Βίλχελμ Λάιμπνιτς και εξέχοντες ευσεβείς, όπως ο Γιόχαν Γιάκομπ Σουτς, ο Φίλιπ Γιάκομπ Σπένερ και η Ελεωνόρα βαν Μερλάου.

Όταν ο Λαμπαντί πέθανε το 1674, η Σούρμαν διερεύνησε την πιθανότητα μετακόμισης στην Αγγλία αλληλογραφώντας με τη Λατινολόγο Λούσι Χάτσινσον και τον θεολόγο Τζον Όουεν για το θέμα. Αλλά οι Λαμπαδιστές μετακόμισαν στο χωριό Βίουβερντ στη Φρίσλαντ και προσέλκυσαν πολλά νέα μέλη, συμπεριλαμβανομένης της Μαρίας Σιβύλλας Μεριάν. Περίπου 400 Λαμπαδιστές ασκούσαν απόλυτη αποστασιοποίηση από τις εγκόσμιες αξίες. Προσπάθησαν να επιστρέψουν στις πρακτικές της πρώιμης εκκλησίας με κοινοκτημοσύνη. 

Τα τελευταία χρόνια της ζωής της, η Σούρμαν ήταν κλεισμένη στην κατοικία της λόγω σοβαρών ρευματισμών. Συνέχισε να γράφει διατηρώντας αλληλογραφία και δουλεύοντας στο δεύτερο μέρος της *Ευκληρίας*. 

Πέθανε σε ηλικία 70 ετών το 1678.

## Δημοσιευμένα γραπτά
μικρογραφία| Η σελίδα τίτλου και το εξώφυλλο του έργου της βαν Σούρμαν ''«Η μορφωμένη δεσποσύνη»'', τυπωμένο το 1659.
Πολλά από τα γραπτά της δημοσιεύθηκαν κατά τη διάρκεια της ζωής της σε πολλαπλές εκδόσεις, αν και ορισμένα από τα γραπτά της έχουν χαθεί. Το πιο διάσημο βιβλίο της είχε τίτλο *Nobiliss.* *Virginis Annae Mariae a Schurman Opuscula Hebraea Graeca Latina et Gallica, Prosaica et Metrica* (*Μικρά έργα στα εβραϊκά, ελληνικά, λατινικά και γαλλικά σε πεζογραφία και ποίηση από την ευγενεστάτη Άννα Μαρία βαν Σούρμαν)*. Εκδόθηκε το 1648 από τον Φρίντριχ Σπανχάιμ, καθηγητή θεολογίας στο Πανεπιστήμιο του Λέιντεν.

Η Σούρμαν υποστήριξε ότι η εκπαίδευση των γυναικών στις γλώσσες και στη Βίβλο θα αύξανε την αγάπη τους για τον Θεό. Ενώ ένας αυξανόμενος αριθμός βασιλικών και πλούσιων οικογενειών επέλεγε να εκπαιδεύσει τις κόρες τους, τα κορίτσια και οι γυναίκες δεν είχαν επίσημη πρόσβαση στην εκπαίδευση.  Η Σούρμαν υποστήριξε ότι «μια κοπέλα μπορεί να είναι λόγια...Ο ισχυρισμός μπορεί να αποδειχθεί τόσο από την ιδιότητα της μορφής αυτού του υποκειμένου ή της λογικής ψυχής: όσο και από τις ίδιες τις πράξεις και τα αποτελέσματα. Διότι είναι προφανές ότι οι κοπέλες μαθαίνουν στην πραγματικότητα οποιεσδήποτε τέχνες και επιστήμες». Υποστηρίζοντας ότι οι γυναίκες είχαν λογική ψυχή, προανήγγειλε το καρτεσιανό επιχείρημα για την ανθρώπινη λογική υποστηρίζοντας τον ισχυρισμό της ότι οι γυναίκες είχαν δικαίωμα στην εκπαίδευση. Η Σούρμαν και ο Ρενέ Ντεκάρτ αλληλογραφούσαν και, ενώ διαφωνούσαν ως προς την ερμηνεία της Βίβλου, πίστευαν και οι δύο ότι η λογική ήταν κεντρική στην ανθρώπινη ταυτότητα.

Στην αλληλογραφία της με τον θεολόγο Αντρέ Ριβέ, η Σούρμαν εξήγησε ότι γυναίκες όπως η Μαρί ντε Γκουρνέ είχαν ήδη αποδείξει ότι ο άνδρας και η γυναίκα είναι ίσοι, επομένως δεν θα «κουράζει τους αναγνώστες της με επαναλήψεις». Η Σούρμαν υποστήριξε την εκπαίδευση με βάση ηθικά κριτήρια, επειδή «η άγνοια και η αδράνεια προκαλούν κακία». Υποστήριξε επίσης την άποψη ότι «όποιος εκ φύσεως έχει επιθυμία για τις τέχνες και την επιστήμη είναι κατάλληλος για τις τέχνες και την επιστήμη: οι γυναίκες έχουν αυτή την επιθυμία, άρα οι γυναίκες είναι κατάλληλες για τις τέχνες και την επιστήμη». Ωστόσο, δεν υποστήριξε την καθολική εκπαίδευση ή την εκπαίδευση των γυναικών των κατώτερων τάξεων. Υποστήριζε την άποψη ότι οι κυρίες των ανώτερων τάξεων θα έπρεπε να έχουν πρόσβαση στην τριτοβάθμια εκπαίδευση. Τόνισε ότι οι γυναίκες θα μπορούσαν να έχουν μια πολύτιμη συμβολή στην κοινωνία και υποστήριξε ότι ήταν επίσης απαραίτητο για την ευτυχία τους να σπουδάσουν θεολογία, φιλοσοφία και επιστήμες. Ο Ριβέ την προειδοποίησε σε μια επιστολή του ότι «αν και μας το έδειξες αυτό με χάρη, οι πειθώ σου είναι μάταιες... Μπορεί να έχεις πολλούς θαυμαστές, αλλά κανένας τους δεν συμφωνεί μαζί σου».

## Χαρακτικά
μικρογραφία| Αυτοπροσωπογραφία χαρακτική, 1640
Όταν η Άννα Μαρία βαν Σούρμαν επέδειξε νωρίς το καλλιτεχνικό της ταλέντο, ο πατέρας της την έστειλε να σπουδάσει κοντά στη διάσημη χαράκτρια Μαγκνταλένα βαν ντε Πας τη δεκαετία του 1630. Η πρώτη γνωστή χαρακτική της ήταν μια αυτοπροσωπογραφία, που δημιουργήθηκε το 1633. Δυσκολευόταν να απεικονίσει τα χέρια και έτσι βρήκε τρόπους να τα κρύψει σε όλα τα αυτοπορτρέτα της. Σε μια άλλη αυτοπροσωπογραφία που δημιούργησε το 1640, συμπεριέλαβε τη λατινική επιγραφή «Cernitis hic picta nostros in imagine vultus: si negat ars formā[m], gratia vestra dabit». Αυτό μεταφράζεται ως «*Δείτε την ομοίωσή μου απεικονιζόμενη σε αυτό το πορτρέτο: είθε η εύνοιά σας να τελειοποιήσει το έργο όπου η τέχνη έχει αποτύχει»*.

## Φόρος τιμής
* Το φεμινιστικό έργο τέχνης της Τζούντι Σικάγο *[[Το Δείπνο (της Τζούντι Σικάγο)|Το Δείπνο]]* (1979) απεικονίζει ένα σκηνικό με την βαν Σούρμαν.
* Μεταξύ 2000 και 2018, μια μαρμάρινη προτομή της φαν Σούρμαν βρισκόταν στο αίθριο της Βουλής των Αντιπροσώπων του Ολλανδικού Κοινοβουλίου στη Χάγη. 

## Δείτε επίσης
* Ιστορία του φεμινισμού
* Οριενταλισμός

## Παραπομπές

## Εξωτερικοί σύνδεσμοι
* 

Κατηγορία:Ολλανδοί ζωγράφοι της Χρυσής Εποχής
Κατηγορία:Οριενταλισμός
Κατηγορία:Ολλανδές
Κατηγορία:Φεμινίστριες
Κατηγορία:Ολλανδοί ποιητές
Κατηγορία:Ολλανδοί φιλόσοφοι
Κατηγορία:Ολλανδοί φεμινιστές
Κατηγορία:Ολλανδοί συγγραφείς