Υποκαταστάτης

Στην οργανική χημεία, ένας **υποκαταστάτης** είναι ένα άτομο ή μια ομάδα ατόμων που αντικαθιστά (ένα ή περισσότερα) άτομα, μετατρέποντας έτσι το αρχικό μόριο στο προκύπτον (νέο) μόριο. (Στην οργανική χημεία και τη βιοχημεία, οι όροι *υποκαταστάτης* και *[[χαρακτηριστική ομάδα]]*, καθώς και *[[πλευρική αλυσίδα]]* και *πλευρική ομάδα* (pendant group), χρησιμοποιούνται σχεδόν εναλλακτικά για να περιγράψουν αυτούς τους κλάδους από τη μητρική δομή, αν και γίνονται ορισμένες διακρίσεις στη χημεία πολυμερών. Στα πολυμερή, οι πλευρικές αλυσίδες εκτείνονται από την κύρια αλυσίδα. Στις πρωτεΐνες, οι πλευρικές αλυσίδες συνδέονται με τα άτομα άλφα άνθρακα της κύριας αλυσίδας του αμινοξέος.)
Το επίθημα *-υλ* (-yl) χρησιμοποιείται όταν ονομάζουμε οργανικές ενώσεις που περιέχει έναν απλό δεσμό που αντικαθιστά ένα υδρογόνο. Τα *-υλιδέν* (ylidene) και το *-υλιδίν* (-ylidyne) χρησιμοποιούνται με διπλό δεσμό και τριπλό δεσμό, αντίστοιχα. Επιπλέον, κατά την ονομασία υδρογονανθράκων που περιέχουν έναν υποκαταστάτη, χρησιμοποιούνται αριθμοί θέσης για να υποδείξουν σε ποιο άτομο άνθρακα προσκολλάται ο υποκαταστάτης όταν χρειάζονται τέτοιες πληροφορίες για τη διάκριση μεταξύ ισομερών. Οι υποκαταστάτες μπορεί να είναι ένας συνδυασμός επαγωγικού και μεσομερούς φαινομένου. Τέτοια φαινόμενα περιγράφονται επίσης ως πλούσια σε ηλεκτρόνια (electron-rich) και ηλεκτρονιοδέκτες (electron withdrawing). Πρόσθετα στερεοχημικά αποτελέσματα προκύπτουν από τον όγκο που καταλαμβάνει ένας υποκαταστάτης.
Οι φράσεις "περισσότερο υποκατεστημένο" (most-substituted) και "λιγότερο υποκατεστημένο" (least-substituted) χρησιμοποιούνται συχνά για να περιγράψουν ή να συγκρίνουν μόρια που είναι προϊόντα μιας χημικής αντίδρασης. Σε αυτήν την ορολογία, το μεθάνιο χρησιμοποιείται ως αναφορά σύγκρισης. Χρησιμοποιώντας το μεθάνιο ως αναφορά, για κάθε άτομο υδρογόνου που αντικαθίσταται ή *υποκαθίσταται* από κάποιο άλλο, το μόριο μπορεί να ειπωθεί ότι είναι πιο υποκατεστημένο. Για παράδειγμα:
* Ο κανόνας του Markovnikov προβλέπει ότι το άτομο υδρογόνου προστίθεται στον άνθρακα της χαρακτηριστικής ομάδας του αλκενίου που έχει τον μεγαλύτερο αριθμό ατόμων υδρογόνου (λιγότεροι υποκαταστάτες αλκυλίων).
* Ο κανόνας του Zaitsev προβλέπει ότι το κύριο προϊόν αντίδρασης είναι το αλκένιο με τον πιο ισχυρά υποκατεστημένο (πιο σταθερό) διπλό δεσμό.
## Ονοματολογία
Το επίθημα *-υλ* χρησιμοποιείται στην οργανική χημεία για να σχηματίσει τα ονόματα των ριζών, είτε χωριστών ειδών (που ονομάζονται *ελεύθερες ρίζες* ) ή χημικά συνδεδεμένα μέρη μορίων. Μπορεί να εντοπιστεί στο παλιό όνομα της μεθανόλης, "μεθυλένιο" (από  'κρασί ' και , 'ξύλο', 'δάσος'), το οποίο συντομεύτηκε σε "μέθυλ" σε ονομασίες ενώσεων, από τις οποίες εξήχθη το "-υλ". Αρκετές μεταρρυθμίσεις της χημικής ονοματολογίας γενίκευσαν τελικά τη χρήση του επιθέματος σε άλλους οργανικούς υποκαταστάτες.
Η χρήση του επιθέματος καθορίζεται από τον αριθμό των ατόμων υδρογόνου που αντικαθιστά ο υποκαταστάτης σε μια μητρική ένωση (και επίσης, συνήθως, στον υποκαταστάτη). Σύμφωνα με τις συστάσεις του 1993 της IUPAC:
* *-υλ* (-yl) σημαίνει ότι αντικαθίσταται ένα υδρογόνο.
* *-υλιδέν* (-ylidene) σημαίνει ότι δύο υδρογόνα αντικαθίστανται από έναν διπλό δεσμό μεταξύ μητρικής ένωσης και υποκαταστάτη.
* *-υλιδίν* (-ylidyne ή σπάνια -ylidine) σημαίνει ότι τρία υδρογόνα αντικαθίστανται από έναν τριπλό δεσμό μεταξύ μητρικής ένωσης και υποκαταστάτη.
Για πολλούς δεσμούς του ίδιου τύπου, που συνδέουν τον υποκαταστάτη με τη μητρική ομάδα, χρησιμοποιούνται τα ενθέματα *-δι-*, *-τρι-*, *-τετρα-*, κ.λπ.: '-διϋλ* (δύο απλοί δεσμοί), *-τριυλ* (τρεις απλοί δεσμοί), *-τετραύλ* (τέσσερις απλοί δεσμοί), *-διυλιδένιο* (δύο διπλοί δεσμοί).
Για πολλαπλούς δεσμούς διαφορετικών τύπων, τα πολλαπλά επιθέματα συνενώνονται: -υλυλιδέν* (ένας απλός και ένας διπλός), *-υλυλιδίν* (ένας απλός και ένας τριπλός ), *-διυλυλιδέν* (δύο απλοί και ένας διπλό).
Το όνομα της μητρικής ένωσης μπορεί να τροποποιηθεί με δύο τρόπους:
* Για πολλές κοινές ενώσεις ο υποκαταστάτης συνδέεται στο ένα άκρο (τη θέση 1) και ιστορικά δεν αριθμείται στο όνομα. Οι Κανόνες IUPAC 2013  ωστόσο, απαιτούν ρητή θέση (locant) για τους περισσότερους υποκαταστάτες σε ένα προτιμώμενο όνομα IUPAC. Το όνομα του υποκαταστάτη τροποποιείται αφαιρώντας το *-άνιο* (-ane) (βλέπε αλκάνιο) και προσθέτοντας το κατάλληλο επίθημα. Αυτό "συνιστάται μόνο για ομάδες κορεσμένων άκυκλων και μονοκυκλικών υποκαταστατών υδρογονανθράκων και για τις μονοπύρηνα μητρικά υδρίδια πυριτίου, γερμανίου, κασσίτερου, μολύβδου και βορίου". Έτσι, εάν υπάρχει ένα καρβοξυλικό οξύ που ονομάζεται "*Χ*-ϊκό οξύ", μια αλκοόλη με κατάληξη "*Χ*-ανόλη" (ή "* Χ*-υλ αλκοόλη"), ή ένα αλκάνιο που ονομάζεται ""Χ"-άνιο", στη συνέχεια ""Χ"-υλ" υποδηλώνει τυπικά την ίδια ανθρακική αλυσίδα που δεν έχει αυτές τις ομάδες, αλλά τροποποιείται από προσκόλληση σε κάποιον άλλο μητρικό μόριο.
* Η πιο γενική μέθοδος παραλείπει μόνο το τερματικό "e (στα αγγλικά)" του ονόματος υποκαταστάτη, αλλά απαιτεί ρητή αρίθμηση κάθε προθέματος *yl*, ακόμη και στη θέση 1 (εκτός από το -υλιδιν, το οποίο ως τριπλός δεσμός πρέπει να τερματίζουν την ανθρακική αλυσίδα του υποκαταστάτη). Το *Πενταν-1-υλ* είναι ένα παράδειγμα ονόματος με αυτήν τη μέθοδο και είναι συνώνυμο με το *πεντυλ* από την προηγούμενη οδηγία.
Σημειώστε ότι ορισμένοι δημοφιλείς όροι όπως "βινύλιο" (όταν χρησιμοποιείται για να σημαίνει "πολυβινύλιο") αντιπροσωπεύουν μόνο ένα μέρος της πλήρους χημικής ονομασίας.

## Υποκαταστάτες μεθανίου
Σύμφωνα με τους παραπάνω κανόνες, ένα άτομο άνθρακα σε ένα μόριο, που θεωρείται ως υποκαταστάτης, έχει τα ακόλουθα ονόματα ανάλογα με τον αριθμό των υδρογόνων που είναι συνδεδεμένα σε αυτό και τον τύπο των δεσμών που σχηματίζονται με το υπόλοιπο του μορίου:

## Σημειογραφία
Σε έναν χημικό συντακτικό τύπο, ένας οργανικός υποκαταστάτης όπως μεθύλ, αίθυλ ή αρύλιο μπορεί να γραφτεί ως "R" (ή R1, R2, κ.λπ.) Είναι ένα γενικό σύμβολο κράτησης θέσης, το *R* που προέρχεται από το *[[χημική ρίζα]]*, το οποίο μπορεί να αντικαταστήσει οποιοδήποτε τμήμα του τύπου όπως θεωρεί βολικό ο συγγραφέας. Ο πρώτος που χρησιμοποίησε αυτό το σύμβολο ήταν ο Charles Frédéric Gerhardt το 1844.
Το σύμβολο *X* χρησιμοποιείται συχνά για να δηλώσει ηλεκτραρνητικούς υποκαταστάτες όπως τα αλογονίδια.

## Στατιστική κατανομή
Μία μελέτη χημειοπληροφορικής εντόπισε 849.574 μοναδικούς υποκαταστάτες έως και 12 ατόμων μη υδρογόνου που περιέχουν μόνο άνθρακα, υδρογόνο, άζωτο, οξυγόνο, θείο, φώσφορο, σελήνιο και τα αλογόνα σε ένα σύνολο 3.043.941 μορίων. Πενήντα υποκαταστάτες μπορούν να θεωρηθούν κοινοί καθώς βρίσκονται σε περισσότερο από το 1% αυτού του συνόλου και 438 βρίσκονται σε περισσότερο από 0,1%. Το 64% των υποκαταστατών βρίσκεται μόνο σε ένα μόριο. Οι κορυφαίοι 5 πιο συνηθισμένοι είναι οι υποκαταστάτες Μεθυλομάδα, φαινύλιο, χλώριο, μεθόξυ και υδροξύλιο. Ο συνολικός αριθμός των οργανικών υποκαταστατών στην οργανική χημεία υπολογίζεται σε 3,1 εκατομμύρια, δημιουργώντας συνολικά 6,7×1023 μόρια. Ένας άπειρος αριθμός υποκαταστατών μπορεί να ληφθεί απλά αυξάνοντας το μήκος της ανθρακικής αλυσίδας. Για παράδειγμα, οι υποκαταστάτες μεθύλιο (-CH3) και πεντύλιο (-C5H11).
## Δείτε επίσης
* Οι χαρακτηριστικές ομάδες είναι ένα υποσύνολο των υποκαταστατών 
## Παραπομπές

Κατηγορία:Οργανική χημεία
Κατηγορία:Χημική ονοματολογία
Κατηγορία:Υποκαταστάτες