Καρακάλλας

Ο **Καρακάλλας** (*Marcus Aurelius Severus Antoninus Pius Augustus*, 4 Απριλίου 188 - 8 Απριλίου 217), επίσημα γνωστός ως **Αντωνίνος**, ήταν Ρωμαίος αυτοκράτορας από το 198 έως το 217. Μέλος της δυναστείας των Σεβήρων, ήταν ο μεγαλύτερος γιος του Σεπτίμιου Σεβήρου και της Ιουλίας Δόμνας. Ο Καρακάλλας βασίλεψε από κοινού με τον πατέρα του από το 198 μέχρι τον θάνατο του Σεβήρου το 211. Στη συνέχεια ο Καρακάλλας κυβέρνησε από κοινού με τον μικρότερο αδελφό του, Γέτα, με τον οποίο είχε μία έντονη σχέση, μέχρι τη δολοφονία του Γέτα αργότερα το ίδιο έτος. Ο Καρακάλλας παραμελούσε τις κυβερνητικές υποθέσεις, αφήνοντας πραγματική δύναμη στη μητέρα του, Ιουλία Δόμνα. Η βασιλεία του Καρακάλλα χαρακτηρίστηκε από εγχώρια αστάθεια και εξωτερικές εισβολές από τις γερμανικές φυλές.

## Πρώτα χρόνια

Ο Καρακάλλας γεννήθηκε στο Λούγδουνο σημερινή Λυών (4 Απριλίου 188) ως ο μεγαλύτερος γιος του αυτοκράτορα Σεπτίμιου Σεβήρου και της συζύγου του Ιουλίας Δόμνας, από την πλευρά του πατέρα του ήταν Φοίνικας από την Αρχαία Καρχηδόνα και από την μητέρα του Άραβας. Ο μικρότερος αδελφός του ήταν ο Γέτας με τον οποίο κυβέρνησε για λίγο ως Συναυτοκράτορας. Την εποχή που ο πατέρας του ανακηρύχτηκε Αύγουστος ο Καρακάλλας ήταν μόλις 5 ετών (9 Απριλίου 193). Ο Σεπτίμιος Σεβήρος υιοθετήθηκε μετά θάνατον από τον αυτοκράτορα Μάρκο Αυρήλιο (195), με την πράξη αυτή ο ίδιος και οι απόγονοι του εισήλθαν στην Δυναστεία των Αντωνίνων. Ο μικρός Καρακάλλας δέχτηκε στα γενέθλια του τον τίτλο του Καίσαρα και υιοθέτησε το όνομα *"Μάρκος Αυρήλιος Αντωνίνος Καίσαρας"* (197). Ο Σεπτίμος Σεβήρος ανακήρυξε τον Καρακάλλα Αύγουστο σε ηλικία 9 ετών, την επόμενη χρονιά ορίστηκε Συναυτοκράτορας (28 Ιανουαρίου 198). Την ίδια μέρα ο Σεπτίμιος Σεβήρος τέλεσε τον Ρωμαϊκό θρίαμβο απέναντι στην Δυναστεία των Αρσακιδών της Παρθίας στους Ρωμαιοπερσικούς πολέμους, είχε κατακτήσει την πρωτεύουσα τους Κτησιφών μετά την νίκη του στην *"Μάχη της Κτησιφώντος"* (197). Ο Καρακάλλας έγινε Τριβούνος των πληβείων και πήρε τον τίτλο του αυτοκράτορα, στις επιγραφές φαίνεται ότι έλαβε επίσης τον τίτλο του Μέγα Αρχιερέα Pontifex Maximus. Ο μικρός του αδελφός Γέτας ανακηρύχτηκε την ίδια μέρα Νωβελίσσιμος αυτοκράτορας και ο πατέρας τους έλαβε επιπλέον τον τιμητικό τίτλο *"Μάξιμος Παρθικός"*. Η άνοδος του ήταν ταχύτατη, εισήλθε στους Αδελφούς Αρβάλους (199), διορίστηκε κατόπιν Ύπατος (202) μοιράζοντας την Υπατεία του με την τρίτη του πατέρα του. 

Σε ηλικία 14 ετών πιέστηκε και παντρεύτηκε την Φουλβία Πλαυτίλλα κόρη του συμβούλου του πατέρα του Πλαυτιανού τον οποίο μισούσε για άγνωστο λόγο (202), η γαμήλια τελετή έγινε τον Απρίλιο. Ο Καρακάλλας διορίστηκε για δεύτερη φορά Ύπατος (205) μοιράζοντας την δεύτερη Υπατεία του με την πρώτη του αδελφού του Γέτα. Σε ηλικία 16 ετών (205) διέταξε την εκτέλεση του πεθερού του Πλαυτιανού για συνωμοσία και προδοσία, οι κατηγορίες ίσως να ήταν κατασκευασμένες από τον ίδιο τον Καρακάλλα χάρη στο μίσος του. Την ίδια εποχή χώρισε την σύζυγο του Φουλβία Πλαυτίλλα η οποία αργότερα δολοφονήθηκε πιθανότατα με εντολή του Καρακάλλα. Σε ηλικία 18 ετών ο Καρακάλλας εόρτασε τα *"Δεκανάλλια"* την 10η επέτειο του ως Αυτοκράτωρ (28 Ιανουαρίου 207). Την επόμενη χρονιά (208) κέρδισε την τρίτη Υπατεία η οποία ήταν ταυτόχρονα η δεύτερη του μικρότερου αδελφού του Γέτα. Ο Γέτας ανακηρύχτηκε το φθινόπωρο της επόμενης χρονιάς (209) Αύγουστος και Τριβούνος. Την εποχή της βασιλείας του πατέρα του η μητέρα του Ιουλία Δόμνα είχε σημαντικές εξουσίες, παρέλαβε τον τίτλο της *"μητέρας του στρατοπέδου"* και είχε βαθύτατη επίδραση στον σύζυγο της στην διοίκηση της αυτοκρατορίας. Η Ιουλία Δόμνα περιγράφεται σαν *"πολύ φιλόδοξη"*, περιβαλλόταν συνεχώς από καλλιτέχνες και ποιητές. Την εποχή που ο Καρακάλλας συγκέντρωσε στρατό για να επιτεθεί στην Περσία η μητέρα του παρέμεινε στην διοίκηση της αυτοκρατορίας. Η παράδοση που ξεκίνησε με την Ιουλία Δόμνα σύμφωνα με την οποία η βασίλισσα είχε σημαντικές εξουσίες συνεχίστηκε σταθερά σε όλη την Δυναστεία των Σεβήρων.

## Δολοφονία του Γέτα

Ο πατέρας τους Σεπτίμιος Σεβήρος αρρώστησε και πέθανε σε εκστρατεία στην Ρωμαϊκή Βρετανία με στόχο να καταστρέψει την Καληδονία στην σημερινή Σκωτία. Οι δυο γιοι του Καρακάλλας και Γέτας τον διαδέχτηκαν ως Συναυτοκράτορας και κυβέρνησαν μαζί την αυτοκρατορία με ίσες εξουσίες. Ο Καράκαλλας υιοθέτησε το επώνυμο του πατέρα του *"Σεβήρος"* και τον ανώτατο ιερατικό τίτλο Ρontifex maximus. Ο πλήρης τίτλος του έγινε συνεπώς *"Αυτοκράτωρ Καίσαρας Μάρκος Αυρήλιος Σεβήρος Αντωνίνος Πίος Αύγουστος"*. Ο Καρακάλλας και ο Γέτας αποφάσισαν να λήξουν τον πόλεμο με τους Καληδονίους, έκλεισαν μαζί τους ειρήνη και συμφώνησαν να παγιώσουν τα σύνορα μεταξύ τους στο Τείχος του Αδριανού. Στην διάρκεια του ταξιδιού τους είχαν μεταξύ τους διαφωνίες με αποτέλεσμα να ξεσπάσει μεταξύ τους έχθρα που θα ολοκληρωθεί σύντομα. Ο Καρακάλλας και ο Γέτας αποφάσισαν να λύσουν τις διαφορές τους μοιράζοντας την αυτοκρατορία τους με την σύμφωνη γνώμη της μητέρας τους με όριο τον Βόσπορο, ο Καρακάλλας ανέλαβε το δυτικό τμήμα και ο Γέτας το ανατολικό.

Σε μια συνάντηση που προγραμματίστηκε με πρωτοβουλία της μητέρας τους και με στόχο να συμφιλιωθούν ο Γέτας δολοφονήθηκε από την Πραιτωριανή Φρουρά η οποία ήταν γνωστή για την πίστη της στον 23χρονο Καρακάλλα. Οι ιστορικοί έχουν συμφωνήσει ομόφωνα ότι η δολοφονία έγινε με διαταγή του Καρακάλλα. Τα δύο αδέλφια δεν είχαν ποτέ καλές σχέσεις, ιδιαίτερα μετά τον θάνατο του πατέρα τους. Ο Καράκαλλας προχώρησε κατόπιν σε εκτελέσεις απέναντι σε όλους τους οπαδούς του Γέτα, ανακήρυξε το Damnatio memoriae το οποίο καταδίκασε τον αδελφό του. Το όνομα του Γέτα διεγράφη απί όλες τις μορφές του, τα αγάλματα του καταστράφηκαν, τα νομίσματα έλιωσαν, κατέστρεψε όλους τους παπύρους που κατέγραφαν το όνομα του και το απαγόρευσε με την ποινή του θανάτου. Αμέσως μετά την έκδοση του Damnatio memoriae σφαγιάστηκαν περίπου 20.000 άνθρωποι, τα θύματα ήταν όλοι σύμβουλοι, φίλοι και στρατιώτες που είχαν υπηρετήσει τον αδελφό του. Με την δολοφονία του Γέτα οι εξουσίες της μητέρας τους Ιουλίας Δόμνας αυξήθηκαν επειδή ο Καρακάλλας εγκατέλειψε όλα τα διοικητικά του καθήκοντα, το μόνο που διατήρησε ήταν να διαβάζει και να απαντά σε κρατικές αλληλογραφίες. Ο ρόλος της ωστόσο θεωρείται υπερεκτιμημένος επειδή την τελική απόφαση είχε πάντα ο ίδιος ο Καρακάλλας τόσο ως δικαστής όσο και ως νομοθέτης. 

## Μεταρρυθμίσεις

Με το *"Διάταγμα του Καρακάλλα"* (212) όλοι οι ελεύθεροι πολίτες στην Ρωμαϊκή αυτοκρατορία θα μπορούσαν να έχουν τον τίτλο του Ρωμαίου πολίτη, εξαίρεση αποτελούσαν όσοι είχαν υποταχθεί μετά από πόλεμο και οι απελευθερωμένοι δούλοι. Οι υπήκοοι που είχαν τον τίτλο του Ρωμαίου πολίτη ήταν περιορισμένοι μόνο στην Ιταλική χερσόνησο, την εποχή που πέθανε ο Οκταβιανός Αύγουστος (14 μ.Χ.) κατείχαν τον τίτλο μόλις 4-7% από τους υπηκόους εκτός της Ιταλία. Ο τίτλος του Ρωμαίου πολίτη στους υπηκόους εκτός της Ιταλικής χερσονήσου περιοριζόταν μόνο στους Ρωμαίους αποικιοκράτες, στις οικογένειες, στους απογόνους τους και στους υποτελείς βασιλείς ή ευγενείς. Η συντριπτική πλειοψηφία των υπηκόων εκτός της Ιταλικής χερσονήσου δεν κατείχαν μέχρι τότε τον τίτλο του Ρωμαίου πολίτη εκτός από τους δικαστές και τις οικογένειες τους επειδή τους προστάτευε το Λατινικό δίκαιο.
Ο Δίων Κάσσιος εξηγεί την απόφαση αυτή ως μια προσπάθεια του Καρακάλλα να αυξήσει τα μειωμένα κρατικά έσοδα, στην εποχή του η Ρωμαϊκή αυτοκρατορία βρισκόταν σε δεινή κατάσταση και αδυνατούσε να πληρώσει τους στρατιωτικούς μισθούς. Με το διάταγμα όλοι οι πολίτες μπορούσαν να ασκήσουν δημόσια υπηρεσία και μπορούσε η αυτοκρατορία να έχει αυξημένα έσοδα από φόρους κληρονομιάς που είχαν μέχρι τότε μόνο οι Ρωμαίοι πολίτες. Οι νέοι Ρωμαίοι πολίτες ήταν ωστόσο στην πλειοψηφία τους φτωχοί, συνεπώς οι περισσότεροι απορρίπτουν την ιδέα ότι στόχος του διατάγματος ήταν το χρήμα. Το διάταγμα έφερε σε κάθε περίπτωση σημαντικά κέρδη στους κατοίκους εκτός Ιταλίας αφού μπορούσαν να θεωρήσουν τους εαυτούς τους ισάξιους των Ρωμαίων. Ο άλλος σκοπός για τον οποίο εξέδωσε ο Καράκαλλας το Damnatio memoriae περιγράφεται από τον ίδιο τον αυτοκράτορα στο όπισθεν τμήμα του παπύρου. Ο Καράκαλλας παρακαλεί τους θεούς να τον απαλλάξουν από την συνομωσία η οποία οδήγησε στην δολοφονία του αδελφού του και στην συνέχεια των οπαδών του. Η αδελφοκτονία θα μπορούσε να γίνει αποδεκτή από τους θεούς μόνο αν το θύμα αδελφός ήταν Τύραννος. Ο στόχος του ήταν να απαλλάξουν οι θεοί τον ίδιο από την δολοφονία αλλά και τους οπαδούς του από τις ψηλές αμοιβές που είχαν πάρει από τον ίδιο. Μετά την απαλλαγή από τους θεούς ο Καράκαλλας παραχώρησε στον λαό της αυτοκρατορίας υπηκοότητα ως ένδειξη ευγνωμοσύνης για την στήριξη που του παρείχε. Η περιφέρεια της αυτοκρατορίας είχε αρχίσει επιπλέον στην εποχή του να γίνεται κεντρική, συνεπώς η έκδοση της Ρωμαϊκής υπηκοότητας ήταν αναγκαία για την επιβίωση της. 

## Εκστρατείες

Σε έναν χρόνο μετά την δολοφονία του Γέτα (213) ο Καράκαλλας έφυγε από την Ρώμη και δεν επέστρεψε ποτέ. Ο Καράκαλλας μετέβη στα βόρεια σύνορα της αυτοκρατορίας για να τα υπερασπίσει από τους Αλαμαννους, μια ομοσπονδία από Γερμανικά φύλα που είχε διαπεράσει τις Λίμες στην Ραιτία. Την περίοδο της εκστρατείας (213/214) ο Καράκαλλας νίκησε μερικές φορές τα Γερμανικά φύλλα, άλλες κατόρθωσε να τα υποτάξει με διαπραγματεύσεις αν και οι συμφωνίες που έκανε μαζί τους παραμένουν άγνωστες.
 Την ίδια περίοδο ο Καράκαλλας ενίσχυσε τις οχυρώσεις της Ραιτίας και της Ρωμαϊκής επαρχίας της Άνω Γερμανίας με στόχο να αποκρούσει τα επόμενα 20 χρόνια περισσότερες βαρβαρικές επιδρομές.
Ο Καράκαλλας αναχώρησε κατόπιν για τις ανατολικές επαρχίες της αυτοκρατορίας (214) προς την Ρωμαϊκή επαρχία της Ασίας και την Βιθυνία.
Τον χειμώνα (214) βρέθηκε στην Αρχαία Νικομήδεια και τον επόμενο χειμώνα (215) βρέθηκε στην Αντιόχεια του ποταμού Ορόντη. Τον Δεκέμβριο του ίδιου έτους ταξίδευσε προς την Αλεξάνδρεια στο Δέλτα του Νείλου όπου παρέμεινε μέχρι την άνοιξη (216). Οι κάτοικοι της πόλης άρχισαν να τον περιγελούν για την δολοφονία του αδελφού του και τις αστείες κατηγορίες που βρήκε για να την δικαιολογήσει. Ο Καράκαλλας εξοργισμένος διέταξε την σφαγή μιας ομάδας επιφανών κατοίκων της Αλεξάνδρειας που ετοιμάστηκε να τον υποδεχτεί, κατόπιν λεηλάτησε την πόλη για πολλές μέρες. Την άνοιξη του 216 ο Καράκαλλας επέστρεψε στην Αντιόχεια και κατόπιν προχώρησε σε εκστρατεία εναντίον των Πάρθων.

## Διακυβέρνηση

Επί βασιλείας Καρακάλλα ο μισθός των λεγεωναρίων ανέβηκε στα 675 δηνάρια, και στον στρατό γενικότερα δόθηκαν σημαντικές παροχές. Σε αυτό βέβαια λέγεται πως έπαιξε σημαντικό ρόλο η συμβουλή του Σεπτίμιου Σεβήρου προς τον γιο του να νοιάζεται πάντα για τους στρατιώτες του και να αγνοεί οποιονδήποτε άλλον. Ο Βρετανός ιστορικός Τζέφρεϊ του Μονμάουθ (Geoffrey of Monmouth) αναφέρει τον Καρακάλλα ως Βασσιανό (Bassianus) στο *Historia Regum Britanniae*, (Ιστορία των Βασιλέων της Βρετανίας) ως έναν από τους βασιλείς της Βρετανίας, επόμενο στη γραμμή διαδοχής μετά το θάνατο του Γέτη. Κάτι τέτοιο είναι πιθανό, καθώς ο Γέτης ήταν αγαπητός στη Δύση όταν πέθανε και ο Καρακάλλας πιθανώς άσκησε πιεστική εξουσία στους Βρετόνους. Στην αφήγηση του Τζέφρεϊ ο Καρακάλλας θεωρείται ετεροθαλής αδελφός του Γέτη από Βρετόνη μητέρα, αλλά τούτος ο ισχυρισμός αμφισβητείται έντονα από τους σύγχρονους ιστορικούς ερευνητές. Το κείμενο συνεχίζει αναφέροντας κάποιον στρατηγό Καρώσιο, ο οποίος χρησιμοποίησε τα πλοία που του δόθηκαν για την υπεράσπιση των βρετανικών ακτογραμμών προκειμένου να εξεγερθεί και να νικήσει τον Καρακάλλα. Δεν αναφέρει το γεγονός ότι ο Καρακάλλας σκοτώθηκε σε αυτή τη μάχη, αλλά αναφέρει τη φυγή μετά την ήττα του. Η αλήθεια είναι πως μετά την εξέγερση ο ρωμαϊκός έλεγχος στα βρετανικά νησιά εξασθένισε, έως ότου αποκαταστάθηκε πλήρως από τον καίσαρα Κωνστάντιο Χλωρό.

Από την περίοδο διακυβέρνησης του Καρακάλλα ξεχωρίζουν τρία πράγματα. Καταρχήν το διάταγμα του 212 (*Constitutio Antoniniana*) που παρείχε την ιδιότητα του Ρωμαίου πολίτη στους ελεύθερους πολίτες όλης της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας προκειμένου να αυξηθούν δια της φορολογίας τα κρατικά έσοδα. Συνέπεια αυτού του γεγονότος ήταν να ονομάζονται Ρωμαίοι όλοι οι ελεύθεροι κάτοικοι της αυτοκρατορίας μεταξύ των οποίων και οι Έλληνες . Η ονομασία αυτή διατηρήθηκε και στο Ανατολικό Ρωμαϊκό (Βυζαντινό) Κράτος μέχρι την κατάλυσή του από τους Τούρκους και έφθασε ως τις μέρες μας με τη μορφή "Ρωμιός", που πλέον είναι συνώνυμο του "Έλληνας". Κατόπιν, η υποτίμηση του ρωμαϊκού νομίσματος με την ελάττωση κατά 25% του χρησιμοποιούμενου αργύρου στο κράμα του νομίσματος, προκειμένου να πληρωθούν οι ρωμαϊκές λεγεώνες τους οφειλόμενους μισθούς. Τέλος, η κατασκευή μεγάλων Θερμών έξω από τη Ρώμη, γνωστών ως "Θέρμαι" ή Λουτρά του Καρακάλλα, ερείπια των οποίων διασώζονται ακόμη και σήμερα.

## Δολοφονία

Ο Καράκαλλας προχώρησε σε μια μεγάλη σειρά από εκστρατείες εναντίον των Πάρθων με στόχο να τους ενσωματώσει στην Ρωμαϊκή αυτοκρατορία, ζήτησε αρχικά από τον βασιλιά Αρτάβανο Δ΄ της Παρθίας την κόρη του σε γάμο. Ο Αρτάβανος Δ΄ αναγνώρισε τους στόχους του και αρνήθηκε την πρόταση. Ο Καράκαλλας εκμεταλλεύτηκε την άρνηση για να ξεκινήσει τον πόλεμο εναντίον των Πάρθων, το καλοκαίρι επιτέθηκε στην ύπαιθρο ανατολικά του Ευφράτη. Τον επόμενο χειμώνα αποσύρθηκε στην Έδεσσα, σημερινή Σανλιούρφα της νοτιοανατολικής Τουρκίας και ξεκίνησε προετοιμασίες για νέα επίθεση την άνοιξη. Στις αρχές της επόμενης χρονιάς (217) ο Καράκαλλας ξεκίνησε με βάση την Έδεσσα τις νέες επιθέσεις εναντίον των Πάρθων. Στα 29α γενέθλια του (8 Απριλίου 817) ο Καράκαλλας ταξίδευσε στον ναό του θεού Σιν που βρισκόταν στον δρόμο από την Έδεσσα στην Χαρράν όπου οι Ρωμαίοι είχαν υποστεί σοβαρή ήττα από τους Πάρθους στην Μάχη των Καρρών (53 π.Χ.). Στην διάρκεια του ταξιδιού ο Καράκαλλας δολοφονήθηκε από τον Ιούλιο Μαρτιάλη, έναν από τους ακολούθους του σε έναν δρόμο κοντά στη Χαρράν (την ώρα που ουρούσε) στις 8 Απριλίου του 217. Ο Μαρτιάλης σκοτώθηκε επί τόπου από έναν τοξότη της φρουράς. Τον Καρακάλλα διαδέχθηκε στην εξουσία ο επικεφαλής της φρουράς των πραιτωριανών Μακρίνος (Macrinus).

## Παραπομπές



## Πηγές

*Agnew, John; Bidwell, Walter (1844). The Eclectic Magazine: Foreign Literature. Vol. II. Leavitt, Throw and Company.
*Ando, Clifford (2012). Imperial Rome AD 193 to 284: The Critical Century. Edinburgh University Press. 
*Asante, Molefi K.; Shaza, Ismail (2016). "Interrogating the African Roman Emperor Caracalla: Claiming and Reclaiming an African Leader". Journal of Black Studies. 47: 41–52.
*Ashley, Mike (2012). The Mammoth Book of British Kings and Queens. Hachette UK. 
*Benario, Herbert (1954). "The Dediticii of the Constitutio Antoniniana". Transactions and Proceedings of the American Philological Association. 85: 188–196. 
*Bergeron, David (2008). "Roman Antoninianus". Bank of Canada Review.
*Boatwright, Mary Taliaferro; Gargola, Daniel J.; Talbert, Richard J.A (2004). The Romans, from village to empire. Oxford University Press. 
*Brauer, G (1967). The Decadent Emperors: Power and Depravity in Third-Century Rome.
*Breisach, Ernst (2008). Historiography: Ancient, Medieval, and Modern (3rd ed.). University of Chicago Press. 
*Cairns, John (2007). Beyond Dogmatics: Law and Society in the Roman World: Law and Society in the Roman World. Edinburgh University Press. 
*Castex, Jean (2008). Architecture of Italy. Greenwood Press. 
*Cooley, Alison E. (2012). The Cambridge Manual of Latin Epigraphy. Cambridge University Press. 
*Δίων Κάσσιος, *"Ρωμαϊκή ιστορία"*
*Dunstan, William (2011). Ancient Rome. Lanham: Rowman & Littlefield.
*Fisher, Warren (2010). The Illustrated History of the Roman Empire: From Caesar's Crossing the Rubicon (49 Bc) to Empire's Fall, 476 Ad. AuthorHouse.
*Gagarin, Michael (2009). Ancient Greece and Rome. Oxford University Press.
*Geoffrey of Monmouth. (c 1136) Historia Regum Britanniae
*Gibbon, Edward. (1776). The History of the Decline and Fall of the Roman Empire, Τομ. 1.
*Goldsworthy, Adrian (2009). How Rome fell: death of a superpower. New Haven: Yale University Press. 
*Grant, Michael (1996). The Severans: the Changed Roman Empire. Psychology Press.
*Hadas, Moses (2013). History of Latin Literature. Columbia University Press. 
*Hammond, Mason (1957). "Imperial Elements in the Formula of the Roman Emperors during the First Two and a Half Centuries of the Empire". Memoirs of the American Academy in Rome. 25: 19–64. 
*Harl, Kenneth (1996). Coinage in the Roman Economy, 300 B.C. to A.D. 700. JHU Press. σ. 128. 
*Hekster, Olivier; Zair, Nicholas (2008). Debates and Documents in Ancient History: Rome and its Empire. EUP.
*Johnson, Allan; Coleman-Norton, Paul; Bourne, Frank; Pharr, Clyde (2003) [1961]. Ancient Roman Statutes: A Translation with Introduction, Commentary, Glossary, and Index. The Lawbook Exchange.
*Lavan, Myles (2016). "The Spread of Roman Citizenship, 14–212 CE: Quantification in the Face of High Uncertainty" (PDF). Past and Present (230): 3–46. 
*Leistner, M. W. L. (1966). The Greater Roman Historians. University of California Press.
*Levine, Lee (1975). Caesarea Under Roman Rule. Brill Archive. 
*Lim, Richard (2010). The Edinburgh Companion to Ancient Rome and Greece: Late Antiquity. Edinburgh University Press.
*Magie, David (1950). Roman Rule in Asia Minor. Princeton University Press.
*Manders, Erika (2012). Impact of Empire: Coining Images of Power: Patterns in the Representation of Roman Emperors on Imperial Coinage, A.D. 193–284. Brill Academic.
*Matthew, Christopher (2015). An Invincible Beast: Understanding the Hellenistic Pike Phalanx in Action. Casemate Publishers.
*Mehl, Andres (2011). Roman Historiography. John Wiley & Sons.
*Melton, Gordon J. (2014). Faiths Across Time: 5000 Years of Religious History.
*Mennen, Inge (2011). Power and Status in the Roman Empire, AD 193–284. Impact of Empire. Τομ.12, Brill Academic. 
*Morgan, Robert (2016). History of the Coptic Orthodox People and the Church of Egypt. FriesenPress. 
*Oman, C (1916). The Decline and Fall of the Denarius in the Third Century A.D. Royal Numismatic Society.
*Oetelaar, Taylor (2014). "Reconstructing the Baths of Caracalla". Digital Applications in Archaeology and Cultural History.
*Pangerl, Andreas (2013). Porträttypen des Caracalla und des Geta auf Römischen Reichsprägungen – Definition eines neuen Caesartyps des Caracalla und eines neuen Augustustyps des Geta. RGZM Mainz.
*Rowan, Clare (2012). Under Divine Auspices: Divine Ideology and the Visualisation of Imperial Power in the Severan Period. Cambridge University Press.
*Schäfer, Peter (2003). The Bar Kokhba War Reconsidered: New Perspectives on the Second Jewish Revolt Against Rome. Mohr Siebeck. 
*Scott, Andrew (2008). Change and Discontinuity Within the Severan Dynasty: The Case of Macrinus. Rutgers. 
*Scott, Andrew G. (2015). Cassius Dio, Caracalla and the Senate. De Gruyters.
*Sillar, Shamus (2001). Quinquennium in provinciis: Caracalla and Imperial Administration 212–217.
*Tuck, Steven L. (2014). A History of Roman Art. Wiley-Blackwell. 
*Southern, Patricia (2015). The Roman Empire from Severus to Constantine. Routledge. 
*Tabbernee, William; Lampe, Peter (2008). Pepouza and Tymion: The Discovery and Archaeological Exploration of a Lost Ancient City and an Imperial Estate. Walter de Gruyter. 
*Tuori, Kaius (2016). "Judge Julia Domna? A Historical Mystery and the Emergence of Imperial Legal Administration". The Journal of Legal History. 37 (2): 180–197. 
*Varner, Eric (2004). Mutilation and transformation: damnatio memoriae and Roman imperial portraiture. Brill Academic. 
*Whittock, Martyn John; Whittock, Martyn (1991). The Roman Empire. Heinemann, σ. 28. 
*Wood, Susan (2010). "Caracalla and the French Revolution: A Roman tyrant in eighteenth-century iconography". Memoirs of the American Academy in Rome.
*Zoch, Paul (2000). Ancient Rome: An Introductory History. University of Oklahoma Press, σ. 91

## Εξωτερικοί σύνδεσμοι

* Life of Caracalla (*Historia Augusta* στο LacusCurtius: Λατινικό κείμενο και αγγλική μετάφραση)

Κατηγορία:Ρωμαίοι αυτοκράτορες
Κατηγορία:Δυναστεία των Σεβήρων