Μιχαήλ Ναλμπαντιάν

Ο **Μιχαήλ Ναλμπαντιάν**  (αρμενικά: Միքայել Նալբանդյան,    ) ήταν Ρωσοαρμένιος συγγραφέας, ποιητής, πολιτικός θεωρητικός και ακτιβιστής.

Ο Ναλμπαντιάν γεννήθηκε στο Ναχιτσεβάν επί του Ντον, μια αρμενική πόλη στη νότια Ρωσία, και ταξίδεψε εκτενώς, αν και επισκέφθηκε την ίδια την Αρμενία μόνο μία φορά. Ριζοσπαστικός διανοούμενος, ο Ναλμπαντιάν ήταν ένθερμος υποστηρικτής του κοσμικού χαρακτήρα και του αντικληρικαλισμού, της χρήσης της σύγχρονης αρμενικής (σε αντίθεση με την κλασική αρμενική) και σφοδρός επικριτής του συντηρητικού κλήρου της Αρμενικής Αποστολικής Εκκλησίας. Υποστήριξε επίσης τον αντικαθολικισμό. Εμπνευσμένος από τον Διαφωτισμό και την ιταλική ενοποίηση, ο Ναλμπαντιάν υποστήριξε τη μεταρρύθμιση, τον πολιτιστικό εθνικισμό και τον αγροτισμό μεταξύ των Αρμενίων. Στα τελευταία του χρόνια επηρεάστηκε από Ρώσους ριζοσπάστες όπως ο Αλεξάντερ Γκέρτσεν και ο Νικολάι Τσερνισέφσκι. Για τη σχέση του μαζί τους, διώχθηκε και πέθανε στην εξορία σε ηλικία 37 ετών.

Υπερασπιστής του μοντερνισμού, θεωρείται οπαδός του Χατσατούρ Αμποβιάν. Με τη σειρά του, επηρέασε πολλούς άλλους, συμπεριλαμβανομένου του μυθιστοριογράφου Ράφι, Αρμένιους εθνικιστές επαναστάτες (ειδικά τους Ντασνάκ) και Αρμένιους μαρξιστές, όπως ο Αλεξάντερ Μιασνικιάν. Ο Ναλμπαντιάν ήταν ευρέως σεβαστός κατά τη σοβιετική περίοδο, ενώ οι Ντασνάκ υιοθέτησαν το «Μερ Χαϊρενίκ», βασισμένο στο ποίημά του «Το τραγούδι μιας Ιταλίδας», ως ύμνο της Πρώτης Δημοκρατίας της Αρμενίας το 1918. Υιοθετήθηκε εκ νέου από την ανεξάρτητη Αρμενία το 1991. Ένα άλλο ποίημα του Ναλμπαντιάν, που δοξάζει την ελευθερία, έχει γίνει ένας φημισμένος ύμνος από τότε που γράφτηκε το 1859.

## Ζωή
μικρογραφία| Το σπίτι της οικογένειας Ναλμπαντιάν στο Νέο Ναχιτσεβάν

### Πρώτα χρόνια
Ο Μικαέλ Ναλμπαντιάν γεννήθηκε στις 14 Νοεμβρίου (2 Νοεμβρίου με το Παλαιό Ημερολόγιο) 1829 στο Ναχιτσεβάν επί του Ντον (Νέο Ναχιτσεβάν), μια αρμενική πόλη κοντά στο Ροστόφ επί του Ντον που ιδρύθηκε από Αρμένιους της Κριμαίας το 1779, μετά τη μετεγκατάστασή τους από την Αικατερίνη τη Μεγάλη. Ο πατέρας του, Γκάζαρ (ή Λάζαρ, πέθανε το 1864), και οι προηγούμενοι πρόγονοί του ήταν πεταλωτές (ή/και σιδηρουργοί), από τους οποίους πήραν το επώνυμό τους, το οποίο προέρχεται από την περσική **'. Αρχικά σπούδασε, από το 1837 έως το 1845, στο ιδιωτικό σχολείο του Πατέρα [[:hy:Գաբրիել Պատկանյան|Γαβριήλ Πατκανιάν]], πρωτοπόρου της σύγχρονης αρμενικής εκπαίδευσης. Διδάχθηκε ρωσικά και γαλλικά και ήρθε σε επαφή με τη δυτική λογοτεχνία και τις επιστήμες. Το σχολείο του Πατκανιάν έκλεισε από τον Καθολικό Πατριάρχη Νερσή Ασταρακέτσι τον Οκτώβριο του 1845. Ο Νερσές και ο [[:hy:Հարություն Խալիբյան|Χαρουτίουν Χαλιμπιάν]], ο φιλοκληρικός δήμαρχος του Ναχιτσεβάν, πίστευαν ότι ο Πατκανιάν το παράκανε προωθώντας κοσμικά θέματα στο σχολείο του.

Από τον Ιούλιο του 1848 έως τον Ιούλιο του 1853, ο Ναλμπαντιάν εργάστηκε ως γραμματέας του Αρχιεπισκόπου Ματθαίου Βεχαπετιάν, του προκαθημένου της επισκοπής Νέου Ναχιτσεβάν και [[Βεσσαραβία|Βεσσαραβίας]], με έδρα το [[Κισινάου|Κισινίοφ]], στη σύγχρονη [[Μολδαβία]]. Κατά τη διάρκεια αυτών των ετών, εδρεύει κυρίως στο Κισνέφ, αλλά επισκέπτεται τακτικά την πόλη καταγωγής του και την [[Οδησσός|Οδησσό]], τη [[Χερσώνα]] και την [[Κριμαία]] για θεραπεία. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, ήταν γνωστός ως ''dpir'', ένας χαμηλόβαθμος βαθμός στην αρμενική εκκλησία παρόμοιος με έναν γραμματέα ή [[Διάκονος|διάκονο]]. Τα φιλελεύθερα γραπτά του προκάλεσαν την εχθρότητα των εκκλησιαστικών αρχών. Ο Καθολικός Πατριάρχης Νερσής ανέπτυξε μια έχθρα προς τον Ναλμπαντιάν για τα φερόμενα ως ανήθικα γραπτά του. Αναγκάστηκε να εγκαταλείψει το Κισνέφ και το Νέο Ναχιτσεβάν για να αποφύγει τις θρησκευτικές διώξεις.

=== Μόσχα ===
[[Αρχείο:Hyusisapayl_header.png|μικρογραφία| Ο τίτλος του ''Hyusisapayl'', ενός αυτοαποκαλούμενου περιοδικού εθνικής διαφώτισης και εκπαίδευσης, του οποίου ο Ναλμπαντιάν βοήθησε στην ίδρυση και στην οποία συνέβαλε εκτενώς.]]
Στη συνέχεια, ο Ναλμπαντιάν εγκατέλειψε τα σχέδιά του να γίνει ιερέας και μετακόμισε στη Μόσχα στα τέλη Ιουλίου 1853. Τον Οκτώβριο του 1853 άρχισε να διδάσκει την αρμενική γλώσσα στο [[Ινστιτούτο ανατολικών γλωσσών Λαζάρεφ|Ινστιτούτο Ανατολικών Γλωσσών Λαζάρεφ]] στη Μόσχα, αφού έλαβε πιστοποιητικό από το [[Κρατικό Πανεπιστήμιο της Αγίας Πετρούπολης|Αυτοκρατορικό Πανεπιστήμιο της Αγίας Πετρούπολης]]. Εκεί, γνώρισε τον Στέπανος Ναζαριάν. Ο Ναλμπαντιάν συνελήφθη για λίγο στη Μόσχα τον Ιανουάριο του 1854 για φερόμενες «παράνομες δραστηριότητες», με πρωτοβουλία του Καθολικού Πατριάρχη Νερσή. Απολύθηκε από το Ινστιτούτο Λάζαρεφ τον Σεπτέμβριο του 1854. Αφού απέτυχε δύο φορές να εγγραφεί ως τακτικός φοιτητής, ο Ναλμπαντιάν φοίτησε στο [[Αυτοκρατορικό Πανεπιστήμιο της Μόσχας]] από το 1854 έως το 1858 ως φοιτητής ιατρικής.

Το 1858 συνεργάστηκε με τον Στέπανο Ναζαριάν για να ιδρύσει το μηνιαίο περιοδικό ''Hyusisapayl'' (, ''Βόρειο Σέλας''), το οποίο εκδιδόταν στη Μόσχα μέχρι το 1864. Έχει χαρακτηριστεί ως ένα ριζοσπαστικό, κοσμικό και αντικληρικό περιοδικό, το οποίο ήταν η πρώτη δημόσια φωνή του φιλελευθερισμού μεταξύ των Αρμενίων. Το όνομα επηρεάστηκε από το περιοδικό ''[[:ru:Полярная звезда (альманах Герцена)|Πολιαρναία ζβέζντα]]'' («Βόρειο Αστέρι»), που εκδίδονταν από τους Ρώσους ριζοσπάστες [[Αλεξάντερ Χέρτσεν|Χέρτσεν]] και Ογκάρεφ στο Λονδίνο. Αποχώρησε από τη συντακτική επιτροπή του μηνιαίου περιοδικού το φθινόπωρο του 1859. Ωστόσο, τα έργα του συνέχισαν να δημοσιεύονται εκεί. Μέχρι την αποχώρησή του, ο Ναλμπαντιάν συνέγραψε και μετέφρασε τα περισσότερα άρθρα για το  ''Hyusisapayl''.

Από τον Μάρτιο έως τον Ιούλιο του 1859 ταξίδεψε σε όλη την Ευρώπη, επισκεπτόμενος τη Βαρσοβία, το Παρίσι, το Λονδίνο και αρκετές γερμανικές πόλεις, όπου γνώρισε ακτιβιστές (π.χ. τον [[:hy:Ստեփան Ոսկանյան|Στέπαν Βόσκαν]], εκδότη της εφημερίδας ''Αρεβμούτκ'' με έδρα το Παρίσι) και απέκτησε γνώσεις σχετικά με τις κοινωνικοοικονομικές και πολιτικές συνθήκες της εποχής. Τον Ιούνιο του 1860 παρουσίασε τη διατριβή του στη Σχολή Ανατολικών Σπουδών του [[Κρατικό Πανεπιστήμιο της Αγίας Πετρούπολης|Αυτοκρατορικού Πανεπιστημίου της Αγίας Πετρούπολης]]. Η διατριβή του είχε τίτλο «Σχετικά με τη μελέτη της αρμενικής γλώσσας στην Ευρώπη και την επιστημονική σημασία της αρμενικής λογοτεχνίας». Για να γίνει ''υποψήφιος διδάκτορας'', είχε προηγουμένως περάσει εξετάσεις στην ιστορία, τη θεολογία και τις ακόλουθες γλώσσες: ρωσικά, αρμενικά, [[Γεωργιανή γλώσσα|γεωργιανά]] και [[Τουρκική γλώσσα|τουρκικά]].

=== Ταξίδια ===
[[Αρχείο:Nalbandjan_Michael.jpg|μικρογραφία| Μια φωτογραφία του Ναλμπαντιάν χωρίς ημερομηνία]]
Στη συνέχεια έφυγε για την [[Καλκούτα]] της Ινδίας για να κανονίσει τη μεταφορά ενός μεγάλου ποσού που είχε διαθέσει ένας Αρμένιος έμπορος στην αρμενική κοινότητα του Νέου Ναχιτσεβάν. Σε μια συνάντηση του Ιουλίου 1860 με περίπου 300 μέλη της κοινότητας του Νέου Ναχιτσεβάν, εξελέγη ως ο εκπρόσωπος που θα ταξίδευε στην Ινδία. Τα ταξίδια του διήρκεσαν από τον Αύγουστο του 1860 έως τον Μάιο του 1862. Είχαν σημαντικό αντίκτυπο στις απόψεις του Ναλμπαντιάν. Επισκέφθηκε [[Τιφλίδα|την Τιφλίδα]], όπου συνάντησε τον [[Γαζαρός Αγαγιάν|Γαζάρος Αγαγιάν]] και άλλους Αρμένιους διανοούμενους, τη [[Ρωσική Αρμενία|Ρωσική (Ανατολική) Αρμενία]] και την [[Βυζαντινή Κωνσταντινούπολη|Κωνσταντινούπολη]]. Στην μοναδική του επίσκεψη στη Ρωσική Αρμενία, ταξίδεψε στο [[Γερεβάν|Ερεβάν]], στο [[Καθεδρικός Ναός του Ετσμιαντζίν|Ετσμιατζίν]] (το κέντρο της Αρμενικής Εκκλησίας) και στον τάφο του [[Άγιος Μεσρώπ Μαστότς|Μεσρόπ Μαστότς]], του εφευρέτη του αρμενικού αλφαβήτου τον 5ο αιώνα, στην Οσακάν. Στην Κωνσταντινούπολη συναντήθηκε με τον Χαρουτιούν Σβατζιάν, τον εκδότη του ''Μεγού'', και άλλα μέλη της τοπικής αρμενικής διανόησης.

Στο δρόμο του προς το Λονδίνο για να λάβει επίσημη άδεια για το ταξίδι του, επισκέφθηκε την Ιταλία ([[Μεσσήνη (Ιταλία)|Μεσσήνη]], Σικελία, [[Νάπολη]], [[Ρώμη]] και [[Γένοβα]]) και ήρθε σε επαφή με ακτιβιστές της ανεξαρτησίας - υποστηρικτές του [[Τζουζέπε Γκαριμπάλντι|Τζουζέπε Γαριμπάλντι]], του ηγέτη του κινήματος για την [[ιταλική ενοποίηση]]. Στο Λονδίνο, επικυρώθηκε από τη ρωσική πρεσβεία και το [[Υπουργείο Εξωτερικών (Ηνωμένο Βασίλειο)|βρετανικό Υπουργείο Εξωτερικών]] ως εκπρόσωπος του Νέου Ναχιτσεβάν για να κανονίσει τη μεταφορά της διαθήκης από την Ινδία. Στη συνέχεια ταξίδεψε στην Καλκούτα μέσω [[Μασσαλία|Μασσαλίας]], [[Αλεξάνδρεια|Αλεξάνδρειας]], [[Σουέζ]], [[Άντεν]], [[Σρι Λάνκα|Κεϋλάνης]] και [[Τσεννάι|Μαντράς]]. Αφού κατάφερε να κανονίσει με επιτυχία τη μεταφορά των χρημάτων του Μασέχ Μπαμπατζάν, ο Ναλμπαντιάν έφυγε από την Ινδία τον Σεπτέμβριο του 1861.

=== Σύλληψη και θάνατος ===
Ενώ βρισκόταν στο Λονδίνο, απέκτησε στενές σχέσεις με τους «προπαγανδιστές του Λονδίνου»: τους [[Αλεξάντρ Γκέρτσεν|Αλεξάντερ Χέρτσεν]] και [[Νικολάι Ογκάρεφ]], οι οποίοι συμμετείχαν στη διαμόρφωση του προγράμματος της μεταρρυθμιστικής οργάνωσης Γη και Ελευθερία (''Ζέμλια ι βόλια''). Μαζί με τον [[Μιχαήλ Μπακούνιν]] αναζήτησε τρόπους για τη διανομή της ''Κολοκόλ'' στη νότια Ρωσία, τον Καύκασο και την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Στο Παρίσι συναντήθηκε με τον [[Ιβάν Τουργκένιεφ]], και δημοσίευσε δύο πολιτικά έργα: «Δύο Γραμμές» ( ''Erku togh'', 1861) και «Η γεωργία ως ο Αληθινός Δρόμος» (, 1862).

Τον Μάιο του 1862 επέστρεψε στην Πετρούπολη, όπου συμμετείχε στις δραστηριότητες του κινήματος «Γη και Ελευθερία» μαζί με τον [[Νικολάι Τσερνισέφσκι]] και τον [[Νικολάι Σέρνο-Σολοβίεβιτς]]. Οι επαφές του με Ρώσους ριζοσπάστες οδήγησαν στη σύλληψή του στις 14 Ιουνίου 1862 στο Νέο Ναχιτσεβάν. Αρχικά μεταφέρθηκε στο [[Ντνιπρό|Αικατερίνοσλαβ]], στη συνέχεια στη Μόσχα, και τελικά στο [[Φρούριο Πέτρου και Παύλου]] στην Αγία Πετρούπολη στις 27 Ιουλίου 1862. Κρατήθηκε στη [[Μήνη (οχύρωση)|μήνη]] [[:ru:Алексеевский равелин Петропавловской крепости|Αλεξέγιεφσκι]] του φρουρίου μαζί με τον Νικολάι Τσερνισέφσκι, τον Νικολάι Σέρνο-Σολοβίεβιτς και άλλους. Στη φυλακή προσβλήθηκε από ρευματισμούς.

Του επιτρεπόταν να διαβάζει βιβλία από τις διοικήσεις των φυλακών. Διάβασε εγκυκλοπαίδειες, τα βιβλία  ''Πληγές της Αρμενίας'' του [[Χατσατούρ Αμποβιάν]] και έκανε εκτενείς σχολιασμούς, ''Ιστορία του Πολιτισμού στην Αγγλία'' του [[Χένρι Τόμας Μπακλ]],   ''Εγχειρίδιο της Στατιστικής'' του [[:de:Georg Friedrich Kolb|Γκέοργκ Κολμπ]],  το εγχειρίδιο ''Οργανική Χημεία'' του [[Ντμίτρι Μεντελέγιεφ]] και το βιβλίο ''[[Η Δημοκρατία στην Αμερική]]'' του [[Αλεξίς ντε Τοκβίλ]].

Στις 10 Δεκεμβρίου 1865, ο Ναλμπαντιάν κρίθηκε ένοχος από την Κυβερνώσα Γερουσία για τα ακόλουθα εγκλήματα: γνώση των εγκληματικών προθέσεων των «προπαγανδιστών του Λονδίνου», υποστήριξη τους στη διάδοση απαγορευμένης λογοτεχνίας στη νότια Ρωσία μεταξύ των Αρμενίων και επιδίωξη έναρξης ενός αντικυβερνητικού κινήματος.
[[Αρχείο:Бюст_Микаэла_Налбандяна_на_территории_монастыря_Сурб-Хач.JPG|μικρογραφία| Η προτομή του Ναλμπαντιάν στον τάφο του στην αυλή της Αρμενικής Εκκλησίας του Τιμίου Σταυρού, στο Ροστόφ επί του Ντον]]
Από τον Μάιο έως τα τέλη Νοεμβρίου 1865, ο Ναλμπαντιάν τέθηκε ουσιαστικά σε κατ' οίκον περιορισμό στην Αγία Πετρούπολη. Στη συνέχεια εξορίστηκε στην πόλη [[Καμίσιν]] στο κυβερνείο του Σαράτοφ . Έφτασε στο Καμίσιν «περισσότερο νεκρός παρά ζωντανός», σύμφωνα με τα δικά του λόγια. Έχοντας ήδη προσβληθεί από [[φυματίωση]], είχε συχνά υψηλό πυρετό. Ο Ναλμπαντιάν πέθανε στις 31 Μαρτίου (12 Απριλίου με το Νέο Ημερολόγιο) στο Καμίσιν.

Σύμφωνα με τις επιθυμίες του, οι δύο αδελφοί του μετέφεραν τη σορό του στο Νέο Ναχιτσεβάν. Στις 13 Απριλίου έφτασαν στο Νέο Ναχιτσεβάν και μετέφεραν τη σορό του στον [[:ru:Собор Григория Просветителя (Нахичевань-на-Дону)|αρμενικό καθεδρικό ναό του Αγίου Γρηγορίου του Φωτιστή]]. Η κηδεία του πραγματοποιήθηκε στις 14 Απριλίου. Χιλιάδες άνθρωποι την παρακολούθησαν. Τάφηκε στην αυλή της Αρμενικής Εκκλησίας του Τιμίου Σταυρού στο Ροστόφ επί του Ντον, που βρίσκεται περίπου 5 χιλιόμετρα στα βόρεια του Νέου Ναχιτσεβάν. Η κηδεία του μετατράπηκε σε αντικυβερνητική διαδήλωση, η οποία οδήγησε σε έρευνα που διήρκεσε ένα χρόνο από τη ρωσική αστυνομία. Το 1902, η αρμενική κοινότητα του Νέου Ναχιτσεβάν ανήγειρε προτομή του Ναλμπαντιάν στον τάφο του.

== Απόψεις και φιλοσοφία ==
Ένας ριζοσπαστικός, ο Ναλμπαντιάν ήταν υποστηρικτής της μεταρρύθμισης, της ανανέωσης και της προόδου. Υπερασπίστηκε τον [[Κοσμικισμός|κοσμικό χαρακτήρα]] και τον [[Αντικληρικαλισμός|αντικληρικαλισμό]]. Στη σοβιετική ιστοριογραφία, ο Ναλμπαντιάν χαρακτηρίστηκε ως [[Υλισμός|υλιστής]], επαναστάτης δημοκράτης και [[Ουτοπικός σοσιαλισμός|ουτοπικός σοσιαλιστής]].
[[Αρχείο:Leon_Nalbandian.png|μικρογραφία| Η εικόνα του Ναλμπαντιάν σε βιβλίο του ιστορικού Λέο του 1904]]
Ο Ρόναλντ Γκριγκόρ Σούνι σημειώνει ότι ο Ναλμπαντιάν «χρησιμοποιήθηκε και χρησιμοποιήθηκε λανθασμένα από τους Σοβιετικούς ιστορικούς ως το αρμένιο αντίστοιχο των Ρώσων «φωτιστών» των τελών της δεκαετίας του 1850 και των αρχών της δεκαετίας του 1860— [[Αλεξάντρ Γκέρτσεν|Χέρτσεν]], Ογκάρεφ, [[Νικολάι Τσερνισέφσκι|Τσερνισέφσκι]] και [[Νικολάι Ντομπρολιούμποφ|Ντομπρολιούμποφ]]». Σύμφωνα με τη Λουίζ Ναλμπαντιάν, «έγινε σύνδεσμος μεταξύ του επαναστατικού κινήματος στη Ρωσία και αυτού της Αρμενίας». Σύμφωνα με τον Σούνι, αν και ο Ναλμπαντιάν «επηρεάστηκε από πολλά από τα ίδια πνευματικά ρεύματα με τους Ρώσους ριζοσπάστες, τα ενδιαφέροντα του Ναλμπαντιάν περιλαμβάνονταν σχεδόν αποκλειστικά στον κόσμο των Αρμενίων». Έχει χαρακτηριστεί ιδεολογικά ως ''[[Ναρόντνικοι|ναρόντνικος]]''. Η σοβιετική ιστοριογραφία τον παρουσίαζε ως [[Διεθνισμός|διεθνιστή]], ο οποίος αγωνίστηκε για την ελευθερία όλων των λαών, ιδιαίτερα εκείνων της Ρωσίας. Το 1862, ο Ναλμπαντιάν μίλησε ανοιχτά υπέρ του [[Ένωση (Αμερικανικός Εμφύλιος Πόλεμος)|Βορρά]] κατά τη διάρκεια του [[Αμερικανικός Εμφύλιος Πόλεμος|Αμερικανικού Εμφυλίου Πολέμου]], ο οποίος στόχευε στον τερματισμό της δουλείας.

Πίστευε στη σημασία τόσο της ατομικής όσο και της εθνικής ελευθερίας. Ο Ναλμπαντιάν υποστήριξε επίσης την εκπαίδευση των γυναικών. Οι απόψεις του Ναλμπαντιάν ήταν [[Ανθρωπισμός|ουμανιστικές]]. Σε ένα δοκίμιο του 1859 για τον [[Αλεξάντερ φον Χούμπολτ]], υποστήριξε ότι η επιστήμη πρέπει να υπηρετεί την ανθρωπότητα. Είχε έντονο ενδιαφέρον για το πώς οι πολιτικές που βασίζονται στην επιστήμη θα μπορούσαν να βελτιώσουν τις ανθρώπινες συνθήκες. Οι Σοβιετικοί ιστορικοί θεωρούσαν τον Ναλμπαντιάν οπαδό του «ανθρωπολογικού υλισμού» του [[Λούντβιχ Φόιερμπαχ]].

Ο Ναλμπαντιάν θαύμαζε πολλούς δυτικοευρωπαίους συγγραφείς, συμπεριλαμβανομένων των ουτοπικών σοσιαλιστών [[Ρόμπερτ Όουεν]] και [[Σαρλ Φουριέ]], του αναρχικού [[Πιερ-Ζοζέφ Προυντόν]], των συγγραφέων [[Γιόχαν Βόλφγκανγκ φον Γκαίτε|Γκαίτε]], [[Φρίντριχ Σίλερ]], [[Λόρδος Βύρων|Λόρδου Βύρωνα]] και των Γάλλων ''Διαφωτιστών'' [[Μοντεσκιέ]], [[Ζαν-Ζακ Ρουσσώ|Ρουσσώ]] και [[Βολταίρος|Βολταίρου]]. Θαύμαζε ιδιαίτερα τον Ρουσσώ για την προώθηση της δημοκρατίας, του ρεπουμπλικανισμού, του αντικληρικαλισμού και της υπεράσπισης των πολιτικών ελευθεριών. Το 1865, ενώ βρισκόταν στη φυλακή, ο Ναλμπαντιάν έγραψε ένα ποίημα στη μνήμη του Ρουσσώ. Ο Ναλμπαντιάν επαίνεσε επίσης τα έργα του [[Ουίλλιαμ Σαίξπηρ|Σαίξπηρ]] για τον ρεαλισμό τους και συχνά παρέθετε ή αναφερόταν στον Σαίξπηρ στα γραπτά του. Εκτίμησε ιδιαίτερα τα έργα του [[Τζουζέπε Βέρντι]] και εντυπωσιάστηκε ιδιαίτερα από τον ''[[Τροβατόρε]]''. Στις λογοτεχνικές και αισθητικές του απόψεις, ο Ναλμπαντιάν επηρεάστηκε επίσης από τον [[Αριστοτέλης|Αριστοτέλη]], τον [[Νικολά Μπουαλώ]], τον [[Γκότχολντ Εφραίμ Λέσσινγκ]] και τον [[Γκέοργκ Βίλχελμ Φρίντριχ Χέγκελ|Χέγκελ]]. Τον Αύγουστο του 1863 έγραψε μια κριτική για τον [[Γκέοργκ Βίλχελμ Φρίντριχ Χέγκελ|Χέγκελ]], στην οποία παρέθεσε εκτενώς τα αποσπάσματα του Τσερνισέφσκι.

=== Θρησκεία ===
Αν και ο Ναλμπαντιάν αρχικά σχεδίαζε να γίνει ιερέας της [[Αρμενική Αποστολική Εκκλησία|Αρμενικής Αποστολικής Εκκλησίας]], εγκατέλειψε αυτά τα σχέδια αφού έμαθε για τη διαφθορά εντός της εκκλησίας. Έγινε έντονα επικριτικός απέναντι στον συντηρητικό κλήρο της Αρμενικής Αποστολικής Εκκλησίας. Συχνά επιθετικός λεκτικά, επέκρινε υψηλόβαθμους κληρικούς, όπως τον Καθολικό Νερσή Ασταρακέτσι και τον Αρχιεπίσκοπο Γαβριήλ Αϊβαζόφσκι. Επιτέθηκε σε συντηρητικούς κληρικούς (και άλλους θεωρούμενους [[Σκοταδισμός|σκοταδιστές]] ηγέτες της κοινότητας) για τις προσπάθειές τους να καταπνίξουν την κοσμική και δυτικού τύπου μάθηση στα αρμενικά σχολεία.

Στα ιστορικά του δοκίμια έκανε συχνά θετικές αναφορές στη [[Μεταρρύθμιση (θρησκεία)|Μεταρρύθμιση]]. Αυτό οδήγησε στο να χαρακτηριστεί Προτεστάντης και άπιστος από τον [[:hy:Հովհաննես Չամուռճյան|Χοβανές Τσαμουριάν]], έναν σύγχρονό του συντηρητικό κληρικό. Ένα συντηρητικό περιοδικό με έδρα την Κωνσταντινούπολη τον ανακήρυξε [[Αίρεση|αιρετικό]]. Οι θρησκευτικές απόψεις του Ναλμπαντιάν έχουν περιγραφεί από τον Βαρντάν Τζαλογιάν ως ουσιαστικά [[Ντεϊσμός|ντεϊστικές]] και φιλελεύθερες χριστιανικές. Αν και ποτέ δεν αυτοπροσδιορίστηκε ως άθεος, οι Σοβιετικοί ιστορικοί τον αποκαλούσαν ευρέως άθεο.

Ο Ναλμπαντιάν, μαζί με άλλους κοσμικούς και, συνήθως, αντικληρικούς συγγραφείς όπως ο Ραφί, συνέβαλε στην [[εκκοσμίκευση]] της αρμενικής δημόσιας ζωής. Οι Χατσικιάν κ.ά. σημειώνουν ότι ο αντικληρικαλισμός του δεν σήμαινε ότι ήταν και αντιχριστιανός. Στην πραγματικότητα, θεωρούσε τον Χριστιανισμό μέσο κατάργησης του δεσποτισμού και πηγή αγάπης και ελευθερίας. Ωστόσο, υποστήριξε ότι η θρησκεία είναι διακριτή από την εθνική ταυτότητα και δεν μπορεί να είναι καθοριστική για την ανθρώπινη ύπαρξη. Ο Ναλμπαντιάν θεωρούσε τη θρησκεία πρωτίστως ως εργαλείο για τη διαμόρφωση ηθικών αξιών. Επέκρινε τον ισχυρισμό της αρμενικής εκκλησίας ότι είχε διατηρήσει την αρμενική ταυτότητα κατά τη διάρκεια αιώνων ξένης κυριαρχίας. Αντ' αυτού, υποστήριξε, οι Αρμένιοι έχουν αφομοιωθεί σε χριστιανικές χώρες και η κύρια αιτία της διατήρησης της αρμενικής ταυτότητας ήταν η μουσουλμανική κυριαρχία.

==== Αντικαθολικισμός ====
Ο Ναλμπαντιάν ήταν έντονα επικριτικός απέναντι στον Καθολικισμό, τις αντιδιαφωτιστικές και συντηρητικές του στάσεις και την επιρροή του στους Αρμένιους. Μετέφρασε ένα αντικαθολικό μυθιστόρημα της Κλεμάνς Ρομπέρ και το βιβλίο του [[Εζέν Συ]] «''Ο Περιπλανώμενος Εβραίος''» (1859). Το τελευταίο είναι ένα μεταρρυθμιστικό μυθιστόρημα που ασκεί έντονη κριτική στους [[Εταιρεία του Ιησού|Ιησουίτες]]. Θεωρούσε το αρμενικό καθολικό τάγμα των [[Τάγμα των Μεχιταριστών Πατέρων|Μεχιταριστών]] (με έδρα τη Βενετία και τη Βιέννη) ως οπαδούς της «παπικής ηθικής». Πίστευε ότι ο Πάπας χρησιμοποίησε τους Μεχιταριστές εναντίον των Αρμενίων επειδή οι μεταφράσεις τους στα αρμενικά διέδωσαν τον καθολικισμό. Τους θεωρούσε [[Σχολαστικισμός|σχολαστικούς]] μοναχούς που δεν συμβάλλουν στην πρόοδο των Αρμενίων. Οι επιθέσεις του στον Καθολικισμό «θα πρέπει να γίνουν κατανοητές ως μέρος του αγώνα του να απελευθερώσει την αρμενική λογοτεχνία από τις μεσαιωνικές, θρησκευτικές της ρίζες, τις οποίες ένιωθε ότι είχαν αναβιώσει και τροφοδοτηθεί από τους Μεχιταριστές πατέρες. Η έλλειψη ζωής και ζωντάνιας στην αρμενική γραφή και η αποτυχία της να προσελκύσει ευρύ κοινό μεταξύ των Αρμενίων ήταν αποτέλεσμα του μονοπωλίου της γραφής στα χέρια των κληρικών». Υποστήριξε την άμεση κίνηση προς τη Δύση - προς τον [[Διαφωτισμός|Γαλλικό Διαφωτισμό]] και τις Ευρωπαϊκές [[Επαναστάσεις του 1848]].

=== Εθνικισμός ===
Ο Ναλμπαντιάν ήταν μια βασική προσωπικότητα στη διαμόρφωση του κοσμικού αρμενικού εθνικισμού μέχρι τα μέσα του 19ου αιώνα. Ήταν ο διάδοχος του Χατσατούρ Αμποβιάν ως βασική προσωπικότητα του Αρμενικού Διαφωτισμού. Το όραμά του για την αρμενική εθνικότητα ήταν διαφορετικό από την αρμενική θρησκευτική κοινότητα. Η εθνική ταυτότητα που υποστήριζε βασιζόταν στις έννοιες του αισθήματος του ανήκειν στον απλό λαό. Αυτό θα ήταν δυνατό μόνο με την ενίσχυση της [[Εθνική ταυτότητα|εθνικής συνείδησης]] μεταξύ των απλών ανθρώπων. Τόνισε την ευρεία χρήση, τόσο σε γραπτή όσο και σε προφορική μορφή, της αρμενικής γλώσσας. «Η καρδιά και η ψυχή του έθνους μπορούν να διατηρήσουν την ποιότητα και την ιδιαιτερότητά τους αγνή μόνο διαμορφώνοντας την υπό την επίδραση της εθνικής γλώσσας», υποστήριξε. Επιφύλαξε σημαντικό ρόλο στις γυναίκες στην ενστάλαξη εθνικής συνείδησης στα παιδιά τους.

Ο εθνικισμός του έχει περιγραφεί ως «μη εδαφικός» και πολιτιστικός, που επικεντρώνεται στον λαό και όχι στην επικράτεια. Ωστόσο, έκανε επίσης αναφορές στην αρμενική πατρίδα. Σε μια επιστολή του 1861 προς τον Χαρουτιούν Σβατζιάν, τον σημαντικότερο σύμμαχό του στη Δυτική Αρμενία, έγραψε: «Η [[Αίτνα]] και ο [[Βεζούβιος]] εξακολουθούν να καπνίζουν» — αναφερόμενος στην ιταλική ενοποίηση — «δεν έχει απομείνει φωτιά στο παλιό ηφαίστειο του [[Αραράτ]];»

=== Γλώσσα ===
Η μητρική γλώσσα του Ναλμπαντιάν ήταν η [[:hy:Նոր Նախիջևանի բարբառ|διάλεκτος του Ναχιτσεβάν]], μια δυτική αρμενική διάλεκτος. Έγραφε τις επιστολές του προς τους αδελφούς του στη διάλεκτο. Στη λογοτεχνική του καριέρα, ωστόσο, χρησιμοποίησε κυρίως την καθιερωμένη ανατολική αρμενική γλώσσα. Στα πρώτα του χρόνια, χρησιμοποιούσε την κλασική αρμενική (''γκραβάρ''). Στα ώριμα χρόνια του, ο Ναλμπαντιάν έγινε ένθερμος υποστηρικτής της λογοτεχνικής σύγχρονης αρμενικής (''ασχαραμπάρ''), μόνο μέσω της οποίας, πίστευε, θα μπορούσε να φωτιστεί ο αρμενικός λαός. Η προώθηση της σύγχρονης αρμενικής γλώσσας από τον Ναλμπαντιάν και άλλους εκσυγχρονιστές (π.χ. [[Ραφαϊέλ Πατκανιάν|Ραφαήλ Πατκανιάν]], Αμποβιάν) έγινε πρωταρχική αιτία πολιτιστικής καινοτομίας και εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης. Υπερασπίστηκε την επιμονή του στη χρήση της σύγχρονης αρμενικής γλώσσας επικαλούμενος την επιτυχημένη χρήση της ιταλικής από τον [[Ντάντε Αλιγκέρι|Δάντη Αλιγκιέρι]], σε αντίθεση με τη λατινική.

Το 1865, ενώ βρισκόταν στη φυλακή, διατύπωσε την έννοια της «εθνικής λογοτεχνίας». Συμφωνούσε με τον ρεαλισμό («η τέχνη ως καθρέφτης της πραγματικότητας») και εκτιμούσε έργα όπως ''τα Πληγές της Αρμενίας''  του Αμποβιάν, ''Σος και Βαρτίτερ'' του Περτς Προσιάν και το ''Ακάμπι'' του Βαρτάν Πασά, γραμμένο στα τουρκικά με την αρμενική γραφή. Έγραψε επίσης μια σύγχρονη αρμενική απόδοση του ''Ένα γράμμα στον Βαχάν Μαμικονιάν'' του Γαζάρ Παρπετσί ( Վահան Մամիկոնեան ).

=== Οικονομολογία ===
[[Αρχείο:Նալբանդյան_Երկրագործութիւնը_որպէս_ուղիղ_ճանապարհ.png|μικρογραφία| Το εξώφυλλο του "Η γεωργία ως ο αληθινός δρόμος"]]
Ο Ναλμπαντιάν τόνισε ότι η οικονομική ελευθερία αποτελεί τη βάση της εθνικής ελευθερίας. Η γεωργία ήταν, κατά την άποψή του, το κλειδί για την οικονομική ελευθερία και θεωρούσε ότι το εμπορικό κεφάλαιο των Αρμενίων εμπόρων δεν συνέβαλε στη διαμόρφωση μιας εθνικής οικονομίας μεταξύ των Αρμενίων. Το κύριο έργο του Ναλμπαντιάν για την οικονομία είναι το «Η γεωργία ως ο Αληθινός Δρόμος» που εκδόθηκε στο Παρίσι το 1862 με το ψευδώνυμο Συμεών Μανικιάν.  Θεωρείται το πρώτο σύγχρονο πολιτικό φυλλάδιο ή φυλλάδιο στην αρμενική γλώσσα. Υποστήριζε την αγροτική μεταρρύθμιση, δηλαδή την ισότιμη αναδιανομή της γης μετά τη [[Απελευθέρωση των δουλοπάροικων του 1861|απελευθέρωση των δουλοπαροίκων το 1861]], η οποία χειραφέτησε τους δουλοπάροικους σε όλη τη Ρωσική Αυτοκρατορία. Η Λουίζ Ναλμπαντιάν το θεώρησε επίδειξη της «σοσιαλιστικής άποψης» του Ναλμπαντιάν και της «πεποίθησής του ότι μόνο η ίση κατανομή της γης θα μπορούσε να φέρει ευημερία και ευτυχία στον λαό». Το φυλλάδιο επηρέασε τις οικονομικές απόψεις τόσο των Ρώσων (Ανατολικών) Αρμενίων όσο και, σε μικρότερο βαθμό, των Οθωμανών (Δυτικών) Αρμενίων διανοουμένων.

Οι απόψεις του μπορεί να επηρεάστηκαν από τους Γάλλους [[Φυσιοκρατία|Φυσιοκράτες]], οι οποίοι πίστευαν ότι ο πλούτος των εθνών προερχόταν αποκλειστικά από τη γεωργία. Κατά τη σοβιετική περίοδο, οι οικονομικές του απόψεις συζητήθηκαν από μαρξιστική οπτική γωνία, ιδίως [[Πάλη των τάξεων|η ταξική πάλη]], και χαρακτηρίστηκε ως αντικαπιταλιστής.

== Εργογραφία ==
Το έργο του Ναλμπαντιάν αποτελείται από ποιήματα για τον πατριωτισμό και την ελευθερία, μυθιστορήματα που εκθέτουν κοινωνικά δεινά, δοκίμια και άρθρα για εθνικά και πολιτικά ζητήματα, οικονομικά, φιλοσοφία, εκπαίδευση, και μια σειρά από κείμενα [[Λογοτεχνική ανάλυση|λογοτεχνικής κριτικής]]. Συχνά χρησιμοποιούσε ψευδώνυμα, το πιο γνωστό από τα οποία είναι το «Koms Emmanuel» (Κόμης Εμμανουήλ). Με αυτό το ψευδώνυμο, ο Ναλμπαντιάν συνέθεσε διηγήματα, που δημοσιεύτηκαν στο ''Hyusisapayl'', τα οποία απεικόνιζαν τον [[Μυστικισμός|μυστικισμό]], την απάτη και την άγνοια του αρμενικού κλήρου. Συχνά έγραφε αποκαλυπτικά άρθρα για τον κλήρο, όπως ''το Merelahartsuk'' («Ο [[Νεκρομαντεία|Νεκρομάντης]]»). Το ασεβές ύφος του εκδηλώθηκε στις [[Σάτιρα|σάτιρες]], τα απομνημονεύματά του, τις λογοτεχνικές κριτικές, τα ιστορικά δοκίμια και την ποίησή του. Το 1857 έγραψε αυτό που ο Βαχέ Οσαγκάν περιέγραψε ως το πρώτο εθνογραφικό μυθιστόρημα στην αρμενική λογοτεχνία ''Minin Khoske, Miusin Harsn'' («Μια υπόσχεση στον έναν, μια νύφη στον άλλον»).  Σύμφωνα με τον Λέο, ήταν το πρώτο τυπωμένο ρωσοαρμενικό μυθιστόρημα, που τυπώθηκε στη Μόσχα το 1857, ένα χρόνο πριν από ''τις «Πληγές της Αρμενίας»'' του Αμποβιάν, που τυπώθηκε ένα χρόνο αργότερα στην Τιφλίδα. Ο Λέο το θεώρησε αδύναμο έργο από λογοτεχνικής άποψης, αλλά απέδωσε κάποια εύσημα στις εθνογραφικές σκηνές του.

=== Ποίηση ===
Το πρώτο ποίημα του Ναλμπαντιάν, σε κλασική αρμενική γλώσσα, δημοσιεύτηκε τον Ιανουάριο του 1851 στο εβδομαδιαίο περιοδικό ''Ararat'' με έδρα την Τιφλίδα, υπό την επιμέλεια του Ραφαήλ Πατκανιάν. Σήμερα τον θυμούνται περισσότερο για δύο από τα ποιήματά του: «Ελευθερία» (, ''Azatutyun'', 1859) και «Τραγούδι για μία Ιταλίδα» (, 1861). Ο Λέο σημείωσε στο βιβλίο του του 1904 ότι χάρη σε αυτά τα δύο ποιήματα ο Ναλμπαντιάν έχει μια λαμπρή φήμη. Σύμφωνα με τον Αδαλιάν, ο Ναλμπαντιάν εισήγαγε την έννοια της πολιτικής ελευθερίας στα αρμενικά γράμματα με αυτά τα ποιήματα.

Η «Ελευθερία» έχει γίνει ύμνος της ελευθερίας και της ανεξαρτησίας από τον 19ο αιώνα και ένα από τα πιο δημοφιλή ποιητικά έργα στην αρμενική λογοτεχνία. Μπορεί να έχει επηρεαστεί από το ομώνυμο ποίημα του Νικολάι Ογκάρεφ. Το ποίημα δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά το 1859 στο ''Χιουσισαπαΐλ'' ως μέρος της σειράς του Ναλμπαντιάν με τίτλο «Απομνημονεύματα» (''Χισατακαράν''). Ο Χαρουτίουν Σβατζιάν, φίλος του Ναλμπαντιάν, δημοσίευσε για πρώτη φορά το ποίημα ξεχωριστά, στην εφημερίδα του ''Μεγού'' που εδρεύει στην Κωνσταντινούπολη το 1860. Ίσως ήδη από τα τέλη της δεκαετίας του 1860, μελοποιήθηκε και τραγουδήθηκε από Αρμένιους νέους. Συχνά, ήταν γραμμένο στο πίσω μέρος της φωτογραφίας του. Το ποίημα έχει συμπεριληφθεί στα εγχειρίδια αρμενικής λογοτεχνίας από την εποχή της σοβιετικής εποχής. Έχει μεταφραστεί στα αγγλικά τουλάχιστον δύο φορές, μεταξύ άλλων από την Άλις Στόουν Μπλάκγουελ, και τρεις φορές στα ρωσικά.

«Το Τραγούδι για μια Ιταλίδα», αν και χρονολογείται από τον ίδιο τον Ναλμπαντιάν στο 1859, πιθανότατα γράφτηκε το 1860–61. Είναι εμπνευσμένο από το [[Ιταλική ενοποίηση|ιταλικό κίνημα ενοποίησης]] και την περιγραφή των Αρμενίων γυναικών από τον Αρμένιο ιστορικό του 5ου αιώνα, [[Ελισαίος (ιστορικός)|Ελισαίο]]. Οι στίχοι του ποιήματος υιοθετήθηκαν από την κυβέρνηση της [[Λαϊκή Δημοκρατία της Αρμενίας|Πρώτης Δημοκρατίας της Αρμενίας]] (1918–20) για τον εθνικό ύμνο της χώρας, «[[Μερ Χαϊρενίκ]] » («Η Πατρίδα μας»), την ''αρχή'' του ποιήματος. Ο ύμνος επανήλθε από την κυβέρνηση της Αρμενίας την 1η Ιουλίου 1991 με κάποιες αλλαγές.

Άλλα αξιοσημείωτα ποιήματά του περιλαμβάνουν τα «Ημέρες της Παιδικής Ηλικίας» (Մանկության օրեր, 1860), «Στον Απόλλωνα» (Ապոլլոնին, 1861) και «Μήνυμα» (Ուղերձ, 1864). Μετέφρασε επίσης ποιήματα των [[Αλεξάντρ Σεργκέγεβιτς Πούσκιν|Αλεξάντερ Πούσκιν]], [[Μιχαήλ Λέρμοντοφ|Μιχαήλ Λερμόντοφ]], [[Χάινριχ Χάινε]] και [[Πιερ-Ζαν ντε Μπερανζέ]].

== Αναγνώριση και επιρροή ==
[[Αρχείο:Stamp_of_Armenia_h312.jpg|μικρογραφία| Ο Ναλμπαντιάν σε γραμματόσημο της Αρμενίας του 2005]]
Ο Βαχάκν Νταντριάν χαρακτήρισε τον Ναλμπαντιάν ως τον απόστολο της αρμενικής επαναστατικοποίησης του 19ου αιώνα. Ο Ρόναλντ Γκριγκόρ Σούνι τον περιέγραψε ως «ίσως τον πιο ριζοσπαστικό, σίγουρα τον πιο αμφιλεγόμενο και ανοιχτά αντικληρικό από τους Αρμένιους πατριώτες των μέσων του αιώνα». Ανήκε στους Ρωσο-Αρμένιους διανοούμενους των μέσων έως τα τέλη του 19ου αιώνα που βίωναν ταυτόχρονα τη δική τους «συνδυασμένη εκδοχή της [[Μεταρρύθμιση (θρησκεία)|Μεταρρύθμισης]] και του [[Διαφωτισμός|Διαφωτισμού]]».  Ο Χατσικιάν κ.ά. τον περιέγραψαν ως επαναστάτη διανοούμενο και πρωτοπόρο της Αρμενικής Αναγέννησης. Ο Κρίστοφερ Τζ. Γουόκερ σημείωσε ότι παρά τη σύντομη ζωή του, «το παράδειγμά του και τα γραπτά του παρέμειναν μια ζωντανή έμπνευση για τον λαό του».

Τα τελευταία χρόνια της ζωής του, ο Ναλμπαντιάν είχε γίνει μια αμφιλεγόμενη προσωπικότητα, μισητή από την ηγεσία της αρμενικής εκκλησίας. Ο «τολμηρός, κάπως απερίσκεπτος και τελικά θύμα» Ναλμπαντιάν ήταν ο πιο ειλικρινής εκπρόσωπος της κοσμικής αρμενικής διανόησης. Ο Αρχιεπίσκοπος Ματθαίος Βεχαπετιάν, υπό τον οποίο εργάστηκε για πέντε χρόνια, και ο Στέπανος Ναζαριάν, με τον οποίο ίδρυσε ''την Hyusisapayl,'' είχαν και οι δύο διφορούμενες απόψεις για τον Ναλμπαντιάν. Αν και προσωπικά τον συμπαθούσαν, διαφωνούσαν με τις απόψεις του, θεωρώντας τες ακραίες. Ο Βεχαπετιάν τον υπερασπιζόταν συχνά, παρά το γεγονός ότι διαφωνούσε με τις απόψεις του και τον αποκαλούσε εξαιρετικό ηθικό άνθρωπο.

Ο Ναλμπαντιάν έχει τύχει θερμής εκτίμησης από συναδέλφους συγγραφείς. Ο Πέρχ Προσιάν και ο Χαρουτιούν Σβατζιάν επαίνεσαν την ελεύθερη σκέψη του. Ο Γαζαρός Αγαγιάν σημείωσε ότι οι μαθητές της Νερσισιανής Σχολής της Τιφλίδας διάβαζαν ευρέως τον Ναλμπαντιάν και επηρεάστηκαν από τον ριζοσπαστισμό του. Στο έργο του του 1904, ο Λέο κατατάσσει τον Ναλμπαντιάν χαμηλότερα από τον Ραφαήλ Πατκανιάν όσον αφορά το λογοτεχνικό του ταλέντο, αλλά σημείωσε ότι είχε μεγάλη φήμη μεταξύ των νέων. Απέδωσε τη φήμη του Ναλμπαντιάν στα ποιήματά του που ήταν μελοποιημένα και στο γεγονός ότι ο Ναλμπαντιάν έγραφε για τα κοινωνικά ιδανικά της αυτογνωσίας, της αναγέννησης, της ελευθερίας και της πατρίδας.

Ο Ραφί επηρεάστηκε έντονα από τον Ναλμπαντιάν, αυτοαποκαλούμενος «συμπαθών την κατεύθυνση του Ναλμπαντιάν, η οποία είναι η μόνη αληθινή πορεία». Αφιέρωσε το πρώτο του μεγάλο μυθιστόρημα, ''Σαλμπί'' (1867), στη μνήμη του Ναλμπαντιάν. Η επιρροή των απόψεων του Ναλμπαντιάν στη γεωργία (δηλαδή, στην ίση κατανομή της γης) είναι εμφανής στο ''Σαλμπί''. Οι [[Χοβχανές Τουμανιάν|Χοβανές Τουμανιάν]] και [[Γιεγισέ Τσαρέντς]] έγραψαν ένα δοκίμιο και ένα ποίημα αφιερωμένα στη μνήμη του Ναλμπαντιάν το [[:hy:s:Մ․ Նալբանդյանի հիշատակին|1916]] και το [[:hy:s:Անակնկալ հանդիպում Պետրոպավլովյան ամրոցում|1929]], αντίστοιχα. Η επιρροή του Ναλμπαντιάν έγινε αισθητή και στον δυτικό αρμενικό κόσμο. Με την ευκαιρία της πρώτης επετείου από τον θάνατο του Ναλμπαντιάν, ο νεαρός Κωνσταντινουπολίτης ποιητής και θεατρικός συγγραφέας [[Μπεντρός Ντουριάν]] έγραψε το θεατρικό έργο ''Νταρακίρ ι Σιμπέρια'' (Εξόριστος στη Σιβηρία), αφιερωμένο στη μνήμη του Ναλμπαντιάν.

=== Πολιτική επιρροή ===

==== Η εξέγερση του Ζεϊτούν του 1862 ====
Ο Ναλμπαντιάν επηρέασε έμμεσα τους Αρμένιους επαναστάτες του Ζεϊτούν, μιας ορεινής περιοχής στην [[Κιλικία]] της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας που απολάμβανε κάποια αυτονομία μέχρι τον 19ο αιώνα. Η εξέγερση εκεί έλαβε χώρα το 1862. Οι ηγέτες των επαναστατών ήταν σε επαφή με μερικούς από τους Αρμένιους διανοούμενους με έδρα την Κωνσταντινούπολη, οι οποίοι είχαν συναντήσει τον Ναλμπαντιάν το 1860-61 και επηρεάστηκαν από τις ιδέες του. Η οργάνωση των διανοουμένων, με την ονομασία Φιλανθρωπική Ένωση, περιλάμβανε τους Τσερέντς, Χαρουτίουν Σβατζιάν, [[Μκριτς Μπεσικτασλιάν]], Σερόβπε Τακβοριάν και τον Δρ. Καϊτιμπάν. Ο Ναλμπαντιάν αλληλογραφούσε τακτικά με τους Ταγκβοριάν, Καϊτιμπάν και Σβαντζιάν. Εκτός από τον στόχο της βελτίωσης των συνθηκών των Αρμενίων, προώθησαν την οικονομική τους ανάπτυξη μέσω καλύτερων γεωργικών μεθόδων. Σύμφωνα με τη Λουίζ Ναλμπαντιάν, το έντονο «ενδιαφέρον για τη γεωργία οφειλόταν αναμφίβολα στην επιρροή του Ναλμπαντιάν» και ότι η «πολιτική επιρροή του Ναλμπαντιάν έγινε αισθητή στην Κωνσταντινούπολη από μια ομάδα επαναστατών που είχαν άμεσες σχέσεις με τους αντάρτες του Ζεϊτούν».
[[Αρχείο:Andranik_fedayee.jpg|μικρογραφία| Μια αχρονολόγητη φωτογραφία του [[Αντρανίκ Οζανιάν|Αντρανίκ]], ενός εξέχοντος Αρμένιου ''[[Αρμένιοι φενταΐ|φενταγί]]''. Το κείμενο στη σημαία που φαίνεται στο βάθος προέρχεται από το ποίημα του Ναλμπαντιάν «Το τραγούδι μιας Ιταλίδας».]]

==== Μεταθανάτια ====
Η πολιτική επιρροή του Ναλμπαντιάν ήταν πανταχού παρούσα. Γρήγορα έγινε λάτρης των φιλελεύθερων, των εθνικιστών και των αριστερών.

Το 1879, ο φιλόλογος [[:hy:Տիգրան Նավասարդյան|Τιγκράν Ναβασαρντιάντς]] συνελήφθη αξιοσημείωτα επειδή διένειμε πορτρέτα του Ναλμπαντιάν μαζί με το ποίημα «Ελευθερία» στο [[Γκιουμρί]] (τότε Αλεξαντρόπολ). Στα μέσα της δεκαετίας του 1880, μια αρμενική οργάνωση στην Τιφλίδα με επικεφαλής τον Χρισταπόρ Μικαγιελιάν, μέλος της λαϊκιστικής επαναστατικής ''[[Ναρόντναγια Βόλια]]'', διένειμε το φυλλάδιο του Ναλμπαντιάν για τη γεωργία στους φτωχούς των πόλεων. Ο Μικαγιελιάν έγινε ένας από τους συνιδρυτές της [[Αρμενική Επαναστατική Ομοσπονδία|Αρμενικής Επαναστατικής Ομοσπονδίας]] (Ντασνάκ), ενός σημαντικού αριστερού εθνικιστικού κόμματος που ηγήθηκε του αρμενικού εθνικοαπελευθερωτικού κινήματος τόσο στη ρωσική όσο και στην οθωμανική αυτοκρατορία. Σύμφωνα με τη Λουίζ Ναλμπαντιάν, οι ιδρυτές της Αρμενικής Επαναστατικής Ομοσπονδίας ήταν οι «πνευματικοί απόγονοι» του Ναλμπαντιάν και άλλων κοσμικών εθνικιστών διανοουμένων όπως ο Χατσατούρ Αμποβιάν, ο Ραφαήλ Πατκανιάν και ο Ράφι. Η χρήση βίας (ένοπλος αγώνας) από τους Αρμένιους επαναστάτες από τα τέλη της δεκαετίας του 1880 εναντίον των καταπιεστών τους, ιδίως των Οθωμανών και των Κούρδων, επηρεάστηκε επίσης από τα γραπτά των Ναλμπαντιάν, Πατκανιάν και Ράφι.

Ο Ναλμπαντιάν επηρέασε επίσης το Σοσιαλδημοκρατικό Χουντσακικό Κόμμα (Χουντσάκ) και τους πρώτους Αρμένιους Μαρξιστές, όπως τον Στεπάν Σαχουμιάν, τον Αλεξάντερ Μιασνικιάν και [[:hy:Բոգդան Կնունյանց|τον Μπογκντάν Κνουνιάντς]]. Ο Σαχουμιάν επιτέθηκε στους Αρμένιους φιλελεύθερους επειδή υιοθέτησαν τον Ναλμπαντιάν ως ιδεολογικό τους πρόγονο. Ο Μιασνικιάν, ο οποίος ήταν μακρινός συγγενής του Ναλμπαντιάν, πρότεινε μια μαρξιστική ερμηνεία του Ναλμπαντιάν ήδη από το 1910. Αργότερα εκδόθηκε ως φυλλάδιο στη Μόσχα το 1919. Σύμφωνα με τον Μιασινικιάν, ο Ναλμπαντιάν ήταν ένας αγρότης και ουτοπικός σοσιαλιστής, που «πλησίασε τον σύγχρονο υλισμό», κάτι που ο Μιασινικιάν θεωρεί μεγάλο επίτευγμα. Αποκάλεσε επίσης τον Ναλμπαντιάν φίλο του αρμενικού [[Προλεταριάτο|προλεταριάτου]] και της αγροτιάς.

=== Σοβιετική περίοδος ===
[[Αρχείο:Nalbandyan_M..JPG|μικρογραφία| Το άγαλμα του Ναλμπαντιάν στο Ερεβάν, 1965]]
Οι Σοβιετικοί Αρμένιοι κριτικοί ανέδειξαν τον Ναλμπαντιάν σε οραματιστή για τις αριστερές και αντικληρικές απόψεις του. Ο Νταρονιάν τον αποκάλεσε ιδρυτή του αρμενικού ρεαλισμού και κριτικής. Ο Σοβιετικός Αρμένιος φιλόλογος Αράμ Ιντσικιάν τον αποκάλεσε «τη μεγαλύτερη προσωπικότητα της αρμενικής κοινωνικής σκέψης της προμαρξιστικής περιόδου και τον πρόδρομο της [[Σοσιαλδημοκρατία|σοσιαλδημοκρατίας]] στην πραγματικότητά μας». Ο ιστορικός Χ. Ασλανιάν τον περιέγραψε ως «μαχητικό υλιστή, τη μεγαλύτερη προσωπικότητα της προμαρξιστικής υλιστικής σκέψης στην αρμενική πραγματικότητα και ασυμβίβαστο εχθρό όλων των ιδεαλιστικών, αντιδραστικών απόψεων». Ο Ασότ Χοβαννισιάν, ένας πρώιμος Αρμένιος μαρξιστής και ο πρώτος Υπουργός Παιδείας της Σοβιετικής Αρμενίας (1920–21), έγραψε ένα δίτομο βιβλίο με τίτλο ''Ο Ναλμπαντγιάν και η εποχή του'' (Նալբանդյանը և նրա ժամանակը, 1955–56). Το 1979 πραγματοποιήθηκε στην Αρμενική Ακαδημία Επιστημών ένα επιστημονικό συνέδριο για την 150ετηρίδα από τη γέννηση του Ναλμπαντιάν.

Το 1921, κατά το πρώτο έτος της σοβιετικής κυριαρχίας, ένας από τους κεντρικούς [[:hy:Նալբանդյան փողոց (Երևան)|δρόμους]] του Ερεβάν μετονομάστηκε σε Ναλμπαντιάν. Η κυβέρνηση της Σοβιετικής Αρμενίας ψήφισε το 1922 την ανέγερση ενός αγάλματος του Ναλμπαντιάν, μαζί με τους Αμποβιάν, Βαχάν Τεριάν, Γκαμπριέλ Σουντουκιάν και μπολσεβίκων και κομμουνιστών προσωπικοτήτων στο Ερεβάν. Ένα ύψους 4,5 μέτρων χάλκινο [[:hy:Միքայել Նալբանդյանի հուշարձան (Երևան)|άγαλμα]] του Ναλμπαντιάν αποκαλύφθηκε τελικά το 1965. Ένα δημόσιο [[:hy:Միքայել Նալբանդյանի անվան թիվ 33 դպրոց|σχολείο]] στο Ερεβάν μετονομάστηκε προς τιμήν του το 1941. Το 1949 το Παιδαγωγικό Ινστιτούτο του Λενινάκαν (σημερινό [[Γκιουμρί]]) μετονομάστηκε σε Ναλμπαντιάν. Το 1950, ένα χωριό γνωστό ως [[Ναλμπαντιάν|Σαχριάρ]] μετονομάστηκε σε Ναλμπαντιάν προς τιμήν του. Στο [[Ροστόφ επί του Ντον]], ένας δρόμος έχει ονομαστεί προς τιμήν του Ναλμπαντιάν.

== Σημειώσεις ==
<references group="lower-greek"/>

== Παραπομπές ==


== Βιβλιογραφία ==
**Βιβλία**

*
*
*
*
*
* 
*  
*
*
*
*
*
*
*


**Κεφάλαια**

*
* [http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/079/881.htm online]
*
*
*
*
*


**Επιστημονικά άρθρα'''

*
*
*
*
*
*
*

Κατηγορία:Απόφοιτοι του Κρατικού Πανεπιστημίου της Μόσχας
Κατηγορία:Αρμένιοι επαναστάτες
Κατηγορία:Ρώσοι επαναστάτες
Κατηγορία:Σελίδες με πηγές CS1 στα Αρμενικά (hy)
Κατηγορία:Σελίδες με πηγές CS1 στα Ρωσικά (ru)
Κατηγορία:Αντικαθολικισμός
Κατηγορία:Ρώσοι συγγραφείς
Κατηγορία:Αρμένιοι συγγραφείς
Κατηγορία:Αρμένιοι ποιητές