Φριούλι

**Φριούλι** (φριουλανικά: Friûl [fɾiˈuːl], ενετικά: Friul / Friułi, σλοβένικα: Furlanija, αυστριακά γερμανικά: Friaul) είναι μια ιστορική περιοχή της βορειοανατολικής Ιταλίας . Η περιοχή χαρακτηρίζεται από την ξεχωριστή περιφερειακή και εθνική της ταυτότητα, η οποία συνδέεται κυρίως με τους Φριούλιους, οι οποίοι μιλούν τη φριουλανική γλώσσα. Αποτελεί το μεγαλύτερο μέρος της αυτόνομης περιοχής Φριούλι-Βενέτσια Τζούλια, δηλαδή τις διοικητικές επαρχίες Ούντινε, Πορντενόνε και Γκορίτσια, εξαιρουμένης της Τεργέστης.

## Ονόματα
Το όνομα προέρχεται από την αρχαία ρωμαϊκή πόλη  («Φόρουμ του Ιουλίου»), τώρα Τσιβιντάλε ντελ Φριούλι.

## Γεωγραφία
Το Φριούλι συνορεύει δυτικά με την περιοχή του Βένετο, με τα σύνορα να εκτείνονται κατά μήκος του ποταμού Λιβέντσα, βόρεια με την κορυφογραμμή των Καρνικών Άλπεων μεταξύ Κάρνια και Αυστριακής Καρινθίας, ανατολικά με τις Ιουλιανές Άλπεις, τα σύνορα με τη Σλοβενία και τον ποταμό Τιμάβο, και νότια με την Αδριατική Θάλασσα. Τα παρακείμενα σλοβενικά τμήματα της κοιλάδας Σότσα / Ιζόνζο από την Γκορίτσια / Νόβα Γκόριτσα μέχρι το Τρίγκλαβ και την κοιλάδα Βιπάβα, που σχηματίζουν την περιοχή *[[Γκορίσκα]]*, μπορούν επίσης να θεωρηθούν μέρος του ιστορικού Φριούλι.

Το ορεινό βόρειο τμήμα της περιοχής ανήκει στις Νότιες Ασβεστολιθικές Άλπεις . Από τα δυτικά προς τα ανατολικά, οι υψηλότερες κορυφές της περιοχής βρίσκονται στις Καρνικές Προάλπεις.
αριστερά|μικρογραφία|Ποταμός Ταλιαμέντο
αριστερά|μικρογραφία|Λιμνοθάλασσα του Γκράντο, Άλπεις στο βάθος
Τα ποτάμια που ρέουν νότια από τα βουνά είναι πολυάριθμα. Τα βουνά Φριούλι περιβάλλουν την κοίτη του ποταμού Ταλιαμέντο, ο οποίος, στο γεωγραφικό πλάτος της Τζεμόνα ντελ Φριούλι, διασχίζει πρώτα τους λόφους που καταλαμβάνουν το κέντρο του Φριούλι και στη συνέχεια εκβάλλει σε μια μεγάλη πεδιάδα πλημμυρών. Αυτή η πεδιάδα συνήθως διαιρείται στην Άνω πεδιάδα του Φριούλι και στην Κάτω πεδιάδα του Φριούλι, των οποίων το όριο είναι ο Ναπολεόντειος δρόμος που συνδέει τις πόλεις Κοντρόιπο και Παλμανόβα. Νότια αυτού του δρόμου βρίσκεται η ζώνη *ανύψωσης*, όπου το νερό αναδύεται από υπόγειες υδάτινες οδούς σε πηγαδάκια που τροφοδοτούνται από πηγές σε όλη την περιοχή. Νότια των πεδιάδων βρίσκονται οι λιμνοθάλασσες Μαράνο και Γκράντο, οι οποίες αποτελούν φυσικά καταφύγια. Άλλα σημαντικά ποτάμια περιλαμβάνουν τους Τόρε, Νατισόνε, Στέλλα, Ιζόνσο / Σότσα και Άουσα.

Το Φριούλι καλύπτει έκταση 8.240 τετραγωνικά χιλιόμετρα, υποδιαιρούμενη μεταξύ των επαρχιών Ούντινε (4.905 τ.χλμ.) Πορντενόνε (2.178 τ.χλμ.) και Γκορίτσια (466 τ.χλμ.) . Η ιστορική πρωτεύουσα και πιο σημαντική πόλη είναι το Ούντινε, το οποίο ήταν και η πρωτεύουσα του μεσαιωνικού Patria del Friuli. Άλλες σημαντικές πόλεις είναι το Πορντενόνε, η Γκορίτσια / Νόβα Γκορίτσα, η Σατσίλε, το Κοντρόιπο, το Τσερβινιάνο ντελ Φριούλι, το Τσιβιντάλε ντελ Φριούλι, η Τζεμόνα ντελ Φριούλι, το Μονφαλκόνε και το Τολμέτσο.

## Κλίμα
Το κλίμα της πεδιάδας του Φριούλι είναι κυρίως υγρό υποτροπικό. Το κλίμα σε αυτήν την περιοχή είναι κατάλληλο για την καλλιέργεια λευκών σταφυλιών και το 2,5% του κρασιού που παράγεται στην Ιταλία προέρχεται από αυτό το τμήμα της περιοχής. Οι λόφοι, ωστόσο, έχουν ηπειρωτικό κλίμα και οι ορεινές περιοχές έχουν αλπικό κλίμα. Στις ακτές η μέση ετήσια θερμοκρασία είναι , ενώ στις εσωτερικές πεδιάδες, ο μέσος όρος μειώνεται στους 13-15,5 βαθμούς. Βορειότερα, στο Τολμέτσο, η μέση θερμοκρασία είναι περίπου . 

Τον πιο κρύο μήνα, τον Ιανουάριο, οι θερμοκρασίες κυμαίνονται μεταξύ περίπου  στο Μονφαλκόνε και σχεδόν  στο Πέρασμα Μόντε Κρότσε Κάρνικο, με ενδιάμεσες θερμοκρασίες  στο Ούντινε και  στο Βαλκανάλε. Η Γκορίτσια, σε μικρή απόσταση από το Ούντινε, απολαμβάνει ένα ιδιαίτερα ηπιότερο μικροκλίμα με κατά προσέγγιση ετήσιο μέσο όρο  . Τον θερμότερο μήνα, τον Ιούλιο, οι θερμοκρασίες κυμαίνονται μεταξύ 22,5 και 24 βαθμών κατά μήκος της ακτής και των πεδιάδων και μεταξύ 14-16 βαθμών στο Βαλ Κανάλε.
μικρογραφία|Τσιβιντάλε στον ποταμό Νατισόνε
Οι βροχοπτώσεις στο Φριούλι είναι σχετικά άφθονες. Η κατανομή των βροχοπτώσεων ποικίλλει σημαντικά κατά τη διάρκεια του έτους. Οι ελάχιστες τιμές στο νότιο τμήμα κυμαίνονται γενικά μεταξύ 1.200-1.500 χιλιοστών, ενώ η μέγιστη ετήσια βροχόπτωση στην αλπική περιοχή είναι περίπου 3.000 χιλιοστά. Οι Ιουλιανές Προάλπεις είναι μια από τις πιο βροχερές περιοχές της Ιταλίας: το Μούσι δέχεται περίπου 3.300 χιλιοστά ετήσιας βροχόπτωσης, μερικές φορές ακόμη και 5.000&nbsp;χιλιοστά, και μπορεί να λάβει 400 χιλιοστά σε ένα μόνο μήνα. Σε ορισμένες περιοχές του Φρίουλι, οι υπερβολικές βροχοπτώσεις έχουν προκαλέσει διάβρωση και πλημμύρες πολλών ποταμών. Το χιόνι είναι αραιό στις νότιες πεδιάδες (3 ή 4 ημέρες με χιόνι κάθε χρόνο στο Ούντινε και το Πορντενόνε), αλλά πέφτει πιο σταθερά προς τα βόρεια.

Το ακόλουθο κουτί πληροφοριών είναι από το Ούντινε, την κύρια πόλη του Φριούλι.

## Δημογραφία
Το Φριούλι, συμπεριλαμβανομένου του Πορτογκρουάρο, κατοικείται από πάνω από 1.000.000 κατοίκους.

Ένα από τα σημαντικότερα δημογραφικά φαινόμενα στο Φριούλι ήταν η μετανάστευση. Ξεκίνησε τις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα και έληξε τη δεκαετία του '70. Υπολογίζεται ότι περισσότεροι από ένα εκατομμύριο Φριουλιανοί μετανάστευσαν σε μια περίοδο περίπου εκατό ετών. Σύμφωνα με την πιο πρόσφατη απογραφή του AIRE (2005), οι μετανάστες που ζουν στο εξωτερικό ανέρχονται σε 134.936. Από αυτούς, το 56,0% κατοικεί στην Ευρώπη, το 24,0% στη Νότια Αμερική, το 10,3% στη Βόρεια Αμερική και το 4,7% στην Ωκεανία. Αυτά τα δεδομένα αντικατοπτρίζουν μόνο τους Φριουλιανούς και τους απογόνους τους, που έχουν ιταλική υπηκοότητα. Οι απόγονοι των Φριουλιανών εξαιρούνται από την απογραφή, επειδή δεν είναι Ιταλοί πολίτες. Οι Φριουλιανοί σε όλο τον κόσμο έχουν υποστηρίξει πολιτιστικούς συλλόγους που ονομάζονται Fogolârs furlans, εκ των οποίων υπάρχουν 46 στην Ιταλία και 156 στον υπόλοιπο κόσμο.

## Ιστορία

### Προέλευση και Ρωμαϊκή εποχή
[μικρογραφία|Ερείπια ρωμαϊκής αγοράς στην [Ακυληία, η οποία έπαιξε σημαντικό ρόλο κατά τη ρωμαϊκή εποχή και τον πρώιμο Μεσαίωνα, όταν έγινε έδρα του Πατριαρχείου της Ακυληίας]]
Κατά την προϊστορική εποχή, το Φριούλι φιλοξενούσε τον πολιτισμό Καστελιέρι και τους Ραίτους. Αυτοί οι λαοί ήταν ο κυρίαρχος πολιτισμός στην περιοχή από περίπου τον 15ο αιώνα π.Χ. μέχρι την πρώιμη ιστορική περίοδο. Κατά τη διάρκεια του 4ου αιώνα π.Χ., το Φριούλι κατοικήθηκε επίσης από τους **[[Καρνίοι|Καρνίους]]**, μια φυλή άγνωστης εθνικότητας που μπορεί να μιλούσε μια κελτική, μια βενετική ή μια ραιτική γλώσσα και η οποία εισήγαγε προηγμένες τεχνικές κατεργασίας σιδήρου και ασημιού. Σύμφωνα με τον Στράβωνα, οι Κάρνιοι κατοικούσαν «στη χώρα γύρω από τον Αδριατικό Κόλπο και την Ακυληία» και τόσο ο Πλίνιος όσο και ο Πτολεμαίος αποδίδουν την Ακυληία, την Κονκόρντια και το Φόρουμ Ιουλίου στις «πόλεις των Καρνίων» στη «χώρα των Καρνίων». Οι Κάρνιοι λάτρευαν τη θεότητα Μπελένος, κάτι που μαρτυρείται από τις πολυάριθμες αναθηματικές επιγραφές που βρέθηκαν στην Ακυληία και γύρω από αυτήν. Μια βόρεια ορεινή περιοχή του Φριούλι διατηρεί ακόμη το αρχαίο όνομα Κάρνια.

Ξεκινώντας από τον 2ο αιώνα π.Χ., το Φριούλι αποικίστηκε από τους Ρωμαίους: η Ακυληία ήταν η τέταρτη μεγαλύτερη πόλη της Ιταλίας κατά τη διάρκεια των ρωμαϊκών αυτοκρατορικών χρόνων, πρωτεύουσα του Ρέγκιο Ι' της επαρχίας Ιταλίας (της περιοχής του Αυγούστου *Βενετία και Ιστρία*). Η πόλη ήταν το σημαντικότερο ποτάμιο λιμάνι στον ποταμό Νατίσα, κυριαρχώντας στο εμπόριο μεταξύ της Αδριατικής Θάλασσας και της βόρειας Ευρώπης. 

Η Ακυληία όφειλε τη σημασία της στη στρατηγική της θέση στην Αδριατική Θάλασσα και στην εγγύτητά της στις Άλπεις. Αυτή η τοποθεσία επέτρεπε στη Ρώμη να αναχαιτίζει τις βαρβαρικές εισβολές από την Ανατολή. Ο Ιούλιος Καίσαρας στάθμευε τις λεγεώνες του στην Ακυληία κατά τη διάρκεια του χειμώνα. Η ανάπτυξη άλλων κέντρων, όπως *το Φόρουμ Ιουλίου* και *το Ιούλιουμ Κάρνικουμ* (Ζούλιο), συνέβαλε στην αύξηση του οικονομικού και πολιτιστικού πλούτου του Φριούλι μέχρι τις πρώτες βαρβαρικές επιδρομές, στις αρχές του 5ου αιώνα. Τις τελευταίες δεκαετίες του 3ου αιώνα, η Ακυληία έγινε το κέντρο μιας από τις πιο έγκριτες επισκοπές της αυτοκρατορίας, ανταγωνιζόμενη στην Ιταλία το Μιλάνο και, στη συνέχεια, τη Ραβέννα, για τη δεύτερη θέση μετά τη Ρώμη. Μια εισβολή των Ούννων σηματοδότησε την έναρξη της παρακμής του Φρίουλι: η Ακυληία, προστατευμένη από πενιχρές δυνάμεις, αναγκάστηκε να παραδοθεί και ισοπεδώθηκε από τον Αττίλα το 452. Μετά την υποχώρηση των Ούννων, οι επιζώντες, που είχαν βρει καταφύγιο στη λιμνοθάλασσα του Γκράντο, επέστρεψαν στην πόλη, αλλά τη βρήκαν ολοσχερώς κατεστραμμένη. 

Η ανοικοδόμηση της Ακυληίας δεν ολοκληρώθηκε ποτέ και δεν ανέκτησε ποτέ την παλιά αίγλη της πρωτεύουσας. Η πόλη παρέμεινε σημαντική ακόμη και μετά την πτώση της Δυτικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, λόγω της δημιουργίας του Πατριαρχείου της Ακυληίας. Κατατασσόταν μεταξύ των υψηλότερων εκκλησιαστικών αρχών στην Ιταλία από τα μέσα του 6ου αιώνα και μετά. Η έλλειψη ασφάλειας στην πεδιάδα του Φριούλι, σταυροδρόμι όλων των μεγάλων βαρβαρικών εισβολών, οδήγησε πολλούς ανθρώπους να αναζητήσουν καταφύγιο στα νησιά των λιμνοθαλασσών ή σε οχυρωμένα ορεινά χωριά, προκαλώντας μια γενικευμένη μείωση του πληθυσμού του πιο εύφορου τμήματος της περιοχής και τον επακόλουθο αποικισμό του από βαρβαρικά γένη.

### Μεσαίωνας
μικρογραφία|Δουκάτο του Φριούλι σε ιταλικό πλαίσιο (750)
Μετά την κατάρρευση της Δυτικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, το Φριούλι ανήκε στο βασίλειο του Οδόακρου και στη συνέχεια σε αυτό του Θεοδώριχου του Μεγάλου. Η βυζαντινή ανακατάκτηση υπό τον Ιουστινιανό Α΄ ήταν σύντομη στην περιοχή. Το 568 ήταν μια από τις πρώτες επαρχίες που κατακτήθηκαν από τους Λομβαρδούς, οι οποίοι εισέβαλαν από την Παννονία, και με αυτό έληξε η ελληνοβυζαντινή εποχή της περιοχής. Ο Λομβαρδός βασιλιάς Αλβoΐνος ίδρυσε το Δουκάτο του Φριούλι, το πρώτο λομβαρδικό δουκάτο, και το παραχώρησε στον συγγενή του, Γισούλφο Α΄. Η πρωτεύουσα του δουκάτου ιδρύθηκε στο *Φόρουμ του Ιουλίου* (Τσιβιντάλε ντελ Φριούλι), το οποίο έγινε η σημαντικότερη πόλη της περιοχής και από όπου πήρε το όνομά του.

Το δουκάτο του Φριούλι ήταν εξαρχής ένα από τα σημαντικότερα λομβαρδικά δουκάτα. Χρησίμευε ως φράγμα ενάντια στην απειλή εισβολής των Αβάρων και των Σλάβων από την Παννονία. Μεταξύ των δουκάτων του Βορρά, τα οποία ήταν στενά συνδεδεμένα με το στέμμα (σε αντίθεση με το Σπολέτο και το Μπενεβέντο στο Νότο), ήταν το πιο ισχυρό, πιθανώς λόγω της θέσης του ως οριοθέτη. Μεταξύ των μεταγενέστερων δούκων, ο Ράτχης έγινε βασιλιάς το 744 και ο δουκικός διάδοχός του, ο Αϊστούλφος, τον διαδέχθηκε ως βασιλιάς το 749. Ο ιστορικός Παύλος ο Διάκονος γεννήθηκε στο Φριούλι (730/5), συνέχισε να γράφει την *Historia Langobardorum* και δίδαξε λατινική γραμματική στην αυλή του Καρλομάγνου. Ένας άλλος δάσκαλος και έμπιστος σύμβουλος στην αυλή του Καρλομάγνου, ο Παυλίνος, γεννήθηκε στο Τσιβιντάλε και τελικά έγινε πατριάρχης της Ακυληίας.

Μετά την πτώση του Βασιλείου της Ιταλίας στους Φράγκους, το δουκάτο του Φριούλι αναδιοργανώθηκε σε κομητείες σύμφωνα με το φραγκικό μοντέλο. Η περιοχή αναδιοργανώθηκε ξανά το 846. Η περιοχή παραχωρήθηκε στη δυναστεία των Ουνρουοχιδών. Το Φριούλι έγινε η βάση της εξουσίας του Βερεγγάριου Α΄ κατά τη διάρκεια των αγώνων του για τον θρόνο της Ιταλίας μεταξύ 888 και 924.

Η πορεία μετασχηματίστηκε υπό την κυριαρχία του, η επικράτειά της επεκτάθηκε μέχρι τη λίμνη Γκάρντα, η πρωτεύουσα μεταφέρθηκε στη Βερόνα και στη θέση της ιδρύθηκε μια νέα μοίρα της Βερόνας και της Ακυληίας. Η περιοχή υποτάχθηκε πλέον στο Δουκάτο της Βαυαρίας και στη συνέχεια στο Δουκάτο της Καρινθίας για περισσότερο από έναν αιώνα.

Στις 3 Απριλίου 1077, ο αυτοκράτορας Ερρίκος Δ΄ παραχώρησε την κομητεία του Φριούλι, με δουκικό καθεστώς, στον Σιγεχάρδο, Πατριάρχη της Ακυληίας. Στους επόμενους αιώνες, το πατριαρχείο επέκτεινε τον έλεγχό του στις γειτονικές Τεργέστη, Ίστρια, Καρινθία, Στυρία και Καντόρε. Το πατριαρχείο του Φριούλι ήταν ένα από τα καλύτερα οργανωμένα πολιτεύματα του ιταλικού Μεσαίωνα. Από τον 12ο αιώνα διέθετε κοινοβούλιο, που εκπροσωπούσε τις κοινότητες, καθώς και την αριστοκρατία και τον κλήρο. Αυτός ο θεσμός επέζησε μόνο έξι αιώνες, παραμένοντας ζωντανός, αλλά αδύναμος ακόμη και κατά τη διάρκεια της βενετικής κυριαρχίας. Συνεδρίασε για τελευταία φορά το 1805, όταν καταργήθηκε από τον Ναπολέοντα Βοναπάρτη. Ο Πατριάρχης Μαρκάρδος του Ράντεκ (1365–1381) είχε συγκεντρώσει και κωδικοποιήσει όλους τους νόμους του Φριούλι και τους δημοσίευσε ως *Constitutiones Patriae Foriiulii* («Συντάγματα της Χώρας του Φριούλι»). Το Τσιβιντάλε ντελ Φριούλι ήταν έδρα του Πατριαρχείου μέχρι το 1238, όταν ο πατριάρχης μετέφερε την έδρα του στο Ούντινε, όπου έχτισε ένα μεγαλοπρεπές επισκοπικό κτίριο. Το Ούντινε ήταν τόσο σημαντικό που με τον καιρό έγινε η θεσμική πρωτεύουσα του Φριούλι.

### Βενετική κυριαρχία έως την παλινόρθωση των Βουρβόνων
μικρογραφία|Η Piazza Libertà σε βενετσιάνικο στιλ στο Ούντινε. Η πόλη έγινε ''de facto'' πρωτεύουσα του Φριούλι.
Το Πατριαρχείο έπαψε να υπάρχει το 1420: περιτριγυρισμένο από τα ισχυρά κράτη της Αυστριακής Αυτοκρατορίας, του Βασιλείου της Ουγγαρίας και της Δημοκρατίας της Βενετίας, αποτέλεσε θέατρο πολέμου μεταξύ Ουγγαρίας και Βενετίας και κατακτήθηκε από την τελευταία. Το Φριούλι διατήρησε κάποια μορφή αυτονομίας διατηρώντας το δικό του Κοινοβούλιο να κυβερνά στην παλιά επικράτεια του Πατριαρχείου, μια αυτονομία που δεν παραχωρήθηκε στις άλλες πόλεις και επαρχίες που υπάγονταν στη Βενετία (ούτε καν στις βενετσιάνικες). Από την άλλη πλευρά, διατήρησε και την φεουδαρχική αριστοκρατία της, η οποία μπόρεσε να διατηρήσει τα φεουδαρχικά της δικαιώματα επί της γης και των κατοίκων της για κάποιο χρονικό διάστημα.

Το Φριούλι ήταν το ανατολικό σύνορο του *Στάτο ντα Τέρα* και υπέφερε τόσο από τις οθωμανικές επιδρομές όσο και από τους συνοριακούς πολέμους με την Αυστρία. Αυτοί οι πόλεμοι οδήγησαν σε φτώχεια και αστάθεια του αγροτικού πληθυσμού, με την αδυναμία καλλιέργειας της γης που διέσχιζαν οι μαχόμενοι στρατοί και με την αναγκαστική παράδοση όλων των ζώων για τη διατροφή των μετακινούμενων στρατευμάτων. Η συγκομιδή ξυλείας, που απαιτούνταν για την κατασκευή βενετσιάνικων πλοίων, προκάλεσε πλήρη αποψίλωση των δασών της Μπάσα Φριουλάνα και του κεντρικού Φριούλι. Η Βενετία κατέλαβε συλλογικά αγροκτήματα που ανήκαν σε αγροτικές κοινότητες των Φριούλι, φέρνοντάς τες σε σοβαρή φτώχεια. Αυτά τα ακίνητα με τη σειρά τους πωλούνταν από τη Βενετία κατά τη διάρκεια του 17ου αιώνα για να συγκεντρώσει μετρητά και να ανακουφίσει την κακή οικονομική της κατάσταση.

Ξεκινώντας από τη δεκαετία του 1630, η Βενετική Δημοκρατία εισήλθε σε μια σχετική παρακμή, λόγω του διευρυνόμενου ορίζοντα των ευρωπαϊκών αγορών από την Ασία στην Αφρική και την Αμερική. Οι πλουσιότερες οικογένειες της Βενετίας συχνά κατεύθυναν τους οικονομικούς πόρους σε μη παραγωγικές επενδύσεις (συγκεκριμένα σε ακίνητα), ενώ υπήρξε απώλεια ανταγωνιστικότητας στις βιομηχανίες και τις υπηρεσίες. Το Φριούλι υπόκειται σε αυξανόμενες δημοσιονομικές πιέσεις και οι βιομηχανίες και οι εμπορικές του δραστηριότητες επηρεάστηκαν.
δεξιά|μικρογραφία|275x275εσ|''Patria del Friuli'', χάρτης του 1650
Σύμφωνα με ορισμένους ιστορικούς, ο πολιτικός λαϊκισμός που εφάρμοζε η Βενετία αναζητούσε τρόπους για να περιορίσει τις πιο καταπιεστικές και αναχρονιστικές επιπτώσεις της φεουδαρχίας. Άλλοι ερευνητές υποστηρίζουν ότι η βενετσιάνικη αριστοκρατική κυβέρνηση διατήρησε μια πολύ καταπιεστική φεουδαρχική κατάσταση στο Φριούλι. Αυτές οι πολιτικές εφαρμόστηκαν από την βενετική κυβέρνηση για να διασφαλίσει την υποστήριξη του αστικού και αγροτικού πληθυσμού ως αντίβαρο στις ανεξάρτητες τάσεις και δύναμη των τοπικών ολιγαρχιών και αριστοκρατών.

Μια σημαντική ζακερία, γνωστή ως *Joibe Grasse 1511,* ξεκίνησε στο Ούντινε στις 27 Φεβρουαρίου από λιμοκτονούντες πολίτες του Ούντινε. Στη συνέχεια, ενώθηκαν μαζί τους οι αγρότες και η εξέγερση εξαπλώθηκε σε ολόκληρη την επικράτεια του Φριούλι, ενάντια στη φεουδαρχική κυριαρχία ορισμένων ευγενών οικογενειών. Κάποιες άλλες ευγενείς οικογένειες, όπως ο φιλοβενετικός Σαβορνάν, αρχικά υποστήριξαν τους επαναστάτες. Αυτή η εξέγερση ήταν μια από τις μεγαλύτερες στην Ιταλία της Αναγέννησης και διήρκεσε από τις 27 Φεβρουαρίου έως την 1η Μαρτίου, όταν και έληξε όταν η Βενετία έστειλε περίπου εκατό ιππείς για να καταστείλει την εξέγερση. Οι αρχηγοί της εξέγερσης εκτελέστηκαν, αλλά οι φεουδαρχικές δυνάμεις των ευγενών του Φριούλι μειώθηκαν.

Με τις συνθήκες του Νουαγιόν του 1516, τα σύνορα μεταξύ της Βενετικής Δημοκρατίας και της Κομητείας της Γκορίτσια και της Γκραντίσκα, που τώρα βρίσκονταν στα χέρια του Οίκου των Αψβούργων, επαναπροσδιορίστηκαν. Η Βενετία έχασε την άνω κοιλάδα του Ιζόντσο (δηλαδή την Γκαστάλντια του Τολμίνο με το Πλέτσο και την Ιδρία), αλλά διατήρησε το Μονφαλκόνε, το Μαράνο και μια σειρά από φεουδαρχικά νησιά στο Δυτικό Φριούλι, τα οποία παρέμειναν στον Αρχιδούκα της Αυστρίας (μέχρι το 1543). Μεταξύ 1615 και 1617, η Βενετία και η Αυστρία πολέμησαν ξανά για την κατοχή του φρουρίου Γκραντίσκα ντ' Ιζόντσο. Ο λεγόμενος Πόλεμος της Γκραντίσκα έληξε με την επιστροφή στο *status quo*.

Από το 1516, η Αυτοκρατορία των Αψβούργων έλεγχε το ανατολικό Φριούλι, ενώ το δυτικό και το κεντρικό Φριούλι ήταν βενετσιάνικα. Το 1797, το έτος της Συνθήκης του Κάμπο Φόρμιο, αυτό το τμήμα του Φριούλι παραδόθηκε στην Αυστρία. Για μια σύντομη περίοδο, από το 1805 μέχρι την Παλινόρθωση των Βουρβόνων, το Φριούλι ανήκε στο Ιταλικό Βασίλειο.

### Από την Παλινόρθωση στον Μεγάλο Πόλεμο
μικρογραφία|205x205εσ|Εθνογραφικός χάρτης της Αυστριακής Αυτοκρατορίας (1855).
δεξιά|μικρογραφία|205x205εσ|Γκράφιτι ''Friûl libar'' (Ελεύθερο Φριούλι) στο Αγιέλο ντελ Φριούλι
Το 1815, το Συνέδριο της Βιέννης επιβεβαίωσε την ένωση του Βένετο, στην οποία ανήκε το Κεντροδυτικό Φριούλι, με τη Λομβαρδία (προηγουμένως διαιρεμένη μεταξύ της Αυστριακής Αυτοκρατορίας και της Βενετικής Δημοκρατίας), για να αποτελέσει το Βασίλειο της Λομβαρδίας-Βενετίας. Το Ανατολικό Φριούλι δεν συμπεριλήφθηκε στο κράτος-μαριονέτα. Το 1838, η Περιφέρεια του Πορτογκρουάρο αφαιρέθηκε από την Επαρχία του Φριούλι λόγω της επιθυμίας των Αυστριακών και ανατέθηκε στην Επαρχία της Βενετίας. Το Πορτογκρουάρο ήταν για μεγάλο χρονικό διάστημα μέρος του Φριούλι, ακόμη και υπό την Ενετική Δημοκρατία, και η φριουλιάνικη γλώσσα ομιλούνταν στην περιοχή. Το 1866, το κεντρικό Φριούλι (σημερινή επαρχία Ούντινε) και το δυτικό Φριούλι (σημερινή επαρχία Πορντενόνε) προσαρτήθηκαν από την Ιταλία μαζί με το Βένετο μετά τον Τρίτο Ιταλικό Πόλεμο της Ανεξαρτησίας, ενώ το ανατολικό Φριούλι ( Κομητεία Γκορίτσια και Γκραντίσκα) παρέμεινε υπό την Αυστρία μέχρι το τέλος του Α' Παγκοσμίου Πολέμου.

Ο εθνογραφικός χάρτης του Καρλ φον Τσέρνιχ-Τσερνχάουζεν, που εκδόθηκε από την Στατιστική Υπηρεσία το 1855, κατέγραψε συνολικά 401.357 Φριουλιάνους, που ζούσαν στην Αυστριακή Αυτοκρατορία. Η πλειοψηφία (351.805) ζούσε στο τμήμα του Φριούλι, που ανήκε στο Βασίλειο της Λομβαρδίας-Βενετίας, ενώ οι υπόλοιποι (49.552) στα τμήματα της Παράκτιας Αυστρίας. Οι Φριούλιοι καταγράφηκαν ως ξεχωριστή κατηγορία, ξεχωριστή από τους Ιταλούς.

Κατά τη διάρκεια του Α' Παγκοσμίου Πολέμου, το Φριούλι ήταν θέατρο μάχης, που είχε σοβαρές συνέπειες για τον άμαχο πληθυσμό, ειδικά η Μάχη του Καπορέτο.

### Αυτονομιστικά κινήματα
Μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, το κίνημα υπέρ της αποκέντρωσης κέρδισε δυναμική το 1945. Το Φριούλι μπλέχτηκε στον λαβύρινθο των αντίπαλων δυνάμεων που δρούσαν στην περιοχή. Οι Γιουγκοσλάβοι Τιτοϊκοί επεδίωξαν την προσάρτηση του Φριούλι στην ανερχόμενη κομμουνιστική Γιουγκοσλαβία. Αντίθετα, το 1945, ο παραδοσιακός σύλλογος Patrie tal Friul ιδρύθηκε από τον Τιτσιάνο Τεσιτόρι με σκοπό την εγκαθίδρυση ενός αυτόνομου Φριούλι εντός της Ιταλίας. Το προσχέδιο του αυτόνομου σχεδίου ξεκίνησε με την υποστήριξη του Χριστιανοδημοκρατικού Κόμματος .

Τον Ιανουάριο του 1947, ο ποιητής και σκηνοθέτης Πιερ Πάολο Παζολίνι ίδρυσε το Λαϊκό Κίνημα Φριούλι, με τον ίδιο σκοπό, την αποκέντρωση. Ο Παζολίνι αντιτάχθηκε σε μια πιθανή προσάρτηση της Γιουγκοσλαβίας, αλλά ταυτόχρονα επιτέθηκε σε όσους στόχευαν να χρησιμοποιήσουν τον περιφερειακό προσανατολισμό για τον ακινητοποιητικό, «οπισθοδρομικό Συντηρητισμό» τους. Ο Παζολίνι εγκατέλειψε την ιδιότητα μέλους του κόμματός του αφότου οι Χριστιανοδημοκράτες ήρθαν να κινήσουν τα νήματα. Το Κομμουνιστικό Κόμμα Ιταλίας αντιτάχθηκε στην αποκέντρωση, εμμένοντας σε μια ιταλική συγκεντρωτική ατζέντα. 

Περίπου 350.000 άνθρωποι δηλώνουν ότι τα φριουλιάνικα είναι η μητρική τους γλώσσα, αν και χρησιμοποιείται σπάνια στη δημόσια ζωή. Υπάρχουν ορισμένα κινήματα και πολιτικά κόμματα, που υποστηρίζουν ένα πιο αυτόνομο ή ακόμα και ανεξάρτητο Φριούλι σύμφωνα με τα ιστορικά σύνορα.

## Περιφερειακές γλώσσες και διάλεκτοι
μικρογραφία|195x195εσ|Δίγλωσση πινακίδα (ιταλικά και φριουλικά) κοντά στο Σαν Βίτο αλ Τόρρε
Ενώ η τυπική ιταλική είναι η κύρια επίσημη γλώσσα της περιοχής, αρκετές άλλες περιφερειακές γλώσσες και διάλεκτοι ομιλούνται στο Φριούλι.

Τα φριουλικά ομιλούνται στις επαρχίες Ούντινε, Γκορίτσια και Πορντενόνε.

Τα βενετσιάνικα και οι διάλεκτοί τους ομιλούνται συνήθως (για ιστορικούς λόγους) στις δυτικές παραμεθόριες περιοχές (π.χ. Πορντενόνε), με φειδώ σε μερικές εσωτερικές πόλεις (π.χ. Γκορίτσια κ.λπ.) και ιστορικά σε ορισμένα μέρη κατά μήκος των ακτών της Αδριατικής.

Στο νοτιοανατολικό τμήμα του Φριούλι, ομιλείται μια βενετσιάνικη μεταβατική διάλεκτος, που ονομάζεται μ*πιζιάκο*, η οποία έχει επιρροές τόσο από σλοβενικά όσο και από φριουλικά.

Σλοβενικές διάλεκτοι ομιλούνται στην σε μεγάλο βαθμό αγροτική ορεινή περιοχή των συνόρων, γνωστή ως Βενετική Σλοβενία. Γερμανικά (βαυαρική διάλεκτος) ομιλούνται στο Βαλ Κανάλε (κυρίως στο Ταρβίζιο και το Ποντέμπα). Σε ορισμένους δήμους του Βαλ Κανάλε, ομιλούνται επίσης σλοβενικές διάλεκτοι της Καρινθίας. Σλοβενικά ομιλούνται επίσης στην περιοχή *Κόλλιο* βόρεια της Γκορίτσια. Στην κοιλάδα Ρέζια, μεταξύ της Βενετικής Σλοβενίας και του Βαλ Κανάλε, οι περισσότεροι κάτοικοι εξακολουθούν να ομιλούν μια αρχαϊκή διάλεκτο των σλοβενικών. Σύμφωνα με τις επίσημες εκτιμήσεις της ιταλικής κυβέρνησης, 45.000-51.000 σλοβενόφωνοι ζουν στο Φριούλι: περίπου 11.000 στην επαρχία της Γκορίτσια και οι υπόλοιποι στην επαρχία του Ούντινε. Λόγω της μετανάστευσης, οι περισσότεροι σλοβενόφωνοι ομιλητές στην επαρχία του Ούντινε ζουν εκτός της παραδοσιακής συμπαγούς ζώνης εγκατάστασής τους.

Γερμανικές συγγενείς διάλεκτοι ομιλούνται σε αρκετούς αρχαίους θύλακες όπως η Τιμάου, η Ζάχρε και η Πλοντν.

Μόνο τα φριουλικά, τα σλοβενικά και τα γερμανικά επιτρέπονται ως τοπικές δευτερεύουσες επίσημες γλώσσες στις ιστορικές τους περιοχές, αλλά όχι οι συγγενείς διάλεκτοί τους.

## Αστεροειδής
Ο αστεροειδής 212705 Φριούλ ονομάστηκε προς τιμήν της περιοχής.

## Παραπομπές

## Εξωτερικοί σύνδεσμοι

* Αυτόνομη Περιφέρεια Friuli-Venezia Giulia
* Επίσημος περιφερειακός τουριστικός οργανισμός της FVG
* Φριουλική γαστρονομία
* Διεθνές Αεροδρόμιο FVG

Κατηγορία:Εδάφη της Βενετικής Δημοκρατίας
Κατηγορία:Ιστορικές περιοχές της Ιταλίας
Κατηγορία:Σελίδες με πηγές CS1 στα Ιταλικά (it)
Κατηγορία:Λήμματα που περιέχουν κείμενο στα ιταλικά
Κατηγορία:Λήμματα που περιέχουν κείμενο στα αγγλικά
Κατηγορία:Λήμματα που περιέχουν κείμενο στα κροάτικα
Κατηγορία:Λήμματα που περιέχουν κείμενο στα σλοβένικα
Κατηγορία:Λήμματα που περιέχουν κείμενο στα βενετικά
Κατηγορία:Σελίδες με μη επιθεωρημένες μεταφράσεις