Τολούι

Ο **Τολούι***, Tolui* (  – 1232) ήταν ο νεότερος γιος του Τζένγκις Χαν και της Μπόρτε. Εξέχων στρατηγός κατά τις πρώτες μογγολικές κατακτήσεις, ο Τολούι ήταν ένας από τους κορυφαίους υποψήφιους, για να διαδεχθεί τον πατέρα του μετά το τέλος εκείνου το 1227. Τελικά υπηρέτησε ως αντιβασιλιάς της Μογγολικής αυτοκρατορίας, μέχρι την άνοδο στον θρόνο τού αδελφού του Ογκεντέι δύο χρόνια αργότερα. Σύζυγος του Τολούι ήταν η Σοργκαγκτάνι Μπέκι. Οι γιοι τους ήταν ο Μόνγκε και ο Κουμπλάι, ο 4ος και ο 5ος χάνος της αυτοκρατορίας, και ο Χουλεγκού, ο ιδρυτής του Ιλχανάτου.

Ο Τολούι ήταν λιγότερο δραστήριος από τους μεγαλύτερους αδελφούς του, Τζότσι, Τσαγκατάι και Ογκεντέι, κατά την άνοδο του πατέρα τους στην εξουσία, αλλά μόλις ενηλικιώθηκε, θεωρήθηκε ο καλύτερος πολεμιστής από τους τέσσερις. Διοίκησε στρατούς υπό τον πατέρα του κατά την πρώτη εισβολή της Κίνας των Τζιν (1211–1215), και η διακεκριμένη υπηρεσία του κατά την εισβολή των Μογγόλων στην αυτοκρατορία των Χβαραζμίων εξασφάλισε τη φήμη του. Μετά την πτώση των πόλεων της Υπερωξιανής το 1220, ο Τζένγκις έστειλε τον Τολούι στις αρχές του επόμενου έτους για να υποτάξει την περιοχή του Χορασάν, η οποία είχε αρχίσει να προκαλεί προβλήματα στους μογγολικούς στρατούς. Ο Τολούι εκτέλεσε τις διαταγές του με αδίστακτη αποτελεσματικότητα, επιτιθέμενος στις μεγάλες πόλεις Μερβ, Νισαπούρ και Χεράτ, και υποδουλώνοντας πολλές άλλες. Οι μεσαιωνικοί χρονικογράφοι απέδωσαν περισσότερους από τρία εκατομμύρια θανάτους, στις σφαγές που διέταξε στη Νισαπούρ και τη Μερβ. Ενώ αυτοί οι αριθμοί θεωρούνται υπερβολικοί από τους σύγχρονους ιστορικούς, αποτελούν απόδειξη της ασυνήθιστης βιαιότητας της εκστρατείας του Τολούι.

Καθώς το παραδοσιακό σύστημα διαδοχής των Μογγόλων ήταν μία μορφή υστεροτοκίας (διαδέχεται ο νεότερος), ο Τολούι ήταν πάντα ένας από τους κορυφαίους υποψήφιους για να διαδεχθεί τον πατέρα του. Η θέση του ενισχύθηκε με την εξάλειψη του Τζότσι και του Τσαγκατάι, λόγω πιθανώς του ότι ήταν νόθος ο ένας, και υπερβολικά αλαζόνας ο άλλος. Ο Τζένγκις τελικά προσπέρασε τον Τολούι υπέρ του Ογκεντέι, ο οποίος ήταν γνωστός για τη γενναιοδωρία του. Ο Τολούι βρισκόταν στην τελευταία εκστρατεία τού πατέρα του, όταν ο τελευταίος απεβίωσε στα μέσα του 1227. Ως ο νεότερος γιος, έγινε αντιβασιλιάς, υπεύθυνος για την ταφή τού πατέρα του και τη διοίκηση του έθνους. Είναι πιθανό η διετής μεσοβασιλεία να παρατάθηκε από την επιθυμία του Τολούι να γίνει ο ίδιος χαν. Παρ' όλα αυτά, τελικά ορκίστηκε πίστη στον Ογκεντέι, ο οποίος στέφθηκε το 1229.

Ο Τολούι συνόδευσε τον Ογκεντέι μετά την επανέναρξη του πολέμου εναντίον της δυναστείας Τζιν το 1230. Η εκστρατεία ήταν επιτυχής και επέστρεψαν στην πατρίδα τους, τη Μογγολία, δύο χρόνια αργότερα. Ο Τολούι απεβίωσε υπό ασαφείς συνθήκες στα τέλη του 1232. Το επίσημο αρχείο αναφέρει ότι απεβίωσε κατά τη διάρκεια μίας σαμανικής τελετουργίας, ενώ έσωζε τον Ογκεντέι από μία κατάρα. Εναλλακτικές θεωρίες υποδηλώνουν ότι απεβίωσε από αλκοολισμό, ή ότι ο Ογκεντέι τον δηλητηρίασε. Έχοντας αναλάβει τα εδάφη και τα κτήματα του Τολούι μετά το τέλος του, η Σοργκαγκτάνι συγκέντρωσε αρκετό πλούτο και υποστηρικτές, για να διασφαλίσει ότι ο γιος της Μενγκέ θα αναλάμβανε την εξουσία το 1251, μετά το τέλος τού γιου του Ογκεντέι, Γκιουγιούκ.

## Ο βίος του

### Η ζωή υπό τον Τζένγκις (π.1191 – 1227)
Το έτος γέννησης του Τολούι αμφισβητείται. Ενώ ο ιστορικός Κρίστοφερ Άτγουντ πιστεύει ότι γεννήθηκε το 1191 ή το 1192,  οι σινολόγοι Φρέντερικ Γ. Μόουτ και Πολ Ρατσνέφσκι τοποθετούν την ημερομηνία στα τέλη της δεκαετίας του 1180.  Ήταν ο 4ος γιος του Τεμουτζίν, του μελλοντικού Τζένγκις Χαν, και της Μπόρτε, της πρώτης συζύγου του Τεμουτζίν. Οι μεγαλύτεροι αδελφοί του ήταν ο Γιότσι (γενν. π. 1184), Τσαγκατάι (γενν. π. 1185), και Ογκεντέι (γενν. π. 1186).  Είχε επίσης πέντε αμφιθαλείς αδελφές: κατά σειρά γέννησης, αυτές ήταν οι Κοτζίν, Τσετσιγιαγκέν, Aλακά, Tουμελούν και Aλτούν.  Το όνομα "Toλούι" (Μογγολική γραφή : ᠲᠤᠯᠤᠢ, μογγολ.: Толуй, που σημαίνει «καθρέπτης») έχει επίσης μεταγραφεί ως Tόλι και Tουλούι, μεταξύ άλλων ορθογραφιών. Ο ιστορικός Ισενμπίκε Τογκάν έχει υποθέσει ότι το «Τολούι» ήταν ένας τίτλος, που ο Τζένγκις σκόπευε να αντικαταστήσει το προ-αυτοκρατορικό επίθετο oτσιγκίν, που παραδοσιακά δινόταν στον νεότερο γιο.

Λίγο μετά την εκστρατεία του Τεμουτζίν εναντίον των Τατάρων π. το 1196, ο Τολούι, τότε μικρό παιδί, έγινε θύμα απόπειρας απαγωγής, όπως αναφέρεται σε δύο πηγές: το μογγολικό ποίημα του 13ου αι. *«Η Μυστική Ιστορία των Μογγόλων»* και την ιστορία του Τζαμί αλ-ταβαρίχ από τον Πέρση ιστορικό του 14ου αι. Ρασίντ αλ-Ντιν. Σύμφωνα με την *Μυστική Ιστορία*, ο πεντάχρονος Τολούι σώθηκε από την Αλτάνι, τη σύζυγο του στρατηγού Μποροκούλ, η οποία κράτησε τον Τάταρο απαγωγέα, μέχρι που τον σκότωσαν δύο άλλοι Μογγόλοι. Ο Ρασίντ αλ-Ντιν, από την άλλη πλευρά, αναφέρει ότι ο Τολούι σώθηκε από τον θετό αδελφό του, Σιγκί Κουτούκου, τότε νεαρό έφηβο, με τη βοήθεια ενός κοντινού μογγολικού τσοπανόσκυλου.  Μετά την ήττα και το τέλος του Τογκρούλ, χαν των Κερεϊτών, το 1203, ο Τολούι έλαβε ως συζύγους την ανιψιά του Τογκρούλ, Σοργχαχτάνι Μπέκι, και την εγγονή Ντοκούζ Χατούν, και οι δύο Νεστοριανές Χριστιανές.  Ο Τολούι και η Σοργκαγκτάνι απέκτησαν τον πρώτο τους γιο, τον Μονγκέ, το 1209. Ο Κουμπλάι και ο Χουλαγκού ακολούθησαν το 1215 και το 1217 αντίστοιχα, ενώ ο τελευταίος γιος τους, ο Αρίκ Μπόκε, γεννήθηκε περισσότερο από μία δεκαετία αργότερα.  Ο Τολούι νυμφεύτηκε επίσης τη Λινγκούν, κόρη του Κουτσλούγκ, πρίγκιπα της φυλής Ναϊμάν, και απέκτησε μαζί της έναν γιο ονόματι Κουτουκτού. 

Ο Τολούι θεωρούνταν ο καλύτερος πολεμιστής από τους γιους του Τεμουτζίν, ο οποίος αυτοαποκαλούνταν Τζένγκις Χαν σε ένα κουρουλτάι το 1206.  Διοίκησε στρατεύματα κατά την εισβολή στην Κίνα των Τζιν. Όταν ο Τζένγκις τραυματίστηκε από ένα βέλος κατά την πολιορκία του Σιτζίνγκ (σύγχρονο Ντατόνγκ), ο Τολούι διορίστηκε διοικητής του πολιορκητικού στρατού μέχρι την αποχώρηση των Μογγόλων.  Μαζί με τον κουνιάδο του Τσίγκου, επιτέθηκε στα τείχη του Ντεξίνγκ το φθινόπωρο του 1213, κατά τη διάρκεια των προετοιμασιών για την επίθεση στο πέρασμα Τζουγιόνγκ. 

#### Εκστρατεία του Χορασάν (1221)
[εναλλ.=Map depicting the Khwarazmian Empire in 1215|αριστερά|μικρογραφία|Χάρτης της [Αυτοκρατορία των Χορεσμίων|Αυτοκρατορίας των Χβαραζμίων το 1215. Η εκστρατεία του Τολούι υπέταξε το Χορασάν, την κεντρική περιοχή της αυτοκρατορίας.]]

Κατά την εισβολή στην αυτοκρατορία των Χβαραζμίων, η οποία ξεκίνησε το 1219, ο Τολούι αρχικά συνόδευσε τον στρατό τού πατέρα του. Παρέκαμψαν την συνεχιζόμενη πολιορκία στο Οτράρ για να επιτεθούν στα μεγάλα κέντρα της Υπερωξιανής —την πρωτεύουσα των Χβαραζμσάχ, τη Σαμαρκάνδη, και τη γειτονική της Μπουχάρα— στις αρχές του 1220.  Η τελευταία καταλήφθηκε τον Φεβρουάριο μετά από μία γρήγορη πολιορκία, ενώ η Σαμαρκάνδη έπεσε μερικούς μήνες αργότερα.  Ο Τζένγκις κινήθηκε νότια προς την οροσειρά του Τουρκεστάν, όπου ξεκούρασε τον στρατό του για το καλοκαίρι, ενώ οι στρατηγοί του Τζέμπε και Σουμπουτάι κινήθηκαν δυτικά, και οι γιοι του διεξήγαγαν διάφορες επιχειρήσεις. Εμφανίστηκε το φθινόπωρο, για να επιτεθεί και να καταλάβει το Τερμέζ.  Ο Τολούι και ο πατέρας του πέρασαν τον χειμώνα του 1220-1221 αντιμετωπίζοντας τους επαναστάτες στον άνω ποταμό Βακχς στο σημερινό Τατζικιστάν. Μέχρι τότε, οι Τζέμπε και Σουμπουτάι είχαν μετακινηθεί στο δυτικό Ιράν, και οι πόλεις που είχαν υποταχθεί νωρίτερα σε αυτές στην περιοχή του Χορασάν είχαν γίνει πιο τολμηρές. Ο γαμπρός του Τζένγκις Χαν, Τοκουτσάρ, σκοτώθηκε από μία νεοσύστατη εξέγερση στη Νισαπούρ τον Νοέμβριο του 1220.  Αφού κατέλαβε το Μπαλχ στις αρχές του 1221 και ενώ συνέχιζε να πολιορκεί το Ταλικάν, ο Τζένγκις έστειλε τον Τολούι στο Χορασάν, για να βεβαιωθεί ότι δεν θα παρέμενε κάποια αντίσταση στην εκτεταμένη και πλούσια περιοχή. Το καθήκον του ήταν να ειρηνεύσει και να υποτάξει την περιοχή και τις πόλεις της με κάθε δυνατό μέσο, και εκτέλεσε το έργο «με μία σχολαστικότητα, από την οποία η περιοχή αυτή δεν έχει ποτέ ανακάμψει», σύμφωνα με τα λόγια του ιστορικού J.A. Boyle. 

Ο στρατός του Τολούι αποτελούνταν από το ένα δέκατο της δύναμης εισβολής των Μογγόλων, ενισχυμένης από Χβαραζμιανούς στρατιώτες. Ο ιστορικός Καρλ Σβέρντρουπ εκτιμά το μέγεθός του σε περίπου 7.000 άνδρες.  Βάδισε δυτικά από το Μπαλχ προς το Μουριτσάκ, στα σημερινά σύνορα Αφγανιστάν-Τουρκμενιστάν, και στη συνέχεια διέσχισε τον ποταμό Μαργκάμπ και τον παραπόταμό του Κουσκ, για να πλησιάσει την πόλη Μερβ από τον νότο. Έστησε ενέδρα σε μία δύναμη Τουρκομάνων επιδρομέων τη νύχτα της 24ης Φεβρουαρίου. Η αιφνιδιαστική επίθεση αιφνιδίασε τους επιδρομείς, και όσοι δεν σκοτώθηκαν από τους Μογγόλους ή δεν πνίγηκαν στο ποτάμι, διασκορπίστηκαν. Οι Μογγόλοι έφθασαν στο Μερβ την επόμενη ημέρα.  Αφού αξιολόγησε την πόλη για έξι ημέρες, ο Τολούι κατέληξε στο συμπέρασμα ότι οι οχυρώσεις της πόλης θα άντεχαν μία μακρά πολιορκία. Έχοντας υποστεί γενική επίθεση την έβδομη ημέρα, οι κάτοικοι της πόλης, οι οποίοι επιχείρησαν δύο φορές έξοδο χωρίς αποτέλεσμα, έχασαν τη θέλησή τους να αντισταθούν, και παραδόθηκαν στους Μογγόλους, οι οποίοι υποσχέθηκαν να τους φερθούν δίκαια.  Ο Τολούι, ωστόσο, αθέτησε αυτή την εγγύηση, και διέταξε να εκδιωχθεί ολόκληρος ο πληθυσμός στην πεδιάδα και να σφαγιαστεί, εξαιρουμένου ενός μικρού αριθμού τεχνιτών και παιδιών. Αναφέρεται ότι σε κάθε Μογγόλο στρατιώτη ανατέθηκαν μεταξύ τριακόσιων και τετρακοσίων ανθρώπων για να σκοτώσει. Ο σύγχρονος χρονικογράφος Ιμπν αλ-Αθίρ εκτίμησε τον αριθμό των θανάτων σε 700.000, ενώ ο χρονικογράφος Άτα-Μαλίκ Τζουβέινι, γράφοντας μερικές δεκαετίες αργότερα, κατέγραψε ότι ένας κληρικός πέρασε δεκατρείς ημέρες μετρώντας τους νεκρούς, και κατέληξε σε έναν αριθμό 1.300.000. 

Εν τω μεταξύ, ο Τολούι είχε βαδίσει νοτιοδυτικά προς τη Νισαπούρ, η οποία είχε ήδη βιώσει μία σειρά από γεγονότα κατά τη διάρκεια του πολέμου. Ο Μουχαμάντ Β΄, ηγεμόνας της αυτοκρατορίας των Χβαραζμίων, είχε φθάσει σχεδόν έναν χρόνο νωρίτερα, στις 18 Απριλίου 1220, φεύγοντας από την προέλαση των Μογγόλων στην Υπερωξιανή. Αναχώρησε στα μέσα Μαΐου του ίδιου έτους, ακριβώς εγκαίρως για να ξεφύγει από τους στρατούς του Τζέμπε και του Σουμπουτάι, οι οποίοι έφθασαν την επόμενη ημέρα.  Η πόλη υποτάχθηκε στους στρατηγούς, οι οποίοι τους ζήτησαν να μειώσουν τα τείχη τους, και να βοηθήσουν όσους Μογγόλους περνούσαν. Ωστόσο, η πόλη δεν έλαβε υπόψη αυτές τις οδηγίες, και αντ' αυτού άρχισε να προκαλεί προβλήματα στους Μογγόλους, σκοτώνοντας τον Τοκουτσάρ, όταν προσπάθησε να επιβάλει τον έλεγχο.  Ο Τζαλάλ αλ-Ντιν, ο μεγαλύτερος γιος και κληρονόμος του πλέον αποβιώσαντος Μουχαμάντ Β΄, έφθασε στην πόλη στις 10 Φεβρουαρίου 1221, προσπαθώντας να ξεφύγει από τη συνεχιζόμενη πολιορκία των Μογγόλων στο Γκουργκάντζ, την πρωτεύουσα της αυτοκρατορίας. Παρέμεινε στην πόλη μόνο για μερικές ημέρες, πριν αναχωρήσει προς την κατεύθυνση του Ζοζάν. 

Ο Τολούι έφθασε στην πόλη στις 7 Απριλίου, και οι κάτοικοι, έκπληκτοι από το μέγεθος της δύναμής του, προσπάθησαν αμέσως να συμφωνήσουν σε όρους παράδοσης. Επειδή η δολοφονία τού γαμπρού τού χαν ήταν μία σοβαρή προσβολή για τους Μογγόλους, όλες οι προτάσεις απορρίφθηκαν. Η επίθεση είχε ξεκινήσει πριν από το τέλος της ημέρας, με τα τείχη να παραβιάζονται στις 9 Απριλίου, και την πόλη να καταλαμβάνεται την επόμενη ημέρα.  Σύμφωνα με τον Τζουβαϊνί, η πόλη ισοπεδώθηκε σε αντίποινα. Η χήρα του Τοκουχάρ επέβλεψε τη σφαγή ολόκληρου του πληθυσμού της πόλης, με εξαίρεση 400 τεχνίτες. Σε αντίθεση με το Μερβ, όλα τα παιδιά σκοτώθηκαν, και τα πτώματα των φερόμενων 1.747.000 θυμάτων, συμπεριλαμβανομένων όλων των γατών και των σκύλων στην πόλη, στοιβάχτηκαν σε μεγάλους σωρούς.  Το έδαφος στη συνέχεια οργώθηκε.  Ενώ βάδιζε στην περιοχή, ο Τολούι έστελνε επίσης αποσπάσματα εναντίον των γύρω πόλεων όπως το Αμπιβάρντ, η Νάσα, η Τους και η Τζατζάρμ. 

Υπήρξε κάποια σύγχυση σχετικά με την τύχη της Χεράτ, της τελευταίας από τις μεγάλες πόλεις τού Χορασάν. Ο ιστορικός των αρχών του 20ού αι. Βασίλι Μπάρτολντ, επικαλούμενος μία τοπική ιστορία από τον 1400, δήλωσε ότι οι κάτοικοι δεν σκοτώθηκαν, με εξαίρεση τη φρουρά. Εν τω μεταξύ, ο χρονικογράφος Μινχατζ-ί Σιράζ Τζουζτζανί, ο οποίος πολέμησε τους Μογγόλους κοντά, κατέγραψε ότι μετά από οκτάμηνη πολιορκία, η πόλη καταλήφθηκε, και ο πληθυσμός της σφαγιάστηκε.  Είναι πλέον γνωστό, χάρη σε ένα χρονικό που ανακαλύφθηκε ξανά το 1944, ότι υπήρξαν δύο πολιορκίες της Χεράτ. Η πρώτη ξεκίνησε με την εκτέλεση ενός Μογγόλου διπλωμάτη στην πόλη. Ένας εξοργισμένος Τολούι εξαπέλυσε μία οκταήμερη επίθεση, η οποία κορυφώθηκε με το τέλος του malik (κυβερνήτη) της πόλης. Από την άκρη της τάφρου της πόλης, ο Τολούι διακήρυξε ότι οι κάτοικοι θα γλίτωναν, αν παραδίδονταν. Σε αντίθεση με το Μερβ, οι Μογγόλοι τήρησαν τον λόγο τους, σκοτώνοντας μόνο τους 12.000 άνδρες της φρουράς της πόλης. Έχοντας διορίσει έναν Μογγόλο επιβλέποντα για να κυβερνήσει την πόλη, ο Τολούι εγκατέλειψε την περιοχή, για να επανενωθεί με τον πατέρα του στο Ταλικάν στα μέσα του 1221.  Ο πληθυσμός στη συνέχεια επαναστάτησε, και πολιορκήθηκε για μήνες από τον Μογγόλο στρατηγό Ελτζιγιντέι, ο οποίος λέγεται ότι σκότωσε μεταξύ 1.600.000 και 2.400.000 ανθρώπων κατά τη λεηλασία της πόλης, σε μία σφαγή που διήρκεσε επτά ημέρες τον Ιούνιο του 1222. 

Οι αριθμοί νεκρών, που παραδοσιακά αποδίδονται στην εκστρατεία του Τολούι στο Χορασάν, θεωρούνται υπερβολικοί από τους σύγχρονους ιστορικούς. Οι πόλεις Μερβ, Νισαπούρ και Χεράτ θα μπορούσαν να έχουν υποστηρίξει μόνο κλάσματα των αναφερόμενων πληθυσμών τους,  και αναφέρεται ότι οι πληθυσμοί επέστρεψαν σχεδόν ως εκ θαύματος στις κατεστραμμένες πόλεις: ο υιοθετημένος γιος του Τζένγκις Χαν, Σίγκι Κουτούκου, λέγεται ότι διέταξε το τέλος άλλων 100.000 στο Μερβ τον Νοέμβριο του 1221, μετά από μία ακόμη εξέγερση.  Ωστόσο, τα στοιχεία αντιπροσωπεύουν σαφώς μία δημογραφική καταστροφή τόσο ακραία, που οι γηγενείς πληθυσμοί δυσκολεύτηκαν να ποσοτικοποιήσουν την καταστροφή.  Ο ιστορικός Μιχάλ Μπιράν έχει υποστηρίξει ότι η ταχύτητα, με την οποία οι Μογγόλοι έφεραν τον ρεαλιστικά βάναυσο πόλεμο της Ανατολικής Ασίας στον λιγότερο αδίστακτο μουσουλμανικό κόσμο, ήταν ένας παράγοντας σε αυτό το πολιτισμικό σοκ. 

### Ζήτημα Αντιβασιλείας και Διαδοχής (1227–1229)
[εναλλ.=Old man lying in a bed with four men standing around.|μικρογραφία|Μικρογραφία των αρχών του 15ου αι. που απεικονίζει τον Τζένγκις Χαν να συμβουλεύει τους γιους του στην επιθανάτια κλίνη του, από το τμήμα του χειρογράφου Livre des merveilles του [Μάρκο Πόλο. .]]

Οι φυλές της μογγολικής στέπας δεν είχαν σταθερό σύστημα διαδοχής, αλλά συχνά κατέληγαν σε κάποια μορφή υστεροτοκίας —διαδοχή στον νεότερο γιο— με το σκεπτικό, ότι σε αντίθεση με τους μεγαλύτερους αδελφούς του, ο νεότερος γιος δεν θα είχε χρόνο να αποκτήσει οπαδούς, και χρειαζόταν τη βοήθεια της κληρονομιάς του πατέρα του.  αλλά αυτό ίσχυε μόνο για την περιουσία, όχι για τους τίτλους.  Μέσω του μογγολικού συστήματος επιχορηγήσεων, ο Τζένγκις διένειμε γη και πληθυσμούς ως περιουσία σε κάθε μέλος της στενής οικογένειάς του. Στους αδελφούς του Κασάρ, Χατσιούν, Τεμούγκε και Μπελγκουτέι δόθηκαν γαίες κατά μήκος των μεγάλων βουνών Κινγκάν στα ανατολικά,  και οι γαίες των τριών μεγαλύτερων γιων του βρίσκονταν στα δυτικά: για τον Τζότσι οι κατά μήκος του ποταμού Ιρτίς, που εκτείνεται στη Σιβηρία και την επικράτεια των Κιπτσάκων, για τον Τσαγκατάι οι πρώην περιοχές των Κάρα Χιτάι που περιβάλλουν το Αλμαλίγκ στο Τουρκεστάν, για τον Ογκεντέι η γη στην Τζουνγκαρία,  και για το Τολούι την πατρίδα της Μογγολίας κοντά στα Όρη Αλτάι. 

Η *Μυστική Ιστορία των Μογγόλων* καταγράφει ότι επέλεξε τον διάδοχό του κατόπιν εντολής της συζύγου του Γισουί, ενώ προετοιμαζόταν για τις εκστρατείες των Χβαραζμίων το 1219. Ο Ρασίντ αλ-Ντιν, από την άλλη πλευρά, αναφέρει ότι η απόφαση ελήφθη πριν από την τελική εκστρατεία του χαν εναντίον της δυναστείας Σία.  Ανεξάρτητα από την ημερομηνία, υπήρχαν πέντε πιθανοί υποψήφιοι: οι τέσσερις γιοι του Τζένγκις Χαν και ο μικρότερος αδελφός του Τεμούγκε, ο οποίος είχε την πιο αδύναμη αξίωση, και ο οποίος δεν εξετάστηκε ποτέ σοβαρά.  Παρόλο που υπήρχε ισχυρή πιθανότητα ότι ο Τζότσι, που γεννήθηκε μετά την απαγωγή και τον βιασμό της Μπόρτε από μέλη της φυλής Μερκίτ, να ήταν νόθος, ο Τζένγκις δεν ανησυχούσε ιδιαίτερα γι' αυτό.  Παρ' όλα αυτά, αυτός και ο Τζότσι αποξενώθηκαν ολοένα και περισσότερο με την πάροδο του χρόνου. Αυτό οφειλόταν στην προτίμηση του Τζότσι να παραμείνει και να αναπτύξει τη δική του εξοχική κατοικία: οι ενέργειές του κατά τη διάρκεια της Πολιορκίας του Γκουργκάντζ, όπου η απροθυμία του να καταστρέψει μία πλούσια πόλη, που θα γινόταν μέρος της επικράτειάς του, τελικά οδήγησε στην αποτυχία του να δώσει στον Τζένγκις το μερίδιο του χαν από τη λεία, επιδείνωσε τις εντάσεις.  Ο Τζένγκις εξοργίστηκε από την άρνηση του Τζότσι να παραστεί σε ένα κουρουλτάι το 1223, φέρεται επειδή ήταν απασχολημένος με το κυνήγι, και σκεφτόταν να στείλει τον Ογκεντέι και τον Τσαγκάται για να τον φέρουν πίσω όταν έφτασε η είδηση ότι ο Τζότσι είχε πεθάνει από σοβαρή ασθένεια. 

Η στάση του Τσαγκατάι απέναντι στην πιθανή διαδοχή του Τζότσι —είχε αποκαλέσει τον μεγαλύτερο αδελφό του «νόθο Μερκίτ» και είχε καβγαδίσει μαζί του μπροστά στον πατέρα τους— οδήγησε τον Τζένγκις να τον θεωρήσει ασυμβίβαστο, αλαζόνα και στενόμυαλο, παρά τη μεγάλη γνώση του για τα μογγολικά νομικά έθιμα.  Η εξάλειψή του άφησε τον Ογκεντέι και τον Τολούι ως τους δύο κύριους υποψηφίους. Ο Τολούι ήταν αναμφισβήτητα ανώτερος από στρατιωτικής άποψης. Η εκστρατεία του στο Χορασάν είχε διαλύσει την αυτοκρατορία των Χβαραζμίων, ενώ ο Ογκεντέι ήταν πολύ λιγότερο ικανός ως διοικητής και ήταν γνωστός για το υπερβολικό του ποτό, ακόμη και για τα μογγολικά πρότυπα.  Ωστόσο ήταν αγαπητός σε όλους στο έθνος, και ήταν γνωστός για τη γενναιοδωρία, την ευγένειά του και την προθυμία του να μεσολαβήσει και να συμβιβαστεί. Έχοντας επίγνωση της δικής του έλλειψης στρατιωτικών δεξιοτήτων, έθεσε την εμπιστοσύνη του στους ικανούς υφισταμένους του. Ήταν επίσης πιο πιθανό να διατηρήσει τις μογγολικές παραδόσεις από τον Τολούι, του οποίου η σύζυγος Σοργκαγκτάνι, η οποία ήταν και η ίδια Νεστοριανή Χριστιανή, ήταν προστάτιδα πολλών άλλων θρησκειών. 

Ο Τολούι συνόδευε τον πατέρα του Τζένγκις Χαν, όταν ο τελευταίος απεβίωσε το 1227 κατά τη διάρκεια της εκστρατείας εναντίον των Σία. Ως ο νεότερος γιος, ο Τολούι υπηρέτησε ως αντιβασιλιάς, και διοικούσε την αυτοκρατορία. Πιθανώς βασιζόμενος σε προηγούμενες παραδόσεις, δημιούργησε ένα προηγούμενο, για το τι έπρεπε να γίνει μετά το τέλο ενός χαν. Αυτά περιλάμβαναν την παύση όλων των επιθετικών στρατιωτικών ενεργειών που αφορούσαν μογγολικά στρατεύματα, την καθιέρωση μίας μακράς περιόδου πένθους, την οποία θα επέβλεπε ο αντιβασιλιάς, και τη διεξαγωγή ενός κουρουλτάι που θα όριζε και θα επέλεγε τους διαδόχους.  Για τον Τολούι, αυτό παρουσίαζε μία ευκαιρία. Ήταν ακόμη ένας βιώσιμος υποψήφιος για τη διαδοχή, και είχε την υποστήριξη της οικογένειας του Τζότσι. Οποιοδήποτε στρατηγικό κουρουλτάι, με τη συμμετοχή των διοικητών που είχε προαγάγει και τιμήσει ο Τζένγκις, θα τηρούσε, ωστόσο, τις επιθυμίες του πρώην ηγεμόνα του χωρίς αμφιβολία, και θα διόριζε τον Ογκεντέι ως ηγεμόνα. Έχει υποστηριχθεί, ότι η απροθυμία του Τολούι να διεξάγει το κουρουλτάι, οφειλόταν στη γνώση της απειλής που αποτελούσε για τις φιλοδοξίες του.  Τελικά ο Τολούι έπρεπε να πειστεί από τον γραφειοκράτη Γιέλου Τσουτσάι να διοργανώσει το κουρουλτάι. Το 1229 στέφθηκε ο Ογκεντέι ως χαν, με τον Τολούι να καταγράφεται ως ο πρώτος, που αναγνώρισε τον νέον ηγεμόνα. Η *Μυστική Ιστορία*, γραμμένη από χρονικογράφους που ευνοούσαν τους Τολούι, πιθανώς υπερβάλλει για τον ρόλο του. 

### Η ζωή υπό τον Ογκεντέι και το τέλος του (1229–1232)
Τα απομεινάρια της δυναστείας Τσίν στο Σαανσί αποδείχθηκαν δύσκολα στη διαχείριση, στην αρχή της βασιλείας του Ογκεντέι: ο κορυφαίος στρατηγός τους νίκησε έναν Μογγόλο στρατηγό το 1230 στο Πέρασμα Toνγκουάν. Ο Ογκεντέι βγήκε ο ίδιος στο πεδίο της μάχης το φθινόπωρο, συνοδευόμενος από τον Toλούι και τον γιο του τελευταίου, Mόνγκε, ο οποίος είχε ανατραφεί από την 3η σύζυγο του Ογκεντέι, Aνγκούι.  Πολλά από τα γεγονότα αυτής της εκστρατείας είναι συγκεχυμένα στις πηγές, λόγω χρονολογικών δυσκολιών και μεταγενέστερης απόκρυψης πληροφοριών, που θεωρούνταν ταμπού: τα παρακάτω είναι μία πρόχειρη περιγραφή του ιστορικού Christopher Atwood. Η ήττα στο Πέρασμα Toνγκουάν πιθανότατα ακολουθήθηκε από δύο ακόμη, συμπεριλαμβανομένης μίας για το Σουμπουτάι. Αυτές οι ήττες απείλησαν τη σταθερότητα της βασιλείας του Ογκεντέι, και έτσι ξεκίνησε προσωπικά, συνοδευόμενος από την στενή οικογένειά του.  Αρκετές πηγές που γράφτηκαν κατά τη διάρκεια της βασιλείας του γιου του Τολούι, Κουμπλάι, αποδίδουν τις ήττες στην κακή στρατηγία του Ογκεντέι, και αποδίδουν στον Τολούι τόσο τις επακόλουθες νίκες, όσο και το ότι επέπληξε τα οξύθυμα παράπονα του αδελφού του με σοφά λόγια. 

Με το πέρασμα Toνγκουάν να κατέχεται με ασφάλεια από τους Τζιν και τον μογγολικό στρατό να υποφέρει από λιμό στην εξαντλημένη επαρχία Σαανσί, οι αδελφοί αποσύρθηκαν στην Εσωτερική Μογγολία, για να σχεδιάσουν. Αποφάσισαν να υιοθετήσουν μία από τις ιδέες τού πατέρα τους: σε ένα μαζικό κίνημα λαβίδας, ο Toλούι, συνοδευόμενος από τους Σουμπουτάι και Σινγκί Κουτουκού, θα παρέκαμπτε το Toνγκουάν διασχίζοντας την περιοχή Σονγκ νότια του Σαανσί, ενώ ο Oγκεντέι βάδιζε προς την πρωτεύουσα των Τζιν, Kαϊφένγκ, κατά μήκος του Κίτρινου Ποταμού.  Αυτή η επικίνδυνη στρατηγική απέδωσε -αν και οι άνδρες του Toλούι φέρονται να υπέστησαν τέτοιες στερήσεις, που κατέφυγαν στον κανιβαλισμό- κατάφερε με επιτυχία να συγκεντρώσει προμήθειες από ανέγγιχτες περιοχές Σονγκ, να επιστρέψει στην επαρχία Τζιν της Χενάν, και να αντιμετωπίσει τον εχθρό στο Όρος Σανγκφενγκ στις 9 Φεβρουαρίου 1232. Υπερτερώντας αριθμητικά από τον στρατό του Toλούι με μεγάλη διαφορά, οι Τζιν απείλησαν να βιάσουν όλες τις Μογγόλες γυναίκες στον στρατό. Αφού οι δυνάμεις του Toλούι βγήκαν νικητές, ανταπέδωσαν με σοδομισμό ολόκληρης της δύναμης των Τζιν.  Η επιτυχία του Τολούι ενίσχυσε τη θέση του στην αυλή των Μογγόλων, ενώ η μέτρια στρατιωτική απόδοση του Ογκεντέι αποδυνάμωσε τη δική του. 

Ο Τολούι απεβίωσε αργότερα εκείνο το έτος υπό μυστηριώδεις συνθήκες κοντά στο Πεκίνο. Είχε ταξιδεύσει βόρεια με τον αδελφό του, ενώ ο Σουμπουτάι πολιορκούσε το Καϊφένγκ.  Σύμφωνα με τα επίσημα αρχεία της *Μυστικής Ιστορίας*, θυσίασε τη ζωή του σε μία σαμανική τελετουργία για να σώσει τον Ογκεντέι, τον οποίο είχαν καταραστεί από τα κακόβουλα πνεύματα της Κίνας των Τζιν. Αν και οι σαμάνοι προσπάθησαν να δωροδοκήσουν τα πνεύματα με δώρα λείας, ζώων ή απλών ανθρώπων, ήταν πρόθυμοι να δεχθούν μόνο ένα μέλος της αυτοκρατορικής οικογένειας.  Έχει καταγραφεί ότι ο Τολούι προσφέρθηκε εθελοντικά γι' αυτή τη μοίρα, ακολουθώντας μία προφητεία που φέρεται να είχε κάνει κατά τη διάρκεια της ζωής τού πατέρα του, μία περίεργη αφήγηση που έχει προκαλέσει υποψίες, ότι ο Ογκεντέι δολοφόνησε τον Τολούι.  Ο Άτγουντ έχει διατυπώσει τη θεωρία, ότι αυτές οι υποψίες ήταν ο επιδιωκόμενος στόχος του *Μυστικού Ιστορικού*, γράφοντας υπό την αιγίδα των απογόνων του Τολούι, θέλοντας να δυσφημίσουν διακριτικά τους αντιπάλους τους Ογκεντέι.  Προτείνει ότι η πεζή εξήγηση ενός θανάτου από αλκοολισμό, όπως καταγράφεται από τον Τζαβαγινί, ήταν η πιο πιθανή. Η επίσημη άποψη, ωστόσο, διαδόθηκε από τη Σοτγκαγκτάνι, για να εδραιώσει τη θέση τής οικογένειάς της στην κορυφή της μογγολικής αυλής. 

Η Σοργκαγκτάνι κληρονόμησε την περιουσία του Τολούι μετά το τέλος του υπό την ηγεσία του Ογκεντέι. Με την υποστήριξη των τεράστιων κτημάτων του στη Μογγολία, έγινε μία από τις πιο σεβαστές και ισχυρές προσωπικότητες της αυτοκρατορίας.  Έπαιξε σημαντικό ρόλο στην καλλιέργεια μίας συμμαχίας με τους απογόνους του Τζότσι στη Χρυσή Ορδή, η οποία κορυφώθηκε με την Επανάσταση των Τολουιδών του 1252, την άνοδο στο θρόνο του μεγαλύτερου γιου της, του Μένγκε, και μία σχεδόν ολοκληρωτική εκκαθάριση των κλάδων Ογκεντέι και Τσαγκατάι της αυτοκρατορικής οικογένειας.  Έτσι οι Τολουίδες παρέμειναν οι κάτοχοι του αυτοκρατορικού τίτλου, καθώς αυτός εξελίχθηκε στη δυναστεία Γιουάν υπό τον δεύτερο γιο, Κουμπλάι, και τελικά έπεσε, ενώ ο τρίτος γιος τους, Χουλαγκού, έγινε ο ιδρυτής του Ιλχανάτου στην Περσία.  Ο Τολούι αργότερα προήχθη στο επίπεδο του χαν από τον Κουμπλάι, αφού εγκαθίδρυσε τη δυναστεία Γιουάν στα τέλη του 13ου αι., ενώ αυτός και η Σοργκαγκτάνι έγιναν επίσης σημαντικές προσωπικότητες της λατρείας των *Οκτώ Λευκών Γιουρτ* στη Μογγολία, η οποία σήμερα έχει την έδρα της στο Μαυσωλείο του Τζένγκις Χαν. 

## Γενεαλογία Τολουιδών

## Αναφορές

### Σημειώσεις

### Αναφορές

### Πηγές

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Εξωτερικοί σύνδεσμοι
* 

Κατηγορία:Μπορτζίγκιν