Διάταγμα της Αλάμπρας

[μικρογραφία| Μια λειτουργία σε μια ισπανική [συναγωγή, από την *αδελφή Αγκαντά* (περίπου 1350). Το διάταγμα της Αλάμπρα θα έφερνε ένα ξαφνικό τέλος στην ισπανική εβραϊκή ζωή.]]
Το **Διάταγμα της Αλάμπρας** (επίσης γνωστό ως **Διάταγμα της Απέλασης**, ισπανικά : *Decreto de la Alhambra*, *Edicto de Granada* ) ήταν ένα διάταγμα, που εκδόθηκε στις 31 Μαρτίου 1492, από τους κοινούς Καθολικούς Μονάρχες της Ισπανίας ( Ισαβέλλα Α΄ της Καστίλης και Φερδινάνδο Β΄ της Αραγονίας), που διέταζε την εκδίωξη και την απέλαση ενεργών Εβραίων από τα Στέμματα της Καστίλης και της Αραγωνίας και των εδαφών και κτήσεών τους έως τις 31 Ιουλίου του ίδιου έτους. 

Πρωταρχικός σκοπός ήταν να εξαλειφθεί η επιρροή των Εβραίων στον μεγάλο πρώην εβραϊκό *νεοχριστιανικό* πληθυσμό της Ισπανίας, ώστε να διασφαλιστεί ότι ο πληθυσμός αυτός και οι απόγονοί τους δεν θα επιστρέψουν στον Ιουδαϊσμό. Περισσότεροι από τους μισούς Εβραίους της Ισπανίας είχαν προσηλυτιστεί ως αποτέλεσμα των θρησκευτικών διώξεων και πογκρόμ, που σημειώθηκαν το 1391.  Λόγω των συνεχιζόμενων επιθέσεων, περίπου 50.000 ακόμη είχαν μεταστραφεί μέχρι το 1415. Ένας άλλος αριθμός από αυτούς που απέμεναν επέλεξαν να μεταστραφούν για να αποφύγουν την απέλαση. Ως αποτέλεσμα του Διατάγματος της Αλάμπρα και των διώξεων στα χρόνια που οδήγησαν στην εκδίωξη του ισπανικού πληθυσμού των 300.000 καταγωγής Εβραίων, συνολικά πάνω από 200.000 είχαν προσηλυτιστεί στον Ρωμαιοκαθολικισμό για να παραμείνουν στην Ισπανία και από 40.000 έως 100.000 υπέστησαν απελάσεις. Ένας άγνωστος αριθμός των απελαθέντων τελικά υπέκυψε στις πιέσεις της ζωής στην εξορία μακριά από πρώην Εβραίους συγγενείς και δίκτυα πίσω στην Ισπανία και έτσι ασπάστηκε τον Ρωμαιοκαθολικισμό για να τους επιτραπεί να επιστρέψουν τα χρόνια μετά την απέλαση. 

Το 1924, το καθεστώς του Πρίμο ντε Ριβέρα χορήγησε την ισπανική υπηκοότητα σε ένα μέρος της σεφαραδίτικης εβραϊκής διασποράς, αν και λίγοι άνθρωποι επωφελήθηκαν από αυτήν στην πράξη. Στη συνέχεια, το διάταγμα ανακλήθηκε επίσημα και συμβολικά στις 16 Δεκεμβρίου 1968 από το καθεστώς του Φραγκίσκο Φράνκο μετά τη Δεύτερη Σύνοδο του Βατικανού. Ήταν ένας ολόκληρος αιώνας, αφότου οι Εβραίοι ασκούσαν ανοιχτά τη θρησκεία τους στην Ισπανία και οι συναγωγές ήταν για άλλη μια φορά νόμιμοι τόποι λατρείας σύμφωνα με τους Νόμους της Θρησκευτικής Ελευθερίας της Ισπανίας.

Το 2015, η κυβέρνηση της Ισπανίας ψήφισε νόμο, που επιτρέπει τη διπλή υπηκοότητα σε Εβραίους απογόνους που υποβάλλουν αίτηση, για να «αντισταθμίσει επαίσχυντα γεγονότα στο παρελθόν της χώρας». Έτσι, οι Σεφαραδίτες Εβραίοι, που θα μπορούσαν να αποδείξουν ότι είναι απόγονοι εκείνων των Εβραίων που εκδιώχθηκαν από την Ισπανία λόγω του Διατάγματος της Αλάμπρας, θα «γίνονταν Ισπανοί χωρίς να φύγουν από το σπίτι τους ή να εγκαταλείψουν την τρέχουσα εθνικότητά τους» . Ο ισπανικός νόμος  έληξε το 2019 και δεν επιτρέπονται πλέον νέες αιτήσεις για ισπανική υπηκοότητα βάσει σεφαραδίτικης εβραϊκής οικογενειακής κληρονομιάς. Ωστόσο, οι απόγονοι των Εβραίων, που εξορίστηκαν από την Ιβηρική Χερσόνησο, μπορούν να υποβάλουν αίτηση για πορτογαλική υπηκοότητα.

## Ιστορικό υπόβαθρο
Μέχρι το τέλος του 8ου αιώνα, οι αραβικές μουσουλμανικές δυνάμεις είχαν κατακτήσει το μεγαλύτερο μέρος της Ιβηρικής χερσονήσου και εγκατασταθεί σε αυτή. Σύμφωνα με τον ισλαμικό νόμο, οι Εβραίοι, που ζούσαν στην περιοχή τουλάχιστον από τους ρωμαϊκούς χρόνους, θεωρούνταν «Άνθρωποι του Βιβλίου» και αντιμετωπίζονταν ως *[[Ζιμμήδες]]*, κάτι που ήταν προστατευόμενο καθεστώς. Σε σύγκριση με τις κατασταλτικές πολιτικές του Βησιγοτθικού Βασιλείου, το οποίο, ξεκινώντας από τον 6ο αιώνα, είχε θεσπίσει μια σειρά αντιεβραϊκών καταστατικών, που κορυφώθηκαν με την αναγκαστική μεταστροφή και υποδούλωσή τους, η ανοχή των μουσουλμάνων Μαυριτανών ηγεμόνων της *[[Αλ-Άνταλους|αλ-Ανταλούς]]* επέτρεψε στις εβραϊκές κοινότητες να ευδοκιμήσουν. Οι Εβραίοι έμποροι μπόρεσαν να εμπορεύονται ελεύθερα σε όλο τον μουσουλμανικό κόσμο, γεγονός που τους επέτρεψε να ανθίσουν και έκανε τους εβραϊκούς θύλακες σε μουσουλμανικές ιβηρικές πόλεις σπουδαία κέντρα μάθησης και εμπορίου. Αυτό οδήγησε σε μια άνθηση του εβραϊκού πολιτισμού στην Ισπανία κατά τη διάρκεια του Μεσαίωνα, καθώς οι Εβραίοι μελετητές μπόρεσαν να κερδίσουν την εύνοια στα μουσουλμανικά δικαστήρια ως ειδικευμένοι γιατροί, διπλωμάτες, μεταφραστές και ποιητές. Αν και οι Εβραίοι δεν απολάμβαναν ποτέ ισότιμο καθεστώς με τους Μουσουλμάνους, σε ορισμένες ταϊφά, όπως η Ταϊφά της Γρανάδας, Εβραίοι άνδρες διορίστηκαν σε πολύ υψηλά αξιώματα, συμπεριλαμβανομένου του Μεγάλου Βεζίρη.

Η *[[Ρεκονκίστα]]*, ή η σταδιακή ανακατάκτηση της Μουσουλμανικής Ιβηρίας από τα χριστιανικά βασίλεια στον Βορρά, οδηγήθηκε από ένα ισχυρό θρησκευτικό κίνητρο: να διεκδικήσουν εκ νέου την Ιβηρική Χερσόνησο για τον Χριστιανικό κόσμο μετά την κατάκτηση της Ισπανίας από τους Ομαγιάδες αιώνες πριν. Μέχρι τον 14ο αιώνα, το μεγαλύτερο μέρος της Ιβηρικής Χερσονήσου (σημερινή Ισπανία και Πορτογαλία) είχε ανακαταληφθεί από τα χριστιανικά βασίλεια της Καστίλλης, της Αραγονίας, της Λεόν, της Γαλικίας, της Ναβάρρας και της Πορτογαλίας.

Κατά τη διάρκεια της χριστιανικής εκ νέου κατάκτησης της Ιβηρίας, τα μουσουλμανικά βασίλεια στην Ισπανία έγιναν λιγότερο φιλόξενα στους *[[ζιμμήδες]]*. Στα τέλη του 12ου αιώνα, οι Μουσουλμάνοι στην *[[Αλ-Άνταλους|Αλ Άνδαλους]]* κάλεσαν τη φανατική δυναστεία των Αλμοάδων από τη Βόρεια Αφρική για να ωθήσει τους Χριστιανούς πίσω στον Βορρά. Αφού απέκτησαν τον έλεγχο της Ιβηρικής χερσονήσου, οι Αλμοάδες πρόσφεραν στους Εβραίους την επιλογή μεταξύ εκδίωξης, μεταστροφής και θανάτου. Πολλοί Εβραίοι κατέφυγαν σε άλλα μέρη του μουσουλμανικού κόσμου, καθώς και στα χριστιανικά βασίλεια, τα οποία αρχικά τους καλωσόρισαν. Στη χριστιανική Ισπανία, οι Εβραίοι λειτουργούσαν ως αυλικοί, κυβερνητικοί αξιωματούχοι, έμποροι και τοκογλύφοι. Ως εκ τούτου, η εβραϊκή κοινότητα ήταν χρήσιμη για τις άρχουσες τάξεις και σε κάποιο βαθμό προστατευόταν από αυτές. 

Καθώς η *[[Ρεκονκίστα]]* πλησίαζε στο τέλος της, η απροκάλυπτη εχθρότητα κατά των Εβραίων στη χριστιανική Ισπανία έγινε πιο έντονη βρίσκοντας έκφραση σε βάναυσα επεισόδια βίας και καταπίεσης. Στις αρχές του 14ου αιώνα, οι χριστιανοί βασιλείς αγωνίστηκαν για να αποδείξουν την ευσέβειά τους επιτρέποντας στον κλήρο να υποβάλλει τον εβραϊκό πληθυσμό σε αναγκαστικά κηρύγματα και διαμάχες. Πιο θανατηφόρες επιθέσεις ήρθαν αργότερα μέσα στον αιώνα από όχλους θυμωμένων Καθολικών, με επικεφαλής λαϊκούς κήρυκες, που εισέβαλαν στην εβραϊκή συνοικία, κατέστρεφαν συναγωγές και εισέβαλαν σε σπίτια, αναγκάζοντας τους κατοίκους να επιλέξουν μεταξύ μεταστροφής και θανάτου. Χιλιάδες Εβραίοι προσπάθησαν να ξεφύγουν από αυτές τις επιθέσεις μεταστρεφόμενοι στον Χριστιανισμό. Αυτοί οι Εβραίοι προσήλυτοι ονομάζονταν συνήθως *[[κονβέρσο]]*, *νεοχριστιανοί* ή *[[μαράνο]]*. Ο τελευταίος όρος χρησιμοποιούνταν ως προσβολή.

Στην αρχή, αυτές οι μεταστροφές φάνηκαν μια αποτελεσματική λύση στην πολιτιστική σύγκρουση: πολλές οικογένειες *κονβέρσο* γνώρισαν κοινωνική και εμπορική επιτυχία. Αλλά τελικά η επιτυχία έκανε αυτούς τους νέους Καθολικούς αντιδημοφιλείς στους γείτονές τους, συμπεριλαμβανομένων μερικών από τους κληρικούς της Καθολικής Εκκλησίας και Ισπανούς αριστοκράτες, που τους ανταγωνίζονταν για επιρροή στις βασιλικές οικογένειες. Στα μέσα του 15ου αιώνα, οι απαιτήσεις των Παλαιών Χριστιανών να τους διαφοροποιούν η Καθολική Εκκλησία και η μοναρχία από τους κονβέρσο οδήγησαν στους πρώτους νόμους *καθαρότητας του αίματος*, οι οποίοι περιόριζαν τις ευκαιρίες στους προσήλυτους. 

Αυτές οι υποψίες από την πλευρά των Χριστιανών ενισχύθηκαν από το γεγονός ότι ορισμένες από τις μεταστροφές ήταν ανειλικρινείς. Μερικοί *κονβέρσο*, επίσης γνωστοί ως κρυπτο-Εβραίοι, ασπάστηκαν τον Χριστιανισμό και βαφτίστηκαν, ενώ τηρούσαν ιδιωτικά τις ιουδαϊκή πρακτική και πίστη. Οικογένειες που είχαν προσηλυτιστεί πρόσφατα και συνέχισαν να παντρεύονται μεταξύ τους αντιμετωπίζονταν ιδιαίτερα με καχυποψία. Από την πλευρά της, η εβραϊκή κοινότητα αντιμετώπιζε τους *κονβέρσο* με συμπόνια, επειδή ο εβραϊκός νόμος όριζε ότι η μεταστροφή υπό την απειλή βίας δεν ήταν απαραίτητα νόμιμη. Αν και η Καθολική Εκκλησία ήταν επίσης επίσημα αντίθετη στον αναγκαστικό προσηλυτισμό, σύμφωνα με τον εκκλησιαστικό νόμο όλες οι βαπτίσεις ήταν νόμιμες και, μόλις βαφτίζονταν, οι προσήλυτοι δεν επιτρεπόταν να προσχωρήσουν ξανά στην προηγούμενη θρησκεία τους. 

### Ευρωπαϊκό πλαίσιο
δεξιά|μικρογραφία|250x250εσ| Απελάσεις Εβραίων στην Ευρώπη από το 1100 έως το 1600
Από τον 13ο έως τον 16ο αιώνα, οι ευρωπαϊκές χώρες έδιωξαν Εβραίους από τα εδάφη τους σε τουλάχιστον δεκαπέντε περιπτώσεις. Πριν από την ισπανική εκδίωξη, οι Εβραίοι είχαν εκδιωχθεί από την Αγγλία το 1290, αρκετές φορές από τη Γαλλία μεταξύ 1182 και 1354 και από ορισμένα γερμανικά κρατίδια. Η γαλλική περίπτωση είναι χαρακτηριστική για τις περισσότερες απελάσεις: είτε η απέλαση ήταν τοπική είτε εθνική, οι Εβραίοι συνήθως επιτρεπόταν να επιστρέψουν μετά από μερικά χρόνια. Την ισπανική εκδίωξη διαδέχθηκαν τουλάχιστον πέντε απελάσεις από άλλες ευρωπαϊκές χώρες , αλλά η απέλαση των Εβραίων από την Ισπανία ήταν και η μεγαλύτερη του είδους της και, επίσημα, η πιο μακροχρόνια στη δυτικοευρωπαϊκή ιστορία.

Κατά τη διάρκεια της περιόδου των 400 χρόνων, κατά την οποία εφαρμόστηκαν τα περισσότερα από αυτά τα διατάγματα, τα αίτια της απέλασης άλλαξαν σταδιακά. Στην αρχή, οι απελάσεις των Εβραίων (ή η απουσία απελάσεων) ήταν ασκήσεις βασιλικών προνομίων. Οι εβραϊκές κοινότητες στη μεσαιωνική Ευρώπη συχνά προστατεύονταν από μονάρχες και συνδέονταν με αυτούς, επειδή, υπό το φεουδαρχικό σύστημα, οι Εβραίοι ήταν συχνά η μόνη αξιόπιστη πηγή φόρων για έναν μονάρχη. Οι Εβραίοι είχαν επίσης τη φήμη τοκογλύφων, επειδή ήταν η μόνη κοινωνική ομάδα που επιτρεπόταν να δανείζει χρήματα με κέρδος σύμφωνα με την επικρατούσα ερμηνεία της Βουλγάτας (λατινική μετάφραση της Βίβλου, που χρησιμοποιείται στη Ρωμαιοκαθολική Δυτική Ευρώπη ως επίσημο κείμενο), η οποία απαγόρευε στους Χριστιανούς να χρεώνουν τόκους στα δάνεια. Οι Εβραίοι, λοιπόν, έγιναν δανειστές και πιστωτές εμπόρων, αριστοκρατών, ακόμη και μοναρχών. Οι περισσότερες απελάσεις πριν από το Διάταγμα της Αλάμπρας σχετίζονταν με αυτήν την οικονομική κατάσταση: για να συγκεντρώσει επιπλέον χρήματα, ένας μονάρχης θα φορολογούσε βαριά την εβραϊκή κοινότητα, αναγκάζοντας τους Εβραίους να ζητούν δάνεια. Τότε ο μονάρχης έδιωχνε τους Εβραίους. Τη στιγμή της απέλασης, ο μονάρχης θα άρπαζε τα εναπομείναντα πολύτιμα περιουσιακά τους στοιχεία, συμπεριλαμβανομένων των χρεών, που τους οφείλονταν από άλλους υπηκόους του μονάρχη και, σε ορισμένες περιπτώσεις, από τον ίδιο τον μονάρχη. Η απέλαση των Εβραίων από την Ισπανία ήταν επομένως μια καινοτομία όχι μόνο σε κλίμακα αλλά και ως προς τα κίνητρά της.

### Φερδινάνδος και Ισαβέλλα
[μικρογραφία|279x279εσ| Απέλαση των Εβραίων από την Ισπανία το 1492 από τον [Εμίλιο Σάλα Φρανσές]]
Η εχθρότητα προς τους Εβραίους στην Ισπανία κορυφώθηκε κατά τη διάρκεια της βασιλείας των «Καθολικών Μοναρχών», Φερδινάνδου και Ισαβέλλας. Ο γάμος τους το 1469, ο οποίος σχημάτισε μια προσωπική ένωση των στεμμάτων της Αραγονίας και της Καστίλλης, με συντονισμένες πολιτικές μεταξύ των ξεχωριστών βασιλείων τους, οδήγησε τελικά στην τελική ενοποίηση της Ισπανίας.

Αν και η αρχική τους πολιτική απέναντι στους Εβραίους ήταν προστατευτική, ο Φερδινάνδος και η Ισαβέλλα ενοχλήθηκαν από αναφορές, που ισχυρίζονταν ότι οι περισσότεροι Εβραίοι προσήλυτοι στον Χριστιανισμό ήταν ανειλικρινείς στη μεταστροφή τους. Όπως αναφέρθηκε παραπάνω, μερικοί ισχυρισμοί ότι οι κονβέρσο συνέχισαν να ασκούν τον Ιουδαϊσμό στα κρυφά ήταν αληθινοί, αλλά οι «Παλαιοί» Χριστιανοί υπερέβαλαν την κλίμακα του φαινομένου. Υποστηρίχθηκε επίσης ότι οι Εβραίοι προσπαθούσαν να επαναφέρουν τους κονβέρσο στον ιουδαϊσμό. Το 1478, ο Φερδινάνδος και η Ισαβέλλα υπέβαλαν επίσημη αίτηση στη Ρώμη για τη σύσταση Ιεράς Εξέτασης στην Καστίλλη για να διερευνήσει αυτές και άλλες υποψίες. Το 1487, ο βασιλιάς Φερδινάνδος προώθησε την ίδρυση των Ισπανικών Δικαστηρίων Ιεράς Εξέτασης στην Καστίλλη. Στο Στέμμα της Αραγονίας, είχε καθιερωθεί για πρώτη φορά τον 13ο αιώνα για την καταπολέμηση της αίρεσης των Αλβιγηνών . Ωστόσο, το επίκεντρο αυτής της νέας Ιεράς Εξέτασης ήταν να βρει και να τιμωρήσει κονβέρσο*,* που ασκούσαν τον Ιουδαϊσμό στα κρυφά. 

Αυτά τα ζητήματα ήρθαν στο προσκήνιο κατά την τελική κατάκτηση της Γρανάδας από τον Φερδινάνδο και την Ισαβέλλα. Το ανεξάρτητο Ισλαμικό Εμιράτο της Γρανάδας ήταν υποτελές κράτος στην Καστίλλη από το 1238. Οι Εβραίοι και οι κονβέρσο έπαιξαν σημαντικό ρόλο κατά τη διάρκεια αυτής της εκστρατείας, επειδή είχαν την ικανότητα να συγκεντρώνουν χρήματα και να αποκτούν όπλα μέσω των εκτεταμένων εμπορικών τους δικτύων. Αυτή η αντιληπτή αύξηση της εβραϊκής επιρροής εξόργισε περαιτέρω τους Παλαιούς Χριστιανούς και τα εχθρικά στοιχεία του κλήρου. Τελικά, το 1491 προετοιμάζοντας μια επικείμενη μετάβαση στην καστιλιανή επικράτεια, υπογράφηκε η Συνθήκη της Γρανάδας από τον Εμίρη Μωάμεθ ΙΒ' και τη βασίλισσα της Καστίλης προστατεύοντας τη θρησκευτική ελευθερία των μουσουλμάνων εκεί. Μέχρι το 1492, ο Φερδινάνδος και η Ισαβέλλα είχαν κερδίσει τη Μάχη της Γρανάδας και ολοκλήρωσαν την Καθολική Ρεκονκίστα της Ιβηρικής Χερσονήσου από τις ισλαμικές δυνάμεις. Ωστόσο, ο εβραϊκός πληθυσμός προέκυψε από την εκστρατεία πιο μισητός από τον πληθυσμό και λιγότερο χρήσιμος για τους μονάρχες.

## Διάταγμα
δεξιά|μικρογραφία|384x384εσ| Υπογεγραμμένο αντίγραφο του Διατάγματος Απέλασης
Ο βασιλιάς και η βασίλισσα εξέδωσαν το διάταγμα της Αλάμπρας λιγότερο από τρεις μήνες μετά την παράδοση της Γρανάδας. Αν και η Ισαβέλλα ήταν η δύναμη πίσω από την απόφαση, ο σύζυγός της Φερδινάνδος δεν αντιτάχθηκε. Το ότι ο εξομολογητής της είχε μόλις αλλάξει από τον ανεκτικό Ερνάντο ντε Ταλαβέρα στον πολύ μισαλλόδοξο Φρανθίσκο Χιμένεθ ντε Θισνέρος υποδηλώνει μια αύξηση της βασιλικής εχθρότητας προς τους Εβραίους. Το κείμενο του διατάγματος κατηγορούσε τους Εβραίους ότι προσπάθησαν «να ανατρέψουν την ιερή καθολική πίστη» επιχειρώντας «να απομακρύνουν τους πιστούς χριστιανούς από τις πεποιθήσεις τους».  Αυτά τα μέτρα δεν ήταν νέα στην Ευρώπη.

Μετά την ψήφιση του διατάγματος, ολόκληρος ο εβραϊκός πληθυσμός της Ισπανίας έλαβε μόνο τέσσερις μήνες για να ασπαστεί τον Χριστιανισμό ή να εγκαταλείψει τη χώρα. Το διάταγμα υποσχέθηκε στους Εβραίους βασιλική προστασία και ασφάλεια για την αποτελεσματική περίοδο τριών μηνών πριν από τη λήξη της προθεσμίας. Τους επιτρεπόταν να πάρουν τα υπάρχοντά τους μαζί τους, εξαιρουμένου «χρυσού ή ασημιού ή κομμένου χρήματος ή άλλων πραγμάτων, που απαγορεύονταν από τους νόμους των βασιλείων μας».  Στην πράξη, ωστόσο, οι Εβραίοι έπρεπε να πουλήσουν οτιδήποτε δεν μπορούσαν να κουβαλήσουν: τη γη τους, τα σπίτια τους και τις βιβλιοθήκες τους. Και η μετατροπή του πλούτου τους σε μια πιο φορητή μορφή αποδείχθηκε δύσκολη. Η αγορά στην Ισπανία ήταν κορεσμένη από αυτά τα αγαθά, πράγμα που σήμαινε ότι οι τιμές μειώθηκαν τεχνητά για τους μήνες πριν από τη λήξη της προθεσμίας. Ως αποτέλεσμα, μεγάλο μέρος του πλούτου της εβραϊκής κοινότητας παρέμεινε στην Ισπανία. Η τιμωρία για όποιον Εβραίο δεν αλλαξοπιστούσε ή δεν έφευγε εντός της προθεσμίας ήταν η εκτέλεση. 

### Διασκορπισμός
Οι Σεφαρδίτες Εβραίοι μετανάστευσαν σε τέσσερις μεγάλες περιοχές: τη Βόρεια Αφρική, την Οθωμανική Αυτοκρατορία, την Πορτογαλία και την Ιταλία. Μερικοί Ισπανοί Εβραίοι, που μετανάστευσαν για να αποφύγουν τη μεταστροφή, διασκορπίστηκαν σε όλη την περιοχή της Βόρειας Αφρικής, γνωστής ως Μαγκρέμπ. Οι Εβραίοι λόγιοι και γιατροί μεταξύ των προηγούμενων Σεφαραδιτών μεταναστών σε αυτήν την περιοχή είχαν αναζωογονήσει τις εβραϊκές κοινότητες στη Βόρεια Αφρική. Ωστόσο, στη δεκαετία του 1490, μέρη του μεσογειακού κόσμου, συμπεριλαμβανομένου του Μαρόκου, βίωναν σοβαρή πείνα. Ως αποτέλεσμα, πολλές πόλεις στο Μαρόκο αρνήθηκαν να αφήσουν τους Ισπανούς Εβραίους να εισέλθουν. Αυτό οδήγησε σε μαζική πείνα μεταξύ των προσφύγων και έκανε τους Εβραίους πρόσφυγες ευάλωτους στη λεία δουλεμπόρων, αν και ο περιφερειακός ηγέτης ακύρωσε πολλές από αυτές τις πωλήσεις μέσα σε λίγα χρόνια. Ένας μεγάλος αριθμός Εβραίων, που είχαν καταφύγει στη Βόρεια Αφρική, επέστρεψαν στην Ισπανία και προσηλυτίστηκαν. Οι Εβραίοι, που έμειναν στη Βόρεια Αφρική, συχνά αναμειγνύονταν με τις ήδη υπάρχουσες κοινότητες, που μιλούσαν αραβικά ή βερβερικά μιζράχι, και έγιναν οι πρόγονοι των εβραϊκών κοινοτήτων του Μαρόκου, της Αλγερίας, της Τυνησίας και της Λιβύης.

Πολλοί Ισπανοί Εβραίοι κατέφυγαν επίσης στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, όπου τους δόθηκε καταφύγιο. Ο σουλτάνος Βαγιαζήτ Β' της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, μαθαίνοντας για την εκδίωξη των Εβραίων από την Ισπανία, έστειλε το Οθωμανικό Πολεμικό Ναυτικό για να φέρει τους Εβραίους με ασφάλεια στα οθωμανικά εδάφη, κυρίως στις πόλεις της Θεσσαλονίκης και της Σμύρνης. Πολλοί από αυτούς τους Εβραίους εγκαταστάθηκαν επίσης σε άλλα μέρη των Βαλκανίων, που κυβερνούνταν από τους Οθωμανούς, όπως οι περιοχές που σήμερα είναι η Βουλγαρία, η Σερβία και η Βοσνία. Σχετικά με αυτό το περιστατικό, ο Βαγιαζήτ Β' φέρεται να σχολίασε: «Όσοι λένε ότι ο Φερδινάνδος και η Ισαβέλλα είναι σοφοί είναι πράγματι ανόητοι· γιατί μου δίνει τον εχθρό του, τον εθνικό του θησαυρό, τους Εβραίους».

Η πλειονότητα των Σεφαραδιτών μετανάστευσε στην Πορτογαλία, όπου κέρδισαν μόνο μερικά χρόνια ανάπαυλας από τις διώξεις. Περίπου 600 εβραϊκές οικογένειες επετράπη να μείνουν στην Πορτογαλία μετά από μια υπέρογκη δωροδοκία, έως ότου ο Πορτογάλος βασιλιάς ξεκίνησε διαπραγματεύσεις για να παντρευτεί την κόρη του Φερδινάνδου και της Ισαβέλλας. Παγιδευμένος ανάμεσα στην επιθυμία του για συμμαχία με την Ισπανία και την οικονομική του εξάρτηση από τους Εβραίους, ο Εμμανουήλ Α' διακήρυξε την εβραϊκή κοινότητα στην Πορτογαλία (ίσως τότε περίπου το 10% του πληθυσμού αυτής της χώρας)  ως Χριστιανούς με βασιλικό διάταγμα, εκτός και αν εγκατέλειπαν τη χώρα. Σε αντάλλαγμα, υποσχέθηκε ότι η Ιερά Εξέταση δεν θα ερχόταν στην Πορτογαλία για 40 χρόνια. Έπειτα έπιασε τους Εβραίους που προσπάθησαν να φύγουν και τους βάφτισε με το ζόρι, αφού τους χώρισε από τα παιδιά τους.  Πέρασαν χρόνια πριν επιτραπεί στους Εβραίους που κατέφυγαν στην Πορτογαλία να μεταναστεύσουν. Όταν άρθηκε η απαγόρευση, πολλοί από αυτούς κατέφυγαν στις Κάτω Χώρες ή στην Ολλανδία.

Καθ' όλη τη διάρκεια της ιστορίας, οι μελετητές έχουν δώσει πολύ διαφορετικούς αριθμούς Εβραίων, που εκδιώχθηκαν από την Ισπανία. Ωστόσο, ο αριθμός είναι πιθανό να είναι χαμηλότερος από τους 100.000 Εβραίους που δεν είχαν ακόμη προσηλυτιστεί στον Χριστιανισμό μέχρι το 1492, πιθανώς έως και 40.000. Τέτοια στοιχεία αποκλείουν τον σημαντικό αριθμό Εβραίων, που επέστρεψαν στην Ισπανία λόγω της εχθρικής υποδοχής που έτυχαν στις χώρες καταφυγής τους, ιδίως στη Φες (Μαρόκο). Η κατάσταση των παλιννοστούντων νομιμοποιήθηκε με το Διάταγμα της 10ης Νοεμβρίου 1492, που όριζε ότι οι αστικές και εκκλησιαστικές Αρχές έπρεπε να είναι μάρτυρες του βαπτίσματος και, σε περίπτωση που βαφτίστηκαν πριν από την άφιξη, απαιτούνταν αποδείξεις και μάρτυρες βαπτίσματος. Επιπλέον, όλη η περιουσία θα μπορούσε να ανακτηθεί από τους επιστρεφόμενους στην ίδια τιμή στην οποία πωλήθηκε. Ομοίως, η Διάταξη του Βασιλικού Συμβουλίου της 24ης Οκτωβρίου 1493 όρισε σκληρές κυρώσεις για όσους συκοφάντησαν αυτούς τους Νέους Χριστιανούς με υβριστικούς όρους. Εξάλλου, οι Καθολικοί μονάρχες ασχολούνταν με τις ψυχές των υπηκόων τους και το καθολικό δόγμα πίστευε ότι η δίωξη των προσηλυτισμένων θα αφαιρούσε ένα σημαντικό κίνητρο για προσηλυτισμό. Οι επιστρεφόμενοι καταγράφονται ήδη από το 1499.

### Μεταστροφές
Η πλειονότητα του εβραϊκού πληθυσμού της Ισπανίας είχε προσηλυτιστεί στον Χριστιανισμό κατά τη διάρκεια των κυμάτων θρησκευτικών διωγμών πριν από το Διάταγμα—συνολικά 200.000 προσήλυτοι. Ο κύριος στόχος της απέλασης των ενεργών Εβραίων ήταν η διασφάλιση της ειλικρίνειας των προσηλυτισμών ενός τόσο μεγάλου προσήλυτου πληθυσμού. Από τους 100.000 Εβραίους, που παρέμειναν πιστοί στην πίστη τους μέχρι το 1492, ένας επιπλέον αριθμός επέλεξε να προσηλυτιστεί και να ενταχθεί στην κοινότητα των κονβέρσο αντί να αντιμετωπίσει την απέλαση. Οι πρόσφατοι κονβέρσο υπόκεινταν σε πρόσθετες υποψίες από την Ιερά Εξέταση, η οποία είχε συσταθεί για να διώξει τους θρησκευτικούς αιρετικούς, αλλά στην Ισπανία και την Πορτογαλία επικεντρώθηκε στην εύρεση κρυπτο-Εβραίων. Αν και ο Ιουδαϊσμός δεν θεωρούνταν αίρεση, το να δηλώνεις Χριστιανισμό, ενώ ασχολείσαι με εβραϊκές πρακτικές, ήταν αιρετικό. Επιπλέον, οι νόμοι καθαρότητας του αίματος καθιέρωσαν νομικές διακρίσεις κατά των απογόνων κονβέρσο απαγορεύοντάς τους από ορισμένες θέσεις και απαγορεύοντάς τους να μεταναστεύσουν στην Αμερική. Για χρόνια, οικογένειες με αστική καταγωγή, που είχαν εκτεταμένες εμπορικές σχέσεις, και άτομα μορφωμένα και πολύγλωσσα ήταν ύποπτα ότι είχαν εβραϊκή καταγωγή.  Σύμφωνα με την προκατάληψη της εποχής, ένα άτομο με εβραϊκό αίμα ήταν αναξιόπιστο και κατώτερο. Τέτοια μέτρα εξαφανίστηκαν σιγά-σιγά, καθώς η ταυτότητα κονβέρσο ξεχάστηκε και αυτή η κοινότητα συγχωνεύθηκε στην κυρίαρχη καθολική κουλτούρα της Ισπανίας. Αυτή η διαδικασία διήρκεσε μέχρι τον 18ο αιώνα με λίγες εξαιρέσεις, κυρίως Τσουέτα του νησιού της Μαγιόρκα, όπου οι διακρίσεις διήρκεσαν ως τις αρχές του 20ού αιώνα.

Ένα τεστ DNA του χρωμοσώματος Υ που διεξήχθη από το Πανεπιστήμιο του Λέστερ και το Πανεπιστήμιο Πονπέου Φάβρα έδειξε κατά μέσο όρο σχεδόν 20% Ισπανούς να έχουν κάποια άμεση πατρογραμμική καταγωγή από πληθυσμούς από την Εγγύς Ανατολή, που αποίκισαν την περιοχή είτε σε ιστορικούς χρόνους, όπως Εβραίοι και Φοίνικες, είτε κατά τη διάρκεια παλαιότερων προϊστορικών νεολιθικών μεταναστεύσεων. Μεταξύ των 90.000 Εβραίων που προσηλυτίστηκαν υπό τις διώξεις των Βησιγότθων και των 100.000+ Εβραίων που ασπάστηκαν τα χρόνια που προηγήθηκαν της απέλασης, είναι πιθανό ότι πολλοί από αυτούς τους ανθρώπους έχουν εβραϊκή καταγωγή. Γενετικές μελέτες έχουν εξερευνήσει τις τοπικές πεποιθήσεις στην αμερικανική νοτιοδυτική πλευρά ότι οι Ισπανοαμερικανοί είναι απόγονοι κονβέρσο.      

## Σύγχρονη ισπανική πολιτική
Η ισπανική κυβέρνηση ακολούθησε ενεργά μια πολιτική συμφιλίωσης με τους απογόνους των εκδιωγμένων Εβραίων της. Το 1924, το καθεστώς του Πρίμο ντε Ριβέρα παραχώρησε τη δυνατότητα απόκτησης ισπανικής υπηκοότητας σε ένα μέρος της Σεφαραδίτικης εβραϊκής διασποράς. Όπως αναφέρθηκε παραπάνω, το διάταγμα της Αλάμπρας ανακλήθηκε επίσημα το 1968, αφού η Δεύτερη Σύνοδος του Βατικανού απέρριψε την κατηγορία της θεοκτονίας, που παραδοσιακά αποδιδόταν στους Εβραίους. Το 1992, σε μια τελετή για τον εορτασμό της 500ής επετείου από το Διάταγμα της Απέλασης, ο βασιλιάς Χουάν Κάρλος (φορώντας κιπά) προσευχήθηκε μαζί με τον ισραηλινό πρόεδρο Χαΐμ Χερτζόγκ και μέλη της εβραϊκής κοινότητας στη Συναγωγή Μπεθ Γιακόβ. Ο Βασιλιάς είπε: «Η Σεφαράντ (το εβραϊκό όνομα της Ισπανίας) δεν είναι πια μια νοσταλγική ανάμνηση· είναι ένα μέρος όπου δεν πρέπει να ειπωθεί ότι οι Εβραίοι πρέπει απλώς να «αισθάνονται» σαν στο σπίτι τους εκεί, γιατί πράγματι οι Ισπανοεβραίοι είναι στο σπίτι τους στην Ισπανία... Αυτό που έχει σημασία δεν είναι η ευθύνη για το τι μπορεί να κάναμε λάθος ή σωστό, αλλά η προθυμία μας να κοιτάξουμε προς το μέλλον και να αναλύσουμε το παρελθόν για το μέλλον μας». 

Από τον Νοέμβριο του 2012, οι Σεφαραδίτες Εβραίοι είχαν το δικαίωμα αυτόματης ισπανικής υπηκοότητας χωρίς την απαίτηση διαμονής στην Ισπανία. Πριν από τον Νοέμβριο του 2012, οι Σεφαραδίτες Εβραίοι είχαν ήδη το δικαίωμα να λάβουν την ισπανική υπηκοότητα μετά από μειωμένη περίοδο διαμονής δύο ετών (έναντι δέκα ετών για αλλοδαπούς αλλά παρόμοια με υπηκόους από τις Φιλιππίνες, την Ισημερινή Γουινέα, τη Βραζιλία και περίπου 20 άλλες αμερικανικές δημοκρατίες που απαιτούν επίσης 2 χρόνια.) Ενώ η υπηκοότητά τους υπόκειται σε επεξεργασία, οι Σεφαραδίτες Εβραίοι δικαιούνται την προξενική προστασία του Βασιλείου της Ισπανίας.  Αυτό καθιστά την Ισπανία μοναδική μεταξύ των ευρωπαϊκών εθνών ως το μόνο έθνος που χορηγεί επί του παρόντος αυτόματη υπηκοότητα στους απογόνους των Εβραίων που εκδιώχθηκαν κατά τη διάρκεια των ευρωπαϊκών εξώσεων του Μεσαίωνα. Αν και αυτά τα μέτρα είναι δημοφιλή στην εβραϊκή κοινότητα, έχουν επίσης πυροδοτήσει κάποιες διαμάχες. Μια μειοψηφία στοχαστών πιστεύει ότι αυτές οι πολιτικές αντιπροσωπεύουν λιγότερο την άρνηση της προκατάληψης ως στροφή προς τον φιλοσημιτισμό. Από τον Νοέμβριο του 2015, 4.300 Σεφαραδίτες Εβραίοι επωφελήθηκαν από αυτόν τον νόμο και απέκτησαν την ισπανική υπηκοότητα, ορκιζόμενοι πίστη στο ισπανικό Σύνταγμα. Το 2013, ο αριθμός των Εβραίων στην Ισπανία εκτιμήθηκε ότι κυμαίνεται μεταξύ 40.000 και 50.000 ατόμων.

## Παραπομπές

## Εξωτερικοί σύνδεσμοι

* The Edict of Expulsion of the Jews – αγγλική μετάφραση του διατάγματος (από τα καστιλιάνικα) από τον Edward Peters (γεν. 1936)

* Διάταγμα Αλάμπρα: 521 χρόνια αργότερα, μια ανάρτηση ιστολογίου στη Νομική Βιβλιοθήκη του Κογκρέσου *In Custodia Legis* .

Κατηγορία:Θεματολογία Σεφαρδιτών Εβραίων
Κατηγορία:Ιστορία των Εβραίων στην Ισπανία
Κατηγορία:Ιστορία του Καθολικισμού στην Ισπανία
Κατηγορία:Απελάσεις Εβραίων
Κατηγορία:Σελίδες με μη επιθεωρημένες μεταφράσεις