Αμπελουργός (πτηνό)

Ο **αμπελουργός** είναι στρουθιόμορφο πτηνό της οικογένειας των Εμπεριζιδών, ένα από τα τσιχλόνια που απαντούν στον ελλαδικό χώρο. Η επιστημονική ονομασία του είδους είναι *Emberiza melanocephala* και δεν περιλαμβάνει υποείδη.

## Τάση παγκόσμιου πληθυσμού
* Άγνωστη ? 

## Ονοματολογία
Η επιστημονική ονομασία του γένους, *emberiza* είναι, πιθανότατα, εκλατινισμένος όρος της παλαιάς Ελβετογερμανικής λέξης *Embritz* «τσιχλόνι». Απαντά και στις παραλλαγές, *Emberyza, Emberitza, Embriza, Emberisa*. Τον όρο δανείστηκε αυτούσιο και η ελληνική γλώσσα («εμπέριζα»).

Ο όρος *malanocephala* στην επιστημονική ονομασία του είδους είναι άμεση εκλατινισμένη απόδοση του ελληνικού όρου «μελανοκέφαλος», που παραπέμπει στο κύριο διαγνωστικό γνώρισμα του πτηνού. Η ίδια αναφορά γίνεται και για την αγγλική ονομασία του πτηνού (Black-headed bunting).
## Συστηματική ταξινομική
Το είδος περιγράφηκε από τον Αυστριακό φυσιοδίφη Τ. Σκόπολι (Giovanni Antonio Scopoli, 1723 - 1788) (Σλοβενία, 1769), με τη σημερινή επιστημονική του ονομασία. Πιθανόν να σχηματίζει υπερείδος μαζί με το ασιατικό είδος *E. bruniceps*, με το οποίο σχηματίζει υβρίδια στην περιοχή της Κασπίας, στο Β. Ιράν, αν και μοριακά δεδομένα δείχνουν σημαντική γενετική απόκλιση μεταξύ τους. Πρόσφατες φυλογενετικές μελέτες το συνδέουν με το *Melothus lathami*. 
## Γεωγραφική εξάπλωση
Ο αμπελουργός είναι πλήρως μεταναστευτικό είδος, δηλαδή στις περιοχές όπου απαντά, δεν βρίσκεται ποτέ όλες τις εποχές του χρόνου. Η γεωγραφική του εξάπλωση είναι αρκετά μικρή (οικοζώνη: Παλαιαρκτική) και, περιορίζεται σε μία σχετικά λεπτή ζώνη που εκτείνεται από το ύψος της κεντρικής Μεσογείου, περίπου, ανατολικά προς τη Μέση Ανατολή, κατόπιν διακόπτεται για να συνεχιστεί στην ινδική υποήπειρο, όπου βρίσκονται και οι περιοχές διαχείμασης.

Συγκεκριμένα, αναπαράγεται την καλοκαιρινή περίοδο στη ΝΑ. Ευρώπη, από το ύψος της Σλοβενίας και της K. Ιταλίας, ανατολικά προς Βαλκάνια και βόρεια μέχρι την Ουκρανία (ανατολικά του ποταμού Δνείπερου) και τη ΝΔ. Ρωσία στην Κριμαία. Η ζώνη αναπαραγωγής συνεχίζεται ανατολικά προς Μικρά Ασία, Εύξεινο Πόντο, Μέση Ανατολή, Τρανσκασπία, Τρανσκαυκασία (Αρμενία, Γεωργία, Αζερμπαϊτζάν, όχι όμως στην κυρίως περιοχή του Καυκάσου), ΒΑ. και ΝΔ. Ιράν, νότια προς Ισραήλ και Δ. Ιορδανία. Τα ανατολικά και νότια όρια της αναπαραγωγικής επικράτειας βρίσκονται στο ΝΔ. Αφγανιστάν και ΝΔ. Πακιστάν.

Οι θέσεις διαχείμασης του είδους βρίσκονται στην Ινδία και, συγκεκριμένα στις κεντρικές, δυτικοκεντρικές περιοχές της, που βλέπουν προς την Αραβική Θάλασσα, μέχρι τη Β. Καρνατάκα.

## Μεταναστευτική συμπεριφορά
Ο αμπελουργός είναι πλήρως μεταναστευτικό πτηνό μεγάλων αποστάσεων, που σχηματίζει σμήνη, με τα αρσενικά να καταφθάνουν στις περιοχές διαχείμασης πριν από τα θηλυκά. Εκεί, μπορεί να αναμιγνύεται με άτομα του είδους *Petronia xanthocollis* και κουρνιάζει σε αγκαθωτές ακακίες. Ταξιδεύει κατά μικρά σμήνη των 10-50 ατόμων.

Όλοι οι πληθυσμοί κατευθύνονται ΝΝΑ προς τη Δ. και Κ. Ινδία. Περιστασιακά, αναφέρονται χειμερινοί επισκέπτες σε ενδιάμεσες περιοχές, π.χ. στο Ισραήλ. Την άνοιξη, καταφθάνει στην Τουρκία (σημαντικότατη επικράτεια αναπαραγωγής) ως επί το πλείστον από τα τέλη Απριλίου ενώ, μερικές φορές, έχει αναφερθεί στην Κύπρο ήδη από τον Μάρτιο, αλλά συνήθως φθάνει στις αρχές ή τα μέσα Απριλίου, με το ταξίδι να συνεχίζεται έως τα μέσα Μαΐου. Φτάνει στα νησιά του Αιγαίου και τη Βόρεια Μακεδονία στα τέλη Απριλίου και στις αρχές Μαΐου.
*Ένα δακτυλιωμένο άτομο, βρέθηκε 7000 χλμ. μακριά από τον τόπο δακτυλίωσης, ενώ κάποιο άλλο είχε διανύσει 1000 χλμ. σε μία εβδομάδα. 
Τυχαίοι, περιπλανώμενοι επισκέπτες έχουν αναφερθεί μεταξύ άλλων από την Αυστρία, τη Δανία, το Ηνωμένο Βασίλειο και την Ισλανδία, την Αλγερία και την Τυνησία, την Κίνα, την Ιαπωνία, τη Μαλαισία και το Λάος, αλλά και από τις ΗΠΑ και τα νησιά Παλάου.

*Στην Ελλάδα, ο αμπελουργός είναι μεταναστευτικό πτηνό, που απαντά σε όλη τη χώρα κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού, οπότε έρχεται για να φωλιάσει.

Από την Κρήτη αναφέρεται ως καλοκαιρινός επισκέπτης από τη Δ. Ασία, αλλά είναι σπάνιος. Στην Κύπρο, είναι επίσης καλοκαιρινός αναπαραγόμενος επισκέπτης.

## Βιότοπος
Το είδος αναπαράγεται στη Δ. Παλαιαρκτική σε θερμό εύκρατο, μεσογειακό κλίμα (ισοθερμικές Ιουλίου 23-32&nbsp;°C), αποφεύγοντας όμως το πολύ ξηρό ή πολύ υγρό κλίμα. 
Οι αμπελουργοί αναπαράγονται σε ανοικτές θαμνώδεις -κυρίως με αγκαθωτά φυτά- εκτάσεις με διάσπαρτα δένδρα, αλλά και σε καλλιεργημένη γη, παρυφές αγρών  και σπανιότερα σε δασικές εκτάσεις. Ακόμη, σε περιβόλια, οπωρώνες, ελαιώνες και κατά μήκος δρόμων και ποταμών. Γενικά, είναι είδος που απαντά σε μικρά υψόμετρα (

## Πηγές
*IUCN Red List: http://www.iucnredlist.org/
*Aliabadian M, Kaboli M, Nijman V, Vences M (2009). *Molecular Identification of Birds: Performance of Distance-Based DNA Barcoding in Three Genes to Delimit Parapatric Species*. PLoS ONE 4 (1): e4119. doi:10.1371/journal.pone.0004119. PMC 2612741. PMID 19127298.
*Ali, S & Ripley, SD (1999). *Handbook of the Birds of India and Pakistan. Volume 10* (2 ed.). New Delhi: Oxford University Press. pp.&nbsp;217–219.
*Per Alström, Urban Olsson, Fumin Lei, Hai-tao Wang, Wei Gao, Per Sundberg, *Phylogeny and classification of the Old World Emberizini (Aves, Passeriformes)*
*Brazil, M. (2009) *Birds of East Asia*. A&C Black Publishers, London.
*Byers, C., Olsson, U. and Curson, J. (1995) *Buntings and Sparrows: A Guide to the Buntings and North American Sparrows*. A&C Black Publishers, London
*Cramp, S. and Perrins, C.M. (1994) *Handbook of the Birds of Europe, the Middle East and North Africa. The Birds of the Western Palearctic. Volume IX: Buntings and New World Warblers*. Oxford University Press, Oxford.
*Dymond, N (1999). *Two records of Black-headed Bunting Emberiza melanocephala' in Sabah- the first definite occurrence in Malaysia and Borneo*. Forktail 15: 102.
*Geister, I. 1997. *Black-headed Bunting Emberiza melanocephala. In Hagemeijer, W.J.M. & Blair, M.J. (eds) The EBCC Atlas of European Breeding Birds: Their Distribution and Abundance*: 761. T & AD Poyser, London.
*Gururaja, KV (1999). *Sighting of Black-headed Bunting Emberiza melanocephala in Shimoga city*. Newsletter for Birdwatchers 39 (1): 14.
*Peterson, R.T., Mountfort, G. and Hollom, P.A.D. (1993) *A Field Guide to the Birds of Britain and Europe*. Houghton Mifflin Company, New York.
*Randler, C. (2006). *Behavioural and ecological correlates of natural hybridization in birds*. Ibis 148: 459–467. doi:10.1111/j.1474-919X.2006.00548.x.
*Stresemann, E (1969). *Die Mauser von Emberiza rnelanocephala und Emberiza bruniceps*. J. Orn. 110 (3): 291–305. doi:10.1007/BF01671065.
## Βιβλιογραφία
*«Το Κόκκινο Βιβλίο των Απειλουμένων Σπονδυλοζώων της Ελλάδας» (RDB), Αθήνα 1992
*Bertel Bruun, *Birds of Britain and Europe*, Hamlyn 1980.
*Bob Scott and Don Forrest, *The Birdwatcher’s Key*, Frederick Warne & Co, 1979
*Christopher Perrins, *Birds of Britain and Europe*, Collins 1987. 
*Colin Harrison & Alan Greensmith, *Birds of the World*, Eyewitness Handbooks, London 1993
*Colin Harrison, *Nests, Eggs and Nestlings Of British and European Birds*, Collins, 1988.
*Dennis Avon and Tony Tilford, *Birds of Britain and Europe, a Guide in Photographs*, Blandford 1989
*Detlef Singer, *Field Guide to Birds of Britain and Northern Europe*, The Crowood Press, Swindon 1988
*Enticott Jim and David Tipling: *Photographic Handbook of the Seabirds of the World*, New Holland, 1998
*Gray, Mary Taylor *The Guide to Colorado Birds*, Westcliffe Publishers, 1998
*Handrinos & Akriotis, *The Birds of Greece*, Helm 1997
*Hermann Heinzel, RSR Fitter & John Parslow, Birds of Britain and Europe with North Africa and Middle East, Collins, 1995 
*Howard and Moore, *Checklist of the Birds of the World*, 2003. 
*Jim Flegg, *Field Guide to the Birds of Britain and Europe*, New Holland, London 1990
*Jobling, J. 1991. *A dictionary of scientific bird names*. University Press, Oxford.
*Killian Mullarney, Lars Svensson, Dan Zetterström, Peter J. Grant, *Τα Πουλιά της Ελλάδας Της Κύπρου και της Ευρώπης*, ΕΟΕ, 2007
*Killian Mullarney, Lars Svensson, Dan Zetterström, Peter J. Grant, *Τα Πουλιά της Ελλάδας Της Κύπρου και της Ευρώπης*, Collins
*Linnaeus, Carolus (1758). *Systema naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis*. Tomus I. Editio decima, reformata (in Latin). Holmiae (Laurentii Salvii). 
*Peter Colston and Philip Burton, *Waders of Britain and Europe*, Hodder & Stoughton, 1988
*R. Grimmett, C. Inskipp, T. Inskipp, *Birds of Nepal*, Helm 2000
*Rob Hume, RSPB *Complete Birds of Britain and Europe* DK, 2002
*Valpy, Francis Edward Jackson, *An Etymological Dictionary of the Latin Language*
*Βασίλη Κλεισούρα, *Εργοφυσιολογία*, εκδ. Συμμετρία, Αθήνα 1990
*Γεωργίου Δ. Μπαμπινιώτη, *Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας*, Αθήνα 2002
*Χανδρινός Γ. και Δημητρόπουλος Α.: *Τα Αρπακτικά Πουλιά της Ελλάδας*, εκδ. Ευσταθιάδης, Αθήνα, 1982
*Γιώργος Σφήκας, *Πουλιά και Θηλαστικά της Κρήτης*, Ευσταθιάδης, 1989
*Γιώργος Σφήκας, *Πουλιά και Θηλαστικά της Κύπρου*, Ευσταθιάδης, 1991
*Ιωάννη Όντρια (I), *Πανίδα της Ελλάδας*, τόμος *Πτηνά*.
*Ιωάννη Όντρια (II), *Συστηματική Ζωολογία*, τεύχος 3.
*Ιωάννου Χατζημηνά, *Επίτομος Φυσιολογία*, εκδ. Γρ. Παρισιάνου, Αθήνα 1979
*Ντίνου Απαλοδήμου, *Λεξικό των ονομάτων των πουλιών της Ελλάδας*, 1988.
**Πάπυρος Λαρούς Μπριτάνικα*, εκδ. 1996 (ΠΛΜ)
**Πάπυρος Λαρούς*, εκδ. 1963 (ΠΛ)
**Σημαντικές Περιοχές για τα Πουλιά της Ελλάδας* (ΣΠΕΕ), ΕΟΕ 1994
* Χανδρινός Γιώργος (Ι), «Το Κόκκινο Βιβλίο των Απειλουμένων Σπονδυλοζώων της Ελλάδας»

Κατηγορία:Εμπεριζίδες
Κατηγορία:Πτηνά της Ελλάδας