Ξενοβιοτικό

[μικρογραφία|Βασικές οδοί μεταβολισμού της παρακεταμόλης στο ανθρώπινο σώμα, όπου απεικονίζονται οι πιθανές τοξικές αντιδράσεις με [πρωτεϊνες και νουκλεϊκά οξέα.]]
Τα **ξενοβιοτικά** είναι χημικές, συνθετικές και πιθανόν φυσικές ουσίες που βρίσκονται σε έναν οργανισμό και δεν παράγονται φυσικά ή δεν αναμένεται να υπάρχουν σε αυτόν τον οργανισμό. Μπορούν επίσης να περιλαμβάνουν ουσίες που υπάρχουν σε πολύ υψηλότερες συγκεντρώσεις από το συνηθισμένο. Ουσιαστικά, είναι ουσίες που είναι ξένες προς έναν ζωντανό οργανισμό.

Τα ξενοβιοτικά περιλαμβάνουν ένα ευρύ φάσμα ουσιών, όπως φάρμακα, περιβαλλοντικούς ρύπους, πρόσθετα τροφίμων, συμπληρώματα διατροφής, ακόμη και ορισμένες φυσικές χημικές ουσίες όταν υπάρχουν σε ασυνήθιστα υψηλές συγκεντρώσεις. Συνηθισμένα παραδείγματα περιλαμβάνουν φάρμακα όπως αντιβιοτικά και παρακεταμόλη, περιβαλλοντικούς ρύπους όπως διοξίνες και πολυχλωριωμένα διφαινύλια (PCBs), ακόμη και ορισμένα συστατικά της διατροφής μας. Φαρμακευτικές ουσίες που χορηγούνται κατά τη διάρκεια μιας χημειοθεραπείας επίσης θεωρούνται ξενοβιοτικά.

Η έκθεση σε ξενοβιοτικά είναι διάχυτη και το ανθρώπινο σώμα τα μεταβολίζει για να παράγει διάφορους μεταβολίτες, μερικοί από τους οποίους μπορεί να έχουν ανεπιθύμητες ενέργειες, συμπεριλαμβανομένης της τοξικότητας. Κατά τη διάρκεια μιας ανθρώπινης ζωής, κάποιος μπορεί να εκτεθεί σε 1-3 εκατομμύρια ξενοβιοτικά. Αυτές οι ενώσεις μπορεί να είναι τοξικές ή ακίνδυνες, αλλά παρόλα αυτά αντιμετωπίζονται από τον οργανισμό ως ξένες. Μεταβολίζονται και τελικά αποβάλλονται μέσω των ούρων, της χολής και των κοπράνων. Το ήπαρ παίζει κρίσιμο ρόλο στον μεταβολισμό των ξενοβιοτικών, συχνά μέσω διεργασιών όπως η οξειδοαναγωγή και οι αντιδράσεις σύζευξης, ώστε να τα καταστήσει υδατοδιαλυτά για απέκκριση.

Τα ξενοβιοτικά μπορούν να εισέλθουν στο περιβάλλον μέσω διαφόρων οδών, συμπεριλαμβανομένων των μονάδων επεξεργασίας λυμάτων, και η παρουσία τους μπορεί να έχει αρνητικές επιπτώσεις στην υγεία τόσο των ανθρώπων όσο και των ζώων.

## Παραδείγματα

* Αντιβιοτικά: Ενώ χρησιμοποιούνται για τη θεραπεία λοιμώξεων, τα αντιβιοτικά μπορούν να διαταράξουν το μικροβίωμα του εντέρου και να προκαλέσουν νεφροτοξικότητα.
* Φυτοφάρμακα: Τα ξενοβιοτικά αυτά μπορούν να μολύνουν το περιβάλλον, να διαταράξουν τα οικοσυστήματα και να συσσωρευτούν στις τροφικές αλυσίδες, επηρεάζοντας την ανθρώπινη υγεία.
* Βαρέα μέταλλα: Η έκθεση σε βαρέα μέταλλα όπως ο υδράργυρος ή ο μόλυβδος μπορεί να οδηγήσει σε διάφορα προβλήματα υγείας, συμπεριλαμβανομένων των νευρολογικών βλαβών και της νεφρικής δυσλειτουργίας.
* Φαρμακευτικά προϊόντα: Τα φάρμακα, όταν μεταβολίζονται, μπορούν να παράγουν τοξικά υποπροϊόντα που επηρεάζουν τον οργανισμό.
* Περιβαλλοντικοί ρύποι: Οι ατμοσφαιρικοί ρύποι και οι ρύποι των υδάτων μπορεί να περιέχουν ξενοβιοτικά που έχουν επιβλαβείς επιπτώσεις στην ανθρώπινη υγεία και στο περιβάλλον.

## Επιπτώσεις στην υγεία/στο περιβάλλον
Τα ξενοβιοτικά μπορούν να έχουν ένα ευρύ φάσμα επιπτώσεων στην υγεία και στο περιβάλλον. Αυτές οι επιπτώσεις μπορεί να περιλαμβάνουν διαταραχές του ανοσοποιητικού συστήματος, μεταβολικές διαταραχές, τοξικότητα οργάνων, ακόμη και καρκίνο. Η έκθεση σε ξενοβιοτικά μπορεί να συμβεί μέσω διαφόρων οδών, όπως η κατάποση, η εισπνοή και η επαφή με το δέρμα, και οι επιπτώσεις μπορεί να διαφέρουν σημαντικά μεταξύ των ατόμων.

Αναλυτικά:

* Μεταβολικές διαταραχές: Τα ξενοβιοτικά μπορούν να επηρεάσουν τις φυσιολογικές μεταβολικές οδούς, επηρεάζοντας τον μεταβολισμό των λιπιδίων, των υδατανθράκων και των αμινοξέων. Αυτό μπορεί να συμβάλει σε καταστάσεις όπως το μεταβολικό σύνδρομο, η παχυσαρκία και ο διαβήτης.
* Τοξικότητα οργάνων: Τα ξενοβιοτικά μπορούν να προκαλέσουν βλάβη σε διάφορα όργανα, συμπεριλαμβανομένου του ήπατος, των νεφρών και της καρδιάς. Για παράδειγμα, ορισμένα αντικαρκινικά φάρμακα μπορούν να προκαλέσουν τοξικότητα στην καρδιά και στους πνεύμονες, ενώ τα αντιβιοτικά μπορούν να οδηγήσουν σε τοξικότητα των νεφρών.
* Επιδράσεις στο ανοσοποιητικό σύστημα: Τα ξενοβιοτικά μπορούν να προκαλέσουν ανοσολογικές αποκρίσεις, οδηγώντας δυνητικά σε αλλεργικές αντιδράσεις ή ακόμη και σε αυτοάνοσα νοσήματα.
* Περιβαλλοντικές επιπτώσεις: Τα ξενοβιοτικά μπορούν να διαταράξουν τα οικοσυστήματα, επηρεάζοντας τη βιοποικιλότητα και οδηγώντας σε βιοσυσσώρευση στις τροφικές αλυσίδες.
* Νευροτοξικότητα: Ορισμένα ξενοβιοτικά μπορούν να επηρεάσουν αρνητικά το νευρικό σύστημα, οδηγώντας σε νευροτοξικές επιδράσεις.
* Καρκινογένεση: Ορισμένα ξενοβιοτικά έχουν συνδεθεί με αυξημένο κίνδυνο καρκίνου.
* Επιδράσεις στην ανάπτυξη: Η έκθεση σε ξενοβιοτικά κατά την προγεννητική ή πρώιμη ζωή μπορεί να έχει μακροπρόθεσμες συνέπειες για την υγεία, συμβάλλοντας στην ανάπτυξη χρόνιων ασθενειών αργότερα στη ζωή.

## Μεταβολισμός ξενοβιοτικών
Τα ξενοβιοτικά αποβάλλονται μέσω μιας διαδικασίας που ονομάζεται μεταβολισμός ξενοβιοτικών (αγγ. xenobiotic metabolism), ο οποίος περιλαμβάνει τόσο τον βιομετασχηματισμό όσο και την απέκκριση. Αυτή η διαδικασία, που λαμβάνει χώρα κυρίως στο ήπαρ, μετατρέπει αυτές τις ουσίες σε πιο υδατοδιαλυτές μορφές που μπορούν να αποβληθούν από το σώμα, κυρίως μέσω των ούρων και των κοπράνων.

#### Βιομετασχηματισμός

* Αντιδράσεις Φάσης Ι: Αυτές οι αντιδράσεις, που συχνά περιλαμβάνουν την οξειδοαναγωγή και την υδρόλυση, εισάγουν ή εκθέτουν πολικές λειτουργικές ομάδες στο ξενοβιοτικό μόριο. Ένζυμα όπως το κυτόχρωμα P450 παίζουν βασικό ρόλο σε αυτές τις αντιδράσεις.
* Αντιδράσεις Φάσης II: Αυτές είναι αντιδράσεις σύζευξης όπου το τροποποιημένο ξενοβιοτικό από τη Φάση Ι (ή μερικές φορές απευθείας το αρχικό ξενοβιοτικό) συνδέεται με ένα πολικό μόριο (όπως γλυκουρονικό οξύ, θειικό άλας ή γλουταθειόνη). Αυτό καθιστά την ένωση ακόμη πιο υδατοδιαλυτή και έτοιμη για απέκκριση.

#### Απέκκριση

* Ούρα: Οι υδατοδιαλυτοί μεταβολίτες φιλτράρονται από τα νεφρά και απεκκρίνονται στα ούρα.
* Κόπρανα: Ορισμένοι μεταβολίτες, ειδικά εκείνοι που απεκκρίνονται στη χολή, αποβάλλονται μέσω των κοπράνων.
* Άλλες οδοί: Σε ορισμένες περιπτώσεις, τα ξενοβιοτικά ή οι μεταβολίτες τους μπορούν επίσης να αποβληθούν μέσω της αναπνοής, του ιδρώτα ή ακόμα και του γάλακτος.

Το ήπαρ και τα έντερα παίζουν σημαντικό ρόλο στον μεταβολισμό των ξενοβιοτικών πριν αυτά κυκλοφορήσουν σε όλο το σώμα. Αυτό το φαινόμενο «πρώτης διόδου» μπορεί να επηρεάσει σημαντικά την ποσότητα μιας ουσίας που φτάνει στη συστημική κυκλοφορία.  Γενετικοί και περιβαλλοντικοί παράγοντες, όπως η ηλικία, η διατροφή και ο τρόπος ζωής, μπορούν να επηρεάσουν την αποτελεσματικότητα του μεταβολισμού και της αποβολής των ξενοβιοτικών από ένα άτομο. Ενώ ο βιομετασχηματισμός γενικά διευκολύνει την αποβολή των ξενοβιοτικών, ορισμένοι μεταβολίτες μπορεί να είναι πιο τοξικοί από την αρχική ένωση. Τέλος, το μικροβίωμα του εντέρου παίζει επίσης ρόλο στον μεταβολισμό ξενοβιοτικών, με βακτήρια ικανά να διασπούν ορισμένες ενώσεις.

## Παραπομπές


Κατηγορία:Μικροβιολογία