Μιχαήλ Σουσλόφ

Ο **Μιχαήλ Αντρέγιεβιτς Σούσλοφ** (Ρωσικά: Михаил Андреевич Суслов, Λατινικά: Mikhail Andreevic Suslov, 21 Νοεμβρίου 1902 - 25 Ιανουαρίου 1982) ήταν Σοβιετικός Ρώσος πολιτικός και Κομμουνιστής. Υπήρξε πανίσχυρο κορυφαίο στέλεχος του ΚΚΣΕ από την εποχή του Ιωσήφ Στάλιν, και ανέλαβε ως Δεύτερος Γραμματέας του Κόμματος από το 1965 μέχρι και τον θάνατό του το 1982. Λέγεται ότι απέκτησε με τα χρόνια μεγάλη επιρροή και κατάφερε να επιβιώσει πολιτικά στις εκκαθαρίσεις που έκαναν ο Στάλιν και οι επίγονοί του. Μάλιστα έφερε ανεπισήμως τον τίτλο του "Κύριου Ιδεολόγου" του Κόμματος και θεωρούνταν από πολλούς ο σίγουρος διάδοχος του Σοβιετικού Ηγέτη Λεονίντ Μπρέζνιεφ. Ο Σούσλoφ ήταν υπεύθυνος για τη δημοκρατία του Κόμματος και τον διαχωρισμό της εξουσίας μέσα στο Κόμμα. Η σκληροπυρηνική του στάση να αντιστέκεται στην αλλαγή πλεύσης ιδεολογικά και κοινωνικά τον έκανε έναν από τους κορυφαίους αμετακίνητους κομμουνιστές σοβιετικούς ηγέτες.

## Πρώτα χρόνια και καριέρα
Ο Σούσλοφ γεννήθηκε στο Shakhovskoye, μια αγροτική τοποθεσία στην περιοχή Pavlovsky, στην περιφέρεια Ulyanovsk, στη Ρωσική Αυτοκρατορία στις 21 Νοεμβρίου 1902. Ξεκίνησε να εργάζεται στην τοπική οργάνωση Komsomol στο Saratov το 1918, και τελικά έγινε μέλος της Επιτροπής Ανακούφισης της Φτώχειας. Αφού εργάστηκε στην Komsomol για σχεδόν τρία χρόνια, ο Σούσλοφ έγινε μέλος του Πανενωσιακού Κομμουνιστικού Κόμματος (των Μπολσεβίκων) το 1921. Αφού αποφοίτησε από το rabfak, σπούδασε οικονομικά στο Ινστιτούτο Εθνικής Οικονομίας Πλεχάνοφ μεταξύ 1924 και 1928. Το καλοκαίρι του 1928, αφού αποφοίτησε από το ινστιτούτο Πλεχάνοφ, έγινε μεταπτυχιακός φοιτητής (ερευνητής) στα οικονομικά στο Ινστιτούτο Κόκκινων Καθηγητών,[1] διδάσκοντας στο Κρατικό Πανεπιστήμιο της Μόσχας[2] και στη Βιομηχανική Ακαδημία.[1]

Το 1931 εγκατέλειψε τη διδασκαλία υπέρ του κομματικού μηχανισμού. Έγινε επιθεωρητής στην Επιτροπή Ελέγχου του Κόμματος του Κομμουνιστικού Κόμματος και στο Λαϊκό Επιμελητήριο της Επιθεώρησης Εργατών και Αγροτών.[1] Το κύριο καθήκον του εκεί ήταν να εκδικάζει μεγάλο αριθμό «προσωπικών υποθέσεων», παραβιάσεις της πειθαρχίας και προσφυγές κατά της διαγραφής από το κόμμα.

Το 1933 και το 1934, ο Σούσλοφ διηύθυνε μια επιτροπή επιφορτισμένη με την εκκαθάριση του κόμματος στις επαρχίες Ουράλ και Τσερνίγοφ. Η εκκαθάριση οργανώθηκε από τον Λάζαρ Καγκάνοβιτς, τότε Πρόεδρο της Σοβιετικής Επιτροπής Ελέγχου. Ο συγγραφέας Yuri Druzhnikov υποστηρίζει ότι ο Suslov συμμετείχε στη συγκρότηση πολλών δοκιμών επίδειξης,[3] και συνέβαλε στο Κόμμα εκδιώκοντας όλα τα μέλη που παρέκκλιναν από τη γραμμή του Κόμματος, δηλαδή τροτσκιστές, ζινοβιεβιστές και άλλους αριστερούς παρεκκλίνοντες.[1]

Από το 1936-1937, ο Σούσλοφ σπούδασε στο Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα του Οικονομικού Ινστιτούτου Ερυθρών Καθηγητών. Απέκτησε τη φήμη ενός μη κοινωνικού, σεμνού και σοβαρού μαθητή που μελέτησε προσεκτικά και απομνημόνευσε τα έργα και τις ομιλίες των Μαρξ, Ένγκελς, Λένιν και Στάλιν και έγινε γνωστός για την πλήρη καταγραφή των δηλώσεών τους για οικονομικά και πολιτικά ζητήματα σε κουτιά κάρτες και ντουλάπια αρχείων στο μικροσκοπικό δωμάτιό του σε ένα κοινόχρηστο διαμέρισμα. Κάπως έτσι, ο Στάλιν χρειαζόταν επειγόντως τη γνώμη του Λένιν για ένα στενό οικονομικό ζήτημα και έστειλε τον γραμματέα του Λεβ Μέχλις για να βρει την απάντηση. Ο Mekhlis, συμμαθητής του Suslov στο Ινστιτούτο, τον πλησίασε και βρήκε αμέσως το απαραίτητο απόσπασμα. Ένας έκπληκτος Στάλιν ρώτησε πώς κατάφερε να βρει το απόσπασμα τόσο γρήγορα, πάνω στο οποίο ο Mekhlis παρουσίασε τον Στάλιν στον Σούσλοφ.[4] Ο Στάλιν έβαλε αμέσως τον Σούσλοφ να προαχθεί σε Γραμματέα του Κόμματος του Ροστόφ και διεξήγαγε μια εκκαθάριση της πόλης το 1938.[5] Εντυπωσιασμένος με το έργο του, ο Σούσλοφ έγινε πρώτος γραμματέας του Κομμουνιστικού Κόμματος του Κράι της Σταυρούπολης το 1939.

### Δράση την εποχή του Μεγάλου Πατριωτικού Πολέμου (1941-1945)
μικρογραφία|Ο Σούσλοφ το 1941.
Στο Ανατολικό Μέτωπο στον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, ο Σούσλοφ ήταν μέλος του Στρατιωτικού Συμβουλίου του Μετώπου του Βορείου Καυκάσου[1] και ηγήθηκε του Αρχηγείου των Μεραρχιών των Παρτιζάνων στο Κράι της Σταυρούπολης (το τοπικό αντάρτικο) μετά την κατάληψη της περιοχής από τους Γερμανούς.[2] Ο Σούσλοφ πέρασε μεγάλο μέρος του χρόνου του κινητοποιώντας εργάτες για να πολεμήσουν ενάντια στους Γερμανούς εισβολείς. Το αντάρτικο κίνημα που ηγήθηκε λειτουργούσε από τα περιφερειακά κομματικά κύτταρα. Ο Σούσλοφ από την πλευρά του διατήρησε στενή επαφή με τον Κόκκινο Στρατό.[1] Ο Σούσλοφ επέβλεπε επίσης τις απελάσεις Τσετσένων και άλλων μουσουλμανικών μειονοτήτων από τον Καύκασο κατά τη διάρκεια του πολέμου.[5]

Σύμφωνα με τη σοβιετική ιστοριογραφία, τα χρόνια του Suslov ως αντάρτικου ήταν εξαιρετικά επιτυχημένα. Ωστόσο, οι μαρτυρίες των συμμετεχόντων διαφέρουν από τον επίσημο λογαριασμό. Αυτοί οι συμμετέχοντες ισχυρίζονται ότι υπήρξε μια σειρά από οργανωτικά προβλήματα που μείωσαν την αποτελεσματικότητά τους στο πεδίο της μάχης. Ο Σούσλοφ υπέφερε επίσης άσχημα από φυματίωση, την οποία είχε προσβληθεί στη νεολαία του, η οποία επιδεινώθηκε περαιτέρω στα πυκνά δάση των παρτιζάνων και εμπόδισε την ικανότητά του ως αποτελεσματικού μαχητή. Φοβούμενος περαιτέρω υποτροπές, για το υπόλοιπο της ζωής του, συνέχισε να φοράει γαλότσες στα παπούτσια του, καθώς και καπέλο και αδιάβροχο ανά πάσα στιγμή, ακόμα και με τον ζεστό καιρό του καλοκαιριού, γεγονός που τον έκανε να αστειεύεται μεταξύ των συναδέλφων του στο Πολιτικό Γραφείο του Μπρέζνιεφ. .[6]

Ο Σούσλοφ αργότερα εκκαθάρισε την περιοχή της Βαλτικής στον απόηχο του Μεγάλου Πατριωτικού Πολέμου.[7] Από το 1944 έως το 1946, ήταν πρόεδρος του Γραφείου της Κεντρικής Επιτροπής για τις Λιθουανικές Υποθέσεις. Η αντισοβιετική λογοτεχνία samizdat από το απόγειο της εξουσίας του στη δεκαετία του 1970 θα τον κατηγορούσε ότι ήταν προσωπικά υπεύθυνος για την απέλαση και τις δολοφονίες εθνικιστών Λιθουανών που έγιναν πολιτικοί αντίπαλοι των Σοβιετικών κατά τη διάρκεια της επανεισόδου των Σοβιετικών στα κράτη της Βαλτικής στην πορεία τους προς το Βερολίνο το 1944.[8]

### Προστατευόμενος του Στάλιν
αριστερά|μικρογραφία|Ο Σούσλοφ (τέταρτος από αριστερά) το 1950
Το 1946, ο Σούσλοφ έγινε μέλος του Orgburo και έγινε αμέσως Επικεφαλής του Τμήματος Εξωτερικής Πολιτικής της Κεντρικής Επιτροπής. Μέσα σε ένα χρόνο, ο Σούσλοφ διορίστηκε Επικεφαλής του Τμήματος της Κεντρικής Επιτροπής για την κινητοποίηση και την προπαγάνδα. Έγινε επίσης σκληρός επικριτής της Εβραϊκής Αντιφασιστικής Επιτροπής στα μεταπολεμικά χρόνια.[9] Στις 26 Νοεμβρίου 1946, ο Σούσλοφ έστειλε επιστολή στον Αντρέι Ζντάνοφ κατηγορώντας την Εβραϊκή Αντιφασιστική Επιτροπή για κατασκοπεία. Η επιστολή του Σούσλοφ, η οποία έγινε δεκτή από τη σοβιετική ηγεσία, θα χρησίμευε ως βάση για τη δίωξη της Επιτροπής κατά τη διάρκεια της αντικοσμοπολίτικης εκστρατείας.[10] Αφού έγινε επικεφαλής του Agitprop, στο αποκορύφωμα της αντικοσμοπολίτικης εκστρατείας, ο Σούσλοφ εκκαθάρισε επίσης τους Εβραίους από τα μέσα ενημέρωσης και τους δημόσιους θεσμούς.[11] Το 1947, ο Σούσλοφ μετατέθηκε στη Μόσχα και εξελέγη στη Γραμματεία της Κεντρικής Επιτροπής. θα διατηρούσε αυτή τη θέση για το υπόλοιπο της ζωής του.[2] Ο Σούσλοφ είχε την πλήρη εμπιστοσύνη του Στάλιν και το 1948 του ανατέθηκε το καθήκον να μιλήσει εκ μέρους της Κεντρικής Επιτροπής πριν από μια πανηγυρική συνεδρίαση για την εικοστή τέταρτη επέτειο του θανάτου του Βλαντιμίρ Λένιν.[12] Από τον Σεπτέμβριο του 1949 έως το 1950, ήταν αρχισυντάκτης της κεντρικής εφημερίδας του Κόμματος Pravda.[1]

Το 1949, ο Σούσλοφ έγινε μέλος, μαζί με τους Γκεόργκι Μαλενκόφ, Λαβρέντι Μπέρια και Λάζαρ Καγκάνοβιτς, μιας επιτροπής που δημιουργήθηκε για να διερευνήσει κατηγορίες που επιβλήθηκαν κατά του τοπικού κομμουνιστικού κόμματος του πρώτου γραμματέα της Μόσχας, Γκεόργκι Ποπόφ.[13] Ο Ρώσος ιστορικός Ρόι Μεντβέντεφ εικάζει στο βιβλίο του, Neizvestnyi Stalin, ότι ο Στάλιν είχε κάνει τον Σούσλοφ τον «μυστικό κληρονόμο» του.[5] Ο Λαβρέντι Μπέρια, ο οποίος μισούσε τον Σούσλοφ, προφανώς ένιωθε τόσο απειλούμενος από αυτόν που μετά τη σύλληψή του, βρέθηκαν έγγραφα στο χρηματοκιβώτιο του Μπέρια που χαρακτηρίζουν τον Σούσλοφ ως το Νο. 1 άτομο που ήθελε να «εξολοθρεύσει».[6]

Τον Ιούνιο του 1950, ο Σούσλοφ εξελέγη στο Προεδρείο του Ανώτατου Σοβιέτ. Προήχθη στο Προεδρείο του ΚΚΣΕ (αργότερα γνωστό ως Πολιτικό Γραφείο) το 1952 μετά το 19ο Συνέδριο του Κόμματος. Υπέστη μια προσωρινή ανατροπή όταν πέθανε ο Στάλιν και απολύθηκε από το Προεδρείο το 1953. Συνέχισε να εργάζεται στο Ανώτατο Σοβιέτ, ακόμη και να γίνει Πρόεδρος της Επιτροπής Εξωτερικών Υποθέσεων τα χρόνια αμέσως μετά το θάνατο του Στάλιν.[14]

## Εποχή Χρουστσόφ
Ο Σούσλοφ ανέκτησε την εξουσία του το 1955 και εξελέγη σε μια θέση στο Προεδρείο, παρακάμπτοντας τη συνήθη υποψήφια ιδιότητα μέλους.[13] Στο 20ο Συνέδριο του Κόμματος του 1956, ο Χρουστσόφ εκφώνησε την περίφημη Μυστική Ομιλία για τη λατρεία της προσωπικότητας του Στάλιν. Στην ιδεολογική έκθεση του Σούσλοφ στις 16 Φεβρουαρίου, ενημέρωσε την κριτική του για τον Στάλιν και τη λατρεία της προσωπικότητάς του:[15]

"Προκάλεσαν σημαντική ζημιά τόσο στην οργανωτική όσο και στην ιδεολογική κομματική εργασία. Μείωσαν τον ρόλο των μαζών και το ρόλο του Κόμματος, απαξίωσαν τη συλλογική ηγεσία, υπονόμευσαν την εσωκομματική δημοκρατία, κατέστειλαν τη δραστηριότητα των μελών του κόμματος, την πρωτοβουλία και την επιχείρησή τους , οδήγησε σε έλλειψη ελέγχου, ανευθυνότητα, ακόμη και αυθαιρεσία στη δουλειά των ατόμων, απέτρεψε την ανάπτυξη κριτικής και αυτοκριτικής και οδήγησε σε μονόπλευρες και ενίοτε λανθασμένες αποφάσεις».

— Σούσλοφ, 20ο Συνέδριο του Κόμματος

Κατά τη διάρκεια της Ουγγρικής Επανάστασης του 1956, ο Σούσλοφ, μαζί με τον Αναστάς Μικογιάν, δρούσαν σε κοντινή απόσταση από τη Βουδαπέστη για να κατευθύνουν τις δραστηριότητες των σοβιετικών στρατευμάτων και να προσφέρουν βοήθεια στη νέα ουγγρική ηγεσία. Ο Σούσλοφ και ο Μικογιάν συμμετείχαν στη συνεδρίαση του Πολιτικού Γραφείου του Ουγγρικού Σοσιαλιστικού Εργατικού Κόμματος που εξέλεξε τον Γιάνος Κάνταρ στο γραφείο του Γενικού Γραμματέα. Σε ένα τηλεγράφημα προς τη σοβιετική ηγεσία, ο Σούσλοφ και ο Μικογιάν αναγνώρισαν ότι η κατάσταση είχε γίνει πιο δεινή, αλλά και οι δύο αρκέστηκαν στην απόλυση του Ερνό Γκέρο ως Γενικού Γραμματέα και στην επιλογή του Κάνταρ ως διαδόχου του.[16]

Το Προεδρείο του Ανώτατου Σοβιέτ επέκρινε τις παραχωρήσεις του Σούσλοφ και του Μικογιάν στη νέα κυβέρνηση στη Λαϊκή Δημοκρατία της Ουγγαρίας.[17] Παρά τις αρχικές του επιφυλάξεις, ο Σούσλοφ τελικά υποστήριξε την απόφαση του Προεδρείου να επέμβει στρατιωτικά στην Ουγγαρία και να αντικαταστήσει την ηγεσία της κυβέρνησης εκεί.[18]

Τον Ιούνιο του 1957, ο Σούσλοφ υποστήριξε τον Χρουστσόφ κατά τη διάρκεια του αγώνα του με την Αντικομματική Ομάδα με επικεφαλής τους Γκεόργκι Μαλενκόφ, Βιατσεσλάβ Μόλοτοφ, Λάζαρ Καγκάνοβιτς και Ντμίτρι Σεπίλοφ.[19] Ο Μικογιάν έγραψε αργότερα στα απομνημονεύματά του ότι έπεισε τον Σούσλοφ να υποστηρίξει τον Χρουστσόφ λέγοντάς του ότι ο Χρουστσόφ θα αναδεικνυόταν νικητής ακόμη και αν δεν είχε αρκετή υποστήριξη στο Προεδρείο.[20]

Τον επόμενο Οκτώβριο ο Σούσλοφ κατηγόρησε τον Γκεόργκι Ζούκοφ, τον Υπουργό Άμυνας, για «βοναπαρτισμό» στην ολομέλεια της Κεντρικής Επιτροπής που τον απομάκρυνε από όλες τις κομματικές και κυβερνητικές θέσεις. Η απομάκρυνση του Ζούκοφ είχε ως αποτέλεσμα την σταθερή υποταγή των ενόπλων δυνάμεων στον έλεγχο του Κόμματος.[19]

Σε μια ομιλία του στις 22 Ιανουαρίου 1958, ο Χρουστσόφ πρότεινε επίσημα τη διάλυση των Σταθμών Μηχανών και Τρακτέρ (MTS), κρατικούς οργανισμούς που κατείχαν και συντηρούσαν τα αγροτικά μηχανήματα που χρησιμοποιούσαν οι κολχόζι. Αυτή η μεταρρύθμιση είχε ιδιαίτερη σημασία στη σοβιετική ιδεολογία. Στο μαρξιστικό-λενινιστικό δόγμα, η συνεταιριστική ιδιοκτησία της ιδιοκτησίας θεωρούνταν «κατώτερη» μορφή δημόσιας ιδιοκτησίας από την κρατική ιδιοκτησία. Η πρόταση του Χρουστσόφ για επέκταση της συνεταιριστικής ιδιοκτησίας ήταν αντίθετη με τη μαρξιστική θεωρία όπως ερμηνεύτηκε από τον Στάλιν.

Ο Σούσλοφ, ο οποίος υποστήριξε την οικονομική πολιτική του Στάλιν, θεώρησε την πρόταση του Χρουστσόφ ως απαράδεκτη για ιδεολογικούς λόγους. Σε μια προεκλογική ομιλία στο Ανώτατο Σοβιέτ τον Μάρτιο του 1958, ο Σούσλοφ αρνήθηκε να αναγνωρίσει την ιδεολογική σημασία της μεταρρύθμισης του Χρουστσόφ, προτιμώντας αντ' αυτού να επικεντρωθεί στα πρακτικά οφέλη της μεταρρύθμισης στη βελτίωση της παραγωγικότητας. Σε αντίθεση με άλλους ηγέτες του Κόμματος, ο Σούσλοφ απέφυγε να αναφέρει τον Χρουστσόφ ως τον εμπνευστή της μεταρρύθμισης του MTS.[21]

Το 21ο Συνέδριο του Κόμματος συγκλήθηκε τον Ιανουάριο του 1959. Ο Χρουστσόφ ήθελε να εξετάσει το προσχέδιο ενός νέου επταετούς σχεδίου. Ο Σούσλοφ έδειξε προσεκτικά ενάντια στη δήλωση του Χρουστσόφ ότι η χώρα είχε αναπτυχθεί από τη σοσιαλιστική κατάσταση ανάπτυξης στην ανώτερη κατάσταση της κομμουνιστικής ανάπτυξης. Είδε την άποψη του Χρουστσόφ ως εσφαλμένη και αντέτεινε ότι η άποψή του δεν είχε εγκριθεί από το Κόμμα. Για να δυσφημήσει περαιτέρω τον ισχυρισμό του Χρουστσόφ, ο Σούσλοφ επικαλέστηκε τον Καρλ Μαρξ και τον Βλαντιμίρ Λένιν:[22]

«Ο Μαρξ και ο Λένιν μας διδάσκουν ότι ο κομμουνισμός δεν εμφανίζεται ξαφνικά, αλλά έρχεται στην ύπαρξη, ωριμάζει, αναπτύσσεται, περνά στην ανάπτυξή του μέσα από συγκεκριμένα στάδια ή φάσεις… Η νέα περίοδος στην ανάπτυξη της σοβιετικής κοινωνίας θα σημαδευτεί από σταδιακή συνένωση δύο μορφών σοσιαλιστικής ιδιοκτησίας – του κράτους και του κολχόζ... Η διαδικασία αυτών των κοινωνικών αλλαγών θα είναι μακρά, και όπως είναι κατανοητό, δεν μπορεί να τελειώσει σε μια περίοδο επτά ετών».

— Σούσλοφ, 21ο Συνέδριο του Κόμματος

Ο Σούσλοφ γινόταν σταδιακά πιο επικριτικός απέναντι στις πολιτικές του Χρουστσόφ[23], στην πολιτική του αδιαλλαξία και στην εκστρατεία του να εξαλείψει ό,τι είχε απομείνει από τη σταλινική παλιά φρουρά.[24] Υπήρχαν επίσης βαθιές αποκλίσεις στην εξωτερική και εσωτερική πολιτική μεταξύ του Σούσλοφ και του Χρουστσόφ. Ο Σούσλοφ αντιτάχθηκε στην ιδέα της βελτίωσης των σχέσεων Σοβιετικής Ένωσης-Ηνωμένων Πολιτειών[23] και ήταν κατά των προσπαθειών του Χρουστσόφ για προσέγγιση με τη Γιουγκοσλαβία.[25] Εσωτερικά, ο Σούσλοφ αντιτάχθηκε στην πολιτική Αποσταλινοποίησης του Χρουστσόφ και στο σχέδιο οικονομικής αποκέντρωσης του.

Ο Σούσλοφ επισκέφτηκε το Ηνωμένο Βασίλειο το 1959 ως βουλευτής του Ανώτατου Σοβιέτ. Η επίσκεψη στέφθηκε με επιτυχία και ο Hugh Gaitskell, ο ηγέτης του Εργατικού Κόμματος, ταξίδεψε στη Σοβιετική Ένωση αργότερα εκείνο το έτος ως φιλοξενούμενος.[27]

Οι σινο-σοβιετικές σχέσεις ήταν επί μακρόν τεταμένες και, όπως είπε ο Σούσλοφ στην Κεντρική Επιτροπή σε μια από τις εκθέσεις του, «Η ουσία του θέματος είναι ότι η ηγεσία του ΚΚΚ ανέπτυξε πρόσφατα τάσεις να υπερβάλλει τον βαθμό ωριμότητας των σοσιαλιστικών σχέσεων στην Κίνα. ... Υπάρχουν στοιχεία έπαρσης και υπεροψίας. [Αυτές οι ελλείψεις] εξηγούνται σε μεγάλο βαθμό από την ατμόσφαιρα της λατρείας της προσωπικότητας του συντρόφου Μάο Τσε Τούνγκ... ο οποίος, από κάθε άποψη, ο ίδιος έχει φτάσει να πιστεύει στο δικό του αλάθητο». [28] Ο Σούσλοφ συνέκρινε την αυξανόμενη λατρεία της προσωπικότητας του Μάο με αυτή που παρατηρήθηκε στον Ιωσήφ Στάλιν.[29]

Ο Σούσλοφ άσκησε έντονη κριτική στη μαοϊκή Κίνα, καθώς ηγήθηκε της Σινο-Σοβιετικής Διαμάχης και επέκρινε τον Μαοϊσμό με διάφορους τρόπους υπό την κυβέρνηση Χρουστσόφ, ιδιαίτερα τη διάσπασή του από τη σοβιετική ηγεσία στο Σοσιαλιστικό Στρατόπεδο, την απόρριψη της θεωρίας της Ειρηνικής Συνύπαρξης και την υποστήριξη από πλευράς του Μάο των αντι-σοβιετικών αντίπαλων κομμουνιστικών αγωνιστικών ομάδων παγκοσμίως. Ο Σούσλοφ συνέκρινε επίσης την Κίνα του Μάο με την Τιτοϊστική Γιουγκοσλαβία και τον τροτσκισμό και τον κατήγγειλε ως αστό εθνικιστή και αριστερό παρεκκλίνοντα.[30].

Στα χρόνια που ακολούθησαν την αποτυχία της Αντικομματικής Ομάδας, ο Σούσλοφ έγινε αρχηγός της παράταξης στην Κεντρική Επιτροπή που αντιτίθεται στην ηγεσία του Χρουστσόφ, γνωστή ως «Φατρία της Μόσχας».[31] Ο Χρουστσόφ μπόρεσε να διατηρήσει την εξουσία παραχωρώντας σε διάφορα αιτήματα της αντιπολίτευσης σε περιόδους κρίσης, όπως κατά το περιστατικό U-2 το 1960 και την Κρίση των πυραύλων της Κούβας. Στον απόηχο της κρίσης U-2, ο Σούσλοφ μπόρεσε να απομακρύνει και να αντικαταστήσει αρκετούς από τους διορισμένους του Χρουστσόφ στο Πολιτικό Γραφείο με νέα αντιχρουστσοφικά μέλη. Η θέση του Χρουστσόφ αποδυναμώθηκε περαιτέρω μετά την αποτυχία της κουβανικής κρίσης πυραύλων και η ισχύς του Σούσλοφ αυξήθηκε πολύ.

Μια εκστρατεία για την εκδίωξη του Χρουστσόφ από την εξουσία ξεκίνησε το 1964. Αν και ηγέτης της αντιπολίτευσης, ο Σούσλοφ είχε αρρωστήσει σοβαρά κατά τη διάρκεια του ταξιδιού του στη Λαϊκή Δημοκρατία της Κίνας το προηγούμενο έτος. Αντίθετα, ο Λεονίντ Μπρέζνιεφ και ο Αλεξέι Κοσίγκιν ηγήθηκαν της αντιπολίτευσης.[32]

## Εποχή Μπρέζνιεφ

### Συλλογική ηγεσία
Τον Οκτώβριο του 1964, ο Χρουστσόφ εκδιώχθηκε. Ο Σούσλοφ έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην εκδήλωση.

Ο Σούσλοφ ήταν, μαζί με τον Πρωθυπουργό Αλεξέι Κοσίγκιν και τον Πρώτο Γραμματέα Λεονίντ Μπρέζνιεφ, ένας από τους πιο σημαντικούς σοβιετικούς πολιτικούς της δεκαετίας του 1960 μετά την εκδίωξη του Χρουστσόφ. Έχοντας ηγηθεί της αντιπολίτευσης εναντίον του Χρουστσόφ για χρόνια, ο Σούσλοφ είχε αποκτήσει και ασκούσε μεγάλη δύναμη στην Κεντρική Επιτροπή όταν ο Μπρέζνιεφ ανέβηκε στην εξουσία. Ωστόσο, ο Σούσλοφ δεν ενδιαφερόταν ποτέ να γίνει ο ηγέτης της Σοβιετικής Ένωσης και αρκέστηκε στο να παραμείνει ο άνθρωπος πίσω από τα παρασκήνια.[33] Κατά το μεγαλύτερο μέρος της θητείας του, ο Σούσλοφ ήταν ένα από τα τέσσερα άτομα που είχαν και θέση στη Γραμματεία και στο Πολιτικό Γραφείο. οι άλλοι τρεις ήταν ο Μπρέζνιεφ, ο Αντρέι Κιριλένκο και ο Φιοντόρ Κουλάκοφ.[34]

Μια συλλογική ηγεσία ιδρύθηκε αμέσως μετά την εκδίωξη του Χρουστσόφ, αποτελούμενη από τον Μπρέζνιεφ ως Πρώτο Γραμματέα, τον Κοσίγκιν ως επικεφαλής της κυβέρνησης και τον Αναστάς Μικογιάν (που αντικαταστάθηκε το 1965 από τον Νικολάι Ποντγκόρνι) ως αρχηγός του κράτους, ο οποίος σχημάτισε μια ανεπίσημη Τριανδρία (επίσης γνωστή από Το ρωσικό του όνομα Τρόικα). Από την αρχή, ο Σούσλοφ ήταν ένθερμος κριτικός της μονοανδρικής κυριαρχίας, όπως αυτή που παρατηρήθηκε επί Ιωσήφ Στάλιν και Χρουστσόφ.

Ενώ καταδίκασε την μονοπρόσωπη διακυβέρνηση του Στάλιν, επέκρινε εξίσου την ατομικιστική διεκδίκηση της πολιτικής αποσταλινοποίησης του Χρουστσόφ. Έντονος υποστηρικτής του δημοκρατικού συγκεντρωτισμού, ο Σούσλοφ εμπόδισε τον Μπρέζνιεφ να αναλάβει τη θέση του Κοσίγκιν ως επικεφαλής της κυβέρνησης το 1970.[35] Ο Κιριλένκο, ο Μπρέζνιεφ και ο Σούσλοφ ήταν μέλη μιας ανεπίσημης Τρόικας στην ηγεσία του Κομμουνιστικού Κόμματος.[36] Ο Σούσλοφ κατατάχθηκε τέταρτος στην ιεραρχία του Πολιτικού Γραφείου πίσω από τους Μπρέζνιεφ, Ποντγκόρνι και Κοσίγκιν, μπροστά από τον Κιριλένκο.[37]

Σε όλη την εποχή του Μπρέζνιεφ, ο Σούσλοφ έγινε όλο και πιο σκληροπυρηνικός. Ο Σούσλοφ ήταν αντίθετος σε κάθε είδους αντισοβιετική πολιτική που επιχείρησαν οι ηγέτες του Ανατολικού Μπλοκ, αλλά ψήφισε κατά της σοβιετικής στρατιωτικής επέμβασης στη Σοσιαλιστική Δημοκρατία της Τσεχοσλοβακίας το 1968 κατά την Άνοιξη της Πράγας. Ο Σούσλοφ θεωρούνταν, σύμφωνα με τον Κρίστιαν Σμιτ-Χάουερ, ως «πάπας» των «ορθόδοξων κομμουνιστών» στο Ανατολικό Μπλοκ. Σε όλη την πολιτική του σταδιοδρομία, ο Σούσλοφ ανησυχούσε όλο και περισσότερο ότι ο ηγετικός ρόλος της Σοβιετικής Ένωσης στο κομμουνιστικό κίνημα θα διακυβευόταν. Ο Häuer, στο βιβλίο του Gorbachev: The Path to Power, υποστηρίζει ότι ο Σούσλοφ «ήταν ένας Ρώσος εθνικιστής» που πίστευε ότι «η Ρωσία ήταν το κέντρο του σύμπαντος».[38]

Ήταν κατά την εποχή του Μπρέζνιεφ που ο Σούσλοφ έλαβε τον ανεπίσημο τίτλο «Κύριος Ιδεολόγος του Κομμουνιστικού Κόμματος». Ο Σούσλοφ αφιέρωσε πολύ χρόνο στη μνήμη των κληροδοτημάτων του Βλαντιμίρ Λένιν, του Καρλ Μαρξ και του Φρίντριχ Ένγκελς. Ωστόσο, ο Σούσλοφ ακολούθησε την κομματική γραμμή και υποστήριξε την υποχώρηση από ορισμένες από τις πεποιθήσεις του μαρξισμού-λενινισμού.[39] Παραδείγματα ιδεολογικής υποχώρησης περιλαμβάνουν το τέλος μεμονωμένων, εγκεκριμένων από το Κόμμα εκδοχών φυσικών επιστημών της βιολογίας, της χημείας και της φυσικής.[40]

Υπήρχε ακόμη, από την άλλη, ένας αυστηρός ιδεολογικός έλεγχος στη λογοτεχνία. Αυτό περιλάμβανε όχι μόνο λογοτεχνία που κριτικάρει τη σοβιετική κυριαρχία: μεγάλο μέρος του έργου του Λένιν επίσης λογοκρίνεται τακτικά.[41]

### Μετέπειτα ζωή και Θάνατος
[μικρογραφία|Ο τάφος του Σούσλοφ στην [Νεκρόπολη Τείχους του Κρεμλίνου|Νεκρόπολη του Τείχους του Κρεμλίνου]]
Στις αρχές της δεκαετίας του 1980, η πολιτική και οικονομική αναταραχή στη Λαϊκή Δημοκρατία της Πολωνίας είχε διαβρώσει σοβαρά την εξουσία του Πολωνικού Ενωτικού Εργατικού Κόμματος. Η θέση του Σούσλοφ σε αυτό το θέμα είχε ιδιαίτερη βαρύτητα καθώς προήδρευσε της Επιτροπής Πολιτικού Γραφείου, που ιδρύθηκε στις 25 Αυγούστου 1980, για τον τρόπο αντιμετώπισης της πολωνικής κρίσης. Μέλη της επιτροπής περιλάμβαναν υψηλόβαθμους Σοβιετικούς όπως ο Πρόεδρος της KGB Αντρόπωφ, ο υπουργός Άμυνας Ντμίτρι Ουστίνοφ, ο υπουργός Εξωτερικών Αντρέι Γκρομίκο και ο επί χρόνια συνεργάτης του Μπρέζνιεφ Κονσταντίν Τσερνιένκο.

Στις 28 Αυγούστου, η Επιτροπή εξέτασε τη σοβιετική στρατιωτική επέμβαση για τη σταθεροποίηση της περιοχής.[42] Ο Βόιτσεχ Γιαρουζέλσκι, Πρώτος Γραμματέας του Πολωνικού Ενωτικού Εργατικού Κόμματος, μπόρεσε να πείσει την Επιτροπή ότι μια σοβιετική στρατιωτική επέμβαση απλώς θα επιδείνωνε την κατάσταση. Ο Σούσλοφ συμφώνησε με το επιχείρημα του Γιαρουζέλσκι, δηλώνοντας ότι "αν εισαχθούν στρατεύματα, αυτό θα σημαίνει καταστροφή. Νομίζω ότι όλοι συμμεριζόμαστε την ομόφωνη άποψη εδώ ότι δεν μπορεί να γίνει συζήτηση για οποιαδήποτε εισαγωγή στρατευμάτων".[43] Ο Σούσλοφ κατάφερε να πείσει τον Γιαρουζέλσκι και την πολωνική ηγεσία να θεσπίσουν στρατιωτικό νόμο στην Πολωνία.[44]

Τον Ιανουάριο του 1982, ο Γιούρι Αντρόπωφ αποκάλυψε στον Σούσλοφ ότι ο Σεμιόν Τσβίγκουν, ο πρώτος αντιπρόεδρος της KGB, είχε θωρακίσει τη Γκαλίνα και τον Γιούρι, τα παιδιά του Μπρέζνιεφ, από έρευνες για διαφθορά. Όταν του αποκαλύφθηκαν αυτά τα γεγονότα, ο Σούσλοφ προκάλεσε τον Τσβίγκουν να κάνει μια δήλωση για το θέμα. Ο Σούσλοφ απείλησε ακόμη και τον Τσβίγκουν με αποβολή από το Κομμουνιστικό Κόμμα, αλλά ο Τσβίγκουν πέθανε στις 19 Ιανουαρίου 1982 πριν προλάβει να αμφισβητήσει τη δήλωση του Σούσλοφ.

Δύο ημέρες αργότερα, ο Σούσλοφ είχε στεφανιαία θρόμβωση και πέθανε στις 25 Ιανουαρίου από αρτηριοσκλήρωση και διαβήτη στις 16:05.[45] Ο θάνατός του θεωρείται ως έναρξη της μάχης για να διαδεχθεί τον Μπρέζνιεφ, στην οποία ο Αντρόπωφ, ο οποίος ανέλαβε τη θέση του Σούσλοφ ως δεύτερος γραμματέας του Κόμματος, παραγκώνισε τον Κιριλένκο και τον Τσερνιένκο κατά τις τελευταίες ημέρες της διακυβέρνησης του Μπρέζνιεφ.[38]

Ο Σούσλοφ θάφτηκε στις 29 Ιανουαρίου στη Νεκρόπολη του Τείχους του Κρεμλίνου, σε έναν από τους δώδεκα μεμονωμένους τάφους που βρίσκονται μεταξύ του Μαυσωλείου του Λένιν και του τείχους του Κρεμλίνου. Ο Μπρέζνιεφ εξέφρασε μεγάλη θλίψη για τον θάνατο του Σούσλοφ.

## Αναγνώριση
Ο Σούσλοφ τιμήθηκε με πολλά παράσημα και μετάλλια κατά τη διάρκεια της ζωής του. Ανάμεσά τους ήταν δύο βραβεία του Ήρωα της Σοσιαλιστικής Εργασίας, πέντε Τάγματα του Λένιν, ένα Τάγμα της Οκτωβριανής Επανάστασης και ένα Τάγμα πρώτου βαθμού του Πατριωτικού Πολέμου. Η Ακαδημία Επιστημών της ΕΣΣΔ απένειμε στον Σούσλοφ το Χρυσό Μετάλλιο του Καρλ Μαρξ. Ο Σούσλοφ τιμήθηκε με τα υψηλότερα κρατικά βραβεία της Λαϊκής Δημοκρατίας της Γερμανίας, της Λαϊκής Δημοκρατίας της Μογγολίας και της Σοσιαλιστικής Δημοκρατίας της Τσεχοσλοβακίας.[1]

### Σοβιετική Ένωση
Ήρωας της Σοσιαλιστικής Εργασίας, δύο φορές (20 Νοεμβρίου 1962, 20 Νοεμβρίου 1972)

Τάγμα του Λένιν, πέντε φορές (16 Μαρτίου 1940, 20 Νοεμβρίου 1952, 20 Νοεμβρίου 1962, 2 Δεκεμβρίου 1971, 20 Νοεμβρίου 1972)

Τάγμα της Οκτωβριανής Επανάστασης (18 Νοεμβρίου 1977)

Τάγμα του Πατριωτικού Πολέμου, 1η τάξη (24 Μαρτίου 1945)

Μετάλλιο "Σε έναν Παρτιζάνο του Πατριωτικού Πολέμου", Α' τάξη (1943)

Μετάλλιο "Για την άμυνα του Καυκάσου" (1944)

Μετάλλιο "Για τη γενναία εργασία στον Μεγάλο Πατριωτικό Πόλεμο 1941-1945" (1945)

Μετάλλιο "Για τη νίκη επί της Γερμανίας στον Μεγάλο Πατριωτικό Πόλεμο 1941-1945" (1945)

Σήμα "50 χρόνια στο ΚΚΣΕ" (1981)

### Εξωτερικό
Ήρωας της Σοσιαλιστικής Εργασίας (Βουλγαρία)

Τάγμα Γκεόργκι Δημητρόφ (Βουλγαρία)

Τάγμα του Klement Gottwald (Τσεχοσλοβακία)

Τάγμα του Καρλ Μαρξ (Ανατολική Γερμανία)

Τάγμα Sukhbaatar (Μογγολία)

Τάγμα του Χρυσού Αστέρος (Βιετνάμ)

## Προσωπική Ζωή
Ο Σούσλοφ παντρεύτηκε την Γιελιζαβέτα Αλεξάντροβνα (1903–1972), η οποία εργάστηκε ως Διευθύντρια του Ινστιτούτου Στοματολογίας της Μόσχας. Στη ζωή της, υπέφερε άσχημα από εσωτερικές ασθένειες, ειδικά από διαβήτη σε σοβαρή μορφή, αλλά αγνόησε τις συστάσεις του γιατρού της.

Ο Μπέρναρντ Λόουν, γεννημένος στη Λιθουανία Αμερικανός M.D., κλήθηκε κάποτε να τη δει στο Νοσοκομείο του Κρεμλίνου. ήταν από τις ελάχιστες περιπτώσεις που ένας διάσημος ξένος γιατρός κλήθηκε να επισκεφθεί το Νοσοκομείο του Κρεμλίνου. Ο Σούσλοφ εξέφρασε την ευγνωμοσύνη του για το έργο του Λόουν, αλλά απέφυγε να συναντήσει προσωπικά τον Λόουν επειδή ήταν εκπρόσωπος μιας «ιμπεριαλιστικής» χώρας.[47]

Ο Γιελιζαβέτα και ο Σούσλοφ απέκτησαν δύο παιδιά, το Revoly (γεννήθηκε το 1929), που πήρε το όνομά του από την Οκτωβριανή Επανάσταση, και το δεύτερο παιδί του, Maya (γεννήθηκε το 1939), που πήρε το όνομά του από την Πρωτομαγιά.[48]

## Παραπομπές