Αρχαία ελληνική αρχιτεκτονική

Η **αρχαία ελληνική αρχιτεκτονική** προήλθε από τους Έλληνες, των οποίων ο πολιτισμός ήκμασε στην ηπειρωτική Ελλάδα, την Πελοπόννησο, τα νησιά του Αιγαίου και σε αποικίες στην Ανατολία και την Ιταλία για μια περίοδο από περίπου το 900 π.Χ. έως τον 1ο αιώνα μ.Χ. αρχιτεκτονικά έργα που χρονολογούνται γύρω στο 600 π.Χ.

Η αρχαία ελληνική αρχιτεκτονική είναι περισσότερο γνωστή για τους ναούς της, πολλοί από τους οποίους βρίσκονται σε όλη την περιοχή, με τον Παρθενώνα να θεωρείται, τώρα όπως και στην αρχαιότητα, ως χαρακτηριστικό παράδειγμα. Τα περισσότερα ερείπια είναι ημιτελή, αλλά ορισμένα σώζονται ουσιαστικά άθικτα, κυρίως εκτός της σύγχρονης Ελλάδας. Ο δεύτερος σημαντικός τύπος κτιρίου που σώζεται σε όλο τον ελληνικό κόσμο είναι το υπαίθριο θέατρο, με το αρχαιότερο να χρονολογείται γύρω στο 525–480 π.Χ. Άλλες αρχιτεκτονικές μορφές που εξακολουθούν να αποδεικνύονται είναι η λιτανευτική πύλη (πρόπυλον), η δημόσια πλατεία (αγορά) που περιβάλλεται από ιστορική κιονοστοιχία (στοά), το κτίριο του δημοτικού συμβουλίου (βουλευτήριο), το δημόσιο μνημείο, ο μνημειακός τάφος (μαυσωλείο) και το στάδιο.

Η αρχαία ελληνική αρχιτεκτονική διακρίνεται για τα ιδιαίτερα επισημοποιημένα χαρακτηριστικά της, τόσο στη δομή όσο και στη διακόσμηση. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα στην περίπτωση των ναών όπου κάθε κτήριο φαίνεται να έχει συλληφθεί ως μια γλυπτική οντότητα μέσα στο τοπίο, που τις περισσότερες φορές υψώνεται σε ψηλό έδαφος, έτσι ώστε η κομψότητα των αναλογιών του και η επίδραση του φωτός στις επιφάνειές του μπορεί να φανεί από όλες οι γωνίες. Ο Νίκολας Πέβσνερ αναφέρεται «στο πλαστικό σχήμα του [ελληνικού] ναού [...] τοποθετημένο μπροστά μας με φυσική παρουσία πιο έντονη, πιο ζωντανή από αυτή οποιουδήποτε μεταγενέστερου κτιρίου».

Το επίσημο λεξιλόγιο της αρχαίας ελληνικής αρχιτεκτονικής, ιδίως η διαίρεση του αρχιτεκτονικού στυλ σε τρεις καθορισμένες τάξεις: ο Δωρικός ρυθμός, ο Ιωνικός ρυθμός και ο Κορινθιακός ρυθμός, επρόκειτο να ασκήσει βαθιά επίδραση στη δυτική αρχιτεκτονική των μεταγενέστερων περιόδων. Η αρχιτεκτονική της αρχαίας Ρώμης αναπτύχθηκε από αυτήν της Ελλάδας και διατήρησε την επιρροή της στην Ιταλία αδιάσπαστη μέχρι τις μέρες μας. Από την Αναγέννηση, οι αναβιώσεις του Κλασικισμού κράτησαν ζωντανές όχι μόνο τις ακριβείς μορφές και τις διατεταγμένες λεπτομέρειες της ελληνικής αρχιτεκτονικής, αλλά και την έννοια της αρχιτεκτονικής ομορφιάς που βασίζεται στην ισορροπία και την αναλογία. Οι διαδοχικές τεχνοτροπίες της νεοκλασικής αρχιτεκτονικής και της αρχιτεκτονικής της ελληνικής αναγέννησης ακολούθησαν και προσάρμοσαν τα αρχαία ελληνικά ύφη (στυλ).

## Επιρροές

### Γεωγραφία
Η ηπειρωτική χώρα και τα νησιά της Ελλάδας είναι πολύ βραχώδη, με βαθιά οδοντωτή ακτογραμμή, και απόκρημνες οροσειρές με λίγα σημαντικά δάση. Το πιο ελεύθερα διαθέσιμο δομικό υλικό είναι η πέτρα. Ο ασβεστόλιθος ήταν εύκολα διαθέσιμος και επεξεργαζόταν εύκολα.  Υπάρχει άφθονο λευκό μάρμαρο υψηλής ποιότητας τόσο στην ηπειρωτική χώρα όσο και στα νησιά, ιδιαίτερα στην Πάρο και τη Νάξο. Αυτό το λεπτόκοκκο υλικό ήταν ένας σημαντικός παράγοντας που συνέβαλε στην ακρίβεια της λεπτομέρειας, τόσο της αρχιτεκτονικής όσο και της γλυπτικής, που κοσμούσε την αρχαία ελληνική αρχιτεκτονική. Σε όλη την Ελλάδα και τα νησιά βρέθηκαν κοιτάσματα πηλού αγγειοπλαστικής υψηλής ποιότητας, με μεγάλα κοιτάσματα κοντά στην Αθήνα. Χρησιμοποιήθηκε όχι μόνο για κεραμικά αγγεία αλλά και για κεραμίδια στέγης και αρχιτεκτονικό διάκοσμο.

Το κλίμα της Ελλάδας είναι θαλασσινό, με τόσο το κρύο του χειμώνα όσο και τη ζέστη του καλοκαιριού να μετριάζεται από τις θαλασσινές αύρες. Αυτό οδήγησε σε έναν τρόπο ζωής όπου πολλές δραστηριότητες πραγματοποιούνταν σε εξωτερικούς χώρους. Ως εκ τούτου, οι ναοί τοποθετούνταν σε κορυφές λόφων, οι εξωτερικοί τους χώροι είχαν σχεδιαστεί ως οπτικό επίκεντρο συγκεντρώσεων και πομπών, ενώ τα θέατρα ήταν συχνά μια ενίσχυση μιας φυσικής κεκλιμένης τοποθεσίας όπου μπορούσαν να κάθονται οι άνθρωποι, αντί μιας δομής που περιείχε. Οι κιονοστοιχίες που περικυκλώνουν τα κτίρια ή τις γύρω αυλές παρείχαν καταφύγιο από τον ήλιο και από ξαφνικές χειμερινές καταιγίδες.

Το φως της Ελλάδας μπορεί να είναι ένας άλλος σημαντικός παράγοντας στην ανάπτυξη του ιδιαίτερου χαρακτήρα της αρχαίας ελληνικής αρχιτεκτονικής. Το φως είναι συχνά εξαιρετικά φωτεινό, με τον ουρανό και τη θάλασσα να είναι έντονα μπλε. Το καθαρό φως και οι έντονες σκιές δίνουν μια ακρίβεια στις λεπτομέρειες του τοπίου, των ωχρών βραχωδών εξάρσεων και της ακτής. Αυτή η διαύγεια εναλλάσσεται με περιόδους ομίχλης που ποικίλλει ως προς το χρώμα στο φως πάνω της. Σε αυτό το χαρακτηριστικό περιβάλλον, οι αρχαίοι Έλληνες αρχιτέκτονες κατασκεύασαν κτίρια που σημαδεύονταν από την ακρίβεια της λεπτομέρειας. Οι αστραφτερές μαρμάρινες επιφάνειες ήταν λείες, καμπύλες, αυλακωτές ή περίτεχνα σμιλεμένες για να αντανακλούν τον ήλιο, έριχναν διαβαθμισμένες σκιές και άλλαζαν χρώμα με το συνεχώς μεταβαλλόμενο φως της ημέρας.

### Ιστορία

Οι ιστορικοί χωρίζουν τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό σε δύο εποχές, την ελληνική περίοδο (από το 900 π.Χ. περίπου έως τον θάνατο του Μεγάλου Αλεξάνδρου το 323 π.Χ.) και την ελληνιστική περίοδο (323 π.Χ. – 30 μ.Χ.). Κατά την πρώιμη ελληνική περίοδο, σημαντικά έργα αρχιτεκτονικής άρχισαν να εμφανίζονται γύρω στο 600 π.Χ. Κατά τη μεταγενέστερη (ελληνιστική) περίοδο, ο ελληνικός πολιτισμός εξαπλώθηκε ως αποτέλεσμα της κατάκτησης άλλων εδαφών από τον Αλέξανδρο και αργότερα ως αποτέλεσμα της ανόδου της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, η οποία υιοθέτησε μεγάλο μέρος του ελληνικού πολιτισμού.

Πριν από την ελληνική εποχή, δύο σημαντικοί πολιτισμοί είχαν κυριαρχήσει στην περιοχή: ο μινωικός (περ. 2800 – περ. 1100 π.Χ.) και ο μυκηναϊκός (περίπου 1500–1100 π.Χ.). Μινωική είναι η ονομασία που έδωσαν οι σύγχρονοι ιστορικοί στον πολιτισμό των κατοίκων της αρχαίας Κρήτης, γνωστού για τα περίτεχνα και πλούσια διακοσμημένα Μινωικά ανάκτορα της και για την κεραμική της, η πιο γνωστή από τις οποίες είναι ζωγραφισμένη με φυτικά μοτίβα και μοτίβα θαλάσσιας ζωής. Ο μυκηναϊκός πολιτισμός, που ήκμασε στην Πελοπόννησο, είχε διαφορετικό χαρακτήρα. Οι κάτοικοί της έχτισαν ακροπόλεις, οχυρώσεις και τάφους και διακόσμησαν την κεραμική τους με μπάντες στρατιωτών που βαδίζουν και όχι με χταπόδια και φύκια. Και οι δύο αυτοί πολιτισμοί τελείωσαν γύρω στο 1100 π.Χ., αυτός της Κρήτης πιθανώς λόγω ηφαιστειακής καταστροφής και αυτός των Μυκηνών λόγω εισβολής των Δωριέων που ζούσαν στην ηπειρωτική Ελλάδα. Μετά από αυτά τα γεγονότα, υπήρξε μια περίοδος από την οποία φαίνεται να υπήρχε μόνο ένα επίπεδο πολιτισμού χωριού. Αυτή η περίοδος λοιπόν συχνά αναφέρεται ως η Γεωμετρική εποχή.

### Τέχνη

Η ιστορία της τέχνης της Ελληνιστικής περιόδου υποδιαιρείται γενικά σε τέσσερις περιόδους: την Πρωτογεωμετρική (1100–900 π.Χ.), τη Γεωμετρική (900–700 π.Χ.), την Αρχαϊκή (700–500 π.Χ.) και την Κλασική (500–323 π.Χ.) με τη γλυπτική να χωρίζεται περαιτέρω σε Σοβαρή Κλασική, Υψηλή Κλασική και Ύστερη Κλασική. Τα πρώτα σημάδια του ιδιαίτερου καλλιτεχνικού χαρακτήρα που καθορίζει την αρχαία ελληνική αρχιτεκτονική φαίνονται στην κεραμική των Δωριέων Ελλήνων από τον 10ο αιώνα π.Χ. Ήδη αυτή την περίοδο δημιουργείται με μια αίσθηση αναλογίας, συμμετρίας και ισορροπίας που δεν διακρίνονται σε παρόμοια αγγεία από την Κρήτη και τις Μυκήνες. Η διακόσμηση είναι ακριβώς γεωμετρική και ταξινομημένη σε ζώνες σε καθορισμένες περιοχές κάθε αγγείου. Αυτές οι ιδιότητες επρόκειτο να εκδηλωθούν όχι μόνο μέσα από μια χιλιετία ελληνικής αγγειοπλαστικής, αλλά και στην αρχιτεκτονική που επρόκειτο να αναδυθεί τον 6ο αιώνα. Η κύρια εξέλιξη που σημειώθηκε ήταν η αυξανόμενη χρήση της ανθρώπινης μορφής ως το κύριο διακοσμητικό μοτίβο και η αυξανόμενη βεβαιότητα με την οποία απεικονίστηκε η ανθρωπότητα, η μυθολογία, οι δραστηριότητες και τα πάθη της.

Η εξέλιξη στην απεικόνιση της ανθρώπινης μορφής στην κεραμική συνοδεύτηκε από ανάλογη εξέλιξη στη γλυπτική. Οι μικροσκοπικοί στυλιζαρισμένοι μπρούτζοι της Γεωμετρικής περιόδου έδωσαν τη θέση τους σε φυσικού μεγέθους εξαιρετικά επισημοποιημένη μονολιθική παράσταση στην Αρχαϊκή περίοδο. Η κλασική περίοδος σημαδεύτηκε από μια ταχεία εξέλιξη προς εξιδανικευμένες αλλά όλο και πιο ζωντανές απεικονίσεις θεών σε ανθρώπινη μορφή. Αυτή η εξέλιξη είχε άμεση επίδραση στη γλυπτική διακόσμηση των ναών, καθώς πολλά από τα μεγαλύτερα σωζόμενα έργα της αρχαίας ελληνικής γλυπτικής κάποτε κοσμούσαν ναούς, και πολλά από τα μεγαλύτερα καταγεγραμμένα αγάλματα της εποχής, όπως τα χαμένα χρυσελεφάντινα αγάλματα του Δία στο Ναό του Διός στην Ολυμπία και της Αθηνάς στον Παρθενώνα της Αθήνας, και οι δύο πάνω από 40 πόδια ύψος, στεγάζονταν κάποτε σε αυτά.

### Θρησκεία και φιλοσοφία

Η θρησκεία της αρχαίας Ελλάδας ήταν μια μορφή λατρείας της φύσης που αναπτύχθηκε από τις πεποιθήσεις των προηγούμενων πολιτισμών. Ωστόσο, σε αντίθεση με προηγούμενες κουλτούρες, ο άνθρωπος δεν γινόταν πλέον αντιληπτός ως απειλούμενος από τη φύση, αλλά ως το υψηλό προϊόν της. Τα φυσικά στοιχεία προσωποποιήθηκαν ως θεοί της πλήρους ανθρώπινης μορφής και της πολύ ανθρώπινης συμπεριφοράς.

Η κατοικία των θεών θεωρήθηκε ότι ήταν ο Όλυμπος, το ψηλότερο βουνό της Ελλάδας. Οι πιο σημαντικές θεότητες ήταν: ο Δίας, ο υπέρτατος θεός και κυρίαρχος του ουρανού. Η Ήρα, η γυναίκα του και θεά του γάμου. Αθηνά, θεά της σοφίας. Ο Ποσειδώνας, ο θεός της θάλασσας. Δήμητρα, θεά της συγκομιδής. Ο Απόλλωνας, ο θεός του ήλιου, του νόμου, της θεραπείας, της πανούκλας, της λογικής, της μουσικής και της ποίησης. Άρτεμις, θεά του φεγγαριού, του κυνηγιού και της ερήμου. Αφροδίτη, θεά του έρωτα. Άρης, Θεός του πολέμου. Ο Ερμής, ο θεός του εμπορίου και των ταξιδιωτών, ο Ήφαιστος, ο θεός της φωτιάς και της μεταλλοτεχνίας και ο Διόνυσος, ο θεός του κρασιού και των καρποφόρων φυτών. Η λατρεία, όπως και πολλές άλλες δραστηριότητες, γινόταν στην κοινότητα, στην ύπαιθρο. Ωστόσο, μέχρι το 600 π.Χ., οι θεοί αντιπροσωπεύονταν συχνά από μεγάλα αγάλματα και ήταν απαραίτητο να προβλεφθεί ένα κτίριο στο οποίο θα μπορούσε να στεγαστεί καθένας από αυτούς. Αυτό οδήγησε στην ανάπτυξη ναών.

Οι αρχαίοι Έλληνες αντιλαμβάνονταν την τάξη στο σύμπαν και με τη σειρά τους εφήρμοζαν τάξη και λογική στις δημιουργίες τους. Η ουμανιστική φιλοσοφία τους έθεσε την ανθρωπότητα στο επίκεντρο των πραγμάτων και προώθησε τις εύρυθμες κοινωνίες και την ανάπτυξη της δημοκρατίας. Ταυτόχρονα, ο σεβασμός για την ανθρώπινη διάνοια απαιτούσε λόγο και προωθούσε το πάθος για έρευνα, λογική, πρόκληση και επίλυση προβλημάτων. Η αρχιτεκτονική των αρχαίων Ελλήνων, και ειδικότερα η αρχιτεκτονική των ναών, ανταποκρίνεται σε αυτές τις προκλήσεις με πάθος για ομορφιά, τάξη και συμμετρία που είναι το προϊόν μιας συνεχούς αναζήτησης για την τελειότητα, παρά μια απλή εφαρμογή ενός συνόλου εργασιών και κανόνων.

## Αρχιτεκτονικός χαρακτήρας
### Πρώιμη ανάπτυξη

Υπάρχει σαφής διαχωρισμός μεταξύ της αρχιτεκτονικής των προηγούμενων μυκηναϊκών και μινωικών πολιτισμών και των αρχαίων Ελλήνων, με πολλές από τις τεχνικές και την κατανόηση του στυλ τους να χάνονται όταν αυτοί οι πολιτισμοί έπεσαν.

Η μυκηναϊκή αρχιτεκτονική χαρακτηρίζεται από ογκώδεις οχυρώσεις, που συνήθως περιβάλλουν μια ακρόπολη με ένα βασιλικό ανάκτορο, πολύ μικρότερο από τα περιπλανώμενα μινωικά «παλάτια», και σχετικά λίγα άλλα κτίρια. Το μέγαρο, μια ορθογώνια αίθουσα με εστία στο κέντρο, ήταν το μεγαλύτερο δωμάτιο στα ανάκτορα, καθώς και τα μεγαλύτερα σπίτια. Τα λιασμένα τούβλα πάνω σε μπαζομένα θεμέλια ήταν τα συνήθη υλικά, με ξύλινους κίονες και δοκούς στέγης. Σειρές από πέτρινες ορθοστάτες επένδυσαν τη βάση των τοίχων σε ορισμένες εμφανείς τοποθεσίες.

Η μινωική αρχιτεκτονική της Κρήτης ήταν της τυπογραφημένης μορφής όπως αυτή της αρχαίας Ελλάδας. Χρησιμοποίησε ξύλινους κίονες με κιονόκρανα, αλλά οι ξύλινοι κίονες είχαν πολύ διαφορετική μορφή από τους δωρικούς κίονες, στενοί στη βάση και πλατύσκαλοι προς τα πάνω. Οι αρχαιότερες μορφές κιόνων στην Ελλάδα φαίνεται να έχουν αναπτυχθεί ανεξάρτητα. Όπως και με τη μινωική αρχιτεκτονική, η αρχαία ελληνική οικιακή αρχιτεκτονική επικεντρωνόταν σε ανοιχτούς χώρους ή αυλές που περιβάλλονταν από κιονοστοιχίες. Αυτή η μορφή προσαρμόστηκε στην κατασκευή υποστυλίων αιθουσών εντός των μεγαλύτερων ναών. Η εξέλιξη που συνέβη στην αρχιτεκτονική ήταν προς το δημόσιο κτήριο, πρώτα απ' όλα τον ναό, παρά προς τη μεγαλειώδη οικιακή αρχιτεκτονική όπως είχε εξελιχθεί στην Κρήτη, εάν τα κρητικά «παλάτια» ήταν πράγματι οικιακά, κάτι που παραμένει αβέβαιο.

Ορισμένοι μυκηναϊκοί τάφοι χαρακτηρίζονται από κυκλικές κατασκευές και κωνικούς θόλους με επίπεδα στρώματα, πρόβολα. Αυτή η αρχιτεκτονική μορφή δεν μεταφέρθηκε στην αρχιτεκτονική της αρχαίας Ελλάδας, αλλά επανεμφανίστηκε περίπου το 400 π.Χ. στο εσωτερικό μεγάλων μνημειακών τάφων όπως ο Τάφος των Λεόντων στην Κνίδο (περίπου 350 π.Χ.).

### Τύποι κτιρίων

#### Οικιακά κτίρια
Η ελληνική λέξη για την οικογένεια ή το νοικοκυριό, *[[οίκος]]*, είναι και το όνομα του σπιτιού. Τα σπίτια ακολουθούσαν πολλούς διαφορετικούς τύπους. Πιθανολογείται ότι πολλά από τα παλαιότερα σπίτια ήταν απλές κατασκευές δύο δωματίων, με ανοιχτό Προστώο ή πρόναο, πάνω από τον οποίο υψωνόταν ένα χαμηλό βήμα ή Αέτωμα. Αυτή η μορφή θεωρείται ότι συνέβαλε στην αρχιτεκτονική του ναού.

Στην κατασκευή πολλών σπιτιών χρησιμοποιήθηκαν τοίχοι από λιασμένα τούβλα από πηλό ή ξύλινο πλαίσιο γεμάτο με ινώδες υλικό όπως άχυρο ή φύκια καλυμμένο με πηλό ή γύψο, σε μια βάση από πέτρα που προστάτευε τα πιο ευάλωτα στοιχεία από την υγρασία. Οι στέγες ήταν πιθανότατα αχυρένιες με μαρκίζες που υπερέβαιναν τους διαπερατούς τοίχους. Πολλά μεγαλύτερα σπίτια, όπως αυτά της Δήλου, ήταν χτισμένα με πέτρα και σοβατισμένα. Το ουσιαστικό υλικό στέγης για το σπίτι ήταν κεραμίδι. Τα σπίτια των πλουσίων είχαν ψηφιδωτά δάπεδα και έδειχναν το κλασικό στυλ.

Η αρχιτεκτονική πολλών σπιτιών επικεντρώνονταν σε ένα φαρδύ πέρασμα που εκτείνονταν σε όλο το μήκος του σπιτιού και άνοιγε από τη μια πλευρά σε μια μικρή αυλή που δεχόταν φως και αέρα. Τα μεγαλύτερα σπίτια είχαν ένα πλήρως ανεπτυγμένο περιστύλιο (αυλή) στο κέντρο, με τα δωμάτια διατεταγμένα γύρω από αυτό. Μερικά σπίτια είχαν έναν επάνω όροφο που φαίνεται να ήταν δεσμευμένος για χρήση των γυναικών της οικογένειας (Γυναικωνίτης).[18]

Τα σπίτια της πόλης χτίστηκαν με παρακείμενα τείχη και χωρίζονταν σε μικρά τετράγωνα από στενούς δρόμους. Τα καταστήματα βρίσκονταν μερικές φορές σε δωμάτια προς το δρόμο. Τα σπίτια της πόλης ήταν στραμμένα προς τα μέσα, με μεγάλα ανοίγματα που έβλεπαν στην κεντρική αυλή παρά στο δρόμο.

### Δημόσια κτίρια

Ο ορθογώνιος ναός είναι η πιο κοινή και πιο γνωστή μορφή της ελληνικής δημόσιας αρχιτεκτονικής. Αυτή η ευθύγραμμη κατασκευή δανείζεται από το υστεροελλαδικό, μυκηναϊκό μέγαρο, το οποίο περιείχε κεντρική αίθουσα θρόνου, προθάλαμο και προστώο. Ο ναός δεν είχε την ίδια λειτουργία με μια σύγχρονη εκκλησία, αφού ο βωμός βρισκόταν κάτω από τον ανοιχτό ουρανό στον τέμενο ή στον ιερό περίβολο, συχνά ακριβώς μπροστά από το ναό. Οι ναοί χρησίμευαν ως τοποθεσία μιας λατρευτικής εικόνας και ως χώρος αποθήκευσης ή θωρακισμένο δωμάτιο για το θησαυροφυλάκιο που σχετίζεται με τη λατρεία του εν λόγω θεού και ως μέρος για τους θιασώτες του θεού να αφήνουν τα αναθήματα τους, όπως αγάλματα, κράνη και όπλα. Μερικοί ελληνικοί ναοί φαίνεται να είχαν αστρονομικό προσανατολισμό. Ο ναός ήταν γενικά μέρος ενός θρησκευτικού περιβόλου γνωστού ως ακρόπολη. Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, «η τοποθεσία πρέπει να είναι ένα σημείο ορατό παντού, που δίνει καλή ύψωση στην αρετή και υψώνεται πάνω από τη γειτονιά». Κατασκευάστηκαν επίσης μικροί κυκλικοί ναοί, θόλοι, καθώς και μικρά ναοειδή κτίσματα που χρησίμευαν ως θησαυροφυλάκια για συγκεκριμένες ομάδες δωρητών.

Στα τέλη του 5ου και 4ου αιώνα π.Χ., η πολεοδομία έγινε σημαντικός προβληματισμός των Ελλήνων οικοδόμων, με πόλεις όπως η Ποσειδωνία και η Πριήνη να διαμορφώνονται με ένα κανονικό πλέγμα πλακόστρωτων δρόμων και μια αγορά ή κεντρική αγορά που περιβάλλεται από κιονοστοιχία ή στοά. Στην Αθήνα διακρίνεται η πλήρως ανακαινισμένη Στοά του Αττάλου. Οι πόλεις ήταν επίσης εξοπλισμένες με μια δημόσια βρύση όπου μπορούσε να συλλέγεται νερό για οικιακή χρήση. Η ανάπτυξη τακτικών σχεδίων πόλης συνδέεται με τον Ιππόδαμο της Μιλήτου, μαθητή του Πυθαγόρα.

Τα δημόσια κτίρια έγιναν «αξιοπρεπή και ευγενικά κτίσματα» και τοποθετήθηκαν έτσι ώστε να σχετίζονται μεταξύ τους αρχιτεκτονικά. Το πρόπυλο ή το προστώο αποτελούσε την είσοδο σε ιερά ναών και σε άλλους σημαντικούς χώρους με καλύτερο σωζόμενο παράδειγμα τα Προπύλαια στην Ακρόπολη των Αθηνών. Το βουλευτήριο ήταν ένα μεγάλο δημόσιο κτίριο με υποστυλική αίθουσα που χρησίμευε ως δικαστικό μέγαρο και ως τόπος συνάντησης του δημοτικού συμβουλίου (βουλή). Απομεινάρια του βουλευτηρίου σώζονται στην Αθήνα, την Ολυμπία και τη Μίλητο, η οποία φιλοξενούσε έως και 1.200 άτομα.

Κάθε ελληνική πόλη είχε ένα υπαίθριο θέατρο. Αυτά χρησιμοποιήθηκαν τόσο για δημόσιες συναντήσεις όσο και για δραματικές παραστάσεις. Το θέατρο βρισκόταν συνήθως σε μια πλαγιά λόφου έξω από την πόλη και είχε σειρές πολυεπίπεδων καθισμάτων τοποθετημένες σε ημικύκλιο γύρω από τον κεντρικό χώρο των παραστάσεων, την ορχήστρα. Πίσω από την ορχήστρα υπήρχε ένα χαμηλό κτίριο που ονομαζόταν σκηνή, το οποίο χρησίμευε ως αποθήκη, γκαρνταρόμπα, βεστιάριο αλλά και ως φόντο για τη δράση που λάμβανε χώρα στην ορχήστρα. Αρκετά ελληνικά θέατρα σώζονται σχεδόν άθικτα, με γνωστότερο στην Επίδαυρο από τον αρχιτέκτονα Πολύκλειτο τον Νεότερο.

Οι ελληνικές πόλεις σημαντικού μεγέθους είχαν επίσης μια παλαίστρα ή ένα γυμνάσιο, το κοινωνικό κέντρο για τους άνδρες πολίτες που περιλάμβανε χώρους θεατών, λουτρά, τουαλέτες και αίθουσες συλλόγων. Άλλα κτίρια που σχετίζονται με τον αθλητισμό περιλαμβάνουν τον ιππόδρομο για ιπποδρομίες, από τον οποίο έχουν σωθεί μόνο απομεινάρια, και το στάδιο για πεζοδρομίες, μήκους 600 ποδιών (183 μέτρα), παραδείγματα από τα οποία υπάρχουν στην Ολυμπία, τους Δελφούς, την Επίδαυρο και την Έφεσο, ενώ το Παναθηναϊκό Στάδιο στην Αθήνα, που χωράει 45.000 άτομα, ανακαινίστηκε τον 19ο αιώνα και χρησιμοποιήθηκε στους Ολυμπιακούς Αγώνες του 1896, του 1906 και του 2004.

### Δομή
#### Στύλος και Ανώφλι

Η αρχιτεκτονική της αρχαίας Ελλάδας είναι ραβδωτή ή «στύλος και ανώφλι», δηλαδή αποτελείται από όρθια δοκάρια (κολώνες) που στηρίζουν οριζόντιες δοκούς (ανώφλια). Αν και τα υπάρχοντα κτίρια της εποχής είναι κτισμένα με πέτρα, είναι σαφές ότι η προέλευση της τεχνοτροπίας έγκειται σε απλές ξύλινες κατασκευές, με κατακόρυφους στύλους που στηρίζουν δοκάρια που έφεραν μια ραβδωτή στέγη. Οι στύλοι και τα δοκάρια χώριζαν τους τοίχους σε κανονικά διαμερίσματα που μπορούσαν να αφεθούν ως ανοίγματα ή να γεμιστούν με λιασμένα ξηρά τούβλα ή άχυρα και να καλυφθούν με πηλό ή σοβά. Εναλλακτικά, οι χώροι μπορεί να γεμίσουν με λίθους. Είναι πιθανό ότι πολλά πρώιμα σπίτια και ναοί κατασκευάστηκαν με ανοιχτό προστώο ή «πρόναο» πάνω από το οποίο υψωνόταν ένα χαμηλό βήμα αέτωμα ή αέτωμα.

Οι παλαιότεροι ναοί, που χτίστηκαν για να φυλάξουν αγάλματα θεοτήτων, ήταν πιθανώς ξύλινης κατασκευής, που αργότερα αντικαταστάθηκαν από τους πιο ανθεκτικούς πέτρινους ναούς, πολλοί από τους οποίους υπάρχουν ακόμη σήμερα. Στα πέτρινα κτίρια διατηρήθηκαν τα σημάδια της αρχικής ξυλείας της αρχιτεκτονικής.

Μερικοί από αυτούς τους ναούς είναι πολύ μεγάλοι, με αρκετούς, όπως ο Ναός του Ολυμπίου Διός στην Αθήνα να έχουν μήκος πάνω από 300 πόδια, αλλά οι περισσότεροι ήταν λιγότερο από το μισό αυτού του μεγέθους. Φαίνεται ότι ορισμένοι από τους μεγάλους ναούς ξεκίνησαν ως ξύλινες κατασκευές στις οποίες οι κίονες αντικαταστάθηκαν αποσπασματικά καθώς η πέτρα έγινε διαθέσιμη. Αυτή τουλάχιστον ήταν η ερμηνεία του ιστορικού και γεωγράφου Παυσανία που κοιτάζει τον ναό της Ήρας στην Ολυμπία τον 2ο αιώνα μ.Χ.

Οι πέτρινες κολώνες είναι κατασκευασμένες από μια σειρά από συμπαγείς λίθινους κυλίνδρους ή «τύμπανα» που στηρίζονται ο ένας πάνω στον άλλο (στήλες) χωρίς κονίαμα, αλλά μερικές φορές κεντρώνονταν με χάλκινη περόνη. Οι κολώνες είναι πιο φαρδιές στη βάση από ό,τι στην κορυφή, λεπτύνοντας με μια καμπύλη προς τα έξω γνωστή ως ένταση. Κάθε στήλη έχει κιονόκρανο δύο μερών, το πάνω, στο οποίο στηρίζονται τα υπέρθυρα, είναι τετράγωνο και ονομάζεται άβακας. Το τμήμα του κιονόκρανου που αναδύεται από τον ίδιο τον κίονα ονομάζεται εχίνος. Διαφέρει ανάλογα με τη σειρά, καθώς είναι απλός στον Δωρικό ρυθμό, αυλακωτός στον ιωνικό και φυλλωτός στον κορινθιακό. Τα δωρικά και συνήθως ιωνικά κιονόκρανα κόβονται με κάθετες αυλακώσεις γνωστές ως "ράβδωση". Αυτή η αυλάκωση ή ράβδωση των κιόνων αποτελεί διατήρηση ενός στοιχείου της αρχικής ξύλινης αρχιτεκτονικής.

#### Θριγκός και αέτωμα

Οι κίονες ενός ναού στηρίζουν μια κατασκευή που υψώνεται σε δύο κύρια στάδια, τον θριγκό και το αέτωμα.

Ο Θριγκός είναι το κύριο οριζόντιο δομικό στοιχείο που στηρίζει την οροφή και περιβάλλει ολόκληρο το κτίριο. Αποτελείται από τρία μέρη. Πάνω στους κίονες στηρίζεται το επιστύλιο κατασκευασμένο από μια σειρά από πέτρινα «ανώφλια» που κάλυπταν το διάστημα μεταξύ των κιόνων και συναντιόνταν μεταξύ τους σε έναν σύνδεσμο ακριβώς πάνω από το κέντρο κάθε στήλης.

Πάνω από το επιστύλιο υπάρχει μια δεύτερη οριζόντια σκηνή που ονομάζεται ζωφόρος. Η ζωφόρος είναι ένα από τα σημαντικότερα διακοσμητικά στοιχεία του κτιρίου και φέρει ένα ανάγλυφο. Στην περίπτωση της ιωνικής και της κορινθιακής αρχιτεκτονικής, ο ανάγλυφος διάκοσμος εκτείνεται σε μια συνεχή ταινία, αλλά κατά τη δωρική σειρά χωρίζεται σε τμήματα που ονομάζονται μετόπες, τα οποία γεμίζουν τα κενά μεταξύ κάθετων ορθογώνιων λίθων που ονομάζονται τρίγλυφα. Τα τρίγλυφα είναι κάθετα αυλακωτά όπως οι δωρικοί κίονες, και διατηρούν το σχήμα των ξύλινων δοκών που κάποτε στήριζαν την οροφή.

Η άνω ταινία του θριγκού ονομάζεται γείσο, το οποίο είναι γενικά περίτεχνα διακοσμημένο στην κάτω άκρη του. Το γείσο διατηρεί το σχήμα των δοκών που στήριζαν την ξύλινη στέγη σε κάθε άκρο του κτιρίου. Στο μπροστινό και πίσω μέρος κάθε ναού, ο θριγκός στηρίζει μια τριγωνική κατασκευή που ονομάζεται αέτωμα. Το τύμπανο είναι ο τριγωνικός χώρος που πλαισιώνεται από τα γείσα και η θέση της πιο σημαντικής γλυπτικής διακόσμησης στο εξωτερικό του κτιρίου.

#### Τοιχοποιία

Κάθε ναός στηριζόταν σε μια βάση από τοιχοποιία που ονομαζόταν κρηπίδωμα, γενικά τριών σκαλοπατιών, εκ των οποίων το πάνω που έφερε τους κίονες ήταν ο στυλοβάτης. Οι τοίχοι για την τοιχοποιία των ναών χρησιμοποιήθηκαν περίπου από το 600 π.Χ. και μετά. Η τοιχοποιία όλων των τύπων χρησιμοποιήθηκε για τα αρχαία ελληνικά κτίρια, συμπεριλαμβανομένων των ερειπίων, αλλά η πιο λεπτή τοιχοποιία χρησιμοποιήθηκε συνήθως για τους τοίχους των ναών, σε κανονικές στρώσεις και μεγάλα μεγέθη για την ελαχιστοποίηση των αρμών. Οι ογκόλιθοι ήταν χοντροκομμένοι και πάρθηκαν από λατομεία για να κοπούν και να στρωθούν με μεγάλη ακρίβεια, με κονίαμα να μην χρησιμοποιείται σχεδόν ποτέ. Οι ογκόλιθοι, ιδιαίτερα εκείνοι των στηλών και τα μέρη του κτιρίου που φέρουν φορτία στερεώνονταν μερικές φορές στη θέση τους ή ενισχύονταν με σιδερένιους σφιγκτήρες, πείρους και ράβδους από ξύλο, μπρούτζο ή σίδηρο στερεωμένες σε μόλυβδο για την ελαχιστοποίηση της διάβρωσης και την αυξηση της αντισεισμικότητας.

#### Ανοίγματα

Τα ανοίγματα θυρών και παραθύρων εκτείνονταν με υπέρθυρο, το οποίο σε ένα πέτρινο κτίριο περιόριζε το πιθανό πλάτος του ανοίγματος. Η απόσταση μεταξύ των κιόνων επηρεάστηκε παρομοίως από τη φύση του υπέρθυρου, οι στήλες στο εξωτερικό των κτιρίων και τα πέτρινα υπέρθυρα που φέρουν ήταν πιο κοντά μεταξύ τους από εκείνα στο εσωτερικό, που έφεραν ξύλινα υπέρθυρα. Τα ανοίγματα θυρών και παραθύρων στένεψαν προς την κορυφή. Οι ναοί κατασκευάστηκαν χωρίς παράθυρα, το φως στο ναό έμπαινε από την πόρτα. Έχει προταθεί ότι κάποιοι ναοί φωτίζονταν από ανοίγματα στην οροφή. Η θύρα του Ιονικού ρυθμού στο Ερέχθειο (17 πόδια ύψος και 7,5 πόδια πλάτος στην κορυφή) διατηρεί ανέπαφα πολλά από τα χαρακτηριστικά της, συμπεριλαμβανομένων των καλουπωμάτων και ενός θριγκού που στηρίζεται σε βραχίονες. (Βλ. Αρχιτεκτονική Διακόσμηση, παρακάτω)

#### Στέγη

Το ευρύτερο άνοιγμα της στέγης του ναού ήταν κατά μήκος του σηκού, ή του εσωτερικού θαλάμου. Σε ένα μεγάλο κτίριο, αυτός ο χώρος περιέχει κίονες για τη στήριξη της οροφής, με την αρχιτεκτονική μορφή να είναι γνωστή ως υπόστυλος. Φαίνεται ότι, αν και η αρχιτεκτονική της αρχαίας Ελλάδας ήταν αρχικά ξύλινη κατασκευή, οι πρώτοι οικοδόμοι δεν είχαν την έννοια του διαγώνιου ζευκτού ως σταθεροποιητικού μέλους. Αυτό αποδεικνύεται από τη φύση της κατασκευής ναών τον 6ο αιώνα π.Χ., όπου οι σειρές κιόνων που στηρίζουν τη στέγη του σηκού υψώνονται ψηλότερα από τους εξωτερικούς τοίχους, περιττό εάν χρησιμοποιούνται δοκοί στέγης ως αναπόσπαστο μέρος της ξύλινης στέγης. Η ένδειξη είναι ότι αρχικά όλα τα δοκάρια στηρίζονταν απευθείας από τον θριγκό, τους τοίχους και το υπόστυλο, παρά σε ένα ζευκτό ξύλινο πλαίσιο, το οποίο άρχισε να χρησιμοποιείται στην ελληνική αρχιτεκτονική μόλις τον 3ο αιώνα π.Χ.

Τα αρχαία ελληνικά κτίρια από ξύλο, πηλό και γύψο ήταν πιθανότατα στεγασμένα με άχυρο. Με την άνοδο της πέτρινης αρχιτεκτονικής εμφανίστηκαν τα ψημένα κεραμικά πλακίδια στέγης. Αυτά τα πρώιμα κεραμίδια στέγης είχαν σχήμα **S**, με το κάλυμμα να σχηματίζει ένα κομμάτι. Ήταν πολύ μεγαλύτερα από τα σύγχρονα κεραμίδια στέγης, με μήκος έως 90&nbsp;cm, πλάτος 70&nbsp;cm, πάχος 3–4&nbsp;cm και βάρος περίπου 30&nbsp;kg το ένα. Μόνο οι πέτρινοι τοίχοι, που αντικατέστησαν τους προηγούμενους τοίχους από πλίνθο και ξύλο, ήταν αρκετά ισχυροί για να υποστηρίξουν το βάρος μιας κεραμοσκεπής.

Τα παλαιότερα ευρήματα κεραμιδιών της αρχαϊκής περιόδου στην Ελλάδα τεκμηριώνονται από μια πολύ περιορισμένη περιοχή γύρω από την Κόρινθο, όπου ψημένα κεραμίδια άρχισαν να αντικαθιστούν τις αχυροσκεπές στους ναούς του Απόλλωνα και του Ποσειδώνα μεταξύ 700 και 650 π.Χ. Τα κεραμίδια στέγης εξαπλώθηκαν γρήγορα μέσα σε πενήντα χρόνια ως στεγανοποίηση οροφής για μεγάλο αριθμό τοποθεσιών γύρω από την Ανατολική Μεσόγειο, συμπεριλαμβανομένης της ηπειρωτικής Ελλάδας, της Δυτικής Μικράς Ασίας, της Νότιας και Κεντρικής Ιταλίας. Όντας πιο ακριβά και εντάσεως εργασίας στην παραγωγή από το άχυρο, η εισαγωγή τους εξηγήθηκε από το γεγονός ότι η πυρίμαχη ποιότητά τους θα είχε δώσει την επιθυμητή προστασία στους δαπανηρούς ναούς. Ως παρενέργεια, θεωρείται ότι η νέα κατασκευή από πέτρα και κεραμίδια οδήγησε επίσης στο τέλος των υπερυψωμένων μαρκίζων στην ελληνική αρχιτεκτονική, καθώς καλυπταν την ανάγκη για μια εκτεταμένη στέγη ως προστασία από τη βροχή για τους απαρχαιωμένους πλινθόκτιστους τοίχους.

Οι θόλοι και οι καμάρες δεν χρησιμοποιούνταν γενικά, αλλά αρχίζουν να εμφανίζονται σε τάφους (σε «κυψέλη» ή πρόβολη μορφή όπως χρησιμοποιήθηκε στις Μυκήνες) και περιστασιακά, ως εξωτερικό χαρακτηριστικό, εξέδρες βυσσοειδούς κατασκευής από τον 5ο αιώνα π.Χ. Ο τρούλος και ο θόλος δεν έγιναν ποτέ σημαντικά δομικά χαρακτηριστικά, όπως επρόκειτο να γίνουν στην αρχαία ρωμαϊκή αρχιτεκτονική.

#### Σχέδια ναών

Οι περισσότεροι αρχαίοι ελληνικοί ναοί ήταν ορθογώνιοι και είχαν περίπου διπλάσιο μήκος από το πλάτος τους, με μερικές αξιοσημείωτες εξαιρέσεις όπως ο τεράστιος Ναός του Ολυμπίου Διός, στην Αθήνα, με μήκος σχεδόν 21⁄2 φορές το πλάτος του. Ορισμένες δομές που μοιάζουν με ναούς είναι κυκλικές και αναφέρονται ως θόλος. Οι μικρότεροι ναοί έχουν μήκος μικρότερο από 25 μέτρα, ή στην περίπτωση του κυκλικού θόλου, σε διάμετρο. Η μεγάλη πλειοψηφία των ναών έχει μήκος μεταξύ 30 και 60 μέτρων. Ένα μικρό σύνολο δωρικών ναών, συμπεριλαμβανομένου του Παρθενώνα, έχουν μήκος μεταξύ 60 και 80 μέτρων. Οι μεγαλύτεροι ναοί, κυρίως Ιωνικός και Κορινθιακός, αλλά συμπεριλαμβανομένου του Δωρικού Ναού του Ολυμπίου Διός, του Ακράγαντα, είχαν μήκος μεταξύ 90 και 120 μέτρων.

Ο ναός υψώνεται από μια βαθμιδωτή βάση ή στυλοβάτη, που ανυψώνει τη δομή πάνω από το έδαφος στο οποίο βρίσκεται. Τα πρώιμα παραδείγματα, όπως ο ναός του Ολυμπίου Διός, έχουν δύο σκαλοπάτια, αλλά η πλειονότητα, όπως και ο Παρθενώνας, έχει τρία, με το εξαιρετικό παράδειγμα του Ναού του Απόλλωνα στα Δίδυμα να έχει έξι. Ο πυρήνας του κτιρίου είναι ένας κτιστός «νάος» μέσα στον οποίο βρίσκεται ένας σηκός, ένα δωμάτιο χωρίς παράθυρα που αρχικά στέγαζε το άγαλμα του θεού. Το κελί γενικά έχει μπροστά του μια βεράντα ή «πρόναο» και ίσως έναν δεύτερο θάλαμο ή «αντέναο» που χρησιμεύει ως θησαυροφυλάκιο ή αποθήκη τροπαίων και δώρων. Οι θάλαμοι φωτίζονταν από μια ενιαία μεγάλη πόρτα, εξοπλισμένη με σχάρα από σφυρήλατο σίδερο. Ορισμένα δωμάτια φαίνεται να φωτίζονταν από φεγγίτες.

Στον στυλοβάτη, που συχνά περιβάλλει πλήρως τον ναό, στέκονται σειρές κιόνων. Κάθε ναός ορίζεται ως συγκεκριμένου τύπου, με δύο όρους: ο ένας περιγράφει τον αριθμό των κιόνων στο μέτωπο της εισόδου και ο άλλος ορίζει την κατανομή τους.

Παραδείγματα:
*Το *Δίστυλο* περιγράφει ένα μικρό ναό με δύο κίονες στο μπροστινό μέρος, οι οποίοι είναι τοποθετημένοι ανάμεσα στους προεξέχοντες τοίχους του πρόναου ή της βεράντας, όπως ο ναός της Νέμεσις στο Ράμνο. (βλ. παραπάνω, εικόνα 1.)
*Ο *Αμφιπρόστυλος τετράστυλος* περιγράφει ένα μικρό ναό που έχει κίονες στα δύο άκρα που στέκονται μακριά από το ναό. Το *τετράστυλο* δείχνει ότι οι κίονες είναι τέσσερις στον αριθμό, όπως αυτοί του Ναού στον Ιλισσό στην Αθήνα. (εικόνα 4.)
*Το *περίπτερο εξάστυλο* περιγράφει έναν ναό με μία μόνο σειρά περιφερειακών κιόνων γύρω από τον ναό, με έξι κίονες στην πρόσοψη, όπως το Θησείο στην Αθήνα. (εικόνα 7.)
*Το *περίπτερο οκτάστυλο* περιγράφει έναν ναό με μια μονή σειρά κιόνων γύρω από τον ναό, (εικόνα 7.) με οκτώ κίονες στην πρόσοψη, όπως ο Παρθενώνας, στην Αθήνα. (εικόνες 6 και 9.)
*Ο *δίπτερος δεκάστυλος* περιγράφει τον τεράστιο ναό του Απόλλωνα στα Δίδυμα, με τον ναό να περιβάλλεται από μια διπλή σειρά κιόνων, (εικόνα 6.) με δέκα κίονες στην πρόσοψη της εισόδου.
*Ο Ναός του Διός Ολυμπίου στο Agrigentum, ονομάζεται *ψευδο-περιτερικός επτάστυλος*, επειδή η περιβάλλουσα κιονοστοιχία του έχει *ψευδοκίονες* που συνδέονται με τους τοίχους του *ναού*. (εικόνα 8.) *Επτάστυλο* σημαίνει ότι έχει επτά κίονες στην πρόσοψη της εισόδου.

#### Αναλογία και οπτική ψευδαίσθηση

Το ιδανικό της αναλογίας που χρησιμοποιούσαν οι αρχαίοι Έλληνες αρχιτέκτονες στο σχεδιασμό ναών δεν ήταν μια απλή μαθηματική πρόοδος χρησιμοποιώντας μια τετράγωνη ενότητα. Τα μαθηματικά περιελάμβαναν μια πιο σύνθετη γεωμετρική πρόοδο, την λεγόμενη Χρυσή τομή. Η αναλογία είναι παρόμοια με αυτή των μοτίβων ανάπτυξης πολλών σπειροειδών μορφών που εμφανίζονται στη φύση, όπως τα κέρατα κριαριών, τα κοχύλια του ναυτίλου, τα φύλλα φτέρης και οι έλικες αμπέλου και τα οποία ήταν πηγή διακοσμητικών μοτίβων που χρησιμοποιούσαν αρχαίοι Έλληνες αρχιτέκτονες όπως αποδεικνύεται ιδιαίτερα στους τόμους των κεφαλαίων του Ιωνικού και Κορινθιακού Ρυθμού.

: \frac 1 \varphi = \varphi - 1;\; \varphi = \frac{1 + \sqrt{5}}{2} \approx 1.618 

Οι αρχαίοι Έλληνες αρχιτέκτονες ακολούθησαν μια φιλοσοφική προσέγγιση των κανόνων και των αναλογιών. Ο καθοριστικός παράγοντας στα μαθηματικά κάθε αξιοσημείωτου έργου αρχιτεκτονικής ήταν η τελική του εμφάνιση. Οι αρχιτέκτονες υπολόγισαν για την προοπτική, για τις οπτικές ψευδαισθήσεις που κάνουν τις άκρες των αντικειμένων να φαίνονται κοίλες και για το γεγονός ότι οι στήλες που βλέπονται στον ουρανό φαίνονται διαφορετικές από αυτές που βρίσκονται δίπλα σε έναν σκιερό τοίχο. Εξαιτίας αυτών των παραγόντων, οι αρχιτέκτονες προσάρμοσαν τα σχέδια έτσι ώστε οι κύριες γραμμές οποιουδήποτε σημαντικού κτιρίου να είναι σπάνια ευθείες. Η πιο προφανής προσαρμογή είναι στο πλάι των στηλών (κιόνων), οι οποίες στενεύουν από τη βάση προς την κορυφή. Ωστόσο, η στένωση δεν είναι κανονική, αλλά απαλά καμπυλωμένη, έτσι ώστε κάθε στήλη να φαίνεται να έχει ένα ελαφρύ «πρήξιμο», που ονομάζεται έντασις κάτω από τη μέση. Η έντασις δεν είναι ποτέ αρκετά έντονη ώστε να κάνει το «πρήξιμο» ευρύτερο από τη βάση. Ελέγχεται από μια ελαφρά μείωση του ρυθμού μείωσης της διαμέτρου.

Ο Παρθενώνας, ο ναός της Θεάς Αθηνάς στην Ακρόπολη της Αθήνας, αναφέρεται από πολλούς ως η κορυφή της αρχαίας ελληνικής αρχιτεκτονικής. Η Έλεν Γκάρντνερ αναφέρεται στην «αξεπέραστη αριστεία» του, που πρέπει να ερευνηθεί, να μελετηθεί και να μιμηθεί από αρχιτέκτονες μεταγενέστερων εποχών. Ωστόσο, όπως επισημαίνει η Γκάρντνερ, δεν υπάρχει σχεδόν ευθεία γραμμή στο κτίριο. Ο Μπάνιστερ Φλέτσερ υπολόγισε ότι ο στυλοβάτης καμπυλώνει προς τα πάνω, έτσι ώστε τα κέντρα του σε κάθε άκρο να ανεβαίνουν περίπου 65 χιλιοστά πάνω από τις εξωτερικές γωνίες και 110 χιλιοστά στις μεγαλύτερες πλευρές. Έχει γίνει ελαφρώς μεγαλύτερη προσαρμογή στον θριγκό. Οι κολώνες στα άκρα του κτιρίου δεν είναι κατακόρυφες, αλλά έχουν κλίση προς το κέντρο, με αυτές στις γωνίες να είναι εκτός έδρασης κατά περίπου 65&nbsp;mm. Αυτοί οι εξωτερικοί κίονες είναι και οι δύο ελαφρώς φαρδύτεροι από τους γειτονικούς τους και είναι λίγο πιο κοντά από οποιονδήποτε από τους άλλους.

## Ύφος

### Ρυθμοί

Η αρχαία ελληνική αρχιτεκτονική του πιο επίσημου τύπου, για ναούς και άλλα δημόσια κτίρια, χωρίζεται αισθητικά σε τρεις κλασικούς ρυθμούς, που περιγράφηκαν για πρώτη φορά από τον Ρωμαίο αρχιτεκτονικό συγγραφέα Βιτρούβιο. Αυτοί είναι: ο Δωρικός ρυθμός, ο Ιωνικός ρυθμός και ο Κορινθιακός ρυθμός, ονόματα που αντικατοπτρίζουν την περιφερειακή καταγωγή τους στον ελληνικό κόσμο. Ενώ οι τρεις τάξεις είναι πιο εύκολα αναγνωρίσιμες από τα κιονόκρανά τους, διέπουν επίσης τη μορφή, τις αναλογίες, τις λεπτομέρειες και τις σχέσεις των κιόνων, του θριγκού, του αετώματος και του στυλοβάτη. Οι διαφορετικοί ρυθμοί εφαρμόστηκαν σε όλο το φάσμα των κτιρίων και των μνημείων.

Ο Δωρικός ρυθμός αναπτύχθηκε στην ηπειρωτική Ελλάδα και εξαπλώθηκε στη Μεγάλη Ελλάδα (Ιταλία). Καθιερώθηκε σταθερά και προσδιορίστηκε καλά στα χαρακτηριστικά του από την εποχή της οικοδόμησης του ναού της Ήρας στην Ολυμπία, το 600 π.Χ. Ο Ιωνικός ρυθμός συνυπήρχε με το Δωρικό, ευνοούμενο από τις ελληνικές πόλεις της Ιωνίας, στη Μικρά Ασία και στα νησιά του Αιγαίου. Δεν έλαβε μια σαφώς καθορισμένη μορφή μέχρι τα μέσα του 5ου αιώνα π.Χ. Οι πρώτοι ιωνικοί ναοί της Μικράς Ασίας ήταν ιδιαίτερα φιλόδοξοι σε κλίμακα, όπως ο ναός της Αρτέμιδος στην Έφεσο. Ο Κορινθιακός ρυθμός ήταν μια εξαιρετικά διακοσμητική παραλλαγή που δεν αναπτύχθηκε μέχρι την ελληνιστική περίοδο και διατήρησε πολλά χαρακτηριστικά του ιωνικού. Διαδόθηκε από τους Ρωμαίους.

#### Δωρικός ρυθμός

Ο δωρικός ρυθμός αναγνωρίζεται από το κιονόκρανο του, του οποίου ο εχίνος μοιάζει με κυκλικό μαξιλάρι που υψώνεται από την κορυφή της στήλης μέχρι τον τετράγωνο άβακα στον οποίο στηρίζονται τα υπέρθυρα. Ο εχίνος εμφανίζεται επίπεδος και σκαλιστός στα πρώιμα παραδείγματα, βαθύτερος και με μεγαλύτερη καμπύλη σε μεταγενέστερα, πιο εκλεπτυσμένα παραδείγματα και μικρότερος και ευθύγραμμος στα ελληνιστικά παραδείγματα. Η τελειοποίηση της δωρικής στήλης είναι η ένταση, μια ήπια κυρτή διόγκωση στο πλάι της στήλης, η οποία αποτρέπει την οπτική ψευδαίσθηση κοιλότητας. Αυτό είναι πιο έντονο σε προηγούμενα παραδείγματα.

Οι δωρικοί κίονες σκαλίζονται σχεδόν πάντα με ραβδώσεις, γνωστές ως «αυλακώσεις», οι οποίες διατρέχουν το μήκος του κίονα και είναι συνήθως 20 στον αριθμό, αν και μερικές φορές λιγότερες. Οι αυλακώσεις συναντώνται μεταξύ τους σε αιχμηρές άκρες που ονομάζονται υψώματα ή "άκρες". Στην κορυφή των στηλών, ελαφρώς κάτω από το στενότερο σημείο, και διασχίζοντας τα τερματικά σημεία, υπάρχουν τρεις οριζόντιες αυλακώσεις γνωστές ως υποτραχήλιο. Οι δωρικοί κίονες δεν έχουν βάσεις, μέχρι μερικά παραδείγματα στην ελληνιστική περίοδο.

Οι κίονες ενός πρώιμου δωρικού ναού, όπως ο ναός του Απόλλωνα στις Συρακούσες της Σικελίας, μπορεί να έχουν λόγο ύψους προς διάμετρο βάσης μόνο 4:1 και λόγο ύψους στήλης προς θριγκό 2:1, με σχετικά ακατέργαστες λεπτομέρειες. Το ύψος στήλης (κίονα) προς διάμετρο 6:1 έγινε πιο συνηθισμένο, ενώ η αναλογία ύψους στήλης προς θριγκό στον Παρθενώνα είναι περίπου 3:1. Κατά την ελληνιστική περίοδο, οι δωρικές συμβάσεις της στιβαρότητας υποχώρησαν, με τους λεπτούς και μη αυλακωτούς κίονες να φτάνουν σε αναλογία ύψους προς διάμετρο 7,5:1.

Το δωρικό επιστύλιο αποτελείται από τρία μέρη, το επιστύλιο, τη ζωφόρο και το γείσο. Το επιστύλιο αποτελείται από τα πέτρινα υπέρθυρα που εκτείνονται στο χώρο μεταξύ των κιόνων, με έναν σύνδεσμο που εμφανίζεται πάνω από το κέντρο κάθε άβακα. Πάνω σε αυτό στηρίζεται η ζωφόρος, ένας από τους σημαντικότερους τομείς της γλυπτικής διακόσμησης. Η ζωφόρος χωρίζεται σε τρίγλυφα και μετόπες, τα τρίγλυφα, όπως αναφέρεται σε άλλο σημείο αυτού του άρθρου, είναι μια υπενθύμιση της ιστορίας του αρχιτεκτονικού ύφους (στυλ) από ξύλο. Κάθε τρίγλυφο έχει τρεις κατακόρυφες αυλακώσεις, παρόμοιες με τις κιονοειδείς αυλακώσεις, και κάτω από αυτές, φαινομενικά συνδεδεμένες, υπάρχουν αυλάκια, μικρές λωρίδες που φαίνεται να συνδέουν τα τρίγλυφα με το επιστύλιο από κάτω. Ένα τρίγλυφο βρίσκεται πάνω από το κέντρο κάθε κιονόκρανου και πάνω από το κέντρο κάθε υπέρθυρου. Ωστόσο, στις γωνίες του κτιρίου, τα τρίγλυφα δεν πέφτουν πάνω από το κέντρο της στήλης. Οι αρχαίοι αρχιτέκτονες ακολούθησαν μια πραγματιστική προσέγγιση στους φαινομενικούς «κανόνες», επεκτείνοντας απλώς το πλάτος των δύο τελευταίων μετόπων σε κάθε άκρο του κτιρίου.

Το γείσο είναι μια στενή προεξοχή που προεξέχει και προστατεύει τη διακοσμημένη ζωφόρο, όπως η άκρη μιας προεξέχουσας ξύλινης οροφής. Είναι διακοσμημένο στην κάτω πλευρά με προεξέχοντες ογκόλιθους, υποδηλώνοντας περαιτέρω την ξύλινη φύση του πρωτοτύπου. Σε κάθε άκρο του κτιρίου το αέτωμα υψώνεται από το γείσο, πλαισιωμένο από ανάλογης μορφής μάρμαρο.

Το αέτωμα είναι διακοσμημένο με μορφές που είναι ανάγλυφες στα προηγούμενα παραδείγματα, αν και σχεδόν ανεξάρτητες την εποχή των γλυπτών του Παρθενώνα. Οι πρώτοι αρχιτεκτονικοί γλύπτες δυσκολεύονταν να δημιουργήσουν ικανοποιητικές γλυπτικές συνθέσεις στον λεπτυνόμενο τριγωνικό χώρο. Μέχρι την Πρώιμη Κλασική περίοδο, με τη διακόσμηση του ναού του Διός στην Ολυμπία (486–460 π.Χ.), οι γλύπτες είχαν λύσει το πρόβλημα έχοντας μια όρθια κεντρική φιγούρα πλαισιωμένη από την εκτροφή κενταύρων και τους μάχιμους άνδρες που πέφτουν, γονατίζουν και ξαπλώνουν. Στάσεις που ταιριάζουν στο μέγεθος και τη γωνία κάθε μέρους του χώρου. Ο διάσημος γλύπτης Φειδίας γεμίζει τον χώρο στον Παρθενώνα (448–432 π.Χ.) με μια σύνθετη σειρά από σχήματα θεοτήτων, που εμφανίζονται με στάσεις εξαιρετικής χαλάρωσης και κομψότητας.

#### Ιωνικός ρυθμός

Ο ιωνικός ρυθμός αναγνωρίζεται από το τετράγωνο κιονόκρανο, στο οποίο ένας καμπύλος εχίνος παρόμοιου σχήματος με εκείνον του δωρικού ρυθμού, αλλά διακοσμημένος με στυλιζαρισμένη διακόσμηση, υπερκαλύπτεται από μια οριζόντια ταινία που κυλίεται κάτω από τις δύο πλευρές, σχηματίζοντας σπείρες παρόμοιες με αυτά του κελύφους του ναυτίλου ή του κέρατου του κριαριού. Σε κάτοψη το κιονόκρανο είναι ορθογώνιο. Έχει σχεδιαστεί για να φαίνεται μετωπικά, αλλά τα κιονόκρανα στις γωνίες των κτιρίων τροποποιούνται με μια πρόσθετη κύλιση ώστε να εμφανίζονται κανονικά σε δύο παρακείμενες όψεις. Στην ελληνιστική περίοδο συνηθίζονται τα τετράπλευρα ιωνικά κιονόκρανα.

Όπως ο δωρικός ρυθμός, ο ιωνικός ρυθμός διατηρεί τα σημάδια της προέλευσής του στην ξύλινη αρχιτεκτονική. Η οριζόντια τοποθέτηση μιας επίπεδης ξύλινης πλάκας στην κορυφή μιας στήλης είναι μια κοινή επινόηση στην ξύλινη κατασκευή, η οποία σε μια λεπτή όρθια μια ευρύτερη περιοχή μπορεί να αντέξει το υπέρθυρο, ενώ ταυτόχρονα ενισχύει τη φέρουσα αντοχή του ίδιου του ανωφίου.

Ομοίως, οι κίονες έχουν πάντα βάσεις, αναγκαιότητα στην ξύλινη αρχιτεκτονική για την κατανομή του φορτίου και την προστασία της βάσης ενός σχετικά λεπτού ορθοστάτη. Οι κολώνες είναι αυλακωμένες με στενούς, ρηχούς αύλακες που δεν συναντώνται σε αιχμηρή άκρη αλλά έχουν μια επίπεδη ταινία ανάμεσά τους. Ο συνηθισμένος αριθμός αύλακων είναι είκοσι τέσσερις, αλλά μπορεί να είναι έως και σαράντα τέσσερις. Η βάση έχει δύο κυρτά διαζώματα που ονομάζονται τόρος, και από την ύστερη ελληνική περίοδο υψωνόταν σε τετράγωνη πλίνθο παρόμοια με τον άβακα.

Το επιστύλιο του ιωνικού τάγματος είναι μερικές φορές άκοσμο, αλλά πιο συχνά υψώνεται σε τρεις εξωτερικές λωρίδες σαν επικαλυπτόμενες ξύλινες σανίδες. Η ζωφόρος, η οποία εκτείνεται σε συνεχή ζώνη, χωρίζεται από τα άλλα μέλη με σειρές μικρών προεξεχόντων τεμαχίων. Αναφέρονται ως οδοντίες, αλλά η προέλευσή τους είναι ξεκάθαρα από στενά ξύλινα πηχάκια που στήριζαν την οροφή της ξύλινης κατασκευής. Ο ιωνικός ρυθμός είναι εντελώς ελαφρύτερος σε όψη από τον δωρικό, με τους κίονες, συμπεριλαμβανομένης της βάσης και του κιονόκρανου, να έχουν αναλογία 9:1 σε σχέση με την διάμετρο, ενώ ολόκληρος ο θριγκός ήταν επίσης πολύ στενότερος και λιγότερο βαρύς από τον δωρικό θριγκό. Υπήρχε κάποια διαφοροποίηση στην κατανομή της διακόσμησης. Οι επίσημες ζώνες μοτίβων, ήταν ένα χαρακτηριστικό των ιωνικών επιστυλίων, μαζί με τις λωρίδες των οδοντιών. Η εξωτερική ζωφόρος περιείχε συχνά μια συνεχή ζώνη εικονιστικών γλυπτών ή διακοσμητικών, αλλά αυτό δεν συνέβαινε πάντα. Μερικές φορές μια διακοσμητική ζωφόρος εμφανιζόταν γύρω από το πάνω μέρος του ναού και όχι στο εξωτερικό του κτηρίου. Αυτές οι ζωφόροι ιωνικού ρυθμού γύρω από τον ναό βρίσκονται μερικές φορές σε δωρικά κτίρια, κυρίως στον Παρθενώνα. Μερικοί ναοί, όπως ο ναός της Αρτέμιδος στην Έφεσο, είχαν ζωφόρους μορφών γύρω από το κάτω τύμπανο κάθε στήλης (κίονα), χωρισμένες από το αυλακωτό τμήμα με ένα έντονο γείσο.

Οι Καρυάτιδες, ντυμένες γυναικείες μορφές που χρησιμοποιήθηκαν ως υποστηρικτικά μέλη για την υποστήριξη του θριγκού, ήταν χαρακτηριστικό του ιωνικού ρυθμού, που εμφανίστηκαν σε πολλά κτήρια, συμπεριλαμβανομένου του Θησαυρού των Σιφνίων στους Δελφούς το 525 π.Χ. και στο Ερέχθειο, περίπου το 410 π.Χ.

#### Κορινθιακός ρυθμός

Ο κορινθιακός ρυθμός δεν έχει την καταγωγή του στην ξύλινη αρχιτεκτονική. Αναπτύχθηκε απευθείας από τον Ιωνικό στα μέσα του 5ου αιώνα π.Χ., και αρχικά είχε σχεδόν την ίδια τεχνοτροπία και αναλογία, αλλά διακρινόταν για τα πιο περίτεχνα κιονόκρανα. Το κιονόκρανο ήταν πολύ βαθύτερο είτε από το δωρικό είτε από το ιωνικό κιονόκρανο, καθώς είχε σχήμα μεγάλου κρατήρα, σε σχήμα ανάποδης καμπάνας και διακοσμημένο με μια διπλή σειρά φύλλων άκανθου πάνω από τα οποία υψώνονταν έλικες, που στηρίζουν τις γωνίες του άβακα, ο οποίος, πλέον, δεν ήταν απόλυτα τετράγωνος. Σύμφωνα με τον Βιτρούβιο, το κιονόκρανο εφευρέθηκε από έναν χάλκινο ιδρυτή, τον Καλλίμαχο της Κορίνθου, ο οποίος εμπνεύστηκε από ένα καλάθι με προσφορές που είχαν τοποθετηθεί σε έναν τάφο, με ένα επίπεδο κεραμίδι στην κορυφή για την προστασία των αγαθών. Το καλάθι είχε τοποθετηθεί στη ρίζα ενός φυτού άκανθου που είχε μεγαλώσει γύρω του. Ο λόγος του ύψους της στήλης προς τη διάμετρο είναι γενικά 10:1, με το κιονόκρανο να καταλαμβάνει περισσότερο από το 1/10 του ύψους. Ο λόγος του ύψους του κιονόκρανου προς τη διάμετρο είναι γενικά περίπου 1,16:1.

Ο κορινθιακός ρυθμός χρησιμοποιήθηκε αρχικά εσωτερικά, όπως στο ναό του Επικούριου Απόλλωνα στις Βάσσες (περ. 450–425 π.Χ.). Το 334 π.Χ., εμφανίστηκε ως εξωτερικό στοιχείο στο Μνημείο του Λυσικράτη στην Αθήνα και στη συνέχεια σε τεράστια κλίμακα στο Ναό της Ολυμπίας Διός στην Αθήνα (174 π.Χ.–132 μ.Χ.). Διαδόθηκε από τους Ρωμαίους, οι οποίοι πρόσθεσαν μια σειρά από βελτιώσεις και διακοσμητικές λεπτομέρειες. Κατά την ελληνιστική περίοδο μερικές φορές χτίζονταν κορινθιακοί κίονες χωρίς αυλακώσεις.

### Διακόσμηση

#### Αρχιτεκτονικός στολισμός

Οι πρώιμες ξύλινες κατασκευές, ιδιαίτερα οι ναοί, ήταν διακοσμημένες και εν μέρει προστατεύονταν από ψημένες και ζωγραφισμένες επενδύσεις από τερακότα με τη μορφή ορθογώνιων πλαισίων και διακοσμητικών. Πολλά θραύσματα από αυτά έχουν διασωθεί από τα κτίρια που διακόσμησαν και παρουσιάζουν πληθώρα σχεδίων περιγράμματος γεωμετρικών ειλητάριων, επικαλυπτόμενων μοτίβων και φυλλωδών μοτίβων. Με την εισαγωγή των λιθόκτιστων ναών, οι εξωτερικές επενδύσεις δεν εξυπηρετούσαν πλέον προστατευτικό σκοπό και η γλυπτική διακόσμηση έγινε πιο συνηθισμένη.

Οι πήλινοι στολισμοί περιορίζονταν στη στέγη των κτιρίων, διακοσμώντας το γείσο, τις γωνίες και το αέτωμα. Στις γωνίες των αετωμάτων ονομάζονταν ακροκέραμα και κατά μήκος των πλευρών του κτιρίου προφύγματα. Τα πρώιμα διακοσμητικά στοιχεία ήταν γενικά ημικυκλικά, αλλά αργότερα είχαν περίπου τριγωνικό σχήμα από καλουπωμένα διακοσμητικά, συχνά παλαμοειδή. Τα ιωνικά γείσα ήταν συχνά τοποθετημένα με μια σειρά από μορφές λιονταριού, με ανοιχτά στόματα που εκτόξευαν το νερό της βροχής. Από την Ύστερη Κλασική περίοδο, τα ακροκέραμα ήταν μερικές φορές γλυπτές μορφές (βλ. Αρχιτεκτονική γλυπτική).

Στους τρεις ρυθμούς της αρχαίας ελληνικής αρχιτεκτονικής, η γλυπτική διακόσμηση, είτε πρόκειται για  μια ζωφόρο από στυλιζαρισμένο φύλλωμα, είτε για περίτεχνο γλυπτό του αετώματος, είναι όλα απαραίτητα για την αρχιτεκτονική της οποίας αποτελεί μέρος. Στο δωρικό ρυθμό δεν υπάρχει διαφοροποίηση στην τοποθέτησή του. Τα ανάγλυφα δεν διακοσμούν ποτέ τοίχους με αυθαίρετο τρόπο. Το γλυπτό βρίσκεται πάντα σε αρκετές προκαθορισμένες περιοχές, τις μετόπες και το αέτωμα. Στη μεταγενέστερη ιωνική αρχιτεκτονική, υπάρχει μεγαλύτερη ποικιλομορφία στους τύπους και τον αριθμό των διακοσμήσεων, ιδιαίτερα γύρω από τις θύρες, όπου μερικές φορές εμφανίζονται αυλακωτοί βραχίονες που στηρίζουν ένα διακοσμητικό γείσο πάνω από μια πόρτα, όπως αυτό στο Ερέχθειο. Τα φαρδύτερα διακοσμητικά περιλαμβάνουν σχήματα φύλλων που μοιάζουν με γλώσσα ή μυτερά, τα οποία είναι αυλακωτά και μερικές φορές στρέφονται προς τα πάνω στο άκρο που εναλλάσσει τα ωοειδή σχήματα με τα στενά μυτερά.

#### Αρχιτεκτονική γλυπτική

Η αρχιτεκτονική γλυπτική παρουσίασε εξέλιξη από τα πρώιμα αρχαϊκά παραδείγματα μέσω της Σοβαρής Κλασικής, της Υψηλής Κλασικής, της Ύστερης Κλασικής και της Ελληνιστικής γλυπτικής. Υπολείμματα αρχαϊκής αρχιτεκτονικής γλυπτικής (700–500 π.Χ.) υπάρχουν από τις αρχές του 6ου αιώνα π.Χ. με τα παλαιότερα σωζόμενα αετωματικά γλυπτά να είναι θραύσματα Γοργόνας που πλαισιώνεται από εραλδικούς πάνθηρες από το κέντρο του αετώματος του ναού της Αρτέμιδος της Κέρκυρας. Μια μετόπη από έναν ναό γνωστό ως «Ναός Γ» στο Σελίνο της Σικελίας, δείχνει, σε καλύτερα διατηρημένη κατάσταση, τον Περσέα να σκοτώνει τη Γοργόνα Μέδουσα. Και οι δύο εικόνες παραλληλίζουν τη στυλιζαρισμένη απεικόνιση των Γοργόνων στο μελανόμορφο ονομαστικό αγγείο που διακοσμήθηκε από τον ζωγράφο Νέσσο (περίπου 600 π.Χ.), με το πρόσωπο και τους ώμους στραμμένα προς τα εμπρός και τα πόδια σε στάση ή γονατιστό. Εκείνη την εποχή, οι εικόνες με τρομακτικά τέρατα κυριάρχησαν έναντι της έμφασης στην ανθρώπινη φιγούρα που αναπτύχθηκε με την ουμανιστική φιλοσοφία.

Τα πρώιμα αετωματικά γλυπτά, και αυτά σε μικρότερους ναούς, ήταν συνήθως ανάγλυφα, και τα όψιμα ανεξάρτητα ήταν συχνά σε τερακότα, η οποία έχει διασωθεί μόνο σε θραύσματα. Τα γλυπτά καλύφθηκαν με ένα στρώμα στόκου και βάφτηκαν ή, αν ήταν τερακότα, βάφτηκαν με τα πιο συγκρατημένα χρώματα της ελληνικής κεραμικής.

Το Σοβαρό Κλασικό Ύφος (500–450 π.Χ.) αντιπροσωπεύεται από τα αετωματικά γλυπτά του Ναού του Διός στην Ολυμπία (470–456 π.Χ.). Το ανατολικό αέτωμα δείχνει μια στιγμή ακινησίας και «επικείμενου δράματος» πριν από την έναρξη μιας αρματοδρομίας, με τις μορφές του Δία και των συναγωνιστών να είναι αυστηρές και εξιδανικευμένες αναπαραστάσεις της ανθρώπινης μορφής. Το δυτικό αέτωμα έχει τον Απόλλωνα ως κεντρική φιγούρα, «μεγαλοπρεπή» και «απομακρυσμένο», που κυριαρχεί σε μια μάχη Λαπιθών και Κενταύρων, σε έντονη αντίθεση με αυτό του ανατολικού αετώματος της απεικόνισης της βίαιης δράσης, και περιγράφεται από τον ιστορικό τέχνης Ντόναλντ Εμρύς Στρονγκ ως το «πιο δυνατό κομμάτι της εικονογράφησης» εδώ και εκατό χρόνια.

Τα ανάγλυφα και τα τρισδιάστατα γλυπτά που κοσμούσαν τη ζωφόρο και τα αετώματα, αντίστοιχα, του Παρθενώνα, είναι τα ρεαλιστικά προϊόντα του Υψηλού Κλασσικού ρυθμού (450–400 π.Χ.) και δημιουργήθηκαν υπό τις κατευθύνσεις του γλύπτη Φειδία. Το αετωματικό γλυπτό αναπαριστά τους Θεούς του Ολύμπου, ενώ η ζωφόρος δείχνει την πομπή των Παναθηναίων και τις τελετουργικές εκδηλώσεις που γίνονταν κάθε τέσσερα χρόνια για να τιμήσουν την θεά της Αθήνας. Η ζωφόρος και οι υπόλοιπες μορφές του ανατολικού αετώματος δείχνουν μια βαθιά κατανόηση του ανθρώπινου σώματος και του τρόπου με τον οποίο ποικίλλει ανάλογα με τη θέση του και τις πιέσεις που ασκούν πάνω του η δράση και το συναίσθημα. Ο Βρετανός ζωγράφος του 19ου αιώνα, Μπέντζαμιν Χέιντον, περιέγραψε την ξαπλωμένη φιγούρα του Διονύσου ως «το πιο ηρωικό στυλ τέχνης, σε συνδυασμό με όλες τις ουσιαστικές λεπτομέρειες της πραγματικής ζωής».

Τα ονόματα από πολλούς διάσημους γλύπτες είναι γνωστά από την Ύστερη Κλασική περίοδο (400–323 π.Χ.), μεταξύ των οποίων ο Τιμόθεος, ο Πραξιτέλης, ο Λεωχάρης και ο Σκόπας, αλλά τα έργα τους είναι γνωστά κυρίως από ρωμαϊκά αντίγραφα. Μικρό αρχιτεκτονικό γλυπτό της περιόδου παραμένει άθικτο. Ο ναός του Ασκληπιού στην Επίδαυρο είχε γλυπτική του Τιμόθεου σε συνεργασία με τον αρχιτέκτονα Θεόδοτο. Σώζονται θραύσματα του ανατολικού αετώματος, που δείχνουν την Άλωση της Τροίας. Η σκηνή φαίνεται να έχει γεμίσει τον χώρο με φιγούρες προσεκτικά διατεταγμένες ώστε να ταιριάζουν με την κλίση και το διαθέσιμο σχήμα, όπως με το παλαιότερο ανατολικό αέτωμα του Ναού του Ολυμπίου Διός. Αλλά οι φιγούρες είναι πιο βίαιες στη δράση, ο κεντρικός χώρος που καταλαμβάνεται, όχι με έναν επιβλητικό Θεό, αλλά με τη δυναμική μορφή του Νεοπτόλεμου καθώς αρπάζει τον ηλικιωμένο βασιλιά Πρίαμο και τον μαχαιρώνει. Τα υπόλοιπα θραύσματα δίνουν την εντύπωση μιας σειράς ανθρώπινων συναισθημάτων, φόβου, φρίκης, σκληρότητας και λαγνείας για κατάκτηση. Τα ακρωτήρια φιλοτεχνήθηκαν από τον Τιμόθεο, εκτός από αυτό στο κέντρο του ανατολικού αετώματος που είναι έργο του αρχιτέκτονα του ναού. Τα παλαμικά ακρωτήρια έχουν αντικατασταθεί εδώ με μικρές φιγούρες, με το ανατολικό αέτωμα να υπερκαλύπτεται από μια φτερωτή Νίκη, στραμμένη ενάντια στον άνεμο.

Η ελληνιστική αρχιτεκτονική γλυπτική (323–31 π.Χ.) επρόκειτο να γίνει πιο φανταχτερή, τόσο στην απόδοση της έκφρασης όσο και στην κίνηση, η οποία τονίζεται συχνά από ρέοντα υφασμάτα με πτυχές (ένδυση), η Νίκη της Σαμοθράκης που διακοσμούσε ένα μνημείο σε σχήμα πλοίου είναι γνωστό παράδειγμα. Ο Βωμός της Περγάμου (περίπου 180–160 π.Χ.) έχει μια ζωφόρο (μήκος 120 μέτρα και ύψος 2,3 μέτρα) μορφών σε πολύ υψηλό ανάγλυφο. Η ζωφόρος αντιπροσωπεύει τη μάχη για την υπεροχή των Θεών και των Τιτάνων και χρησιμοποιεί πολλά δραματικά μέσα: φρενίτιδα, πάθος και θρίαμβο, για να μεταδώσει την αίσθηση της σύγκρουσης.

## Δείτε επίσης

*Αρχαία ελληνική τέχνη
*Πολιτισμός της Ελλάδας
*Αρχαία ελληνική τεχνολογία
*Νεοελληνική αρχιτεκτονική
*Βυζαντινή αρχιτεκτονική

## Παραπομπές


## Εξωτερικοί σύνδεσμοι
*

Κατηγορία:Ιστορία της αρχιτεκτονικής
Κατηγορία:Αρχαιοελληνική αρχιτεκτονική