Μπελένος

Ο **Μπελένος** (γαλατικά: *Belenos*, *Belinos*) είναι ένας αρχαίος κελτικός θεός της θεραπείας. Η λατρεία του εκτεινόταν από την Ιταλική Χερσόνησο μέχρι τα Βρετανικά Νησιά, με κύριο ιερό στην Ακυληία, στις ακτές της Αδριατικής. Μέσω του θρησκευτικού συγκρητισμού, ο Μπελένος ταυτιζόταν συχνά με τον Απόλλωνα, αν και η λατρεία του φαίνεται να διατήρησε ένα ορισμένο βαθμό αυτονομίας κατά τη Ρωμαϊκή περίοδο.  

## Όνομα

### Πηγές
Το θεωνύμιο *Belenus* (ή *Belinus*), το οποίο είναι μια λατινοποιημένη μορφή του γαλατικού *Belenos* (ή *Belinos*), εμφανίζεται σε περίπου 51 επιγραφές. Αν και οι περισσότερες από αυτές βρίσκονται στην Ακυληία (Φριούλι, Ιταλία), το κύριο κέντρο της λατρείας του, το όνομα έχει επίσης βρεθεί σε μέρη, όπου ζούσαν ομιλητές της κελτικής γλώσσας στην αρχαιότητα, όπως στη Γαλατία, το Νωρικό, την Ιλλυρία, τη Βρετανία και την Ιρλανδία.

Η γλωσσολόγος Μπλάνκα Μαρία Πρόσπερ υποστηρίζει ότι το *Belinos* ήταν πιθανώς η αρχική μορφή,  η οποία εμφανίζεται και στο όνομα *Belyn* (από έναν προγενέστερο *Belinos*), έναν Ουαλό ηγέτη που πέθανε το 627 μ.Χ.  Γνωστές παραλλαγές περιλαμβάνουν το *Bellinus* και ίσως το *Belus*. Η θεότητα μπορεί επίσης να ήταν γνωστή στην Ιρλανδία και τη Βρετανία με τις παραλλαγές *Bel*, *Beli* και *Bile*.

### Ετυμολογία
Η ετυμολογία του ονόματος *Μπελένος* παραμένει ασαφής. Παραδοσιακά μεταφράζεται ως «λαμπρός» αντλώντας το όνομα από μια πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα **bʰelH-*, που ερμηνεύεται ως «λευκός, λαμπερός» (πρβλ. λιθ. *báltas* «λευκός», ελλην. φαλός *phalós* «λευκός», αρμ. *bal* «ωχρότητα», γοτθ. *bala* «γκρίζος»). Αυτή η θεωρία ενθαρρύνθηκε από την ρωμαϊκή ερμηνεία του *Μπελένος* ως του «Γαλατικού Απόλλωνα», μιας θεότητας του ήλιου.

Ωστόσο, αυτή η ετυμολογία έχει δεχθεί αυξανόμενη κριτική στην πρόσφατη ακαδημαϊκή έρευνα. Τα προτεινόμενα συγγενή που προέρχονται από *το *bʰelH-* δεν φαίνεται να υποδηλώνουν «λάμψη», αλλά μάλλον «[ωχρό] λευκό» ή «γκρι», και υποδηλώνει ότι το *Belenos* μπορεί μάλλον να προέρχεται από τη γαλατική ρίζα *belo* - («ισχυρός, ισχυρός») που συνδέεται με την κατάληξη *-nos* («άρχοντας, αφέντης»), κάτι που θα οδηγούσε στο *Belenos* ως τον «Κύριο της Δύναμης». Εναλλακτικά, μπορεί να είναι στέλεχος της ινδοευρωπαϊκής ρίζας * *bʰel-*, που προσδιορίζει τον υοσκύαμο (βλ. ουαλ. *bela*, γερμαν. * *bel(u)nōn*, σλαβ. **bъlnъ* ), ένα ψυχοδραστικό φυτό που ήταν γνωστό ως *belenuntia* στα γαλατικά και ως *apollinaris* στα λατινικά. 

Το όνομα μπορεί επίσης να προέρχεται από τη ρίζα **g <sup>w</sup> elH-*, που σημαίνει «πηγή». Η στενή σχέση του Μπελένου με το νερό επιβεβαιώνεται από δύο αφιερώσεις στην Κρήνη του Μπελένου και από έναν βωμό στον οποίο λατρεύεται ο Μπελένος μαζί με τις Νύμφες. Θερμές πηγές μαρτυρούνται επίσης στο Ιούλιουμ Κάρνικουμ». Η προσπάθεια του 19ου αιώνα να συνδεθεί η ρίζα *bel* - με τη φοινικική θεότητα *[[Βάαλ]]* απορρίπτεται πλέον ευρέως από τους σύγχρονους μελετητές. 

### Σχετικοί όροι
Ένα χωριό που τώρα αποτελεί μέρος του δήμου της Ακυληίας εξακολουθεί να ονομάζεται *Μπελίνια*. 

Ένας φυλετικός ηγέτης της προ-ρωμαϊκής Βρετανίας ονομαζόταν *[[Κουνομπελίνος]]* (παλαιά ουαλικά *Conbelin*), που πιθανώς σημαίνει «κυνηγόσκυλο του Μπελένος» ή αλλιώς «δυνατός σαν σκύλος», αν το όνομα δεν είναι θεοφορικό. Το παλιό ουαλικό προσωπικό όνομα *Λιουέλιν* (σύγχρονο *Llywelyn*) ανάγεται σε μια παρόμοια σύνθετη λέξη **lugu-belinos* (είτε dvandva με τα ονόματα δύο θεοτήτων, είτε αλλιώς «δυνατός σαν τον Λούγκους»). Η βρετονική παραλλαγή του ονόματος θα μπορούσε να είναι η πηγή της περιοχής Μπιλινγκσγκέιτ στο Λονδίνο, αν και αυτή μπορεί να είναι μια λαϊκή ετυμολογία, και πιθανώς της κρήνης του *Μπελεντόν* (τώρα Μπερεντόν) στο δάσος της Βροσελιάνδης στη Βρετάνη. 

Τα ονόματα των Ουαλών και Ιρλανδών προγόνων *[[Μπέλι Μάουρ]]* και *Μπάιλ* μπορεί επίσης να σχετίζονται.  

Ο γαλατικός όρος *belenuntia* (Βελενούντια), που προσδιορίζει τον υοσκύαμο, ένα παραισθησιογόνο φυτό γνωστό και στα λατινικά ως *apollinaris*, μπορεί να είναι μια παράγωγη μορφή του *Belenos*. Η παραλλαγή *belenion*, που αναφέρεται ως δηλητηριώδες φυτό από τον Ψευδοαριστοτέλη, φαίνεται να είναι η πηγή του ισπανικού *beleño* («υοσκύαμος»). Ο γαλλο-ρωμαϊκός όρος *belisa* θα μπορούσε επίσης να έχει δανειστεί στην παλαιά γερμανική ως *bilisa* (πρβλ. σύγχρονα γερμανικά *Bilsenkraut* «υοσκύαμος»). 

Ο υοσκύαμος χρησιμοποιούνταν ευρέως στην αρχαιότητα για ιατρικούς σκοπούς παρέχοντας περαιτέρω στοιχεία για τις θεραπευτικές ιδιότητες του Μπελένου. Ένα ρηχό πέτρινο πιάτο που βρέθηκε στο Σεν Σαμάς στη νότια Γαλλία και ήταν αφιερωμένο στον *Beleino* θα μπορούσε επομένως να έχει χρησιμοποιηθεί για τη συγκράτηση παραισθησιογόνων ουσιών.

Το όνομα της θεάς *[[Bηλησάμα]]* φαίνεται να βασίζεται στην ίδια ρίζα *bel(o)* - («ισχυρός»), που συνδέεται με την εντατική κατάληξη - *isama*, και έτσι θα μπορούσε να μεταφραστεί ως «πολύ ισχυρή». Το προσωπικό όνομα *[[Μπελοβέσος]]* πιθανώς μπορεί να μεταφραστεί ως «Άξιος Δύναμης», από *το bello*- («δύναμη»), που συνδέεται με *το uesus* («άξιος, καλός»). 

Η ισπανική ακαδημαϊκή έρευνα συσχετίζει επίσης το όνομα της θεότητας με το ανθρωπώνυμο *Belinatepos* ή *Belanetepos* της Ακουιτανίας (που θεωρείται ότι έχει σχέση με τα άλογα), καθώς και με τα τοπωνύμια Beleño και Beloño.

### Επίθετα
Στην αρχαία Γαλατία και Βρετανία, ο Απόλλωνας συσχετιζόταν συνήθως με τον ήλιο και τις θεραπευτικές του ιδιότητες. Μπορεί να είχε ταυτιστεί με δεκαπέντε ή περισσότερα διαφορετικά ονόματα και επίθετα (συμπεριλαμβανομένων των *Μπελένους*, *Βιντόνους*, *[[Γκράνος]]*, *[[Μπορμανίκο|Μπόρβο]]*, *[[Μαπόνος]]*, *Μοριτάσγκους*, μεταξύ άλλων).

Ο θεός λατρευόταν ως Απόλλων Μπελένος στο ιερό του Σεντ-Σαμπίν στη Βουργουνδία, όπου τον επικαλούνταν οι πιστοί, που ζητούσαν ίαση για τις ασθένειές τους. Αν ο Μπελένος ερμηνευόταν ως «λαμπερός», μπορεί να συγκριθεί με τον κελτικό προσδιορισμό *Βιντόνους* (**windo*- «λευκό») του Απόλλωνα, ως θεότητα που αποκαθιστούσε το φως και την όραση σε ανθρώπους με ασθένειες στα μάτια στο Εσαρουά (Βουργουνδία).

## Ιστορική λατρεία

### Προέλευση
Σύμφωνα με τον φιλόλογο Χέλμουτ Μπίρκαν, ο Μπελένος θεωρούνταν μια «τυπική καρνιακή θεότητα, που έδινε χρησμούς και υγεία», αν και η ευρεία μαρτυρία του μεταξύ των αρχαίων κελτικών λαών μπορεί να υποδηλώνει μια κοινή κελτική προέλευση της λατρείας. Η μελετήτρια Μιράντα Άλντχαους-Γκριν γράφει ότι η θεότητα πιθανότατα προϋπήρχε της ρωμαϊκής περιόδου. Η φιλόλογος Μαριέτα Σάσελ Κος πιστεύει ότι η λατρεία του Μπελένος εξαπλώθηκε από το Νωρικό προς τις κοντινές πόλεις Ακυληία και Ιούλιουμ Κάρνικουμ (σύγχρονο Ζούγκλιο).

### Τοποθεσίες
Ο Τερτυλλιανός, γράφοντας περίπου το 200 μ.Χ., προσδιορίζει τον Μπελένο ως τον εθνικό θεό του Νορικού. Επιγραφές αφιερωμένες στον Μπελένο συγκεντρώνονται στις Ανατολικές Άλπεις και την Εντεύθεν των Άλπεων Γαλατία, αλλά υπάρχουν ενδείξεις ότι η δημοτικότητα του θεού έγινε πιο διαδεδομένη κατά τη ρωμαϊκή περίοδο. 

Γύρω στο 240, ο Ηρωδιανός αναφέρει τη λατρεία του Μπελένου στην Ακυληία, όπου θεωρούνταν προστάτης θεός της. Κατά τη διάρκεια της πολιορκίας της πόλης το 238 μ.Χ. από τον αυτοκράτορα Μαξιμίνο Θράκα, ο οποίος πέθανε κατά τη διάρκεια του γεγονότος, ενώ ο στρατός του ηττήθηκε λίγο αργότερα, ο Μπελένος επικλήθηκε ως θεϊκός προστάτης της Ακυληίας. Οι στρατιώτες ανέφεραν ότι είδαν μια εμφάνιση του θεού να αιωρείται στον αέρα μαχόμενος και υπερασπιζόμενος την πόλη του, σε μια ανάμνηση της άμυνας του Απόλλωνα στους Δελφούς εναντίον των στρατευμάτων του Βρέννου. Οι αφιερώσεις σε μια *Fons Beleni* («Κρήνη του Μπελένου») δείχνουν σύνδεση με ιαματικές πηγές. Οι αυτοκράτορες του τρίτου αιώνα, Διοκλητιανός και Μαξιμιανός, αφιέρωσαν ο καθένας από μια επιγραφή στον Μπελένο στην περιοχή της Ακυληίας. Άλλες έξι αναθηματικές επιγραφές του Μπελένου ανακαλύφθηκαν στο Άλτινο, την Κονκόρντια και το Ιούλιουμ Κάρνικουμ.
[μικρογραφία|Αφιέρωμα στον Μπελένο ([Ιστορικό Μουσείο Μασσαλίας).]]
Ο Μπελένος ήταν ένας σημαντικός θεός του Ιουλίουμ Κάρνικουμ, μιας πόλης κοντά στα σύνορα με το Νωρικό, που κατοικούνταν από τους Καρνίους. Ένα ιερό αφιερωμένο στη θεότητα μαρτυρείται από το δεύτερο μισό του 1ου αιώνα π.Χ., όταν η ανακαίνισή του τιμήθηκε από δύο αρχηγούς του χωριού.  Επιγραφικές αφιερώσεις στον θεό είναι επίσης γνωστές στη Βενετία και στο Ρίμινι. Ένας βωμός βρέθηκε επίσης στην Κέλεια (σύγχρονο Τσέλιε), μια από τις σημαντικότερες πόλεις της Νορικής. Η λατρεία μπορεί να εισήχθη εδώ από την Ακυληία, όπως υποδηλώνει το όνομα του αφιερωτή της, Λούκιου Σέντιους Φορένσις, με τους Σέντιους να μαρτυρούνται στην Ακυληία, αλλά όχι στο Νωρικό.

Ο Αυσώνιος (αργότερα 4ος αιώνας μ.Χ.) παραπέμπει σε ιερά αφιερωμένα στον Μπελένο στην Ακουιτανία και αναφέρει έναν ιερέα ναού της λατρείας, που ονομάζεται Φοίκιος. Η θεότητα ήταν επίσης δημοφιλής στην Προβηγκία, όπως μαρτυρούν επιγραφές από τις περιοχές της Μασσαλίας και της Νιμ. Μια αναθηματική επιγραφή από την καισαρική εποχή του ποιητή Λούκιου Βάρδου βρέθηκε στο Ροσμόλ, κοντά στην Μπαρντονές, στην Ιταλία. Στο Μπουρμπόν-Λανσί, οι Αιδούοι λάτρευαν τον Μπελένο σε συνδυασμό με ιαματικά νερά. 

### Σύζυγος
Εικόνες του Μπελένου τον δείχνουν μερικές φορές να συνοδεύεται από μια γυναίκα, ίσως τη γαλατική θεότητα Μπελισάμα. Το όνομα του ποταμού *Μπιέν* (*Biena* το 1337 μ.Χ.) στη σημερινή ανατολική Γαλλία και το τοπωνύμιο *[[Μπιλ/Μπιέν|Μπιέν]]* ( *apud Belnam* το 1142 μ.Χ.) στη σύγχρονη Ελβετία μαρτυρούν επίσης την ύπαρξη μιας θηλυκής μορφής **Μπελένα*.

Στο Νωρικό, ο Μπελένος μπορεί επίσης να συνοδευόταν από μια κατά τα άλλα άγνωστη γυναικεία θεότητα ονόματι *Βελέστις* (ή *Μπελένα, Μπελέστις Αυγούστα, Μπελέστρις, Μπελίνκα*), που πιθανώς λατρευόταν ως θεά της φύσης και της γονιμότητας. Δύο ιερά αφιερωμένα στη θεά βρέθηκαν στο Πόντλιουμπελ.

## Σχετικές πεποιθήσεις

### Μεσαιωνική Ιρλανδία
Ορισμένοι μελετητές εικάζουν ότι το ιρλανδικό «μπελ» συνδέεται με τον θεό Μπελένο. Φωτιές προς τιμήν της θεότητας άναβαν για την κελτική εορτή Μπελτέιν («Φωτιές του Μπελ») την 1η Μαΐου. Σε ορισμένες περιπτώσεις, βοοειδή οδηγούνταν ανάμεσα σε δύο φωτιές για να καταπολεμηθούν ασθένειες, κάτι που ο Σρίβερ έχει συγκρίνει με το παραδοσιακό γερμανικό έθιμο του καψίματος υοσκύαμου, που συλλέγεται το Μεσοκαλόκαιρο, για την προστασία των βοοειδών από ασθένειες και μαγεία. 

### Σύγχρονη Σλοβενία
Η σλοβενική θεότητα *Μπελίν*, που μαρτυρείται τον 19ο αιώνα από τον ιστορικό Σάιμον Ρούταρ, μπορεί να παρέχει στοιχεία για την επιβίωση της λατρείας του Μπελένους στην περιοχή και για την μεταγενέστερη ενσωμάτωσή της στις σλοβενικές πεποιθήσεις, πιθανώς αναμεμειγμένη με χαρακτηριστικά του σλαβικού θεού Μπέλιμπογκ. Ο τοπικός πληθυσμός τον θεωρούσε σπουδαίο θεραπευτή, που μπορούσε να θεραπεύσει την τύφλωση με το «κλειδί» του. Η καθηγήτρια Μόνικα Κρόπεϊ αναφέρει επίσης ότι ο Μπελένους πιθανώς ενσωματώθηκε στη σλοβενική παράδοση ως *μπελίτσι*, ένα είδος νεραϊδένιων όντων. Μια εγχάρακτη πέτρα στη νοτιοδυτική Σλοβενία, που ονομάζεται *μπερλίνα* από τον τοπικό πληθυσμό, μεταξύ άλλων ονομάτων, μπορεί επίσης να σχετίζεται. Συνδέεται με αρχαίες τελετουργίες και διαθέτει δύο πρωτόγονα σκαλισμένες φιγούρες με κεφάλια διακοσμημένα με ακτίνες. 

## Κληρονομιά

### Επιστήμη
Ο μικρός πλανήτης 11284 Μπελένος πήρε το όνομά του από αυτόν.

Το αστέρι Μπελένος ονομάστηκε έτσι προς τιμήν του. 

### Λαϊκή κουλτούρα
Οι Γαλάτες του franchise του Αστερίξ συχνά ορκίζονται στους Μπελένος και Τουτάτη.

## Παραπομπές

### Βιβλιογραφία
 
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
* 

Κατηγορία:Απόλλων