Γλαδιόλα

Η **Γλαδιόλα** (επιστημονική ονομασία: **''Gladiolus**,* από τα λατινικά, υποκοριστικό του *gladius*, σπαθί) είναι [[Γένος (βιολογία)|γένος]] πολυετών βολβώδων [[Αγγειόσπερμα|ανθοφόρων φυτών]] της [[Οικογένεια (βιολογία)|οικογένειας]] της ίριδας (Ιριδίδες).

Το γένος απαντάται στην Ασία, τη Μεσογειακή Ευρώπη, τη Νότια Αφρική και την τροπική Αφρική. Το κέντρο της ποικιλομορφίας βρίσκεται στην περιοχή του Ακρωτηρίου. Τα γένη *Acidanthera*, *Anomalesia*, *Homoglossum* και *Oenostachys*, που παλαιότερα θεωρούνταν διακριτά, περιλαμβάνονται τώρα στο *Gladiolus*.

== Περιγραφή ==
Οι γλαδιόλες αναπτύσσονται από στρογγυλούς, συμμετρικούς βολβούς (παρόμοιους με τους [[Κρόκος|κρόκους]]) που καλύπτονται από διάφορα στρώματα καφέ, ινωδών χιτώνων.

Οι μίσχοι τους είναι γενικά δεν διακλαδίζονται, παράγοντας 1 έως 9 στενά, σε σχήμα σπαθιού, διαμήκη αυλακωτά [[Φύλλο (βοτανική)|φύλλα]], κλεισμένα σε μια θήκη. Το χαμηλότερο φύλλο είναι κοντύτερο από τα υπόλοιπα. Οι λεπίδες των φύλλων μπορεί να είναι επίπεδες ή σταυροειδείς σε διατομή.

Τα άνθη των μη τροποποιημένων άγριων ειδών ποικίλλουν από πολύ μικρά έως ίσως 40&nbsp;mm σε διάμετρο, και ταξιανθίες που φέρουν οτιδήποτε από ένα έως πολλά λουλούδια. Οι θεαματικές γιγάντιες ταξιανθίες λουλουδιών στο εμπόριο είναι προϊόντα αιώνων υβριδισμού και επιλογής.

Οι ταξιανθίες των λουλουδιών είναι μεγάλες και μονόπλευρες, με μονόπλευρα, αμφιφυλόφιλα άνθη, καθένα από τα οποία έχει από 2 δερματώδη, πράσινα βράκτια. Τα [[Σέπαλο|σέπαλα]] και τα πέταλα είναι σχεδόν πανομοιότυπα στην εμφάνιση και ονομάζονται τέπαλα. Είναι ενωμένα στη βάση τους σε μια δομή σε σχήμα σωλήνα. Το ραχιαίο τέπαλο είναι το μεγαλύτερο, τοξοειδές πάνω από τους τρεις [[Στήμονας|στήμονες]]. Τα εξωτερικά τρία τέπαλα είναι στενότερα. Το [[περιάνθιο]] έχει σχήμα χωνιού, με τους στήμονες να προσαρμόζονται στη βάση του. Ο στύλος έχει τρία νηματοειδή κλαδιά σε σχήμα κουταλιού, που το καθένα εκτείνεται προς την κορυφή.

Η ωοθήκη είναι 3-λοβη με επιμήκεις ή σφαιρικές [[Κάψα (βοτανική)|κάψουλες]], που περιέχει πολλούς, φτερωτούς καφέ [[Σπόρος|σπόρους]].
[[Αρχείο:گلایل_شمشیری_وحشی_بهبهان.jpg|εναλλ.=Wild Gladiolus, Behbahan, Iran|μικρογραφία| *Gladiolus italicus*, Ιράν]]
Αυτά τα λουλούδια έχουν διάφορα χρώματα, από ροζ έως κοκκινωπό ή ανοιχτό μωβ με λευκά σημάδια ή από λευκό έως κρεμ ή πορτοκαλί έως κόκκινο.

== Οικολογία ==
Τα είδη της Νότιας Αφρικής επικονιάζονταν αρχικά από μακρόγλωσσες ανθοφορίνες μέλισσες, αλλά έχουν συμβεί κάποιες αλλαγές στο σύστημα επικονίασης, επιτρέποντας την επικονίαση και από άλλα έντομα. Στις εύκρατες ζώνες της Ευρώπης πολλά από τα υβριδικά μεγάλα ανθοφόρα είδη γλαδιόλων μπορούν να επικονιαστούν από μικρές [[Σφήκα|σφήκες]]. Στην πραγματικότητα, δεν είναι πολύ καλοί επικονιαστές λόγω των μεγάλων λουλουδιών των φυτών και του μικρού μεγέθους των σφηκών. Ένα άλλο έντομο σε αυτή τη ζώνη που μπορεί να δοκιμάσει λίγο από το νέκταρ των γλαδιόλων είναι η νυχτοπεταλούδα *Macroglossum stellatarum* που συνήθως γονιμοποιεί πολλά δημοφιλή λουλούδια κήπου όπως η [[Πετούνια (φυτό)|πετούνια]], η [[ζίννια]], ο [[δίανθος]] και άλλα.

Οι γλαδιόλες χρησιμοποιούνται αποτελούν τροφή για τις [[Προνύμφη|προνύμφες]] ορισμένων ειδών [[Λεπιδόπτερα|Λεπιδόπτερων]] και [[Θυσανόπτερα|θυσανόπτερων]].

== Κηπουρική ==
Οι γλαδιόλες έχουν [[Υβρίδιο|υβριδοποιηθεί]] εκτενώς και μια μεγάλη γκάμα διακοσμητικών λουλουδιών με ποικίλα χρώμα είναι διαθέσιμη από τις πολλές ποικιλίες. Οι κύριες υβριδικές ομάδες έχουν ληφθεί με διασταύρωση τεσσάρων ή πέντε ειδών, ακολουθούμενη από επιλογή: «*Grandiflorus*», «*Primulines*» και «*Nanus*». Μπορούν να χρησιμοποιηθούν σε ανθοδέσμες.

Η πλειοψηφία των ειδών αυτού του γένους είναι διπλοειδή με 30 [[Χρωμόσωμα|χρωμοσώματα]] (2n=30) αλλά τα υβρίδια *Grandiflora* είναι τετραπλοειδή και διαθέτουν 60 χρωμοσώματα (2n=4x=60). Αυτό συμβαίνει επειδή το κύριο μητρικό είδος αυτών των υβριδίων είναι *το Gladiolus dalenii* που είναι επίσης τετραπλοειδές και περιλαμβάνει ένα ευρύ φάσμα ποικιλιών (όπως τα υβρίδια *Grandiflora*).

== Είδη ==
Το γένος *Gladiolus* περιέχει περίπου 300 είδη, ο Παγκόσμιος Κατάλογος Ελέγχου Επιλεγμένων Οικογενειών Φυτών είχε πάνω από 276 είδη το 1988. Όσον αφορά το 2017 αποδεχόταν 300 είδη.

Υπάρχουν 260 είδη *Gladiolus* ενδημικά στη νότια Αφρική, και 76 στην τροπική Αφρική. Περίπου 10 είδη είναι ιθαγενή στην [[Ευρασία]].<gallery widths="200" heights="200">
Αρχείο:Gladiolus alatus nah.JPG|*Gladiolus alatus*, Νότια Αφρική
Αρχείο:Gladiolus-carcinalis.jpg|*Gladiolus cardinalis*
Αρχείο:Gladiolus-undulatus.jpg|*Gladiolus undulatus*
Αρχείο:Starr 980630-1515 Gladiolus sp..jpg|Υβρίδιο *Gladiolus*, ομάδα *Grandiflorus*
Αρχείο:Gladiolus imbricatus1002.jpg|*Gladiolus imbricatus*
Αρχείο:Gartengladiole apricot.JPG|*Gladiolus* × *hortulanus*
Αρχείο:Gladiolus carneus (1).jpg|*Gladiolus carneus*
Αρχείο:Gladiolus × hortulanus 'Priscilla' Vis UV IR comparison.jpg|*Gladiolus* × *hortulanus* "*Priscilla*" σε ορατό, υπεριώδες και υπέρυθρο φως
</gallery>

== Καλλιέργεια ==
Στις [[Εύκρατη ζώνη|εύκρατες ζώνες]], οι βολβοί των περισσότερων ειδών και υβριδίων θα πρέπει να αφαιρούνται το φθινόπωρο και να φυλάσσονται τον χειμώνα σε ένα μέρος χωρίς παγετό και στη συνέχεια να φυτεύονται ξανά την άνοιξη. Ορισμένα είδη από την Ευρώπη και τα μεγάλα υψόμετρα στην Αφρική, καθώς και τα μικρά υβρίδια «*Nanus''», είναι πολύ πιο ανθεκτικά (σε θερμοκρασίες τουλάχιστον ) και μπορεί να μείνουν στο έδαφος σε περιοχές με επαρκώς ξηρούς χειμώνες. Το 'Nanus' είναι ανθεκτικό στις Ζώνες 5–8. Οι τύποι με μεγάλα άνθη απαιτούν υγρασία κατά τη διάρκεια της καλλιεργητικής περιόδου. Τα φύλλα πρέπει να αφεθούν να ξεραθούν φυσικά πριν σηκώσετε και αποθηκεύσετε τους βολβούς. Τα φυτά πολλαπλασιάζονται είτε από μικρούς βολβούς που παράγονται ως αντισταθμίσεις από τους μητρικούς βολβούς είτε από σπόρους. Και στις δύο περιπτώσεις, χρειάζονται αρκετά χρόνια για να φτάσουν σε μέγεθος της ανθοφορίας. Οι συστάδες θα πρέπει να σκάβονται και να διαιρούνται κάθε λίγα χρόνια για να διατηρούνται ζωηρές.

## Παραπομπές


Κατηγορία:Φυτά κήπου
Κατηγορία:Ιριδοειδή
Κατηγορία:Καλλωπιστικά φυτά