Καππαδοκική διάλεκτος

Η **Καππαδοκική διάλεκτος** (SIL: *CPG*; ISO 639-2: *ine*) είναι ελληνογενής διάλεκτος που μιλιόταν στην Καππαδοκία της σημερινής κεντρικής Τουρκίας.

## Διαλεκτολογική κατάταξη και έρευνα

Η Καππαδοκική διάλεκτος, όταν είχε ακόμη φυσικούς ομιλητές στον χώρο της, περιελάμβανε τρεις ομάδες ιδιωμάτων (με βάση γλωσσογεωγραφικούς παράγοντες): α) το ιδίωμα της ''Σίλλης'' (κοντά στο Ικόνιο), β) το ιδίωμα των ''Φαράσων'' (και άλλων έξι χωριών που βρίσκονταν στην ίδια κοιλάδα), και γ) το ιδίωμα της κυρίως ''Καππαδοκίας''. Οι πρόσφυγες από την περιοχή της Σίλλης, με την ανταλλαγή πληθυσμών εγκαταστάθηκαν κυρίως σε Αττική και Πέλλα, και δευτερευόντως σε Δράμα, Κιλκίς, Καβάλα και Κοζάνη. Η περιοχή της Καππαδοκίας αποτελούσε επί μακρόν ελληνόφωνο θύλακο περιστοιχισμένο από την τουρκική πλειονότητα, με αποτέλεσμα η επίδραση της Τουρκικής να είναι εμφανής σε όλα τα επίπεδα, ενώ σε ορισμένα χωριά είχε παρατηρηθεί ακόμη και το φαινόμενο της γλωσσικής μίξης (Ουλαγάτς). Παρουσιάζει συγγένεια με την Ποντιακή διάλεκτο και θεωρείται ότι μαζί με αυτήν αποκόπηκε από τον υπόλοιπο ελληνόφωνο κορμό κατά τον 11ο αι. εξαιτίας των επιδρομών των Σελτζούκων Τούρκων.

Επειδή η διάλεκτος έχει πλέον σβήσει από την περιοχή της Καππαδοκίας, όλες οι μαρτυρίες για αυτήν προέρχονται από γραπτές πηγές και από μελετητές οι οποίοι ταξίδεψαν στην περιοχή πριν από την ανταλλαγή πληθυσμών (με κορυφαίο τον Άγγλο Richard M. Dawkins, 1916) ή συνομίλησαν αργότερα με πρόσφυγες από την Καππαδοκία (Αναστασιάδης, Ανδριώτης, Κεσίσογλου, Κωστάκης, Γρηγοριάδης κ.α). Εντελώς πρόσφατα (σε επιστημονικά συνέδρια του 2004 και 2005) οι γλωσσολόγοι Mark Janse και Δημήτρης Παπαζαχαρίου (Πανεπιστήμιο Πατρών) υποστήριξαν ότι ανακάλυψαν μεσηλίκους ομιλητές της Καππαδοκικής στα Σήμαντρα της Μακεδονίας και στη Θεσσαλία, οι οποίοι είχαν ακόμη ευχερή γνώση της γλώσσας. Οι μαρτυρίες αυτών των ιθαγενών ομιλητών και η επεξεργασία των δεδομένων με βάση νεότερες γλωσσικές θεωρίες αναμένεται να οδηγήσουν στην από πολλού αναμενόμενη γραμματική της Καππαδοκικής διαλέκτου.

## Βασικά χαρακτηριστικά της Καππαδοκικής διαλέκτου

### Α. [[Φωνολογία|Φωνολογικά]] χαρακτηριστικά

1) Σποραδική **διατήρηση** της προφοράς τού, ατόνου κυρίως, -η- ως /e/, όπως και στην Ποντιακή διάλεκτο (λ.χ. *πεγάδ’* «πηγάδι», *χελυκό / θελυκό* «θηλυκό», *ψε(λ)ό* «ψηλός», *εκκλεσία*). **Σημείωση:** Για την ερμηνεία αυτού του φαινομένου υπάρχουν δύο απόψεις: α) ότι πρόκειται για αρχαϊσμό που επιβιώνει από την εποχή της Κοινής, β) ότι πρόκειται για φωνηεντική εξασθένηση χωρίς κανονιστικό πρότυπο.

2) Συχνή **σίγηση** ή **τροπή** των διαρκών συμφώνων *β, γ, δ, θ, χ* συνήθως σε αρχική ή ενδοφωνηεντική θέση λόγω αφομοιώσεως ή τουρκικής επίδρασης (η Τουρκική δεν διαθέτει τους φθόγγους *δ, θ*) με διαφορετικά προϊόντα ανάλογα με το ιδίωμα (λ.χ. *dιάολους* «διάβολος», *‘ναίκα* «γυναίκα», *βόι* «βόδι», *στάη < εστάθη*, *άυρου* «άχυρο», *τύρα < θύρα, τροωdού < τραγω-δώ*).

3) Εκτεταμένη **[[ουράνωση]]** και **[[τσιτακισμός]]** των *κ, τ* σε [ts/tš], καθώς και του *χ* σε [š] προ των φωνηέντων /e, i/ (λ.χ. *τούτšη* «τούτη», *πšυšή* «ψυχή», *έρšιτι* «έρχεται», *τšέφος* «κέλυφος», *šιώνα* «χελώνα», *τšερdίζω* «κερδίζω», άρθρα *šον, šην, šα* «στον, στην, στα»). **Σημείωση:** Ο τσιτακισμός δεν ολοκληρώνεται όταν ο φθόγγος *κ* ανήκει στο ληκτικό επίθημα του παρατατικού *-σκα, -σκες, -σκε...*

4) Συχνή διατήρηση **ασυνίζητων** φωνηεντικών συμπλεγμάτων, εκεί όπου η Κοινή Νέα Ελληνική έχει προχωρήσει σε ημιφωνοποίηση (λ.χ. *ποίος, καρdία, βοηθεία, χαρτίο, τšερία* «χέρια»).

5) Σποραδική **τροπή** τού *λ* σε u [ł] προ των φωνηέντων /a, o, u/, δηλ. βαθμιαίος αναβιβασμός τού φωνήματος στην υπερώα, που μερικές φορές καταλήγει σε πλήρη σίγησή του (λ.χ. *γουώσσα* «γλώσσα», *κωστή* «κλωστή», *πουάω* «πουλώ»).

6) Συχνή διατήρηση **αναφομοίωτων φθόγγων** της Τουρκικής ή παρουσία **[[φωνηεντική αρμονία|φωνηεντικής αρμονίας]]** (δηλ. προσαρμογή γειτνιάζοντος φωνήεντος με βάση το ριζικό φωνήεν) υπό τουρκική επίδραση. Συνήθως αυτό συμβαίνει σε λέξεις τουρκικής προελεύσεως, χωρίς να περιορίζεται σε αυτές (λ.χ. *όρομα* «όνειρο» 

## Βιβλιογραφία
* Costakis A. 1964: *Le parler Grec d’Anakou.* Athènes.
* Dawkins R.M. 1916: *Modern Greek in Asia Minor. A study of dialect of Silli, Cappadocia and Phárasa.* Cambridge.
* Janse M. 1998: «Le Grec au contact du Turc. Le cas des relatives en Cappadocien». *Proceedings of the 16th International Congress of Linguistics* (20-25/7/1997). Amsterdam.
* Janse M. 1999: «Greek, Turkish and Cappadocian relatives revis(it)ed». *Linguistics ’97. Proceedings of the 3rd International Conference on Greek Linguistics,* σελ. 453-62. Athens.
* Janse M. 2001: «Morphological borrowing in Asia Minor». *Proceedings of the 4th International Conference on Greek Linguistics* (Nicosia 17-19/9/1999), σελ. 473-9. Thessaloniki.
* Janse M. 2006 (υπό έκδ.): «Η Καππαδοκική διάλεκτος». Χ. Τζιτζιλής (εκδ.), *Νεοελληνικές Διάλεκτοι.* Θεσσαλονίκη.
* Karatsareas, Petros. 2009. The loss of grammatical gender in Cappadocian Greek. Transactions of the Philological Society 107, 2: 196-230.
* Karatsareas, Petros. 2011. A study of Cappadocian Greek nominal morphology from a diachronic and dialectological perspective. Unpublished PhD dissertation. University of Cambridge, Cambridge, United Kingdom.
* Karatsareas, Petros. 2013. Understanding diachronic change in Cappadocian Greek: the dialectological perspective. Journal of Historical Linguistics 3, 2: 192–229.
*Karatsareas, Petros. 2016a. Convergence in word structure: revisiting ‘agglutinative’ noun in ection in Cappadocian Greek. Diachronica 33(1), 31–66.
*Karatsareas, Petros. 2016b. The adpositional cycle in Asia Minor Greek: a tale of multiple causation. Journal of Greek Linguistics 16(1), 47–86.
*Lekakou, Marika & Petros Karatsareas. 2016. Marking definiteness multiply: evidence from two varieties of Greek. Studies in Greek Linguistics 36, 189–204. 
* 
* Revithiadou A., Nikolou K., Tiliopoulou M., van Oostendorp M. 2004: «Vowel harmony in contact-induced systems: The case of Cappadocian and Silli». *2nd International Conference of Modern Greek Dialects and Linguistic Theory* (Mytilene, 30 September – 3 October 2004).
* Spyropoulos V. & M. Tiliopoulou 2004: «Definiteness and case in Cappadocian Greek». *2nd International Conference of Modern Greek Dialects and Linguistic Theory* (Mytilene, 30 September – 3 October 2004).
* Thomason S.G. 1988: *Language Contact, Creolization and Genetic Linguistics.* Berkeley California.
* Αναστασιάδης Β.Κ. 1976: *Η σύνταξη στο φαρασιώτικο ιδίωμα της Καππαδοκίας.* Θεσσαλονίκη.
* Αναστασιάδης Β.Κ. 1994: «Μερικά ακόμη συντακτικά φαινόμενα στο γλωσσικό ιδίωμα των Φαράσων της Καππαδοκίας». *Νεοελληνική Διαλεκτολογία,* τόμ. 1, σελ. 11-42. Αθήνα.
* Ανδριώτης Ν. 1948: *Το γλωσσικό ιδίωμα των Φαράσων.* Αθήνα.
* Κεσίσογλου Ι. 1951: *Το γλωσσικό ιδίωμα του Ουλαγάτς.* Αθήνα.
* Κοντοσόπουλος Ν. 1994(2): *Διάλεκτοι και ιδιώματα της Νέας Ελληνικής.* Αθήνα.
* Κωστάκης Θ. 1968: *Το γλωσσικό ιδίωμα της Σίλλης.* Αθήνα.
* Κωστάκης Θ. 1977: *Το γλωσσικό ιδίωμα του Μιστί Καππαδοκίας.* Αθήνα: Ακαδημία Αθηνών.
* Κωστάκης Θ. 1991: «Παρατηρήσεις στη φωνητική τού μιστιώτικου Καππαδοκικού ιδιώματος». *Λεξικογραφικόν Δελτίον* 17, σελ. 175-88. Αθήνα.
* Μαυροχαλυβδίδης Γ. & Ι. Κεσίσογλου 1960: *Το γλωσσικό ιδίωμα της Αξού.* Αθήνα.

## Εξωτερικοί σύνδεσμοι
* Περιγραφή από το Ethnologue.com
* Cappadocian: Many more speakers found of ancient language από τη σελίδα της Roosevelt Academy, Middelburg, Ολλανδία

 

Κατηγορία:Ελληνικές γλώσσες
Κατηγορία:Καππαδοκία
Κατηγορία:Γλώσσες της Τουρκίας