Γερμανική λογοτεχνία

[305x305px|μικρογραφία|Γλυπτό στο [Βερολίνο με τα ονόματα των Γκρας, Άρεντ, Χάινε, Λούθηρου, Καντ, Ζέγκερς, Χέγκελ, Αδ. Γκριμ, Μαρξ, Μπελ, Σίλερ, Λέσινγκ, Έσσε, Φοντάνε, Μαν, Μπρεχτ και Γκαίτε]]
Η **γερμανική λογοτεχνία** ή **γερμανόφωνη λογοτεχνία** αναφέρεται σε λογοτεχνικά έργα γραμμένα στη γερμανική γλώσσα από τον γερμανόφωνο κόσμο του παρελθόντος και του παρόντος. Αν και το σύγχρονο κράτος της Γερμανίας διαμορφώθηκε το 1871, για εκατοντάδες χρόνια πριν, οι γερμανόφωνοι λαοί της κεντρικής Ευρώπης ανέπτυξαν ένα πλούσιο και διαρκές σύνολο γραπτών.  

Από τα πρώιμα ποιήματα εμπνευσμένα από τη θρησκεία και τις ιστορίες θρυλικών ηρώων, η γερμανική λογοτεχνία έχει επεκταθεί στην ποίηση, θεατρικά έργα και μυθιστορήματα που εξετάζουν την περίπλοκη σχέση των ανθρώπων με τον σύγχρονο κόσμο. 

Εκτός από τα έργα Γερμανών συγγραφέων, περιλαμβάνονται κείμενα γερμανόφωνων συγγραφέων από την Ελβετία, την Αυστρία και την Τσεχία.  

## Πρώιμος μεσαίωνας (750-1050)

*Κύριο άρθρο: [[Παλαιά γερμανική λογοτεχνία]]*
[μικρογραφία|''Ο Βόταν θεραπεύει το άλογο του Μπάλντρ'', εικονογράφηση του 1905 για τα ''[Ξόρκια του Μέρζεμπουργκ* |αριστερά]]
Η λογοτεχνία στον γερμανόφωνο χώρο κατά τον [[Πρώιμος Μεσαίωνας|πρώιμο μεσαίωνα]] μεταδίδονταν μόνο προφορικά και έχει χαθεί εντελώς. Το να καταγράφει κανείς γνώσεις σήμαινε πάντα συγγραφή στα [[Λατινική γλώσσα|λατινικά]] και κέντρα πνευματικά εκείνη την εποχή ήταν μόνο τα μοναστήρια. Τα αρχαιότερα γερμανικά δείγματα γραφής προέρχονται από τον 8ο αιώνα και οφείλονται αποκλειστικά και μόνο στις [[Ιεραποστολή|ιεραποστολές]] εκχριστιανισμού που διαδίδονταν στην [[Ευρώπη]]. Γύρω στο [[830]] καταγράφηκε σε [[περγαμηνή]] η *Ωδή του Χίλντεμπραντ*, ένα από τα παλαιότερα σωζόμενα γερμανικά κείμενα. Τα *Ξόρκια του Μέρζεμπουργκ* είναι το μοναδικό γνωστό τεκμήριο αρχαίας γερμανικής παγανιστικής λογοτεχνίας.

Μεταξύ 900 έως 1050 η συγγραφή λογοτεχνικών έργων στα γερμανικά σταμάτησε, τα έργα της περιόδου γράφονταν στα [[Λατινική γλώσσα|λατινικά]] με εξαίρεση μερικές μεταφράσεις, η πρώτη μετάφραση στα [[Παλαιά άνω γερμανική γλώσσα|παλαιά γερμανικά]] κειμένων από την αρχαιότητα έγινε το 1000 μ.Χ.

== Μεσαίωνας (1050-1250 περίπου) ==

*Κύριο άρθρο: Γερμανική λογοτεχνία του Μεσαίωνα*
[[Αρχείο:Nibelungenlied manuscript-k.jpg|μικρογραφία|Ο θάνατος του [[Ζίγκφριντ (ήρωας)|Ζίγκφριντ]], από το *Τραγούδι των Νιμπελούγκεν*]]
Αυτή την περίοδο, εμφανίστηκαν συγγραφείς που δεν ήταν ιερείς ή μοναχοί. Ταυτόχρονα, τα [[Παλαιά άνω γερμανική γλώσσα|παλαιά γερμανικά]] έδωσαν τη θέση τους στα [[Μέση άνω γερμανική γλώσσα|μεσαιωνικά γερμανικά]], γλώσσα που αντικατέστησε τα [[Λατινική γλώσσα|λατινικά]] ως γλώσσα της λογοτεχνίας.

Από τον 11ο αιώνα συγγράφονται θρησκευτικά κυρίως κείμενα αλλά και ιστορίες με θρύλους όπως το* Άνολιντ* (1077). Αλλά ακόμη η λογοτεχνία είναι αποκλειστικά θέμα των [[Μοναστήρι (θρησκεία)|μοναστηριών]] και του ανώτερου κλήρου. Ο απλός λαός δεν είχε καμία πρόσβαση σε λογοτεχνικά κείμενα.

Στα μέσα του 12ου αιώνα συνέβη μία σημαντική αλλαγή. Τα θέματα και οι μορφές της λογοτεχνίας έγιναν πιο ποικίλα και η καταγραφή περιλάμβανε από δω και πέρα υλικό που μέχρι τότε θεωρούνταν ως ανάξιο καταγραφής, όπως προφορικές αφηγήσεις. Τότε άρχισε να κερδίζει έδαφος και η ιστορική ποίηση. Το πιο σημαντικό έργο, *Το αυτοκρατορικό χρονικό* με περίπου 17.000 στίχους, αφηγείται με επεισόδια την ιστορία της [[Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία|ρωμαϊκής αυτοκρατορίας]] από την ίδρυση της Ρώμης και την παρακμή της ως τον Γερμανό αυτοκράτορα [[Κορράδος Γ΄ της Γερμανίας|Κορράδο Γ΄]]. Τα πρώτα [[Αφηγηματική ποίηση|αφηγηματικά ποιήματα]] που είχαν σκοπό καθαρά ψυχαγωγικό ήταν τα [[Έπη των μενεστρέλων|έπη των Μινεστρέλων]] που βασίζονταν στην προφορική παράδοση.

Με τη διασκευή του [[Επικό άσμα|επικού άσματος]][[Άσμα του Ρολάνδου|*Το τραγούδι του Ρολάνδου,*]] που αφηγείται μια μάχη του [[Καρλομάγνος|Καρλομάγνου]] ενάντια στους [[Σαρακηνοί|Σαρακηνούς]], ξεκίνησε η γαλλική επιρροή στην μεσαιωνική γερμανική λογοτεχνία. Στις δεκαετίες μετά το 1150 σημειώθηκε άνθηση στις φεουδαρχικές αυλές ηγεμόνων, όπου αναπτύχθηκε ένα νέο εκλεπτυσμένο είδος λογοτεχνίας, η [[αυλική λογοτεχνία]] με [[Αυλικό μυθιστόρημα|αυλικά μυθιστορήματα]] και [[Ερωτοτραγουδιστές|ερωτικά τραγούδια]] που υμνούσαν τον [[Αυλικός έρωτας|αυλικό έρωτα]] και τα [[Ιπποσύνη|ιπποτικά]] ιδανικά με βάση γαλλόφωνα μοντέλα. Μακριά από αυτά τα νέα αφηγηματικά και πολιτισμικά ήθη, παραμένει το ανώνυμο [[Έπος|ηρωικό έπος]] *Το τραγούδι των Νιμπελούγκεν* (περ. 1200), μια επιστροφή σε έναν πιο πρωτόγονο, προ-αυλικό, ηρωικό κόσμο με καταγραφή [[Γερμανικοί ηρωικοί θρύλοι|γερμανικών ηρωικών θρύλων]].

== Ύστερος Μεσαίωνας (1250 – 1450/1500) ==
*Κύριο άρθρο: Γερμανική λογοτεχνία του Ύστερου Μεσαίωνα*
[[Αρχείο:Press1520.png|μικρογραφία|Τυπογραφείο τον 16ο αιώνα]]
Προς το τέλος του 13<sup>ου</sup> αιώνα, με την παρακμή της [[Αυλική λογοτεχνία|αυλικής λογοτεχνίας]], τα λογοτεχνικά ενδιαφέροντα πέρασαν στην αναδυόμενη μεσαία τάξη, η ηθική της οποίας εκφραζόταν με την πεζογραφία και τη στιχουργική σάτιρα. Οι αυλικοί [[ερωτοτραγουδιστές]] έδωσαν τη θέση τους στις συντεχνίες των αστών [[Αρχιτραγουδιστές|αρχιτραγουδιστών]]. Ταυτόχρονα άκμασαν τα μελωδικά δημοτικά τραγούδια. Στον 14<sup>ο</sup> αιώνα, οι νέες πνευματικές αξίες παρήγαγαν μια άνθηση έργων μυστικισμού. Η πνευματική ζωή προωθήθηκε με την ίδρυση πανεπιστημίων σε πολλές γερμανόφωνες πόλεις, με πρώτο το [[πανεπιστήμιο του Καρόλου]] στην [[Πράγα]] το 1348, και με την εισαγωγή των νέων γνώσεων της [[Αναγέννηση|Ιταλικής Αναγέννησης]].

Από το 1330 εμφανίστηκαν ένα πλήθος θρησκευτικά έργα σε θεατρική μορφή, [[Ηθική αλληγορία (θεατρικό είδος)|Ηθικές αλληγορίες]] και [[Θαύμα (θεατρικό είδος)|Θαύματα]], με στόχο να καθοδηγηθεί το θρησκευτικό αίσθημα. Στις αρχές του 15<sup>ου</sup> αιώνα εμφανίστηκαν δράματα και [[Φάρσα (θεατρικό είδος)|φάρσες]] για λαϊκή ψυχαγωγία.

Στα τέλη του [[Μεσαίωνας|Μεσαίωνα]], η εφεύρεση της [[τυπογραφία]]ς αποδείχθηκε επαναστατική για τη διάδοση της λογοτεχνίας. Στη μετάβαση στη σύγχρονη εποχή βρίσκεται το έργο του [[Γιοχάνες φον Τεπλ]] *Ο αγρότης από τη Βοημία* (περ. 1400) που οριοθετεί το ξεκίνημα της ουμανιστικής παράδοσης.
== Ουμανισμός και Μεταρρύθμιση (περίπου 1450–1600) ==
[[Αρχείο:Lucas Cranach d.Ä. (Werkst.) - Porträt des Martin Luther (Lutherhaus Wittenberg).jpg|μικρογραφία|[[Μαρτίνος Λούθηρος]] (1483-1546), προσωπογραφία του [[Λούκας Κράναχ ο Πρεσβύτερος|Λούκας Κράναχ Πρεσβύτερου]], 1528]]
*Κύριο άρθρο: Γερμανική λογοτεχνία (Ουμανισμός και Μεταρρύθμιση)*

Στο δεύτερο μισό του 15ου αιώνα, στη Γερμανία εξαπλώθηκε ο [[αναγεννησιακός ουμανισμός]], το πνεύμα της [[Αναγέννηση]]ς - πλούσιο στην [[Αναγεννησιακή τέχνη στη Γερμανία|τέχνη, την αρχιτεκτονική]] και στη λόγια και επιστημονική ουμανιστική βιβλιογραφία - αλλά με μικρή γερμανόφωνη λογοτεχνική παραγωγή. Σημαντικοί συγγραφείς της περιόδου, όπως ο [[Κόνραντ Κέλτις]] και ο [[Γιόχαν Ρόιχλιν]] έγραψαν στα [[Λατινική γλώσσα|λατινικά]]. Ο [[Νίκλας φον Βίλε]] και ο [[Χάινριχ Στάινχεβελ]] ήταν από τους πρώτους μεταφραστές έργων του ιταλικού ουμανισμού, ιδιαίτερα του [[Πετράρχης|Πετράρχη]], του [[Βοκάκιος|Βοκάκιου]] και του [[Πότζιο Μπρατσολίνι]].

Η [[Μεταρρύθμιση (θρησκεία)|Μεταρρύθμιση]], στις αρχές του 16ου αιώνα, είχε μεγάλη επιρροή στη γερμανική λογοτεχνία. Το πιο σημαντικό λογοτεχνικό έργο της εποχής ήταν η μετάφραση της Βίβλου από τον [[Μαρτίνος Λούθηρος|Μαρτίνο Λούθηρο]] στα γερμανικά από τα πρωτότυπα εβραϊκά και ελληνικά. Αυτό το έργο παρείχε τη βάση για την ενοποιημένη, τυπική γερμανική γλώσσα που έως τότε αποτελούνταν ουσιαστικά από τοπικές διαλέκτους.

Η περίοδος πριν και μετά τη Μεταρρύθμιση ήταν ιδιαίτερα γόνιμη σε [[Σάτιρα|σατιρικά]] και [[Αλληγορία|αλληγορικά]] έργα. Ένα από τα πιο δημοφιλή γερμανόφωνα βιβλία ήταν το σατιρικό *Το πλοίο των σαλών* (1494) του [[Σεμπάστιαν Μπραντ]]. Τα έργα του [[Φρανσουά Ραμπελαί|Ραμπελαί]] άσκησαν σημαντική επιρροή στη σατιρική γραφή του [[Γιόχαν Φίσαρτ]], του ισχυρότερου [[Προτεσταντισμός|Προτεστάντη]] λογοτεχνικού αντιπάλου της [[Αντιμεταρρύθμιση]]ς. Ένας από τους πιο παραγωγικούς συγγραφείς δημοφιλών [[Καρναβαλικά θεατρικά έργα|καρναβαλικών θεατρικών έργων]], διηγημάτων σε στίχους και αφηγηματικών και σατιρικών ποιημάτων ήταν ο [[Αρχιτραγουδιστές|αρχιτραγουδιστής]] [[Χανς Ζαξ]].

Ευρέως διαδεδομένο είδος της εποχής ήταν τα [[Λαϊκό ανάγνωσμα|λαϊκά αναγνώσματα]]. Γράφονταν ανώνυμα, αναφέρονταν σε δημοφιλή θέματα και κυκλοφορούσαν σε φθηνές εκδόσεις ([[Λαϊκή φυλλάδα|λαϊκές φυλλάδες]]) με μεγάλη κυκλοφορία. Τα πιο γνωστά είναι η ιστορία για τον *θρύλο του Φάουστ* και οι διασκεδαστικές περιπέτειες για τον [[Τιλ Όιλενσπιγκελ]] και τον [[Φορτουνάτος (βιβλίο)|Φορτουνάτο]], από τα πιο διαδεδομένα πεζογραφικά κείμενα της εποχής.

Ο 16ος αιώνας, αν και φτωχός σε μεγάλα λογοτεχνικά έργα, ήταν μια εξαιρετικά ζωτικής σημασίας περίοδος που ανέδειξε επιφανείς προσωπικότητες όπως ο επαναστάτης ουμανιστής [[Ούλριχ φον Χούτεν]], ο καλλιτέχνης της Νυρεμβέργης [[Άλμπρεχτ Ντύρερ]], ο μεταρρυθμιστής [[Μαρτίνος Λούθηρος|Λούθηρο]]<nowiki/>ς, ο λόγιος [[Φίλιππος Μελάγχθων]], ο μαθητής του [[Ιερώνυμος Βολφ]] και ο γιατρός-επιστήμονας [[Παράκελσος]].

== Μπαρόκ (περίπου 1600-1720) ==
[[Αρχείο:Deß Weltberuffenen Simplicissimi Pralerey und Gepräng mit seinem Teutschen Michel.djvu|μικρογραφία|*Ο περιπετειώδης Σιμπλιτσίσιμος Τόιτς,* (1668) εικονογράφηση έκδοσης του 1673]]
Η γερμανική λογοτεχνία του 17ου αιώνα, γνωστή ως περίοδος του [[μπαρόκ]], αντανακλά την κοινωνική και πολιτική αναταραχή της εποχής που σημαδεύτηκε από τον [[Τριακονταετής Πόλεμος|Τριακονταετή Πόλεμο]] (1618-1648) και τις καταστροφικές του επιπτώσεις στη γερμανική κοινωνία. Κυρίαρχα θέματα είναι η ματαιότητα, η ευθραυστότητα της ανθρώπινης ύπαρξης, ο ανθρώπινος πόνος και η παροδικότητα της επίγειας ζωής.

Κατά το πρώτο μισό του 17ου αιώνα, στις γερμανικές πόλεις ιδρύθηκαν ακαδημίες με στόχο να παρακινήσουν τους συγγραφείς να χρησιμοποιήσουν τη [[γερμανική γλώσσα]]. Ο ποιητής [[Μάρτιν Όπιτς|Μάρτιν Όπιτζ]] θέσπισε κανόνες για την «καθαρότητα» της γερμανικής γλώσσας, του ύφους, του στίχου και της ομοιοκαταληξίας. Η κοσμική ποίηση έφθασε σε υψηλό επίπεδο με κύριους εκπρόσωπους τον [[Αντρέας Γκρύφιους]] και τον [[Κρίστιαν Χόφμαν φον Χόφμανσβαλνταου]]. Στη θρησκευτική ποίηση, στα γερμανικά και λατινικά, χαρακτηριστικοί είναι οι ύμνοι του [[Μυστικισμός|μυστικιστή]] [[Άγγελος Σιλέσιος|Άγγελου Σιλέσιου]] και του θεολόγου [[Φρίντριχ Σπέε]], συγγραφέα επίσης της πραγματείας *Cautio Criminalis* κατά των βασανιστηρίων στις [[Κυνήγι μαγισσών|δίκες μαγισσών]]. Κηρύγματα, ποίηση και ηθικολογικά μυθιστορήματα που διακρίνονται από χιούμορ περιλαμβάνει και το διασκεδαστικό αλλά μισαλλόδοξο έργο του Ρωμαιοκαθολικού ιεροκήρυκα [[Αβράαμ α Σάνκτα Κλάρα]].
[[Αρχείο:Andreas Gryphius.jpg|μικρογραφία|[[Αντρέας Γκρύφιους]] (1616 - 1664)]]
Η ανάπτυξη του [[Μυθιστόρημα|μυθιστορήματος]] αρχικά επηρεάστηκε από πλήθος ξένων μεταφράσεων. Το [[πικαρέσκο]] μυθιστόρημα του Γκρίμελσχαουζεν *Ο περιπετειώδης Γερμανός Σιμπλιτσίσιμος* (1668) ήταν το πιο διάσημο γερμανικό πεζογράφημα της περιόδου. Η [[Σίβυλλα Ούρσουλα του Μπράουνσβαϊγκ-Λύνεμπουργκ]] έγραψε μέρος του πολύτομου μυθιστορήματος *Αράμενα, η ευγενής κυρία από τη Συρία*, το οποίο όταν ολοκληρώθηκε από τον αδελφό της [[Αντώνιος Ούλριχ του Μπράουνσβαϊγκ-Βολφενμπύτελ|Άντον Ούλριχ]] ήταν το πιο διάσημο [[αυλικό μυθιστόρημα]] στη γερμανική μπαρόκ λογοτεχνία.

Το θέατρο των Ιησουιτών, με κυριότερο εκπρόσωπο τον [[Εταιρεία του Ιησού|Ιησουίτη]] ιερέα Γιάκομπ Μπίντερμαν, παιζόταν στα [[Λατινική γλώσσα|λατινικά]], ειδικά στις νότιες [[Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία|Καθολικές]] περιοχές. Δεδομένου ότι το κοινό δεν καταλάβαινε τη γλώσσα, δόθηκε μεγαλύτερη έμφαση στα οπτικά εφέ. Ανάλογη ήταν η κατάσταση και με τους ξένους περιοδεύοντες θιάσους. Η μπαρόκ [[όπερα]], η [[Μάσκα (θεατρικό είδος)|μάσκα]], το [[μπαλέτο]] προορίζονταν για το αυλικό κοινό. Η επίδραση των αγγλικών θιάσων, ορατή στα θεατρικά έργα του δούκα [[Ερρίκος Ιούλιος του Βολφενμπύτελ|Ερρίκου Ιούλιου του Βολφενμπύτελ]], συνεχίστηκε το πρώτο μισό του αιώνα. Στη συνέχεια, μεταξύ άλλων οι [[Αντρέας Γκρύφιους]]  και [[Ντάνιελ Κάσπαρ φον Λόενσταϊν]] έγραψαν γερμανικές τραγωδίες με κλασικά και συχνά αρκετά βίαια θέματα.

Σε ευρύτατο φάσμα θεμάτων αναφέρονται τα (λατινικά) έργα του [[Αθανάσιος Κίρχερ|Αθανάσιου Κίρχερ]] - χαρακτηρίστηκε ως «ο τελευταίος [[Homo Universalis|άνθρωπος της Αναγέννησης]]» - που συνέβαλαν στην εκκολαπτόμενη προσέγγιση διαφόρων επιστημονικών κλάδων. Στη φιλοσοφία διακρίθηκαν ο [[Μυστικισμός|μυστικιστής]] [[Γιάκομπ Μπέμε]] και κυρίως ο [[Γκότφριντ Βίλχελμ Λάιμπνιτς]], το φιλοσοφικό και επιστημονικό έργο του οποίου προοιώνιζε τον [[Διαφωτισμός|Διαφωτισμό]] του 18ου αιώνα.

== Διαφωτισμός και ευαισθησία (περίπου 1720–1780) ==
*Κύρια άρθρα: Διαφωτισμός, Συναισθηματισμός*

Υπό την ώθηση των νέων φιλοσοφικών ιδεών, οι Γερμανοί λόγιοι τον 18ο αιώνα στράφηκαν στην ανάπτυξη και προώθηση της [[Γερμανική γλώσσα|γερμανικής γλώσσας]] και της λογοτεχνίας. Ήδη από το 1687, ο [[Κρίστιαν Τομάσιους]], ο «πατέρας του γερμανικού [[Διαφωτισμός|Διαφωτισμού]]», στις διαλέξεις του αντικατέστησε τα [[Λατινική γλώσσα|λατινικά]] με τα [[Γερμανική γλώσσα|γερμανικά]] ως γλώσσα διδασκαλίας. Επιδραστικοί φιλόσοφοι της εποχής του πρώιμου Διαφωτισμού ήταν ο [[Κρίστιαν Βολφ]] και ο [[Γκότφριντ Βίλχελμ Λάιμπνιτς]]. Ο πρώτος σημαντικός μεταρρυθμιστής του γερμανικού λογοτεχνικού ύφους ήταν ο κριτικός [[Γιόχαν Κρίστοφ Γκότσεντ]]: από το 1724, με τα ρηξικέλευθα θεωρητικά του κείμενα απέρριψε τα θρησκευτικά θέματα που κυριαρχούσαν στη λογοτεχνία του 17ου αιώνα και έθεσε τις αρχές της σοβαρής λογοτεχνίας εισάγοντας τη νέα [[Ορθολογισμός|ορθολογιστική]] κατεύθυνση. Σε αντίδραση ενάντια στις υπερβολές του [[μπαρόκ]], εισήγαγε τους κανόνες του [[Γαλλική λογοτεχνία του 17ου αιώνα#Το κλασικό θέατρο|γαλλικού κλασικού θεάτρου]]. Επιπλέον, επιμελήθηκε μερικά από τα πρώτα γερμανικά εβδομαδιαία περιοδικά που στόχευαν στη διάδοση των ιδεών του Διαφωτισμού στη μεσαία τάξη. Γύρω στο 1740 ξέσπασε λογοτεχνική διαμάχη κατά του ορθολογισμού του Γκότσεντ και πολλοί λογοτέχνες, με πρωτοπόρους τους Ελβετούς [[Γιόχαν Γιάκομπ Μπόντμερ]] και [[Γιόχαν Γιάκομπ Μπράιτινγκερ]], απέρριψαν τις παραδοσιακές ποιητικές αρχές και υπερασπίστηκαν τη δημιουργική φαντασία που κυριάρχησε στο εξής.

Οι σημαντικότεροι Γερμανοί συγγραφείς του [[Διαφωτισμός|Διαφωτισμού]] επηρεάστηκαν από τη λογοτεχνική τάση του *Συναισθηματισμού*. Ο [[Κρίστιαν Φύρχτεγκοτ Γκέλερτ]] έγραψε δημοφιλείς [[Αλληγορικός μύθος|αλληγορικούς μύθους]], ύμνους και συναισθηματικά θεατρικά έργα με ευρύτατη απήχηση. Ο [[Γιόχαν Κρίστιαν Γκύντερ]] απομακρύνθηκε από το πομπώδες [[μπαρόκ]] ύφος και έγραψε σε ανεπιτήδευτη γλώσσα συναισθηματικά και ερωτικά ποιήματα με βαθιά ευαισθησία και ζωηρή φαντασία, η ποίησή του θεωρείται πρόδρομος του *Στουρμ ουντ Ντρανγκ*. Ο [[Μπάρτολντ Χάινριχ Μπρόκες]] ήταν επίσης ένας από τους σημαντικούς ποιητές, οι στίχοι του εκφράζουν τη νέα ποιητική ευλαβική στάση απέναντι στη φύση. Ο [[Φρίντριχ Κλόπστοκ]] έγινε πρότυπο για μια ολόκληρη γενιά με το έπος του *Ο Μεσσίας* (1748), που θεωρείται το σημαντικότερο λογοτεχνικό έργο του γερμανικού [[Πιετισμός|Πιετισμού]]. Σημαντικοί ποιητές της περιόδου ήταν επίσης ο [[Ματίας Κλαύδιος]], ο Φρίντριχ φον Χάγκεντορν και ο Έβαλντ Κρίστιαν φον Κλάιστ.

Ο [[Κρίστοφ Μάρτιν Βίλαντ]] συνέβαλε σημαντικά στην πεζογραφία, το ψυχογραφικό του μυθιστόρημα *Ιστορία του Αγάθωνα* (1766/67), το [[Έπος|επικό]] ποίημα *Όμπερον* και η σάτιρα *Η ιστορία των Αβδηριτών* (1774) επηρέασαν μεταγενέστερους συγγραφείς. Η φίλη του [[Σόφι φον Λα Ρος]] είναι η πρώτη Γερμανίδα γυναίκα επαγγελματίας συγγραφέας, το μυθιστόρημά της *Ιστορία της δεσποινίδας φον Στέρνχαϊμ* (1771), εμποτισμένο με το ορθολογικό πνεύμα του Διαφωτισμού δείχνει το ενδιαφέρον της για οικονομικά και κοινωνικά προβλήματα της εποχής, συμπεριλαμβανομένης της εκπαίδευσης των γυναικών. Το ψυχολογικό μυθιστόρημα *Άντον Ράιζερ* του [[Καρλ Φίλιπ Μόριτς]], που δημοσιεύτηκε το 1785, εντάσσεται επίσης στην εποχή της [[Συναισθηματισμός (λογοτεχνία)|ευαισθησίας]] του πρώιμου [[Ρομαντισμός (λογοτεχνία)|ρομαντισμού]].
[[Αρχείο:Gotthold Ephraim Lessing Kunstsammlung Uni Leipzig.jpg|μικρογραφία|[[Γκότχολντ Εφραίμ Λέσσινγκ]] (1729-1781)]]
Ο θεατρικός συγγραφέας με τη μεγαλύτερη επιρροή είναι ο [[Γκότχολντ Εφραίμ Λέσσινγκ|Γκότχολντ Εφραίμ Λέσινγκ]], τα έργα του θεωρούνται πρότυπα δραματικής σύνθεσης και καινοτομίας: κατά τα αγγλικά πρότυπα, εισήγαγε στη σκηνή πρόσωπα της αστικής τάξης και όχι αριστοκράτες ή βασιλιάδες. Η πρώτη του τραγωδία *Μις Σάρα Σάμσον* (1755) είναι το πρώτο γερμανικό [[αστικό δράμα]]. Η κωμωδία *Μίνα φον Μπάρνχελμ* (1767) σηματοδοτεί τη γέννηση της γερμανικής κωμωδίας. Η τραγωδία *Εμίλια Γκαλότι* (1771) μέσα από την ιστορία της Ρωμαίας [[Βιργινία]]ς ασκεί κριτική στην αυθαίρετη διακυβέρνηση των πριγκίπων που έρχονταν σε αντίθεση με τη νέα, φωτισμένη ηθική της αστικής τάξης. Το πιο εμποτισμένο με το πνεύμα του [[Διαφωτισμός|Διαφωτισμού]] είναι το θεατρικό του *Νάθαν ο Σοφός* (1779), που παραμένει μνημείο των αρχών της θρησκευτικής ανεκτικότητας και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Αντίστοιχο με το κύριο έργο του ως θεατρικού συγγραφέα είναι η επηρεασμένη από τον [[Γιόχαν Γιοάχιμ Βίνκελμαν]] πραγματεία του *Λαοκόων* που διερευνά τις θεμελιώδεις καλλιτεχνικές διαφορές ανάμεσα στις καλές τέχνες και τη λογοτεχνία συγκρίνοντας το *Σύμπλεγμα του Λαοκόωντος* με τους στίχους του [[Βιργίλιος|Βιργιλίου]]. Μαζί με τον [[Φρίντριχ Νικολάι]], ήταν επίσης ένας από τους σημαντικότερους κριτικούς λογοτεχνίας του Διαφωτισμού.

Στα πλαίσια της προώθησης των ιδεών του [[Διαφωτισμός|Διαφωτισμού]], τον 18ο αιώνα ιδρύθηκαν όλο και περισσότεροι σύλλογοι, όπως η *Λέσχη της Δευτέρας* (1749) στο Βερολίνο, τα μέλη των οποίων συζητούσαν θέματα της επιστήμης, των τεχνών και της λογοτεχνίας και δημιούργησαν μια πνευματική δημόσια σφαίρα με τις δημοσιεύσεις τους. Ο [[Μόζες Μέντελσον]], κεντρικό πρόσωπο της γερμανικής εβραϊκής διανόησης, ήταν ένας από τους σημαντικότερους πρωτοπόρους της *Χασκαλά*, σημαντικό κίνημα του εβραϊκού διαφωτισμού που συνέβαλε σημαντικά στη μύηση των [[Εβραίοι|Εβραίων]] στον γερμανικό πολιτισμό και την αφομοίωσή τους στη γερμανική αστική τάξη.
=== Θύελλα και ορμή (περ. 1767-1787) ===
*Κύριο άρθρο: Θύελλα και ορμή*
[[Αρχείο:Anton Graff - Friedrich Schiller.jpg|μικρογραφία|[[Φρίντριχ Σίλερ]] (1759-1805)]]
*Θύελλα και ορμή* (*Στουρμ ουντ Ντραγκ)* ήταν ένα γερμανικό λογοτεχνικό και αισθητικό κίνημα διαμαρτυρίας του δεύτερου μισού του 18ου αιώνα, πρόδρομος του [[Ρομαντισμός|ρομαντισμού]]. Πήρε το όνομα από το [[Θύελλα και ορμή (θεατρικό έργο)|ομώνυμο θεατρικό έργο]] του [[Φρίντριχ Μαξιμίλιαν Κλίνγκερ]]. Τον πυρήνα του κινήματος αποτελούσε μια παθιασμένη νέα γενιά συγγραφέων που εξεγέρθηκε ενάντια στη δομή και τις συμβάσεις της κοινωνίας, που κυριαρχούνταν από την αριστοκρατία και την αστική τάξη, και ενάντια στις αστικές ηθικές αρχές. Η σύντομη εποχή αντέδρασε επίσης στον [[Ορθολογισμός|ορθολογισμό]] του [[Διαφωτισμός|Διαφωτισμού]] και τους παραδοσιακούς λογοτεχνικούς κανόνες, προβάλλοντας τον κόσμο των συναισθημάτων και την ιδιοφυΐα του συγγραφέα. Η ελευθερία, η εξύμνηση της [[Φύση|φύσης]], η ιδιοφυΐα, η συγκίνηση και το συναίσθημα ήταν κατευθυντήριες έννοιες της περιόδου. 

Οι ήρωες των θεατρικών έργων και των μυθιστορημάτων προσπαθούν να υπερβούν τις συμβάσεις και τις ηθικές δεσμεύσεις και δημιουργούν τους δικούς τους κανόνες που βασίζονται στη δικαιοσύνη και την ελευθερία. Το κίνημα άντλησε μεγάλη έμπνευση από τον [[Ζαν-Ζακ Ρουσσώ|Ζαν-Ζακ Ρουσώ]] και τον [[Ουίλλιαμ Σαίξπηρ|Ουίλιαμ Σαίξπηρ]]. Χαρακτηριστικά των έργων της εποχής είναι η απομάκρυνση από τις [[Ενότητες του κλασικού θεάτρου|αριστοτελικές θεατρικές ενότητες]] και η ρεαλιστική απεικόνιση των χαρακτήρων. Οι φιλόσοφοι [[Γιόχαν Γκέοργκ Χάμαν]] και [[Γιόχαν Γκότφριντ Χέρντερ]] στήριξαν θεωρητικά το κίνημα με κείμενα επικεντρωμένα στη σημασία της γλώσσας και της πνευματικότητας, την υποκειμενικότητα, τη δημιουργικότητα, τη λαϊκή ποίηση. 

Εμβληματικές μορφές του κινήματος είναι - στην πρώτη περίοδο της συγγραφικής τους δραστηριότητας - ο νεαρός [[Γιόχαν Βόλφγκανγκ φον Γκαίτε|Γκαίτε]], με αντιπροσωπευτικά έργα το πρώτο του σημαντικό θεατρικό έργο *Γκετς φον Μπερλίχινγκεν* (1773) και το μυθιστόρημα *Τα πάθη του νεαρού Βέρθερου* (1774), και ο [[Φρίντριχ Σίλερ]] με τα τρία πρώτα του θεατρικά έργα: *Οι ληστές* (1780)*,* [[Η συνωμοσία του Φιέσκο στη Γένοβα|*Η συνωμοσία του Φιέσκο* *στη Γένοβα*]] (1784) και *Έρωτας και ραδιουργία* (1784), οι οποίοι αργότερα στράφηκαν στον [[Κλασικισμός|κλασικισμό]] αξιοποιώντας την αρχαιοελληνική γραμματεία και τα κλασικά πρότυπα. Άλλοι αντιπροσωπευτικοί συγγραφείς είναι ο [[Γιάκομπ Μίκαελ Ράινχολντ Λεντς|Γιάκομπ Λεντς]] με πιο γνωστά τα θεατρικά έργα *Ο παιδαγωγός* (1774) και *Οι στρατιώτες* (1776), ο [[Γιόχαν Άντον Λάιζεβιτς]] στην τραγωδία *Ιούλιος του Τάραντα* (1774) και ο [[Φρίντριχ Μαξιμίλιαν Κλίνγκερ]]: *Οι δίδυμοι* (1776) αναφέρθηκαν στην καταστροφική εχθρότητα δύο αδελφών, ο [[Χάινριχ Λέοπολντ Βάγκνερ]] με το [[αστικό δράμα]] *Η βρεφοκτόνος* απεικονίζει την ηθική εξαθλίωση των [[Ευγενείς|ευγενών]].
== Κλασικισμός της Βαϊμάρης (περίπου 1786 - 1805) ==
*Κύριο άρθρο: Κλασικισμός της Βαϊμάρης*
[[Αρχείο:Johann Heinrich Wilhelm Tischbein - Goethe in the Roman Campagna - Google Art Project.jpg|μικρογραφία|250x250εσ|Ο [[Γιόχαν Βόλφγκανγκ φον Γκαίτε|Γκαίτε]] στην Ιταλία το 1787]]
Ο Κλασικισμός της Βαϊμάρης είναι μια σύντομη περίοδος της γερμανικής λογοτεχνίας που διήρκεσε από τα τέλη του 18ου έως τις αρχές του 19ου αιώνα και συνδέεται με την πόλη της [[Βαϊμάρη|Βαϊμάρης]], όπου έζησαν οι κορυφαίοι εκπρόσωποι: [[Γιόχαν Βόλφγκανγκ φον Γκαίτε]], [[Φρίντριχ Σίλερ]], [[Γιόχαν Γκότφριντ Χέρντερ]] και [[Κρίστοφ Μάρτιν Βίλαντ]].

Βασισμένοι στο αρχαίο καλλιτεχνικό ιδεώδες, οι Γερμανοί κλασικοί συγγραφείς απομακρύνθηκαν από την άκρως συναισθηματική υποκειμενικότητα της εποχής [[Θύελλα και Ορμή|Θύελλα και ορμή]] και αναζήτησαν την τελειότητα, την αρμονία, τον ουμανισμό και την αντιστοιχία περιεχομένου και μορφής αντλώντας την έμπνευσή τους από τον [[Κλασική αρχαιότητα|κλασικό αρχαίο κόσμο]] και τα αρχαία πρότυπα. Καθιέρωσαν την ισορροπία μεταξύ λογικής και συναισθήματος από τη σύνθεση ιδεών της εποχής του [[Διαφωτισμός|Διαφωτισμού]] και του [[Κλασικισμός|Κλασικισμού]]. 

Ο όρος αναφέρεται ιδιαίτερα στην περίοδο που ακολούθησε το ταξίδι του Γκαίτε στην Ιταλία το 1786 και συνεχίστηκε με τη φιλία και συνεργασία του με τον Σίλερ από το 1794 μέχρι το θάνατο του Σίλερ το 1805.

Άλλοι συγγραφείς στον ευρύτερο κύκλο των κλασικών ήταν ο [[Φρήντριχ Χαίλντερλιν]], ένθερμος θαυμαστής του [[Ελληνικός πολιτισμός|αρχαίου ελληνικού πολιτισμού]], ο [[Ζαν Πωλ]] που έγραψε κυρίως σατιρικά μυθιστορήματα και ο [[Χάινριχ φον Κλάιστ]], του οποίου το θέμα είναι συχνά το άτομο που αγωνίζεται μεταξύ ηρωισμού και δειλίας, ονείρου και πραγματικότητας ή καταρρέει λόγω κοινωνικών συνθηκών, δεν ανήκουν στους κλασικούς με τη στενή έννοια και τα έργα τους είναι επηρεασμένα από τον παράλληλα αναδυόμενο [[Ρομαντισμός (λογοτεχνία)|ρομαντισμό]]. 
== Ρομαντισμός (περ. 1796-1835) ==
[[Αρχείο:Jena, Romantikerhaus 2023-1.jpg|μικρογραφία|Το *ρομαντικό σπίτι της Ιένας,* κατοικία του [[Γιόχαν Γκότλιμπ Φίχτε]]]]
*Κύρια άρθρα: Ρομαντισμός, Γερμανικός ρομαντισμός, Ρομαντισμός στη λογοτεχνία*

Ο γερμανικός ρομαντισμός στη λογοτεχνία χωρίζεται σε τρία ρεύματα που αναπτύχθηκαν σε διαφορετικό χρόνο και περιοχές και με διαφορετική θεματολογία αλλά και πολλά κοινά σημεία, όπως η απόρριψη του [[Ορθολογισμός|ορθολογισμού]] του [[Διαφωτισμός|Διαφωτισμού]], ο θαυμασμός για καθετί το [[Μεσαίωνας|μεσαιωνικό]] και η απομάκρυνση από τις ιστορικο-φιλοσοφικές θεωρήσεις των [[Κλασικισμός της Βαϊμάρης|κλασικών της Βαϊμάρης]] [[Γιόχαν Βόλφγκανγκ φον Γκαίτε|Γκαίτε]] και του [[Φρίντριχ Σίλερ|Σίλερ]], των οποίων θαύμαζαν τα πρώιμα έργα της περιόδου *Θύελλα και ορμή.* Χαρακτηριστικά μοτίβα ήταν τα όνειρα, οι ψευδαισθήσεις, ο έντονος και βασανιστικός πόθος, η μελαγχολική αίσθηση έλλειψης ή απώλειας, η ρομαντική [[ειρωνεία]], η [[Γερμανική λογοτεχνία του Μεσαίωνα|μεσαιωνική λογοτεχνία]], η υπέρβαση, η θρησκευτικότητα, η φύση, η νύχτα, το φως του φεγγαριού, το μυστήριο. 

Ο πρώιμος γερμανικός ρομαντισμός αναπτύχθηκε στην [[Ιένα]] (1796-1803) γύρω στους αδερφούς [[Άουγκουστ Βίλχελμ Σλέγκελ]] και [[Φρήντριχ Σλέγκελ]] με καθοριστική συμβολή του [[Νοβάλις]], οι οποίοι μέσω του λογοτεχνικού περιοδικού τους Ατενέουμ (1798) διέδωσαν τις πολιτιστικές, ηθικές και λογοτεχνικές βάσεις του κινήματος. Άλλοι σημαντικοί εκπρόσωποι: [[Λούντβιχ Τηκ]], [[Βίλχελμ Χάινριχ Βάκενροντερ]] και οι φιλόσοφοι [[Φρήντριχ Βίλχελμ Γιόζεφ Σέλινγκ]] και [[Γιόχαν Γκότλιμπ Φίχτε]].
[[Αρχείο:ETA-Hoffmann.JPG|μικρογραφία|[[Ε. Τ. Α. Χόφμαν|Ε.Τ.Α. Χόφμαν]] (1776-1822)]]
Η δεύτερη περίοδος του ρομαντισμού (1804 -1815) διαμορφώθηκε στη [[Χαϊδελβέργη]] από τους [[Κλέμενς Μπρεντάνο]] και [[Λούντβιχ Άχιμ φον Άρνιμ]] και τη δημοσίευση της ανθολογίας τους με γερμανικά λαϊκά τραγούδια και [[Γερμανικοί ηρωικοί θρύλοι|μεσαιωνικούς θρύλους]]*Το μαγικό κέρας του αγοριού* τα οποία αναδείκνυαν τον παραδοσιακό τρόπο της γερμανικής ζωής. Διακρίθηκε από το ενδιαφέρον για τη λαϊκή ποίηση, τους θρύλους, τους μύθους, τα παραμύθια, τη μαγεία, το υπερφυσικό, τον πατριωτισμό και τον εθνικισμό που αναπτύχθηκε στις αρχές του 19ου αιώνα λόγω της επιθετικής πολιτικής του [[Ναπολέων Βοναπάρτης|Ναπολέοντα]].  Άλλοι σημαντικοί εκπρόσωποι είναι οι [[Αδελφοί Γκριμ|αδερφοί Γκριμ]] που εξέδωσαν το δίτομο έργο τους *Παιδικά και οικογενειακά παραμύθια* και ο ένθερμος [[Φιλέλληνες|Φιλέλληνας]] [[Βίλχελμ Μύλερ]]. Επιπλέον, η ομάδα του [[Βερολίνο|Βερολίνου]] που έδειξε μεγάλη προτίμηση για τη μυθολογία και τα παραμύθια, περιλαμβάνει τον [[Φρίντριχ ντε λα Μοτ Φουκέ]], τον [[Άντελμπερτ φον Σαμίσο]] και τον φιλόσοφο [[Φρήντριχ Σλάιερμάχερ]]. Σημαντικοί επίσης είναι ο [[Λούντβιχ Ούλαντ]], ο [[Γκούσταβ Σβαμπ]] και ο [[Έντουαρντ Μέρικε]]. 

Στην ύστερη ρομαντική περίοδο (1815-1835) οι πιο γνωστοί συγγραφείς είναι ο [[Ε. Τ. Α. Χόφμαν|Ερνστ Τεοντόρ Αμαντέους Χόφμαν]], ο οποίος εισήγαγε στα λογοτεχνικά του μοτίβα τον φόβο, το [[Λογοτεχνία του φανταστικού|φανταστικό]], τη φρίκη, το υπερφυσικό και την τρέλα, με έργα όπως το [[Γοτθική μυθοπλασία|γοτθικό μυθιστόρημα]] *Τα ελιξίρια του Διαβόλου* (1815) και ο *Βίος και πολιτεία του γάτου Μουρ* (1819-21), έργο που αποτελεί προάγγελο του [[Μοντερνισμός|μοντερνισμού]]. Επίσης, ο [[Γιόζεφ φον Άιχεντορφ]], η νουβέλα του *Από τη ζωή ενός ακαμάτη* (1826) θεωρείται πεμπτουσία του γερμανικού ρομαντισμού.

Σημαντικοί λογοτέχνες της εποχής είναι επίσης οι [[Χάινριχ φον Κλάιστ]], [[Φρήντριχ Χαίλντερλιν|Φρίντριχ Χέλντερλιν]], [[Χάινριχ Χάινε]] και [[Γκέοργκ Μπύχνερ]] που δέχθηκαν την επίδραση του ρομαντισμού αλλά επηρεάστηκαν συγχρόνως και από άλλα ρεύματα και ιδεολογίες της εποχής τους.

Τα κέντρα του γερμανικού ρομαντισμού στην πρώιμη ρομαντική φάση ήταν κυρίως η [[Ιένα]] και το [[Βερολίνο]] σε μεταγενέστερες φάσεις ομάδες ρομαντικών  σχηματίστηκαν στη [[Χαϊδελβέργη]] και τη [[Δρέσδη]].
== Τα έτη 1830-1848 ==
[[Αρχείο:Nikolaus Lenau (Friedrich Amerling).jpg|μικρογραφία|[[Νικολάους Λέναου]] (1802-1850)]]
Ανάμεσα στο τέλος της εποχής του [[Κλασικισμός της Βαϊμάρης|κλασικισμού]]/[[Γερμανικός ρομαντισμός|ρομαντισμού]] στις αρχές της δεκαετίας του 1830 και τα πρώτα έργα του [[Ρεαλισμός (λογοτεχνία)|ρεαλισμού]] γύρω στο 1850, στη γερμανική λογοτεχνία διαμορφώθηκαν δύο τάσεις που εξέφραζαν την απογοήτευση της κοινωνίας από την απολυταρχική διακυβέρνηση στα κράτη της [[Γερμανική Συνομοσπονδία|Γερμανικής Συνομοσπονδίας]] μετά το [[Συνέδριο της Βιέννης]] το 1815: η συντηρητική τάση της εποχής *Μπίντερμαγιερ* την οποία εκπροσωπούν συγγραφείς που αποδέχθηκαν τη σύγχρονη πολιτική και κοινωνική πραγματικότητα με κυρίαρχα έργα χωρίς πολιτικές προεκτάσεις και λυρική ποίηση  και η περίοδος *Πριν τον Μάρτιο* (που τελείωσε με την [[Γερμανικές Επαναστάσεις του 1848-1849|επανάσταση του Μαρτίου 1848]]) με κυρίαρχη την πολιτική γραφή και αιτήματα για κοινωνικές και πολιτικές μεταρρυθμίσεις με βασικό αίτημα τη [[γερμανική ενοποίηση]].

=== Συντηρητισμός ===
[[Αρχείο:Heinrich Heine-Oppenheim.jpg|μικρογραφία|[[Χάινριχ Χάινε]] (1797-1856) ]]
Στους λογοτέχνες της εποχής *Μπίντερμαγιερ* περιλαμβάνονται οι ποιητές: [[Νικολάους Λέναου]], [[Έντουαρντ Μέρικε]], [[Φρίντριχ Ρύκερτ]] και [[Αουγκούστ φον Πλάτεν-Χάλερμυντε]]. Από τους πεζογράφους ξεχωρίζουν η [[Ανέτε φον Ντρόστε-Χύλσοφ]]: *Η οξιά του Εβραίου* (1842), ο [[Άνταλμπερτ Στίφτερ]]: *Το τέλος του καλοκαιριού* (1857) και ο [[Ιερεμίας Γκότχελφ]]: *Η μαύρη αράχνη* (1842). 

Σημαντικοί θεατρικοί συγγραφείς της εποχής ήταν ο [[Φραντς Γκριλπάρτσερ]], που έγραψε κλασικές τραγωδίες όπως *Η πρόγονος* (1817), [[Σαπφώ (θεατρικό έργο)|*Σαπφώ*]] (*Sappho*, 1818), *Η Εβραιοπούλα του Τολέδο* (1855) και οι [[Γιόχαν Νέστροϋ]] και [[Φέρντιναντ Ράιμουντ]] που εκπροσωπούν τη λαϊκή κωμωδία της [[Βιέννη|Βιέννης]]. 

=== Πολιτική γραφή ===
Οι λογοτέχνες που δραστηριοποιήθηκαν στην περίοδο *Πριν τον Μάρτιο* αντιτάχθηκαν στον [[Γερμανικός ρομαντισμός|ρομαντισμό]] και το συντηρητικό [[Μπίντερμαγιερ]] και χαρακτηρίζονται από τον αυξανόμενο πολιτικό προσανατολισμό στη Γερμανία πριν την [[Γερμανικές Επαναστάσεις του 1848-1849|Επανάσταση του Μαρτίου 1848-1849]], κυρίως στη δεκαετία 1840. 

Πολλοί από τους ποιητές και συγγραφείς ανήκαν σε μια ομάδα φιλελεύθερων διανοούμενων που έγινε γνωστή ως *Νέα Γερμανία*. Μετά την [[Ιουλιανή Επανάσταση]] του 1830 στη [[Γαλλία]], τα έργα τους απαγορεύθηκαν με διάταγμα του 1835 και πολλοί εξορίστηκαν ή έφυγαν από τη Γερμανία. Αυτοί ήταν οι [[Χάινριχ Χάινε]], [[Καρλ Γκούτσκοβ]], [[Χάινριχ Λάουμπε]], [[Τέοντορ Μουντ]], [[Λούντβιχ Μπέρνε]] και [[Λούντολφ Βίνμπαργκ]].    

Οι [[Γκέοργκ Μπύχνερ]], [[Γκούσταβ Κύνε]], [[Φέρντιναντ Φράιλιγκρατ]], [[Γκέοργκ Χέρβεγκ]] και [[Άουγκουστ Χάινριχ Χόφμαν φον Φάλερσλεμπεν|Χόφμαν φον Φάλερσλεμπεν]], μεταξύ άλλων, συγκαταλέγονται επίσης μεταξύ των ποιητών και συγγραφέων που καταπιάστηκαν με κοινωνικά και πολιτικά θέματα. 
== Ρεαλισμός (1848-1890) ==
[[Αρχείο:1860er Jahre, Theodor Storm, Fotografie (Ferrotypie) vermutlich von Ferdinand Tellgmann.jpg|μικρογραφία|[[Τέοντορ Στορμ]] (1817-1888)]]
Οι Γερμανοί εκπρόσωποι του [[Ρεαλισμός (λογοτεχνία)|λογοτεχνικού ρεαλισμού]] απέφυγαν τα μεγάλα κοινωνικοπολιτικά προβλήματα και επικεντρώθηκαν στην κοινωνική πραγματικότητα στρεφόμενοι προς τα τοπία και τους ανθρώπους της περιοχής καταγωγής τους ή στο παρελθόν, προβάλλοντας τις θετικές αξίες της καθημερινής ζωής και όχι την άσχημη, νοσηρή πλευρά της. Στο επίκεντρο όλων των μυθιστορημάτων, των θεατρικών έργων και των ποιημάτων βρίσκεται το άτομο. Οι ρεαλιστές συγγραφείς καταφέρονται εναντίον ατομικών λαθών και αδυναμιών στην κοινωνική δομή, αλλά δεν στρέφονται εναντίον του συστήματος συνολικά. Όταν αναφέρονται στις κοινωνικές συνθήκες, περιορίζονται στην [[αστική τάξη]] αντιπαραβάλλοντας τη δύναμη, την πολιτική της ωριμότητα και την οικονομική της άνοδο με την παρακμή των ευγενών. Το υφολογικό χαρακτηριστικό πολλών έργων είναι το [[χιούμορ]], που απομακρύνει από τις δυσκολίες της πραγματικότητας. 

Το προτιμώμενο είδος ήταν αρχικά η [[νουβέλα]] με σημαντικούς συγγραφείς τον [[Ελβετία|Ελβετό]] [[Κόνραντ Φέρντιναντ Μάγερ]] κυρίως με ιστορικά θέματα:*Το φυλαχτό* (1872) και τον [[Τέοντορ Στορμ]] με ιστορίες ανεκπλήρωτου έρωτα: *Ίμενζεε,* κοινωνικά θέματα: *Στο κάστρο* (1863) και επιρροές από τον ύστερο [[Ρομαντισμός (λογοτεχνία)|ρομαντισμό]] και θρύλους και ιστορίες της λαϊκής παράδοσης: *Ο καβαλάρης με το άσπρο άλογο* (1888). Στο θέατρο, σημαντική είναι η συμβολή του [[Φρίντριχ Χέμπελ]], εισηγητή του γερμανικού αστικού ψυχολογικού δράματος: *Ο Γύγης και το δαχτυλίδι του* (1854). 
[[Αρχείο:Fontane1860.jpg|μικρογραφία|[[Τέοντορ Φοντάνε]] (1819 -  1898)]]
Στο μυθιστόρημα μεταξύ άλλων, διακρίθηκαν ο [[Γκούσταβ Φράιταγκ]]: *Χρεώσεις και πιστώσεις* (1855) με θέμα την άνοδο της εμπορικής [[Αστική τάξη|αστικής τάξης]] και την παρακμή της [[Αριστοκρατία (τάξη)|αριστοκρατίας]] και ο [[Βίλχελμ Ράαμπε]], με εστίαση στη μεσαία τάξη, τα κοινωνικά προβλήματα και τις κοινωνικές αλλαγές της εποχής του: *Το χρονικό της οδού Σπέρλινγκ* (1856).
 
Σημαντικοί συγγραφείς του ρεαλισμού είναι επίσης ο Ελβετός [[Γκότφριντ Κέλερ]], με σημαντικό το [[μυθιστόρημα μαθητείας]] *Ο πράσινος Χάινριχ*, και ο [[Τέοντορ Φοντάνε]], ο οποίος ξεκίνησε ως δημοσιογράφος και επεκτάθηκε στο [[κοινωνικό μυθιστόρημα]] παρουσιάζοντας με χιούμορ και λεπτή ειρωνεία ένα διασκεδαστικό πορτρέτο της γερμανικής αστικής τάξης στα τέλη του 19ου αιώνα. Συχνά αναφέρθηκε στις ταξικές διαφορές: *Λάθη και δοκιμασίες* (1888) και σε γυναικείους χαρακτήρες, όπως *Η κυρία Τζένη Τράιμπελ* (1892) και *Έφη Μπριστ* (1894). Επίσης, ο [[Πάουλ Γιόχαν Λούντβιχ φον Χάιζε|Πάουλ φον Χάιζε]], ο πρώτος Γερμανός λογοτέχνης που τιμήθηκε με το [[Βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας|Νόμπελ Λογοτεχνίας]] το 1910.
 
Στην [[Αυστρία]], αξιοσημείωτα είναι τα ψυχολογικά μυθιστορήματα με κοινωνικά κριτικό περιεχόμενο της [[Μαρί φον Έμπνερ-Έσενμπαχ]]: *Το παιδί της κοινότητας* (1887) και τα θεατρικά έργα και μυθιστορήματα του [[Λούντβιχ Αντσενγκρούμπερ]] που συχνά αναφέρονται στην αγροτική κοινωνία. 
== Νατουραλισμός (1880-1900) ==
[[Αρχείο:Gerhart Hauptmann by Nicola Perscheid.jpg|μικρογραφία|[[Γκέρχαρτ Χάουπτμαν]] (1862-1946)]]
Η αποκάλυψη της ζοφερής, νοσηρής πλευράς της ζωής, που είχε απορριφθεί ως θέμα από τους ρεαλιστές των μέσων του 19ου αιώνα, έγινε το κύριο θέμα του λογοτεχνικού κινήματος του [[Νατουραλισμός (λογοτεχνία)|Νατουραλισμού]]. Οι συγγραφείς καταγγέλλουν την κοινωνική εξαθλίωση αδιαφορώντας για τα παραδοσιακά όρια της ευπρέπειας και των αστικών αντιλήψεων περί τέχνης. Μια σημαντική υφολογική καινοτομία ήταν η γενίκευση της καθομιλουμένης γλώσσας και των τοπικών διαλέκτων που μαζί με τη φωτογραφική απεικόνιση συνέβαλαν περαιτέρω στη ρεαλιστική αναπαράσταση της πραγματικότητας. Το επίκεντρο πλέον δεν είναι ο ήρωας που μπορεί να αποφασίσει ελεύθερα, αλλά το άτομο που καθορίζεται από την καταγωγή, το περιβάλλον και τις συνθήκες του περιβάλλοντος που γεννήθηκε.

Ο σημαντικότερος εκπρόσωπος του νατουραλισμού στη γερμανική λογοτεχνία είναι ο βραβευμένος με [[Βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας|Νόμπελ Λογοτεχνίας]] το 1912 [[Γκέρχαρτ Χάουπτμαν]], με πρώτη επιτυχία τη νουβέλα *Ο σιδηροδρομικός φύλακας Τιλ* (1888). Στο θεατρικό έργο *Πριν από την ανατολή* (1889) σοκάρισε το αστικό κοινό με την απεικόνιση της σεξουαλικότητας και του [[Αλκοολισμός|αλκοολισμού]] στην αγροτική κοινωνία. Στο *Οι υφαντές* (1892), που αναφέρεται στην εξαθλίωση της εργατικής τάξης σαν αποτέλεσμα της [[Βιομηχανική επανάσταση|βιομηχανικής επανάστασης]], χρησιμοποίησε την καινοτόμο τεχνική για θεατρικό έργο χωρίς κεντρικό ήρωα και χωρίς πλοκή. Ο [[Χέρμαν Ζούντερμαν]] στα - πιο προσιτά και εμπορικά - θεατρικά έργα του *Η τιμή* (1889) και *Η πατρίδα* (1893) καταγγέλλει την ηθική της μεσαίας τάξης. Ο [[Μαξ Χάλμπε]] έγινε διάσημος με το θεατρικό έργο του *Τα νιάτα* (1893) που αναφέρεται σε έναν τραγικό εφηβικό έρωτα. Στα θεατρικά έργα του [[Φρανκ Βέντεκιντ]] κυριαρχεί ο [[αμοραλισμός]] και ο άκρατος αισθησιασμός.

Στη νατουραλιστική ποίηση, κυριαρχεί ο [[Άρνο Χολτς]], στη συλλογή του *Φάντασος* (1898) αναφέρεται στον κόσμο των [[μποέμ]] καλλιτεχνών και ποιητών που λιμοκτονούν στις σοφίτες σε γειτονιά του Βερολίνου. Σε συνεργασία με τον [[Γιοχάνες Σλαφ]] έγραψαν τρεις [[Νουβέλα|νουβέλες]] με τον τίτλο *Πάπα Άμλετ* (1889) και ένα θεατρικό έργο, *Η οικογένεια Ζέλικε,* τα οποία συγκλόνισαν το κοινό με την απεικόνιση της ζοφερής πλευράς της ζωής, εστιάζοντας στους κοινωνικά απόκληρους και τα κοινωνικά προβλήματα της εποχής τους. 
== Από τις αρχές του 20ού αιώνα έως το 1945 ==
[[Αρχείο:Leonid Pasternak - Portrait painting of Rainer Maria Rilke.jpg|μικρογραφία|222x222εσ|[[Ράινερ Μαρία Ρίλκε]] (1875-1926)]]
*Δείτε επίσης: Γερμανόφωνη λογοτεχνία του 20ού αιώνα, Λογοτεχνικός εξπρεσιονισμός, Γερμανικός εξπρεσιονισμός, Νέα Βιέννη, Κύκλος της Πράγας,* *Γερμανόφωνη λογοτεχνία της εξορίας, Τα καλύτερα γερμανικά μυθιστορήματα του 20ού αιώνα*
[[Αρχείο:Thomas Mann 1929.jpg|μικρογραφία|240x240px|[[Τόμας Μαν]] (1875-1955)]]
Στο πρώτο μισό του 20ού αιώνα η γερμανική λογοτεχνία αντανακλά την κοινωνική, πνευματική και πολιτική αβεβαιότητα της εποχής καθώς και τις πολιτισμικές και γεωπολιτικές αλλαγές. Σημαντικά γεγονότα όπως ο [[Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος|Α' Παγκόσμιο]][[Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος|ς]] [[Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος|πόλεμο]][[Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος|ς]] και η άνοδος του [[Ναζισμός|Ναζισμού]] κατά τη [[Δημοκρατία της Βαϊμάρης]], είχαν βαθύ αντίκτυπο στη λογοτεχνία. 

Ήδη από το τέλος του 19ου αιώνα οι συγγραφείς απομακρύνθηκαν από τον [[Ρεαλισμός (λογοτεχνία)|ρεαλισμό]] και τον [[Νατουραλισμός (λογοτεχνία)|νατουραλισμό]] και τους παραδοσιακούς τρόπους γραφής και στράφηκαν προς νέες μορφές έκφρασης. Με επίδραση από τον [[Αισθητισμός|αισθητισμό]], τη [[Σίγκμουντ Φρόυντ|φροϋδική]] [[ψυχανάλυση]], τη φιλοσοφία, τα νέα επιστημονικά και τεχνολογικά επιτεύγματα, την εκβιομηχάνιση και την αστικοποίηση, γύρω στα τέλη του αιώνα αναπτύχθηκαν πολλά ρεύματα του γερμανικού [[Μοντερνισμός|μοντερνισμού]] μερικά από τα οποία έρχονται σε αντίθεση μεταξύ τους, συνήθως όμως αλληλοεπηρεάζονται και συμπληρώνονται. 

Ο νεορομαντισμός, ο [[ιμπρεσιονισμός]], ο [[συμβολισμός]], η [[Παρακμιακό Κίνημα|λογοτεχνία της παρακμής]], και η γερμανική [[Αβάν-γκαρντ|πρωτοπορία]] των αρχών του 20ού αιώνα - [[Λογοτεχνικός εξπρεσιονισμός|εξπρεσιονισμός]], [[ντανταϊσμός]], [[Νέα Αντικειμενικότητα|Νέα]] [[Νέα Αντικειμενικότητα|αντικειμενικότητα]] - σηματοδοτούν τα νέα ρεύματα της περιόδου, παράλληλα με παρόμοιες τάσεις στις [[εικαστικές τέχνες]]. Οι περισσότεροι συγγραφείς δεν ταξινομούνται σε ένα μόνο ρεύμα και τα έργα τους δύσκολα κατηγοριοποιούνται, καθώς πειραματίστηκαν σε διάφορες μορφές και ακόμη και οι λογοτεχνικές περίοδοι αλληλοκαλύπτονται. 
[[Αρχείο:Franz Kafka, 1923.jpg|μικρογραφία|221x221px|[[Φραντς Κάφκα]] (1883-1924)]]
Μεγάλα λογοτεχνικά κέντρα της περιόδου ήταν το [[Μόναχο]], το [[Βερολίνο]], η [[Βιέννη]] με το λογοτεχνικό κίνημα [[Νέα Βιέννη (λογοτεχνία)|*Νέα Βιέννη*]] και η [[Πράγα]] με τον *Κύκλο της Πράγας* των [[Γερμανική λογοτεχνία της Πράγας|γερμανόφωνων λογοτεχνών της Πράγας]]. 

Σημαντικοί ποιητές, μυθιστοριογράφοι και θεατρικοί συγγραφείς ήταν: 

* Γερμανοί: [[Ντέτλεβ φον Λίλιενκρον]], [[Έντουαρντ φον Κάιζερλινγκ]], [[Στέφαν Γκεόργκε]],  [[Γιάκομπ βαν Χόντις]], [[Γκέοργκ Χάιμ]],  [[Τόμας Μαν]], [[Χάινριχ Μαν]], [[Έρμαν Έσσε|Χέρμαν Έσσε]],  [[Άλφρεντ Ντέμπλιν]], [[Γκότφριντ Μπεν]], [[Έλζε Λάσκερ-Σύλερ]], [[Φρανκ Βέντεκιντ]], [[Γκέοργκ Κάιζερ]], [[Καρλ Στέρνχαϊμ]],  [[Άρνολντ Τσβάιχ]],  [[Έριχ Μαρία Ρεμάρκ]], [[Ερνστ Γιούνγκερ]],  [[Κουρτ Τουχόλσκυ|Κουρτ Τουχόλσκι]],  [[Έριχ Κέστνερ]], [[Χανς Φάλαντα]], [[Άννα Ζέγκερς]], [[Μπέρτολτ Μπρεχτ]] και ο σκηνοθέτης [[Έρβιν Πισκάτορ]]

* Αυστριακοί: [[Ούγκο φον Χόφμανσταλ]], [[Πέτερ Άλτενμπεργκ]], [[Άρτουρ Σνίτσλερ]], [[Στέφαν Τσβάιχ]], [[Χέρμαν Μπροχ]], [[Ρόμπερτ Μούζιλ]], [[Γιόζεφ Ροτ]], [[Γκέοργκ Τρακλ]], [[Έντεν φον Χόρβατ]]

* Γερμανόφωνοι [[Βοημία|Βοημοί]]: [[Ράινερ Μαρία Ρίλκε]], [[Καρλ Κράους]], [[Φραντς Βέρφελ]], [[Φραντς Κάφκα]], [[Γκούσταβ Μέιρινκ]], [[Λέο Περούτς]], [[Έγκον Κις]]

* Ελβετοί: [[Ρόμπερτ Βάλζερ]], [[Γιάκομπ φον Γκούντεν]]  
Το 1933, με την [[κατάληψη της εξουσίας από τους Ναζί]] και τις [[Καύσεις βιβλίων από τους Ναζί|καύσεις βιβλίων]], είναι σημείο καμπής καθώς οι περισσότεροι γερμανόφωνοι συγγραφείς αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τη χώρα τους και συνέχισαν τη λογοτεχνική τους δραστηριότητα στο εξωτερικό συμβάλλοντας στη *γερμανόφωνη λογοτεχνία της εξορίας.* Από όσους παρέμειναν, οι συγγραφείς της *Εσωτερικής μετανάστευσης,* οι περισσότεροι συμμορφώθηκαν φαινομενικά στις απαιτήσεις του καθεστώτος για να αποφύγουν τη σύλληψη και τις διώξεις, αλλά συχνά εξέφρασαν την κριτική τους με διακριτικό τρόπο στα έργα τους και άλλοι προσπάθησαν απλώς να επιβιώσουν. Μετά το τέλος του [[Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος|Β' Παγκοσμίου πολέμου]] το 1945, άλλοι επέστρεψαν και αρκετοί παρέμειναν στο εξωτερικό.

== Η λογοτεχνία μετά το 1945 ==
*Δείτε επίσης: Λογοτεχνία των ερειπίων, Ομάδα 47, Αποναζιστικοποίηση, Ανατολικογερμανική λογοτεχνία*
[[Αρχείο:Günter_Grass_auf_dem_Blauen_Sofa.jpg|μικρογραφία|282x282εσ|[[Γκύντερ Γκρας]] (1927–2015)]]
Μετά το τέλος του [[Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος|Β' Παγκοσμίου Πολέμου]], η λογοτεχνία στις γερμανόφωνες χώρες βρέθηκε στο «σημείο μηδέν». Η [[λογοτεχνία των ερειπίων]] (1945-1950) περιέγραψε τον κατεστραμμένο κόσμο, τις φρικαλεότητες του πολέμου και τη δεινή θέση όσων επέστρεφαν στην πατρίδα τους. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, διεθνή φήμη απέκτησαν ο [[Φραντς Κάφκα]], που με την επανέκδοση των έργων του από το 1946 έγινε ο επιδραστικότερος γερμανόφωνος μυθιστοριογράφος του 20ού αιώνα, και ο [[Μπέρτολτ Μπρεχτ]], που είχε δημιουργήσει μεγάλο μέρος του έργου του προπολεμικά. 

Από το 1947 έως το 1967, στη μεταπολεμική λογοτεχνία της [[Δυτική Γερμανία|Δυτικής Γερμανίας]] εμφανίστηκε η [[Ομάδα 47]], της οποίας τα μέλη αποτέλεσαν την κινητήρια δύναμη συμβάλλοντας σε ένα νέο λογοτεχνικό ύφος που επιδίωξε την αναγέννηση της λογοτεχνίας και την κάθαρση της [[Γερμανική γλώσσα|γερμανικής γλώσσας]] μετά την παραμόρφωσή της υπό τη [[Ναζιστική Γερμανία|ναζιστική κυριαρχία]]. Στην Ομάδα 47 συμμετείχαν οι σημαντικότεροι συγγραφείς της περιόδου και πολλοί - μεταξύ των οποίων οι [[Χάινριχ Μπελ]], [[Χανς Μάγκνους Εντσενσμπέργκερ]], [[Γκύντερ Γκρας]], [[Πέτερ Χάντκε]] - πέτυχαν διεθνή αναγνώριση. Κύρια θέματα ήταν το [[Ολοκαύτωμα]], η συλλογική ενοχή για τα [[Εγκλήματα πολέμου της Βέρμαχτ|ναζιστικά εγκλήματα]], η σύγκρουση των γενεών και η αποσιώπηση του παρελθόντος, καθώς και η κριτική της δυτικογερμανικής κοινωνίας. Ένα άλλο θέμα που προέκυψε εκείνη την εποχή ήταν ο [[Ψυχρός Πόλεμος]]. Μετά το 1968, η εστίαση μετατοπίστηκε σε πολιτικά θέματα. Ο λογοτεχνικός [[μοντερνισμός]], που είχε αναπτυχθεί προπολεμικά πριν απαγορευθεί και [[Καύσεις βιβλίων από τους Ναζί|καεί κατά τη ναζιστική εποχή]], αναβίωσε κυρίως στη [[Δυτική Γερμανία]] και την [[Αυστρία]].
[[Αρχείο:Bundesarchiv Bild 183-W0409-300, Bertolt Brecht.jpg|μικρογραφία|241x241εσ|[[Μπέρτολτ Μπρεχτ]] (1898 - 1956)]]
Η δημιουργία δύο ξεχωριστών γερμανικών κρατών από το 1949 έως τη [[Γερμανική επανένωση]] το 1990 δημιούργησε διαφορετικές συνθήκες για την ανάπτυξη της λογοτεχνίας. Σημαντικοί ποιητές, μυθιστοριογράφοι και θεατρικοί συγγραφείς ήταν:

[[Δυτική Γερμανία]]: [[Χάινριχ Μπελ]], [[Βόλφγκανγκ Μπόρχερτ|Βόλφγκανγκ Μπόχερτ]], [[Γκύντερ Άιχ]], [[Χανς Βέρνερ Ρίχτερ]], [[Άλφρεντ Άντερς]], [[Βόλφγκανγκ Κέπεν]], [[Πάουλ Τσέλαν]], [[Νέλλυ Ζαχς|Νέλι Ζαχς]], [[Μάρτιν Βάλζερ]], [[Γκύντερ Γκρας]], [[Χανς Μάγκνους Εντσενσμπέργκερ]], [[Πέτερ Βάις]], [[Άρνο Σμιτ]], [[Ούβε Γιόνσον]]

[[Λαοκρατική Δημοκρατία της Γερμανίας|Ανατολική Γερμανία]]: [[Μπέρτολτ Μπρεχτ]], [[Άννα Ζέγκερς|Άννα]] [[Άννα Ζέγκερς|Ζέγκερς]], [[Γιοχάνες Ρ. Μπέχερ]], [[Γιοχάνες Μπομπρόφσκι]], [[Κρίστα Βολφ|Κρίστα]] [[Κρίστα Βολφ|Βολφ]], [[Σάρα Κιρς]], [[Γκύντερ Κούνερτ]]

[[Αυστρία]]: [[Ίνγκεμποργκ Μπάχμαν]], [[Ίλζε Άιχινγκερ]], [[Τόμας Μπέρνχαρντ]],  [[Πέτερ Χάντκε]], [[Ελφρίντε Γέλινεκ]]

[[Ελβετία]]: [[Μαξ Φρις]], [[Φρήντριχ Ντύρενματ|Φρίντριχ Ντύρενματ]], [[Κρίστιαν Κραχτ]], [[Πέτερ Μπίχσελ]], [[Άντολφ Μουσγκ]], [[Ουρς Βίντμερ]]

== Βραβευθέντες με το βραβείο Νόμπελ ==
Το [[Βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας]] έχει απονεμηθεί σε γερμανόφωνους συγγραφείς δεκατέσσερις φορές (μέχρι το 2024). Οι ακόλουθοι συγγραφείς είναι [[Γερμανία|Γερμανοί]], εκτός εάν αναφέρεται διαφορετικά:

* 1902 [[Τέοντορ Μόμσεν]]
* 1908 [[Ρούντολφ Όικεν]]
* 1910 [[Πάουλ Γιόχαν Λούντβιχ φον Χάιζε]]
* 1912 [[Γκέρχαρτ Χάουπτμαν]]
* 1919 [[Καρλ Σπίτελερ]] (Ελβετός)
* 1929 [[Τόμας Μαν]]
* 1946 [[Έρμαν Έσσε|Χέρμαν Έσσε]]
* 1966 [[Νέλλυ Ζαχς]]
* 1972 [[Χάινριχ Μπελ]]
* 1981 [[Ελίας Κανέττι|Ελίας Κανέτι]] (Βρετανός υπήκοος, γεννήθηκε στη [[Βουλγαρία]])
* 1999 [[Γκύντερ Γκρας]]
* 2004 [[Ελφρίντε Γέλινεκ]] (Αυστριακή)
* 2009 [[Χέρτα Μύλερ]] (γεννήθηκε στη [[Ρουμανία]], αργότερα πολιτογραφήθηκε στη [[Δυτική Γερμανία]])
* 2019 [[Πέτερ Χάντκε]] (Αυστριακός)

== Παραπομπές ==
<references />

== Βιβλιογραφία ==
* Συλλογικό, *Ιστορία της γερμανικής λογοτεχνίας. Από τις αρχές της ως σήμερα'', (μτφρ. Κυριακή Χρυσομάλλη-Henrich), εκδ. University Studio Press, 2016

## Εξωτερικοί σύνδεσμοι
* 


Κατηγορία:Λογοτεχνία ανά γλώσσα