Σβάστικα

Το γενικό σύμβολο (**卐**) που καλείται **σβάστικα** (στα σανσκριτικά ***स्वस्तिक***), **τετρασκέλιον**, **κολοβράτ** (στα πρωτο-σλαβικά: ***kolovortъ***), **φύλφοτ**, **γουάν** (στα μανδαρινικά ***万***) και **τουρσαανσύνταν** (στα φινλανδικά: ***tursaansydän***), καθώς και οι αριστερόστροφες (**卍**), εκδοχές των παραπάνω (που πολλές φορές καλούνται διαφορετικά, ενδεικτικά: **σωβάστικα** στα σανσκριτικά και **κέστ** στα κελτικά), είναι ένα πανάρχαιο σταυροειδές σύμβολο.

Αποτελεί ιερό σύμβολο του Ινδουϊσμού, του Βουδισμού και του Ζαϊνισμού, ενώ συναντάται και σε πολλούς άλλους αρχαίους πολιτισμούς, όπως κυρίως των Ελλήνων, των Φοινίκων, των Κελτών, των Περσών, των πρωτο-Σλάβων, των Φίννων και των πολιτισμών των ιθαγενών της Βόρειας Αμερικής, καθώς και των αρχαίων σκανδιναβικών φυλών (Βίκινγκς) οι οποίοι την αριστερόστροφη την αποκαλούσαν "Κεστ" και τη θεωρούσαν ως σύμβολο "παθητικής" προστασίας και ευημερίας. Η σβάστικα υπάρχει στην Αφρική, στις προγονικές παραδόσεις της Αιθιοπίας και της Γκάνας μεταξύ των λαών των Άκαν.
[thumb|250px|right|Άγαλμα του [Βούδας|Βούδα (Χσι Λάι, Καλιφόρνια).Στο στήθος του η σβάστικα, παραδοσιακό κινέζικο σύμβολο ειρήνης, αρμονίας, ισότητας και ισορροπίας.]] 

Κατά τη διάρκεια του 20ου αιώνα η σβάστικα συνδέθηκε με την ναζιστική ιδεολογία, εξαιτίας της χρήσης του συμβόλου στη Γερμανία κατά την διάρκεια της διακυβέρνησης του Χίτλερ. Η σημασία του συμβόλου αυτού δεν είχε σχέση με αυτήν της αρχαίας σβάστικας, και αποκαλούνταν "αγκυλωτός σταυρός (hakenkreuz)". Το γεγονός αυτό είχε ως συνέπεια το σύμβολο να έχει μετατραπεί για πολλούς σε ταμπού, κυρίως στη Δύση.

## Ιστορία
### Προέλευση
Η πανταχού παρουσία του αγκυλωτού σταυρού εξηγείται εύκολα αν υποθέσουμε ότι είναι μια πολύ απλή μορφή που ανακαλύφτηκε ανεξάρτητα και κατά τύχη σε διάφορες κοινωνίες όταν οι άνθρωποι ασχολήθηκαν με το πλέξιμο καλαθιών, αφού το σχήμα του αγκυλωτού σταυρού δημιουργείται επανειλημμένα από τις βέργες των καλαμιών όταν πλέκουμε καλάθι. Άλλες θεωρίες εικάζουν κάποια σύνδεση των πολιτισμών ή ζητούν μια εξήγηση σύμφωνα με τη θεωρία της κοινής συναίσθησης του Καρλ Γιουνγκ. Ενώ η ύπαρξη των συμβόλων αγκυλωτού σταυρού στην Αμερική μπορεί να εξηγηθεί με τη θεωρία της καλαθοπλεκτικής, ενώ αποδυναμώνει τη θεωρία της πολιτιστικής διάχυσης.

Ενώ μερικοί έχουν προτείνει ότι ο αγκυλωτός σταυρός μεταφέρθηκε στη Βόρεια Αμερική από έναν αρχαίο ναυτικό πολιτισμό στην Ευρασία, μια χωριστή αλλά παράλληλη ανάπτυξη θεωρείται πλέον πιθανή εξήγηση. Η γένεση του συμβόλου αγκυλωτών σταυρών αντιμετωπίζεται συχνά από κοινού με το σύμβολο του σταυρού γενικά, όπως η "ρόδα του ήλιου" της θρησκείας της εποχής του χαλκού.

[thumb|260px|left|Τμήματα από το ''[μετάξινο βιβλίο*]]

Μια άλλη εξήγηση προτείνεται από τον [[Καρλ Σαγκάν]] στο βιβλίο του με τίτλο «*Ο Κομήτης*». Ο Σαγκάν αναπαράγει ένα αρχαίο κινεζικό χειρόγραφο (το [[μετάξινο βιβλίο]]) που παρουσιάζει ποικιλίες ουρών κομητών: οι περισσότερες είναι παραλλαγές της απλής ουράς κομητών, αλλά στην τελευταία απεικόνιση ο πυρήνας του κομήτη έχει τέσσερα πύρινα σκέλη, που θυμίζουν σβάστικα. Ο Σαγκάν προτείνει ότι στην αρχαιότητα ένας κομήτης μπορεί να είχε πλησιάσει τόσο κοντά στη γη που οι άνθρωποι είδαν πύρινους πίδακες από αέριο να ρέουν από το κέντρο, και με την κλίση από την περιστροφή του κομήτη, σχημάτιζε μια μορφή του συμβόλου που έγινε ορατό σε όλα τα μέρη του κόσμου.

=== Αρχαιολογικά ευρήματα ===
[[Αρχείο:Swastika iran.jpg|thumb|260px|Κολιέ από ανασκαφές στο [[Καλουράζ]] της επαρχίας Γκιλάν, πρώτη χιλιετία π.Χ., [[Εθνικό Μουσείο του Ιράν]]]]
Την πιο πρόωρη αλλά και συχνή χρήση των μοτίβων αγκυλωτού σταυρού στην αρχαιότητα βρίσκουμε στη νεολιθική εποχή, αν και υπάρχει ένα μοναδικό παλαιολιθικό χειροποίητο αντικείμενο που περιέχει αυτό το σύμβολο.

Το σύμβολο βρέθηκε σε διάφορες ανασκαφές στην επαρχία του Χουζεστάν του Ιράν και ως τμήμα του "χειρογράφου Βίνκα" της νεολιθικής Ευρώπης της 5ης χιλιετίας Π.Χ.. Στην πρώιμη εποχή του χαλκού, εμφανίζεται στην αγγειοπλαστική που βρίσκεται στο [[Σινταστά]] της Ρωσίας. 

Άλλα παρόμοια σύμβολα εμφανίστηκαν επίσης την εποχή του χαλκού και του σιδήρου σε σχέδια του βόρειου Καύκασου (στον [[Πολιτισμός Κουμπάν|πολιτισμό Κουμπάν]]), και του Αζερμπαϊτζάν, καθώς επίσης και των Σκυθών και Σαρματών.

Σε όλους αυτούς τους πολιτισμούς, το σύμβολο του αγκυλωτού σταυρού δεν εμφανίζεται να καταλαμβάνει οποιαδήποτε χαρακτηρισμένη θέση ή σημασία, αλλά εμφανίζεται ως μόνο μια μορφή μιας σειράς παρόμοιων συμβόλων ποικίλης πολυπλοκότητας.

=== Ιστορικό σε διάφορους πολιτισμούς ===
Το συγκεκριμένο σύμβολο έχει μια εκτενή ιστορία. Το μοτίβο φαίνεται να χρησιμοποιείται για πρώτη φορά στη νεολιθική Ινδία και έχει μια αρχαία ιστορία στην Ευρώπη, που εμφανίζεται στα χειροποίητα αντικείμενα από τους προ-χριστιανικούς ευρωπαϊκούς πολιτισμούς. Στην αρχαιότητα, χρησιμοποιήθηκε εκτενώς από τους [[Ινδοάρειοι|Ινδο-άρειους]], τους [[Χετταίοι|Χετταίους]], τους [[Κέλτες]] και τους [[Έλληνες]], μεταξύ άλλων. 

Ειδικότερα, η *'σβάστικα** είναι ένα ιερό σύμβολο του [[Ινδουισμός|Ινδουισμού]], του [[Βουδισμός|Βουδισμού]] και του [[Τζαϊνισμός|Τζαϊνισμού]] - θρησκειών με πάνω από ένα δισεκατομμύριο πιστούς παγκοσμίως, που την καθιστούν πανταχού παρούσα τόσο στην ιστορική όσο και στη σύγχρονη κοινωνία.

Η σβάστικα, ή μάλλον το **τετρασκέλιον** (αλλιώς **τετραγαμμάδιον**) και κατά τον [[Πυθαγόρας|Πυθαγόρα]] **τετρακτύς**, είναι ένα αρχαίο ελληνικό σύμβολο. Το τετραγαμμάδιον προέρχεται από το γεγονός ότι αποτελείται από δύο διπλά (ενωμένα) ελληνικά γάμμα (Γ) - γράμματα. Αρχαίες Ελληνίδες ιέρειες ζωγράφιζαν αυτό το σύμβολο πάνω τους. Αρχαία ελληνικά αρχιτεκτονικά σχέδια είναι κορεσμένα με τη διασύνδεση τους ως σύμβολο. Στο δυτικό κόσμο μάλιστα, το σύμβολο γνώρισε αναβίωση μετά από τις αρχαιολογικές ανασκαφές του [[Ερρίκος Σλήμαν|Σλήμαν]] στα τέλη του 19ου αιώνα, ο οποίος ανακάλυψε απεικονίσεις του τετρασκελίου στην περιοχή της αρχαίας [[Τροία]]ς. Ένα σχετικό σύμβολο που παρουσιάζεται στην Αρχαία Ελλάδα αλλά και σε όλη την Ευρώπη της [[Εποχή του Ορείχαλκου|Εποχής του Ορείχαλκου]] είναι και το ''[[Τρίσκελον]]''.
[[Αρχείο:GreekHelmetSwastika.jpg|thumb|260px|left|Αρχαίο Ελληνικό κράνος με σβάστικα, [[350 π.Χ.|350]]-[[325 π.Χ.]] από τον [[Τάραντας|Τάραντα]] της Σικελίας. Εύρημα στο [[Ερκολάνο]]. [[Καμπινέ ντε Μεντέιγ]] (Cabinet des Médailles), [[Παρίσι]]]]

Οι Φοίνικες, χρησιμοποιούσαν επίσης το σύμβολο, ως σύμβολο του ήλιου και κοσμούσαν τα άμφια των ιερέων με αυτό.

Έχουν βρεθεί επιπλέον, πάρα πολλά δείγματα χρήσης του τετρασκελίου σε αντικείμενα μετέπειτα αρχαίας ελληνο-ρωμαϊκής τέχνης, όπως σε ρούχα, αγκράφες, πανοπλίες, αγγεία, αλλά και σε ακολουθίες [[Μαίανδρος (αρχιτεκτονική)|Μαιάνδρων]].
[[Αρχείο:Romswastika.jpg|thumb|260px|Αγκυλωτός σταυρός σε Ρωμαϊκό μωσαϊκό.]]

Οι αρχαίοι Γερμανικοί λαοί χρησιμοποιούσαν το ίδιο σύμβολο αποκαλώντας το **φύλφοτ**, και λεγόταν ότι συμβόλιζε το σφυρί του θεού [[Θωρ]], και ίσως και τον [[Ηλιακό Τροχό]], που είναι με τη σειρά του αρχαίο προ-χριστιανικό σύμβολο που απαντάται σε όλη την Ευρώπη.

Το σύμβολο απαντάται και στις προ-χριστιανικές [[Σλαβική μυθολογία|Σλαβικές παραδόσεις]], ήταν αφιερωμένο στον θεό [[Σβαρόγ]] ([[Ουκρανική γλώσσα|Ουκρανικά]]: ''Сварог'') και λεγόταν **κολοβράτ** ([[Σλοβένικη γλώσσα|Σλοβένικα]], [[Κροατική γλώσσα|Κροατικά]], [[Βοσνιακή γλώσσα|Βοσνιακά]]: ''kolovrat'', [[Πολωνική γλώσσα|Πολωνικά]]: ''kołowrót'', [[Ρωσική γλώσσα|Ρώσικα]], [[Σερβική γλώσσα|Σερβικά]] και Ουκρανικά: коловрат). Στην πρώιμη μεσαιωνική Ευρώπη η χρήση του κολοβράτ για διακόσμηση ήταν πιο συχνή στις Σλαβικές φυλές. Παρουσιάζεται αρχικά σε Παραδουνάβιες ηγεμονίες ([[Βλαχία]] και [[Μολδαβία]]), όπου οι Σλάβοι είχαν επαφές με τους [[Σαρμάτες]]. Για τους Σλάβους το σύμβολο αντιπροσώπευε τη δύναμη του Ήλιου και της φωτιάς, και αποκαλούνταν "Τροχός του [[Σβαρόγ]]", και χρησιμοποιούνταν τόσο για διακόσμηση, όσο και για [[Σλαβική μυθολογία|θρησκευτικές τελετές]].

Στους αρχαίους [[Φίννοι|Φίννους]] είχε παρατηρηθεί το σύμβολο σε τελετουργικά τύμπανα των [[Σαάμι|Σάμι]] [[Σαμανισμός|σαμάνων]] πολύ πριν εγκαθιδρυθεί ο Χριστιανισμός. Χρησιμοποιείται ακόμα στη [[Φινλανδία]] σαν διακοσμητικό αλλά και σύμβολο της [[Φινλανδική Πολεμική Αεροπορία|Φινλανδικής Πολεμικής Αεροπορίας]], και ονομάζεται **τουρσαανσύνταν** ή ''μουρσουνσύνταν''.

Το σύμβολο είχε επίσης χρησιμοποιηθεί και από διάφορους εγγενείς αμερικανικούς πολιτισμούς.
[[Αρχείο:KunaFlagMola.jpg|thumb|260px|right|Παραδοσιακή [[μόλα]] με σύμβολο τύπου σβάστικας, που βασίζεται στη σημαία του [[Κούνα Γιάλα]]]]
Στην [[Κίνα]], η σβάστικα εισήχθη από την [[Ινδία]] με τον [[Βουδισμός|Βουδισμό]].  Το 693, κατά τη διάρκεια της [[Δυναστεία Τανγκ|δυναστείας των Τανγκ]], ανακηρύχθηκε ως «η πηγή κάθε καλής τύχης» και ονομάστηκε **γουάν*'. Καθώς ο κινεζικός χαρακτήρας γουάν (卐 και/ή 卍) είναι ομώνυμος για την κινεζική λέξη "δέκα χιλιάδες" (万) και "άπειρο", συμβολίζει  την αθανασία και το άπειρο.[[Αρχείο:Robe, dragon, man's (AM 9838-33).jpg|thumb|260px|right|Δεξιόστροφο και αριστερόστροφο γουάν, από κινεζικό παραδοσιακό σχέδιο με δράκους, επί δυναστείας των Κινγκ]]

=== Σύγχρονη εποχή και σχέση με τον αγκυλωτό σταυρό ===
Ο Ερρίκος Σλήμαν, όταν βρήκε τετρασκέλια στις ανακαλύψεις του, συνέδεσε το σύμβολο με τις προϊστορικές μεταναστεύσεις των [[Ινδοευρωπαϊκές γλώσσες|Ινδο-Ευρωπαίων]] προς την [[Ευρώπη]]. Συγκεκριμένα, παρατήρησε παρόμοιες μορφές που βρέθηκαν στα αρχαία δοχεία στη Γερμανία, και θεωρητικολόγησε ότι ο αγκυλωτός σταυρός ήταν ένα "σημαντικό θρησκευτικό σύμβολο των μακρινών προγόνων μας", και ότι συνδέει τους Γερμανικούς, Ελληνικούς και Ινδο-Ιρανικούς πολιτισμούς.

Μέχρι τις αρχές του 20ού αιώνα, χρησιμοποιήθηκε ευρέως παγκοσμίως και θεωρήθηκε ως σύμβολο καλής τύχης και επιτυχίας.

Η εργασία του Σλήμαν συνδυάστηκε με τα πρωτοναζιστικά λαϊκά (völkisch)-κινήματα, για τα οποία το σύμβολο ήταν ένα σύμβολο της "άριας" ταυτότητας, ονομάζοντας το [[Αγκυλωτός σταυρός (ναζιστική σβάστικα)|αγκυλωτό σταυρό (hakenkreuz)]]. Μετά από την υιοθέτησή του από τους [[ναζί]] του Χίτλερ, ο αγκυλωτός σταυρός έχει συνδεθεί με το φασισμό, το ρατσισμό, τον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο, και το ολοκαύτωμα. Ο αγκυλωτός σταυρός παραμένει μέχρι σήμερα ένα κύριο σύμβολο των νεοναζί, και χρησιμοποιείται τακτικά από τις ομάδες ενεργών στελεχών για να δηλώσουν τη ναζιστική συμπεριφορά των οργανώσεων και των ατόμων τους.

== Στην τέχνη και στην αρχιτεκτονική ==
[[Αρχείο:ACMA 680 Kore 3.JPG|thumb|150px|right|Σχέδια αγκυλωτών σταυρών στο [[πέπλο]] μιας [[κόρη (άγαλμα)|κόρης]], [[μουσείο της Ακρόπολης]].]]
[[Αρχείο:Jug 740 BC Staatliche Antikensammlungen.jpg|thumb|150px|right|Αγκυλωτός σταυρός σε αγγείο της γεωμετρικής εποχής. 740 π.Χ., Κρατική αρχαιολογική συλλογή του Μονάχου.]]
Ο αγκυλωτός σταυρός είναι συχνό μοτίβο σχεδίου στη σύγχρονη αρχιτεκτονική και σε έργα τέχνης στην [[Ινδία]] καθώς επίσης και στην αρχαία δυτική αρχιτεκτονική, αφού τον συναντάμε συχνά σε [[μωσαϊκό|μωσαϊκά]], [[ανάγλυφο|ανάγλυφα]], και άλλα έργα τέχνης σε όλο τον αρχαίο κόσμο.

Η αρχαία ελληνική αρχιτεκτονική και τα σχέδια ιματισμού είναι συχνά διακοσμημένα με το επαναλαμβανόμενο μοτίβο του αγκυλωτού σταυρού συχνά συνδυασμένο και με μαιάνδρους. 

Τα σχετικά σύμβολα στην κλασσική δυτική αρχιτεκτονική περιλαμβάνουν το σταυρό, το τρίποδο, ή το [[τρισκελές]] και τη στρογγυλεμένη σβάστικα.

Στην κινεζική, κορεατική, και ιαπωνική τέχνη, ο αγκυλωτός σταυρός βρίσκεται συχνά ως τμήμα ενός σχεδίου επανάληψης.

Ένα κοινό σχέδιο, αποκαλούμενο σαγιαγκάτα στα [[ιαπωνικά]], περιλαμβάνει αριστερά και δεξιά αγκυλωτούς σταυρούς που είναι συνδεδεμένοι από γραμμές. 

Το σύμβολο αγκυλωτών σταυρών βρέθηκε σε πολλά από τα ερείπια της αρχαίας [[Τροία]]ς και σε μερικά από τα μωσαϊκά στην [[Πομπηία]].

Στην αρχαία Ελληνική τέχνη και την αρχιτεκτονική, καθώς και στην [[Ρομανική τέχνη|Ρομανική]] και [[Γοτθική τέχνη]] της δύσης, οι απομονωμένοι αγκυλωτοί σταυροί είναι σχετικά σπάνιοι, και ο αγκυλωτός σταυρός βρίσκεται συχνότερα ως επαναλαμβανόμενο στοιχείο σε μωσαϊκά και σε πεζούλια.

Ο αγκυλωτός σταυρός αντιπροσώπευσε συχνά τη διαρκή κίνηση, που απεικονίζει το σχέδιο ενός περιστρεφόμενου ανεμόμυλου ή νερόμυλου. Ένας [[Μαίανδρος (αρχιτεκτονική)|μαίανδρος]] με συνδεδεμένους αγκυλωτούς σταυρούς αποτελεί τη μεγάλη ζώνη που περιβάλλει το [[Ara Pacis]]. Ένα σχέδιο από γραναζωτούς αγκυλωτούς σταυρούς είναι ένα από διάφορα μωσαϊκά στο πάτωμα του καθεδρικού ναού της [[Αμιάν]] στη [[Γαλλία]].

Σχήματα που ομοιάζουν προς το σύμβολο του ιερού πυρός έχουν βρεθεί σε επιτραχήλιο του 14ου-15ου αιώνος στη Ναύπακτο. Μπορντούρες με συνδεδεμένους αγκυλωτούς σταυρούς ήταν ένα συνηθισμένο αρχιτεκτονικό μοτίβο στην [[αρχαία Ρώμη]], και συναντάται ακόμα και σε πιο πρόσφατα κτήρια ως νεοκλασικό στοιχείο. Σύνορα αγκυλωτών σταυρών είναι μια μορφή μαιάνδρου. Αγκυλωτοί σταυροί έχουν βρεθεί επίσης στην αγγειοπλαστική σε αρχαιολογικές ανασκαφές στην περιοχή του αρχαίου Κους. Αγκυλωτοί σταυροί βρέθηκαν και στην αγγειοπλαστική στους ναούς Γκεμπέλ Μπαρκάλ καθώς επίσης και σε ανασκαφές στους λαούς της ομάδας Χ.

Η Γέφυρα Λαγκούνα (Laguna Bridge) στην [[Γιούμα]] της Αριζόνας που χτίστηκε το [[1905]] από το αμερικάνικο Τμήμα Ανάκτησης (Reclamation Department) είναι διακοσμημένη με αγκυλωτούς σταυρούς. Αμερικάνικοι λιθογράφοι του [[1900]] συνήθιζαν να τυπώνουν στο χαρτί μια κορνίζα από αγκυλωτούς σταυρούς, και δημιούργησαν έντονο θέμα συζήτησης το [[1937]] όταν εμφανίστηκαν σε δείγματα εκλογικών ψηφοδελτίων στο Πάσαϊκ του [[Νιου Τζέρσεϋ]]. Ο λιθογράφος αποκρίθηκε ότι «έχει χρησιμοποιήσει τα εμβλήματα αγκυλωτών σταυρών για κορνίζα σε ψηφοδέλτια πολύ πριν ο κόσμος μάθει τον Χίτλερ». Ακόμα και διακοσμητικά πήλινα κεραμίδια με αγκυλωτούς σταυρούς έχουν βρεθεί σε πολλά μέρη του κόσμου συμπεριλαμβανομένων των Ηνωμένων Πολιτειών στις αρχές του 20ού αιώνα.

== Παραπομπές ==
<references />

== DVD ==
* 

== Εξωτερικοί σύνδεσμοι ==
* Thomas Wilson, *The Swastika, The Earliest Known Symbol, and Its Migrations'', Department of Prehistoric Anthropology, U.S. National Museum, 1894,  και εδώ   .

Κατηγορία:Εταιρεία της Θούλης
Κατηγορία:Ινδουισμός
Κατηγορία:Βουδισμός
Κατηγορία:Ναζιστικά σύμβολα