Βουλευτικές εκλογές 2023 στο Ανατολικό Τιμόρ

Οι βουλευτικές εκλογές πραγματοποιήθηκαν στο Ανατολικό Τιμόρ στις 21 Μαΐου 2023. Ο κυβερνητικός συνασπισμός πριν τις εκλογές αποτελούνταν από τέσσερα κόμματα: το Fretilin, το Κόμμα Λαϊκής Απελευθέρωσης (PLP), το Kmanek Haburas Unidade Nasional Timor Oan (KHUNTO) και το Δημοκρατικό Κόμμα (PD), ενώ το Εθνικό Κογκρέσο για την Ανασυγκρότηση του Τιμόρ (CNRT) βρισκόταν στην αντιπολίτευση, αν και κατείχε την προεδρία.

## Εκλογικό σύστημα

Τα 65 μέλη του Εθνικού Κοινοβουλίου εκλέχθηκαν από μια ενιαία εθνική εκλογική περιφέρεια μέσω κλειστής λίστας αναλογικής εκπροσώπησης. Τα κόμματα ήταν υποχρεωμένα να περιλαμβάνουν μία γυναίκα σε κάθε τρίτη θέση της λίστας τους. Οι έδρες κατανεμήθηκαν με τη χρήση της μεθόδου d'Hondt και με εκλογικό όριο τέσσερα τοις εκατό, ενώ σε περίπτωση ισοπαλίας για την τελευταία έδρα, αυτή αποδίδεται στο κόμμα με τις λιγότερες συνολικές ψήφους. Για να ξεπεράσουν το όριο του 4% (περίπου 26.000 ψηφοφόροι), τα κόμματα μπορούν να σχηματίζουν εκλογικές συμμαχίες. Οι ψηφοφόροι που ψηφίζουν μαρκάρονται στο δάχτυλο με μωβ ανεξίτηλο μελάνι για την αποφυγή διπλής ψήφου. Για το σκοπό αυτό, αγοράστηκαν 10.000 φιάλες μελάνι με κόστος $394.000 μέσω του Προγράμματος Ανάπτυξης των Ηνωμένων Εθνών (UNDP).

Η Τεχνική Γραμματεία για τη Διοίκηση των Εκλογών (STAE) διαθέτει συνολικά 1.472 εκλογικά κέντρα και 1.850 εκλογικά τμήματα στη χώρα. Υπάρχουν 890.145 εγγεγραμμένοι ψηφοφόροι, εκ των οποίων 11.800 βρίσκονται στο εξωτερικό. Συνεπώς, εκλογικά τμήματα προετοιμάστηκαν επίσης στην Αυστραλία (Ντάργουιν, Μελβούρνη και Σίδνεϊ), στην Πορτογαλία (Λισαβόνα, Πόρτο και Μπέζα), στη Νότια Κορέα (Γκουανγκτζού και Σεούλ) και στο Ηνωμένο Βασίλειο (Κρου, Ντάνγκανον, Πίτερμπρο και Οξφόρδη). Περίπου 20.000 άτομα εργάστηκαν για τη διεξαγωγή των εκλογών την ημέρα της ψηφοφορίας. Οι ψηφοφόροι έπρεπε να ψηφίσουν στον τόπο καταγωγής τους, γεγονός που ανάγκασε πολλούς κατοίκους της πρωτεύουσας Ντίλι να ταξιδέψουν στις ιδιαίτερες πατρίδες τους την ημέρα των εκλογών. Με βάση την εμπειρία από τις τελευταίες προεδρικές εκλογές, κέντρο ψηφοφορίας ιδρύθηκε τώρα στο Ντίλι για κάθε δήμο του Ανατολικού Τιμόρ και στις βουλευτικές εκλογές, ώστε να αποφευχθεί η ανάγκη ταξιδιού των ψηφοφόρων. Η STAE σχεδίαζε να αυξήσει τον συνολικό αριθμό σε 1.500 εκλογικά κέντρα και 1.880 εκλογικά τμήματα.

Στις 14 Μαρτίου ο Πρόεδρος Ράμος Όρτα άσκησε βέτο σε σειρά τροποποιήσεων του εκλογικού νόμου. Στην επιστολή του προς τους βουλευτές, στήριξε την προγραμματισμένη εισαγωγή της επιστολικής ψήφου και εγγράφων σε Μπράιγ, αλλά απέρριψε τα παράλληλα εκλογικά κέντρα για ψηφοφόρους που δεν μπορούσαν να ταξιδέψουν στον τόπο καταγωγής τους. Αυτά είχαν εφαρμοστεί για πρώτη φορά στις τελευταίες προεδρικές εκλογές και προβλεπόταν να επεκταθούν. Ο Ράμος Όρτα εξήγησε ότι απουσιάζουν οι αναγκαίοι μηχανισμοί και μητρώα ώστε να αποτραπεί η διπλή ψήφος. Επίσης, επέκρινε την προτεινόμενη άμεση διαβίβαση των αποτελεσμάτων καταμέτρησης στην Εθνική Εκλογική Επιτροπή (CNE), παρόλο που το σύνταγμα απαιτεί καταγραφή πρώτα στην κάλπη και στη συνέχεια στο δημοτικό επίπεδο. Επιπλέον, ο νέος εκλογικός νόμος δεν αναφέρεται στο νέο δήμο Ατάουρο, με αποτέλεσμα να μην υπάρχει καθόλου εκλογικό τμήμα στο νησί. Το κοινοβούλιο έπρεπε πλέον να αποφασίσει για τις τροποποιήσεις που ζήτησε ο αρχηγός του κράτους. Στις 20 Μαρτίου με 37 ψήφους υπέρ έναντι 22 κατά (και δύο αποχές), το κοινοβούλιο επέστρεψε τον νόμο στον Ράμος-Ορτά χωρίς αλλαγές. Αν ο νέος νόμος εγκριθεί εκ νέου, ο πρόεδρος είναι υποχρεωμένος να τον υπογράψει.

## Πλαίσιο
Αρχικά, μετά τις βουλευτικές εκλογές στο Ανατολικό Τιμόρ του 2018, η VIII Συνταγματική Κυβέρνηση σχηματίστηκε και υποστηρίχθηκε από έναν συνασπισμό γνωστό ως Συμμαχία για την Αλλαγή και την Πρόοδο (AMP), ο οποίος αποτελούνταν από το Εθνικό Κογκρέσο για την Ανασυγκρότηση του Τιμόρ (CNRT), το Κόμμα Λαϊκής Απελευθέρωσης (PLP) και το Kmanek Haburas Unidade Nasional Timor Oan (KHUNTO). Ο πρωθυπουργός Μάρι Αλκατίρι του Fretilin αναγκάστηκε να παραδώσει την εξουσία στον Ταούρ Ματάν Ρουάκ του PLP. Ωστόσο, πολλοί από τους υποψηφίους του CNRT για κυβερνητικές θέσεις απορρίφθηκαν από τον πρόεδρο Φρανσίσκο Γκουτέρες (FRETILIN), καθώς τους έκρινε ακατάλληλους για διάφορους λόγους. Ο Ταούρ Ματάν Ρουάκ κατάφερε να σχηματίσει κυβέρνηση εκτελώντας τα καθήκοντα των κενών θέσεων του CNRT μέσω άλλων μελών της κυβέρνησης. Στο Εθνικό Κοινοβούλιο, η AMP αρνήθηκε στα κόμματα της αντιπολίτευσης Fretilin και Partido Democrático (PD) επαρκή συμμετοχή στο προεδρείο και στις επιτροπές, γεγονός που οδήγησε σε περαιτέρω συγκρούσεις.

Το 2020 οι βουλευτές του CNRT κατηγορούσαν όλο και περισσότερο τον πρωθυπουργό Ταούρ Ματάν Ρουάκ για το γεγονός ότι οι περισσότεροι υπουργοί του κόμματος δεν είχαν ακόμα αναλάβει καθήκοντα μετά από 18 μήνες. Στις 17 Ιανουαρίου η πρόταση προϋπολογισμού της κυβέρνησης απέτυχε καθώς οι βουλευτές του CNRT απείχαν. Ο Ρουάκ δήλωσε τότε το τέλος της AMP, αλλά ο πρόεδρος Γκουτέρες του ζήτησε να συνεχίσει την πρωθυπουργία προσωρινά. Στις 22 Φεβρουαρίου, τα κόμματα CNRT, KHUNTO, PD, Δημοκρατική Ένωση του Τιμόρ (UDT), Frenti-Mudança (FM) και Ενωμένο Κόμμα για Ανάπτυξη και Δημοκρατία (PUDD) υπέγραψαν συμφωνία για τον σχηματισμό νέας κυβέρνησης. Ωστόσο, ο Γκουτέρες αρνήθηκε ξανά την παραίτηση του Ρουάκ και του ζήτησε να παραμείνει. Με το ξέσπασμα της πανδημίας COVID-19 στα τέλη Μαρτίου, μια νέα κρίση έπληξε τη χώρα. Το KHUNTO δήλωσε πως θα στηρίξει ξανά τον Ρουάκ και εκείνος απέσυρε την παραίτησή του στις 8 Απριλίου. Η πρόταση του Συνασπισμού των Έξι Κομμάτων για διορισμό του Γκουσμάο ως πρωθυπουργού δεν απαντήθηκε από τον Πρόεδρο. Στις 27 Απριλίου η συμμαχία ηττήθηκε σε ψηφοφορία για την κατάσταση έκτακτης ανάγκης καθώς τα PLP, KHUNTO και Fretilin ψήφισαν από κοινού. Αυτό σηματοδότησε το τέλος της συμμαχίας και η VIII κυβέρνηση πλέον περιλάμβανε και εκπροσώπους του Fretilin, καθώς και τον Τζούλιο Σαρμέντο ντα Κόστα του PD. Ο Πρόεδρος της Βουλής Αράου Νοέ ντα Κόστα Αμαράλ του CNRT αντικαταστάθηκε από τον Ανισέτο Γκουτέρες Λόπες του Fretilin, και οι επιτροπές αναδιαρθρώθηκαν αποκλείοντας το CNRT.

Μετά την κατάρρευση του συνασπισμού AMP στις αρχές του 2020, μια νέα κυβερνητική συμμαχία σχηματίστηκε στις 12 Μαΐου 2020 από τα κόμματα Fretilin, PLP, KHUNTO και PD. Νέα μέλη της κυβέρνησης διορίστηκαν στις 29 Μαΐου και στις 24 Ιουνίου 2020.

Οι προεδρικές εκλογές διεξήχθησαν στις 19 Μαρτίου 2022. Ο εν ενεργεία πρόεδρος Φρανσίσκο Γκουτέρες διεκδίκησε δεύτερη θητεία. Καθώς κανένας υποψήφιος δεν συγκέντρωσε το 50% των ψήφων, διεξήχθη δεύτερος γύρος στις 19 Απριλίου 2022, μεταξύ του Ζοζέ Ράμος Όρτα και του Γκουτέρες. Ο Ράμος-Ορτά κέρδισε τον δεύτερο γύρο με 62,1% των ψήφων.
Η εκλογή αυτή αποτέλεσε την πρώτη φορά που κάποιος επανεξελέγη στην προεδρία του Ανατολικού Τιμόρ (αν και σε μη διαδοχική θητεία), καθώς και τη δεύτερη φορά που εν ενεργεία πρόεδρος ηττήθηκε — η πρώτη ήταν στις εκλογές του 2012, όταν ο ίδιος ο Ράμος-Ορτά αποκλείστηκε από τον πρώτο γύρο. Ο πρώην πρόεδρος Ζοζέ Ράμος Όρτα βγήκε από την πολιτική του συνταξιοδότηση δηλώνοντας ότι ο απερχόμενος πρόεδρος Φρανσίσκο «Λου-Όλο» Γκουτιέρες είχε παραβιάσει το σύνταγμα. Ο Γκουτιέρες είχε προηγουμένως αρνηθεί να ορκίσει αρκετούς υπουργούς από το κόμμα του Ράμος-Ορτά, λόγω ερευνών για υποθέσεις διαφθοράς.

Ο Ράμος-Όρτα δήλωσε ότι σε περίπτωση εκλογής του, ενδέχεται να διαλύσει το κοινοβούλιο και να καλέσει νέες εκλογές. Αν και στις ομιλίες του προσπαθούσε να διατηρήσει ισορροπία ανάμεσα στα πολιτικά κόμματα, παρέμεινε αόριστος ως προς τα μετεκλογικά του σχέδια. Η προεκλογική του εκστρατεία επικεντρώθηκε στη μείωση της φτώχειας, στη βελτίωση των υπηρεσιών υγείας για μητέρες και παιδιά και στη δημιουργία θέσεων εργασίας. Επίσης, υπογράμμισε την ανάγκη για καλύτερη συνεργασία μεταξύ των κυβερνητικών κομμάτων με σκοπό την ενίσχυση της πολιτικής σταθερότητας. Δήλωσε ακόμη ότι επιθυμεί να συνεργαστεί με την κυβέρνηση για την αντιμετώπιση προβλημάτων στην εφοδιαστική αλυσίδα λόγω της συνεχιζόμενης πανδημίας COVID-19 και της ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία.

Μετά τη νίκη του επί του Γκουτέρες, ο Ράμος Όρτα δήλωσε ότι θα στηρίξει την VIII κυβέρνηση μέχρι το τέλος της θητείας της.

Τον Νοέμβριο του 2022 ο Ράμος Όρτα αρχικά όρισε τις τακτικές βουλευτικές εκλογές για τις 20 Φεβρουαρίου 2023. Ωστόσο, ξέσπασε συζήτηση σχετικά με τον ακριβή χρόνο και τη σκοπιμότητα της ημερομηνίας. Τελικά, ο πρόεδρος Ράμος Όρτα ανακοίνωσε την 21η Μαΐου ως ημερομηνία διεξαγωγής των εκλογών. Έτσι, θα μπορούσαν να ανακοινωθούν τα τελικά αποτελέσματα τον Ιούνιο και το νέο κοινοβούλιο να αναλάβει καθήκοντα περίπου την ίδια ημερομηνία με εκείνο της θητείας του 2018 (12 Ιουνίου — η κυβέρνηση τότε ορκίστηκε στις 21 Ιουνίου). Επιπλέον, θα υπήρχε χρόνος για την έγκριση του κρατικού προϋπολογισμού για το 2024, αποφεύγοντας προβλήματα, ενώ η σύνοδος κορυφής του ASEAN θα πραγματοποιούνταν τον Σεπτέμβριο, όπου θα εξεταζόταν η πλήρης ένταξη του Ανατολικού Τιμόρ στην ASEAN. Το Fretilin είχε προτείνει ημερομηνία εντός του β' εξαμήνου.

## Αποτελέσματα

## Επακόλουθα
Οι παρατηρητές της Κοινότητας των Πορτογαλόφωνων Χωρών (CPLP) επιβεβαίωσαν ότι: «υπό τις συγκεκριμένες συνθήκες που παρατηρήθηκαν, ολόκληρη η εκλογική διαδικασία ήταν αξιόπιστη και έγκυρη, και δεν υπέβαλε λόγο για καταγγελία που θα μπορούσε να θέσει σε κίνδυνο τη διαφάνεια και την ακεραιότητα της διαδικασίας». Το Υπουργείο Εξωτερικών των ΗΠΑ συνεχάρη το Ανατολικό Τιμόρ για «δωρεάν, δίκαιες και διαφανείς» εκλογές, οι οποίες αποτέλεσαν «πηγή έμπνευσης για τη δημοκρατία παγκοσμίως».

Στις 23 Μαΐου, στην πρώτη δημόσια αντίδραση μετά την ολοκλήρωση της καταμέτρησης από την STAE, ο Σανάνα Γκουσμάο δήλωσε ότι η ψήφος αντανακλά την κούραση του πληθυσμού και υπογραμμίζει την ανάγκη για αλλαγή. Χωρίς να επιβεβαιώσει αν θα αναλάβει πρωθυπουργός, παραδέχτηκε ότι αναμένει την επίσημη επικύρωση των αποτελεσμάτων για να προχωρήσει σε συμμαχίες κομμάτων και σχηματισμό νέας κυβέρνησης. Δήλωσε ότι η επόμενη κυβέρνηση θα επικεντρωθεί στην «εδραίωση του Κράτους και των θεσμών». Ευχαρίστησε επίσης τον λαό για τη σοφία και τη ήρεμη συμπεριφορά στη διαδικασία.

Εντός του Fretilin, ακούστηκαν φωνές που απαίτησαν την παραίτηση της ηγεσίας του μετά από αυτή την «ταπεινωτική» ήττα. Ο Ζοζέ Αγκοστίνιο Σεκέιρα διακήρυξε ότι ο Αλκατίρι και ο Γκουτέρες δεν ήταν πλέον εναλλακτικές λύσεις. Ο Σεκέιρα είχε αποτύχει ως υποψήφιος για την προεδρία του κόμματος σε συνέδριο του Σεπτεμβρίου 2022. Οι εσωτερικοί επικριτές της ηγεσίας περιλάμβαναν, μεταξύ άλλων, τους Ρουί Μαρία ντε Αραούτζο, Οσόριο Φλορίντο και Λουίς Μαρία Λομπάτο. Ο Λέρε Ανάν Τιμούρ συμμετείχε επίσης σε συνάντηση της ενδοκομματικής αντιπολίτευσης. Ο πρώην στρατηγός είχε διεκδικήσει την προεδρία του κόμματος απέναντι στον Γκουτέρες στις προηγούμενες προεδρικές εκλογές, αλλά στις βουλευτικές εκλογές εμφανίστηκε ως μέλος τριάδας ηγεσίας μαζί με τους Αλκατίρι και Γκουτέρες.

Η απερχόμενη κυβέρνηση φέρεται να υπέστη συνέπειες από την απογοήτευση του εκλογικού σώματος για την αστάθεια των συμμάχων της, οι οποίοι κατηγορούνταν για διατάραξη της λειτουργίας των θεσμών κατά τη διάρκεια της πανδημίας COVID‑19. Ο Φιντέλις Λέιτε Μαγκαλιάες, υπουργός της Προεδρίας του Συμβουλίου Υπουργών, δήλωσε ότι η προηγούμενη κυβέρνηση θα συνεργαστεί με την επόμενη για να εξασφαλίσει μια «ουσιαστική και ποιοτική» μετάβαση εξουσίας.

Ωστόσο, η ημερομηνία ορκωμοσίας των νέων βουλευτών έπρεπε να οριστεί από τον Πρόεδρο της Βουλής Λόπες. Μετά τις εκλογές, τα κόμματα της παλιάς κυβέρνησης ζήτησαν να αναβληθεί η ημερομηνία έως τον Σεπτέμβριο, υποστηρίζοντας ότι η τρέχουσα κοινοβουλευτική περίοδος θα διαρκούσε τόσο. Εν τω μεταξύ, η κυβέρνηση χρησιμοποιούσε την περίοδο μετά τις εκλογές για να συζητήσει νέους νόμους. Ο πρόεδρος Ράμος Όρτα επέμενε η ορκωμοσία να γίνει εντός δύο εβδομάδων από την εκλογή, σύμφωνα με το σύνταγμα. Το Ανώτατο Δικαστήριο επιβεβαίωσε τα αποτελέσματα των εκλογών στις 5 Ιουνίου ως το τελευταίο επίσημο βήμα για την εγκυρότητά τους. Την επόμενη ημέρα, μετά από συνεδρίαση διάρκειας άνω των δυόμιση ωρών, οι ηγέτες των κοινοβουλευτικών ομάδων συμφώνησαν να ορκιστούν οι νέοι βουλευτές στις 22 Ιουνίου. Αυτό ήταν σύμφωνο με τον κανονισμό της Βουλής, που προβλέπει ως αργότερη ημερομηνία την 15η ημέρα από την επικύρωση από το δικαστήριο. Η απόφαση του 5 Ιουνίου δημοσιεύτηκε στην Jornal da República την επόμενη μέρα, οπότε η τελευταία ημερομηνία ήταν η 21 Ιουνίου. Το CNRT αποδέχτηκε αυτή την ερμηνεία ως συμβιβασμό, καθώς τα κόμματα της παλιάς κυβέρνησης επέμεναν στη Σεπτέμβριο για τη μεταβίβαση εξουσίας. Η εκλογή του Προέδρου της Βουλής έγινε στις 23 Ιουνίου και η εκλογή της υπόλοιπης προεδρίας στις 26 Ιουνίου.

Στις 5 Ιουνίου ανακοινώθηκε ότι το CNRT και το Δημοκρατικό Κόμμα (PD) κατέληξαν σε συμφωνία για κυβερνητικό συνασπισμό. Κατά την ανακοίνωση, ο γενικός γραμματέας του CNRT, Francisco Kalbuadi Lay αποκάλυψε ότι η επιλογή για πρωθυπουργό από τη συμμαχία είναι ο Σανάνα Γκουσμάο.

Στις 7 Ιουνίου η VIII Συνταγματική Κυβέρνηση συγκάλεσε τελευταία συνεδρίαση. Ο πρόεδρος Ράμος Όρτα συναντήθηκε ημιεπίσημα με εκπροσώπους του CNRT και του PD στις 9 Ιουνίου για να συζητήσουν το χρονοδιάγραμμα σχηματισμού της IX Συνταγματικής Κυβέρνησης. Στις 29 Ιουνίου ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας δέχθηκε τον υποψήφιο πρωθυπουργό και την επόμενη ημέρα υπέγραψε το διάταγμα διορισμού της νέας κυβέρνησης, η οποία ορκίστηκε την 1η Ιουλίου. Ο Ράμος Όρτα απαίτησε να μην απολυθούν όλοι οι δημόσιοι υπάλληλοι που ανήκαν σε άλλα κόμματα, κάτι που στο παρελθόν περιελάμβανε ακόμη και προσωπικό καθαρισμού.

Στις 22 Ιουνίου, όπως είχε προγραμματιστεί, το νέο κοινοβούλιο ορκίστηκε. Στη πρώτη του ολομέλεια εκλέχτηκε η Μαρία Φερνάντα Λάι του CNRT ως πρόεδρος της Βουλής, η πρώτη γυναίκα σε αυτή τη θέση στην ιστορία του Ανατολικού Τιμόρ. Αργότερα, στις 26 Ιουνίου, εκλέχτηκαν αντιπρόεδροι της Βουλής: Μαρία Τερεζίνια Βέιγκας του CNRT και Αλεξαντρίνο Αφόνσο Νουνιέζ του PD.

Στις 29 Ιουνίου ο πρόεδρος του κόμματος και γραμματέας τόσο του CNRT όσο και του PD υπέβαλαν στον πρόεδρο Ράμος Όρτα τη λίστα με τα μέλη της νέας κυβέρνησης εν όψει της καθορισμένης μεταβίβασης εξουσίας. Η νέα κυβέρνηση περιλαμβάνει τον Γκουσμάο ως πρωθυπουργό, τους Καλμπουαντί Λάι και Σαμπίνο Λόπεζ (του PD) ως αναπληρωτές πρωθυπουργούς, και επιπλέον 22 υπουργεία. Από αυτά, 17 ανατέθηκαν στο CNRT, 3 στο PD και 2 ανατέθηκαν σε ανεξάρτητες προσωπικότητες.

Την 1η Ιουλίου η νέα κυβέρνηση ορκίστηκε σε επίσημη τελετή παρουσία αντιπροσωπειών χωρών της ASEAN στον προεδρικό περίβολο. Στην ομιλία του, ο πρόεδρος Ράμος Όρτα κάλεσε την νέα κυβέρνηση να καταστήσει κύρια προτεραιότητα την ένταξη του Ανατολικού Τιμόρ στην ASEAN. Ο Γκουσμάο, απευθυνόμενος στους υπουργούς του, τόνισε ότι όσοι δεν αποδώσουν θα αντικατασταθούν.

## Παραπομπές


2023
Ανατολικο Τιμορ