Ισλάμ στη Λαϊκή Σοσιαλιστική Δημοκρατία της Αλβανίας

Το **Ισλάμ στην Αλβανία (1945-1991)** καλύπτει μια χρονική περίοδο κατά την οποία το Αλβανικό Εργατικό Κόμμα ήρθε στην εξουσία υπό τον Ενβέρ Χότζα και άσκησε σχεδόν τον πλήρη έλεγχο του αλβανικού λαού. Η κομμουνιστική κυβέρνηση επιδίωξε να αναθεωρήσει ριζικά την αλβανική κοινωνία, επαναπροσδιορίζοντας τις κοινωνικές, πολιτιστικές και θρησκευτικές πίστες στο κομμουνιστικό κόμμα μέσω του αλβανικού εθνικισμού, επιδιώκοντας την επίτευξη ενιαίας αλβανικής ταυτότητας.

Συνεχίστηκαν οι αρχές της εκκοσμίκευσης, που δανείστηκαν από την περίοδο Εθνικής Αφύπνισης και Μεσοπολέμου και υιοθετήθηκαν πιο ριζοσπαστικές προσεγγίσεις, για να παρακάμψουν τη θρησκεία από τη δημόσια σφαίρα, επιτρέποντας στην Αλβανία το 1967 να ανακηρυχθεί αθεϊστική πολιτεία. Το Ισλάμ όπως το ασκούν οι Μουσουλμάνοι στην Αλβανία, γνώρισε βαθιές αλλαγές και διώξεις υπό τον κομμουνισμό.

Οι μουσουλμάνοι κληρικοί φυλακίστηκαν, οι περισσότεροι μιναρέδες, τα τζαμιά, οι τεκέδες και τα ιερά σούφι καταστράφηκαν, οι μουσουλμανικές θρησκευτικές πρακτικές απαγορεύτηκαν, η κρατική παρακολούθηση των πιστών και η αυστηρή τιμωρία των ανθρώπων, που δεν συμμορφώνονταν. Τα αποτελέσματα και η κληρονομιά των διωγμών μέσω της αναγκαστικής απο-ισλαμιστικοποίησης της κοινωνίας οδήγησαν σε μεταπολεμικές γενιές, που γεννήθηκαν υπό το αλβανικό κομμουνιστικό καθεστώς, έχοντας ελάχιστη έως σχεδόν καθόλου γνώση του Ισλάμ.
δεξιά|μικρογραφία|180x180εσ| Παλαιό κατεστραμμένο τζαμί και καταστραμμένος μιναρές από την κομμουνιστική εποχή στο Μπορς, νότια Αλβανία.

## Διακρίσεις και αναδυόμενες διώξεις (1945-1966)
Μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, το κομμουνιστικό καθεστώς ήρθε στην εξουσία και οι μουσουλμάνοι, οι περισσότεροι από τη νότια Αλβανία εκπροσωπήθηκαν από νωρίς μέσα στην κομμουνιστική ηγετική ομάδα, όπως ο ηγέτης Ενβέρ Χότζα (1908–1985), ο αναπληρωτής του Μεχμέτ Σέχου (1913–1981) και άλλοι.  Η αλβανική κοινωνία εξακολουθούσε να χωρίζεται παραδοσιακά σε τέσσερις θρησκευτικές κοινότητες.  Στην Αλβανική απογραφή του 1945, οι Μουσουλμάνοι ήταν 72% του πληθυσμού, 17,2% ήταν Ορθόδοξοι και 10% Καθολικοί.  Το κομμουνιστικό καθεστώς μέσω της έννοιας της εθνικής ενότητας προσπάθησε να σφυρηλατήσει μια εθνική ταυτότητα, που ξεπέρασε και διάβρωσε αυτές τις θρησκευτικές και άλλες διαφορές με σκοπό τη διαμόρφωση μιας ενιαίας αλβανικής ταυτότητας.  Οι Αλβανοί κομμουνιστές θεωρούσαν τη θρησκεία ως κοινωνική απειλή, που υπονόμευε τη συνοχή του έθνους.  Σε αυτό το πλαίσιο, θρησκείες όπως το Ισλάμ καταγγέλλονται ως *ξένοι* και κληρικοί όπως οι μουσουλμάνοι μουφτήδες επικρίθηκαν ως κοινωνικά καθυστερημένοι με την τάση να γίνουν *πράκτορες* άλλων κρατών και να υπονομεύσουν τα αλβανικά συμφέροντα.  Το τάγμα των Μπεκτασήδων σε ένα συνέδριο τον Μάιο του 1945 επιβεβαίωσε στο καταστατικό του την ανεξαρτησία του από τη σουνιτική κοινότητα στην Αλβανία.  Το 1949, ψηφίστηκε ένας νόμος, που απαιτούσε από τους θρησκευτικούς θεσμούς να καλλιεργούν αισθήματα πίστης μεταξύ των οπαδών τους στο αλβανικό κομμουνιστικό κόμμα και ότι όλες οι θρησκείες έπρεπε να έχουν την έδρα τους στην Αλβανία.  Παρόμοια με τους Ορθόδοξους, οι Μπεκτασήδες συνήψαν συμφωνίες με το κομμουνιστικό κράτος χωρίς δυσκολίες, που καθόριζαν τι θεωρούνταν αποδεκτές δραστηριότητες του θρησκευτικού ιερατείου τους και τη δήλωση συμμετοχής σε κομμουνιστικές προπαγανδιστικές εκστρατείες.  Οι κομμουνιστές κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου αντιμετώπισαν τους Μπεκτασήδες κάπως διαφορετικά, καθώς μέρος των κληρικών τους και οι οπαδοί τους ήταν θύματα κατά τη διάρκεια των μαχών  στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, ενώ ορισμένες Αλβανικές κομμουνιστικές ελίτ είχαν Μπεκτασήδικη κληρονομιά.   Ενώ από τους Σουνίτες μουσουλμάνους κληρικούς όπως ο Μουσταφά Εφέντι Βαρόσι (μουφτής του Δυρραχίου), ο Χάφεζ Ιμπραχίμ Ντίμπρα (πρώην μεγάλος μουφτής της Αλβανίας) και ο Τζεμάλ Παζάρι (εξέχων σεΐχης από τα Τίρανα) κατηγορήθηκαν από τους κομμουνιστές ότι συνεργάστηκαν με τον Άξονα κατέχοντας δυνάμεις και φυλακίστηκαν. 
μικρογραφία|Τζαμί Μιραχόρι, Κορυτσά
μικρογραφία|Τζαμί Μιραχόρι, Κορυτσά, 2013 (ανακατασκευή του μιναρέ)
Οι θρησκευτικοί ηγέτες επιλέχθηκαν και ενήργησαν ως πληρεξούσιοι για το κομμουνιστικό κόμμα και η διαδικασία ήταν βίαιη με τους σουνίτες μουσουλμάνους ηγέτες να φυλακίζονται και να σκοτώνονται, ενώ ο επικεφαλής των Μπεκτασήδων υπέστη παρόμοια μοίρα και μέχρι το 1947 το κομμουνιστικό καθεστώς είχε φυλακίσει 44 μουσουλμάνους κληρικούς.   Σε αντίθεση με τους χριστιανούς ομολόγους τους στις αλβανικές φυλακές, οι μουσουλμάνοι κληρικοί, που φυλακίστηκαν από το κομμουνιστικό καθεστώς έλαβαν ελάχιστα καθόλου προσοχή διεθνώς σχετικά με τη δυστυχία τους εκτός από τις αλβανικές οργανώσεις της διασποράς.  Η σουνιτική Αλβανική κοινότητα έως το 1949 υπό τον μεγάλο μουφτή Χαφίζ Μουσά Αλή προσπάθησε να επιτύχει ορισμένα μέτρα και προϋποθέσεις από τον Ενβέρ Χότζα.  Μερικά από αυτά περιελάμβαναν οικονομική βοήθεια, την εξαίρεση των μελλοντικών μουσουλμάνων κληρικών να  υπηρετούν τη στρατιωτική τους θητεία, πράγμα το οποίο υποστηρίχθηκε, ενώ απορρίφθηκε η μετάφραση του Κορανίου στα Αλβανικά.  Το 1950, η κομμουνιστική κυβέρνηση εφάρμοσε τον νόμο 743, που περιέγραφε μέτρα για τη διαπραγμάτευση του καθεστώτος των τεσσάρων θρησκειών στην Αλβανία.  Η Σουνιτική κοινότητα αυτή την εποχή διευθυνόταν από το Κεντρικό Συμβούλιο και τα οικονομικά της προέρχονταν από συμπληρωματικούς προϋπολογισμούς και δωρεές ακινήτων.  Δεδομένου ότι το τάγμα των Μπεκτασήδων της Αλβανίας ήταν η παγκόσμια έδρα του Μπεκτασισμού, οι κομμουνιστές επέτρεψαν την επαφή με εξωτερικές κοινότητες, που συνδέονταν με αυτές, αν και αρνήθηκαν για άλλες θρησκείες στην Αλβανία.  Το 1955 ο Χαφίζ Σουλεϊμάν Μύρτο έγινε μεγάλος μουφτής της μουσουλμανικής κοινότητας και από τον Μάιο του 1966 έως τον Φεβρουάριο του 1967 ο Χαφίζ Εσάντ Μύφτια ήταν ο τελευταίος μεγάλος μουφτής της Αλβανίας της κομμουνιστικής εποχής.  Μετά το 1945, ο υλικός πλούτος, οι περιουσίες των ιδρυμάτων και η γη, όπως ένα μουσουλμανικό (vakëf) (*[[βακούφι]]*) των θρησκευτικών κοινοτήτων στην Αλβανία, κατασχέθηκαν από το κράτος, για να περιορίσει την ικανότητα των θρησκευτικών κοινοτήτων να είναι οικονομικά αυτάρκεις.     Ο μεντρεσές στα Τίρανα έκλεισε το 1965.  Ενώ τα τζαμιά βρίσκονταν έως το 1965 σε κατάσταση ερήμωσης λόγω πενιχρών οικονομικών για επισκευή. 

Η Μουσουλμανική αρχιτεκτονική κληρονομιά θεωρήθηκε από τους Αλβανούς κομμουνιστές ως ένα ανεπιθύμητο υπόλειμμα της Οθωμανικής περιόδου, που χρησιμοποιείται για τη μεταστροφή των Αλβανών σε Μουσουλμάνους.  Το 1965, το κομμουνιστικό καθεστώς ξεκίνησε μια πολιτιστική επανάσταση βασισμένη στο κινέζικο μοντέλο, που εκφράστηκε με την ευρείας κλίμακας καταστροφή των περισσότερων μιναρέδων των τζαμιών, λόγω του ότι αποτελούσαν εξέχον χαρακτηριστικό της ισλαμικής αρχιτεκτονικής.  Μέχρι το 1967 μόνο 60  Μπεκτασήδες τεκέδες παρέμειναν σε λειτουργία.  Στο πλαίσιο των αντι-θρησκευτικών πολιτικών του κομμουνιστικού καθεστώτος, από τη δεκαετία του 1960 οι γονείς ενθαρρύνθηκαν να δώσουν σε νεογέννητα παιδιά μη θρησκευτικά ονόματα.   Αυτά θεωρήθηκαν κατάλληλα αλβανικά ονόματα και συχνά αποδίδονταν ως υποτιθέμενη "Ιλλυριανή" και ειδωλολατρική καταγωγή, ενώ τα ονόματα που σχετίζονταν με τις μουσουλμανικές ή άλλες θρησκευτικές παραδόσεις αποθαρρύνονταν έντονα.   Το κομμουνιστικό αλβανικό πολιτικό κατεστημένο προσέγγισε το Ισλάμ ως πίστη του Οθωμανού «εισβολέα».  Κατά τη διάρκεια του κομμουνισμού πολλοί ιστορικοί από την Αλβανία με εθνικιστικές προοπτικές (Ραμαντάν Μαρμαλάκου, Κρίστο Φράσερι, Σκέντερ Αναμάλι, Στέφανακ Πόλο, Σκέντερ Ριζάι και Άρμπεν Πούτο) σκόπιμα τόνισαν την «τουρκική αγριότητα» και την «ηρωική χριστιανική αντίσταση εναντίον» του οθωμανικού κράτους στην Αλβανία.  Λίγοι μελετητές, που αντιστάθηκαν σε αυτές τις αντι-ισλαμικές και αντι-τουρκικές τάσεις προπαγάνδας διώχθηκαν, ενώ το κομμουνιστικό καθεστώς τόνισε τους μύθους, που σχετίζονταν με τους μεσαιωνικούς Αλβανούς ερμηνεύοντάς τους ως «ηρωικό προλεταριάτο της Ιλλυρίας». 

## Εκκοσμίκευση, εικονοκλασία και διώξεις (1967-1991)
[αριστερά|μικρογραφία|180x180εσ| [Ενβέρ Χότζα (1908–1985), κομμουνιστής ηγέτης της Αλβανίας.]]
Εμπνευσμένος από το ποίημα του Πάσκο Βάσα στα τέλη του 19ου αιώνα για την ανάγκη να ξεπεραστούν οι θρησκευτικές διαφορές μέσω της αλβανικής ενότητας, ο Χότζα πήρε τη στροφή " η πίστη των Αλβανών είναι ο Αλβανισμός " και την εφάρμοσε κυριολεκτικά ως κρατική πολιτική.   Το 1967, επομένως, το κομμουνιστικό καθεστώς κήρυξε την Αλβανία τη μόνη μη θρησκευτική και αθεϊστική χώρα στον κόσμο, απαγορεύοντας δημόσια όλες τις μορφές θρησκευτικής πρακτικής.     Οι μουσουλμάνοι σουνίτες και οι Μπεκτασήδες μαζί με τους Καθολικούς και τους Ορθόδοξους ομολόγους τους υπέστησαν σοβαρές διώξεις και για να αποτραπεί η αποκέντρωση της εξουσίας στην Αλβανία, πολλοί από τους ηγέτες τους σκοτώθηκαν.  Η Jumu'ah ή οι κοινές προσευχές της Παρασκευής σε ένα τζαμί, που περιλαμβάνει ένα κήρυγμα στη συνέχεια απαγορεύθηκαν στην Αλβανία λόγω των επαναστατικών τους οργανώσεων, που απειλούσαν το κομμουνιστικό καθεστώς.  Οι άνθρωποι που έκαναν ακόμα θρησκευτικές πρακτικές το έκαναν κρυφά, ενώ άλλοι, που ανακαλύφθηκαν, διώχθηκαν και απαγορεύτηκε η προσωπική κατοχή θρησκευτικής λογοτεχνίας όπως το Κοράνιο.    Μεταξύ των υποστηρικτών των Μπεκτασήδων η μετάδοση γνώσεων περιορίστηκε σε λίγους οικογενειακούς κύκλους, που κατοικούσαν κυρίως στην ύπαιθρο.  Τα τζαμιά έγιναν στόχος των Αλβανών κομμουνιστών, που είδαν τη συνεχιζόμενη ύπαρξή τους να ασκεί ιδεολογική παρουσία στο μυαλό των ανθρώπων.  Μέσω του θανάτου των τζαμιών και της θρησκείας εν γένει στην Αλβανία, το καθεστώς επιδίωξε να αλλάξει και να διακόψει την κοινωνική βάση της θρησκείας, που βρισκόταν με τις παραδοσιακές θρησκευτικές δομές μεταξύ του λαού και την αντικατέστησε με τον κομμουνισμό.    Τα ισλαμικά κτήρια, ως εκ τούτου, κατασχέθηκαν από το κομμουνιστικό κράτος, που συχνά μετατράπηκαν σε χώρους συγκέντρωσης, αθλητικές αίθουσες, αποθήκες, αχυρώνες, εστιατόρια, πολιτιστικά κέντρα και κινηματογράφους σε μια προσπάθεια να διαγραφούν οι δεσμοί μεταξύ θρησκευτικών κτηρίων και ανθρώπων.     Το κομμουνιστικό καθεστώς μέσω πολιτικής κατέστρεψε τον μουσουλμανικό τρόπο ζωής και τον ισλαμικό πολιτισμό στην Αλβανία.  

Το 1967 εντός επτά μηνών, το κομμουνιστικό καθεστώς κατέστρεψε 2.169 θρησκευτικά κτήρια και άλλα μνημεία.  Από αυτά ήταν περίπου 530 τεκέδες, τουρμπές και ντάργκα  ιερά αγίων, που ανήκαν κυρίως στο τάγμα των Μπεκτασήδων.  Στη συνέχεια, το προσκύνημα μεταξύ των οπαδών των Μπεκτασήδων σε αυτά τα ιερά έγινε περιορισμένο μόνο σε συγκεκριμένες τοποθεσίες και έμμεσα μέσω συγκεντρώσεων όπως πικνίκ κοντά σε αυτές τις τοποθεσίες, όπως ο τουρμπές του Σάρι Σάλτεκ στην Κρούγια.  Ενώ καταστράφηκαν 740 τζαμιά, μερικά από τα οποία ήταν πασίγνωστα και αρχιτεκτονικά σημαντικά όπως το Τζαμί Κουμπέλιε στην  Καβάγια, το Τζαμί του Ρολογιού στο Πεκίν και τα δύο τζαμιά με τρούλο στο Ελμπασάν, που χρονολογούνται από τον 17ο αιώνα.  Από τα περίπου 1.127 ισλαμικά κτήρια,  που υπήρχαν στην Αλβανία πριν από την εξουσία των κομμουνιστών, μόνο 50 τζαμιά παρέμειναν στη συνέχεια με τα περισσότερα να βρίσκονται σε απελπιστική κατάσταση.  Κάποιος αριθμός τζαμιών, που θεωρήθηκαν δομές πολιτιστικής σημασίας και ιστορικής αξίας από τους κομμουνιστές επέζησε, όπως το τζαμί Μουραντίγιε στον Αυλώνα, το μουσουλμανικό τέμενος στη  Σκόδρα, το τζαμί Ναζιρέσα στο Ελμπασάν, τα τζαμιά Ιζγκούρλι, των Εργένηδων (Xhamia e Beqarëve), Χίνκαρ και Χισέν Πασά του Μπερατίου, το Τζαμί Φατίχ στο Δυρράχιο, τζαμί Μπαζάρ της  Κρούγια, τζαμί Αλλαμπεγκίσε της περιοχής Δίβρης, το τζαμί Μιραχόρι στην Κορυτσά, το τζαμί Τεκέ στο Αργυρόκαστρο και το τζαμί Τζιν Αλεξί της περιοχής Αγίων Σαράντα.  Δηλωμένο επίσης ως μνημείο πολιτισμού, το τζαμί Ετχέμ Μπέη των Τιράνων επετράπη να λειτουργήσει ως χώρος προσευχής και ισλαμικού τελετουργικού, αν και μόνο για ξένους μουσουλμάνους διπλωμάτες.  Στα Τίρανα το 1991, μόνο δύο τζαμιά ήταν σε θέση να χρησιμοποιηθούν για λατρεία και μόνο εννέα τζαμιά της Οθωμανικής εποχής επέζησαν από την κομμουνιστική δικτατορία.   Μερικοί Αλβανοί Μουσουλμάνοι από τη νότια Αλβανία αστικοποιήθηκαν γρήγορα παράλληλα με τους Ορθόδοξους και ενσωματώθηκαν στο κράτος μετά τον πόλεμο.  Παράλληλα με τους Καθολικούς, οι σουνίτες μουσουλμάνοι Αλβανοί της κεντρικής και βόρειας Αλβανίας ήταν κυρίως περιθωριοποιημένοι και λίγο ενσωματωμένοι από το αλβανικό κράτος το οποίο στη δεκαετία του 1970 και του 1980 γνώρισε υπερπληθυσμό και οικονομική δυσκολία.  Ως εκ τούτου, στα τέλη της κομμουνιστικής περιόδου, το ποσοστό των Καθολικών και των Αλβανών Μουσουλμάνων αυτών των περιοχών αυξήθηκε περισσότερο από την Ορθόδοξη κοινότητα της νότιας Αλβανίας.  Λόγω της υποτίμησης της θρησκείας, μερικοί μικτοί γάμοι μουσουλμάνων με τους Ορθόδοξους ή με τους Καθολικούς συνέβησαν στα τέλη της κομμουνιστικής περιόδου και κυρίως μεταξύ των ελίτ.   

## Παραπομπές
 

## Πηγές

* Akhtar, Shabbir (2010). Islam as political religion: The future of an Imperial Faith. New York: Routledge. ISBN 9781136901430.
* Barbullushi, Odeta (2010). "The Politics of 'Religious Tolerance' in Post-Communist Albania: Ideology, Security and Euro-Atlantic Integration". In Pace, Michelle (ed.). Europe, the USA and political Islam: Strategies for engagement. Springer. pp. 140–160. ISBN 9780230298156.
* Blumi, Isa; Krasniqi, Gëzim (2014). "Albanians' Islam". In Cesari, Jocelyne (ed.). The Oxford Handbook of European Islam. Oxford: Oxford University Press. pp. 475–516. ISBN 9780191026409.
* Bogdani, Mirela; Loughlin, John (2007). Albania and the European Union: the tumultuous journey towards integration and accession. London: IB Tauris. ISBN 9781845113087.
* Bowers, Stephen R. (1984). "The Islamic factor in Albanian policy". Institute of Muslim Minority Affairs Journal. 5 (1): 123–135. doi:10.1080/02666958408715886. Buturovic, Amila (2006). "European Islam". In Juergensmeyer, Mark (ed.). Global religions: An introduction. Oxford: Oxford University Press. pp. 437–446. ISBN 9780199727612.
* Clark, Peter (1988). "Islam in contemporary Europe". In Clarke, Peter; Friedhelm, Hardy; Houlden, Leslie; Sutherland, Stewart (eds.). The World's Religions. London: Routledge. pp. 498–519. ISBN 9781136851858.
* Clayer, Nathalie (2003). "God in the 'Land of the Mercedes.' The Religious Communities in Albania since 1990". In Jordan, Peter; Kaser, Karl; Lukan, Walter (eds.). Albanien: Geographie - historische Anthropologie - Geschichte - Kultur - postkommunistische Transformation [Albania: Geography - Historical Anthropology - History - Culture - postcommunist transformation]. Frankfurt am Main: Peter Lang. pp. 277–314. ISBN 978-3-631-39416-8.
* Clayer, Nathalie (2007). "Saints and Sufi's in post-Communist Albania". In Kisaichi, Masatoshi (ed.). Popular Movements and Democratization in the Islamic World. London: Routledge. pp. 33–42. ISBN 9781134150618.
* Crampton, Richard (2013). The Balkans since the Second World War. London: Routledge. ISBN 9781317891178.
* Czekalski, Tadeusz (2013). The shining beacon of socialism in Europe: The Albanian state and society in the period of communist dictatorship 1944–1992. Krakow: Jagiellonian University Press. ISBN 9788323335153.
* De Waal, Clarissa (2005). Albania Today: A portrait of post-communist turbulence. London: IB. Tauris. ISBN 9781850438595.
* Duijzings, Gerlachlus (2000). Religion and the politics of identity in Kosovo. London: Hurst & Company. ISBN 9781850654315.
* Füsun, Özerdem; Hunter, Alan (2013). "Religion in Turkey's domestic and international agendas: Human security perspectives". In Özerdem, Alpaslan; Özerdem, Füsun (eds.). Human Security in Turkey: Challenges for the 21st century. Routledge. ISBN 9781136658105.
* Jelavich, Barbara (1983). History of the Balkans. Cambridge: Cambridge University Press. p. 379. ISBN 9780521274593. Enver Hoxha shehu Muslims.
* Jordan, Peter (2015). "An exception in the Balkans: Albania's Multiconfessional Identity". In Brunn, Stanley D. (ed.). The changing world religion map: Sacred places, identities, practices and politics. Dordrecht: Springer. pp. 1577–1598. ISBN 9789401793766.
* Kopanski, Atuallah Bogdan (1997). "Islamization of Albanians in the Middle Ages: The primary sources and the predicament of the modern historiography". Islamic Studies. 36 (2/3): 191–208.
* Lederer, Gyorgy (1994). "Islam in Albania". Central Asian Survey. 13 (3): 331–359. doi:10.1080/02634939408400866. Manahasa, Edmond; Kolay, Aktuğ (2015). "Observations on the existing Ottoman mosques in Albania" (PDF). ITU Journal of the Faculty of Architecture. 12 (2): 69–81.
* Poulton, Hugh (1995). Who are the Macedonians?. Bloomington: Indiana University Press. ISBN 9781850652380.
* Nurja, Ermal (2012). "The rise and destruction of Ottoman Architecture in Albania: A brief history focused on the mosques". In Furat, Ayşe Zişan; Er, Hamit (eds.). Balkans and Islam Encounter, Transformation, Discontinuity, Continuity. Cambridge: Cambridge Scholars Publishing. pp. 191–207. ISBN 9781443842839.
* Ramet, Sabrina (1998). Nihil obstat: religion, politics, and social change in East-Central Europe and Russia. Durham: Duke University Press. ISBN 9780822320708.
* Trix, Frances (1994). "The Resurfacing of Islam in Albania". East European Quarterly. 28 (4): 533–549. Vickers, Miranda (2011). The Albanians: a modern history. London: IB Tauris. ISBN 9780857736550.
* Waardenburg, Jacques (2003). Muslims and others: Relations in context. Berlin: Walter de Gruyter. ISBN 9783110200959.  
Κατηγορία:Σουνιτικό Ισλάμ
Κατηγορία:Ισλάμ στην Αλβανία
Κατηγορία:Θρησκεία στην Αλβανία