Χρήστος Γιανναράς

Ο **Χρήστος Γιανναράς**  (Αθήνα, 10 Απριλίου 1935 - Κύθηρα, 24 Αυγούστου 2024) ήταν σύγχρονος Έλληνας καθηγητής φιλοσοφίας και συγγραφέας.

## Βιογραφία
Γεννήθηκε στην Αθήνα στις 10 Απριλίου 1935. Φοίτησε στο 2ο Γυμνάσιο Αρρένων Αθηνών, και είχε συμμαθητές τους Λευτέρη Παπαδόπουλο, Θόδωρο Αγγελόπουλο και Αλέκο Φασιανό.

Σπούδασε θεολογία στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και φιλοσοφία στο Πανεπιστήμιο της Βόννης και του Παρισιού (Σορβόνη). Διδάκτωρ φιλοσοφίας της Σχολής Ανθρωπιστικών Επιστημών του Πανεπιστημίου της Σορβόνης και της Θεολογικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Επίτιμος διδάκτορας του Πανεπιστημίου του Βελιγραδίου, του *St. Vladimir's Orthodox Seminary* της Νέας Υόρκης, του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών και της Σχολής του Τιμίου Σταυρού της Βοστώνης. Διετέλεσε διευθυντής του περιοδικού *Σύνορο*, που εξέδωσε δώδεκα τεύχη από το 1964 ως το 1967.

Από το 1982 μέχρι το 2002 εργάσθηκε ως τακτικός καθηγητής φιλοσοφίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο Πολιτικών και Κοινωνικών Επιστημών της Αθήνας, αρχικά στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Διεθνών Σπουδών και μετά στο Τμήμα Διεθνών και Ευρωπαϊκών Σπουδών. Δίδαξε φιλοσοφική ορολογία, και μέθοδο, πολιτική φιλοσοφία και πολιτιστική διπλωματία. Επίσης δίδαξε ως επισκέπτης καθηγητής στα πανεπιστήμια Παρισιού, Γενεύης, Λωζάννης και Κρήτης.

Έχει πλούσιο συγγραφικό έργο με θεματολογία που σχετίζεται με την έρευνα των διαφορών ανάμεσα στην ελληνική και στην δυτικοευρωπαϊκή φιλοσοφία και ορθόδοξη χριστιανική παράδοση. Το βιβλίο του *Η ελευθερία του ήθους* θεωρείται ότι όρισε τον πυρήνα αυτού που αργότερα ονομάστηκε «νεορθοδοξία» και έχει χαρακτηριστεί «ο Μάης του '68 στην Ορθόδοξη θεολογία και ηθική». Πολλά από τα έργα του έχουν μεταφραστεί σε 10 τουλάχιστον ευρωπαϊκές γλώσσες.

Υπότροφος του γερμανικού Ιδρύματος «Alexander von Humboldt». Εκλεγμένο μέλος της Εταιρείας  Συγγραφέων, καθώς επίσης και της Διεθνούς Ακαδημίας Ανθρωπιστικών Επιστημών (Academie Internationale des Sciences Humaines) (Βρυξέλλες). Παρέμβαινε για πολλά χρόνια στην κοινωνική και πολιτική επικαιρότητα μέσω τακτικής αρθρογραφίας στις εφημερίδες, *[[Το Βήμα]]*, επί 13 χρόνια, και από το 1993 στην *[[Η Καθημερινή|Καθημερινή]]*, με παράλληλες τηλεοπτικές εμφανίσεις.

Ήταν παντρεμένος με την λαογράφο και εθνολόγο Τατιάνα Ιωάννου-Γιανναρά (1938-2008), με την οποία απέκτησαν δύο γιους, ο πρώτος εκ των οποίων είναι ο συγγραφέας Σπύρος Γιανναράς.

Ο Χρήστος Γιανναράς εμφανίζεται στο βίντεο "Rhetoric-Hill of the Pnix", το οποίο σκηνοθέτησε το 2017 ο Γάλλος καλλιτέχνης Γιουσέφ Ταμπτί. Για 40 λεπτά, ο Χρ. Γιανναράς μοιράζεται την άποψή του για την ελευθερία του λόγου και τη δημοκρατία, όπως αυτές βιώθηκαν στην αρχαία Αθήνα και όπως τις γνωρίζουμε σήμερα.

Απεβίωσε στην εξοχική του κατοικία στα Κύθηρα στις 24 Αυγούστου 2024, σε ηλικία 89 ετών. Η κηδεία του τελέστηκε στις 29 Αυγούστου στον Ιερό Ναό της Αγίας Ειρήνης οδού Αιόλου. Eνταφιάστηκε στο Πρώτο Νεκροταφείο Αθηνών.

## Περίληψη φιλοσοφικής πρότασης
Η απλούστερη παρουσίαση του έργου του συνίσταται στην κατηγοριοποίηση των κυριότερων μελετημάτων σύμφωνα με τους κλάδους της φιλοσοφίας που κυρίως αφορούν: 
*οντολογία/μεταφυσική («Το Πρόσωπο και ο Έρως», «Οντολογία της Σχέσης», «Προτάσεις Κριτικής Οντολογίας»), 
*γνωσιοθεωρία/επιστημολογία («Χάιντεγγερ και Αρεοπαγίτης», «το Ρητό και το Άρρητο»),
*ηθική φιλοσοφία («Η Ελευθερία του Ήθους»),
*φιλοσοφία της επιστήμης  («Μετα-νεωτερική Μετα-φυσική»),
*φιλοσοφία της θρησκείας («Ενάντια στη Θρησκεία»),
*πολιτική και κοινωνική φιλοσοφία («Ορθός λόγος και κοινωνική πρακτική»).
Η συνεισφορά του επεκτείνεται στην μελέτη της ιστορίας της σύγχρονης Ελλάδας («Ορθοδοξία και Δύση στην Νεώτερη Ελλάδα»), σε εισαγωγικές μελέτες για την ιστορία της φιλοσοφίας («Σχεδίασμα Εισαγωγής στην Φιλοσοφία») και άλλα. Όμως, ο ίδιος ο Χ. Γιανναράς προσφέρει μια προσφορότερη διέξοδο στην «φιλοσοφική αυτοβιογραφία» του με τίτλο «Έξι Φιλοσοφικές Ζωγραφιές».

Η σημασία του αποφατισμού για τον Γιανναρά βοηθά στην προσέγγιση του έργου του. Ο Γιανναράς διέβλεψε στον αποφατισμό κάτι πολύ ευρύτερο από την *[[Via Negativa|via negativa]]*: τη γνωσιοθεωρία του συνόλου ελληνικού πολιτισμού από τον Ηράκλειτο (με το απόσπασμα *«καθ’ ότι αν κοινωνήσωμεν, αληθεύομεν, α δε αν ιδιάσωμεν, ψευδόμεθα»*) μέχρι τον Γρηγόριο Παλαμά. Διέβλεψε μια επιστημολογική στάση που συνοψίζει ως την άρνηση να ταυτιστεί η κατανόηση των σημαινόντων με την γνώση των σημαινομένων, την άρνηση να εξαντληθεί η γνώση στην διατύπωσή της.

Αυτή η αποφατική γνωσιοθεωρία παραπέμπει το ενδεχόμενο κατ’ αλήθειαν ύπαρξης στο πεδίο των σχέσεων μεταξύ ετεροτήτων, σχέσεων που φανερώνουν το «έτερον» των ετεροτήτων, και όχι στο ατομικό επίπεδο. Σύμφωνα με τον Γιανναρά, ο προσφορώτερος όρος για την θέληση-για-σχέση όχι ως ιδιότητα του υποκειμένου, αλλά ως τρόπο υπάρξεως είναι ο «έρως» σύμφωνα με την ελληνική γλώσσα, σύμφωνα με τις πλατωνικές και αρεοπαγιτικές συγγραφές και τον Μάξιμο τον Ομολογητή.

Η λέξη «έρως» σηματοδοτεί την πρώτη από τις δύο σταθερές έννοιες της προσωποκεντρικής οντολογίας που προτείνει ο Γιανναράς, με την δεύτερη να είναι το «πρόσωπο». Ακολουθείται το περιεχόμενο που δίνουν στην λέξη «έρως» οι αρεοπαγιτικές συγγραφές, αυτό της αυθυπέρβασης, της εξόδου από το εγώ. «Έρωτα» δεν μπορεί να πραγματώσει το υποκείμενο όταν ορίζεται ως άτομο, δηλαδή ως αδιαφοροποίητη μονάδα ομοειδούς συνόλου που απλώς δεν επιδέχεται περαιτέρω τομή-διαίρεση-μερισμό. «Έρωτα» πραγματώνει το υποκείμενο μόνον ως «πρόσωπο», λέξη με απολύτως ιδιαίτερο νοηματικό περιεχόμενο. Η λέξη πρόσωπο συγκροτείται από την πρόθεση προς και το ουσιαστικό ωψ (γενική ωπός, που σημαίνει: όμμα, όψις) προκειμένου η σύνθετη λέξη πρόσωπο να προσδιορίσει αυτό που έχει την όψη στραμμένη προς κάποιον η κάτι, να προσδιορίσει το υπάρχειν-έναντι, την ύπαρξη ως αναφορά και σχέση. Δηλαδή, το να υπάρχει κανείς η κάτι μόνον ως-προς, μόνο αναφέροντας την ύπαρξή του, εξ-ιστάμενος από τη φυσική ομοείδεια, μόνο μετέχοντας σε σχέσεις. Το «πρόσωπο» ταυτίστηκε από τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες με την υπόσταση, ήτοι την πραγματική ύπαρξη. Για την χρήση αυτών των όρων ως γενικών οντολογικών και ανθρωπολογικών κατηγοριών, ο Χρήστος Γιανναράς σημειώνει πως το γεγονός ότι η ταύτιση των όρων υπόσταση και πρόσωπο χρησιμοποιήθηκε αρχικά για τη λογική διασάφηση αναφορών της εκκλησιαστικής εμπειρίας δεν περιορίζει τη χρήση της ίδιας ταύτισης και στο πεδίο της ανθρωπολογίας, αρκεί να πληρούνται ζωτικής σημασίας κριτήρια.

Με τις συντεταγμένες του προσώπου, του έρωτα και της ετερότητας δομείται μια «οντολογία της σχέσης»: ο Γιανναράς παρατηρεί ότι η ετερότητα και πραγματοποιείται και γνωρίζεται πάντοτε αναφορικά, ως-προς-έτερον: είναι γεγονός και εμπειρία σχέσης. Σε αυτό το πλαίσιο κάνει λόγο για «οντολογία της σχέσης».

Σύμφωνα με τον Γιανναρά, η σχέση δεν είναι ποτέ στατική η δεδομένη, μα ένα δυναμικό γεγονός που συνεχώς κερδίζεται η χάνεται, κάτι που αποδεικνύεται μέσω εμπειρικών διαπιστώσεων. Γι’ αυτό, δεδομένου του αποφατικού χαρακτήρα της γνωσιοθεωρίας πάνω στην οποία βασίζονται οι προτάσεις οντολογικής ερμηνείας του υπαρκτού και πραγματικού υποκείμενες σε κριτική επαλήθευση η διάψευση, μια οντολογία της σχέσης δεν μπορεί παρά να είναι μια «κριτική οντολογία». Ο Γιανναράς ορίζει την «κριτική οντολογία» ως μια οντολογική πρόταση διαρκώς υποκείμενη σε εμπειρική επιβεβαίωση ή διάψευση από την κοινή, προσβάσιμη στον καθένα εμπειρία.

Στο έργο του Χρήστου Γιανναρά δίδεται ιδιαίτερη προσοχή στην ανάδειξη της φιλοσοφικής σημασίας της διάκρισης ουσίας-ενεργειών, δηλαδή των ενεργημάτων/πράξεων και της σχέσης τους με την υποστατική πραγματοποίηση της ουσίας. Την ανάδειξή τους την θεωρεί ο Γιανναράς πραγματικά θεμελιώδη: σημειώνει ότι μια οντολογία που αρνείται να διακρίνει τη φύση και την υπόσταση από της ενέργειες της φύσης τις υποστατικά εκφερόμενες, αυτοκαταδικάζεται σε έλλειμμα ρεαλισμού, διότι αυτοπαγιδεύεται στον χωρισμό και στην αυτονόμηση του νοείν από το είναι. Για τον Γιανναρά, οι ενέργειες φανερώνουν την ετερότητα του προσώπου στα ενεργήματά του, με προεξάρχον πεδίο το πεδίο της Τέχνης.

## Επιρροές

Στις επιρροές στη φιλοσοφική και θεολογική σκέψη του Γιανναρά μπορούν να περιληφθούν οι βυζαντινοί μυστικοί, ο Μάξιμος ο Ομολογητής, ο Γρηγόριος Παλαμάς και η μοναστική φιλολογία, ο Ιωάννης ο Δαμασκηνός (κατά Γιανναρά "*ο μεγαλύτερος [[Αριστοτελισμός|αριστοτελιστής]] μέσα στην Ιστορία*"), ο Αθανάσιος Πάριος (θεωρούμενος από τον Γιανναρά ως *γνήσια έκφραση της λαϊκής μη αλλοτριωμένης ορθοδοξίας*), ο εμπειρισμός (θεωρία που πρεσβεύει ότι οι αισθήσεις και η εμπειρία οδηγούν στην αλήθεια, ενώ η σκέψη και η μεταφυσική αντίληψη την αλλοιώνουν) όπως αποτυπώνεται στην πεποίθηση του Γιανναρά ότι *«η αλήθεια δεν είναι δεδομένο τι, αλλά ενεργούμενο πως... ...είναι η κοσμιότητα της ζωής... ...Κατακτάται με τη μετοχή στον κοινό λόγο που είναι και θείο, γιατί είναι ο λόγος της ζωής»* (Χ. Γιανναράς, Κριτικές Παρεμβάσεις, 1983, σ. 87), ορισμένες πτυχές του ρωσικού σλαβόφιλου και αντιδυτικού πνευματικού κινήματος (μέσω Φιόντορ Ντοστογιέφσκι και Αλεξάντρ Σολζενίτσιν), αλλά και το έργο και η σκέψη του Μάρτιν Χάιντεγκερ, ιδιαίτερα στο βιβλίο του Γιανναρά *Χάιντεγκερ και Αρεοπαγίτης* (Δωδώνη, 1967).

## Απόψεις
Τον Ιανουάριο του 2012 σε άρθρο του στην εφημερίδα *[[Η Καθημερινή]]* άσκησε κριτική στις ένοπλες δυνάμεις της Ελλάδας, τους ηγήτορες της Δικαιοσύνης, τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας, τον πρόεδρο της Ακαδημίας Αθηνών, κάποιους πρυτάνεις πανεπιστημίων, κάποιους διπλωμάτες και επιστήμονες που δεν αντιδρούν για να αντιστρέψουν τις κοινωνικές συνθήκες, που σύμφωνα με τον ίδιο, επέβαλαν στη χώρα το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο και η Ευρωπαϊκή Ένωση. Μένει *«ολόκληρη η ελλαδική κοινωνία βουβή μπροστά στο έγκλημα, με απολύτως νεκρωμένα τα αισθητήρια αυτοπροστασίας και αυτοάμυνας, δίχως την παραμικρή επίγνωση `πού πατά και πού πηγαίνει`»*. Τον Ιανουάριο του 2019, λίγες ημέρες πριν το ελληνικό κοινοβούλιο ψηφίσει για την Συμφωνία των Πρεσπών, εξέφρασε ξεκάθαρα τις απόψεις του με το άρθρο «Ολοταχώς προς τη συμφορά» στην ίδια εφημερίδα.

## Κυρίως εργογραφία
**Χάιντεγκερ και Αρεοπαγίτης* (1967)
**Η Ελευθερία του ήθους* (1970, 1979)
**Το Οντολογικόν περιεχόμενον της θεολογικής εννοίας του προσώπου* (1970)
**Η Μεταφυσική του σώματος* (1971)
**Η μεταφυσική του σώματος-Σπουδή στον Ιωάννη της Κλίμακος*, Δωδώνη, (1971)
**Ορθοδοξία και Δύση - Η Θεολογία στην Ελλάδα σήμερα* (1972)
**Η απολογητική*, Γρηγόρη, (2η) 1975
**Το πρόσωπο και ο έρωτας* (1976)
**Αλήθεια και ενότητα της Εκκλησίας* (1977)
**Σχεδίασμα Εισαγωγής στη Φιλοσοφία* (τομ. Α΄ και Β΄ 1980-1981)
**Ορθός Λόγος και κοινωνική πρακτική* (1984) 
**Ερωτικών Αμφιλογία η περί λιβελλοπράγμονος μοναχού*, Δόμος, 1989
**Το άθλημα του κατ' αλήθειαν βίου: η Θεομήτωρ ως όραμα και ως πράξη*, Άθως, 1992
**Προτάσεις Κριτικής Οντολογίας*, Δόμος, (3η) 1995
**Το πραγματικό και το φαντασιώδες στην Πολιτική Οικονομία*, Δόμος, (2η) 1996
**Τα καθ’ εαυτόν*, Ίκαρος, (3η) 1996
**Πείνα και δίψα*, Γρηγόρη, (5η) 1997
**Αλήθεια και ενότητα της Εκκλησίας*, Γρηγόρη, (2η) 1997
**Η κόκκινη πλατεία και ο θείος Αρθούρος*, Δόμος, (5η) 1998
**Χάιντεγγερ και Αρεοπαγίτης*, Δόμος, (4η) 1998
**Αόριστη Ελλάδα – Κοντσέρτο για δύο αποδημίες*, Δόμος, (2η) 1999
**Το ρητό και τὸ άρρητο – Τα γλωσσικά όρια ρεαλισμού της μεταφυσικής*, Ίκαρος, 1999
**Ορθός λόγος και κοινωνική πρακτική*, Δόμος, (3η) 1999
**Καταφύγιο ιδεών-Μαρτυρία*, Ίκαρος, (6η) 2001
**Το πρόσωπο και ο Έρως*, Δόμος, (6η) 2001.
**Σχεδίασμα Εισαγωγής στη Φιλοσοφία*, Δόμος, (5η) 2002
**Η απανθρωπιά του δικαιώματος*, Δόμος, (3η) 2000
**Η ελευθερία του ήθους*, Ίκαρος, (3η) 2002
**Αλφαβητάρι της πίστης*, Δόμος, (13η) 2002
**Πολιτιστική Διπλωματία – Προθεωρία ελληνικού σχεδιασμού*, Ίκαρος, (2η) 2003
**Σχόλιο στο Άσμα Ασμάτων*, Δόμος, (6η) 2003
**Προφορική Αμεσότητα*, IANOS 2003
**Οντολογία της σχέσης*, Ίκαρος, 2004
**Μετανεωτερική Μεταφυσική*, Δόμος, (2η) 2004
**Ορθοδοξία και Δύση στη Νεώτερη Ελλάδα*, Δόμος, (5η) 2005.
**Ενάντια στη θρησκεία*, Ίκαρος, 2006 
**Το αίνιγμα του κακού*, Ίκαρος, 2008
**`Εξι φιλοσοφικές ζωγραφιές*, Ίκαρος, 2011
**Πείνα και Δίψα*, IANOS, 2015
**Αόριστη Ελλάδα – Κοντσέρτο για δύο αποδημίες*, IANOS, 2016
**Ολοκληρωτισμός αμφιπρόσωπος – Ι. Η Κόκκινη Πλατεία και ο θείος Αρθούρος, ΙΙ. Παθήματα χωρίς μαθήματα*, IANOS, 2018
**Αντιπαλεύοντας το πολιτικό τίποτα,* IANOS, 2019
**Πώς να ανατραπεί με κοινοβουλευτισμό η αναιδέστερη από τις ολιγαρχίες;,* IANOS, 2020

## Επιφυλλιδογραφική εργογραφία/χρονογραφία
**Το προνόμιο της απελπισίας*, Γρηγόρη, (2η) 1983
**Κεφάλαια Πολιτικής Θεολογίας*, Γρηγόρη, (3η) 1983
**Finis Graeciae: θρηνητική εικασία*, Δόμος, 1987
**Η Νεοελληνική Ταυτότητα*, Γρηγόρη, (4η) 2001
**Κριτικές παρεμβάσεις*, Δόμος, (4η) 1993
**Το κενό στην τρέχουσα πολιτική*, Καστανιώτη, (2η) 1992
**Ελλαδικά προτελεύτια*, Καστανιώτη, 1992
**Χώρα υποχείρια παιγνίου*, Καστανιώτη, 1994
**Απερισκέπτως αυτόχειρες*, Καστανιώτη, 1994
**Κύκλος φαύλος στροβιλώδης*, Καστανιώτη, 1994
**Ελληνότροπος πολιτική*, Ίκαρος, 1996
**Αντιστάσεις στην αλλοτρίωση*, Ίκαρος, 1997
**Ιχνηλασία νοήματος*, Λιβάνη, 1998
**Η παρακμή ως πρόκληση*, Λιβάνη, 1999
**Εορτολογικά παλινωδούμενα*, Ακρίτας, 1999
**Ελληνικὴ ετοιμότητα για την ευρωπαϊκή ενοποίηση*, Λιβάνη, 2000
**Η Αριστερά ως Δεξιά – Η Δεξιά ως παντομίμα*, Πατάκη, (2η) 2001
**Εις μικρόν γενναίοι – Οδηγίες χρήσεως*, Πατάκη, 2003
**Κομματοκρατία*, Πατάκη, (3η) 2004
**Η λογική αρχίζει μὲ τον έρωτα*, Ικαρος, 2004
**Κοινωνιοκεντρικὴ Πολιτική: Κριτήρια*, Εστία, 2005
**Πολιτισμός, Το κεντρικό πρόβλημα της πολιτικής*, Κάκτος, (2η) 2005
**Αφελληνισμού παρεπόμενα*, Κάκτος, (2η) 2005
**Η κρίση της προφητείας*, Δόμος, (3η) 2006
**Μαχόμενη ανελπιστία*, Βιβλιοπωλείον της Εστίας 2007
**Έπαινος ψήφου τιμωρητικής*, IANOS 2007
**Η κατάρρευση του πολιτικού συστήματος στην Ελλάδα σήμερα*, IANOS 2008
**Το πολιτικό ζητούμενο στην Ελλάδα σήμερα*, IANOS, 2009
**Κατά κεφαλήν Καλλιέργεια*, IANOS, 2010
**Η πολιτική γονιμότητα της οργής*, IANOS 2011
**Η καταστροφή ως ευκαιρία*, IANOS 2012
**Το πρόβλημά μας είναι πολιτικό όχι οικονομικό*, IANOS, 2013
**Η Ελληνικότητα ως ποιότητα και ως ντροπή*, IANOS, 2014
**Finis Graeciae*, IANOS 2014
**Τόπος του ανοίκειου τρόπου*, IANOS, 2015
**Την αλήθεια κατάματα*, IANOS, 2016
**Να επαναστατήσει η αξιοπρέπεια*, IANOS, 2017
**Ελληνοκεντρικός εκσυγχρονισμός*, IANOS, 2018

## Μεταφρασμένη εργογραφία

### Στα Αγγλικά
**The Effable and the Ineffable: The Linguistic Boundaries of Metaphysical Realism*, Winchester University Press (Winchester, 2022) [ISBN 97819060113] - https://www.winchesteruniversitypress.org/site/books/m/10.21039/book2/
**Against Religion: The Alienation of the Ecclesial Event*, H.C. Press (Brookline, MA), 2013 [ISBN 978-1935317401]
* *The Enigma of Evil*, H.C. Press (Brookline, MA), 2012  [ISBN 978-1935317289]
* *Relational Ontology*, H.C. Press (Brookline, MA), 2011 [ISBN 978-1935317197]
* *The Meaning of Reality: Essays on Existence and Communion, Eros and History*. Sebastian Press  (Los Angeles), 2011 [ISBN 978-1936773039]
* *Person and Eros*, H.C. Press (Brookline, MA), 2008 (ISBN 978-1-885652-88-1)
**Orthodoxy and the West*, H.C. Press (Brookline, MA), 2006 (ISBN 1-885652-81-X)
**Variations on the Song of Songs*, H.C. Press (Brookline, MA), 2005 (ISBN 1-885652-82-8)
**Postmodern Metaphysics*, H.C. Press (Brookline, MA), 2004 (ISBN 1-885652-80-1) read the table of contents
**On the Absence and Unknowability of God: Heidegger and the Areopagite*, London (Continuum, 2005) (ISBN 0-567-08806-5)
**Elements of Faith*, Edinburgh (T&T Clark), 1991 (ISBN 0-567-29190-1)
**The Freedom of Morality*, New York (SVP), 1984 (ISBN 0-88141-028-4)

### Στα Γαλλικά
**Variations sur le Cantique des Cantiques*, Paris (Desclée de Brouwer), 1992 (ISBN 2-220-03273-6)
**Philosophie sans rupture*, Genève (Labor et Fides), 1986 (ISBN 2-8309-0046-4)
**De l’absence et de l’inconnaissance de Dieu*, Paris  (Cerf), 1971
**La foi vivante de l’Église*, Paris (Cerf), 1989 (ISBN 2-204-03160-7)
**La morale de la liberté*, Genève (Labor et Fides), 1984 (ISBN BA-45978923)
**Vérité et unité de l’Église*, Grez-Doiceau (Editions Axios), 1989

### Στα Γερμανικά
**Person und Eros*, Göttingen, (Vandenhoeck und Ruprecht), 1982

### Στα Ιταλικά
**Ignoranza e conoscenza di Dio*, Milan, (Jaca Book), 1973,
**Heidegger e Dionigi Areopagita*, Rome (Città Nuova editrice), 1993
**Variazioni sul Cantico dei Cantici*, Milan (Nuova Stampa), 1992 (ISBN 88-8166-044-X)
**La fede dell’ esperienza ecclesiale*, Brescia (Queriniana), 1993
**La libertà dell’Ethos*, Bolognα (Dehoniane), 1984
**Verità e Unità della Chiesa*, Milan (Nuova Stampa) (ISBN 88-8166-019-9)

### Στα Ρουμανικά
**Heidegger şi Areopagitul*', Bucharest (Editura Anastasia)
**Persona şi Eros*, Bucharest (Editura Anastasia)
**Abecedar al credintei*, Bucharest (Editura Bizantina)
**Libertatea Moralei*, Bucharest, (Editura Anastasia)
**Foanea şi Setea*, Bucharest (Editura Anastasia)

### Στα Ρωσικά
**Истина и  Eдинство Церкви*, Moscow (CBЯTO-ΦИЛAΡETOBCKИЙ) 2006 
**Хайдеггер и Ареопагит*, Moscow (POCCПЭН) 2005 
**Личноcть и Эрос*, Moscow (POCCПЭН) 2005 
**Bариации на Песнь Песней*, Moscow (POCCПЭН) 2005 
**Bepa Цepкви*, Moscow 1992

### Στα Σερβικά
**ΦИЛΟCΟΦИЈΑ ИЗ ΗΟΒΟΓ УΓЛΑ*, Belgrade, (MИΡΟΤΟЧИΒΟΓ)
**ΧΑJДΕΓΕΡ И ДИΟΗИCИЈE ΑΡΕΟΠΑΓИΤ*, Belgrade, (MИΡΟΤΟЧИΒΟΓ)
**AЗБУЧHИK BEPE*, Novi Sad (Beseda)
**МЕТАФИЗИКА ТЕЛА*, Novi Sad (Beseda)
**ИСТИНА И ЈЕДИНСТВО ЦРКВЕ*, Novi Sad (Beseda)
**ЛИЧНОСТ И ЕРОС*, Нови Сад (Беседа)

### Στα Σλοβενικά
**Heidegger in Areopagit ali o Bozji odsotnosti in respoznatnosti*, (Nova revija), 1991

### Στα Ουκρανικά
**Свобода етосу*, Kiev (Дух і Літера) 2003
**Нерозривна філософія*, Kiev, (Oснови) 
**Варіації на тему Пісні Пісень*, Kiev (Дух і Літера)

### Στα Βουλγαρικά
**ΚPИЗATA KATO ПРЕДИЗВИKATEЛCTBO*, Sofia (ЛИΚ), 2002

### Στα Φινλανδικά
**Nälkä ja Jano*, (Joensuu) 1991

## Παραπομπές


## Επιπλέον βιβλιογραφία
*Grigoropoulou, Evaggelia (2008): *[http://etheses.dur.ac.uk/1976/ The early development of the thought of Christos Yannaras.]* Doctoral thesis, Durham University.
* Payne, Daniel P. (2006):* [https://beardocs.baylor.edu/xmlui/bitstream/handle/2104/4847/daniel_payne_phd.pdf?sequence=1 The revival of political hesychasm in Greek Orthodox thought: a study of the hesychast basis of the thought of John S. Romanides and Christos Yannaras] *. Doctoral thesis, Baylor University.
* Williams, Rowan (now, Archbishop of Canterbury): The Theology of Personhood: A Study of the Thought of Christos Yannaras, from ”Sobornost” 6 (Winter 1972), pp.&nbsp;415–430.
* σσ. 393-408.
* Mitralexis, Sotiris: Person, Eros, Critical Ontology: An Attempt to Recapitulate Christos Yannaras’ Philosophy, from ”Sobornost” 34:1 (2012), pp.&nbsp;33–40.
* Louth, Andrew: Some Recent Works by Christos Yannaras in English Translation , from “Modern Theology”, 25:2 (2009), pp.&nbsp;329–340.
* Πάλλης, Δημήτριος, "Μία 'Νεοβυζαντινή' Πρόταση Πολιτισμού; Κριτική Αποτίμηση της Αφομοίωσης του Αρεοπαγιτικού Αποφατισμού στην Πρώιμη Σκέψη του Χρήστου Γιανναρά", *Φιλοσοφείν*, τ. 15 & 16 (2017), σσ. 271-297 & 277-301.
* Pallis, Dimitrios, "Dionysius in Modern Greek Theology and Scholarship", *Oxford Handbook of Dionysius the Areopagite*, eds.: M. Edwards, D. Pallis, and G. Steiris, Oxford University Press, Oxford, 2022, pp.&nbsp;604–637.
* Russell, Norman: Modern Greek Theologians and the Greek Fathers, from “Philosophy & Theology” 18,1 (2006): pp.&nbsp;77–92.
* Papagiannopoulos, Ilias: Re-appraising the subject and the social in western philosophy and in contemporary orthodox thought, from “Studies in East European Thought” 58:4 (2006), pp.&nbsp;299 – 330.
* Μητραλέξης, Σωτήρης: Ανακεφαλαιώνοντας το Φιλοσοφικό Έργο του Χρήστου Γιανναρά: Πρόσωπο, Έρως, Κριτική Οντολογία,  στο Manifesto 36 (2013), pp.&nbsp;65–71.

## Δικτυακοί τόποι

*Ο Χρήστος Γιανναράς στο «Μονόγραμμα»
*yannaras.gr - Ιστοσελίδα για τις επιφυλλίδες του Χρ. Γιανναρά 
*Αντίφωνο: Videos, Ομιλίες, Βιβλιογραφία, Βιβλιοκριτικές, Διαλέξεις του Χρ. Γιανναρά
*Πλήρης Βιβλιογραφία
*Αντίβαρο - Συλλογή άρθρων του Χρήστου Γιανναρά 
*Περί ποιητικής και Ιστορίας - Επιφυλλίδες του Χρήστου Γιανναρά
*"Cantus Firmus" από το *Σχόλιο στο Άσμα Ασμάτων*
*«Προς έναν νέο Οικουμενισμό» (προφορική εισήγηση, σε μετάφραση από τα Αγγλικά από το περιοδικό *Sourozh* nr. 70, November 1997)
* 
*Αλέξης Ζήρας, «Ύπαρξη και ουσία»-βιβλιοκρισία εφ. Καθημερινή, 2 Οκτωβρίου 1976 
*Βιβλιοκρισία για ''Το πρόσωπο και έρως''
*Βιβλιοκρισία για το ''Απολογητική στα όρια της Ορθοδοξίας''

Κατηγορία:Έλληνες πανεπιστημιακοί του 20ού αιώνα
Κατηγορία:Έλληνες συγγραφείς του 20ού αιώνα
Κατηγορία:Έλληνες θεολόγοι
Κατηγορία:Έλληνες φιλόσοφοι
Κατηγορία:Ορθόδοξοι Χριστιανοί φιλόσοφοι
Κατηγορία:Απόφοιτοι του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης
Κατηγορία:Καθηγητές Παντείου Πανεπιστημίου
Κατηγορία:Απόφοιτοι της Θεολογικής Σχολής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών
Κατηγορία:Έλληνες συγγραφείς του 21ου αιώνα
Κατηγορία:Έλληνες πανεπιστημιακοί του 21ου αιώνα
Κατηγορία:Ενταφιασμοί στο Πρώτο Νεκροταφείο Αθηνών