Κριμτσάκοι

Οι **Κριμτσάκοι** ή **Κρυμτσάκ(οι)** (κριμτσάκικα:  , qrımçahlar,  , qrımçah ) είναι εβραϊκές εθνοθρησκευτικές κοινότητες της Κριμαίας, οι οποίες προέρχονται από τουρκόφωνους πιστούς του Ραβινικού Ιουδαϊσμού. Ιστορικά έζησαν σε στενή γειτνίαση με τους Καραΐτες της Κριμαίας, οι οποίοι ακολουθούν τον Καραϊτικό Ιουδαϊσμό.

## Ετυμολογία
Στην αρχή ο όρος *krymchak* ήταν μια ρωσική περιγραφή, η οποία χρησιμοποιήθηκε για να τους διαφοροποιήσει από τους Ασκεναζίτες Εβραίους ομοθρήσκους τους, καθώς και από άλλες εβραϊκές κοινότητες στην πρώην Ρωσική Αυτοκρατορία, όπως οι Γεωργιανοί Εβραίοι, αλλά στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα αυτή η ονομασία υιοθετήθηκε από τους ίδιους τους Κριμτσάκους. Πριν από αυτό ο αυτοπροσδιορισμός τους ήταν "Срель балалары" (*Σρελ μπαλαλάρι*): κυριολεκτικά «Τα παιδιά του Ισραήλ». Οι Τάταροι της Κριμαίας τους ανέφεραν ως *zuluflı çufutlar,* «Εβραίους με τσουλούφια» (η πρακτική των *«[[πεγιές]]*», για να τους ξεχωρίσουν από τους Καραΐτες, που ονομάζονταν *zulufsız çufutlar* («Εβραίοι χωρίς τσουλούφια»).

## Γλώσσα
Οι Κριμτσάκοι μιλούν μια τροποποιημένη μορφή της ταταρικής γλώσσας της Κριμαίας, που ονομάζεται κριμτσακική γλώσσα. Είναι ένα είδος εβραϊκής πατουά ή εθνολεκτική των Τατάρων της Κριμαίας, η οποία είναι μια κιπτσακική τουρκική γλώσσα. Πριν από τη Ρωσική Επανάσταση το 1917, οι Κριμτσάκο ήταν τουλάχιστον δίγλωσσοι: μιλούσαν την κριμτσακική εθνολεκτική και ταυτόχρονα χρησιμοποιούσαν κυρίως την εβραϊκή γλώσαα για τη θρησκευτική τους ζωή και για γραπτή επικοινωνία. Οι Κριμτσάκοι διατήρησαν την χρήση της τουρκογενούς *πατουά* τους μέχρι τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, αλλά αργότερα άρχισαν να χάνουν τη γλωσσική τους ταυτότητα. Τώρα κάνουν προσπάθειες να αναβιώσουν τη γλώσσα τους. Πολλά από τα γλωσσικά χαρακτηριστικά της κριμτσακικής γλώσσας εντοπίζονται στην κριμαϊκή ταταρική γλώσσα. Επιπλέον, περιέχει πολυάριθμες εβραϊκά και αραμαϊκά γλωσσικά δάνεια και παραδοσιακά γραφόταν με εβραϊκούς χαρακτήρες (τώρα γράφεται σε κυριλλική γραφή).

## Προέλευση
Οι Κριμτσάκοι είναι πιθανότατα αποτέλεσμα ανθρώπων διαφορετικής καταγωγής, των οποίων οι πρόγονοι πιθανώς περιελάμβαναν Σεφαραδίτες και Ασκεναζίτες Εβραίους και Εβραίους από τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία, τη Γένοβα, τη Γεωργία και άλλα μέρη. 

Άλλες πιο εικασιακές θεωρίες περιλαμβάνουν ότι οι Κριμτσάκοι πιθανότατα κατάγονται εν μέρει από Εβραίους πρόσφυγες, οι οποίοι εγκαταστάθηκαν κατά μήκος της Μαύρης Θάλασσας στην αρχαιότητα. Εβραϊκές κοινότητες υπήρχαν σε πολλές από τις ελληνικές αποικίες της περιοχής κατά την ύστερη κλασική περίοδο. Πρόσφατες ανασκαφικές επιγραφές στην Κριμαία αποκάλυψαν μια εβραϊκή παρουσία τουλάχιστον ήδη από τον 1ο αιώνα π.Χ. Σε ορισμένες πόλεις της Κριμαίας, υπήρχαν μονοθεϊστικές ειδωλολατρικές λατρείες, που αποκαλούνταν *σεβόμενοι θεόν ύψιστον* ή *θεοφοβούμενοι*. Αυτοί οι ημι-προσήλυτοι κράτησαν την πίστη στις εβραϊκές εντολές, αλλά παρέμειναν απερίτμητοι και διατήρησαν ορισμένα ειδωλολατρικά έθιμα. Τελικά, αυτές οι σέκτες εξαφανίστηκαν, καθώς τα μέλη τους υιοθέτησαν είτε τον Χριστιανισμό είτε τον κανονιστικό Ιουδαϊσμό. Μια άλλη θεωρία είναι ότι μετά την καταστολή της εξέγερσης του Μπαρ Κοχβά από τον αυτοκράτορα Αδριανό, όσοι Εβραίοι δεν εκτελέστηκαν εξορίστηκαν στη χερσόνησο της Κριμαίας. 

Η ύστερη κλασική εποχή γνώρισε μεγάλες αναταραχές στην περιοχή, καθώς η Κριμαία καταλήφθηκε από Γότθους, Ούννους, Βούλγαρους, Χαζάρους και άλλους λαούς. Εβραίοι έμποροι, όπως οι Ραδανίτες, άρχισαν να αναπτύσσουν εκτεταμένες επαφές στην περιοχή του Πόντου κατά την περίοδο αυτή και πιθανότατα διατηρούσαν στενές σχέσεις με τις πρωτο-κρυμτσακικές κοινότητες. Η κυριαρχία των Χαζάρων στην Κριμαία κατά τον Πρώιμο Μεσαίωνα θεωρείται ότι είχε τουλάχιστον μερική επίδραση στα δημογραφικά στοιχεία των Κρυμτσάκων.

## Μεσαίωνας
Στα τέλη του 7ου αιώνα, το μεγαλύτερο μέρος της Κριμαίας έπεσε στα χέρια των Χαζάρων. Τον 12ο αιώνα, ο Ραβίνος Ιούδας Αλεβί έγραψε ένα φιλοσοφικό έργο γνωστό ως *[[Κουζάροι]]*, στο οποίο έβαλε έναν λόγιο Εβραίο σε μια μακρά συζήτηση με τον βασιλιά των Χαζάρων, ο οποίος έψαχνε για τη θρησκεία που θα ακολουθούσε. Σύμφωνα με το έργο αυτό και ορισμένες άλλες γραπτές πηγές, ορισμένοι ή όλοι οι λαοί του τον ακολούθησαν στον Ιουδαϊσμό. Τον 20ο αιώνα, ένας Εβραίος συγγραφέας με το όνομα Άρθουρ Κέσλερ υποστήριξε ότι οι Εβραίοι Ασκεναζίτες προέρχονται από αυτή την κατάκτηση. Από τότε, αυτή η θεωρία επανεμφανίστηκε, μεταξύ άλλων από αντισημίτες, που επιδιώκουν να αρνηθούν τη συνέχεια μεταξύ των αρχαίων Εβραίων με τους σύγχρονους εβραϊκούς πληθυσμούς.

Το 2013, ο καθηγητής Σαούλ Στάμπφερ του τμήματος ιστορίας του Εβραϊκού Πανεπιστημίου της Ιερουσαλήμ, υποστήριξε ότι το έργο *Κουζάροι* δεν προοριζόταν ποτέ ως αληθινή περιγραφή των γεγονότων, αλλά απλώς μια αλληγορία, που χρησιμοποιεί την υποτιθέμενη συζήτηση για να εξηγήσει την εβραϊκή φιλοσοφία. Σύμφωνα με τον Στάμπφερ, δεν υπάρχουν εβραϊκά νεκροταφεία, κτίρια, γραπτά ή αναφορές στα γραπτά άλλων που να υποδηλώνουν ότι υπήρξε ποτέ κάποια σημαντική εβραϊκή κοινότητα μεταξύ των Χαζάρων ή της ηγεσίας τους. Ωστόσο, η εκτίμηση του Στάμπφερ σχετικά με την έλλειψη γραπτών έρχεται σε αντίθεση με πολλούς άλλους μελετητές, που ανέφεραν εκτεταμένα μεσαιωνικά έγγραφα, μερικά γραμμένα ταυτόχρονα με την ύπαρξη των Χαζάρων, αρχής γενομένης από τη δεκαετία του 860, που υποστήριζαν ότι η μεταστροφή ήταν ευρέως διαδεδομένη, είτε μεταξύ των κυρίαρχων τάξεων είτε του πληθυσμού γενικότερα.    

Κατά την περίοδο της κυριαρχίας των Χαζάρων, θα μπορούσε να έχει συμβεί κάποιου βαθμού επιμειξία μεταξύ Εβραίων της Κριμαίας και Χαζάρων, αλλά οι θέσεις ότι οι Κριμτσάκοι απορρόφησαν πολλούς Χαζάρους πρόσφυγες κατά την παρακμή και την πτώση του βασιλείου των Χαζάρων (ή κατά τη διάρκεια του διαδόχου κράτους των Χαζάρων, που κυβερνούσε ο Γεώργιος Τζούλης, με κέντρο το Κερτς), φαίνεται να είναι φανταστικές. Είναι γνωστό ότι Κιπτσάκοι προσήλυτοι στον Ιουδαϊσμό υπήρχαν και είναι πιθανό ότι από αυτούς τους προσήλυτους οι Κριμτσάκοι υιοθέτησαν τη χαρακτηριστική τους γλώσσα.

Σε εποχές που η Κριμαία ανήκε στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία και μετά, κύματα Βυζαντινών Εβραίων εγκαταστάθηκαν εκεί. Αυτοί οι νεοφερμένοι ήταν στις περισσότερες περιπτώσεις έμποροι από την Κωνσταντινούπολη και έφεραν μαζί τους ρωμανιώτικες εβραϊκές πρακτικές.

Οι Μογγόλοι κατακτητές της στέπας του Πόντου-Κασπίας ήταν υποστηρικτές της θρησκευτικής ελευθερίας και η γενουατική κατοχή της νότιας Κριμαίας (1315–1475) επέτρεψε αυξανόμενο βαθμό εβραϊκής εγκατάστασης στην περιοχή. Η εβραϊκή κοινότητα ήταν χωρισμένη μεταξύ όσων προσεύχονταν σύμφωνα με τα σεφαραδιτικά, ασκεναζιτικά και Ρωμανιώτικα έθιμα. Το 1515 οι διαφορετικές παραδόσεις ενώθηκαν σε ένα χαρακτηριστικό κριμτσακικό βιβλίο προσευχής, το οποίο αντιπροσώπευε το ρωμανιώτικο τελετουργικό , από τον Ραβίνο Μοσέ Αγολάχ, έναν Αρχιραβίνο του Κιέβου, ο οποίος είχε εγκατασταθεί στην Κριμαία. 

Τον 18ο αιώνα, επικεφαλής της κοινότητας ήταν ο Δαβίδ μπεν Ελιέζερ Λέχνο (~1735).

## Αξιόλογοι άνθρωποι

* Ραλφ Μπάκσι, Αμερικανός animator, κινηματογραφιστής και ζωγράφος.
* Ανατόλι Κοκούς, Ουκρανός μηχανικός κινηματογράφου, επιχειρηματίας και εφευρέτης.

## Ταταρική κυριαρχία
Υπό το Χανάτο της Κριμαίας οι Εβραίοι ζούσαν σε χωριστές συνοικίες και πλήρωναν τον κεφαλικό φόρο των ζιμμήδων. Παραχωρήθηκε περιορισμένη δικαστική αυτονομία σύμφωνα με το οθωμανικό σύστημα των μιλλέτ. Η απροκάλυπτη βίαιη δίωξη ήταν εξαιρετικά σπάνια.

Σύμφωνα με τον ανθρωπολόγο Σ. Βάισενμπεργκ, «η καταγωγή των Κριμτσάκων χάνεται στο σκοτάδι των αιώνων. Μόνο ένα πράγμα μπορεί να ειπωθεί, ότι κουβαλούν λιγότερο τουρκικό αίμα από τους Καραΐτες, αν και η συγκεκριμένη συγγένεια μεταξύ των δύο λαών και των Χαζάρων δύσκολα μπορεί να αμφισβητηθεί. Αλλά οι Κριμτσάκοι κατά τη διάρκεια του Μεσαίωνα και της σύγχρονης εποχής ανακατεύονταν συνεχώς με τους Ευρωπαίους ομολόγους τους. Υπήρξε μια πρόσμιξη με Ιταλούς Εβραίους από την εποχή των Γενουατών με την άφιξη των οικογενειών Λομπρόζο, Πιάστρο και άλλων. Τα τελευταία χρόνια σημειώθηκαν περιπτώσεις επιγαμικών γάμων με Ρώσους Εβραίους.

Δεν υπάρχει γενικό έργο για την ηθογραφία των Κριμτσάκων. Η διαθέσιμη περίληψη του λαογραφικού υλικού δεν είναι πλήρης. Από τα τέλη του 19ου και τις αρχές του 20ού αιώνα έχουν συλλεχθεί εκτεταμένα ανθρωπωνυμικά δεδομένα, αλλά δεν καλύπτουν παλαιότερες περιόδους, για τις οποίες υπάρχει αρχειακό υλικό. Η μελέτη καθεμιάς από αυτές τις ομάδες πηγών μπορεί να ρίξει φως στην εθνογένεση της εθνικής μειονότητας των Κριμτσάκων.

## Ρωσική και σοβιετική κυριαρχία
Η Ρωσική Αυτοκρατορία προσάρτησε την Κριμαία το 1783. Οι Κριμτσάκοι υπέστησαν στη συνέχεια την ίδια θρησκευτική δίωξη που επιβλήθηκε σε άλλους Εβραίους στη Ρωσία. Σε αντίθεση με τους Καραΐτες γείτονές τους, οι Κριμτσάκοι υπέστησαν το μεγαλύτερο βάρος των αντιεβραϊκών περιορισμών.

Κατά τον 19ο αιώνα πολλοί Ασκεναζίτες από την Ουκρανία και τη Λιθουανία άρχισαν να εγκαθίστανται στην Κριμαία. Σε σύγκριση με αυτούς τους Ασκεναζίτες, οι Κριμτσάκοι φαίνονταν κάπως καθυστερημένοι. Τα ποσοστά αναλφαβητισμού τους, για παράδειγμα, ήταν αρκετά υψηλά και κρατούσαν σταθερά πολλές δεισιδαιμονίες. Η επιγαμία με τους Ασκεναζίτες μείωσε δραματικά τους αριθμούς της ξεχωριστής κοινότητας Κριμτσάκων. Μέχρι το 1900 υπήρχαν 60.000 Ασκεναζίτες και μόνο 6.000 Κριμτσάκοι στην Κριμαία.

Στα μέσα του 19ου αιώνα οι Κριμτσάκοι έγιναν οπαδοί του Ραβίνου Χαΐμ Εζεκία Μεντίνι, ενός Σεφαραδίτη ραβίνου, που γεννήθηκε στην Ιερουσαλήμ και είχε έρθει στην Κριμαία από την Κωνσταντινούπολη. Αφού εγκαταστάθηκε στο Καρασούμπαζαρ, τη μεγαλύτερη κοινότητα Κριμτσάκων στην Κριμαία, ο Ραβίνος Μεντίνι πέρασε τη ζωή του αναβαθμίζοντας τα εκπαιδευτικά τους πρότυπα.
[μικρογραφία| Ο Ραβίνος Χαΐμ Τσιζκιγιαχού Μεντίνι με τη γυναίκα, τις κόρες, τους γαμπρούς και τα εγγόνια του. Τραβηγμένη λίγο πριν φύγει στη [γη του Ισραήλ.]]
Μέχρι το 1897, οι Κριμτσάκοι έπαψαν να είναι «η πλειοψηφία των Ταλμουδικών Εβραίων στη χερσόνησο της Κριμαίας». 

Μετά τη Ρωσική Επανάσταση του 1917, ο εμφύλιος πόλεμος διέλυσε την Κριμαία. Πολλοί Κρίμτσακοι σκοτώθηκαν στις μάχες μεταξύ του Κόκκινου Στρατού και του Λευκού Κινήματος  Ακόμα περισσότεροι πέθαναν στους λιμούς των αρχών της δεκαετίας του 1920 και των αρχών της δεκαετίας του 1930. Πολλοί μετανάστευσαν στους Αγίους Τόπους, στις Ηνωμένες Πολιτείες και στην Τουρκία.

Επί Ιωσήφ Στάλιν, απαγορεύτηκε στους Κριμτσάκους να γράφουν στα εβραϊκά και διατάχθηκαν να χρησιμοποιούν το κυριλλικό αλφάβητο για να γράψουν τη δική τους γλώσσα. Οι συναγωγές και οι γιεσίβα έκλεισαν με κυβερνητικό διάταγμα. Οι Κριμτσάκοι αναγκάστηκαν να εργαστούν σε εργοστάσια και συλλογικές φάρμες.

## Ολοκαύτωμα και μετά
[δεξιά|μικρογραφία|300x300εσ| Κριμτσάκος, Εβραίος της Κριμαίας (συγγραφέας του ''Sdei Hemed,'' [Ραββίνος Χαΐμ Εζεκία Μεντίνι)]]
Σε αντίθεση με τους Καραΐτες της Κριμαίας, οι Κριμτσάκοι έγιναν στόχος εξόντωσης από τους Ναζί μετά την κατάληψη της Κριμαίας από τον Άξονα το 1941. Έξι χιλιάδες Κριμτσάκοι, σχεδόν το 75% του πληθυσμού τους, σκοτώθηκαν κατά τη διάρκεια του Ολοκαυτώματος. Επιπλέον, με την επιστροφή της σοβιετικής εξουσίας στην περιοχή το 1944, πολλοί Κριμτσάκοι βρέθηκαν να εκτοπίζονται βίαια στην Κεντρική Ασία μαζί με τους γείτονές τους, Τατάρους της Κριμαίας. 

Μέχρι το 2000, μόνο περίπου 600 Κριμτσάκοι ζούσαν στην πρώην Σοβιετική Ένωση, περίπου οι μισοί στην Ουκρανία και οι υπόλοιποι στη Γεωργία, τη Ρωσία και το Ουζμπεκιστάν. Περίπου 600–700 Κριμτσάκοι, που εξακολουθούν να προσκολλώνται στην κριμαϊκή τους ταυτότητα, ζουν στο Ισραήλ  και άλλοι στις Ηνωμένες Πολιτείες και τον Καναδά.

## Πολιτισμός
Οι Κριμτσάκοι ασκούν τον Ορθόδοξο ή Ταλμουδικό Ιουδαϊσμό. Το μοναδικό τους νουσάχ*,* ή βιβλίο προσευχής, γνωστό ως Νουσάχ Κάφφα, εμφανίστηκε κατά τη διάρκεια του 16ου αιώνα. Κάφφα ήταν ένα παλιό όνομα της πόλης της Κριμαίας Θεοδοσίας. 

Οι παραδοσιακές ασχολίες των Κριμτσάκων περιλάμβαναν τη γεωργία, το εμπόριο και την αμπελουργία. 

Η ενδυμασία και τα έθιμα των Κριμτσάκων έμοιαζαν με αυτά των γειτονικών Καραϊτών και Τατάρων της Κριμαίας. 

Οι Κριμτσάκοι θεωρούσαν τους εαυτούς τους μια ξεχωριστή ομάδα και σπάνια παντρεύονταν με Καραΐτες ή Τάταρους της Κριμαίας. Οι Κριμτσάκοι συνήθιζαν να ασκούν την πολυγαμία, αλλά στη συνέχεια υιοθέτησαν τη μονογαμία στα τέλη του 19ου αιώνα. 

## Δείτε επίσης

* Ιστορία των Εβραίων στη Ρωσία
* Καραΐτες της Κριμαίας
* Μέιρ Ασκενάζι
* Βικτόρια Μπαγίνσκαγια
* Ραλφ Μπάκσι

## Παραπομπές

## Πηγές

* Blady, Ken. *Εβραϊκές κοινότητες σε εξωτικά μέρη* Northvale, NJ: Jason Aronson Inc., 2000. σελ.&nbsp;115–130.

## Εξωτερικοί σύνδεσμοι

* Επίσημη κοινότητα "Krymchahlar" στην Κριμαία
* Krymchaks στην Εγκυκλοπαίδεια της Ουκρανίας

Κατηγορία:Θεματολογία Ρωμανιωτών Εβραίων
Κατηγορία:Ιθαγενείς λαοί της Ευρώπης
Κατηγορία:Τουρκικά φύλα
Κατηγορία:Ιστορία των Εβραίων στην Ουκρανία
Κατηγορία:Ιστορία της Κριμαίας
Κατηγορία:Λήμματα που περιέχουν κείμενο στα ουκρανικά
Κατηγορία:Σελίδες με μη επιθεωρημένες μεταφράσεις