Ελληνοαρμενική υπόθεση

Η **Ελληνοαρμενική** (ή **Ελλαδοαρμενική**) είναι ο υποθετικός κοινός πρόγονος του κλάδου της ελληνικής (ή των ελληνικών γλωσσών) και της αρμενικής, ο οποίος έπεται χρονολογικά της πρωτοϊνδοευρωπαϊκής γλώσσας. Η ταξονομική της θέση είναι ως έναν βαθμό παρόμοια με εκείνη της ιταλοκελτικής ομάδας: αμφότερες θεωρούνται ευρέως εύλογες, χωρίς ωστόσο να τυγχάνουν καθολικής αποδοχής. Το υποθετικό πρωτοελληνοαρμενικό στάδιο θα έπρεπε να τοποθετηθεί χρονολογικά στην 3η χιλιετία π.Χ. και θα διέφερε ελάχιστα, είτε από την ύστερη πρωτοϊνδοευρωπαϊκή, είτε από την ευρύτερη ελληνο-αρμενο-άρια γλωσσική οικογένεια.

## Ιστορική εξέλιξη της υπόθεσης
Η ελληνοαρμενική υπόθεση διατυπώθηκε αρχικά το 1924 από τον Χόλγκερ Πέντερσεν, ο οποίος παρατήρησε ότι οι αντιστοιχίες μεταξύ αρμενικών και ελληνικών λεξιλογικών ομορρίζων είναι συχνότερες από ό,τι μεταξύ της αρμενικής και οποιασδήποτε άλλης ινδοευρωπαϊκής γλώσσας. Από τα μέσα έως τα τέλη της δεκαετίας του 1920, ο Αντουάν Μεγιέ ερεύνησε περαιτέρω τις μορφολογικές και φωνολογικές αντιστοιχίες, διατυπώνοντας την υπόθεση ότι οι μητρικές γλώσσες της ελληνικής και της αρμενικής αποτελούσαν διαλέκτους σε άμεση γεωγραφική γειτνίαση, εντός της ευρύτερης μητρικής τους γλώσσας, της πρωτοϊνδοευρωπαϊκής. Η υπόθεση του Μεγιέ έγινε δημοφιλής στον απόηχο του έργου του *Esquisse d'une grammaire comparée de l'arménien classique*.

Ο G. R. Solta δεν προχωρά τόσο ώστε να υποθέσει την ύπαρξη ενός διακριτού πρωτοελληνοαρμενικού σταδίου, αλλά συμπεραίνει ότι το λεξιλόγιο και η μορφολογία καθιστούν σαφώς την ελληνική ως τη γλώσσα με τη στενότερη συγγένεια προς την αρμενική. Ο Έρικ Χαμπ υποστηρίζει την ελληνοαρμενική θέση και μάλιστα προβλέπει μια εποχή κατά την οποία «θα πρέπει να μιλάμε για ελλαδοαρμενική» (προϋποθέτοντας, δηλαδή, μια ελληνοαρμενική πρωτογλώσσα).

## Γλωσσική και γεωγραφική επαφή
Η συζήτηση για την ελληνοαρμενική υπόθεση συνδέεται άρρηκτα με την ανάλυση ινδοευρωπαϊκών γλωσσών που βρίσκονταν γεωγραφικά ανάμεσα στις ελληνόφωνες και αρμενόφωνες περιοχές, όπως η φρυγική και γλώσσες της ανατολιακής υποομάδας (π.χ. η χεττιτική). Πολλές από αυτές τις γλώσσες μαρτυρούνται ελλιπώς, αλλά λόγω της γεωγραφικής τους θέσης θα αναμενόταν λογικά να παρουσιάζουν ενδιάμεσα χαρακτηριστικά μεταξύ των δύο.

Ενώ η ελληνική μαρτυρείται από την πρώιμη αρχαιότητα, επιτρέποντας την ασφαλή ανασύνθεση μιας πρωτοελληνικής γλώσσας που χρονολογείται στην 3η χιλιετία π.Χ. ή γύρω στο 2000 π.Χ., η ιστορία της αρμενικής παραμένει πιο ασαφής, με παλαιότερη γραπτή μαρτυρία τη μετάφραση της Βίβλου τον 5ο αιώνα μ.Χ. από τον Μεσρόπ Μαστότς. Ωστόσο, η αρμενική διασώζει πολλά δάνεια που υποδηλώνουν μακρά γλωσσική επαφή με την ελληνική και τις ινδοϊρανικές· επιπλέον, αν και πρόκειται για μια γλώσσα σάτεμ, μοιράζεται με την αττική (αρχαία) ελληνική μια σειρά άηχων δασέων συμφώνων, έστω κι αν αυτά προέρχονται από διαφορετικές πρωτοϊνδοευρωπαϊκές σειρές (στην αρμενική από άηχα σύμφωνα και στην ελληνική από ηχηρά δασέα).

Ο Hrach Martirosyan έχει υποστηρίξει ότι η υπόθεση μιας κοινής ελληνοαρμενικής γλώσσας δεν είναι τόσο ισχυρή όσο για άλλες υποομαδοποιήσεις, σημειώνοντας ωστόσο ότι «[ο]ι σχέσεις επαφής μεταξύ της πρωτοελληνικής και της πρωτοαρμενικής μπορεί να ήταν έντονες, αλλά οι ομοιότητες αυτές κρίνονται ανεπαρκείς για να αποτελέσουν τεκμήριο μιας διακριτής πρωτοελληνοαρμενικής». Στην ίδια μελέτη διατυπώνει το προκαταρκτικό συμπέρασμα ότι «η αρμενική, η ελληνική, (η φρυγική) και η ινδοϊρανική βρίσκονταν σε διαλεκτική εγγύτητα μεταξύ τους. Μέσα σε αυτή την υποθετική διαλεκτική ομάδα, η πρωτοαρμενική τοποθετείτο ανάμεσα στην πρωτοελληνική (στα δυτικά) και την πρωτοϊνδοϊρανική (στα ανατολικά). Οι Ινδοϊρανοί στη συνέχεια μετακινήθηκαν ανατολικά, ενώ οι Πρωτοαρμένιοι και οι Πρωτοέλληνες παρέμειναν σε μια κοινή γεωγραφική περιοχή για μεγάλο χρονικό διάστημα και ανέπτυξαν πολυάριθμες κοινές καινοτομίες».

Οι συγγραφείς μιας γενετικής μελέτης του 2022 υποστήριξαν ότι η αρμενική και η ελληνική σχετίζονται λόγω «της κοινής τους κληρονομιάς από τον πολιτισμό Γιάμνα».

## Ποσοτικές και φυλογενετικές προσεγγίσεις
Σε μια δημοσίευση του 2005, μια ομάδα γλωσσολόγων και στατιστικολόγων (Luay Nakhleh, Tandy Warnow, Donald Ringe και Steven N. Evans) συνέκρινε μεθόδους ποσοτικής φυλογενετικής γλωσσολογίας. Διαπίστωσαν ότι η ύπαρξη μιας ελληνοαρμενικής υποομάδας υποστηριζόταν από πέντε αναλυτικές διαδικασίες: τη μέγιστη φειδώ, τη σταθμισμένη έναντι της μη σταθμισμένης μέγιστης συμβατότητας, τη σύνδεση γειτόνων, καθώς και την ευρέως επικριθείσα τεχνική της δυαδικής λεξιλογικής κωδικοποίησης (που επινοήθηκε από τους Russell Gray και Quentin D. Atkinson).

Ένα συναφές ζήτημα είναι η πιθανή ύπαρξη μιας «βαλκανικής ινδοευρωπαϊκής» υποομάδας, η οποία θα αποτελούνταν όχι μόνο από τις ελληνικές και την αρμενική, αλλά και από την αλβανική και πιθανώς ορισμένες εξαφανισμένες γλώσσες, όπως η φρυγική. Η βαλκανική υποομάδα υποστηρίζεται με τη σειρά της από τη λεξικοστατιστική μέθοδο του Hans J. Holm. Ωστόσο, ο Donald Ringe έχει διαπιστώσει και επαναλάβει τον ισχυρισμό ότι η αλβανική κατάγεται από μια γλώσσα η οποία σχημάτιζε κοινό κλάδο με την πρωτογερμανική (και όχι με τις υπόλοιπες βαλκανικές γλώσσες), ένα εύρημα που εξέπληξε και τον ίδιο.

## Κριτική και αποτίμηση
Παρά τις ενδείξεις αυτές, πολλοί σύγχρονοι μελετητές έχουν απορρίψει την ελληνοαρμενική υπόθεση, υποστηρίζοντας ότι η γλωσσική εγγύτητα μεταξύ των δύο γλωσσών έχει υπερεκτιμηθεί. Ο Τζέιμς Κλάξον εμφανίζεται επιφυλακτικός, βεβαιώνοντας ότι η αρμενική γλώσσα είναι τόσο κοντά στις ινδοϊρανικές όσο είναι στην ελληνική και τη φρυγική. Αντίστοιχα, ο Ronald I. Kim έχει επισημάνει μοναδικές μορφολογικές εξελίξεις που συνδέουν την αρμενική με τις βαλτοσλαβικές. Συνοψίζοντας, μελετητές όπως ο Κλάξον και ο Kim υποστηρίζουν ότι η αρμενική είναι πλησιέστερη στην ινδοϊρανική και τη βαλτοσλαβική, θεωρώντας ότι οι παράλληλες εξελίξεις της αρμενικής με την ελληνική και τη φρυγική αποτελούν τυχαία και ανεξάρτητα φαινόμενα.

Στο πλαίσιο αυτής της συζήτησης, ένα σημαντικό μέρος της σύγχρονης βιβλιογραφίας ερμηνεύει τις ομοιότητες μεταξύ ελληνικής και αρμενικής ως αποτέλεσμα στενών σχέσεων επαφής και διαλεκτικής εγγύτητας κατά την πρώιμη ινδοευρωπαϊκή περίοδο, περισσότερο παρά ως αναγκαία ένδειξη ύπαρξης μιας αποκλειστικής και διακριτής πρωτοελληνοαρμενικής γλώσσας.

## Δείτε επίσης

* Αρμενική υπόθεση
* Πρωτοαρμενική γλώσσα
* Φρύγες

## Παραπομπές

### Υποσημειώσεις

### Πηγές

*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*