Επίθετα του Δία

[μικρογραφία| [Προτομή του Δία.]]Τα πολυάριθμα **[[Επίθετο|επίθετα]] του [[Δίας (μυθολογία)|Δία]]** (που συνοδεύουν το όνομά του) υποδηλώνουν την ποικιλομορφία των λειτουργιών και των ρόλων του θεού του Ολύμπου. Ορισμένα από αυτά τα επίθετα χρησιμοποιήθηκαν στην αρχαιοελληνική λατρεία, ενώ άλλα εμφανίζονται μόνο στην αρχαία ελληνική γραμματεία.[μικρογραφία| Ρωμαϊκή μαρμάρινη κολοσσιαία κεφαλή του [Δίας (μυθολογία)|Δία, 2ος αι. μ.Χ. (Βρετανικό Μουσείο) ]]
## Δωδεκάθεο
Ο Δίας έπαιζε κυρίαρχο ρόλο ως ηγέτης του αρχαιοελληνικού δωδεκάθεου. Ήταν πατέρας πολλών ηρώων και εμφανίστηκε σε πολλές τοπικές λατρείες τους. Αν και «» κατά τον Όμηρο, ήταν ο θεός του ουρανού και της βροντής, όπως οι αντίστοιχοί του στην Εγγύς Ανατολή. Κατά μία έννοια, ήταν η ενσάρκωση των ελληνικών θρησκευτικών πεποιθήσεων και η αρχετυπική αρχαιοελληνική θεότητα.

Οι δημοφιλείς αντιλήψεις για τον Δία διέφεραν σημαντικά από τόπο σε τόπο. Οι τοπικές εκδοχές του Δία συχνά έχουν ελάχιστα κοινά μεταξύ τους εκτός από το όνομα. Ασκούσαν διαφορετικές μορφές εξουσίας και λατρεύονταν με διαφορετικούς τρόπους. Για παράδειγμα, ορισμένες τοπικές λατρείες αντιλαμβάνονταν τον Δία ως χθόνιο θεό της γης και όχι ως θεό του ουρανού. Αυτές οι τοπικές θεότητες σταδιακά εξασθένισαν, μέσω κατακτήσεων και θρησκευτικού συγκρητισμού, με την ομηρική αντίληψη του Δία. Οι τοπικές ή ιδιοσυγκρασιακές εκδοχές του Δία λάμβαναν επίθετα που διέκριναν διαφορετικές μεταξύ τους αντιλήψεις για τον θεό.

## Επίθετα
Αυτά τα επίθετα ή προσδιορισμοί που αποδίδονταν στον Δία τόνιζαν διαφορετικές πτυχές της ευρείας εξουσίας του:

* **Αιγιδούχος** (Αἰγιδοῡχος): Ο Δίας που φέρει την αιγίδα, τη θεϊκή ασπίδα με την κεφαλή της Μέδουσας, αν και άλλοι θεωρούν ότι προέρχεται από τη λέξη «αἴξ» (κατσίκα) και «οχή» ως αναφορά στην τροφό του Δία, την Αμάλθεια.
* **Αγοραίος** (Ἀγοραῖος): Ο Δίας ως προστάτης της αγοράς και τιμωρός των ανέντιμων εμπόρων.
* **Άρειος** (Ἄρειος): είτε «πολεμικός» είτε «εξιλαστήριος».
* **Ελευθέριος** (Ἐλευθέριος): «Δίας ο ελευθερωτής» που λατρεύονταν στην Αθήνα.
* **Όρκιος** (Ὅρκιος): Ο Δίας ως φύλακας των όρκων. Οι ψεύτες τα ψεύδη των οποίων αποκαλύπτονταν αναγκάζονταν να αφιερώσουν αναθηματικό άγαλμα στον Δία, συχνά στον ναός στην Ολυμπία.
* '''Ολύμπιος''' (Ὀλύμπιος): Ο Δίας ως πατέρας των θεών και προστάτης των Πανελλήνιων Αγώνων στην Ολυμπία.
* **Πανελλήνιος** (Δίας όλων των Ελλήνων): λατρευόταν στον ναό του Αιακού στην Αίγινα.
* **Ξένιος**: Ο Δίας ως προστάτης της φιλοξενίας και των επισκεπτών, εκδικητής των αδικιών που γίνονται σε ξένους.

## Άλλα επίθετα
Άλλα επίθετα ή προσδιορισμοί για τον Δία είναι:

### Α

* **Αβρεττηνός** (Ἀβρεττηνός): επίθετο του Δία στη Μυσία της Μικράς Ασίας.
* **Αγαμέμνων** (Ἀγαμέμνων), λατρευόταν στη Σπάρτη. Ο Ευστάθιος θεωρεί ότι το επίθετο αναφέρεται στην ομοιόττα του Δία με τον Αγαμέμνονα, ενώ άλλο θερωούν ότι ο προσδιορισμός συμβολίζει το Αιώνιο, από τις λέξεις  και μένων.
* **Αγήτωρ** (Ἀγήτωρ), ηγέτης των ανθρώπων.
* **Αγρικέραυνος** (Ἀργικέραυνος): του άγριου κεραυνού.
* **Αγώνιος** (Ἀγώνιος), συμπαραστάτης στους αγώνες.
* **Άδαδος** (Ἄδαδος): ελληνοποιημένος προσδιορισμός του Αδάδ των Χαναναίων και των Ασσυρίων, ιδίως κατά την ηλικακή του λατρεία στην Ηλιούπολη.
* **Αθίοψ** (Αἰθίοψ), με σημασία "λάμψη στο σκοτάδι". Λατρευόταν στη Χίο.
* **Αιθέριος** (Αἰθέριος), θεός του αιθέρα.
* **Αίθριος** (Αἴθριος), θεός του αίθριου καιρού.
* **Αθώος** (Ἀθώος), από το όρος Άθως, όπου βρισκόταν ναός του θεού.
* **Αινήιος** (Αἰνήιος) or Αινήσιος (Αἰνήσιος), λατρευόταν στην Κεφαλονιά, όπου υπήρχε ναός του στο όρος Αίνος.
* **Αιτναίος** (Αἰτναῖος), από το όρος Αίτνα, όπου υπήρχε άγλαμα και γινόταν και γιορτή προς τιμήν του θεού.
* **Ακραίος** (Ἀκραίος): όνομα του Δία στη Σμύρνη. Τα ονόματα Ἀκραία και Ἀκραίος δίνονταν και σε διάφορες άλλες θεότητες των οποίων ναοί χτίζονταν πάνω σε λόφους, όπως η Ήρα, η Αφροδίτη, η Αθηνά και η Άρτεμις.
* **Άλειος** (Ἄλειος), από το "Ήλιος", ίσως συνδεόμενο και με το νερό.
* **Αλεξίκακος** (Ἀλεξίκακος), αυτός που αποτρέπει το κακό. 
* **Αμβούλιος** (Ἀμβούλιος), δηλαδή "σύμβουλος", λατινοποιημένο Ambulius.
* **Απήμιος** (Ἀπήμιος): αυτός που αποτρέπει το κακό.
* **Απεσάντιος** (Ἀπεσάντιος): από το βουνό Φουκάς.
* **Απόμιος** (Ἀπόμυιος): αυτός που διώχνει τις μύγες.
* **Ασβαμαίος** (Ἀσβαμαῖος): ως θεός των όρκων.
* **Αστραπαίος** (Ἀστραπαῖος): ως θεός των κεραυνών.
* **Αταβύριος** (Ἀταβύριος): λατρευόταν στη Ρόδο και πήρε το όνομά του από το όρος Αττάβυρος που βρίσκεται εκεί.
* **Αφέσιος** (Ἀφέσιος): αυτός που φέρνει τη βροχή.

### Β

* **Βασιλεύς**, "βασιλιάς".
* **Βοττιαίος** (από τη Βοττιαία), λατρευόταν στην Αντιόχεια. Ο Λιβάνιος έγραψε ότι ο Αλέξανδρος ο Μέγας έχτισε έναν ναό του Βοττιαίου Διός στο σημείο όπου χτίστηκε αργότερα η πόλη της Αντιόχειας.
* **Βουλαίος** (Βουλαῖος): που σημαίνει "της βουλής", λατρευόταν στη Δωδώνη, το αρχαιότερο μαντείο.
* **Βρονταίος** (Βρονταῖος, "της βρονής"): ο Δίας ως θεός των καιρικών φαινομένων.

### Γ

* **Γενέθλιος** (Γενέθλιος), ως θεός της γέννησης.
* **Γεωργός**: Ο Δίας ως θεός των καλλιεργειών και της συγκομιδής, λατρευόταν στην Αθήνα.

### Δ

* **Δικταίος** (Δικταῖος**)**: Ο Δίας ως άρχοντας της οροσειράς της Δίκτης, λατρευόταν από τους μυκηναϊκούς χρόνους στην Κρήτη.
* **Δωδωναίος** (Δωδωναῖος): από τη Δωδώνη.

### Ε

* **Ειλαπιναστής** (Εἰλαπιναστής). Λατρευόταν στην Κύπρο.
* **Εκαλέσιος** (Ἑκαλέσιος), προς τιμήν του και της και της Εκάλης εορτάζονταν τα Εκάλησια στην Αθήνα. 
* **Ελευθέριος** (Ἐλευθέριος), της ελευθερίας. Στην Αθήνα, μετά τη Μάχη των Πλαταιών, οι Αθηναίοι έχτισαν τη στοά του *Διός Ελευθερίου*.
* **Επιδότης** (Ἐπιδότης): επίθετο του θεού στη Μαντίνεια και τη Σπάρτη.
* **Επικάρπιος** (Ἐπικάρπιος), των καρπών.
* **Ερκείος** (Ἑρκεῖος), ως θεός προστάτης του οίκου και της αυλής (έρκος = φράχτης) ή εκλατινισμένος Herceius.
* **Εταιρείος** (Ἑταιρεῖος): Σύμφωνα με το λεξικό *[[Σούδα (λεξικό)|Σούδα]]*, ο Δίας ονομαζόταν έτσι μεταξύ των Κρητών.
* **Ευήνεμος** (Εὐήνεμος), των καλών ανέμων.

### Ζ
* **Ζυγίος**, προστάτης του γάμου. Η σύζυγός του Ήρα είχε επίσης το επίθετο Ζυγία.

### Η
[μικρογραφία|Αγαλματίδιο του [Δίας (μυθολογία)|Δία από την ύστερη ελληνιστική περίοδο, Κάμειρος, Ρόδος]]

* **Ηλιοπολίτης** (Ἡλιοπολίτης): Η ελληνοποίηση του Μπαάλ (πιθανώς ο Αδάδ) των Χαναναίων που λατρεύτηκε ως θεός του Ήλιου στην Ηλιούπολη (σύγχρονο Μπαάλμπεκ)  στον Λίβανο.

### Θ
* **Θεός Αγαθός**, «καλός θεός» ή εκλατινισμένος Theus Agathus.

### Ι

* **Ιδαίος** (Ἰδαῖος), από το όρος Ίδη, είτε το όρος Ίδη στην Κρήτη είτε τον όρος Ίδη στην αρχαία Τρωάδα. 
* **Ικέσιος** (Ἱκέσιος, «των ικετών») ή εκλατινισμένος Hicesius.
* **Ικμαίος** (Ἰκμαῖος), "της υγραφίας" ή εκλατινισμένος Icmaeus.

### Κ

* **Καθάρσιος**, «που έφερνε κάθαρση».
* **Κάσιος**, που μπορεί να προέρχεται είτε από το Κάσιον, κοντά στο Πηλούσιον της Αιγύπτου είτε από το όρος Κάσιος (Casius), το οποίο είναι το σύγχρονο Τζεμπέλ Άκρα ή εκλατινισμένο Casius στα συροτουρκικά σύνορα.
* **Καταιβάτης** ή εκλατινισμένος Cataebates, επειδή έστελνε κεραυνούς ή επειδή κατέβαινε στη γη λόγω της αγάπης του για τις γυναίκες.
* **Κεραύνιος**, «του κεραυνού» ή εκλατινισμένος Ceraunius
* **Κηναίος** (Κηναῖος): επίθετο του Δία που προέρχεται από το ακρωτήριο Κηναίο.
* **Κλάριος**, "της θείας δικαιοσύνης" ή εκλατινισμένος Clarius 
* **Κόνιος**, «της σκόνης» ή εκλατινισμένος Conius 
* **Κορυφαίος** (Κορυφαῖος), «αρχηγός» ή εκλατινισμένος Coryphaeus 
* **Κοσμήτης**, «της τάξης» ή εκλατινισμένος Cosmetes 
* **Κρόνιος**, "γιος του Κρόνου" 
* **Κτήσιος**, «του οίκου, της Ιδιοκτησίας» ή εκλατινισμένος Ctesius 

### Λ

* **Λαβρανδεύς**, «οργισμένος, μαινόμενος»: Λατρευόταν στην Καρία της Μικράς Ασίας, απεικονιζόμενος με διπλούν πέλεκυ (), εξελληνισμένη εκδοχή του θεού του καιρού των Χουρριτών Τεσούμπ.
* **Λαφύστιος**, ap;o το Λαφύστιο, ένα βουνό στη Βοιωτία στο οποίο υπήρχε ναός του Δία.
* **Λειψίνος**. Yπάρχει ναός του Διός Λειψίνου στην Εύρωμο.
* **Λευκαίος** (Λευκαῖος), "της λεύκας".
* **Λιμενοσκόπος**, "παρατηρητής των λιμένων" ή εκλατινισμένος Limenoscopus. Εμφανίζεται και ως επίθετο πολλών άλλωνθεοτήτων: Άρτεμις, Αφροδίτη, Πρίαπος και Παν.
* **Λυκαίος** (Λυκαῖος). Υπήρχε ναός του Λυκαίου Διός («λύκος») στο Λύκαιο όρος στην Αρκαδία, όπου σύμφωνα με πηγές τελούνταν λυκανθρωπική λατρεία, που περιλάμβανε ενίοτε και ανθρωποθυσίες.

### Μ

* **Μαιμάκτης**, «θυελλώδης» ή εκλατινισμένος Maemactes. Επίθετο του Δία, από το οποίο προέρχεται το όνομα του Αττικού ημερολογιακού μήνα Μαιμακτηριών καθώς και τα Μαιμακτήρια που εορτάζονταν στην Αθήνα. 
* **Μειλίχιος**, «πράος, γλυκός»  Υπήρχε βωμός τους στα νότια του ποταμού Ιλισού στην Αθήνα.
* **Μηχανεύς**, «πολυμήχανος» ή εκλατινισμένος Mechaneus.
* **Μοιραγέτης**, «ηγέτης των Μοιρών»: Ο Παυσανίας έγραψε ότι αυτό ήταν επίθετο του Δία και του Απόλλωνα στους Δελφούς, επειδή ο Δίας γνώριζε τις υποθέσεις των ανθρώπων, όλα όσα τους δίνουν οι Μοίρες και όλα όσα δεν προορίζονται για αυτούς.

### Ν

* **Ναός**: Λατρευόταν στη Δωδώνη, το παλαιότερο μαντείο, μαζί με τον Δία Βουλαίο.
* **Νέμειος**: Λατρευτόταν στην πόλη Οινεών της Λοκρίδας.

### Ξ

* **Ξένιος**, «της φιλοξενίας») ή εκλατινισμένος Xenius.

### Ο

* **Όμβριος**, «της βροχής, δότης βροχής».
* **Ομόγνιος** (Ὁμόγνιος), εξ αίματος συγγενής.
* **Οσογώα** (Ὀσογῶα), το καρικό όνομα του Δία στη Μύλασα της Καρίας της Μικράς Ασίας. Υπήρχε ένα ιερό αφιερωμένο σε αυτόν στην πόλη.
* **Ουράνιος** (Οὐράνιος), «του ουρανού».
* **Ούριος** (Οὔριος, «του ευνοϊκού ανέμου»). Αρχαίοι συγγραφείς έγραψαν για ένα ιερό στην είσοδο της Μαύρης Θάλασσας αφιερωμένο στον Ούριο Δία (ἱερὸν τοῦ Διὸς τοῦ Οὐρίου). Επιπλέον, στο νησί της Δήλου βρέθηκε αφιέρωση στον Ούριο Δία. Τα εγκαίνια έγιναν από έναν πολίτη της Ασκαλώνας, ονόματι Δάμωνα, γιο του Δημητρίου, ο οποίος διέφυγε από πειρατές.

### Π

* **Παγκρατής**, «παντοδύναμος».
* **Παλαμναίος** (Παλαμναῖος), «εκδικητής».
* **Πανάμαρος**: Υπήρχε ένα σημαντικό ιερό του Διός Παναμάρου στην πόλη Πανάμαρα της Καρίας στη Μικρά Ασία.
* **Πανελλήνιος**, «όλων των Ελλήνων».
* **Πάτριος**, «των πατέρων, πατρικός».
* **Πελώριος**: θυσίες προσφέρονταν στον Δία Πελώριο κατά τη θεσσαλική γιορτή των Πελωρίων.
* **Πλούσιος**, «του πλούτου» ή εκλατινισμένος Plusius.
* **Πολιεύς** (Πολιεὺς) «των πόλεων».

### Σ

* **Σημαλέος**, «σηματοδότης» ή εκλατινισμένοςSemaleus.
* **Σκοτίτας**, «σκοτεινός, θολός» ή εκλατινισμένος Scotitas.
* **Σπλαγχνοτόμος**, «κόπτης εντοσθίων», λατρευόταν στην Κύπρο.
* **Στράτιος**, «των στρατών, στρατιωτικός».
* **Σωσίπολις**: Υπήρχε ναός του στη Μαγνησία του Μαιάνδρου.

### Τ

* **[[Τάλως (μυθολογία)|Ταλαιός]]**, «ηλιακός»: Λατρευόταν στην Κρήτη.
* **Τροπαιούχος**, «φύλακας των τροπαίων»: μετά τη Μάχη της Θυρέας, ο Οθρυάδης αφιέρωσε το τρόπαιο στον «Δία Τροπαίουχο».

### Υ

***Υέτιος** (Ὑέτιος), της βροχής, βροχερός.
* **Ύπατος** (Ὕπατος), υπέρτατος, ανώτατος.
* **Υπερδέξιος** (Ὑπερδέξιος), από το χωριό Υπερδέξιον.
* **Ύψιστος** (Ὕψιστος), υπέρτατος, ανώτατος.

### Φ

***Φράτριος**, προστάτης μιας φρατρίας.
* **Φίλιος**, «της φιλίας» ή εκλατινισμένος Philius.
* **Φύξιος**, «του ασύλου» ή εκλατινισμένος Phyxius.

### Χ

* **Χθόνιος**, ως θεός της γης ή του Κάτω Κόσμου.

## Παραπομπές

Κατηγορία:Δίας (μυθολογία)
Κατηγορία:Αρχαία ελληνική θρησκεία