Μουσική των Ρομά

[240px|εναλλ.=Περιπλανώμενοι μουσικοί στους αμπελώνες της Τρανσυλβανίας (Πενέλ, 1893)|μικρογραφία|Περιπλανώμενοι μουσικοί στους αμπελώνες της [Τρανσυλβανία|Τρανσυλβανίας (Πενέλ, 1893)]]
Ο όρος **μουσική των Ρομά** (συχνά αναφέρεται ως μουσική των τσιγγάνων ή τσιγγάνικα, οι οποίες ονομασίες μερικές φορές θεωρούνται υποτιμητικοί όροι) αναφέρεται στη μουσική των Ρομά, που έχουν την καταγωγή τους στη βόρεια Ινδία, αλλά σήμερα ζουν κυρίως στην Ευρώπη.

Ιστορικά νομαδικοί, αν και τώρα έχουν εγκατασταθεί σε μεγάλο βαθμό, οι Ρομά έχουν ενεργήσει από καιρό ως διασκεδαστές και έμποροι. Σε πολλά από τα μέρη που ζουν οι Ρομά έχουν γίνει γνωστοί ως μουσικοί. Λόγω των μεγάλων αποστάσεων που διήνυσαν κατά τα χρόνια, έχουν εισαγάγει μια πληθώρα επιρροών στην μουσική τους: Βυζαντινές, Ελληνικές, Αραβικές, Ινδικές, Περσικές, Τουρκικές, Σλαβικές, Ρουμανικές, Γερμανικές, Ολλανδικές, Γαλλικές, Ισπανικές, ακόμη και Εβραϊκές μουσικές επιρροές.

Είναι δύσκολο να προσδιοριστούν οι παράμετροι ενός ενοποιημένου μουσικού στυλ Ρομά, καθώς υπάρχουν πολλές διαφορές στις μελωδικές, αρμονικές, ρυθμικές και τυπικές δομές από περιοχή σε περιοχή. Οι στίχοι στα τραγούδια των Ρομά τραγουδούνται συχνά σε μία ή περισσότερες διαλέκτους της γλώσσας Ρομά και ο χορός συνοδεύει συχνά τη μουσική παράσταση των Ρομά.

Το πεμπτουσιακά ισπανικό φλαμένκο είναι σε μεγάλο βαθμό η μουσική (και ο χορός, ή μάλιστα ο πολιτισμός) των Ρομά της Ανδαλουσίας.

Εκτός από τη μουσική την Ρομά για τοπική χρήση, στην Ανατολική Ευρώπη μια ξεχωριστή μουσική Ρομά προήλθε για διασκέδαση σε πάρτι και γιορτές. Αυτή η μουσική αντλούσε τα θέματα της από Ουγγρικές, Ρουμανικές, Ρωσικές και άλλες πηγές. Αργότερα κέρδισε δημοτικότητα στη Δυτική Ευρώπη, όπου πολλές ορχήστρες Ρομά ήταν ενεργές, παίζοντας εξελιγμένες μελωδίες καταγωγής Ανατολικής Ευρώπης. Πιθανώς από τους πρώτους πιο σημαντικούς μουσικούς Ρομά ήταν ο Τζάνγκο Ράινχαρτ (1910-1953).

## Πρωτότυπη μουσική των Ρομά
[170px|left|εναλλ.=Ρομά μουσικοί|μικρογραφία|[Ρομά μουσικοί]]
Η αυθεντική μουσική των Ρομά, που δεν προέρχεται από τις χώρες όπου ζουν οι Ρομά, είναι σχετικά σπάνια. Η συγκεκριμένη λαϊκή μουσική είναι κυρίως φωνητική και αποτελείται από αργά τραγούδια και γρήγορες μελωδίες που μπορεί να συνοδεύονται από χορό. Οι γρήγορες μελωδίες συνοδεύονται από ήχους που παράγονται με την γλώσσα, χειροκρότημα, χτυπήματα με ξύλινα κουτάλια και άλλες τεχνικές.

Υπάρχουν πέντε βασικά συστατικά που βρίσκονται σε όλη τη μουσική των Ρομά από διάφορες περιοχές. Το πρώτο είναι η χρήση τριών φωνών ή τμημάτων: η μελωδική γραμμή, το τερέ και τα διαστήματα ενός πέμπτου, είτε μέσω φωνητικών ή οργάνων. Το δεύτερο είναι η μουσική συγκοπή, όπου η μουσική ξεκινά αμέσως μετά από ένα ρυθμό, διατηρώντας παράλληλα έναν συνεπή ρυθμό. Το τρίτο είναι ότι η μουσική παίζεται σε διαφορετικές φράσεις, που σημαίνει ότι η είσοδος και η έξοδος διαφορετικών μουσικών θεμάτων γίνεται αισθητή σε διαφορετικούς χρόνους σε ένα τραγούδι είτε μέσω ρυθμού ή οργάνων. Το τέταρτο είναι η αρμονία, όπου χρησιμοποιείται μια δευτερεύουσα συγχορδία αντί για μια μεγάλη συγχορδία. Το τελευταίο είναι το τραγούδι, όπου δίνεται έμφαση στις φυσικές φωνητικές ικανότητες.

Η ανάπτυξη της μουσικής των Ρομά χρονολογείται από την αναπαραγωγή οργάνων όπως λαούτα στα τέλη του 1400 στην Ουγγαρία και την Ιταλία. Οι Ρομά θα έπαιζαν με μη Ρομά ως διασκεδαστές σε οποιαδήποτε πτυχή της παράστασης. Τελικά, καθώς η οργανωμένη θρησκεία κέρδισε αποδοχή, η παραστάσεις μειώθηκαν και μερικές φορές απαγορεύονταν για πληθυσμούς εκτός Ρομά, έτσι οι Ρομά γέμιζαν όλα τα επαγγελματικά κέντρα διασκέδασης. Έπαιζαν επίσης σε γάμους, βαπτίσεις, κηδείες και περιτομές. Επειδή δεν υπάρχει κανένα έθνος κράτος για τους Ρομά, αναγκάστηκαν συχνά να δημιουργήσουν τους δικούς τους χώρους διαβίωσης στις χώρες που εγκαταστάθηκαν. Μουσικές και πολιτιστικές επιρροές ελήφθησαν από τις χώρες όπου ζούσαν και ενσωματώθηκαν στη δική τους μουσική, όπως όργανα, γλώσσες και αντικείμενο της ίδιας της μουσικής. Μερικά τραγούδια ενσωματώνουν τη γλώσσα Ρομανί.

## Μουσική που σχετίζεται με χώρες
Η περισσότερη μουσική των Ρομά βασίζεται στη λαϊκή μουσική των χωρών όπου πέρασαν ή εγκαταστάθηκαν οι Ρομά. Η τοπική μουσική υιοθετείται και εκτελείται - συνήθως οργανική - και, αργά, μετατρέπεται σε στυλ Ρομά, τα οποία είναι συνήθως πιο περίπλοκα από τα αρχικά στυλ. Η μουσική των Ρομά στηριζόμενη στην τοπική μουσική ανέπτυξε τις ουγγρικές εκδόσεις.

### Ισπανία
[170px|εναλλ.=Ρομά μουσικοί|μικρογραφία|Ρομά μουσικοί σε γάμο στην [Τσεχία|Τσεχική Δημοκρατία το 2005]]
Οι Ρομά της Ισπανίας (Γκιτάνος) συνέβαλαν σημαντικά στην μουσική παράδοση της Ανδαλουσίας, γνωστή ως *φλαμένκο*. Αν και δεν είναι, αυστηρά, η μουσική των Ρομά, το φλαμένκο συνδέεται στενά με αυτήν την εθνικότητα και ένα σημαντικό ποσοστό από διάσημους καλλιτέχνες φλαμένκο είναι Γκιτάνος.

### Βουλγαρία
Λόγω του σημαντικού πληθυσμού Ρομά στη Βουλγαρία, η μουσική αυτής της εθνοτικής ομάδας είναι πολύ δημοφιλής. Η μουσική *Τσαλγκαμάτα* παίζεται επίσης από Ρομά μουσικούς στη Βουλγαρία.

### Ρουμανία
Οι Λαουτάροι ήταν παραδοσιακοί Ρομά μουσικοί, παίζοντας σε διάφορες εκδηλώσεις (γάμους, κηδείες κ.λπ.). Το είδος μανέλε που είναι πολύ δημοφιλές στη Ρουμανία υποστηρίζεται και από Ρομά εθνοτικούς μουσικούς.

### Ρωσία
Μια χορωδία τσιγγάνων στη Ρωσία ήταν η Χορωδία των Τσιγγάνων Σοκολόβσκι. Το 1931, στη Μόσχα ιδρύθηκε ένα δημόσιο θέατρο τσιγγάνων, το Θέατρο Ρόμεν, το οποίο ενσωματώνει τη μουσική και το χορό των Ρομά σε θεατρικές παραστάσεις.

### Τουρκία
Οι Ρομά χρησιμοποίησαν τη μουσική της Τουρκίας. Η αστική μουσική τους έφερε στο κοινό, απόηχους κλασικής τουρκικής μουσικής μέσω των ταβερνών. Αυτός ο τύπος μουσικής (*φασίλ*, ένα στυλ, που δεν πρέπει να συγχέεται με την κλασική μορφή της τουρκικής μουσικής) σε συνδυασμό με τα τρόφιμα και τα αλκοολούχα ποτά συνδέεται συχνά με την κατώτερη τάξη της τουρκικής κοινωνίας, αν και μπορεί επίσης να βρεθεί σε πιο «αξιοσέβαστα» ιδρύματα στη σύγχρονη εποχή.

Οι Ρομά έχουν επίσης χρησιμοποιήσει την ίδια την μουσική φασίλ, παιγμένη σε μουσικές αίθουσες ως η λεγόμενη μουσική χορού (*ογιούν χαβασί*) που απαιτείται στο τέλος κάθε φασίλ έχει ενσωματωθεί με οθωμανικά μοτίβα χορού της κοιλιάς. Το ρυθμικό *οστινάτο* που συνοδεύει τον οργανικό αυτοσχεδιασμό (*ριτιμλί ταξίμ*) για τον παράλληλο χορό της κοιλιάς με αυτό της κλασικής κιθάρας, έναν φωνητικό αυτοσχεδιασμό σε ελεύθερο ρυθμό με ρυθμική συνοδεία. Δημοφιλή μουσικά όργανα σε αυτό το είδος μουσικής φασίλ είναι το κλαρινέτο, το βιολί, το κανονάκι και η *νταρμπούκα* (αντίστοιχο του ελληνικού τουμπελεκιού). Ο κλαρινέτης (ή κλαριτζής) Μουσταφά Καντιράλι είναι ένας πολύ γνωστός Ρομά μουσικός της Τουρκίας.

## Βαλκάνια
170px|left|εναλλ.=Πάνα Σίνκα|μικρογραφία|Πάνα Σίνκα
Ένας τυπικός τύπος μουσικής των Ρομά είναι γνωστός ως Ταλλάβα. Το Ταλλάβα δημιουργήθηκε από τη μειονότητα των Ρομά στο Κοσσυφοπέδιο τη δεκαετία του 1990. Το είδος του Ταλλάβα υιοθετήθηκε αργότερα μεταξύ της ομάδας Ασκάλι. Το Ταλλάβα είναι κοινό μεταξύ της Αλβανίας. Αυτό το είδος έχει επιρροές από άλλα μουσικά είδη όπως τα Ελληνικά (τα λεγόμενα σκυλάδικα) και τα Βουλγαρικά (τσάλγκα). Συνδυάστηκε επίσης με την τουρκική (αραμπέσκε), την αραβική (αραβική ποπ μουσική), τη σερβική (λαϊκά τάρμπο) και την αλβανική μουσική.

## Ουγγαρία
Ένας άλλος αξιοσημείωτος σχηματισμός μουσικής των Ρομά είναι ο *Άντο Ντρομ*. Ιδρύθηκε από τον Τζενό Ζσίγκο το 1993, το Ίδρυμα Άντο Ντρομ χρησιμεύει για την προώθηση της τέχνης των Ρομά, για την ενθάρρυνση των νέων ταλέντων και για να επιτρέψει στους Ρομά να συναντήσουν τη δική τους κουλτούρα μέσα στην κοινότητα, μέσω των παραγωγών του συγκροτήματος Άντο Ντρομ, μεταξύ άλλων, μιας ομάδας που πρωτοπορεί στην επανερμηνεία μουσικής και χορού Ρομά. Η μουσική τους είναι σύγχρονης φύσης. Εκτός από αυθεντικά λαϊκά τραγούδια των Ρομά, παίζουν ένα είδος αστικής μουσικής Ρομά που δίνει μια φωνή στη σημερινή πραγματικότητα της κοινότητας. Αποφεύγουν την ανακατασκευή των παλαιών μουσικών και τραγουδιών ή του στυλ τους.

Αν και οι Ρομά μουσικοί στην Ουγγαρία αναφέρθηκαν σε βιβλία από τον 15ο αιώνα, η μουσική ως επάγγελμα δεν έγινε ευρέως διαδεδομένη στους Ρομά μέχρι το δεύτερο μισό του 18ου αιώνα. Οι Ρομά άρχισαν να αναπτύσσουν μια εθνική μουσική κουλτούρα από τη δεκαετία του 1970 και απέκτησαν το καθεστώς της εθνικής μειονότητας στην Ουγγαρία. Δύο διάσημοι Ρομά μουσικοί του 18ου αιώνα ήταν οι Μιχάλη Μπάρνα και Πάννα Σίνκα. Η μπάντα του τελευταίου είχε δύο βιολιά ("πρίμο" και "κόντρα"), ένα κίμπαλομ (τύπος χορδόφωνου) και ένα κοντραμπάσο.

Στις αρχές του 19ου αιώνα, οι Ρομά μουσικοί έγιναν εκπρόσωποι της εθνικής μουσικής. Κατά τη διάρκεια της Ουγγρικής Επανάστασης του 1848 στην Ουγγαρία, οι τσιγγάνικες μπάντες έπαιξαν τη μουσική τους για στρατιώτες πριν και μετά τη μάχη για να τους ενθαρρύνουν και να τους διασκεδάσουν. Μετά την ήττα του πολέμου, αυτοί οι μουσικοί απέκτησαν μεγάλο σεβασμό από τη χώρα. Η μουσική των τσιγγάνων έγινε το σύμβολο της επιθυμητής ελευθερίας. Ένα νέο είδος που ονομάζεται *μαγκγιάρ νότα* εξελίχθηκε γύρω στα μέσα του αιώνα. Οι συνθέτες της εποχής ήθελαν να ακούσουν περισσότερο τη μουσική της Δυτικής Ευρώπης, επεκτείνοντας τη φόρμα των λαϊκών τραγουδιών και υιοθετώντας ορισμένα στοιχεία δυτικού στυλ. Αυτό το είδος έπαιξαν και Ρομά μουσικοί, έτσι άρχισε να χαρακτηρίζεται και ως "τσιγγάνικη μουσική". Ο πιο διάσημος Ρομά συνθέτης αυτού του αιώνα ήταν ο Πίστα Ντάνκο (1858-1903).

## Δυτική Ευρώπη
εναλλ.=Ρομά μουσικοί σε γάμο της Τσεχίας, 2005|μικρογραφία|Ρομά μουσικοί σε γάμο της Τσεχίας, 2005
Η εκλεπτυσμένη μουσική των Ρομά που επισκέφθηκαν τη Δυτική Ευρώπη έγινε δημοφιλής το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα και είχε την ακμή της από τη δεκαετία του 1920 και μετά περίπου το 1960, αν και αυτή η μουσική παραμένει δημοφιλής ακόμα και σήμερα. Οι περιηγήσεις της ορχήστρας ράτζκο - με νεαρούς Ρομά μουσικούς - πρόσθεσαν πολύ στη δημοτικότητά της. Το Δυτικό κοινό θεώρησε αυτό το είδος ως αντίστοιχο της άλλης μουσικής που σχετίζεται με τους Ρομά, την τζαζ των τσιγγάνων. Το θεώρησαν ως ένα τυπικό τσιγγάνικο στυλ, ένα καλό δείγμα του πολιτισμού των Ρομά. Στις γλώσσες της Δυτικής Ευρώπης το εκτίμησαν ως "τσιγγάνικη μουσική", "Μουσίκ τσιγκάν", "Ζιγκένερ Μούσιζ" κ.λπ.

Από το 2014, ένα έργο που υποστηρίζεται από την ΕΕ, το *Music4Rom*, έχει επισημάνει τη σημασία της μουσικής των Ρομά στην κλασική μουσική. Ο Χόρχε Τσαμίνε είναι ένας από τους ιδρυτές αυτού του έργου. Οι αξίες που προωθούνται από το *Music4Rom* περιλαμβάνουν αναγνώριση, κατανόηση των άλλων, δημιουργικότητα, ανοχή και θαυμασμό. Το έργο προωθεί τις συνήθειες των Ρομά για τη δημιουργία διαπολιτισμικών γεφυρών, την κοινωνική ένταξη και την παιδική εκπαίδευση μέσω της μουσικής.

## Βιβλιογραφία

* Broughton, Simon, "Kings and Queens of the Road". 2000. In Broughton, Simon and Ellingham, Mark with McConnachie, James and Duane, Orla (Ed.), *World Music, Vol. 1: Africa, Europe and the Middle East*, pp 146–158. Rough Guides Ltd, Penguin Books. 
* Balint Sarosi, "Zigeunermusik" (Gypsy music), Budapest 1970, in English, German, Hungarian

## Παραπομπές



Κατηγορία:Μουσική στην Ευρώπη
Κατηγορία:Ρομά