Ιωδοβενζόλιο

To **ιωδοβενζόλιο** ή **ιωδοβενζένιο** ή **φαινυλιωδίδιο** αρωματική χημική ένωση με χημικό τύπο C6H5I, που παριστάνεται συντομογραφικά ως PhBr. Είναι ένα παράγωγο του βενζολίου.

## Δομή





## Παραγωγή

### Με ιωδίωση βενζολίου

Με ιωδίωση βενζολίου παράγεται ιωδοβενζόλιο:

\mathrm{PhH + I_2 \xrightarrow{FeI_3} PhI + HI} 

* Σύμφωνα με μια παραλλαγή, η αντίδραση καταλύεται από την παρουσία του νιτρικού οξέος

\mathrm{PhH + I_2 \xrightarrow{HNO_3} PhI + HI} 


### Με υποκατάσταση υδροξυλίου από ιώδιο

Με επίδραση υδροϊωδίου (HI) σε φαινόλη (PhOH) πσράγεται ιωδοβενζόλιο:

\mathrm{PhOH + HI \xrightarrow{} PhI + H_2O} 

* Συνήθως το υδροϊώδιο παρασκευάζεται επιτόπου (*«in citu»*) με την αντίδραση:


\mathrm{2KI + H_2SO_4 \xrightarrow{} K_2SO_4 + 2HI}



### Με υποκατάσταση άλλου αλογόνου από ιώδιο

Με επίδραση ιωδιούχου καλίου (KI) σε αλοβενζόλιο PhX, όππυ X εδώ F, Cl, Br), ιωδοβενζόλιο:


\mathrm{PhX + KI \xrightarrow{} PhI + KX}



### Με υποκατάσταση αμινομάδας από ιώδιο

Με έμεσε υποκατάσταση της αμινομάδας ανιλίνης από ιώδιο, μέσω της αντίδρασης Sandmeyer και σχηματισμού διαζωβενζολιακού άλατος παράγεται ιωδοβενζόλιο:


\mathrm{PhNH_2 + NaNO_2 + 2HX \xrightarrow{} [PhN_2]X + NaX + 2H_2O }



\mathrm{[PhN_2]X + CuI \xrightarrow{} PhI + CuX + N_2 \uparrow }



## Χημικές ιδιότητες και παράγωγα

### Αντιδράσεις πυρηνόφιλης υποκατάστασης

* Επειδή ο δεσμός C-I είναι ασθενέστερος από τους δεσμούς C-Br και C-Cl, το ιωδοβενζόλιο είναι πιο δρασυικό από το βρωμοβενζόλιο και το χλωροβενζόλιο.

#### Υποκατάσταση από υδροξύλιο

Υδρόλυση με αραιό διάλυμα υδροξειδίου του νατρίου (NaOH) παράγεται φαινόλη (PhOH):

\mathrm{PhI + NaOH \xrightarrow{} PhOH + NaI} 


#### Υποκατάσταση από αλκοξύλιο

Με αλκοολικά άλατα (RONa) παράγεται αλκυλοφαινυλαιθέρας (PhOR):

\mathrm{PhI + RONa \xrightarrow{} PhOR + NaI} 


#### Υποκατάσταση από αλκινύλιο

Με αλκινικά άλατα (RC≡CNa) παράγεται φαινυλαλκίνιο (RC≡CPh). Π.χ.:

\mathrm{PhI + RC \equiv CNa \xrightarrow{} RC \equiv CPh + NaI} 


#### Υποκατάσταση από ακύλιο

Με καρβονικά άλατα (RCOONa) παράγεται καρβονικό φαινυλεστέρας (RCOOPh):

\mathrm{PhI + RCOONa \xrightarrow{} RCOOPh + NaI} 


#### Υποκατάσταση από κυάνιο

Με κυανιούχο νάτριο (NaCN) παράγεται βενζονιτρίλιο (PhCN):

\mathrm{PhI +NaCN \xrightarrow{} PhCN + NaI} 


#### Υποκατάσταση από αλκύλιο

Με αλκυλολίθιο (RLi) παράγεται αλκυλοβενζόλιο:

\mathrm{PhI + RLi \xrightarrow{} PhR + LiI} 


#### Υποκατάσταση από σουλφυδρίλιο

Με όξινο θειούχο νάτριο (NaSH) παράγεται θειοφαινόλη (PhSH):

\mathrm{PhI + NaSH \xrightarrow{} PhSH + NaI} 


#### Υποκατάσταση από σουλφαλκύλιο

Με θειολικό νάτριο (RSNa) παράγεται αλκυλοφαινυλοθειαιθέρας (PhSR):

\mathrm{PhI + RSNa \xrightarrow{} PhSR + NaI} 


#### Υποκατάσταση ιωδίου από φθόριο

Με επίδραση φθοριούχου υφυδραργύρου (Hg2F2) σε ιωδοβενζόλιο (PhI) πσράγεται φθοροβενζόλιο:

\mathrm{2PhI + Hg_2F_2 \xrightarrow{} 2PhF + Hg_2I_2 \downarrow} 


#### Υποκατάσταση από αμινομάδα

Με αμμωνία (NH3) παράγεται ανιλίνη (PhNH2):

\mathrm{PhI + NH_3 \xrightarrow{} PhNH_2 + HI} 


#### Υποκατάσταση από αλκυλαμινομάδα

Με πρωυτοταγείς αμίνες (RNH2) παράγεται N-αλκυλανιλίνη (PhNHR):

\mathrm{PhI + RNH_2 \xrightarrow{} PhNHR + HI} 


#### Υποκατάσταση από διαλκυλαμινομάδα

Με δευτεροταγείς αμίνες (R΄NHR) παράγεται N,N-διαλκυλομεθυλαμίνη [PhN(R)R΄]:

\mathrm{PhI + R\acute{}\;NHR \xrightarrow{} PhN(R)R\acute{} + HI} 


#### Υποκατάσταση από φωσφύλιο

Με φωσφίνη σχηματίζει φαινυλοφωσφίνη:

\mathrm{PhI + PH_3 \xrightarrow{} PhPH_2 + HI} 


#### Υποκατάσταση από νιτροομάδα

Με νιτρώδη άργυρο (AgNO2) παράγεται νιτροβενζόλιο (PhNO2):

\mathrm{PhI + AgNO_2 \xrightarrow{} PhNO_2 + AgI} 


### Παραγωγή οργανομεταλλικών ενώσεων

1. Με λίθιο (Li). Παράγεται φαινυλολίθιο:


\mathrm{PhI + 2Li \xrightarrow PhLi + LiI}


2. Με μαγνήσιο (Mg) (αντιδραστήριο Grignard):


\mathrm{PhI + Mg \xrightarrow PhMgI}



### Αναγωγή

1. Με λιθιοαργιλιοϋδρίδιο (LiAlH4) παράγεται βενζόλιο:


\mathrm{4PhI + LiAlH_4 \xrightarrow{} 4PhH + LiI + AlI_3}


2. Με «υδρογόνο εν τω γενάσθαι», δηλαδή μέταλλο + οξύ παράγεται βενζόλιο:


\mathrm{PhI + Zn + HI \xrightarrow{} PhH + ZnII}


3. Με υδροϊώδιο (HI):


\mathrm{RI + HI \xrightarrow{} PhH + I_2}


4. Με σιλάνιο, παρουσία τριιωδιούχου βορίου παράγεται βενζόλιο:


\mathrm{PhI + SiH_4 \xrightarrow{BI_3} PhH + SiH_3I}



### Αντιδράσεις προσθήκης

1. Σε αλκένια. Π.χ. με αιθένιο (CH2=CH2) παράγει 2-φαινυλο-1-ιωδαιθάνιο (PhCH2CH2I):


\mathrm{PhI + CH_2=CH_2 \xrightarrow{} PhCH_2CH_2I}


2. Σε αλκίνια. Π.χ. με αιθίνιο (HC≡CH) παράγει 2-φαινυλο-1-ιωδαιθένιο (PhCH=CHI):


\mathrm{PhI + HC \equiv CH \xrightarrow{} PhCH=CH_2I}


3. Σε κυκλοαλκάνια που έχουν τριμελή ή τετραμελή δακτύλιο. Π.χ. με κυκλοπροπάνιο παράγει 3-φαινυλο-1-ιωδοπροπάνιο:

40px|κυκλοπροπάνιο  \mathrm{+ PhI \xrightarrow{} PhCH_2CH_2CH_2I} 

4. Σε αλκαδιένια. Π.χ. με βουταδιένιο-1,3 παράγει 4-φαινυλο-1-ιωδο-2-βουτένιο.


\mathrm{PhI + CH_2=CHCH=CH_2 \xrightarrow{} PhCH_2CH=CHCH_2I}


5. Σε ετεροκυκλικές ενώσεις που έχουν τριμελή ή τετραμελή δακτύλιο. Π.χ. με εποξυαιθάνιο παράγει φαινοξυ-2-ιωδαιθάνιο:

30 px  \mathrm{+ PhI \xrightarrow{} ICH_2CH_2OPh} 


### Αντιδράσεις ηλεκτρονιόφιλης υποκατάστασης

* Η παρουσία του ιωδίου απενεργοποιεί μερικώς τον αρωματικό χαρακτήρα, κάνοντας τις παρακάτω αντιδράσεις πιο αργές σε σύγκριση με τις αντίστοιχες του βενζολίου. Παράγονται, ωστόσο ορθο- και παρα- παράγωγα.

#### Νίτρωση

Με νίτρωση παράγει ορθοιωδονιτροβενζόλιο και παραιωδονιτροβενζόλιο:


\mathrm{PhI + HNO_3 \xrightarrow{\pi.H_2SO_4} \frac{2}{3} o-C_6H_4(NO_2)I + \frac{1}{3} \pi-C_6H_4(NO_2)I + H_2O}



#### Σουλφούρωση

Με σουλφούρωση παράγει ορθοιωδοβενζοσουλφονικό οξύ και παραιωδοβενζοσουλφονικό οξύ:


\mathrm{PhI + H_2SO_4 \xrightarrow{} \frac{2}{3} o-C_6H_4(I)SO_3H + \frac{1}{3} \pi-C_6H_4(I)SO_3H + H_2O}



#### Αλογόνωση

Με αλογόνωση παράγει ορθοαλοιωδοβενζόλιο και παρααλοιωδοβενζόλιο:


\mathrm{PhI + X_2 \xrightarrow{FeX_3} \frac{2}{3} o-C_6H_4(I)X + \frac{1}{3} \pi-C_6H_4(I)X + HX}


* όπου Χ I ή I. Τα άλλα φαινυλαλονονίδια προκύπτουν σε δεύτερη φάση με υποκατάσταση αυτών με χρήση KI ή Hg2F2, αντίστοιχα.

#### Αλκυλίωση

Με αλκυλίωση κατά Friedel-Crafts παράγει ορθοαλκυλοιωδοβενζόλιο και παρααλκυλοιωδοβενζόλιο:


\mathrm{PhI + RX \xrightarrow{AlX_3} \frac{2}{3} o-C_6H_4(R)I + \frac{1}{3} \pi-C_6H_4(R)I + HX}



#### Ακυλίωση

Με ακυλίωση κατά Friedel-Crafts παράγει ορθοακυλοιωδοβενζόλιο και παραακυλοιωδοβενζόλιο:


\mathrm{PhI + RCOX \xrightarrow{AlX_3} \frac{2}{3} o-C_6H_4(I)COR + \frac{1}{3} \pi-C_6H_4(I)COR + HX}



#### Υδροξυλίωση

Με υδροξυλίωση κατά Friedel-Crafts παράγει ορθοιωδοφαινόλη και παραιωδοφαινολη:


\mathrm{PhI + XOH \xrightarrow{AlX_3} \frac{2}{3} o-C_6H_4(I)OH + \frac{1}{3} \pi-C_6H_4(I)OH + HX}



#### Αμίνωση

Με αμίνωση κατά Friedel-Crafts παράγει ορθοιωδοανιλίνη και παραιωδοανιλίνη:


\mathrm{PhI + NH_2X \xrightarrow{AlX_3} \frac{2}{3} o-C_6H_4(I)NH_2 + \frac{1}{3} \pi-C_6H_4(I)NH_2 + HX}



#### Καρβοξυλίωση

Με καρβοξυλίωση κατά Friedel-Crafts προς ορθοιωδοβενζοϊκό οξύ και παραιωδοβενζοϊκό οξύ:


\mathrm{PhI + XCOOH \xrightarrow{AlX_3} \frac{2}{3} o-C_6H_4(I)COOH + \frac{1}{3} \pi-C_6H_4(I)COOH + HX}



#### Αναγωγή

Με υδρογόνωση παράγει ιωδοκυκλοεξάνιο:


\mathrm{PhI + 3H_2 \xrightarrow{Pt} C_6H_{11}I} 


#### Οζονόλυση

Με Οζονόλυση παράγει αιθανοδιάλη και φορμυλοαιθανοϋλοιωδίδιο:


\mathrm{PhI + 2O_3 \xrightarrow{} 2O=CHCH=O + OCHCOI}



#### Αλομεθυλίωση

Με αλομεθυλίωση κατά Blanc παράγει ορθοαλομεθυλοιωδοβενζόλιο και παρααλομεθυλοιωδοβενζόλιο:


\mathrm{PhI + H_2C=O + HX \xrightarrow{ZnX_2} \frac{2}{3} o-C_6H_4(I)CH_2X + \frac{1}{3} \pi-C_6H_4(I)CH_2X + H_2O}



### Επίδραση καρβενίων

Με μεθυλένιο προς ορθοιωδοτολουόλιο, μεταιωδοτολουόλιο, παραιωδοτολουόλιο, 1-ιωδοκυκλοεπτατρένιο, 2-ιωδοκυκλοεπτατρένιο και 3-ιωδοκυκλοεπτατρένιο:


\mathrm{PhI + CH_3I + KOH \xrightarrow{} \frac{5}{11} C_6H_4(I)CH_3 + \frac{6}{11} C_7H_7I + KI + H_2O }


## Εφαρμογές

Το ιωδοβενζόλιο μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την παρασκευή του ιωδομαγνησιοβενζόλιου, που αντιδρά με διοξείδιο του άνθρακα, παράγοντας βενζοϊκό οξύ:


\mathrm{PhI + Mg \xrightarrow PhMgI \xrightarrow{+CO_2} PhCOOMgI \xrightarrow{+H_2O} PhCOOH + Mg(OH)I}

Μπορεί ακόμη να χρησιμοποιηθεί, όπως και το βρωμοβενζόλιο, για αντιδράσεις «ζευγαρώματος», όπως η αντίδραση Σουζούκι:


\mathrm{2PhI \xrightarrow[NaOH]{Pt} Ph_2 + I_2}

Τέλος, το ιωδοβενζόλιο αντιδρά με το χλώριο σχηματίζοντας το σύμπλοκο διχλωριούχο ιωδοβενζόλιο (PhICl2), που χρησιμοπποιείται ως ένα οξειδωτικό:


\mathrm{PhI + Cl_2 \xrightarrow{} PhICl_2}


## Παραπομπές και σημειώσεις


## Πηγές

* Γ. Βάρβογλη, Ν. Αλεξάνδρου, *Οργανική Χημεία*, Αθήνα 1972
* Α. Βάρβογλη, «Χημεία Οργανικών Ενώσεων», παρατηρητής, Θεσσαλονίκη 1991
* SCHAUM'S OUTLINE SERIES, ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ, Μτφ. Α. Βάρβογλη, 1999
* Ασκήσεις και προβλήματα Οργανικής Χημείας Ν. Α. Πετάση 1982
* Ν. Αλεξάνδρου, Α. Βάρβογλη, Δ. Νικολαΐδη: Χημεία Ετεροχημικών Ενώσεων, Θεσσαλονίκη 1985

Κατηγορία:Αρυλαλογονίδια
Κατηγορία:Οργανικές ενώσεις ιωδίου