Δελφίνιο

: * *Για τις αρχαίες ελληνικές σημασίες της λέξεως δείτε [[Δελφίνιον]].*

Το **δελφίνιο** (επιστημονική-λατινική ονομασία *Delphinium*) είναι γένος ετήσιων και πολυετών  ποωδών δικοτυλήδονων φυτών, με περίπου 300 είδη. Φύονται στη φύση σε όλο το Βόρειο Ημισφαίριο και στα υψηλά βουνά της Αφρικής κοντά στον ισημερινό. Τα σύγχρονα δεδομένα από την ανάλυση του DNA υποδεικνύουν ότι το συγγενικό γένος *[[Consolida]]* ή *Aconitella* (με περίπου 40 είδη ετήσιων φυτών) θα έπρεπε να υπάγεται κανονικά στο γένος δελφίνιο. Η ονομασία του γένους προέρχεται από την αρχαία ελληνική λέξη για το δελφίνι και χρησιμοποιήθηκε στην κλασική πραγματεία του Διοσκορίδου *[[Περί ύλης ιατρικής]]* για κάποιο είδος φαρμακευτικού φυτού, με τον συγγραφέα να γράφει ότι το φυτό αυτό ονομάσθηκε έτσι επειδή τα άνθη του μοιάζουν με δελφινάκια.

Τα είδη του γένους είναι όλα δηλητηριώδη για τον άνθρωπο και τα ζώα των κτηνοτρόφων. 

## Ενδιαίτημα
Τα είδη με κοντά στελέχη και λίγα άνθη, όπως π.χ. τα *[[Delphinium nuttallianum]]* και *[[Delphinium bicolor]]*, φύονται σε λιβάδια και θαμνότοπους. Τα ψηλά και πιο ρωμαλέα είδη με πολλά άνθη, όπως το *[[Delphinium occidentale]]*, εμφανίζονται συχνότερα σε δάση.

## Περιγραφή
[left|thumb|235px|Τα άνθη των περισσότερων ειδών δελφινίου έχουν 5 [Σέπαλο|σέπαλα και 4 πέταλα, όπως αυτό του *[[Delphinium nuttallianum]]*.]]
Τα φύλλα του δελφινίου είναι λοβοειδή με τρεις έως επτά λοβούς με μυτερή κορυφή και οδοντωτό χείλος. Το κύριο ανθοφόρο στέλεχος είναι κατακόρυφο και ποικίλλει πολύ σε μέγεθος από είδος σε είδος, από 10 περίπου εκατοστά σε κάποια αλπικά είδη μέχρι 2&nbsp;μέτρα στα μεγαλύτερα είδη των λιβαδιών.

Τον Ιούνιο και τον Ιούλιο (στο Βόρειο Ημισφαίριο) το φυτό ανθοφορεί στην κορυφή του με ταξιανθία τύπου βότρυος και χρώμα των λουλουδιών από ιώδες και γαλανό μέχρι ερυθρό, κίτρινο ή λευκό. Τα άνθη είναι πλευρικώς συμμετρικά και φέρουν πολλούς στήμονες το καθένα. Τα άνθη των περισσότερων ειδών δελφινίου έχουν 5 σέπαλα, που μοιάζουν με πέταλα και αναπτύσσονται μαζί, σχηματίζοντας μια κοιλότητα με προεξοχή σαν λόγχη στο άκρο, που κατά το προαναφερθέν έδωσε στο φυτό την ονομασία του, συνήθως μπλε ή βαθυγάλαζη. Μέσα από τα σέπαλα υπάρχουν 4 αληθή πέταλα, μικρά και δυσδιάκριτα, με χρώμα συνήθως παρόμοιο με εκείνο των σεπάλων. Η μακριά λόγχη του ανώτερου σεπάλου περιβάλλει τα νεκταροφόρα άκρα των δύο ανώτερων πετάλων.

Οι σπόροι είναι μικροί και συχνά έχουν χρώμα γυαλιστερό μαύρο. Τα άνθη επικονιάζονται από πεταλούδες και μπούμπουρες. Παρά την τοξικότητά τους, είδη του δελφινίου τρώγονται από μερικές κάμπιες.

## Ταξινομική
### Οριοθέτηση του γένους
thumb|right|Υπογένη του ''Delphinium'' και συγγενικές ομάδες
Η γενετική ανάλυση υποδεικνύει ότι το *Delphinium* «εν τη ευρεία εννοία», όπως οριοθετήθηκε πριν τον 21ο αιώνα, είναι πολυφυλετικό γένος. Εντός αυτού «βρίσκονται» τα γένη *Aconitella*/*[[Consolida]]* και ακόνιτο (*Aconitum*). Προκειμένου να καταστεί το *Delphinium* μονοφυλετικό, έχουν επιχειρηθεί αρκετές ταξινομικές τροποποιήσεις. Ορίσθηκε το νέο γένος *[[Staphisagria]]* με τα είδη *Staphisagria macrosperma* (πρώην *Delphinium staphisagria*), *Staphisagria requienii* (*Delphinium requini*) και *Staphisagria picta* (*Delphinium pictum*), που αντιπροσωπεύουν την «αδελφή ομάδα» όλων των άλλων δελφινίων. Περαιτέρω γενετική ανάλυση έχει δείξει ότι τα δύο μεγάλα *υπογένη* *Aconitum (Aconitum)* και *Aconitum (Lycoctonum)* είναι αδελφή ομάδα των *Aconitum gymnandrum*, *Delphinium (Delphinium)*, *Delphinium (Delphinastrum)*, *Consolida* και *Aconitella*. Προκειμένου να καταστεί το *Aconitum* μονοφυλετικό, το είδος *A. gymnandrum* επαναταξινομήθηκε στο νέο μονοτυπικό γένος *[[Gymnaconitum]]*. Τέλος, τα γένη *Consolida* και *Aconitella* έγιναν συνώνυμα του *Delphinium*.

### Υπογένη
Το είδος *Delphinium arthriscifolium* είναι αδελφό προς όλα τα άλλα είδη δελφινίου της «στενής εννοίας» (δηλαδή εξαιρώντας τα *Staphisagria*). Θα έπρεπε να τοποθετηθεί σε δικό του ξεχωριστό υπογένος, αλλά δεν έχει γίνει ακόμα πρόταση να ονομασθεί αυτό το υπογένος. Τα υπογένη *Delphinium (Delphinium)* και *Delphinium (Delphinastrum)* είναι αδελφά ως προς την ομάδα που αποτελούν τα είδη των *Consolida* και *Aconitella*, τα οποία μαζί συνιστούν το υπογένος *Delphinium (Consolida)*. Η *Aconitella* δεν μπορεί να διατηρηθεί ούτε ως υπογένος, επειδή η *Aconitella barbata* δεν ταιριάζει με τα παραμένοντα είδη που ταξινομούνταν προηγουμένως σε αυτό το γένος, χωρίς να δημιουργηθούν 5 περαιτέρω υποείδη.

### Επιλεγμένα είδη
Μεταξύ των τριακοσίων περίπου ειδών δελφινίου, τουλάχιστον 11 από τα οποία είναι αυτοφυή (ιθαγενή) στην Ελλάδα, συγκαταλέγονται και τα εξής:

* *[[Delphinium andersonii]]*
* *Delphinium arthriscifolium*
* *[[Delphinium bakeri]]*
* *[[Delphinium barbeyi]]*
* *Delphinium bicolour*
* *[[Delphinium brunonianum]]*
* *[[Delphinium californicum]]*
* *[[Delphinium calthifolium]]*
* *[[Delphinium cardinale]]*
* *[[Delphinium carolinianum]]*
* *Delphinium cheilanthum*
* *[[Delphinium consolida]]*
* *[[Delphinium decorum]]*
* *[[Delphinium denudatum]]*
* *[[Delphinium depauperatum]]*
* *[[Delphinium elatum]]*
* *[[Delphinium exaltatum]]*
* *[[Delphinium formosum]]*
* *[[Delphinium glaucum]]*
* *[[Delphinium gracilentum]]*
* *[[Delphinium grandiflorum]]*
* *[[Delphinium gypsophilum]]*
* *[[Delphinium hansenii]]*
* *[[Delphinium hesperium]]*
* *[[Delphinium hutchinsoniae]]*
* *[[Delphinium inopinum]]*
* *Delphinium ithaburense*
* *[[Delphinium leucophaeum]]*
* *[[Delphinium luteum]]*
* *Delphinium malabaricum*
* *[[Delphinium nudicaule]]*
* *[[Delphinium nuttallianum]]*
* *[[Delphinium occidentale]]*
* *[[Delphinium parishii]]*
* *[[Delphinium parryi]]*
* *[[Delphinium patens]]*
* *[[Delphinium pavonaceum]]*
* *[[Δελφίνιο το περιπλανώμενο|Delphinium peregrinum]]*, αυτοφυές και στην Ελλάδα, κοινώς «καρφοχόρταρο» και «λιναρίδα»
* *[[Delphinium polycladon]]*
* *[[Delphinium purpusii]]*
* *[[Delphinium recurvatum]]*
* *[[Delphinium robustum]]*
* *[[Delphinium scopulorum]]*
* *[[Delphinium stachydeum]]*
* *[[Delphinium tricorne]]*
* *[[Delphinium trolliifolium]]*
* *[[Delphinium uliginosum]]*
* *[[Delphinium umbraculorum]]*
* *[[Delphinium variegatum]]*
* *[[Delphinium viridescens]]*

### Επαναταξινομηθέντα είδη
Αρκετά είδη του *Delphinium* έχουν επαναταξινομηθεί, όπως τα εξής:

* *D. pictum* στο *Staphisagria picta*
* *D. requienii* στο *Staphisagria requienii*
* *D. staphisagria* στο *[[Staphisagria macrosperma]]* (είδος αυτοφυές και στην Ελλάδα)

## Καλλιέργεια ως καλλωπιστικού
[thumb|Φυτά δελφινίου εκτιθέμενα στην [Ανθοκομική Έκθεση του Τσέλσι]]
thumb|upright=0.65|Μια καλλιεργητική ποικιλία δελφινίου
Διάφορα δελφίνια καλλιεργούνται ως καλλωπιστικά φυτά κήπου. Τα πολυάριθμα υβρίδια και καλλιεργητικές ποικιλίες του γένους δίνουν ύψος στο πίσω όριο του κήπου, μαζί με τριανταφυλλιές και γεράνια. Τα περισσότερα κατάγονται από το είδος *Delphinium elatum*. Ο υβριδισμός του γένους αναπτύχθηκε από τον άνθρωπο τον 19ο αιώνα, με πρωτοστάτη τον Βικτόρ Λεμουάν στη Γαλλία. Μερικές διασταυρώσεις ήταν μεταξύ των ειδών *D. brunonianum*, *D. cardinale*, *D. cheilanthum* και *D. formosum*.

Τα ετήσια φυτά πολλαπλασιάζονται με σπόρο στις αρχές του φθινοπώρου και έναν μήνα αργότερα μεταφυτεύονται στο παρτέρι τους, σε αποστάσεις 25 έως 35 εκατοστών το ένα από το άλλο. Τα πολυετή φυτά πολλαπλασιάζονται επίσης με σπόρο, αλλά και με χώρισμα της τούφας στις αρχές της άνοιξης, ενώ μεταφυτεύονται αμέσως στην οριστική θέση τους και σε αποστάσεις 50 εκατοστών το ένα από το άλλο. Για τη διευκόλυνση μιας νέας ανθοφορίας, κόβονται οι ανθοφόροι βλαστοί αμέσως μόλις «ξανθίσουν».

Το δελφίνιο γενικώς είναι αρκετά ανθεκτικό και στην ξηρασία. Ευδοκιμεί σε εδάφη ελαφρά, δροσερά, βαθιά, και χρειάζεται να το «βλέπει ο ήλιος».

Εκτός από φυτά κήπου, αρκετές καλλιεργητικές ποικιλίες χρησιμεύουν και για την παραγωγή κομμένων ανθέων και την ανθοτεχνία, καθώς χάρη στα μακριά τους ανθικά στελέχη και τα έντονα χρώματά τους . Τα άνθη διατίθενται σε αποχρώσεις του λευκού, του ρόδινου, του μοβ και του γαλάζιου. Το ανθοφόρο φυτό χρησιμεύει επίσης για επιδείξεις και εξειδικευμένους διαγωνισμούς σε ανθοκομικές και κηπουρικές εκθέσεις.

## Περαιτέρω χρήσεις
Ο χυμός των λουλουδιών του γένους, ιδιαιτέρως του είδους *Delphinium consolida*, αναμεμιγμένος με στυπτηρία, δίνει μια κυανή μελάνη. Επιπλέον, η τοξική ουσία «δελφινίνη», ένα αλκαλοειδές που περιέχεται στο φυτό (κυρίως όμως στους σπόρους του παλαιού είδους *[[Staphisagria macrosperma|D. staphisagria]]*), είχε χρησιμεύσει κατά το παρελθόν ως φάρμακο κατά του άσθματος και της νευρικής ή αλλεργικής δύσπνοιας.

## Τοξικότητα
Οποιοδήποτε μέρος του φυτού κάθε είδους δελφινίου θεωρείται τοξικό για τον άνθρωπο, ιδίως τα πιο νεαρά μέρη, καθώς προκαλούν έντονη πεπτική δυσφορία αν καταποθούν και ερεθισμό αν έρθουν σε επαφή με το δέρμα. Molecular data show that *Consolida*, as well as another segregate genus, *Aconitella*, are both embedded in *Delphinium*.
 Ο λόγος είναι ότι περιέχουν διάφορα διτερπενοειδή αλκαλοειδή, με χαρακτηριστικότερο τη μεθυλλυκακονιτίνη, με υψηλότερη περιεκτικότητα σε αλκαλοειδή στους σπόρους, έως και 1,4%. Ιδίως τα υψηλότερα είδη δελφινίου αποτελούν σημαντική αιτία δηλητηριάσεων βοοειδών σε βοσκοτόπους των δυτικών Ηνωμένων Πολιτειών. Ο θάνατος των ζώων επέρχεται εξαιτίας καρδιοτοξικών και νευρομυΐκών επιδράσεων, και μπορεί να συμβεί μέσα σε λίγες ώρες μετά την κατανάλωση.

## Παραπομπές


## Πηγές
* Ταμβάκης, Ν.Χ.: το λήμμα «δελφίνιον» στη *Νέα Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια* «Χάρη Πάτση», τόμος 10, σσ. 577-578

## Εξωτερικοί σύνδεσμοι

* «Τι συμβολίζει το λουλούδι Δελφίνιο;»
*  Delphinium «Pacific Giant Hybrids" στο MBG—Kemper Center for Home Gardening, πληροφορίες για καλλιέργεια

Κατηγορία:Βατραχιοειδή
Κατηγορία:Φυτά κήπου
Κατηγορία:Φαρμακευτικά φυτά
Κατηγορία:Δηλητηριώδη φυτά