Συμπεριφορική νεωτερικότητα

Η **συμπεριφορική νεωτερικότητα** είναι μια σειρά από συμπεριφορικά και γνωστικά χαρακτηριστικά που πιστεύεται ότι διακρίνουν τον σημερινό Homo sapiens από άλλους ανατομικά παρόμοιους ανθρώπους, ανθρωπίνους και πρωτεύοντα θηλαστικά.  Οι περισσότεροι μελετητές συμφωνούν ότι η νεωτερική ανθρώπινη συμπεριφορά μπορεί να χαρακτηριστεί από αφηρημένη σκέψη, βάθος σχεδιασμού, συμβολική συμπεριφορά (π.χ. τέχνη, διακόσμηση), μουσική και χορό, ανάμεσα σε διάφορα άλλα.  

Κάτω από αυτές τις συμπεριφορές και από τις αντίστοιχες τεχνολογικές καινοτομίες βρίσκονται γνωστικά και πολιτισμικά θεμέλια που έχουν τεκμηριωθεί πειραματικά και εθνογραφικά από εξελικτικούς και πολιτισμικούς ανθρωπολόγους. Αυτά τα καθολικά ανθρώπινα πρότυπα περιλαμβάνουν τη σωρευτική πολιτισμική προσαρμογή, τους κοινωνικούς κανόνες, τη γλώσσα και την εκτεταμένη βοήθεια και συνεργασία πέρα από αυτή που παρατηρείται ανάμεσα σε στενούς συγγενείς.  

Μέσα από την παράδοση της εξελικτικής ανθρωπολογίας και άλλων συναφών της κλάδων, έχει υποστηριχθεί ότι η ανάπτυξη αυτών των σύγχρονων συμπριφορικών χαρακτηριστικών, σε συνδυασμό με τις κλιματολογικές συνθήκες της τελευταίας εποχής των παγετώνων οι οποίες προκάλεσαν μεγάλες πληθυσμιακές μεταβολές, συνέβαλαν στην εξελικτική επιτυχία του *Homo sapiens* σε παγκόσμιο επίπεδο σε σχέση με τον Νεάντερταλ, τον Ντενίσοβαν και άλλα πρωτόγονα είδη Homo.  

Η συζήτηση για το κατά πόσο οι ανατομικά σύγχρονοι άνθρωποι ήταν και συμπεριφορικά σύγχρονοι βρίσκεται σε εξέλιξη. Πολλές θεωρίες έχουν διατυπωθεί για την εξέλιξη της συμπεριφορικής νεωτερικότητας. Αυτές οι προσεγγίσεις εμπίπτουν συνήθως σε δύο στρατόπεδα: το γνωστικό και το σταδιακό. Σύμφωνα με το Ύστερο Ανώτερο Παλαιολιθικό Μοντέλο, η νεωτερική ανθρώπινη συμπεριφορά έχει προκύψει απότομα μέσω γνωστικών, γενετικών αλλαγών στην Αφρική  πριν από 40.000-50.000 χρόνια περίπου κατά την εποχή της μετανάστευσης εκτός Αφρικής. Αυτό προκάλεσε τη μετακίνηση ορισμένων σύγχρονων ανθρώπων από την Αφρική σε όλο τον υπόλοιπο κόσμο. 

Άλλα μοντέλα επικεντρώνονται στον τρόπο με τον οποίο η νεωτερική ανθρώπινη συμπεριφορά μπορεί να έχει προκύψει μέσω σταδιακών βημάτων, με τις αρχαιολογικές υπογραφές μιας τέτοιας συμπεριφοράς να εμφανίζονται μόνο μέσω δημογραφικών μεταβολών ή μέσω μεταβολών που βασίζονται στην επιβίωση. Πολλοί αναφέρουν στοιχεία της συμπεριφορικής νεωτερικότητας νωρίτερα (τουλάχιστον εδώ και 150.000–75.000 χρόνια περίπου και πιθανώς και νωρίτερα), και συγκεκριμένα κατά τη Μέση Εποχή του Λίθου στην Αφρική.      Οι ανθρωπολόγοι Σάλι Μακ Μπρίαρτι και Άλισον Σ. Μπρουκς ήταν από τις βασικές υποστηρίκτριες του σταδιακού μοντέλου - αμφισβητώντας τα μοντέλα τα οποί είχαν ως επίκεντρό τους την Ευρώπη και εντοπίζοντας περισσότερες αλλαγές στην Μέση Εποχή του Λίθου στην Αφρική - αν και αυτό το μοντέλο είναι πιο δύσκολο να τεκμηριωθεί λόγω της γενικής λέπτυνσης των απολιθωμάτων καθώς η έρευνα πηγαίνει πιο πίσω στον χρόνο.

## Ορισμός
[δεξιά|μικρογραφία| Ένας [Μάορι|Μαορί που χορεύει τον τελετουργικό χορό χάκα. Παρατηρούνται πολλά χαρακτηριστικά συμπεριφορικής νεωτερικότητας, ανάμεσα στα οποία η χρήση κοσμημάτων, η χρήση χρωμάτων σώματος, η μουσική και ο χορός καθώς και η συμβολική συμπεριφορά.]]
Για να ταξινομήσουμε τι θα πρέπει να περιλαμβάνεται στη νεωτερική ανθρώπινη συμπεριφορά, είναι απαραίτητο να έχουμε ορίσει συμπεριφορές που είναι καθολικές μεταξύ των ζώντων ανθρώπινων ομάδων. Μερικά παραδείγματα αυτών των καθολικών ανθρώπινων συμπεριφορών είναι η αφηρημένη σκέψη, ο σχεδιασμός, το εμπόριο, η συνεργατική εργασία, η διακόσμηση του σώματος, καθώς και ο έλεγχος και η χρήση της φωτιάς. Μαζί με αυτά τα χαρακτηριστικά, οι άνθρωποι έχουν μεγάλη εξάρτηση από την κοινωνική μάθηση.   Αυτή η σωρευτική πολιτισμική αλλαγή ή πολιτισμική «σταδιακότητα» διαχωρίζει τον ανθρώπινο πολιτισμό από την κοινωνική μάθηση στα ζώα. Επιπλέον, η εξάρτηση από την κοινωνική μάθηση μπορεί να είναι εν μέρει υπεύθυνη για την ταχεία προσαρμογή των ανθρώπων σε πολλά περιβάλλοντα εκτός από εκείνο της Αφρικής. Δεδομένου ότι τα πολιτιστικά καθολικά στοιχεία βρίσκονται σε όλους τους πολιτισμούς, ακόμα και στις μεμονωμένες αυτόχθονες ομάδες, αυτά τα χαρακτηριστικά πρέπει να έχουν εξελιχθεί ή να έχουν εφευρεθεί στην Αφρική πριν από τη μετανάστευση του ανθρώπου.   

Από αρχαιολογικής πλευράς, μια σειρά από εμπειρικά χαρακτηριστικά έχουν χρησιμοποιηθεί ως δείκτες της σύγχρονης ανθρώπινης συμπεριφοράς. Ενώ αυτά τα θέματα συζητούνται συχνά,  λίγα από αυτά έχουν καταλήξει σε γενική συναίνεση. Τα αρχαιολογικά στοιχεία της συμπεριφορικής νεωτερικότητας περιλαμβάνουν τα εξής:  

* Ταφή
* Αλιεία
* Εικονιστική τέχνη (ζωγραφική σπηλαίων, πετρογλυφικά, δενδρογλυφικά, ειδώλια)
* Χρήση χρωστικών (όπως για παράδειγμα της ώχρας) και κοσμημάτων για διακόσμηση ή στολισμό σώματος
* Χρήση οστικού υλικού ως εργαλεία
* Μεταφορά πόρων σε μεγάλες αποστάσεις
* Τεχνολογία λεπίδων
* Ποικιλομορφία, τυποποίηση και τοπικά διακριτά αντικείμενα
* Εστίες
* Σύνθετα εργαλεία

### Κριτικές
Αρκετές κριτικές έχουν διατυπωθεί ενάντια στην παραδοσιακή έννοια της συμπεριφορικής νεωτερικότητας, τόσο από μεθοδολογικής όσο και από φιλοσοφικής σκοπιάς.   Ο ανθρωπολόγος Τζον Σι σκιαγραφεί μια ποικιλία από προβλήματα τα οποία ενυπάρχουν στην έννοια αυτή, υποστηρίζοντας αντ' αυτής την έννοια "μεταβλητότητα της συμπεριφοράς", η οποία, σύμφωνα με τον ίδιο, μπορεί να περιγράψει καλύτερα τα αρχαιολογικά αρχεία. Η χρήση καταλόγων από χαρακτηριστικά, σύμφωνα με τον Σι, διατρέχει τον κίνδυνο ταφονομικής μεροληψίας, καθώς ορισμένες τοποθεσίες μπορεί να αποδώσουν περισσότερα τεχνουργήματα από άλλες παρά το γεγονός ότι όλες οι περιοχές κατοικούνται από παρόμοιους πληθυσμούς. Επίσης, οι κατάλογοι των χαρακτηριστικών μπορεί να είναι διφορούμενοι ως προς τον τρόπο με τον οποίο μπορούν να αναγνωριστούν οι συμπεριφορές εμπειρικά στο αρχείο των αρχαιολογικών ευρημάτων.  Συγκεκριμένα, ο Σι προειδοποιεί ότι τα μοντέλα πίεσης του πληθυσμού, πολιτισμικής αλλαγής ή βελτιστοποίησης, όπως αυτά τα οποία χρησιμοποιούνται στην συμπεριφορική οικολογία του ανθρώπου, μπορεί να προβλέψουν καλύτερα κάποιες αλλαγές στους τύπους εργαλείων ή στις στρατηγικές διαβίωσης παρά μια αλλαγή από την "πρωτόγονη" στη "νεωτερική" συμπεριφορά.  Ορισμένοι ερευνητές υποστηρίζουν ότι πρέπει να δοθεί μεγαλύτερη έμφαση στον εντοπισμό εκείνων μόνο των τεχνουργημάτων τα οποία είναι αναμφισβήτητα ή καθαρά, συμβολικά ως μέτρο για τη νεωτερική ανθρώπινη συμπεριφορά. 

Από το 2018, πρόσφατες μέθοδοι χρονολόγησης που χρησιμοποιήθηκαν σε διάφορους χώρους ζωγραφικής σπηλαίων στην Ισπανία και τη Γαλλία έδειξαν ότι οι Νεάντερταλ εκτελούσαν συμβολική καλλιτεχνική έκφραση, αποτελούμενη από κόκκινες «γραμμές, κουκκίδες και στένσιλ» που βρέθηκαν σε σπηλιές, πριν από την επαφή με ανατομικά σύγχρονους ανθρώπους. Αυτό είναι αντίθετο με προηγούμενες υποδείξεις ότι οι Νεάντερταλ δεν είχαν αυτές τις δυνατότητες.   

## Θεωρίες και μοντέλα
Το μοντέλο της Ύστερης Ανώτερης Παλαιολιθικής ή Ύστερης Εποχής του Λίθου, αναφέρεται στην ιδέα ότι, αν και οι ανατομικά σύγχρονοι άνθρωποι εμφανίστηκαν για πρώτη φορά πριν από περίπου 150.000 χρόνια (όπως θεωρούνταν κάποτε), δεν ήταν γνωστικά ή συμπεριφορικά «σύγχρονοι» μέχρι πριν από περίπου 50.000 χρόνια, οδηγώντας στην επέκτασή τους εκτός Αφρικής στην Ευρώπη και την Ασία.    Αυτοί οι συγγραφείς σημειώνουν ότι τα χαρακτηριστικά που χρησιμοποιούνται ως μέτρηση για τη συμπεριφορική νεωτερικότητα δεν εμφανίζονται σε συνδυασμό πριν από περίπου 40-50.000 χρόνια. Ο ανθρωπολόγος Ρίτσαρντ Κλάιν περιγράφει ότι συγκεκριμένα αποδεικτικά στοιχεία για το ψάρεμα, τα οστέινα εργαλεία, τις εστίες, για σημαντική ποικιλία αντικειμένων και για περίτεχνους τάφους απουσιάζουν πριν από αυτό το σημείο.   Σύμφωνα με τον Σι και τον Κλάιν, η τέχνη γίνεται κοινή μόνο πέρα από αυτό το μεταβατικό σημείο, υποδηλώνοντας μια αλλαγή από τους αρχαϊκούς στους σύγκρουνους ανθρώπους.  Οι περισσότεροι ερευνητές υποστηρίζουν ότι μια νευρολογική ή γενετική αλλαγή, που ίσως επιτρέπει τη χρήση πολύπλοκης γλώσσας, όπως είναι η πρωτεΐνη FOXP2, προκάλεσε αυτή την επαναστατική αλλαγή στους ανθρώπους.   Ο ρόλος της FOXP2 ως οδηγού της εξελικτικής επιλογής έχει τεθεί υπό αμφισβήτηση μετά από πρόσφατα αποτελέσματα έρευνας. 

Βασιζόμενος στην υπόθεση του γονιδίου FOXP2, ο γνωστικός επιστήμονας Φίλιπ Λίμπτερμαν υποστήριξε ότι η πρωτογλωσσική συμπεριφορά υπήρχε πριν από 50.000 χρόνια, αν και σε πιο πρωτόγονη μορφή. Ο Λίμπερμαν έχει προηγμένα στοιχεία απολιθωμάτων, όπως οι διαστάσεις του εσωτερικού και του εξωτερικού μέρους του λαιμού, για να αποδείξει ότι οι λεγόμενοι «ανατομικά σύγχρονοι» άνθρωποι οι οποίοι ζούσαν πριν από 100.000 χρόνια συνέχισαν να εξελίσσουν την υπερλαρύγγια φωνητική τους οδό, η οποία ήδη ήταν σε θέση να παραγάγει πολλά σύμφωνα. Σύμφωνα με τη θεωρία του, οι Νεάντερταλ και οι πρώιμοι Homo sapiens θα ήταν σε θέση να επικοινωνούν χρησιμοποιώντας ήχους και χειρονομίες. 

Εδώ και 100.000 χρόνια, οι λαιμοί των Homo sapiens συνέχισαν να επιμηκύνονται σε ένα σημείο, ενώ εδώ και περίπου 50.000 χρόνια, όπου οι λαιμοί του Homo sapiens ήταν αρκετά μακρείς για να χωρέσουν ένα κατακόρυφο τμήμα, το οποίο είναι πλέον ένα παγκόσμιο χαρακτηριστικό μεταξύ των ανθρώπων. Αυτό επέτρεψε την εκφώνηση των ποσοτικών φωνηέντων : [i]; [u]; και [α]. Αυτά τα ποσοτικά φωνήεντα θα μπορούσαν στη συνέχεια να χρησιμοποιηθούν αμέσως από τα ήδη εξελιγμένα χαρακτηριστικά νευροκινητικού ελέγχου του γονιδίου FOXP2 έτσι ώστε να δημιουργήσουν περισσότερους ήχους και ουσιαστικά να αυξήσουν κατά τάξεις μεγέθους τον αριθμό των διακριτών ήχων που μπορούν να παραχθούν, επιτρέποντας την ύπαρξη της πλήρως συμβολικής γλώσσας. 

Ο Σκούντι (1986) κάνει μια αναλογία μεταξύ της ανάπτυξης της προφορικής γλώσσας και της γραφής: η μετατόπιση από εικονογραφικά ή ιδεογραφικά σύμβολα σε ένα πλήρως αφηρημένο λογογραφικό σύστημα γραφής (όπως είναι τα ιερογλυφικά) ή από ένα λογοπρακτικό σύστημα σε ένα αλφάβητο για παράδειγμα, οδήγησε σε δραματικές αλλαγές στον ανθρώπινο πολιτισμό. 

### Εναλλακτικά μοντέλα
Σε αντίθεση με αυτήν την άποψη ενός αυθόρμητου γνωστικού άλματος μεταξύ των πρωτόγονων ανθρώπων, ορισμένοι ανθρωπολόγοι όπως η Άλισον Σ. Μπρουκς, που εργάζονται κυρίως στην αφρικανική αρχαιολογία, επισημαίνουν τη σταδιακή συσσώρευση «μοντέρνων» συμπεριφορών, που ξεκινούν πολύ πριν από το σημείο αναφοράς των 50.000 ετών της Ύστερης Ανώτερης Παλαιολιθικής.    Το Howiesons Poort, το Blombos και άλλοι αρχαιολογικοί χώροι της Νότιας Αφρικής, για παράδειγμα, δείχνουν στοιχεία απόκτησης θαλάσσιων πόρων, εμπορίου, κατασκευής οστέινων εργαλείων, λεπίδων και μικρολιθικής τεχνολογίας και αφηρημένης διακόσμησης τουλάχιστον πριν από 80.000 χρόνια.   Δεδομένων των στοιχείων από την Αφρική και τη Μέση Ανατολή, έχουν διατυπωθεί διάφορες υποθέσεις για να περιγράψουν μια προγενέστερη, σταδιακή μετάβαση από την απλή στην πιο σύνθετη ανθρώπινη συμπεριφορά. Ορισμένοι μελετητές έχουν απωθήσει την εμφάνιση μιας πλήρως σύγχρονης συμπεριφοράς πριν από εδώ και περίπου 80.000 χρόνια ή νωρίτερα, προκειμένου να ενσωματώσουν τα δεδομένα της Νότιας Αφρικής. 

Άλλοι μελετητές εστιάζουν στην αργή συσσώρευση διαφορετικών τεχνολογιών και συμπεριφορών η οποία έρχεται με την πάροδο του χρόνου. Αυτοί οι ερευνητές περιγράφουν πώς οι ανατομικά σύγχρονοι άνθρωποι θα μπορούσαν να ήταν γνωστικά ίδιοι, και αυτό που ορίζουμε ως συμπεριφορική νεωτερικότητα είναι απλώς το αποτέλεσμα χιλιάδων ετών πολιτισμικής προσαρμογής και μάθησης.   Ο αρχαιολόγος Φραντσέσκο Ντερίκο, μεταξύ άλλων, εξέτασαν τον πολιτισμό του Νεάντερταλ, και όχι αποκλειστικά την πρώιμη ανθρώπινη συμπεριφορά, για να βρουν ενδείξεις για τη συμπεριφορική νεωτερικότητα.  Σημειώνοντας ότι τα σύνολα του Νεάντερταλ συχνά απεικονίζουν χαρακτηριστικά τα οποία είναι παρόμοια με εκείνα που αναφέρονται για τη σύγχρονη ανθρώπινη συμπεριφορά, οι ερευνητές τονίζουν ότι τα θεμέλια για τη συμπεριφορική νεωτερικότητα μπορεί στην πραγματικότητα να βρίσκονται πιο βαθιά στους ανθρωπογενείς προγόνους μας.  Εάν τόσο οι σύγχρονοι άνθρωποι όσο και οι Νεάντερταλ εκφράζουν αφηρημένη τέχνη και πολύπλοκα εργαλεία, τότε η «σύγχρονη ανθρώπινη συμπεριφορά» δεν μπορεί να είναι παράγωγο χαρακτηριστικό για το είδος μας. Υποστηρίζουν ότι η αρχική θεωρία της «ανθρώπινης επανάστασης» αντανακλά μια βαθιά ευρωκεντρική προκατάληψη. Υποστηρίζουν ότι πρόσφατα αρχαιολογικά στοιχεία αποδεικνύουν ότι οι άνθρωποι που εξελίσσονταν στην Αφρική πριν από περίπου 300.000 ή ακόμα και 400.000 χρόνια είχαν ήδη γίνει γνωστικά και συμπεριφορικά «σύγχρονοι». Αυτά τα χαρακτηριστικά περιλαμβάνουν τεχνολογία λεπίδων και μικρόλιθων, οστέινα εργαλεία, αυξημένο γεωγραφικό εύρος, εξειδικευμένο κυνήγι, χρήση των υδρόβιων πόρων, εμπόριο σε μεγάλες αποστάσεις, συστηματική επεξεργασία και χρήση χρωστικών ουσιών στην τέχνη και τη διακόσμηση. Αυτά τα στοιχεία δεν εμφανίζονται ξαφνικά μαζί όπως προβλέπεται από το μοντέλο της «ανθρώπινης επανάστασης», αλλά σε τοποθεσίες που είναι ευρέως διαχωρισμένες στον χώρο και στον χρόνο. Το γεγονός αυτό υποδηλώνει μια σταδιακή συναρμολόγηση του πακέτου των σύγχρονων ανθρώπινων συμπεριφορών στην Αφρική και τη μετέπειτα εξαγωγή του σε άλλες περιοχές του Παλαιού Κόσμου.

Ανάμεσα σε αυτά τα άκρα είναι η άποψη — η οποία υποστηρίζεται επί του παρόντος από τους αρχαιολόγους Κρις Χένσιληχουντ,  Κέρτις Μαρίαν,  Ίαν Γουότς  και άλλους — ότι υπήρξε πράγματι κάποιο είδος «ανθρώπινης επανάστασης», αλλά ότι συνέβη στην Αφρική και διήρκεσε δεκάδες χιλιάδες χρόνια. Ο όρος «επανάσταση», σε αυτό το πλαίσιο, δεν θα σήμαινε μια ξαφνική μετάλλαξη αλλά μια ιστορική εξέλιξη ανάλογη με τις ξελίξεις της βιομηχανικής επανάστασης ή της νεολιθικής επανάστασης.  Με άλλα λόγια, ήταν μια σχετικά επιταχυνόμενη διαδικασία, πολύ γρήγορη σε σχέση με τη συνηθισμένη δαρβινική διαδικασία αλλά και πολύ σταδιακή για να αποδοθεί σε ένα μόνο γενετικό ή άλλο ξαφνικό γεγονός. Αυτοί οι αρχαιολόγοι επισημαίνουν ιδιαίτερα τη σχετικά εκρηκτική εμφάνιση της χρήσης της ώχρας και των περιδέραιων από κοχύλια, τα οποία φαίνεται ότι χρησιμοποιούνται για καλλωπιστικούς σκοπούς. Αυτοί οι αρχαιολόγοι βλέπουν τη συμβολική οργάνωση της ανθρώπινης κοινωνικής ζωής ως τη βασική μετάβαση στη σύγχρονη ανθρώπινη εξέλιξη. Πιο πρόσφατα ανακαλύφθηκαν σε τοποθεσίες όπως το σπήλαιο Blombos και το Pinnacle Point, στη Νότια Αφρική, τρυπημένα κοχύλια, χρωστικές ουσίες, ενώ και άλλα εντυπωσιακά σημάδια ατομικού καλλωπιστμού έχουν χρονολογηθεί σε ένα χρονικό διάστημα 70.000–160.000 ετών στην Αφρικανική Μέση Λίθινη Εποχή, υποδηλώνοντας ότι η εμφάνιση μετά από όλα τα σύγχρονα, με τον του Homo sapiens  συνέπεσεκμε τη μετάβαση στη σύγχρονη γνωσική λειτουργία αι συμπεριφορά.  Ενώ βλέπει την εμφάνιση της γλώσσας ως μια «επαναστατική» εξέλιξη, αυτή η σχολή σκέψης την αποδίδει γενικά σε σωρευτικές κοινωνικές, γνωστικές και πολιτισμικές εξελικτικές διαδικασίες σε αντίθεση με μια ενιαία γενετική μετάλλαξη. 

Μια περαιτέρω άποψη, η οποία ελήφθη από αρχαιολόγους όπως ο Φραντσέσκο Ντερίκο  και ο Ζοάο Ζιλάο,  είναι μια προοπτική βασισμένη σε πολλά είδη η οποία υποστηρίζει ότι στοιχεία της συμβολικής κουλτούρας, με τη μορφή της χρήσης χρωστικών ουσιών και διάτρητων οστράκων, βρίσκονται επίσης σε τοποθεσίες του Νεάντερταλ, ανεξάρτητα από οποιαδήποτε "σύγχρονη" ανθρώπινη επιρροή.

Τα πολιτιστικά μοντέλα εξέλιξης μπορούν επίσης να ρίξουν φως στο γιατί, αν και υπάρχουν ενδείξεις συμπεριφορικής νεωτερικότητας πριν από 50.000 χρόνια, δεν εκφράζονται με συνέπεια μέχρι εκείνο το σημείο. Με μικρά μεγέθη πληθυσμού, οι ανθρώπινες ομάδες θα είχαν επηρεαστεί από δημογραφικές και πολιτισμικές εξελικτικές δυνάμεις οι οποίες μπορεί να μην επέτρεπαν την εξαγωγή περίπλοκων πολιτισμικών χαρακτηριστικών.     Σύμφωνα με ορισμένους συγγραφείς,  μέχρι να γίνει σημαντικά υψηλή η πυκνότητα του πληθυσμού, τα πολύπλοκα χαρακτηριστικά δεν θα μπορούσαν να διατηρηθούν αποτελεσματικά. Ορισμένα γενετικά στοιχεία υποστηρίζουν μια δραματική αύξηση του μεγέθους του πληθυσμού πριν από τη μετανάστευση του ανθρώπου από την Αφρική.  Τα υψηλά τοπικά ποσοστά εξαφάνισης σε έναν πληθυσμό μπορούν επίσης να μειώσουν σημαντικά την ποικιλία των ουδέτερων πολιτισμικών χαρακτηριστικών, ανεξάρτητα από τη γνωστική ικανότητα. 

## Δείτε επίσης

* Ανατομικά σύγχρονοι άνθρωποι
* Ανθρώπινη εξέλιξη
* Προϊστορική τέχνη

## Παραπομπές

## Εξωτερικοί σύνδεσμοι

* Τα τεχνουργήματα στην Αφρική υποδηλώνουν έναν παλαιότερο σύγχρονο άνθρωπο
* Τα εργαλεία δείχνουν αφρικανική προέλευση για την ανθρώπινη συμπεριφορά
* Βασικά ανθρώπινα χαρακτηριστικά που συνδέονται με τα οστρακόδερμα παραμένουν, nytimes 2007/10/18
* Το "Python Cave" αποκαλύπτει το αρχαιότερο ανθρώπινο τελετουργικό, προτείνουν οι επιστήμονες
* Human Timeline (Διαδραστικό) – Smithsonian, Αμερικανικό Εθνικό Μουσείο Φυσικής Ιστορίας (Αύγουστος 2016).
Κατηγορία:Εξελικτική βιολογία
Κατηγορία:Ανθρώπινη εξέλιξη
Κατηγορία:Ανθρώπινη συμπεριφορά
Κατηγορία:Ανθρωπολογία
Κατηγορία:Σελίδες με μη επιθεωρημένες μεταφράσεις