Νικηφόρος Μελισσηνός (στρατηγός)

Ο **Νικηφόρος Μελισσηνός Βούρτζης** ( – 17 Νοεμβρίου 1104), ήταν Βυζαντινός στρατηγός και αριστοκράτης. Από διακεκριμένη καταγωγή, υπηρέτησε ως κυβερνήτης και στρατηγός στα Βαλκάνια και τη Μικρά Ασία τη δεκαετία του 1060. Στην ταραγμένη περίοδο μετά τη μάχη του Μαντζικέρτ το 1071, όταν αρκετοί στρατηγοί προσπάθησαν να καταλάβουν τον θρόνο, ο Μελισσηνός παρέμεινε πιστός στον Μιχαήλ Ζ΄ Δούκα και εξορίστηκε από τον διάδοχό του Νικηφόρο Γ΄ Βοτανειάτη . Το 1080-1081, με τουρκική βοήθεια, κατέλαβε τον έλεγχο σε ό,τι είχε απομείνει από τη Ρωμαϊκή (Βυζαντινή) Μικρά Ασία και αυτοανακηρύχθηκε αυτοκράτορας εναντίον του Βοτανειάτη. Μετά την επανάσταση τού κουνιάδου του Αλεξίου Α΄ Κομνηνού, ωστόσο, η οποία επέτυχε να καταλάβει την Κωνσταντινούπολη, υποτάχθηκε σε αυτόν, αποδεχόμενος τον τίτλο του *[[Καίσαρας|Καίσαρα]]* και τη διακυβέρνηση της Θεσσαλονίκης. Παρέμεινε πιστός στον Αλέξιο στη συνέχεια, συμμετέχοντας στις περισσότερες Ρωμαϊκές (Βυζαντινές) εκστρατείες της περιόδου 1081-1095 στα Βαλκάνια στο πλευρό τού Αυτοκράτορα. Απεβίωσε στις 17 Νοεμβρίου 1104.

## Βιογραφία

### Προέλευση και πρώιμη σταδιοδρομία
Ο Νικηφόρος πιθανότατα γεννήθηκε  στο Δορύλαιο, όπου η οικογένειά του είχε εκτεταμένες εκτάσεις. Τόσο από τον πατέρα του όσο και από τη μητέρα του, ήταν αριστοκρατικής καταγωγής: ο πατέρας του ανήκε στη γραμμή των Βούρτζη, ενώ η μητέρα του στην επιφανή οικογένεια Μελισσηνών, η οποία χρονολογείται από τον 8ο αι. και είχε αναδείξει αρκετούς διακεκριμένους στρατηγούς.  

Λίγο πριν από το 1067, ο Νικηφόρος νυμφεύτηκε την Ευδοκία Κομνηνή. Αυτή γεννήθηκε  και ήταν η δεύτερη κόρη του δομέστικου των Σχολών Ιωάννη Κομνηνού και της Άννας Δαλασσηνής και αδελφή του μελλοντικού Αυτοκράτορα των Ρωμαίων Αλεξίου Α΄ Κομνηνού (βασ. 1081–1118 ). Είχαν τουλάχιστον έναν γνωστό γιο, τον *[[Παρακοιμώμενος|παρακοιμωμένο]]* Ιωάννη Κομνηνό Μελισσηνό.   

Μέχρι το 1067, ο Μελισσηνός κατείχε τον βαθμό του *[[Μάγιστρος|μαγίστρου]]* και τη θέση του στρατιωτικού διοικητή (*[[Δουξ|δούκα]]*) στην Τριαδίτσα (σημερινή Σόφια).   Το 1070 εντάχθηκε στο Πεζικό υπό τη διοίκηση τού μεγαλύτερου κουνιάδου του, Μανουήλ Κομνηνού, σε μία εκστρατεία εναντίον των Σελτζούκων Τούρκων. Η εκστρατεία έληξε με ήττα κοντά στη Σεβάστεια (σημερινό Σιβάς) και ο Μελισσηνός μαζί με τον Μανουήλ Κομνηνό συνελήφθησαν από έναν Τούρκο αρχηγό, τον οποίο οι Ρωμαίοι (Βυζαντινοί) ονόμαζαν Χρυσόσκουλο. Ο Μανουήλ Κομνηνός, ωστόσο, έπεισε γρήγορα τον Σελτζούκο να εισέλθει στην Ρωμαϊκή (Βυζαντινή) υπηρεσία, και η αιχμαλωσία τους έληξε.  

Ο Μελισσηνός παρέμεινε πιστός στον Μιχαήλ Ζ΄ Δούκα (βασ. 1071–1078 ) κατά τη διάρκεια της εξέγερσης του *[[Στρατηγός (Βυζάντιο)|στρατηγού]]* του Θέματος των Ανατολικών, Νικηφόρου Βοτανειάτη (μετέπειτα Νικηφόρου Γ΄), η οποία ξεκίνησε τον Οκτώβριο του 1077. Ο Μιχαήλ Ζ΄ τον αντάμειψε διορίζοντάς τον στη θέση του Βοτανειάτη, αλλά μετά τη νίκη του Βοτανειάτη και την είσοδο στην Κωνσταντινούπολη τον Απρίλιο του 1078, ο Μελισσηνός εξορίστηκε στο νησί της Κω.  

### Εξέγερση
Το φθινόπωρο του 1080 ο Μελισσηνός έφυγε από την Κω, και επέστρεψε στη Μικρά Ασία. Εκεί κατάφερε να κερδίσει την υποστήριξη τού τοπικού πληθυσμού, και να στρατολογήσει πολλούς Σελτζούκους ως μισθοφόρους στον στρατό του. Μία προς μία, οι πόλεις της δυτικής και κεντρικής Μικράς Ασίας τού άνοιξαν τις πύλες τους και εγκαταστάθηκαν σελτζουκικές φρουρές σε αυτές. Ο Βοτανειάτης προσπάθησε να στείλει εναντίον του τον Αλέξιο Κομνηνό, ο οποίος είχε πρόσφατα καταστείλει τις εξεγέρσεις του Νικηφόρου Βρυέννιου και του Νικηφόρου Βασιλάκη, αλλά εκείνος αρνήθηκε. Τον Φεβρουάριο του 1081 τα στρατεύματα του Μελισσηνού κατέλαβαν τη Νίκαια, όπου ανακηρύχθηκε αυτοκράτορας. Ένας στρατός πιστών στον Βοτανειάτη υπό τον ευνούχο Ιωάννη τον *[[Πρωτοβεστιάριος|πρωτοβεστιάριο]]*, τον Γεώργιο Παλαιολόγο και τον Κουρτίκη στάλθηκε εναντίον του, αλλά ηττήθηκε σχεδόν χωρίς μάχη, και υποχώρησε στην πρωτεύουσα.    

Τον Μάρτιο του 1081 ο Μελισσηνός είχε στρατοπεδεύσει με τον στρατό του στη Δαμαλίδα, στην ασιατική ακτή τού Βοσπόρου, απέναντι από την Κωνσταντινούπολη. Εκεί έλαβε νέα για την εξέγερση των Κομνηνών εναντίον του Βοτανειάτη, και την ανακήρυξη του Αλεξίου Κομνηνού ως Αυτοκράτορα. Έστειλε επιστολές στους Κομνηνούς, προτείνοντας μία κατανομή τής εξουσίας στην αυτοκρατορική επικράτεια, με τα Βαλκάνια να παραμένουν υπό τον έλεγχο των Κομνηνών και ο ίδιος να κρατήσει τη Μικρά Ασία, αν και τόνισε επίσης ότι η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία έπρεπε να παραμείνει τυπικά ενωμένη.   Σε απάντηση, οι Κομνηνοί προσφέρθηκαν να τον αναγνωρίσουν ως *[[Καίσαρας|Καίσαρα]]* -το δεύτερο υψηλότερο αξίωμα μετά τον ίδιο τον αυτοκρατορικό τίτλο- και να του δώσουν τη διακυβέρνηση της Θεσσαλονίκης -της δεύτερης πιο σημαντικής πόλης της Αυτοκρατορίας- αν υποτασσόταν σε αυτούς. Ο Μελισσηνός αρχικά αρνήθηκε να δεχτεί αυτήν την προσφορά, αλλά καθώς οι Κομνηνοί ήταν στα πρόθυρα της κατάληψης της Κωνσταντινούπολης και μπορεί να αρνούνταν να κάνουν παρόμοιες παραχωρήσεις αργότερα, τελικά συμφώνησε.  

Ταυτόχρονα, ο Νικηφόρος Γ΄ Βοτανειάτης προσπάθησε να αποτρέψει την πτώση της πρωτεύουσας από τους Κομνηνούς, στέλνοντας μήνυμα στον Μελισσηνό, και ζητώντας του να εισέλθει στην πόλη και να αναλάβει την αυτοκρατορική εξουσία. Οι απεσταλμένοι του Βοτανειάτη ωστόσο, εμποδίστηκαν από τον Γεώργιο Παλαιολόγο, και δεν έφτασαν ποτέ στον Μελισσηνό.  Έτσι η Κωνσταντινούπολη έπεσε στα χέρια των Κομνηνών, και στις 8 Απριλίου 1081 ο Μελισσηνός εισήλθε και αυτός στην αυτοκρατορική πρωτεύουσα. Πιστός στον λόγο του, ο Αλέξιος Α΄ τον ανέδειξε σε *Καίσαρα* και τού έδωσε εξουσία στη Θεσσαλονίκη, καθώς και κατανέμοντας τα έσοδα της πόλης στα έσοδά του. Ταυτόχρονα, όμως, ο Αλέξιος ανέδειξε τον αδελφό του Ισαάκιο Κομνηνό στο νεοσύστατο αξίωμα του *[[Σεβαστοκράτωρ|σεβαστοκράτορα]]*, το οποίο τοποθέτησε επάνω από αυτό του *Καίσαρα*, παρακάμπτοντας τον Μελισσηνό.   

Αυτή η πράξη υποταγής, μοναδική μεταξύ των διαφόρων στασιαστών της εποχής, μπορεί να ρίξει φως στο κίνητρο του Μελισσηνού για την εξέγερσή του, σύμφωνα με τον ιστορικό Ζαν Κλωντ Σενέ . Ο Σενέ πιστεύει ότι ο Μελισσηνός πιθανότατα ενδιαφερόταν περισσότερο για την προστασία των ασιατικών κτημάτων του από τις λεηλασίες των Σελτζούκων, παρά για τη διεκδίκηση τού θρόνου, και όταν ο Αλέξιος Α΄ τού παραχώρησε τη Θεσσαλονίκη και τα αντίστοιχα κτήματα γύρω από αυτήν -μερικά από τα οποία αργότερα διένειμε στους πελάτες του, όπως στα μέλη της οικογένειας Βούρτζη- εγκατέλειψε εύκολα τον αγώνα για τον Ρωμαϊκό (Βυζαντινό) θρόνο. 

Παρά το τέλος της εξέγερσης του Μελισσηνού, αυτή άφησε μία βαθιά και επιζήμια κληρονομιά για τη Ρωμανία: αν και ο ίδιος ο Μελισσηνός υποτάχθηκε στον Αλέξιο Α΄ Κομνηνό, οι πόλεις που είχε καταλάβει και φρουρούσε με Σελτζούκους στρατιώτες στην Ιωνία, τη Φρυγία, τη Γαλατία και τη Βιθυνία παρέμειναν στα χέρια τους. Έτσι, εμπλεκόμενοι στους Ρωμαϊκούς (Βυζαντινούς) εμφύλιους πολέμους ως μισθοφόροι και σύμμαχοι -ειδικά μέσω τής χρήσης τους από τον Βοτανειάτη και τον Μελισσηνό κατά τη διάρκεια των αντίστοιχων εξεγέρσεών τους, για να κρατήσουν διάφορες πόλεις για λογαριασμό τους- οι Σελτζούκοι ολοκλήρωσαν την σχετικά ειρηνική κατάληψη τής κεντρικής και δυτικής Μικράς Ασίας.  

### Υπηρεσία υπό τον Αλέξιο Α΄ Κομνηνό
Ο Μελισσηνός συνέχισε να υπηρετεί πιστά τον κουνιάδο του Αλέξιο Α΄ καθ' όλη τη διάρκεια τής ζωής του.   Το φθινόπωρο του 1081 βάδισε στο πλευρό του Αλέξιου Α΄ στην εκστρατεία του εναντίον των Ιταλο-Νορμανδών του Ροβέρτου Γυισκάρδου. Στη μάχη του Δυρραχίου, η οποία κατέληξε σε μία συντριπτική ήττα των Ρωμαίων (Βυζαντινών), διοικούσε τη δεξιά πτέρυγα του Ρωμαϊκου (Βυζαντινού) στρατού.   

Στην εκστρατεία του 1083 στη Θεσσαλία εναντίον των Νορμανδών, οι οποίοι, υπό τον γιο τού Γυισκάρδου, Βοημούνδο, πολιορκούσαν τη Λάρισα, ο Μελισσηνός χρησιμοποιήθηκε από τον ΑλέξιοΑ΄  ως κεντρικό στοιχείο ενός *πολεμικού τεχνάσματος*. Ο Αυτοκράτορας τού έδωσε τα αυτοκρατορικά διάσημα και ένα απόσπασμα του στρατού, στο οποίο ο Βοημούνδος επιτέθηκε, πιστεύοντας ότι αυτή ήταν η κύρια Ρωμαϊκή (Βυζαντινή) δύναμη, καθώς ο Αυτοκράτορας ήταν παρών μαζί της. Ενώ οι Νορμανδοί καταδίωκαν τους άνδρες τού Μελισσηνού, ο Αλέξιος Α΄ με τον κύριο στρατό κατέλαβε και λεηλάτησε το Νορμανδικό στρατόπεδο, αναγκάζοντας τον Βοημούνδο να άρει την πολιορκία, και να υποχωρήσει. 

Ο Μελισσηνός πολέμησε στο πλευρό του Αλέξιου Α΄ στη μάχη της Δρίστρας στα τέλη Αυγούστου 1087 εναντίον των Πετσενέγκων, διοικώντας την αριστερή πτέρυγα των Ρωμαίων (Βυζαντινών). Η μάχη έληξε με μία βαριά ήττα των Ρωμαίων και ο Μελισσηνός αιχμαλωτίστηκε μαζί με πολλούς άλλους Ρωμαίους, για να εξαγοραστεί από τον Αυτοκράτορα μετά από κάποιο χρονικό διάστημα.   Την άνοιξη του 1091 ο Μελισσηνός στάλθηκε στην Αίνο για να στρατολογήσει στρατιώτες από τους Βούλγαρους και τους Βλάχους. Απασχολημένος με αυτό το έργο, δεν εντάχθηκε στον αυτοκρατορικό στρατό εγκαίρως, για τη συντριπτική νίκη των Ρωμαίων επί των Πετσενέγκων στη μάχη του Λεβουνίου στις 29 Απριλίου, φτάνοντας εκεί την επόμενη ημέρα. 

Αργότερα την ίδια χρονιά, συμμετείχε στο οικογενειακό συμβούλιο της Φιλιππούπολης, το οποίο εξέτασε τις κατηγορίες περί συνωμοσίας που απηύθυνε ο αρχιεπίσκοπος της Αχρίδας Θεοφύλακτος εναντίον του Ιωάννη Κομνηνού, *δούκα* του Δυρραχίου. Το συμβούλιο εκφυλίστηκε σε έντονη οικογενειακή διαμάχη, όπου ο πατέρας του Ιωάννη, ο *σεβαστοκράτορας* Ισαάκιος, κατηγόρησε τον Μελισσηνό και τον Αδριανό Κομνηνό ότι συκοφαντούσαν τον γιο του, αλλά τελικά ο Αλέξιος Α΄ απέρριψε τις κατηγορίες.  

Στην εκστρατεία του 1095 εναντίον των Κουμάνων, ο Μελισσηνός, μαζί με τον Γεώργιο Παλαιολόγο και τον Ιωάννη Ταρωνίτη, ανέλαβαν την υπεράσπιση της περιοχής της Βερρόης (σύγχρονη Στάρα Ζαγόρα) από τις επιθέσεις των Κουμάνων. Αυτή είναι η τελευταία αναφορά στον Μελισσηνό στην *[[Αλεξιάδα]]* της Άννας Κομνηνής και προφανώς αποσύρθηκε στα κτήματά του γύρω από τη Θεσσαλονίκη. Απεβίωσε στις 17 Νοεμβρίου 1104.    Η ημερομηνία τού τέλους τής συζύγου του είναι άγνωστη, αλλά ήταν πριν από το 1136. 

## Οικογένεια
Λίγο πριν από το 1067, ο Νικηφόρος νυμφεύτηκε την Ευδοκία Κομνηνή. Αυτή γεννήθηκε  και ήταν η δεύτερη κόρη του δομέστικου των Σχολών Ιωάννη Κομνηνού και της Άννας Δαλασσηνής. Είχαν τουλάχιστον έναν γνωστό γιο, τον:
**[[Παρακοιμώμενος|παρακοιμωμένο]]* Ιωάννη Κομνηνό Μελισσηνό.   

## Αναφορές

## Πηγές
* Angold, Michael (1997). The Byzantine Empire, 1025–1204: A Political History (Second ed.). London and New York: Longman. ISBN 0-582-29468-1.
* 
* 
* 
* 
* Treadgold, Warren (1997). A History of the Byzantine State and Society. Stanford, California: Stanford University Press. ISBN 0-8047-2630-2.
* Varzos, Konstantinos (1984). Η Γενεαλογία των Κομνηνών [The Genealogy of the Komnenoi] (PDF) (in Greek). Vol. A. Thessaloniki: Centre for Byzantine Studies, University of Thessaloniki. OCLC 834784634. 
* 

## Περαιτέρω ανάγνωση
* 

Κατηγορία:Μάγιστροι
Κατηγορία:Βυζαντινοί των Βυζαντινοσελτζουκικών Πολέμων
Κατηγορία:Στρατηγοί του Αλεξίου Α΄ Κομνηνού
Κατηγορία:Κυβερνήτες του Θέματος Θεσσαλονίκης
Κατηγορία:Οικογένεια Μελισσηνών
Κατηγορία:Βυζαντινοί σφετεριστές
Κατηγορία:Βυζαντινοί στρατηγοί του 11ου αιώνα