Εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία

Η **εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία**, αποκαλούμενη (κυρίως από την πλευρά της Ρωσίας) και ως **ειδική στρατιωτική επιχείρηση στην Ουκρανία**, είναι μια εμπόλεμη σύγκρουση μεταξύ της Ρωσίας και της Ουκρανίας, αποτελώντας ουσιαστικά την κορύφωση της συνεχιζόμενης ρωσοουκρανικής διαμάχης από το 2014. Ξεκίνησε στις 24 Φεβρουαρίου 2022, ύστερα από την εντολή του Πρόεδρου της Ρωσικής Ομοσπονδίας Βλαντίμιρ Πούτιν, να προελάσουν τα ρωσικά στρατεύματα εντός ουκρανικού εδάφους.

Στις 21 Φεβρουαρίου 2022, η Ρωσία αναγνώρισε επίσημα τη Λαϊκή Δημοκρατία του Ντονέτσκ και Λαϊκή Δημοκρατία του Λουγκάνσκ ως αυτόνομες πολιτείες του Ντονμπάς. Η εισβολή ξεκίνησε στις 24 Φεβρουαρίου 2022, όταν ο Πούτιν ανακοίνωσε *ειδική στρατιωτική επιχείρηση* για την *αποστρατικοποίηση* και *αποναζιστικοποίηση* της Ουκρανίας, λέγοντας ότι ανταποκρίθηκε σε αίτημα των δύο λαϊκών δημοκρατιών για την υπεράσπισή τους. Λίγα λεπτά αργότερα, πύραυλοι και βομβαρδισμοί χτύπησαν την πρωτεύουσα, το Κίεβο. Την ίδια ημέρα η εισβολή ξεκίνησε σε πολλαπλά μέτωπα. Ο Ουκρανός πρόεδρος Βολοντίμιρ Ζελένσκι ανακοίνωσε καθεστώς στρατιωτικού νόμου και ζήτησε να στρατολογηθούν όλοι οι άντρες-κάτοικοι της χώρας μεταξύ 18-60, που πλέον απαγορεύονταν να εγκαταλείψουν τη χώρα.

Η εισβολή καταδικάστηκε διεθνώς από χώρες της Δύσης. Τα Ηνωμένα Έθνη ενέκριναν διακήρυξη που καταδίκασε την εισβολή και ζητούσε από τη Ρωσία να αποχωρήσει από την Ουκρανία. Το Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης έδωσε εντολή στη Ρωσία να σταματήσει τις στρατιωτικές επεμβάσεις, ενώ το Συμβούλιο της Ευρώπης απέβαλλε τη Ρωσία. Πολλές χώρες του Δυτικού κόσμου ανακοίνωσαν οικονομικές κυρώσεις κατά της Ρωσίας, οι οποίες επηρέασαν σημαντικά τόσο της Ρωσία αλλά και τον υπόλοιπο κόσμο. Πολλές χώρες της Ευρώπης, καθώς και οι ΗΠΑ, ανακοίνωσαν ανθρωπιστική και στρατιωτική υποστήριξη στην Ουκρανία. Διαδηλώσεις ξεκίνησαν από τον Φεβρουάριο παγκοσμίως, με αυτές στη Ρωσία να οδηγούν σε μαζικές συλλήψεις και λογοκρισία στα ΜΜΕ συμπεριλαμβανομένων απαγορεύσεων της χρήσης λέξεων όπως *πόλεμος* και *εισβολή*. Το Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης ανακοίνωσε τη διεξαγωγή έρευνας για τέλεση εγκλημάτων κατά της ανθρωπότητας στην Ουκρανία από το 2013, καθώς και κατά τη διάρκεια της εισβολής το 2022.

Η εισβολή προχώρησε με σταθερά εδαφικά κέρδη για τη Ρωσία έως τις αρχές Απριλίου 2022, όταν και αποχώρησε από το Κίεβο και τη βορειοανατολική Ουκρανία γενικότερα. Η γραμμή του μετώπου προχώρησε σταδιακά ως τον Σεπτέμβριο του 2022 υπέρ της Ρωσίας, όταν μια ουκρανική αντεπίθεση οδήγησε στην αποχώρηση των Ρώσων και την ανακατάληψη αρκετών εδαφών στην ανατολική και νότια Ουκρανία. Τον Σεπτέμβριο του 2022, εξαιτίας αυτής της εξέλιξης, η Ρωσία έθεσε σε εφαρμογή μερική επιστράτευση, δημιουργώντας ένα κύμα εξόδου πολλών Ρώσων από τη χώρα, ενώ διεξήγαγε μια σειρά από αμφιλεγόμενα και μη αναγνωρισμένα δημοψηφίσματα προσάρτησης των κατεχόμενων περιοχών της Ουκρανίας στη Ρωσία, τα οποία οδήγησαν στην προσάρτηση ορισμένων περιοχών στη Ρωσία στις 30 Σεπτεμβρίου 2022.

Η εισβολή οδήγησε στη μεγαλύτερη προσφυγική κρίση στην ήπειρο από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο με 6.7εκ. Ουκρανούς πολίτες να εγκαταλείπουν τη χώρα και σχεδόν το 1/3 του πληθυσμού της Ουκρανίας να εκτοπίζεται. Η εισβολή προκάλεσε επίσης παγκόσμια επισιτιστική κρίση και ελλείψεις σε τρόφιμα και βασικά αγαθά.

## Ιστορικό πλαίσιο και αναλύσεις
Οι δεσμοί της Ρωσίας και της Ουκρανίας (φυλετικοί, ιστορικοί, πολιτιστικοί, εμπορικοί και οικονομικοί) ήταν παραδοσιακά στενοί και δυνατοί. Ακόμα και μετά τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης τον Δεκέμβριο του 1991, και την ανακήρυξη του ανεξάρτητου κράτους της Ουκρανίας τον Αύγουστο του 1991, οι δεσμοί παρέμειναν ισχυροί για τουλάχιστον μια δεκαετία. Οι σχέσεις μεταξύ Ρωσίας και Ουκρανίας ήταν αρχικά εγκάρδιες, με την Ουκρανία να συμφωνεί να αποπυρηνικοποιηθεί το 1994 βάσει του Μνημονίου της Βουδαπέστης, όπου η Ρωσία, οι Η.Π. της Αμερικής και το Ηνωμένο Βασίλειο δεσμεύτηκαν να σεβαστούν την κυριαρχία της Ουκρανίας.
 
Πολιτικοί σαν τον Γιούσενκο και την Τιμοσένκο υπήρξαν πρωτεργάτες της στροφής της Ουκρανίας προς τη Δύση, ξεκινώντας, μεταξύ άλλων, τη διαδικασία σύνδεσης με την Ευρωπαϊκή Ένωση και ζητώντας την ένταξη της χώρας τους στο ΝΑΤΟ. Η προσπάθεια αυτή ενθαρρύνθηκε ιδιαίτερα από τις ΗΠΑ αλλά και τις άλλες χώρες του δυτικού κόσμου με κύριο σκοπό τη μείωση της επιρροής της Ρωσίας στην Ουκρανία.

Η χώρα άρχιζε να διχοτομείται μεταξύ ρωσόφιλων και δυτικόφιλων, μια διχοτόμηση που αποτυπώθηκε ακόμα και γεωγραφικά: η κεντροδυτική Ουκρανία προτιμούσε τη σύσφιξη των σχέσεων με την Ευρώπη ενώ η ανατολική προτιμούσε τη Ρωσία.

Η νίκη ωστόσο του Γιανουκόβιτς στις προεδρικές εκλογές του 2010, υποψήφιου γνωστού για την δέσμευσή του σε ουδέτερη εξωτερική πολιτική, ανέτρεψε τους σχεδιασμούς της δυτικόφιλης πλευράς. Η δε απόφαση του να διακόψει τη διαδικασία σύνδεσης με την Ε.Ε. και ταυτόχρονα να λάβει μια σημαντική οικονομική βοήθεια από τη Ρωσία, σε μια στιγμή που η χώρα βάδιζε στο χείλος της χρεωκοπίας πυροδότησε ένα τεράστιο κύμα αντικυβερνητικών διαδηλώσεων («Ευρωπλατεία») που υποστηρίχτηκε από τη Δύση.  Οι εντάσεις κλιμακώθηκαν το 2014, με αποτέλεσμα την ανατροπή Γιανουκόβιτς. 
αριστερά|μικρογραφία|254x254εσ|Ταραχές από φιλοδυτικό όχλο στο Κίεβο κατά τα γεγονότα του 2014
Η διάρκεια και η ένταση των διαδηλώσεων χώρισε την Ουκρανία και κυριολεκτικά στα δυο: η νίκη του φιλοδυτικού Πέτρο Ποροσένκο στις προεδρικές εκλογές του ίδιου έτους οδήγησαν στο ξέσπασμα αντικυβερνητικών ταραχών στο Ντονμπάς, οι ρωσόφωνοι του οποίου διεκδικούσαν πλέον την πλήρη αυτονομία τους από την Ουκρανία. Το Ανώτατο Συμβούλιο της Κριμαίας διεξήγαγε δημοψήφισμα στην περιοχή στο οποίο οι κάτοικοι της Αυτόνομης Πολιτείας της Κριμαίας και της Σεβαστούπολης ενέκριναν σε ποσοστό ~97% την ενοποίησή τους με την Ρωσική Ομοσπονδία, τον Μάρτιο του 2014. Το δημοψήφισμα δεν αναγνωρίστηκε από την Ουκρανία, όμως το Ανώτατο Συμβούλιο αιτήθηκε βοήθεια από την Ρωσία, κάτι που οδήγησε στην εισβολή του ρωσικού στρατού και την προσάρτηση της περιοχής. Παράλληλα, οι αυτονομιστές του Ντανιέτσκ και του Λουγκάνσκ, υποστηριζόμενοι από τη Ρωσία, κατέλαβαν τον έλεγχο ενός μεγάλου τμήματος του Ντονμπάς, εγκαινιάζοντας έτσι μια περίοδο περιφερειακού πολέμου.

Στα επόμενα έτη, οι διακρίσεις και ο αντι-ρωσισμός ήταν εμφανής στο εσωτερικό της χώρας. Αναλύσεις think tanks, όπως αυτή του Carnegie Endowment, σημειώνουν ότι γεγονότα οδήγησαν σε πολιτιστικά μποϊκοτάζ και μειωμένη κατανάλωση ρωσικών μέσων ενημέρωσης. Ουκρανικές παραστρατιωτικές ομάδες, όπως τα νεοναζιστικά τάγματα Αζόφ και Αϊντάρ που σχηματίστηκαν το 2014 με την ανοχή των αρχών, για να υποστηρίξουν τις κυβερνητικές δυνάμεις εναντίον ρωσώφιλων, πέρασαν σε τακτικές όπως βασανιστήρια, αυθαίρετες κρατήσεις και δολοφονίες με συνοπτικές διαδικασίες. Η έκθεση της Διεθνούς Αμνηστίας του 2015 περιέγραψε λεπτομερώς τα βασανιστήρια και την κακομεταχείριση κρατουμένων, συμπεριλαμβανομένων ξυλοδαρμών και εικονικών εκτελέσεων, ενώ το Human Rights Watch ανέφερε αυθαίρετες κρατήσεις χωρίς τη δέουσα διαδικασία από τις ουκρανικές αρχές και παραστρατιωτικούς το 2016, οι οποίες επηρέασαν πολίτες που ήταν ύποπτοι για αυτονομιστικές σχέσεις. Το 2015, απαγορεύτηκε το Κομμουνιστικό Κόμμα της Ουκρανίας και άλλα δύο μικρότερα αριστερά κόμματα με βάση νόμους που απαγορεύουν «προπαγάνδα ολοκληρωτικών καθεστώτων», μέρος ενός ευρύτερης πολιτικής «αποσοβιετικοποίησης» που μεταξύ άλλων μετονόμασε δρόμους, αφαίρεσε μνημεία και εκκαθάρισε "σοβιετικά" σύμβολα. Οι πολιτικές απαγορεύσεις καταδικάστηκαν από την Διεθνής Αμνηστία ως «αποφασιστικό πλήγμα» στην ελευθερία της έκφρασης.. Ευρύτερες απαγορεύσεις στοχοποίησαν πολιτικούς: oι νόμοι περί «κάθαρσης» μετά την Ευρωπλατεία απομάκρυναν αξιωματούχους που συνδέονταν με την κυβέρνηση Γιανουκόβιτς και μέχρι το 2022.

Το 2021, η Ρωσία ξεκίνησε τη συγκέντρωση μεγάλων στρατευμάτων στα σύνορα της με την Ουκρανία, τα οποία έφτασαν τις 190,000 μονάδες μαζί με στρατιωτικό εξοπλισμό. Δυτικές πηγές θεώρησαν τα γεγονότα ως ρωσική επιθετικότητα που παραβίαζε το διεθνές δίκαιο, με την ρωσική πλευρά να το παρουσιάζει ως προστασία των ρωσόφωνων πληθυσμών από τον ουκρανικό εθνικισμό και την ουκρανοποίηση.

Με το πέρασμα των χρόνων και παρά τις προσπάθειες εύρεσης συμβιβαστικής λύσης, η στάση και των δυο χωρών γινόταν όλο και πιο αδιάλλακτη με κατηγορίες να εκτοξεύονται εκατέρωθεν. Στο προοίμιο της εισβολής του 2022, η Ρωσία συγκέντρωσε στρατεύματα κοντά στα σύνορα της Ουκρανίας ξεκινώντας από τα τέλη του 2021, ισχυριζόμενη στρατιωτικές ασκήσεις. Ο Πρόεδρος Βλαντιμίρ Πούτιν δημοσίευσε ένα δοκίμιο τον Ιούλιο του 2021, υποστηρίζοντας ότι οι Ουκρανοί και οι Ρώσοι είναι «ένας λαός» αρνούμενος την ξεχωριστή εθνική υπόσταση της Ουκρανίας, κάτι που οι πολλοί αναλυτές θεώρησαν ως δικαιολογία για τον ιμπεριαλιστική πολιτική. Η Ρωσία εξέδωσε απαιτήσεις τον Δεκέμβριο του 2021 προς το ΝΑΤΟ να σταματήσει την επέκταση και να αποκλείσει την Ουκρανία από την ένταξη, κάτι που απορρίφθηκε από το ΝΑΤΟ ως παραβίαση της κυριαρχίας της Ουκρανίας. Η ρωσική πλευρά θεωρεί ότι η δύση χρησιμοποιεί την Ουκρανία και συγκεκριμένα όπως το αποκαλεί «το καθεστώς του Κιέβου», ως όχημα εναντίον της Ρωσίας.

Σύμφωνα με αυτή την ανάγνωση, ο διεθνολόγος Τζον Μερσχάιμερ (John Mearsheimer) συμπέρανε ότι η επέμβαση της Δύσης στα εσωτερικές υποθέσεις της Ρωσίας ήταν σημαντικότατος παράγοντας αύξησης της ρωσικής επιθετικότητας. Η προσπάθεια επέκτασης του ΝΑΤΟ προς τα ανατολικά μέσω της Ουκρανίας ήταν επόμενο να συναντήσει τη ρωσική άρνηση. Ο Μερσχάιμερ έχει επικρίνει πολλές φορές την πολιτική των ΗΠΑ απέναντι στη Ρωσία, θεωρώντας μάλιστα τη χώρα του αλλά και την Ευρωπαϊκή Ένωση ως τους κύριους υπεύθυνους της κρίσης που προκλήθηκε με την προσάρτηση της Κριμαίας στη Ρωσία, το 2014.

Αντίθετα, o ιστορικός και βιογράφος του Ιωσήφ Στάλιν, Στίβεν Κότκιν (Stephen Kotkin) υποστήριξε ότι ακόμα και αν το ΝΑΤΟ δεν επιδίωκε την προς Ανατολάς επέκτασή του, η Ρωσία θα συμπεριφερόταν με τον ίδιο τρόπο, λόγω του μεγαλοϊδεατισμού και του σωβινισμού που υπάρχουν ενσωματωμένα στην πολιτική της από την εποχή της Ρωσικής Αυτοκρατορίας.

## Χρονικό του πόλεμου
μικρογραφία|263x263εσ|Το λάβαρο που χρησιμοποιεί το Ρωσικό Υπουργείο Άμυνας, σχετικά με την «Ειδική Στρατιωτική Επιχείρηση»
Στις 21 Φεβρουαρίου 2022, η Ρωσία αναγνώρισε επίσημα τη Λαϊκή Δημοκρατία του Ντονέτσκ και Λαϊκή Δημοκρατία του Λουγκάνσκ ως αυτόνομες πολιτείες του Ντονμπάς. Την επόμενη ημέρα, η Ρωσία έδωσε το πράσινο φως για στρατιωτική επέμβαση, στέλνοντας στρατεύματα και στις δύο περιοχές ως «ειρηνευτικές δυνάμεις».

Με την απόφαση του Προέδρου της Ρωσίας, Βλαντίμιρ Πούτιν να αναγνωρίσει την ανεξαρτησία από την Ουκρανία των αυτόνομων περιοχών του Ντανιέτσκ και του Λουγκάνσκ (ανεξαρτησία που οι δυο αυτές περιοχές είχαν διεκδικήσει ήδη από το 2014, δημιουργώντας τις Λαϊκή Δημοκρατία του Ντονέτσκ και Λ.Δ. του Λουγκάνσκ, αντίστοιχα), ενισχύθηκαν οι εκτιμήσεις για ενδεχόμενη πολεμική σύγκρουση, αφού η αναγνώριση των δυο αυτών κρατιδίων έδινε στη Ρωσία την κατάλληλη αφορμή, δηλαδή την υπεράσπιση των ομοεθνών της, ώστε να επέμβει στρατιωτικά σε ουκρανικά εδάφη. Την απόφαση του Ρώσου προέδρου, φαίνεται να υποστήριξε σε δημοσκόπηση που διεξήχθη την επόμενη ημέρα, το 73% των Ρώσων πολιτών που πήραν μέρος σε αυτή, όπως μετέδωσε το πρακτορείο ειδήσεων TASS, ενώ δημοσκόπηση του CNN στη Ρωσία έδειξε ότι το 50% των ερωτηθέντων συμφωνούν με τη χρήση στρατιωτικών δυνάμεων 

προκειμένου να αποτραπεί το ενδεχόμενο εισόδου της Ουκρανίας στο ΝΑΤΟ, με το 25% να αντιτίθεται.

### Αρχική ρωσική προέλαση
Σε τηλεοπτικό διάγγελμα του Πούτιν, στις 24 Φεβρουαρίου, δήλωσε ότι τα κρατίδια του Ντονέσκ και του Λουγκάνσκ ζήτησαν τη ρωσική βοήθεια και για το λόγο αυτό αποφάσισε τη διεξαγωγή ειδικής στρατιωτικής επιχείρησης. Είπε πως ανταποκρίθηκε στην έκκληση των δυο ηγετών των ρωσόφωνων περιοχών, του Ντονέτσκ και του Λουχάνσκ για βοήθεια. Ισχυρίστηκε ότι στόχος είναι «η υπεράσπιση των ανθρώπων που επί οκτώ χρόνια υφίστανται διωγμούς και γενοκτονία από το καθεστώς του Κιέβου*»* και ότι θα οδηγηθούν στη Δικαιοσύνη «όσοι διέπραξαν πολλαπλά εγκλήματα εναντίον αμάχων, συμπεριλαμβανομένων και πολιτών της Ρωσικής Ομοσπονδίας».

Στο διάγγελμα του, ο Βλαντιμίρ Πούτιν χρησιμοποίησε αλυτρωτικούς όρους και αμφισβήτησε την εδαφική κυριαρχία της Ουκρανίας και υποστήριξε ότι η χώρα κυβερνάται από νεοναζί, που καταδιώκουν τις Ρωσικές μειονότητες εντός της Ουκρανίας, θέση που Δυτικοί παρατηρητές έχουν απορρίψει.

Τις ημέρες που ακολούθησαν από την έναρξη του πολέμου, μεραρχίες πεζικού μαζί με υποστηρικτικές μεραρχίες τεθωρακισμένων, εστίασαν τη δράση τους σε τέσσερα σημεία: στο βόρειο μέτωπο προς το Κίεβο, στο βορειοανατολικό στο Τσερνίχιβ, στο νοτιοανατολικό στις περιοχές του Ντονέτσκ και του Λουγκάνσκ και τέλος στο νότιο εισβάλλοντας από την Κριμαία.

Στις 25 Φεβρουαρίου ρωσικές στρατιωτικές μονάδες έφτασαν στην ευρύτερη περιοχή του Κιέβου, αφού πρώτα κατέλαβαν το εργοστάσιο του Τσερνομπίλ. Επίσης κατέλαβαν το αεροδρόμιο Χοστόμελ (ή Αντόνοφ), λίγο έξω από το Κίεβο. Κατά τη διάρκεια της μάχης καταστράφηκε το μοναδικό εν λειτουργία Antonov An-225, το οποίο βρισκόταν σε ένα υπόστεγο στο αεροδρόμιο. Στη συνέχεια οι Ρώσοι προσπάθησαν να πολιορκήσουν το Κίεβο και καταγράφηκε ένα μακρύ μακρύ κομβόι τεθωρακισμένων μήκους 64 χιλιομέτρων να κινείται προς την πόλη.

Στα νότια, οι ρωσικές δυνάμεις κινήθηκαν προς τα βόρεια και ανατολικά από την Κριμαία και δυτικά από το Ντονμπάς και κατέλαβαν το λιμάνι Μπερντιάνσκ στις 26 Φεβρουαρίου, την Μελιτόπολη και τη Χερσώνα τις 2 Μαρτίου. Η Χερσώνα ήταν η πρώτη περιφερειακή πρωτεύουσα που κατέλαβαν οι Ρώσοι.

Τα ξημερώματα της 4ης Μαρτίου, οι Ουκρανικές αρχές ανακοίνωσαν ότι έχει ξεσπάσει πυρκαγιά στον πυρηνικό σταθμό της Ζαπορίζια (ο μεγαλύτερος σε μέγεθος στην Ευρώπη) έπειτα από βομβαρδισμό των Ρώσων. Ο Υπουργός Εξωτερικών της Ουκρανίας Ντμίτρο Κουλέμπα, απαίτησε να απομακρυνθούν οι Ρωσικές δυνάμεις, καθώς υπάρχει κίνδυνος πυρηνικού ατυχήματος, που σύμφωνα με τον ίδιο *θα είναι 10 φορές χειρότερο από το [[Πυρηνικό ατύχημα του Τσερνόμπιλ|ατύχημα του Τσερνόμπιλ]]*. Τελικά η πυρηνική υπηρεσία της Ουκρανίας, διαβεβαίωσε ότι δεν υπάρχει κίνδυνος ατυχήματος καθώς και ότι δεν γίνεται μάχη στις εγκαταστάσεις αφού βρίσκεται υπό πλήρη Ρωσικό έλεγχο. Η πλευρά της Ρωσίας δήλωσε ότι το όλο θέμα ήταν *προβοκάτσια του [[Κυβέρνηση της Ουκρανίας|εθνικιστικού καθεστώτος του Κιέβου]]*.

Από τα τέλη Φεβρουαρίου 2022, πραγματοποιήθηκαν προκαταρκτικές επαφές μεταξύ Ουκρανίας και Ρωσίας σχετικά με μια πιθανή ειρηνευτική συμφωνία. Μετά από αρκετές συναντήσεις, οι διαπραγματεύσεις συνεχίστηκαν μέσω τηλεδιάσκεψης. Ο Πρόεδρος Πούτιν σημείωσε στις αρχές Μαρτίου ότι οι όροι της ειρηνευτικής συμφωνίας που πρότεινε η Ρωσία προβλέπουν το ουδέτερο καθεστώς της Ουκρανίας «ώστε να μην υπάρχει ποτέ απειλή για τη Ρωσική Ομοσπονδία από το έδαφός της». Στις διαπραγματεύσεις στην Κωνσταντινούπολη που πραγματοποιήθηκαν στα τέλη Μαρτίου, καταρτίστηκε ένα σχέδιο «*Συνθήκης για Μόνιμη Ουδετερότητα και Εγγυήσεις Ασφάλειας της Ουκρανίας*», το οποίο προέβλεπε την υπογραφή από τη Ρωσία, την Ουκρανία και τις εγγυήτριες χώρες (Ρωσία, ΗΠΑ, Γαλλία, Ηνωμένο Βασίλειο και Κίνα) της εδραίωσης της μόνιμης ουδετερότητας της Ουκρανίας σε διεθνές νομικό επίπεδο, προκειμένου να διατηρηθεί η ειρήνη και η ασφάλεια, συμπεριλαμβανομένου του περιφερειακού επιπέδου. Αυτά τα σχέδια, δεν πραγματοποιήθηκαν ποτέ.

[μικρογραφία|288x288px|Πολίτες του [Κίεβο|Κιέβου αναζητούν υπόγεια προστασία στους σταθμούς του μετρό της ουκρανικής πρωτεύουσας.]]

Οι Ουκρανοί ξεκίνησαν αντεπίθεση στα βόρεια στα τέλη Μαρτίου, ενώ οι Ρώσοι αποχώρησαν από τη βόρεια Ουκρανία ώστε να δώσουν βάρος στο νοτιοανατολικό μέτωπο. Συγκεκριμένα, μετά από ειρηνευτικές διαπραγματεύσεις μεταξύ των ρωσικών και ουκρανικών αντιπροσωπειών, που πραγματοποιήθηκαν στις 29 Μαρτίου στην Κωνσταντινούπολη, τα ρωσικά στρατεύματα αποσύρθηκαν από τα περίχωρα του Κιέβου, το Τσερνιγκόφσκι και το Σούμι (1-2 Απριλίου έως 7 Απριλίου) προς τα σύνορα της Ρωσίας και αναπτύχθηκαν στο Ντονμπάς.  Όταν οι ουκρανικές δυνάμεις εισήλθαν στην Μπούτσα την 1η Απριλίου βρήκαν δεκάδες αμάχους νεκρούς. Σε απάντηση αυτών των ευρημάτων, ο ΟΗΕ απέπεμψε τη Ρωσία από το Συμβούλιο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων.

Μέχρι τα μέσα Μαρτίου, τα ρωσικά στρατεύματα είχαν αποκτήσει τον έλεγχο σε όλη τη Χερσώνα και ως επί το πλείστον στην περιοχή της Ζαπορόζια. Στις 25 Μαρτίου, ο επικεφαλής της κύριας επιχειρησιακής διεύθυνσης του Γενικού Επιτελείου των Ρωσικών Ενόπλων Δυνάμεων, Συνταγματάρχης Σεργκέι Ρούντσκοϊ, δήλωσε ότι τα κύρια καθήκοντα του πρώτου σταδίου της ειδικής επιχείρησης έχουν γενικά ολοκληρωθεί, το μαχητικό δυναμικό των Ουκρανικών Ενόπλων Δυνάμεων έχει μειωθεί σημαντικά, γεγονός που καθιστά δυνατή την επικέντρωση των κύριων προσπαθειών στην επίτευξη του κύριου στόχου - την απελευθέρωση του Ντονμπάς, κατά τις δηλώσεις του. Σύμφωνα με τον Ρούντσκοϊ, το Ουκρανικό Ναυτικό «*έπαψε να υπάρχει*» και η αεροπορία και το σύστημα αεράμυνας «*καταστράφηκαν σχεδόν ολοσχερώς*».

### Ρωσικές επιχειρήσες στο Ντονμπάς και Μάχη της Μαριούπολης
thumb|Η ρωσική εισβολή την περίοδο 7 Απριλίου-5 Σεπτεμβρίου|αριστερά|254x254εσ
Μετά την αποχώρηση από τη βόρεια Ουκρανία, οι ρωσικές δυνάμεις επικεντρώθηκαν στην περιοχή του Ντονμπάς, έχοντας ήδη εξασφαλίσει μια αμιγώς κατεχόμενη από τη Ρωσία περιοχή από τον Ντονμπάς μέχρι την Κριμαία. Στις 19 Απριλίου, ο επικεφαλής του ρωσικού υπουργείου Εξωτερικών, Σεργκέι Λαβρόφ ανακοίνωσε την έναρξη του επόμενου σταδίου της ρωσικής στρατιωτικής επιχείρησης. Ο Λαβρόφ επιβεβαίωσε επίσης ότι η ρωσική ειδική επιχείρηση στοχεύει στην «*πλήρη απελευθέρωση*» των Λαϊκών Δημοκρατιών του Ντανιέσκ και του Λουγκάνσκ. Ο υπουργός υπενθύμισε ότι η Ρωσία αναγνώρισε τη ΛΔΛ και τη ΛΔΛ εντός των ορίων των όλης της επικράτειας των περιφεριών Λουγκάνσκ και Ντανιέσκ δηλώνοντας: «*Τώρα οι δυνάμεις αυτών των* *Δημοκρατιών αγωνίζονται για να επιστρέψουν τα χαμένα εδάφη... Όταν διεξήχθη το δημοψήφισμα το 2014, το ζήτημα αφορούσε όλα τα εδάφη αυτών των πρώην περιοχών*». Τη νύχτα της 19ης Απριλίου, ο πρόεδρος της Ουκρανίας Βολοντίμιρ Ζελένσκι ανακοίνωσε την «μάχη του Ντονμπάς», με αποτέλεσμα να διακοπούν όλες οι διαπραγματεύσεις για ειρήνη.

Η μόνη περιοχή σε αυτόν τον χερσαίο διάδρομο που δεν είναι κατακτηθεί μέχρι τον Απρίλιο ήταν η Μαριούπολη. Η μάχη για την Μαριούπολη, η οποία διήρκεσε σχεδόν τρεις μήνες, έληξε με νίκη για τη Ρωσία και την ΛΔ του Ντανιέτσκ. Όλα τα ουκρανικά στρατεύματα που παρέμειναν στην πόλη παραδόθηκαν στο εργοστάσιο σιδήρου και χάλυβα Αζόφσταλ στις 20 Μαΐου 2022,αφού τους διατάχθηκε να σταματήσουν τις μάχες. Οι μάχες συνεχίστηκαν μέχρι την διάλυση του τελευταίου πυρήνα αντίστασης στο Χαλυβουργείο Αζοβστάλ, όπου οι εναπομείναντες δυνάμεις του Τάγματος Αζόφ παραδόθηκαν στις 17 Μαΐου. Επίσης στις 11 Απριλίου, οι Ρώσοι κατέλαβαν το Ιζιούμ, νότια του Χαρκόβου. Στις 14 Απριλίου βυθίστηκε το ρωσικό καταδρομικό Moskva, η ναυαρχίδα του ρωσικού στόλου στη Μαύρη Θάλασσα, με τους Ουκρανούς και το Υπουργείο Άμυνας των ΗΠΑ να υποστηρίζουν ότι το πλοίο χτυπήθηκε από πυραύλους. Στις 30 Ιουνίου 2022, η Ρωσία ανακοίνωσε ότι απέσυρε τα στρατεύματά της από το Φιδονήσι, ανοικτά της Οδησσού.

Μετά την πτώση της Μαριούπολης, οι ρωσικές δυνάμεις επικεντρώθηκαν σε άλλες περιοχές του Ντονμπάς, καταλαμβάνοντας το Λύμαν στις 26 Μαΐου, το Σιεβιεροντονέτσκ στις 25 Ιουνίου, μετά από μάχη διάρκειας ενός μήνα, και το Λισιτσάνσκ στις 2 Ιουλίου. Μετά από μάχες στο Πίσκι της ανατολικής Ουκρανίας που χαρακτηρίστηκαν σφοδρές, στις 13 Αυγούστου, οι Ρωσικές δυνάμεις υποστήριξαν ότι κατέστρεψαν τοπικές στρατιωτικές εγκαταστάσεις και το οπλικό σύστημα HIMARS, θέτοντας και την περιοχή υπό τον έλεγχό τους. Νωρίτερα την ίδια μέρα, ο Βλαντίμιρ Πούτιν προειδοποίησε ότι αν συνεχιστούν να επιτάσσονται περιουσίες Ρώσων πολιτών από Αμερικανικές αρχές, θα υπάρξει σοβαρός κίνδυνος στις εναπομείναντες διμερείς σχέσεις Ηνωμένων Πολιτειών και Ρωσίας.

Στις 15 Αυγούστου, έγιναν αναφορές για νεκρούς πολίτες στην Οδησσό από τις ίδιες τις νάρκες που είχαν τοποθετηθεί από τις Ουκρανικές αρχές, ενώ την ίδια μέρα οι Ουκρανοί βομβάρδισαν το Ντονιέσκ και οι Ρώσοι αντίστοιχα το Χάρκοβο. Μια μέρα πριν, ο Βολοντίμιρ Ζελένσκι είχε "απαιτήσει" από τη Δύση, να επιβάλει κυρώσεις στην πυρηνική ενέργεια της Ρωσίας. Στις 17 Αυγούστου, η Ουκρανία απείλησε τη Ρωσία ότι θα «γκρεμίσουν τη γέφυρα του Κερτς», ενώ την ίδια μέρα ανέλαβε την ευθύνη για βομβιστικές επιθέσεις σε στρατιωτικές εγκαταστάσεις των Ρώσων στην Κριμαία. Στις 20 Αυγούστου, η Ουκρανοί επιτέθηκαν σε μονάδες της Σεβαστούπολης, συμπεριλαμβανομένου του αρχηγείου του ρωσικού πολεμικού Ναυτικού, με μη επανδρωμένα αεροσκάφη, προκαλώντας ισχυρή έκρηξη.

[μικρογραφία|αριστερά|306x306px|Χάρτης των κρατών που παρέχουν είτε στρατιωτική είτε [ανθρωπιστική βοήθεια στην Ουκρανία.]]Στα μέσα Αυγούστου, αυξήθηκαν οι φόβοι για πυρηνικό ατύχημα στη Ζαπορίζια, με τις δύο πλευρές να αλληλοκατηγορούνται για προβοκάτσια Η Μόσχα, είχε δηλώσει προηγουμένως ότι είναι θετική σε μια παρέμβαση της Διεθνούς Υπηρεσίας Ατομικής Ενέργειας.

Λίγες μέρες αργότερα, η Ρωσία κατηγόρησε την Ουκρανία είχε δηλητηριάσει Ρώσους στρατιώτες στα τέλη Ιουλίου, στην περιοχή του πυρηνικού σταθμού της Ζαπορίζια και έκανε λόγο για «χημικό πόλεμο». Το Ουκρανικό Υπουργείο Άμυνας ισχυρίστηκε ότι μάλλον οι δηλητηριάσεις θα προήλθαν από «ληγμένες κονσέρβες» και αρνήθηκε να απαντήσει σε σχετική ερώτηση του πρακτορείου Reuters.

### Ουκρανική αντεπίθεση σε Χάρκοβο και Χερσώνα
Στις 29 Αυγούστου 2022, ο Βολοντίμιρ Ζελένσκι ανακοίνωσε ότι η Ουκρανία θα αντεπιτεθεί στη Χερσώνα, ώστε να ανακαταλάβει ο ουκρανικός στρατός την πόλη. Οι ουκρανικές δυνάμεις ανακατέλαβαν χωριά στην ευρύτερη περιοχή της Χερσώνας μέχρι τις 4 Σεπτεμβρίου. Συνέχισαν να πιέζουν κατά τη διάρκεια του Οκτωβρίου, ανακαταλαμβάνοντας το Ντούνττσανι. Στις 9 Νοεμβρίου, ο Σεργκέι Σοϊγκού διέταξε την αποχώρηση των ρωσικών στρατευμάτων από τη Χερσώνα και τη μετάβασή τους στην ανατολική όχθη του Δνείπερου. Μετά την αποχώρηση αυτή, οι Ρώσοι δεν κατείχαν ουκρανικά εδάφη δυτικά του Δνείπερου.

Στις 6 Σεπτεμβρίου 2022, οι ουκρανικές δυνάμεις αντεπιτέθηκαν στο μέτωπο του Χαρκόβου, ξεκινώντας από την περιοχή της Μπαλακλίγια και με κατεύθυνση προς το Κουπιάνσκ, αποκόπτοντας το Ιζιούμ από τις εφοδιαστικές γραμμές. Η αντεπίθεση είχε ως αποτέλεσμα οι Ρώσοι να ανακοινώσουν την αποχώρησή τους από την περιφέρεια Χαρκόβου. Στις 2 Οκτωβρίου οι Ουκρανοί ανακατέλαβαν το Λύμαν μετά από μάχη.

Στις 22 Σεπτεμβρίου ο Πούτιν ανακοίνωσε «μερική επιστράτευση», με την κλήση 300.000 εφέδρων.

### Δημοψηφίσματα και προσαρτήσεις περιοχών στην Ρωσική Ομοσπονδία
Έπειτα, στα τέλη του Σεπτέμβρη, διεξήχθησαν δημοψηφίσματα στα ομπλάστ Χερσώνας, Ζαπορίζια, Ντονέσκ και Λουχάνσκ, με ερώτημα την ένωσή τους με τη Ρωσική Συνομοσπονδία, με το αποτέλεσμά τους να είναι συντριπτικά υπέρ της ένωσης.

Σύμφωνα με την ρωσικές αρχές τα αποτελέσματα είχαν ως εξής:

* ΛΔ Ντανιέσκ: 99,23% (2.116.800 ψηφοφόροι) υπέρ, με προσέλευση 97,51%.
* ΛΔ Λουγκάνσκ: 98,42% (1.636.302 ψηφοφόροι) υπέρ, με προσέλευση 94,15%.
* Περιφέρεια Χερσώνας: 87,05% (497.051 ψηφοφόροι) υπέρ, με προσέλευση 76,86%.
* Περιφέρεια Ζαπορίζια: 93.11% (541,093 ψηφοφόροι) υπέρ, με προσέλευση 85.4%.
Ο Βλαντιμίρ Πούτιν ανακοίνωσε την προσάρτησή των παραπάνω στη Ρωσική Συνομοσπονδία στις 30 Σεπτεμβρίου.

### Παγίωση των μετώπων κατά τη διάρκεια του χειμώνα και ενεργοποίηση της Βάγκνερ
Στις 26 Σεπτεμβρίου σημειώθηκε έκρηξη στους αγωγούς φυσικού αερίου Νορντ Στριμ που αποδόθηκε σε σαμποτάζ. Στις 8 Οκτωβρίου μια έκρηξη προκάλεσε την μερική κατάρρευση της γέφυρας της Κριμαίας. Ακολούθως οι ρωσικές δυνάμεις άρχισαν τον βομβαρδισμό σταθμών παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας στην Ουκρανία. Γενικά, μετά το πέρας των δύο Ουκρανικών αντεπιθέσεων, οι πολεμικές τακτικές άλλαξαν, με τις μάχες που λάμβαναν χώρα να είναι αιματηρές αλλά το μέτωπο να μετακινείται λίγο. Οι ρωσικές δυνάμεις προσπάθησαν να επιτεθούν σε διάφορα μέτωπα, με τις περισσότερες από αυτές να αποτυγχάνουν ή να μεταφράζονται σε μικρά εδαφικά οφέλη.

Η ρωσική οργάνωση μισθοφόρων ομάδα Βάγκνερ, άρχισε τότε να αναλαμβάνει πιο ενεργό ρόλο, και κατάφερε μετά από πολύμηνη σφοδρή μάχη να καταλάβει την πόλη Μπαχμούτ στο Ντονμπάς, ελέγχοντας σχεδόν ολόκληρη την πόλη τις 23 Μαΐου.

Στις 6 Ιουνίου 2023 έγινε η ανατίναξη του φράγματος του Δνειπέρου στη Χερσώνα, με αποτέλεσμα να πλημμυρίσουν αρκετές περιοχές γύρω από τον Δνείπερο στην περιφέρεια Χερσώνας προκαλώντας τουλάχιστον 5 θανάτους. Η Ουκρανία υποστηρίζει ότι υπεύθυνη είναι η Ρωσία, και υποστηρίζει ότι προχώρησε στην ανατίναξη του φράγματος για να πλήξει την προσπάθεια ουκρανικής αντεπίθεσης στη περιοχή, ενώ η Ρωσία κατηγορεί την Ουκρανία ότι το έκανε για να αφήσει την Κριμαία και τα ελεγχόμενα από τη Ρωσία εδάφη της Ουκρανίας χωρίς νερό.

#### Στάση της Βάγκνερ (πορεία Δικαιοσύνης)
Τον Ιούνιο του 2023, η ομάδα Βάγκνερ και ο ηγέτης της Γεβγκένι Πριγκόζιν, καταγγέλλουν επίθεση του υπουργείο εναντίον της ομάδας. Η ομάδα κατηγόρησε τον Ρώσο Υπουργό Άμυνας Σεργκέι Σοϊγκού για την παγίωση των μετώπων και τον κατηγορεί ότι διεξάγει τον πόλεμο με τρόπο τέτοιον ώστε να ωφελούνται οι ρωσικές ελίτ. Οι δυνάμεις του Πριγκόζιν προχώρησαν σε στάση, ή όπως την αποκάλεσαν, την «πορεία Δικαιοσύνης», καταλαμβάνοντας αρχικά το Ροστόφ επί του Ντον.  Ως απάντηση, η Εφ Σε Μπε κατηγόρησε τον Πριγκόζιν για «υποκίνηση ένοπλης εξέγερσης». Σε τηλεοπτικό διάγγελμα, ο Πρόεδρος Πούτιν χαρακτήρισε τις ενέργειες της  Βάγκνερ «προδοσία» και υποσχέθηκε να καταστείλει την εξέγερση. Στην συνέχεια όμως, η Βάγκνερ κατέλαβε το Βορόνεζ και το Λιπέτσκ προχωρώντας σταθερά προς την Μόσχα.

Εν τέλει, έπειτα από διαπραγματεύσεις, ο Πριγκόζιν υποχώρησε και τέθηκε σε καθεστώς εξορίας στη Λευκορωσία. Οι ένοπλοι γύρισαν στα στρατόπεδα τους και η στάση έληξε, με το τι ειπώθηκε στις διαπραγματεύσεις να παραμένει άγνωστο.

### Αντεπιθέσεις της Ουκρανίας το 2023 (8 Ιουνίου 2023 – 1 Δεκεμβρίου 2023)
[μικρογραφία|221x221εσ|Πλημμύρα στην [Περιφέρεια Χερσόν στις 10 Ιουνίου 2023 που προκλήθηκε από την καταστροφή του Φράγματος Καχόβκα 4 ημέρες νωρίτερα]]
Τον Ιούνιο του 2023, οι ουκρανικές δυνάμεις εξαπέλυσαν αντεπιθέσεις σε πολλαπλά μέτωπα. Οι προσπάθειες αντιμετώπισαν σκληρή ρωσική αντίσταση. Μέχρι τις 12 Ιουνίου, η Ουκρανία ανέφερε προελάσεις και απελευθέρωσε οικισμούς. Στις 24 Ιουνίου, πραγματοποιήθηκε η Ανταρσία της Ομάδας Βάγκνερ η οποία προέλασε εντός της Ρωσίας φτάνοντας μέχρι τα περίχωρα της Μόσχας ως συμβολική ένδειξη διαμαρτυρίας, με τον ηγέτη της Γιεβγκένι Πριγκόζιν να κατηγορεί τους υπεύθυνους για τον επιχειρησιακό σχεδιασμό, για τις υποχωρήσεις από ρωσικά (κατά τον Πριγκόζιν) εδάφη. Η ανταρσία προκατέβαλε οποιαδήποτε πιθανή συμφωνία ειρήνης. Στα τέλη Ιουνίου, η Ουκρανία ανέκτησε εδάφη στο Ντονμπάς και σημείωσε κέρδη στην Περιφέρεια Χερσόν. Μετά την αποχώρηση της Ρωσίας από την Πρωτοβουλία Σιτηρών της Μαύρης Θάλασσας, η Ουκρανία άρχισε να στοχεύει ρωσικά πλοία. Τον Σεπτέμβριο του 2023, ρωσικά πλήγματα έπληξαν ουκρανικές ενεργειακές εγκαταστάσεις. Οι Αμερικανοί ανακοίνωσαν την αποστολή πυραύλων μεγάλου βεληνεκούς ATACMS και η Ουκρανία έπληξε τη ναυτική βάση της Σεβαστούπολης.

Τον Οκτώβριο–Δεκέμβριο του 2023, οι ουκρανικές δυνάμεις διέσχισαν τον ποταμό Δνείπερο παρά τις βαριές απώλειες. Τον Δεκέμβριο του 2023, ΜΜΕ περιέγραψαν την ουκρανική αντεπίθεση ως αποτυχημένη καθώς δεν κατέλαβε σημαντικά εδάφη ούτε προχώρησε στην επίτευξη οποιουδήποτε από τους στόχους της.
[αριστερά|μικρογραφία|207x207εσ|Κατεστραμμένα κτίρια στην [Αβντιίβκα κατά τη μάχη για την πόλη τον Ιανουάριο του 2024]]
### Ανασύνταξη των Ρωσικών δυνάμεων και εκ νέου προέλαση (Φεβρουάριος-Ιούλιος 2024)
Στις 17 Φεβρουαρίου 2024, η Ρωσία κατέλαβε την Αβντιίβκα, ένα μακροχρόνιο οχυρό για την Ουκρανία που είχε περιγραφεί ως "πύλη" προς το κοντινό Ντανιέσκ. Το ABC News δήλωσε ότι η Ρωσία θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει την εξέλιξη για να ενισχύσει το ηθικό, σε ένα σημείο που ο πόλεμος φαινόταν να οδηγεί σε αδιέξοδο.

Στις 10 Μαΐου 2024, η Ρωσία ξεκίνησε μια ανανεωμένη επίθεση στην Περιφέρεια Χαρκόβου. Η Ρωσία κατάφερε να καταλάβει δώδεκα χωριά, και η Ουκρανία είχε εκκενώσει περισσότερους από 11.000 ανθρώπους από την περιοχή από την αρχή της επίθεσης μέχρι τις 25 Μαΐου. Η Ουκρανία δήλωσε στις 17 Μαΐου ότι οι δυνάμεις της είχαν επιβραδύνει την ρωσική προέλαση, και μέχρι τις 25 Μαΐου ο Ζελένσκι δήλωσε ότι οι ουκρανικές δυνάμεις είχαν εξασφαλίσει έλεγχο σε περιοχές όπου τα ρωσικά στρατεύματα εισήλθαν στη βορειοανατολική Περιφέρεια Χαρκόβου. Ρώσοι αξιωματούχοι δήλωσαν ότι προχωρούσαν σε κάθε κατεύθυνση και ότι ο στόχος ήταν να δημιουργηθεί μια ζώνη ασφαλείας για τις εμπόλεμες συνοριακές περιοχές. Ο Λευκός Οίκος δήλωσε στις 7 Ιουνίου ότι η επίθεση είχε σταματήσει και ήταν απίθανο να προχωρήσει περαιτέρω.[μικρογραφία|Θέα του [Βοβτσάνσκ κατά την Επίθεση στο Χάρκοβο το 2024, Ιούνιος 2024]]Μετά την ρωσική επιτυχία στη μάχη της Αβντιίβκα, οι δυνάμεις τους προχώρησαν βορειοδυτικά από αυτήν για να σχηματίσουν ένα προεξέχον, και μέχρι τα μέσα Απριλίου 2024 έφτασαν στον οικισμό της Οτσερετίνε, καταλαμβάνοντάς τον στα τέλη Απριλίου και επεκτείνοντας περαιτέρω τις γραμμές τους στους επόμενους μήνες. Οι ρωσικές δυνάμεις εξαπέλυσαν επίσης μια επίθεση προς την πόλη του Τσάσιβ Γιαρ στις αρχές Απριλίου, μια στρατηγικά σημαντική τοποθεσία δυτικά του Μπαχμούτ, και μέχρι τις αρχές Ιουλίου είχαν καταλάβει την ανατολικότερη συνοικία της. Μια άλλη επίθεση προς την κατεύθυνση της πόλης του Τορέτσκ ξεκίνησε στις 18 Ιουνίου, με στόχο την κατάληψη της πόλης, και σύμφωνα με τον Ουκρανό στρατιωτικό παρατηρητή και εκπρόσωπο Ναζάρ Βολοσίν, την πλευρική επίθεση στο Τσάσιβ Γιαρ από το νότο. Οι ρωσικές δυνάμεις προχώρησαν βορειοδυτικά της Αβντιίβκα τον Ιούλιο, και στις 19 Ιουλίου, έκαναν μια διάσπαση που τους επέτρεψε να ξεκινήσουν προέλαση προς την επιχειρησιακά σημαντική πόλη του Ποκρόβσκ την οποία κατέλαβαν.

### Ουκρανική εισβολή στο Κουρσκ της Ρωσίας

[μικρογραφία|Ουκρανοί στρατιώτες στην [Περιφέρεια Κουρσκ τον Αύγουστο 2024|αριστερά]]
Στις 6 Αυγούστου 2024, η Ουκρανία εξαπέλυσε την πρώτη άμεση επίθεσή της σε διεθνώς αναγνωρισμένο ρωσικό έδαφος, στα σύνορα της Περιφέρειας Κουρσκ. Ο κύριος άξονας της αρχικής προέλασης εστίαζε προς την κατεύθυνση της πόλης Σούτζα, που βρίσκεται 10 χιλιόμετρα από τα σύνορα, η οποία καταλήφθηκε στις 15 Αυγούστου. Η Ουκρανία, εκμεταλλευόμενη την έλλειψη έμπειρων μονάδων και αμυνών κατά μήκος των συνόρων με την Περιφέρεια Κουρσκ, μπόρεσε να καταλάβει ξαφνικά έδαφος. Τον Νοέμβριο του 2024, δυνάμεις από την Λαοκρατική Δημοκρατία της Κορέας που συμμάχησε με την Ρωσία, στάλθηκαν στην επαρχία για να υποστηρίξουν τον ρωσικό στρατό. Μέχρι το τέλος του ίδιου μήνα, οι ρωσικές δυνάμεις ανακατέλαβαν περίπου το ήμισυ της περιοχής που είχε καταλάβει η Ουκρανία., ενώ μέχρι τις 11 Μαρτίου 2025, οι περισσότερες από τις ουκρανικές δυνάμεις φαινόταν να έχουν υποχωρήσει ως αποτέλεσμα μιας ρωσικής αντεπίθεσης. Την επόμενη μέρα, ρωσικά στρατεύματα εισήλθαν στη Σούτζα και επί της ουσίας απελευθέρωσαν όλη την περιοχή.

### Ύστερες προελάσεις της Ρωσίας το 2024 και αρχές 2025
Οι ρωσικές δυνάμεις συνέχισαν να προελαύνουν στην ανατολική Ουκρανία, ιδιαίτερα με ταχύτερο ρυθμό από ό,τι πριν από την επίθεση στο Κουρσκ, συμπεριλαμβανομένης προς την στρατηγικά σημαντική πόλη του Ποκρόβσκ, όπου ο αριθμός των δυνάμεών τους είχε αντίθετα αυξηθεί.

Στα τέλη Αυγούστου 2024, οι ρωσικές δυνάμεις κατέλαβαν την πόλη της Νοβοχροντίβκα, νοτιοανατολικά του Ποκρόβσκ, φέρνοντάς τους σε απόσταση 8 χιλιομέτρων από την πόλη, καταλαμβάνοντας την Κρασνοχορίβκα και την Ουκραΐνσκ. Στα τέλη Σεπτεμβρίου, μια ρωσική επίθεση στην πόλη του Βουχλεντάρ ξεκίνησε, οδηγώντας στην πτώση της την 1η Οκτωβρίου. Μετά την κατάληψη από τη Ρωσία, η πόλη με προπολεμικό πληθυσμό περίπου 14.000 περιγράφηκε ως "εκτεταμένο ερείπιο".

Στις 30 Οκτωβρίου, ο Ουκρανός Στρατηγός Ντμίτρο Μαρτσένκο φαίνεται να δήλωσε ότι "*το μέτωπό μας έχει καταρρεύσει*" λόγω μειούμενης προμήθειας πυρομαχικών, προβλημάτων με τη στρατολόγηση στρατού και κακής ηγεσίας. Είπε ότι το σχέδιο νίκης του Ζελένσκι ήταν υπερβολικά εστιασμένο στην αναζήτηση περισσότερης δυτικής υποστήριξης. Ενημερώσεις από δυτικούς αξιωματούχους παρουσιάστηκαν επίσης πιο απαισιόδοξες αναφορικά με την στρατιωτική κατάσταση της Ουκρανίας. Σύμφωνα με το Γραφείο του Γενικού Εισαγγελέα, περισσότερες από 100.000 ποινικές υποθέσεις για λιποταξίες ξεκίνησαν μέχρι τα τέλη Νοεμβρίου 2024. Οι ρωσικές δυνάμεις κατέλαβαν τότε την πόλη του Κουραχόβε στα τέλη Δεκεμβρίου 2024, και τον κοντινό Σταθμό Παραγωγής Ενέργειας Κουραχόβε τον Ιανουάριο 2025.

Στις αρχές του 2025, οι ρωσικές δυνάμεις προχώρησαν στην ανατολική Ουκρανία, καταλαμβάνοντας τη Βελίκα Νοβοσίλκα και το μεγαλύτερο μέρος του Τορέτσκ μέχρι τα τέλη Ιανουαρίου. Η Ρωσία συνέχισε επιθέσεις στις ουκρανικές ενεργειακές υποδομές.

### Διαπραγματεύσεις για ειρήνη (2025-)
Ήδη από τον Ιούνιο του 2024, είχε πραγματοποιηθεί διάσκεψη στην Ελβετία, με περισσότερες από 160 προσκεκλημένες αντιπροσωπείες 
μικρογραφία|Η συνάντηση Τραμπ, Βανς, Ζελένσκι στο Οβάλ Γραφείο το 2025, στην οποία η Αμερικανική πλευρά συγκρούστηκε με τον Ουκρανό Πρόεδρο
Μετά την εκλογή του Ντόναλντ Τραμπ ως Προέδρου των ΗΠ της Αμερικής τον Νοέμβριο του 2024, οι ειρηνευτικές διαπραγματεύσεις αλλά και η στάση της Αμερικής πήραν μια σημαντική τροπή. Έχοντας επιβεβαιώσει την δέσμευσή του για μια ταχεία επίλυση της σύγκρουσης κατά τη διάρκεια της προεκλογικής εκστρατείας, η κυβέρνησή του ξεκίνησε ξεχωριστές συνομιλίες με τη Ρωσία και την Ουκρανία. Τον Φεβρουάριο του 2025, ο Ντόναλντ Τραμπ και ο Βλαντιμίρ Πούτιν συνομίλησαν τηλεφωνικά, θέτοντας έτσι μία αλλαγή στις σχέσεις Αμερικής-Ρωσίας. Στις 18 Φεβρουαρίου 2025, σε μια σημαντική μετατόπιση της εξωτερικής πολιτικής των Αμερικανών απέναντι στη Ρωσία, ρωσικές και αμερικανικές αντιπροσωπείες συναντώνται στη Σαουδική Αραβία για μια σύνοδο κορυφής που αποσκοπεί στη δημιουργία ενός πλαισίου για μελλοντικές ειρηνευτικές διαπραγματεύσεις. Ταυτόχρονα, Αμερική και Ουκρανία καταλήγουν σε μια προτεινόμενη συμφωνία για τους ουκρανικούς ορυκτούς πόρους σε αντάλλαγμα για τη συνεχιζόμενη υποστήριξη των ΗΠΑ. Μετά την κλιμάκωση των εντάσεων μεταξύ Τραμπ και Ζελένσκι, η συνάντηση της 28ης Φεβρουαρίου 2025 στον Λευκό Οίκο σηματοδότησε την κορύφωση της αντιπαράθεσης μεταξύ των δύο προέδρων και είχε ως αποτέλεσμα την αποτυχία ολοκλήρωσης της συμφωνίας για τα ορυκτά. Λίγες ημέρες αργότερα, υπήρξε προσωρινή αναστολή της στρατιωτικής βοήθειας από την Αμερική προς την Ουκρανία. Στις 11 Μαρτίου 2025, επιτεύχθηκε συμφωνία μεταξύ των ΗΠΑ και Ουκρανίας η οποία αφορούσε κατάπαυση του πυρός, κάτι που οδήγησε σε επανέναρξη της αμερικανικής βοήθειας προς το Κίεβο. Το Κρεμλίνο αποδέχτηκε την κατάπαυση του πυρός, η οποία όμως περιορίζεται στις ενεργειακές υποδομές της Ουκρανίας, δηλώνοντας ότι μια εκτεταμένη κατάπαυση του πυρός απαιτούσε περαιτέρω διαπραγματεύσεις.

## Επιχειρήματα των δύο πλευρών

### Επιχειρήματα της Ουκρανίας και του ΝΑΤΟ
Η προσάρτηση της Κριμαίας και των υπόλοιπων περιοχών που ελέγχονται από τη Ρωσία κρίνεται παράνομη. Το Μνημόνιο της Βουδαπέστης ορίζει ρητά ότι η Ρωσία, όπως και οι υπόλοιπες εγγυήτριες δυνάμεις (ΗΠΑ και Ηνωμένο Βασίλειο), δεν έχει το δικαίωμα να προσαρτήσει περιοχή της Ουκρανίας. Σύμφωνα με τη δύση, η Ρωσία παραβίασε τη συνθήκη.
μικρογραφία|Το 1991 η πλειοψηφία του ουκρανικού λαού ψήφισε υπέρ της ανεξαρτησίας σε όλες τις περιοχές της χώρας. Σε όλες τις περιφέρειες με εξαίρεση την Κριμαία (~55%), το 80+% του τοπικού πληθυσμού ψήφισε υπέρ μιας ανεξάρτητης Ουκρανίας
Η Ουκρανία απέκτησε την ανεξαρτησία της από τη Σοβιετική Ένωση το 1991 σε ένα δημοψήφισμα που διεξήχθη δημοκρατικά, στο οποίο η πλειοψηφία του ουκρανικού λαού τάχθηκε υπέρ της ανεξαρτησίας σε όλες τις περιφέρειες της Ουκρανίας. Ακόμα σύμφωνα με δημοσκόπηση του ρωσικού οργανισμού Levada Center του 2012, μόλις το 14% των Ουκρανών θέλουν την Ουκρανία να είναι μέρος της Ρωσίας.

Σύμφωνα με το ΝΑΤΟ, η Ουκρανία έχει δικαίωμα να ενταχθεί στην βορειοατλαντική συμμαχία γιατί δεν υπογράφηκε ποτέ κάποια συνθήκη που να το απαγορεύει. Το ΝΑΤΟ επίσης υποστηρίζει ότι δεν έχει σκοπό να περικυκλώσει τη Ρωσία και ότι οι στόχοι του είναι καθαρά αμυντικοί. Εξάλλου το 80% των Ουκρανών επιθυμούν η Ουκρανία να γίνει μέλος της βορειοατλαντικής συμμαχίας. https://en.wikipedia.org/wiki/Ukraine%E2%80%93NATO_relations#Public_opinion_in_Ukraine

Η Ουκρανία δε θα έθετε ποτέ θέμα να γίνει μέλος του ΝΑΤΟ εφόσον η Ρωσία δεν είχε προσαρτήσει την Κριμαία. Πριν τα γεγονότα της ουκρανικής επανάστασης του 2014, η υποστήριξη των Ουκρανών για την ένταξη στο ΝΑΤΟ δεν ξεπερνούσε το 32% https://en.wikipedia.org/wiki/Ukraine%E2%80%93NATO_relations#Public_opinion_in_Ukraine και επομένως δεν τίθετο θέμα αν η ρωσική κυβερνήση είχε σεβαστεί την εδαφική κυριαρχία της Ουκρανίας.

Έχει υποστηριχθεί επίσης ότι το ΝΑΤΟ δε θα δεχόταν ποτέ την Ουκρανία στη συμμαχία πριν την έναρξη της ρωσικής εισβολής. Υπήρχε θέμα κλιμάκωσης του πολέμου με πυρηνικά όπλα, ακόμα και πιθανότητα μετατροπής της σύγκρουσης σε 3ο Παγκόσμιο Πόλεμο.

### Επιχειρήματα της Ρωσίας
Η ρωσική πλευρά αντιμετωπίζει την σύγκρουση ως μία «σύγκρουση δι' αντιπροσώπων» εκ μέρους της δύσης, εναντίον της Ρωσίας, που εκτυλίσσεται στο έδαφος της Ουκρανίας. Ρώσοι αναλυτές κατηγορούν την αντίπαλη πλευρά ως έτοιμη να θυσιάσει τις ζωές των πολιτών της και την πολιτική της υποκειμενικότητα για χάρη των συμφερόντων του πολιτικού συστήματος της Ουκρανίας, που αποκαλείται από τις ρωσικές πηγές ως «εθνικιστικό καθεστώτος του Κιέβου», καθώς και των ξένων ωφελούμενων από αυτό.

Οι ομιλίες για ένταξη της Ουκρανίας στο ΝΑΤΟ είναι παράνομες και απειλούν την ύπαρξη της Ρωσίας. Παλιότεροι αρχηγοί του ΝΑΤΟ είχαν δεσμευτεί ότι το ΝΑΤΟ δεν επιθυμούσε ένταξη προς στα ανατολικά. Ένας παραπάνω λόγος για να μη μπει η Ουκρανία στο ΝΑΤΟ είναι ότι δεν πληρεί της προϋποθέσεις ,  καθότι η Ουκρανία αντιμετωπίζει σοβαρά προβλήματα με την ελευθερία λόγου και τη διαφθορά στην οικονομική δραστηριότητα της.

Το Μνημόνιο της Βουδαπέστης είχε παραβιαστεί πρώτα από τις ΗΠ της Αμερικής, οι οποίες επέβαλαν κυρώσεις στην Λευκορωσία το 2013, παραβιάζοντας έτσι το άρθρο 3 της συμφωνίας. Σύμφωνα με τη Ρωσία, η προσάρτηση της Κριμαίας δεν συνιστά παραβίαση του Μνημονίου, αφού απαγορεύεται η προσάρτηση περιοχών μόνο χωρίς τη σύμφωνη γνώμη του τοπικού πληθυσμού—ο τοπικός πληθυσμός της Κριμαίας ψήφισε υπέρ της προσάρτησης στο δημοψήφισμα.

Η Ρωσία είχε λόγους να ανησυχεί για την ασφάλεια της ρωσικής μειονότητας. Έρευνες υποδεικνύουν ότι και πριν το 2022, το ΝΑΤΟ έκανε συστηματικές στρατιωτικές ασκήσεις σε μέλη Ουκρανών νεοναζί, οι οποίοι έχουν κατηγορηθεί για εγκλήματα σε βάρος Ρώσων της Ουκρανίας.
μικρογραφία|Πύραυλος Tomahawk αμερικανικής κατασκευής με μεγάλη ταχύτητα. Σύμφωνα με τον Πούτιν, το ΝΑΤΟ θέλει την Ουκρανία για να τοποθετήσει αυτούς τους πυραύλους στο έδαφος της. Οι πύραυλοι αυτοί θα μπορούν να χτυπάνε τη Μόσχα και άλλες ρωσικές πόλεις-κλειδιά
Το ΝΑΤΟ χρησιμοποιεί ανατολικές ευρωπαϊκές χώρες για να απειλεί τη Ρωσία. Εκτός από τις στρατιωτικές βάσεις που υπάρχουν συγκεντρωμένες σε Πολωνία, Βαλτικές Χώρες και Ρουμανία, το ΝΑΤΟ θα μπορούσε να τοποθετήσει στην Ουκρανία πυραυλικά συστήματα Tomahawk, τα οποία θα έχουν τη δυνατότητα να χτυπάνε τη Μόσχα και άλλες σημαντικές ρωσικές πόλεις μέσα σε λίγη ώρα. 
[μικρογραφία|Προτομή του συνεργάτη των ναζί [Γιάροσλαβ Στετσκό στην Ουκρανία. Γνωστή του γραπτή φράση: "Επιμένω για την εξόντωση των Εβραίων και ότι πρέπει να υιοθετήσουμε γερμανικές μεθόδους εξόντωσης των Εβραίων στην Ουκρανία." ]]

Σε αντίθεση με ότι υποστηρίζουν τα δυτικά μέσα ενημέρωσης, οι ακροδεξιές οργανώσεις έχουν πράγματι τη συμπάθεια μεγάλου τμήματος του ουκρανικού λαού. Η Ουκρανία τιμά τους συνεργάτες των Γερμανών του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, όπως φαίνεται από την πληθώρα μνημείων και οδών που αφιερώνονται στον εγκληματία πολέμου Στέπαν Μπαντέρα και σε άλλες προσωπικότητες. Ακόμα, σύμφωνα με την Deutsche Welle, το 74% των Ουκρανών βλέπουν τον Στέπαν Μπαντέρα με θετικό μάτι.

Η Ρωσία κατηγορεί την Αμερική και τους δυτικούς εταίρους της για τα εγκλήματα πολέμου που διαπράχθηκαν κατά τις στρατιωτικές επεμβάσεις τους σε χώρες όπως το Ιράκ, το Αφγανιστάν, τη Λιβύη, τη Συρία και την πρώην Γιουγκοσλαβία (Πόλεμος της Κροατίας, Πόλεμος της Βοσνίας, Πόλεμος του Κοσόβου και Νατοϊκοί βομβαρδισμοί κατά της Γιουγκοσλαβίας). Σύμφωνα με τον Πούτιν, ο κόσμος δε πρέπει να εμπιστεύεται την αμερικανική κυβέρνηση και για αυτό το λόγο, η επέκταση του ΝΑΤΟ πρέπει να σταματήσει.

## Αντιδράσεις και κυρώσεις

Εναντίον της ρωσικής εισβολής τάχτηκαν αμέσως οι εξής:

* Η ίδια η Ουκρανία και το καθεστώς της, συμπεριλαμβανομένου του Βολοντίμιρ Ζελένσκι, καθώς και μεγάλου τμήματος της αντιπολίτευσης της χώρας.
* Όλες οι 27 χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης (Αυστρία, Βουλγαρία, Γαλλία, Γερμανία, Δημοκρατία της Ιρλανδίας, Ελλάδα, Ιταλία, Ισπανία, Κροατία, Κύπρος, Μάλτα, Πολωνία, Πορτογαλία και άλλες)
* Οι σημερινές 32 χώρες μέλη του ΝΑΤΟ (Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής, Καναδάς, Ηνωμένο Βασίλειο, Νορβηγία, Ισλανδία, Σουηδία, Φινλανδία, Μαυροβούνιο, Αλβανία, Βόρεια Μακεδονία και άλλες)
* Άλλες Ευρωπαϊκές χώρες (Ελβετία, Λιχτενστάιν, Κόσοβο, Γεωργία και Μολδαβία - εκτός της Υπερδνειστερίας), και η Λευκορωσική Αντιπολίτευση)
* ορισμένοι Ρώσοι της διασποράς - όσοι εξ αυτών στηρίζουν την εξω-συστημική ρωσική αντιπολίτευση.
* Σωματεία, φεμινιστικά κινήματα ανά τον κόσμο, Μη κυβερνητικές οργανώσεις και Κυβερνητικές Οργανώσεις καθώς και μεγάλες πολυεθνικές εταιρείες.
* χώρες όπου οι περισσότερες των οποίων ανήκουν στο λεγόμενο δυτικό κόσμο (Αυστραλία, Νότια Αφρική, Αίγυπτος, Ταϊβάν, Ιαπωνία και άλλες).

Τη στήριξή τους στη Ρωσική Ομοσπονδία ή την ανοχή τους στις στρατιωτικές της ενέργειες διακήρυξαν οι εξής:

* Ορισμένοι Αρχηγοί κρατών και πρωθυπουργοί από τη Λατινική Αμερική (οι ηγέτες της Κούβας, της Νικαράγουας και της Βενεζουέλας). 
* Από την Ασία, κυριότερα από τις χώρες της Ευρύτερης Μέσης Ανατολής (οι ηγέτες του Πακιστάν, της Ινδίας, της Μιανμάρ, της Συρίας και του Ιράν). 
* Οι ηγέτες πολλών χώρων και περιοχών που κάποτε ήταν μέρος της πρώην ΕΣΣΔ που θεωρούνται πάγιοι «σύμμαχοι» της Ρωσίας και απέφυγαν να καταδικάσουν την εισβολή (αν και ορισμένοι ηγέτες φαίνεται ότι ήταν στην αρχή υποστηρικτές της εισβολής, κάτι που δεν εξακριβώνεται με σαφήνεια (Αζερμπαϊτζάν, Αρμενία, Καζακστάν, Κιργιζία, Ουζμπεκιστάν, Τουρκμενιστάν, Τατζικιστάν και η Λευκορωσία).
* Οι ηγέτες και οι ρωσόφιλοι αυτονομιστές της περιοχής της Υπερδνειστερίας, στην Μολδαβία, οι οποίοι έχουν έντονο φιλορωσικό αίσθημα. 
* Οι ηγέτες των ορισμένων χωρών της ανατολικής και νοτιοανατολικής Ασίας (Κίνα, Βόρεια Κορέα, Λάος και Βιετνάμ)
* Επίσης πάγιοι «σύμμαχοι» της Ρωσικής κυβέρνησης και υποστηρικτές της ρωσικής εισβολής, είναι και ορισμένα αφρικανικά κράτη (Νίγηρας, Νιγηρία, Μάλι, Τσαντ, Σομαλία, Ουγκάντα, Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό, Λιβύη, Κεντροαφρικανική Δημοκρατία, Ερυθραία και Αγκόλα).

Ο πρόεδρος της Σερβίας, Αλεξάνταρ Βούτσιτς, ανακοίνωσε ότι καταδικάζει μεν την εισβολή, ωστόσο δεν προτίθεται να επιβάλλει κυρώσεις στη Ρωσία. Η Τουρκία αρχικά πήρε επίσης ουδέτερη θέση, κλείνοντας αφενός τα στενά του Βοσπόρου για τα ρωσικά πολεμικά πλοία ενεργοποιώντας τη Συνθήκη του Μοντρέ και αρνούμενη αφετέρου να μετάσχει στο πλέγμα των κυρώσεων εναντίον της Ρωσίας. Ωστόσο τόσο η Σερβική, όσο και η Τουρκική κυβέρνηση τελικά μετά από κάποιο διάστημα τάχθηκαν και αυτή Εναντίον της ρωσικής εισβολής.

Το Ισραήλ μέχρι τώρα δεν έχει καταδικάσει τη ρωσική εισβολή, αποστέλλοντας μόνο ανθρωπιστική και όχι στρατιωτική βοήθεια, ενώ ο Πρωθυπουργός του Ναφτάλι Μπένετ, είναι ο μόνος ηγέτης που έχει ανοιχτή δίοδο επικοινωνίας και με τις δυο πλευρές.

### Κυρώσεις
Στην επιβολή αυστηρών κυρώσεων εναντίον της Ρωσικής Ομοσπονδίας προχώρησαν οι Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής, η Ευρωπαϊκή Ένωση και άλλες χώρες, σχεδόν αμέσως μετά την ανακοίνωση της εισβολής καθώς και τις ημέρες που ακολούθησαν. Στις κυρώσεις περιλαμβάνονται η απαγόρευση κάθε συναλλαγής με την Κεντρική Τράπεζα της Ρωσίας, ο αποκλεισμός των ρωσικών τραπεζών από το σύστημα διατραπεζικών συναλλαγών SWIFT, το κλείσιμο των εναέριων χώρων σε όλη σχεδόν την Ευρώπη και στις ΗΠΑ, ο περιορισμός στις εμπορικές αγοραπωλησίες προϊόντων υψηλής τεχνολογίας, το πάγωμα των περιουσιακών στοιχείων τόσο του Προέδρου Βλαντίμιρ Πούτιν όσο και του Πρωθυπουργού Μιχαήλ Μισούστιν και του Υπουργού Εξωτερικών Σεργκέι Λαβρόφ, αλλά και πολλών Ρώσων δισεκατομυριούχων.

#### Πολυεθνικές Εταιρίες
Κυρώσεις εναντίον της Ρωσίας επέβαλαν και πολυεθνικές εταιρείες. Οι Αμερικανοί διαχειριστές των καρτών Visa, Mastercard και American Express ανακοίνωσαν την πρόθεσή τους να παρεμποδίσουν ρωσικές εταιρείες να χρησιμοποιούν τα δίκτυα τους. Οι εταιρείες Maersk, CMA CGM, Hapag Lloyd και MSC ανακοίνωσαν ότι διακόπτουν τις μεταφορές από και προς τα ρωσικά λιμάνια. Ο όμιλος Volvo ανακοίνωσε διακοπή των πωλήσεων προς τη Ρωσία, όπως εξάλλου και οι όμιλοι των Daimler Truck Harley-Davidson Inc, Ford Motor Co, BMW, Jaguar Land Rover, Aston Martin και General Motors, που διακόπτουν και τη λειτουργία των καταστημάτων τους στη Ρωσία, αλλά και η Apple σταμάτησε την πώληση των προϊόντων της. Επίσης οι εταιρίες τροφίμων McDonald's, Coca - Cola, Pepsico και η εταιρεία επίπλου και οικιακής διακόσμησης ΙΚΕΑ, ανέστειλαν τις δραστηριότητες τους στην Ρωσία.

#### [[Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης]]
Το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης πήρε την πρωτοφανή για τα δεδομένα του απόφαση να αναστείλει τις μεταδόσεις των κρατικών ρωσικών ειδησεογραφικών καναλιών RT και Sputnik, από όλους τους διαθέσιμους διαύλους (τηλεόραση, ίντερνετ). Η Διεθνής Ένωση Δημοσιογράφων (EFJ) αντέδρασε στην απαγόρευση υπογραμμίζοντας, εκτός των άλλων, τον κίνδυνο που υπάρχει με την εφαρμογή αντιποίνων να στερηθούν οι Ρώσοι πολίτες την πληροφόρηση από τα δυτικά μέσα ενημέρωσης.

Στο πλαίσιο αυτών απαγορεύσεων το YouTube και και Twitter μπλόκαραν το περιεχόμενο των RT και Sputnik σε χώρες της Ευρώπης. Αντίστοιχη απάντηση της Ρωσίας ήταν ο αποκλεισμός του Twitter και του Facebook από τη χώρα.

#### [[Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης]]
Η πλατφόρμα Meta, η διαχειρίστρια πλατφόρμα των Facebook και Instagram, επέτρεψε κατ' εξαίρεση της πάγιας πολιτικής της και προσωρινά σε πολίτες της Ρωσίας, Ουκρανίας και Πολωνίας, να προτρέπουν σε χρήση βίας ακόμα και σε εκκλήσεις θανάτου του Ρώσου πρόεδρου Βλαντίμιρ Πούτιν αλλά και του Λευκορώσου προέδρου, Αλεξάντερ Λουκασένκο. Οι παροτρύνσεις αυτές θα επιτρέπονται μόνο αν δεν περιέχουν μεθόδους, τρόπους ή μέρη δολοφονίας τους, και μόνο αν αναφέρονται ξεκάθαρα σε σχέση με την εισβολή στην Ουκρανία. Θετικές αναφορές θα επιτρέπονται και για το γνωστό για τις ακροδεξιές και φασιστικές απόψεις του, ουκρανικό Τάγμα του Αζόφ. Πολλές οργανώσεις που ασχολούνται με θέματα ελευθερίας της έκφρασης στο διαδίκτυο επέκριναν την κίνηση ως «πολιτική των δυο μέτρων και δυο σταθμών».

#### [[Ενέργεια]]
Πάντως, η Ρωσία, ως τον Οκτώβριο του 2022, έχει σχετικά επιτύχει να αντέξει του αρχικού κύματος των κυρώσεων, καθώς οι εξαγωγές πετρελαίου και φυσικού αερίου είναι υψηλότερες από το προσδοκώμενο, σύμφωνα με αναφορά του ΔΝΤ τον Ιούλιο του 2022. Παράλληλα, αν και υπήρξε μια κατάρρευση του ρουβλιού, στις πρώτες μέρες της εισβολής, το ρούβλι έχει επανέλθει σε υψηλό πενταετίας. Σύμφωνα με το Κρεμλίνο, η ενεργειακή κρίση που επηρεάζει την Ευρώπη το 2022, οδηγώντας στην άνοδο των τιμών των προϊόντων, έχει προέλθει από τις δυτικές κυρώσεις και την προσπάθεια της ΕΕ για ταχεία απεξάρτηση από το ρωσικό αέριο.

#### [[Οικονομία]]
Το Ρόυβλι υποτιμήθηκε με την Εισβολή από τα διεθνή χρηματιστήρια, και οι περισσότερες χώρες επέβαλαν εμπάργκο στα ρωσικά προϊόντα.

### Αποκλεισμοί Ρώσων από τον πολιτισμό και τον αθλητισμό
Οι αποκλεισμοί επεκτάθηκαν και στους χώρους του πολιτισμού, του αθλητισμού και της Επιστήμης.

Το Κάρνεγκι Χολ και η Φιλαρμονική ορχήστρα της Βιέννης διέκοψαν τη συνεργασία τους με τον μαέστρο Βαλέρι Γκεργκίεφ και τον πιανίστα Ντένις Ματσούεφ αφού θεωρήθηκαν ότι μετέχουν στο κύκλο του περιβάλλοντος του Πούτιν. Ο Γκεργκίεφ ενδέχεται να χάσει και τη θέση του διευθυντή της Φιλαρμονικής ορχήστρας του Μονάχου. Η Μητροπολιτική Όπερα της Νέας Υόρκης, που έχει μακρά παράδοση συνεργασίας με Ρώσους καλλιτέχνες αλλά και με το Θέατρο Μπολσόι, ανακοίνωσε ότι δεν θα συνεργάζεται πλέον μαζί τους αφού θεωρεί ότι έχει υποχρέωση να δείξει υποστήριξη στον λαό της Ουκρανίας. Η Μητροπολιτική Όπερα προχώρησε και στη διακοπή της μακρόχρονης συνεργασίας της με τη σοπράνο Άννα Νετρέμπκο θεωρώντας την υποστηρίκτρια του προέδρου Πούτιν και της πολιτικής του.

#### [[Κλασική μουσική]] και [[Όπερα]]
Στη διακοπή των συνεργασιών του με ρωσικά καλλιτεχνικά σχήματα προχώρησαν η Βασιλική Όπερα του Λονδίνου, η Κρατική Όπερα της Βαυαρίας, η Όπερα της Ζυρίχης, η «Σκάλα» του Μιλάνου και πολλοί άλλοι καλλιτεχνικοί οργανισμοί. Η ελληνική κυβέρνηση, με απόφαση της υπουργού Πολιτισμού και Αθλητισμού, Λίνας Μενδώνη, αποφάσισε να ανασταλεί οποιαδήποτε υλοποίηση, συνεργασία, προγραμματισμός ή συζήτηση εκδηλώσεων με ρωσικούς πολιτιστικούς οργανισμούς*.*

Την ευάλωτη θέση των καλλιτεχνών - όπου αρκετοί από αυτούς δέχτηκαν πιέσεις να καταδικάσουν όχι μόνο τη ρωσική εισβολή αλλά γενικά τη διακυβέρνηση Πούτιν -, εξέφρασε με τις δηλώσεις του ο αρχιμουσικός Τουγκάν Σοχίεφ, λέγοντας ότι: *«Κατά τη διάρκεια των τελευταίων ημερών βίωσα κάτι που πίστευα πως δεν θα έβλεπα ποτέ στη ζωή μου. Σήμερα στην Ευρώπη είμαι αναγκασμένος να κάνω μια επιλογή και να επιλέξω μία από τις μουσικές μου οικογένειες έναντι της άλλης. Καλούμαι να επιλέξω έναν καλλιτέχνη έναντι άλλου. Καλούμαι να επιλέξω μια πολιτιστική παράδοση έναντι άλλης. Καλούμαι να επιλέξω έναν τραγουδιστή έναντι άλλου. Σύντομα θα κληθώ να επιλέξω μεταξύ [[Τσαϊκόφσκι]], [[Ίγκορ Στραβίνσκι|Στραβίνσκι]], [[Ντμίτρι Σοστακόβιτς|Σοστακόβιτς]] έναντι [[Μπετόβεν]], [[Μπραμς]], [[Κλωντ Ντεμπυσί]]. Συμβαίνει ήδη στην [[Πολωνία]], μια ευρωπαϊκή χώρα, όπου η ρωσική μουσική απαγορεύεται».* Ο δήμαρχος της Τουλούζης αρνήθηκε ότι πίεσαν τον αρχιμουσικό να διαλέξει μεταξύ των δύο μουσικών ιδρυμάτων, αλλά αποδέχτηκε το γεγονός ότι τον πίεσαν προκειμένου να δηλώσει δημόσια εναντίον της ρωσικής εισβολής.

#### [[Αθλητισμός]]
Αποκλεισμοί επιβλήθηκαν κατά Ρώσων (αλλά και Λευκορώσων) αθλητών και αθλητικών ομοσπονδιών. Συγκεκριμένα, αθλητές από τις δυο αυτές χώρες αποκλείστηκαν από τις διεθνείς διοργανώσεις:

# ανοιχτού και κλειστού στίβου 
# ενώ οι αθλητικές ομοσπονδίες τους στα αθλήματα του πατινάζ, σκι, κανόε καγιάκ, μοντέρνο πένταθλο, μπάντμιντον, τένις, χάντμπολ, σόφτμπολ και μπέιζμπολ, αποκλείστηκαν από τις διεθνείς ομοσπονδίες αυτών των αθλημάτων.
# Αλλά και στα πιο δημοφιλή αθλήματα του ποδοσφαίρου, του μπάσκετ και του βόλεϊ αποκλείστηκαν όλοι οι ρωσικοί και λευκορωσικοί σύλλογοι, σύμφωνα με ανακοινώσεις της UEFA, FIFA, FIBA, FIVB, αντίστοιχα. Η FIFA μάλιστα απέκλεισε και όλους τους διαιτητές ποδοσφαίρου.

Η εφημερίδα Wall Street Journal σχολιάζοντας τις αποφάσεις της FIFA, έγραψε ότι ενώ η παγκόσμια ομοσπονδία ποδοσφαίρου απέκλεισε τη Ρωσία για ανθρωπιστικούς λόγους, φαίνεται ταυτόχρονα να αδιαφορεί για τις κατακραυγές που υφίσταται το Κατάρ (η χώρα που διοργάνωσε το Μουντιάλ 2022) για τις παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

### [[Ολυμπιακοί Αγώνες]]
Η Διεθνής Ολυμπιακή Επιτροπή επέτρεψαν την συμμετοχή της Ρωσίας στους Χειμερινούς αγώνες του Πεκίνου, με την Ολυμπιακή Σημαία. Στους Θερινούς Ολυμπιακούς και οι Παραολυμπιακούς Αγώνες του Παρισίου, συμμετείχαν περιορισμένοι αθλητές και με εθνικότητα *ουδέτεροι*, μετά από πολλές συζητήσεις με τους Ρώσους, ενώ τελικά Ρωσία και Λευκορωσία πήραν μέρος στους Θερινούς Ολυμπιακούς και Παραολυμπιακούς αγώνες στο Παρίσι το 2024, ως *Ενωμένη Ομάδα*, χωρίς φυσικά εθνικές σημαίες και εθνικό ύμνο και τον κωδικό ΑΙΝ, και υιοθετήθηκε για αυτές τις χώρες ένα ειδικό μοντέλο στους Ολυμπιακούς τύπου «Κινεζική Ταϊπέι» και «Απαρχαίντ Νότιας Αφρικής», απαγορεύοντας ρητά η ΔΟΕ, να προβάλλουν Ρωσία και Λευκορωσία, πολιτικά κινήματα ή ύβρεις προς την Ουκρανία. Στους Χειμερινούς του Μιλάνου το 2026 μπορεί να επιτραπεί ξανά η είσοδος Ρώσων με την σημαία τους, αλλά κάτι τέτοιο πιθανόν να μην πραγματοποιηθεί ποτέ.

### Μηχανοκίνητος Αθλητισμός
Ακόμα και στην Φόρμουλα 1 απαγορεύτηκε η διεξαγωγή αγώνων στην πίστα του Σότσι και μετέπειτα στην πίστα της Αγίας Πετρούπολης. Τα συμβόλαια έσπασαν και ο διευθύνων σύμβουλος είπε πως πιθανότατα δεν θα ξαναπραγματοποιηθεί αγώνας στην Ρωσία.

### Ερευνητικοί Οργανισμοί
Στις αρχές Μαρτίου του 2022 η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αποφάσισε να *παγώσει* τη συνεργασία της με ρωσικούς ερευνητικούς οργανισμούς και Ρώσους επιστήμονες στα πλαίσια του προγράμματος «Ορίζων Ευρώπη», κάτι που έπραξαν και αρκετές εθνικές κυβερνήσεις. Το ΜΙΤ σταμάτησε τη συνεργασία του με το ρωσικό «Ινστιτούτο Επιστήμης και Τεχνολογίας -Σκόλκοβο» και το CERN αποφάσισε να ικανοποιήσει το αίτημα Ουκρανών επιστημόνων και να άρει το καθεστώς παρατηρητή που είχε μέχρι τώρα η Ρωσία στις έρευνές του, στη φυσική υψηλών ενεργειών. Ωστόσο ο οργανισμός δεν αναμένεται να προχωρήσει στην απόλυση των 1.000 περίπου Ρώσων μελών του προσωπικού του - κίνηση που είχε αρνηθεί να κάνει κάτω από οποιεσδήποτε πολιτικές συνθήκες τα προηγούμενα χρόνια. Αλλά και το «Διεθνές Συμβούλιο Επιστήμης», αν και καταδίκασε τη ρωσική εισβολή δεν θα διακόψει τις επιστημονικές του σχέσεις με τη Ρωσία καθώς όπως ανακοίνωσε: *η απομόνωση και ο αποκλεισμός σημαντικών επιστημονικών κοινοτήτων είναι επιζήμιος για όλους*.

### Eurovision, Παραπληροφόρηση και Ελευθερία λόγου στην Ευρώπη
Επίσης η Ρωσία και η Λευκορωσία, δεν συμμετέχουν από το 2022 λόγω της Εισβολής και απαγορεύτηκε ρητά να συμμετάσχουν ή να μεταδίδουν τα εθνικά τους ραδιοτηλεοπτικά μέσα, εκδηλώσεις και τηλεοπτικά προγράμματα της Ευρωπαϊκής Ραδιοτηλεοπτικής Ένωσης (EBU) όπως τον Διαγωνισμό Τραγουδιού της Eurovision, τον Παιδικό Διαγωνισμό Τραγουδιού της Eurovision, τον Διαγωνισμό Χορού της Eurovision και άλλα προγράμματα, ενώ η Ευρωπαϊκή Ραδιοτηλεοπτική Ένωση, απέβαλε και έθεσε επ' αόριστον τις Δημόσιες Ραδιοτηλεοράσεις τόσο της Ρωσίας, όσο και της Λευκορωσίας, από μέλη της.

#### Η Διαμάχη με την Λευκορωσική κρατική ραδιοτηλεόραση προ Εισβολής στην Ουκρανία (2021)
Η κρατική ραδιοτηλεόραση της Λευκορωσίας (BTRC) κατηγορήθηκε για καταστολή των εργαζόμενων της, έχοντας απολύσει παραπάνω από 100 μετά το κύμα διαδηλώσεων για φερόμενη εκλογική νοθεία. Πολλοί από αυτούς έχουν επίσης φυλακιστεί ενώ άλλοι έχουν υψωθεί κατά της συμμετοχής της Λευκορωσίας και του BTRC στον κατά τα άλλα αντιπολιτικό διαγωνισμό τραγουδιού της Eurovision το 2021, με το επιχείρημα ότι η EBU θα έκανε πολιτική δήλωση εάν υποστήριζε τη Λευκορωσία λέγοντας ουσιαστικά και σιωπηλά, ότι η δημοκρατία δεν είναι σημαντική, καταπατώντας βασικά ανθρώπινα δικαιώματα, όπως η ελευθερία του λόγου.

Στις 28 Μαΐου 2021, η EBU ανέστειλε τη συμμετοχή του BTRC λόγω ιδιαίτερης ανησυχίας από τη μετάδοση συνεντεύξεων που προφανώς έγιναν υπό πίεση όπως του Ρομάν Προτάσεβιτς. Το BTRC έλαβε δυο εβδομάδες προθεσμία για να απαντήσει για την αναστολή, χωρίς να το κάνει και η οποία τέθηκε σε ισχύ μετά από σχεδόν ένα μήνα (1η Ιουλίου). Αν και οι αρχικές αναφορές έλεγαν για τριετή αναστολή, τον Απρίλιο του 2024 η EBU έβγαλε ανακοίνωση για επ' αόριστον αναστολή.

#### Η Διαμάχη με την Ρωσική κρατική ραδιοτηλεόραση για την Εισβολή (2022)
Και τα 3 μέλη της EBU, το Channel One Russia, το VGTRK και το Radio Dom Ostankino ελέγχονται από τη Ρωσική κυβέρνηση, η οποία στις 21 Φεβρουαρίου 2022 αναγνώρισε το Ντονέτσκ και το Λουγκάνσκ ως ανεξάρτητα κράτη παρότι υπάρχει αμφισβήτηση καθώς είναι αναγνωρισμένα διεθνώς ως Ουκρανικά εδάφη. Το  κάλεσε την EBU να τερματίσει τη συμμετοχή των δύο εκ των τριών μελών (Channel One και VGTRK) και να εξετάσει το ενδεχόμενο αποκλεισμού της χώρας από τον Διαγωνισμό Τραγουδιού Eurovision 2022, επικαλούμενη τη χρήση των δύο μέσων από την κυβέρνηση για την προπαγάνδα που δημιουργείται σχετικά με τον Ρωσο-Ουκρανικό πόλεμο και τον οποίον αποκλεισμό ζήτησαν και άλλοι κρατικοί φορείς, όπως η Yle και η ERR οι οποίες δήλωσαν ότι δε θα έστελναν εκπρόσωπο. Αφού αρχικά δήλωσε ότι τόσο στη Ρωσία όσο και στην Ουκρανία θα επιτραπεί να διαγωνιστούν, η EBU ανακοίνωσε στις 25 Φεβρουαρίου 2022 την απαγόρευση της συμμετοχής της Ρωσίας στον Διαγωνισμό.

Και οι 3 φορείς ανακοίνωσαν την αποχώρησή τους από την EBU την επόμενη μέρα, επικαλούμενοι την αυξημένη πολιτικοποίηση της ένωσης δηλώνοντας ότι ήταν ενήμερη για τις εξελίξεις, χωρίς όμως να την ενημερώσουν και επίσημα. Την 1η Μαρτίου, η EBU ανακοίνωσε ότι είχε αναστείλει τα Ρωσικά μέλη της από τις δομές διακυβέρνησής της. Στις 26 Μαΐου, η EBU έθεσε σε ισχύ την επ' αόριστον αναστολή των ρωσικών μελών της.

Το 2023, μια εκτεταμένη έρευνα του δικτύου ερευνητικής δημοσιογραφίας της EBU αποκάλυψε στοιχεία μιας πρωτοβουλίας υπό την αιγίδα του Κρεμλίνου για τη μεταφορά παιδιών από την κατεστραμμένη από τον πόλεμο Ουκρανία στη Ρωσία, ένα έγκλημα πολέμου σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο.

### Αποβολή της Ρωσίας από το [[Συμβούλιο της Ευρώπης]]
Η Ρωσία Ανεστάλη από τα δικαιώματα εκπροσώπησής της στην Επιτροπή Υπουργών και στην Κοινοβουλευτική Συνέλευση στις 25 Φεβρουαρίου 2022, λόγω της εισβολής στην Ουκρανία. Στις 10 Μαρτίου 2022 η Ρωσία ανακοίνωσε από πλευράς της, ότι δεν θα συμμετείχε πλέον στον οργανισμό. Στις 15 Μαρτίου 2022, η Ρωσία κίνησε διαδικασία αποχώρησης από το Συμβούλιο, με επίσημη κοινοποίησή της για απόσυρση με ισχύ στις 31 Δεκεμβρίου 2022. Στις 16 Μαρτίου 2022, η Επιτροπή Υπουργών αποφάσισε να αποβάλλει τη Ρωσία με άμεση ισχύ.

## Διαδηλώσεις
### Κατά της εισβολής

Διαδηλώσεις διαμαρτυρίας εναντίον της εισβολής οργανώθηκαν σε διάφορες πόλεις της Ρωσίας την 24η Φεβρουαρίου. Κατά τη διάρκεια των διαδηλώσεων συνελήφθησαν 1.400 άτομα περίπου.

Διαδηλώσεις και διαμαρτυρίες υπέρ της Ουκρανίας οργανώθηκαν σε εκατοντάδες πόλεις. Στην Πράγα 80.000 άτομα συγκεντρώθηκαν στην πλατεία Βέντσεσλας, ενώ στο Βερολίνο οι συμμετέχοντες στη διαδήλωση που έγινε στη Πύλη του Βραδεμβούργου ξεπέρασαν τις 100.000. Η μεγαλύτερη διαδήλωση φαίνεται ότι είναι αυτή που έλαβε χώρα στη Κολωνία της Γερμανίας, όπου η δημοτική αρχή αντί των καθιερωμένων εκδηλώσεων της Καθαρής Δευτέρας (Δευτέρα των Ρόδων) κάλεσε σε συγκέντρωση συμπαράστασης προς τον Ουκρανικό λαό. Στην πρόσκληση ανταποκρίθηκαν 200.000 άτομα.

Στην Ελλάδα σημειώθηκαν επίσης ειρηνικές πορείες και διαμαρτυρίες, όπως αυτή έξω από τη πρεσβεία της Ρωσίας στις 25 Φεβρουαρίου του 2022 όπου χιλιάδες πολίτες έλαβαν μέρος.

Στις 18 Μαρτίου εκατόν εννέα άδεια καροτσάκια μωρών τοποθετήθηκαν στην κεντρική πλατεία της ουκρανικής πόλης Λβιβ στη μνήμη των 109 παιδιών που σκοτώθηκαν από την αρχή της ρωσικής εισβολής.

### Υπέρ της εισβολής
 
Ένα πλήθος γύρω στους χίλιους ανθρώπους διαδήλωσαν στο Βελιγράδι υπέρ του Πούτιν και της εισβολής σε ένδειξη υποστήριξης προς τη Ρωσία. Στη διαδήλωση ήχησαν οι εθνικοί ύμνοι της Σερβίας και της Ρωσίας, ενώ σημαίες της Ευρωπαϊκής Ένωσης ποδοπατήθηκαν και κάηκαν από τους διαδηλωτές . Στη Σερβία οι διαδηλώσεις υπέρ της Ρωσίας συνεχίζονται ακόμα και τον Απρίλιο του 2022, με συμμετοχή χιλιάδων πολιτών.

Διαδήλωση υπέρ της εισβολής πραγματοποιήθηκε και στην Κεντροαφρικανική Δημοκρατία. Οι διαδηλωτές καταδίκασαν την παλιά γαλλική αποικιοκρατία, ενώ μίλησαν με επαινετικά λόγια για τον Πούτιν.

Φιλορωσικές διαδηλώσεις πραγματοποιήθηκαν ακόμα στη Λάρνακα και στη Λεμεσό της Κύπρου (που επίσης και η Κυπριακή κυβέρνηση ήταν εξ αρχής και αυτή ενάντια στην Εισβολή). Οι διαδηλωτές, Ρώσοι μαζί με λίγους Κύπριους, υποστήριξαν ότι το ΝΑΤΟ είναι υπεύθυνο για τους πολέμους σε περιοχές που έχει επέμβει στρατιωτικά και έδιναν δίκιο στη ρωσική στρατιωτική επέμβαση.

## Δείτε επίσης
* Ρωσο-Ουκρανικός πόλεμος
* Δεύτερος Ψυχρός Πόλεμος

## Σημειώσεις


## Παραπομπές


## Εξωτερικοί σύνδεσμοι

* The UN and the war in Ukraine: key information, έκθεση των Ηνωμένων Εθνών για τον πόλεμο (9 Μαρτίου 2023)
* Think Tank reports on Russia’s war of aggression against Ukraine, παρουσίαση απόψεων από δυτικά think tanks, από το Συμβούλιο της Ε.Ε. (13 Νοεμβρίου 2024)
* The First Year of the Great War: Preliminary Results of the New Reality, ανάλυση του πολιτικού επιστήμονα Βασίλι Κάσιν, στο ρωσικό επιστημονικό περιοδικό Russia in Global Affairs (2023)
* Russia’s Battlefield Woes in Ukraine, ανάλυση από τους Αμερικανούς ειδικούς σε ζητήματα γεωπολιτικής Σεθ Τζ. Τζόουνς και Ράιλι ΜακΚέιμπ, από το think tank CSIS (3 Ιουνίου 2025)
* America First, Russia, & Ukraine, έκθεση των Τζόζεφ Κιθ Κέλογκ Jr και Φρέντερικ Φλάιτς στο think tank του America First Policy Institute (4 Νοεμβρίου 2024)

### Ειδήσεις σε πραγματικό χρόνο
«Ukraine Conflict Updates», ενημερώσεις αναφορικά με τον πόλεμο, από το Institute for the Study of War

«Ρωσία-Ουκρανία Πόλεμος», στο google news (αγγλικά)

«Εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία», στο google news (αγγλικά, ουκρανικά)

«Ρωσία-Ουκρανία πόλεμος (αγγλικά)» και «ειδική στρατιωτική επιχείρηση στην Ουκρανία (ρώσικα)», στο yandex news

### Χάρτες
Σημερινή κατάσταση - διαδραστικός χάρτης (Institute for the Study of War)

Σημερινή κατάσταση - διαδραστικός χάρτης (RIA Novosti)

Χρονική αναπαράσταση (Institute for the Study of War)

### Βιβλιογραφία
* 
* 
* Αλεξέι Ανατόλιεβιτς Γκρομίκο (2022). Stage of the special military operation in Ukraine. Anatomy of anti-Russian policy in Europe: monograph. Εκθέσεις του Ινστιτούτου της Ευρώπης № 390. 
* Ζακ Μπάουντ (2022). Poutine, maître du jeu?. Max Milo éditions. ISBN 978-2-31501-026-4.
* 

*
Κατηγορία:Ρωσο-Ουκρανικός Πόλεμος
Κατηγορία:Πόλεμοι της Ουκρανίας
Κατηγορία:Πόλεμοι της Ρωσίας
Κατηγορία:Συγκρούσεις το 2022
Κατηγορία:Συγκρούσεις το 2023
Κατηγορία:Συγκρούσεις το 2024
Κατηγορία:Συγκρούσεις το 2025
Κατηγορία:Στρατιωτικές επιχειρήσεις της Ρωσίας
Κατηγορία:Ρωσικός αλυτρωτισμός
Κατηγορία:Εισβολές από τη Ρωσία