Στάθης Γιαλελής

Ο **Στάθης Γιαλελής** (21 Ιανουαρίου 1941 - ) είναι συνταξιούχος Έλληνας ηθοποιός. Έγινε παροδικά γνωστός στις αρχές της δεκαετίας του 1960 ως ο πρωταγωνιστής της επικής ταινίας *[[Αμέρικα, Αμέρικα]]* του Ελία Καζάν, η οποία ήταν υποψήφια για Όσκαρ, σε έναν ρόλο που του χάρισε Χρυσή Σφαίρα Καλύτερου Πρωτοεμφανιζόμενου Ηθοποιού της Χρονιάς, καθώς και υποψηφιότητα για Χρυσή Σφαίρα Α' Ανδρικού Ρόλου - Δράμα.

## ''Αμέρικα, Αμέρικα''
Ο Στάθης Γιαλελής κατείχε κεντρικό του ρόλο στο επικό δράμα *[[Αμέρικα, Αμέρικα]]* (1963) του Ελία Καζάν, ως ο νεαρός και ευγενικός, αλλά αφελής, Σταύρος Τοπουζόγλου. Εμφανίζεται σχεδόν σε κάθε σκηνή της ταινίας, που έχει διάρκεια 174 λεπτών, και προσφέρει αυτό που ορισμένοι κριτικοί χαρακτήρισαν τότε «επιβλητική ερμηνεία». Ωστόσο, έχει να δουλέψει μπροστά στις κάμερες από το 1980 και τα βιογραφικά του στοιχεία παραμένουν γενικά άγνωστα.

Η χρονολογία της γέννησής του είναι γενικά αποδεκτή, αν και δύο πηγές αναφέρουν το 1939 ως το σωστό έτος γέννησης. Όλες οι καταχωρίσεις συμφωνούν ότι γεννήθηκε στην Ελλάδα, αλλά καμία δεν προσδιορίζει την τοποθεσία, αν και ορισμένες πηγές αναφέρουν την Καλαμάτα ως τόπο καταγωγής του. Ο μετρίου ύψους και ελαφριάς σωματικής διάπλασης Γιαλελής ήταν είκοσι ενός ετών στα μέσα του 1962, όταν ο Ελία Καζάν πήγε στην Ελλάδα αναζητώντας κάποιον που θα μπορούσε να απαθανατίσει τη ζωή του θείου του στη Μικρά Ασία της δεκαετίας του 1890 και τον αγώνα του να πραγματοποιήσει το όνειρο ζωή του να μεταναστεύσει στις Ηνωμένες Πολιτείες. Ο Καζάν ήθελε έναν άγνωστο ηθοποιό στον οποίο το κοινό θα έβλεπε τον χαρακτήρα και όχι το γνώριμο πρόσωπο. Στην αυτοβιογραφία του, με τίτλο *Μια ζωή*, που κυκλοφόρησε από την Ελληνική Ευρωεκδοτική σε ελληνική μετάφραση του Ευγένιου Πιέρρη, ο σκηνοθέτης περιγράφει τις λεπτομέρειες της αναζήτησής του για «ένα κουνάβι, όχι για ένα λιοντάρι», για κάποιον που, όπως ο θείος του, δεν συμπεριφερόταν πάντα έντιμα, αλλά είχε «τη μοναδική λυτρωτική ποιότητα της αφοσίωσης στον πατέρα και την οικογένειά του».

Ο Καζάν προσπάθησε αρχικά να βρει τον πρωταγωνιστή του στην Αγγλία και, στη συνέχεια, στη Γαλλία, όπου βρέθηκε ένας πιθανός υποψήφιος, ο οποίος δοκιμάστηκε και απορρίφθηκε ως «υπερβολικά όμορφος» και «χωρίς απελπισία». Ακόμα και το Actors Studio αποδείχθηκε ανεπαρκές να προσφέρει τον ιδανικό υποψήφιο. Τελικά, όπως περιγράφει ο Καζάν, «έκανα το προφανές, πήγα στην Αθήνα και, σε ένα γραφείο, ένας σκηνοθέτης βρήκε έναν μαθητευόμενο να σκουπίζει το πάτωμα για να μπορεί να βρίσκεται κοντά στην παραγωγή». Δυστυχώς, ο Γιαλελής είχε πολύ περιορισμένη εμπειρία στην υποκριτική και στη γνώση της αγγλικής γλώσσας. Αν και μοναχογιός σε μια οικογένεια με τέσσερις κόρες, εντυπωσίασε τον Καζάν με την ειλικρίνειά του και τις βαθιά συγκινητικές αναμνήσεις του θανάτου του κομμουνιστή πατέρα του κατά τον ελληνικό εμφύλιο πόλεμο. Ο Καζάν συνέκρινε αργότερα την ερμηνεία του Γιαλελή με εκείνη του πρωταγωνιστή στο νεορεαλιστικό κλασικό έργο του Βιτόριο ντε Σίκα *[[Κλέφτης ποδηλάτων]]* (1949).

## Παροδική φήμη
Ο Γιαλελής δούλεψε τα αγγλικά του 18 περίπου μήνες, ενώ προετοιμαζόταν και γυριζόταν ο ρόλος του. Έλαβε θετικές κριτικές για την ερμηνεία του. Ο Μπόσλεϊ Κράουδερ της εφημερίδας *[[The New York Times]]*, στην κριτική του που δημοσίευσε για την ταινία στις 16 Δεκεμβρίου 1963, σημείωσε ότι «ο νεαρός Έλληνας Στάθης Γιαλελής [...] είναι απίστευτα καλός ως αποφασιστικός ήρωας, δίνοντας φωτιά και πνεύμα στον ρόλο». Άλλοι κριτικοί χαρακτήρισαν την ερμηνεία του «μαγευτική», «σπαρακτική» και «αξέχαστη».

Η ταινία *[[Αμέρικα, Αμέρικα]]* κέρδισε τρεις υποψηφιότητες Όσκαρ για τον ίδιο τον Ελία Καζάν (Καλύτερης Ταινίας, Καλύτερης Σκηνοθεσίας και Καλύτερου Πρωτότυπου Σεναρίου), αλλά η μόνη της νίκη τη βραδιά της απονομής, στις 13 Απριλίου 1964, ήταν για την ασπρόμαυρη καλλιτεχνική διεύθυνση του Τζιν Κάλαχαν. Έντεκα επιπλέον υποψηφιότητες προήλθαν από άλλα βραβεία, όπως Χρυσές Σφαίρες, οι οποίες, έναν μήνα νωρίτερα, στις 11 Μαρτίου, ανακήρυξαν τον Ελία Καζάν Καλύτερο Σκηνοθέτη και τον Γιαλελή «Πιο Πολλά Υποσχόμενο Νέο Ηθοποιό/Νέο Αστέρι της Χρονιάς», ένα βραβείο που μοιράστηκε με δύο από τους υπόλοιπους πέντε υποψηφίους &mdash; τους Άλμπερτ Φίνεϊ και Ρόμπερτ Γουόκερ Τζούνιορ. Ήταν επίσης υποψήφιος για «Καλύτερος Ηθοποιός σε Δράμα», αλλά έχασε από τον Σίντνεϊ Πουατιέ για τον βραβευμένο με Όσκαρ ρόλο του στην ταινία *Κάτω από το βλέμμα του Θεού*.

## Επόμενοι ρόλοι τη δεκαετία του 1960
Καθώς το *[[Αμέρικα, Αμέρικα]]* έγινε πολύ δημοφιλές στην Ευρώπη και αλλού τη σεζόν 1964-65, ο Γιαλελής απολάμβανε τα φώτα της δημοσιότητας. Στους μήνες μεταξύ του τέλους της παραγωγής και της κυκλοφορίας της ταινίας τον Δεκέμβριο, ολοκλήρωσε έναν σύντομο ρόλο στην ελληνική ταινία τέχνης *[[Μικρές Αφροδίτες]]* (1963) του Νίκου Κούνδουρου*[[Μικρές Αφροδίτες|.]]* Επιστρέφοντας στο Χόλιγουντ, ο νεαρός ηθοποιός φαινόταν να βρίσκεται στα πρόθυρα μιας μακράς και επιτυχημένης κινηματογραφικής καριέρας. Τελικά, ωστόσο, στην 16ετή περίοδο μεταξύ 1964 και 1980, εμφανίστηκε μπροστά στην κάμερα μόνο επτά φορές ακόμη σε κινηματογραφικά έργα ευρείας εμβέλειας, εκ των οποίων μόνο τα τρία (*Τα 4 λιοντάρια της ερήμου*, *Βρόμικα παλικάρια* και *Τα παιδιά του Σάντσεζ*) ήταν αμερικανικές παραγωγές.

Η πρώτη πρόταση του Γιαλελή για ταινία μετά την ταινία *Αμέρικα, Αμέρικα* ήρθε λίγο μετά την κυκλοφορία του έπους στην αγορά, την εβδομάδα των Χριστουγέννων του 1963. Ο Λεοπόλντο Τόρε Νίλσον, διεθνώς γνωστός σκηνοθέτης από την Αργεντινή, του οποίου οι ταινίες με θέμα την υποκρισία και τη διαφθορά λάμβαναν τακτικά επαίνους σε ευρωπαϊκά φεστιβάλ κινηματογράφου, τον κάλεσε να πρωταγωνιστήσει στο νέο του έργο, με τίτλο *El Ojo de la Cerradura* (Ο ωτακουστής). Συμπρωταγωνίστριά του, και η μόνη άλλη μη ισπανόφωνη στο καστ, ήταν η Τζάνετ Μαργκόλιν, 21 ετών, η οποία, δύο χρόνια νωρίτερα, έλαβε επαίνους από τους κριτικούς για τον εξαιρετικά δραματικό συμπρωταγωνιστικό της ρόλο στην ταινία *Ντέιβιντ και Λίζα* του Φρανκ Πέρι. Γυρισμένη στο Μπουένος Άιρες, η ταινία *El Ojo de la Cerradura* απέσπασε ενθαρρυντικές κριτικές σε πολλά φεστιβάλ κινηματογράφου και κέρδισε βραβείο Αργυρού Κόνδορα Καλύτερης Ταινίας από την Ένωση Κριτικών Κινηματογράφου της Αργεντινής. Δύο χρόνια αργότερα, κυκλοφόρησε με καθυστέρηση σε αμερικανικές αίθουσες, κάνοντας πρεμιέρα στη Νέα Υόρκη τον Σεπτέμβριο του 1966. Παρά τις καλές κριτικές, σύντομα σταμάτησε την πορεία της. Η δεύτερη αμερικανική κυκλοφορία του Γιαλελή το 1966, με τίτλο *Τα 4 λιοντάρια της ερήμου*, είναι ο μόνος τίτλος στη σύντομη φιλμογραφία του που έχει δομηθεί ως μεγάλη παραγωγή. Το επικό μυθιστόρημα με θέμα τον ηγετικό ρόλο ενός Αμερικανοεβραίου αξιωματικού του στρατού που διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο στη νίκη των μαχών που οδήγησαν στην ίδρυση του Ισραήλ το 1948, τον βρήκε πέμπτο στη διανομή μετά τους Κερκ Ντάγκλας, Ζέντα Μπέργκερ, Άντζι Ντίκινσον και Τζέιμς Ντόναλντ. Ο ρόλος του, ως αφοσιωμένου Ισραηλινού μαχητή για την ανεξαρτησία, δεν έκανε ιδιαίτερη εντύπωση. Παρά τη χολιγουντιανή της καταγωγή, η ταινία *Τα 4 λιοντάρια της ερήμου* γυρίστηκε σε εξωτερικούς χώρους στο Ισραήλ και την Ιταλία, καθώς και στα στούντιο Τσινετσιτά της Ρώμης.

Θα περνούσαν δύο ακόμη χρόνια προτού εμφανιστεί σε άλλη ταινία ο Γιαλελής. Το *Βρόμικα παλικάρια* ήταν ένα ανεξάρτητο γουέστερν με υψηλό προϋπολογισμό, γυρισμένη σε γραφικές τοποθεσίες της Γιούτας. Ο Γιαλελής κατατάσσεται τέταρτος στη διανομή μετά τους Τέρενς Σταμπ, Τζοάνα Πέτετ και Καρλ Μάλντεν, και ενσαρκώνει τον γιο ενός Μεξικανού ληστή. Η ταινία κυκλοφόρησε από την Paramount Pictures στις 10 Μαΐου 1968 και θεωρήθηκε από αρκετούς κριτικούς αντιπολεμική αλληγορία, εστιάζοντας ειδικά στο Βιετνάμ. Με τους κριτικούς να την αντιμετωπίζουν ως επί το πλείστον αρνητικά, η ταινία αποσύρθηκε γρήγορα από τις αίθουσες.

## Τελευταία χρόνια στην υποκριτική
Ορισμένες πηγές αποδίδουν στον Γιαλελή έναν ρόλο στην πολεμική ταινία *Rekvijem* (Ρέκβιεμ) γιουγκοσλαβικής παραγωγής, αλλά η συμμετοχή του παραμένει ανεπιβεβαίωτη. Η ταινία έκανε πρεμιέρα στη Γιουγκοσλαβία στις 15 Ιουλίου 1970 και, παρόλο που δεν κυκλοφόρησε ποτέ στις ΗΠΑ, προβλήθηκε αργότερα στην τηλεόραση σε κομμένη και μεταγλωττισμένη έκδοση με τον τίτλο *Last Rampage*.

Το 1974, ο Ζυλ Ντασέν και η σύζυγός του Μελίνα Μερκούρη χρησιμοποίησαν τις υπηρεσίες πολλών κορυφαίων προσωπικοτήτων του θεάματος για την παραγωγή της ταινίας *[[Η δοκιμή (ταινία, 1974)|Η δοκιμή]]*, ενός οργισμένου δραματοποιημένου ντοκιμαντέρ που αναπαριστούσε τα γεγονότα που οδήγησαν στη δολοφονία σαράντα περίπου φοιτητών στην Αθήνα, οι οποίοι διαμαρτύρονταν κατά της ελληνικής χούντας. Ως Έλληνας του εξωτερικού, ο Γιαλελής προσκλήθηκε να συμμετάσχει μαζί με τους Ολυμπία Δουκάκη, Μίκη Θεοδωράκη και άλλες διασημότητες διαφόρων εθνικοτήτων, όπως οι Λόρενς Ολιβιέ και Μαξιμίλιαν Σελ. Κοινωνικά ενεργοί συγγραφείς, όπως η Λίλιαν Χέλμαν και ο Άρθουρ Μίλερ, έκαναν επίσης σύντομες εμφανίσεις στην ταινία. Γυρισμένη σε ένα αυτοσχέδιο στούντιο στη Νέα Υόρκη, η ταινία ολοκληρώθηκε λίγες μέρες πριν από την πτώση της Χούντας τον Ιούλιο και έτσι οι δημόσιες προβολές της αναβλήθηκαν. Δεκαετίες αργότερα, έκανε μια σύντομη πρεμιέρα στη Νέα Υόρκη στις 17 Οκτωβρίου 2001. Έχοντας πλέον τη δυνατότητα να επιστρέψει στην πατρίδα του, ο Γιαλελής εμφανίστηκε στην αλληγορία *Χάπι ντέι* του καταξιωμένου Έλληνα σκηνοθέτη Παντελή Βούλγαρη. Έχοντας υπάρξει παροδκά σταρ του Χόλιγουντ την προηγούμενη δεκαετία, εξακολουθούσε να θεωρείται διασημότητα στην πατρίδα του, αλλά η ταινία, παρά το γεγονός ότι έλαβε κορυφαία βραβεία σε ελληνικά κινηματογραφικά φεστιβάλ το 1976 και προβλήθηκε στον Καναδά στο Φεστιβάλ Φεστιβάλ του Τορόντο το 1977, είχε μικρή επίδραση στην καριέρα του.

Δύο χρόνια αργότερα, ο Τζιαλέλις εμφανίστηκε στην τελευταία του μέχρι σήμερα αμερικανική ταινία, με τίτλο *Τα παιδιά του Σάντσεζ*. Η ταινία γυρίστηκε στο Μεξικό με πρωταγωνιστή τον Μεξικανό Άντονι Κουίν ως Χεσούς Σάντσες. Ο Γιαλελής έπαιξε μαζί με τις βετεράνους Μεξικανές ηθοποιούς Ντολόρες ντελ Ρίο και Κέιτι Χουράδο και τη Λουπίτα Φερέρ από τη Βενεζουέλα. Ο ρόλος του Γιαλελή ως Ρομπέρτο ήταν σχετικά μικρός και προβλέψιμος, αλλά έλαβε μερικά γκρο πλαν, τα οποία φανέρωσαν την πρόωρη γήρανση στο κάποτε νεανικό πρόσωπο του 37χρονου ηθοποιού. Κατά την πρεμιέρα της στο Λος Άντζελες στις 22 Νοεμβρίου 1978, η ταινία έλαβε ανάμεικτες έως κακές κριτικές.

Ακόμη δύο χρόνια πέρασαν προτού ο Γιαλελής κάνει ένα ακόμη πέρασμα μπροστά στις κάμερες. Στην ιταλική μίνι σειρά του σεναριογράφου-σκηνοθέτη Τζουζέπε Φεράρα *Ο Παναγούλης ζει* (1980) της RAI TV, με θέμα τη ζωή και τον θάνατο του διάσημου μάρτυρα ποιητή-πολιτικού/ακτιβιστή της δημοκρατίας Αλέκου Παναγούλη (1939&ndash;1976). Ως επικεφαλής ενός μεγάλου καστ, ο Γιαλελής έλαβε γενικά ευνοϊκές κριτικές σε διάφορα ευρωπαϊκά μέσα ενημέρωσης.

Το 1983, κυκλοφόρησε η ελληνική ταινία *[[Το τραγούδι της επιστροφής (ταινία)|Το τραγούδι της επιστροφής]]* του Γιάννη Σμαραγδή με πρωταγωνιστή τον Γιαλελή στον ρόλο του Αντώνη Μελισσινού, ** ενός αγωνιστή της αντίστασης κατά της χούντας των συνταγματαρχών που φεύγει για τη Σουηδία.

## Αξιολόγηση καριέρας
Στην αυτοβιογραφία του, ο Ελία Καζάν κατηγορεί τον Γιαλελή ως παραχαϊδεμένο από τη μητέρα του και τις τέσσερις αδελφές του θεωρώντας ότι δεν ανέπτυξε ποτέ αρκετή φιλοδοξία για να γίνει βιώσιμη προσωπικότητα της οθόνης. Γράφει ότι ο νεαρός ηθοποιός θα έπρεπε να είχε αφιερώσει περισσότερο χρόνο στο να φτιάξει την προφορά του, ώστε να μην επιλέγεται αποκλειστικά για ρόλους αλλοδαπών στις ΗΠΑ. Ωστόσο, ο βιογράφος του Καζάν, κριτικός κινηματογράφου και ιστορικός Ρίτσαρντ Σίκελ διαφωνεί, δηλώνοντας ότι η ομιλία του Γιαλελή στο *[[Αμέρικα, Αμέρικα]]* είναι καθαρή και κατανοητή. Όποιοι και αν είναι οι λόγοι για την ματαιωμένη κινηματογραφική καριέρα του ηθοποιού, ως ένας από τους λίγους ηθοποιούς που έμειναν γνωστοί για έναν μόνο αναγνωρισμένο ρόλο (χαρακτηριστικό παράδειγμα θα ήταν η Ρενέ Φαλκονετί στην ταινία *[[Τα πάθη της Ζαν Ντ’ Αρκ]]* του Καρλ Ντράγιερ), η παρουσία του στο *Αμέρικα, Αμέρικα* σημάδεψε την καριέρα του  και του έχει εξασφαλίσει μια μόνιμη θέση στην ιστορία του κινηματογράφου.

## Επόμενα χρόνια
Μετά τα χρόνια του ως βραβευμένος ηθοποιός, ο Γιαλελής εγκατέλειψε τη λάμψη του Χόλιγουντ και πήγε να εργαστεί στη Διεθνή Σχολή των Ηνωμένων Εθνών στο Μανχάταν της Νέας Υόρκης, ως και μέντορας. Συνταξιοδοτήθηκε το καλοκαίρι του 2008.

## Παραπομπές

## Βιβλιογραφία

* Byron, Stuart and Rubin, Martin L. (edited by Baer, William) (2000). *Elia Kazan: Interviews*, pp.&nbsp;152–53, 191. University Press of Mississippi
* Kazan, Elia (1988). *Elia Kazan: A Life*, pp.&nbsp;444, 629. New York: Knopf. ISBN&nbsp;0-306-80804-8
* Schickel, Richard (2005). *Elia Kazan: A Biography*, pp.&nbsp;392–93. New York: HarperCollins. ISBN&nbsp;0-06-019579-7;

## Εξωτερικοί σύνδεσμοι

* 

Κατηγορία:Έλληνες ηθοποιοί κινηματογράφου
Κατηγορία:Έλληνες μετανάστες στις Ηνωμένες Πολιτείες
Κατηγορία:Έλληνες ηθοποιοί τηλεόρασης