Δυναστεία των Μιρδασιδών

Η **δυναστεία των Μιρδασιδών** (αραβικά: المرداسيون  *al-Mirdāsiyyīn*), που ονομάζεται επίσης **Μπανού (επίγονοι του) Μιρδάς**, ήταν μία αραβική σιιτική μουσουλμανική δυναστεία, που κυβέρνησε ένα εμιράτο με έδρα το Χαλέπιο στη βόρεια Συρία και τη δυτική Τζαζίρα (Άνω Μεσοποταμία) λίγο πολύ συνεχώς από το 1024 έως το 1080.

## Ιστορία

### Κυριαρχία των Κιλάμπ στη βόρεια Συρία
Οι Μιρδασίδες ήταν μία οικογένεια της φυλής Βεδουίνων (νομάδων Αράβων) Μπανού Κιλάμπ. Η προγονική κατοικία των Kιλάμπ ήταν στην κεντρική Αραβία, και τα μέλη τής φυλής τους εγκαταστάθηκαν για πρώτη φορά στη βόρεια Συρία και τη δυτική Τζαζίρα (Άνω Μεσοποταμία) στα χρόνια μετά τη δεκαετία του 630 της μουσουλμανικής κατάκτησης.  Ένα δεύτερο μεγάλο κύμα μελών της φυλής Kιλάμπι μετανάστευσε στη βόρεια Συρία από την Αραβία τον 9ο αι.  Το πολιτικό κενό και οι συχνές εξεγέρσεις σε όλη την περιοχή κατά τη διάρκεια αυτής τής περιόδου, άνοιξαν το δρόμο για τους Kιλάμπ να ενισχύσουν την επιρροή τους,  καθιστώντας τους την κυρίαρχη φυλή στην περιοχή βόρεια της στέπας της Παλμύρας και δυτικά του ποταμού Ευφράτη από τις αρχές έως τα μέσα του 10ου αι. 

Ένα τρίτο μεγάλο κύμα μεταναστών Κιλάμπι, κυρίως από τον κλάδο Αμπού Μπακρ της φυλής από την οποία προήλθαν οι Μιρδασίδες, είχε εισβάλει στη βόρεια Συρία το 932. Αυτή η μετανάστευση των Κιλάμπι ενθαρρύνθηκε ή υποστηρίχθηκε άμεσα από το κίνημα Καρματιανών, μία ριζοσπαστική χιλιαστική σιιτική αίρεση Ισμαηλών που είχε εξαπλωθεί από το νότιο Ιράκ, στο δεύτερο μισό του 9ου αι. Γύρω από αυτήν την εποχή, οι φυλές Βεδουίνων της Συρίας και της Μεσοποταμίας γνώρισαν αξιοσημείωτη αύξηση του πληθυσμού, η οποία συνέπεσε με την αύξηση των τιμών των σιτηρών. Αυτό, σύμφωνα με τον ιστορικό Τιερί Μπιανκί, έκανε τις φυλές «ευάλωτες στην καρματιανή [sic] προπαγάνδα, που κατήγγειλε τον πλούτο του αστικού σουνιτικού πληθυσμού». Οι Κιλάμπ και άλλοι κλάδοι των Μπανού Αμίρ, όπως οι Ουκάιλ, Κουσάιρ και Νουμάιρ, παρείχαν το μεγαλύτερο μέρος του στρατιωτικού προσωπικού των Καρματιανών. Οι εκστρατείες των Καρματιανών «οδήγησαν σε θεμελιώδεις αλλαγές στην κατανομή και τη σχετική ισχύ των βεδουινικών φυλών στις συριακές και αραβικές ερήμους», και ήταν η πιο σημαντική τέτοια αναδιάταξη των αραβικών φυλών μέχρι τον 18ο αι.

Η κυριαρχία των Κιλάμπ εμπόδισε τον Μουχάμαντ ιμπν Τούγτζ αλ-Ιχσίντ (βασ. 935–946 ), τον ηγεμόνα της Αιγύπτου και της νότιας Συρίας, από την άσκηση εξουσίας στη βόρεια Συρία, την οποία είχε κατακτήσει στα τέλη της δεκαετίας του 930.  Συμμάχησε με ένα μέρος της φυλής, διορίζοντας έναν από τους αρχηγούς της, τον Αχμάντ ιμπν Σαΐντ,  ως κυβερνήτη του Χαλεπίου το 939.  Τους επόμενους μήνες, οι δυνάμεις του αλ-Ιχσίντ εκδιώχθηκαν από τη βόρεια Συρία από τους Αββασίδες. Μεταξύ 941 και 944 η πολιτική κατάσταση εκεί ήταν ρευστή, και σε κάποιο σημείο, ο αλ-Ιχσίντ ανακατέλαβε την περιοχή.  Διόρισε τον Άχμαντ ιμπν Σαΐντ ως κυβερνήτη της Αντιόχειας, και τον αδελφό του τελευταίου, Ουθμάν, ως κυβερνήτη του Χαλεπίου.  Οι διορισμοί τους προκάλεσαν τη ζήλια άλλων αρχηγών των Κιλάμπι.  Επιδιώκοντας να αντικαταστήσουν τούς συγγενείς τους, κάλεσαν τους Χαμδανίδες της Μοσούλης να εισβάλουν στο Χαλέπι με τη βοήθειά τους.  Ο ιστορικός του 13ου αι. Ιμπν αλ-Αντίμ υποστηρίζει, ότι οι εσωτερικές διαιρέσεις μεταξύ των Κιλάμπ επέτρεψαν στον Χαμδανίδη Σαΐφ αλ-Ντάουλα να ιδρύσει το εμιράτο του στο Χαλέπιο.  Λόγω των αδιάκοπων επιδρομών των Βεδουίνων εναντίον των υπηκόων του, ο Σαΐφ αλ-Ντάουλα έδιωξε τις περισσότερες φυλές της βόρειας Συρίας στην Τζαζίρα, εκτός από τους Κιλάμπ, οι οποίοι ήταν η μόνη φυλή Βεδουίνων που είχε εξουσιοδότηση να κατοικεί στην περιοχή. 

Καθ' όλη τη διάρκεια του 10ου και 11ου αιώ. οι Κιλάμπ «αντιπροσώπευαν μία οργανωμένη στρατιωτική δύναμη, με ισχυρό ιππικό εκπαιδευμένο στην ιππική ξιφομαχία, και μη φοβούμενο να αντιμετωπίσει έναν κυβερνητικό στρατό στο πεδίο της μάχης», σύμφωνα με τον Μπιανκίς.  Ο Σαλίμπι σημειώνει ότι τα κύρια στρατιωτικά πλεονεκτήματα των Κιλάμπ της βόρειας Συρίας ήταν η «βεδουινική ταχύτητα κίνησης», και η δεξαμενή φυλετικών συγγενών τους στη Τζαζίρα.  Οι Κιλάμπ «εξυπηρετούσαν όσους πλήρωναν περισσότερο και συχνά, σε μία περίοδο κρίσης, και πωλούσαν τον εργοδότη τους στον πλειοδότη», σύμφωνα με τον ιστορικό Σουχαΐλ Ζακάρ.  Οι φυλές Κιλάμπ συμμετείχαν σε κάθε αγώνα των Χαμδανιδών με τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, η οποία κυβερνούσε τις περιοχές βόρεια της Συρίας, σε κάθε εξέγερση εναντίον των Χαμδανιδών, και σε ενδοδυναστικές συγκρούσεις για το εμιράτο του Χαλεπίου.   Μεταξύ 1009 και 1012, οι Κιλάμπ συμμετείχαν στον αγώνα για τον έλεγχο του Χαλεπίου μεταξύ του ηγεμόνα του εμιράτου, Μανσούρ ιμπν Λουλού, και των πρώην ηγεμόνων του, των Χαμδανιδών, και των περιφερειακών υποστηρικτών τους.  Δύο φορές οι Κιλάμπ πρόδωσαν τους Χαμδανίδες και τους συμμάχους τους, και σε αντάλλαγμα απαίτησαν από τον Μανσούρ πολλά χωριά για να τους προμηθεύσει με σιτηρά, βοσκοτόπια για την εκτροφή των κοπαδιών τους και πολεμικά άλογα.  Αντ' αυτού, ο Μανσούρ, ο οποίος θεωρούσε τους Κιλάμπ ως εμπόδιο στην κυριαρχία του,  προσπάθησε να τους εξαλείψει, δελεάζοντας τούς φυλάρχους σε παγίδα.  Για τον σκοπό αυτό, τον Μάιο του 1012, τους κάλεσε σε ένα γεύμα, όπου οι *[[γκιλμάν]]* (σκλάβοι στρατιώτες ή βοηθοί· ενικός: *γκουλάμ*) τούς επιτέθηκαν.  Αρκετοί σκοτώθηκαν, και οι υπόλοιποι φυλακίστηκαν στην ακρόπολη του Χαλεπίου. 

### Η άνοδος του εμιράτου των Μιρδασιδών
Μεταξύ των αρχηγών των Κιλάμπι που φυλακίστηκαν από τον Μανσούρ ήταν ο Σαλίχ ιμπν Μιρδάς, ο ιδρυτής τής δυναστείας των Μιρδασιδών, του οποίου η οικογένεια είχε την έδρα της στην περιοχή Κιννασρίν.  Ο Σαλίχ είχε καταλάβει την οχυρωμένη πόλη αλ-Ράχμπα, που βρισκόταν κατά μήκος του ποταμού Ευφράτη, στο στρατηγικό σταυροδρόμι μεταξύ Ιράκ και Συρίας, το 1008, ενισχύοντας το κύρος του μεταξύ των Κιλάμπ, και πιθανώς ενθαρρύνοντας τις ευρύτερες εδαφικές του φιλοδοξίες.  Ο Σαλίχ διέφυγε τη φυλάκιση το 1014, και κέρδισε την υποταγή των μελών της φυλής του στο Μαρτζ Νταμπίκ, στα περίχωρα του Χαλεπίου. Υπό την ηγεσία του, νίκησαν και αιχμαλώτισαν τον Μανσούρ, αποσπώντας σημαντικές παραχωρήσεις στις επόμενες διαπραγματεύσεις για την απελευθέρωσή του. Αυτές περιελάμβαναν την κατανομή του μισού από τα έσοδα του εμιράτου του Χαλεπίου στους Κιλάμπ, και την αναγνώριση του Σαλίχ ως του ανώτατου εμίρη των Κιλάμπ με επίσημη εξουσία επί των μελών της φυλής του.  Τα επόμενα χρόνια ο Σαλίχ εδραίωσε την εξουσία του επί των Κιλάμπ, και επέκτεινε το εμιράτο του, ώστε να συμπεριλάβει τις σημαντικές οχυρωμένες πόλεις του Ευφράτη Μανμπίτζ και Μπαλίς. 

Το χαλιφάτο των Φατιμιδών, με έδρα την Αίγυπτο, τελικά απέκτησε εξουσία στο Χαλέπιο, διορίζοντας τον Αζίζ αλ-Νταουλά ως κυβερνήτη του εκεί το 1017.  Ο Σαλίχ διατήρησε φιλικές σχέσεις μαζί του,  ενώ παράλληλα ενίσχυσε το εμιράτο του Τζαζίραν, το οποίο είχε κέντρο την αλ-Ράχμπα, όπου σχημάτισε διοίκηση και προήδρευσε ενός φυλετικού δικαστηρίου.  Μέχρι το 1022 επέκτεινε αυτό το βασίλειο, ώστε να συμπεριλάβει τις δίδυμες πόλεις του Ευφράτη Ράκα και αλ-Ράφικα.  Ο Αζίζ αλ-Νταουλά σκοτώθηκε εκείνο το έτος, και ακολούθησε μία περίοδος χάους, αλλά οι Φατιμίδες κράτησαν την πόλη.  Το 1023 ο Σαλίχ εγκαινίασε μία άνευ προηγουμένου στρατιωτική συμμαχία των Κιλάμπ και των δύο άλλων ισχυρότερων αραβικών φυλών στη Συρία, των Μπανού Καλμπ της περιοχής της Δαμασκού, και των Μπανού Ταγύ της Υπεριορδανίας, με επικεφαλής τους Τζαραχίντ, με την οποία οι τρεις φυλές συμφώνησαν να υποστηρίξουν η μία την άλλη στην κατάληψη του Χαλεπίου, της Δαμασκού και της Παλαιστίνης, αντίστοιχα, από τους Φατιμίδες.  Αφού υποστήριξε τους Ταγύ και Καλμπ σε αυτές τις προσπάθειες, ο Σαλίχ προχώρησε στο Χαλέπιο,  καταλαμβάνοντας την πόλη Μααράτ Μισρίν στην ύπαιθρο από τους Φατιμίδες. 

Στα τέλη του 1024, οι δυνάμεις του Σαλίχ πολιόρκησαν το Χαλέπιο, καταλαμβάνοντας την πόλη και το φρούριό της από τους Φατιμίδες στις αρχές του 1025, φέρνοντας «σε επιτυχία το σχέδιο που καθοδήγησε τους προγόνους [τού Σαλίχ] για έναν αιώνα», σύμφωνα με τα λόγια του Μπιάνκι.  Μέχρι τότε, είχε επίσης καταλάβει μία σειρά από πόλεις και φρούρια τής κεντρικής Συρίας, συμπεριλαμβανομένης της Σιδώνας στη Μεσόγειο, του Μπάαλμπεκ και της Χομς, παρέχοντας στο νέο του εμιράτο με έδρα το Χαλέπιο μία διέξοδο στη θάλασσα, και τον έλεγχο τής εμπορικής οδού προς τη Δαμασκό.   Παρά τη σύγκρουσή του με τους Φατιμίδες, έδωσε επίσημη υποταγή στον Φατιμίδη χαλίφη αλ-Ζαχίρ (βασ. 1021–1036 ), ο οποίος, με τη σειρά του, τον αναγνώρισε ως εμίρη του Χαλεπίου.  Αφού η αραβική φυλετική συμμαχία του Σαλίχ διαταράχθηκε με την αποστασία των Μπανού Καλμπ στους Φατιμίδες το 1028, ο Φατιμίδης στρατηγός Ανουστακίν αλ-Ντιζμπαρί εξαπέλυσε επίθεση εναντίον των Ταγύ στην Παλαιστίνη. Ο Σαλίχ υποστήριξε τον σύμμαχό του, αλλά σκοτώθηκε σε μάχη το 1029. Λίγο αργότερα, οι Φατιμίδες ανέκτησαν τον έλεγχο των κεντρικών συριακών περιοχών του Σαλίχ. 

### Βασιλείες του Νασρ και του Θιμάλ
Τον Σαλίχ διαδέχτηκαν οι γιοι του, Σιμπλ αλ-Νταουλά Νασρ και Μουίζ αλ-Νταουλά Θιμάλ, οι οποίοι συγκέντρωσαν τις δυνάμεις τους στη βόρεια Συρία και τη δυτική Τζαζίρα μετά την επίθεση των Φατιμιδών.  Λίγο μετά τη διαδοχή τους, αντιμετώπισαν επίθεση από τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, η οποία ήλεγχε την Αντιόχεια και την περιοχή της Μ. Ασίας βόρεια των κτήσεών τους. Μία διπλωματική έκκληση προς τον Αυτοκράτορα των Ρωμαίων Ρωμανό Γ΄ από τον εξάδελφό τους Μουκαλίντ ιμπν Καμίλ ιμπν Μιρδάς απορρίφθηκε, και ο Αυτοκράτορας ηγήθηκε τής επίθεσης εναντίον των δύο νεαρών Μιρδασιδών εμίρηδων αυτοπροσώπως, το καλοκαίρι του 1030. Ενώ ο Θιμάλ υποχώρησε στρατηγικά με το μεγαλύτερο μέρος των δυνάμεων των Μιρδασιδών από το Χαλέπιο, ο Νασρ και οι Βεδουίνοι πολεμιστές του από το Κιλάμπ και το Νουμάιρ αντιμετώπισαν τον Ρωμανό Γ΄, και κατατρόπωσαν τις δυνάμεις του στη μάχη του Αζάζιου.  Στη συνέχεια ο Νασρ έγινε ο μοναδικός Μιρδασίδης ηγεμόνας του Χαλεπίου με την υποστήριξη των Ρωμαίων, ενώ η δύναμη τού Θιμάλ επικεντρώθηκε στην αλ-Ράχμπα, όπου τον υποστήριζαν οι περισσότεροι Κιλάμπ.

Η κυριαρχία του Νασρ τερματίστηκε το 1038, όταν σκοτώθηκε σε μάχη αντιμετωπίζοντας μία επίθεση με επικεφαλής τον Ανουστακίν, ο οποίος είχε αντιταχθεί στην παραχώρηση της Χομς στον Νασρ από την κυβέρνηση των Φατιμιδών στο Κάιρο.  Ο Θιμάλ ανέλαβε για λίγο τον έλεγχο του Χαλεπίου, αλλά λίγο αργότερα υποχώρησε στην αλ-Ράχμπα, ενώ ο Ανουστακίν ακολούθησε καταλαμβάνοντας τον έλεγχο του Χαλεπίου από τους αντιπροσώπους του Θιμάλ εκεί, τον εξάδελφό του Μουκαλλίντ και τον Καλίφα ιμπν Τζαμπίρ αλ-Κιλάμπι, το καλοκαίρι του 1038.  Ο Θιμάλ έχασε επίσης το Μπαλίς και τη Μανμπίτζ από τον Ανουστακίν, αλλά διατήρησε τον έλεγχο της αλ-Ράχμπα. Οι Μιρδασίδες είχαν επίσης χάσει τον έλεγχο τής Ράκα και τής αλ-Ραφίκα από τους Νουμαϊρίδες, αλλά ο Θιμάλ νυμφεύτηκε την πριγκίπισσα των Νουμαϊριδών, αλ-Σαγιντά αλ-Αλαουίγια, και ουσιαστικά κληρονόμησε τον έλεγχο των δίδυμων πόλεων μετά το τέλος τού ηγεμόνα τους, αδελφού τής αλ-Σαγιντά, Σαμπίμπ ιμπν Γουάθαμπ, το 1039 ή το 1040. Στη συνέχεια έκανε τη Ράκα πρωτεύουσά του, για να τοποθετηθεί πιο κοντά στο Χαλέπιο. Στα τέλη του 1041 η κυβέρνηση των Φατιμιδών διόρισε τον Θιμάλ ως κυβερνήτη του Χαλεπίου, αλλά ο Ανουστακίν αρνήθηκε να εγκαταλείψει την πόλη.  Απεβίωσε από φυσικά αίτια το 1042, αλλά ο Θιμάλ έπρεπε να καταλάβει την πόλη με τη βία από τις δυνάμεις του Ανουστακίν, τις οποίες κατέλαβε μέχρι το τέλος τού έτους. 

Ενώ αρχικά διατήρησε καλές σχέσεις με τον Φατιμίδη χαλίφη αλ-Μουστανσίρ, ο Θιμάλ ζήτησε επίσης Ρωμαϊκή προστασία, και έγινε υποτελής της Αυτοκρατορίας. Απέκρουσε με επιτυχία δύο αυτοκρατορικές εκστρατείες των Φατιμιδών μεταξύ 1048 και 1050, η πρώτη με επικεφαλής έναν απόγονο των Χαμδανιδών, τον Νασίρ αλ-Νταουλά ιμπν Χαμντάν, και η δεύτερη από τον ευνούχο Ριφκ.   Στη συνέχεια, επιτεύχθηκε ειρήνη μεταξύ του Θιμάλ και του χαλίφη, σε μεγάλο βαθμό αποτέλεσμα μίας επιτυχημένης διπλωματικής αποστολής στο Κάιρο, με επικεφαλής τον αλ-Σαγιντά αλ-Αλαουίγια.   Τα επόμενα επτά χρόνια σημαδεύτηκαν από σταθερότητα και ευημερία, και το Χαλέπιο γνώρισε μία σημαντική οικοδομική άνθηση κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου.  Παρ 'όλα αυτά, ο Θιμάλ εγκατέλειψε την έδρα του στο Χαλέπι λόγω αδυναμίας να ικανοποιήσει τις οικονομικές απαιτήσεις τής φυλετικής του βάσης, των Κιλάμπι, και τής αυξανόμενης σύγκρουσης με τον αδελφό του, τον Ατίγια, με έδρα το Μπαλί, ο οποίος υποστηρίχθηκε από ένα μεγάλο μέρος της φυλής τους. Οι Φατιμίδες εγκατέστησαν τον δικό τους κυβερνήτη, τον Ιμπν Μούλχιμ, ενώ παράλληλα αποζημίωσαν τον Θιμάλ με κτήσεις κατά μήκος των κεντρικών συριακών ακτών.  Όταν ο ανιψιός του Θιμάλ, γιος του Νασρ, Ρασίντ αλ-Ντάουλα Μαχμούντ, κατέλαβε το Χαλέπιο το 1060, οι Φατιμίδες αφαίρεσαν από τον Θιμάλ τις παράκτιες κτήσεις του, αναγκάζοντας τον Θιμάλ να επιστρέψει στο Χαλέπιο. Δεν μπόρεσε να εκδιώξει τον Μαχμούντ με τη βία, αλλά οι αρχηγοί των Κιλάμπι μεσολάβησαν σε μία διευθέτηση, δίνοντας στον Θιμάλ τον έλεγχο του Χαλεπίου το 1061, με αντάλλαγμα οικονομικές παραχωρήσεις.

### Παρακμή και πτώση
Μετά το τέλος τού Θιμάλ, προέκυψε μία διαμάχη για τη διαδοχή μεταξύ του Μαχμούντ και τού αδελφού τού Θιμάλ, Ατίγια, η οποία οδήγησε σε διάσπαση των περιοχών των Μιρδασιδών. Ο Μαχμούντ ήλεγχε το δυτικό μισό, ενώ ο Ατίγια το ανατολικό. Προκειμένου να αποκτήσει πλεονέκτημα έναντι του Μαχμούντ, ο Ατίγια στρατολόγησε μία ομάδα Σελτζούκων, οι οποίοι αργότερα αυτομόλησαν στον Μαχμούντ, αναγκάζοντας τον Ατίγια να παραδώσει το Χαλέπιο το 1065.

Οι Σελτζούκοι άρχισαν να κινούνται προς τη βόρεια Συρία σε μεγαλύτερους αριθμούς, αναγκάζοντας τον Μαχμούντ να ασπαστεί το σουνιτικό Ισλάμ, και να γίνει υποτελής του Σελτζούκου σουλτάνου. Το τέλος τού Μαχμούντ το 1075, ακολουθούμενος από τον θάνατο τού γιου και διαδόχου του Νασρ ιμπν Μαχμούντ το 1076, είχε ως αποτέλεσμα ο αδελφός τού Νασρ, Σαμπίκ ιμπν Μαχμούντ, να γίνει εμίρης. Οι συγκρούσεις μεταξύ αυτού και μελών τής οικογένειάς του, μαζί με αρκετές διαφορετικές σελτζουκικές ομάδες, άφησαν τις περιοχές των Μιρδασιδών κατεστραμμένες, και το 1080 με την πρωτοβουλία του Σαμπίκ, ο Ουκαϋλίδης εμίρης της Μοσούλης, Σαράφ αλ-Ντάουλα Μουσλίμ, κατέλαβε το Χαλέπιο. Οι Μιρδασίδες διατήρησαν ένα επίπεδο επιρροής στην περιοχή μετά την απώλεια του Χαλεπίου, και προσπάθησαν να ανακόψουν την προέλαση της Α΄ Σταυροφορίας.

## Γενεαλογία των Μιρδασιδών, εμίρηδων του Χαλεπίου

## Κουρδικό παρακλάδι
Σύμφωνα με το Σαραφναμά,  η κουρδική δυναστεία των Μιρντασί, που κυβερνούσε το Eγκίλ, το Παλού και το Σερμίκ, πήρε το όνομά της από τους Μιρδασίδες: μέρος των Μιρδασιδών είχε καταφύγει σε αυτήν την περιοχή μετά τη δολοφονία του Σαλίχ ιμπν Μιρδάς το 1029. Η δυναστεία φέρεται να ξεκίνησε στις αρχές του 11ου αι., όταν ένας μυστικιστής ονόματι Πιρ Μανσούρ ταξίδεευσ από το Χακάρι στο χωριό Πιράν, κοντά στο φρούριο Eγκίλ. Απέκτησε ευρεία φήμη μεταξύ των τοπικών Κούρδων και Μιρδασιδών, και ο γιος του Πιρ Μπεντίρ κατέλαβε το φρούριο Εγκίλ με τη βία, και ξεκίνησε την κυριαρχία τής δυναστείας στην περιοχή. 

## Δείτε επίσης

* Κατάλογος δυναστειών Σιιτών Μουσουλμάνων

## Αναφορές

## Πηγές
* 
* Bianquis, Thierry (1993). "Mirdās, Banū or Mirdāsids". In Bosworth, C. E.; van Donzel, E.; Heinrichs, W. P. & Pellat, Ch. (eds.). The Encyclopaedia of Islam, Second Edition. Volume VII: Mif–Naz. Leiden: E. J. Brill. pp. 115–123. doi:10.1163/1573-3912_islam_SIM_5220. ISBN 978-90-04-09419-2.
* Daftary, Farhad (2007). The Ismāʿı̄lı̄s: Their History and Doctrines (Second ed.). Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-61636-2.
* Kennedy, Hugh (2004). The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the 6th to the 11th Century (Second ed.). Harlow: Longman. ISBN 978-0-582-40525-7. 
* 
* 

Κατηγορία:Αραβικές δυναστείες