Εγκεφάλαρτος

Ο ***Εγκεφάλαρτος*** *(*'Encephalartos**)'', είναι γένος της τάξης  των κυκαδωδών ''(cycadales)'', εγγενές στην [[Αφρική]]. Διάφορα είδη Εγκεφάλαρτου ''(Encephalartos)'' συνήθως αναφέρονται ως **αρτόδεντρα** ''(bread trees)'', **ψωμί φοινίκων** ''(bread palms)'' ή **καφρόψωμο*' *(kaffir bread)*, καθότι ένα αρτοειδές αμυλούχο τρόφιμο, μπορεί να παρασκευαστεί από το κέντρο του στελέχους. Το όνομα του [[Γένος (βιολογία)|γένους]], προέρχεται από τις [[Ελληνική γλώσσα|Ελληνικές]] λέξεις *εν* (εντός), *κεφαλή* ([[κεφάλι]]) και *άρτος* ([[ψωμί]]), αναφορικά με τη χρήση της ψίχας για την παρασκευή τροφίμου. Από εξελικτική άποψη, είναι μερικά από τα πιο πρωτόγονα ζώντα [[γυμνόσπερμα]].

Όλα τα [[Είδος (βιολογία)|είδη]] απειλούνται με εξαφάνιση, κάποια κριτικά, λόγω της εκμετάλλευσης τους από τους συλλέκτες και τους συλλέκτες παραδοσιακής ιατρικής. Ολόκληρο το γένος απαριθμείται στο *CITES Appendix I / EU Annex A*. Ο *CITES*, απαγορεύει το διεθνές εμπόριο δειγμάτων των ειδών αυτών, με εξαίρεση ορισμένα μη-εμπορικά κίνητρα, όπως η επιστημονική έρευνα.

==Περιγραφή==
Πολλά από τα είδη που διαθέτουν σωματώδεις κορμούς. Στο είδος Ε. ο κυκαδόφυλλος  (*Ε. cycadifolius)*, ο κύριος κορμός έχει ύψος έως 10 πόδια (3,0 μ.) και πολλοί από αυτούς μπορεί να είναι ενωμένοι σε μια βάση όπου είχε αναπτυχθεί ένας πρώην κύριος κορμός. Τα επίμονα, πτεροειδή φύλλα, είναι διατεταγμένα σε ένα τερματικό εξαπλούμενο στέμμα ή αυξανόμενα. Το άκαμπτα φυλλάδια είναι ποικιλοτρόπως αγκαθωτά ή εγχαράσσονται κατά μήκος των περιθωρίων τους.

===Κώνοι===
Οι αρσενικοί κώνοι είναι επιμήκης και μπορεί να εμφανιστούν τρεις ή τέσσερις την κάθε φορά. Οι θηλυκοί κώνοι φέρονται μεμονωμένοι ή τρεις ανά φορά και μπορεί να ζυγίζουν έως και 60 κιλά (27 kg). Σε μερικά είδη, οι αρσενικοί κώνοι με ώριμη [[γύρη]] εκπέμπουν μια αηδιαστική μυρωδιά. Όταν η [[γύρη]] έχει χυθεί και οι αρσενικοί κώνοι αποσυντεθεί, σημειώνεται μια ισχυρή μυρωδιά από [[Αιθανικό οξύ|οξικό οξύ]].

===Ρίζες===
[[Αρχείο:Mammillaria marksiana.jpg|left|200px|thumb|Άποψη του κάκτου *Mammillaria marksiana* όπου φαίνονται σε διάταξη προεξέχοντα φυμάτια, με τα αγκάθια να προέρχονται από το άκρο κάθε φυματίου.]]
Οι αποικίες των [[Κυανοβακτήρια|κυανοβακτηρίων]] *Nostoc punctiforme* προκύπτουν σε εμφανή συμβίωση μέσα στο ριζώδη ιστό, ενώ τα ριζίδια παράγουν ρυζικά φυμάτια *(tubercles)* στο επίπεδο του εδάφους, τα οποία υποκρύπτουν τον μύκητα μυκόριζας αβέβαιης λειτουργίας, ο οποίος ωστόσο, υπάρχουν υποψίες ότι διευκολύνει τη σύλληψη του [[άζωτο|αζώτου]] από τον αέρα.

==Αξία τροφίμου==
===Κατανάλωση από τον άνθρωπο===
Σε πολλά είδη, η ψίχα του κορμού περιέχει κάτω από το στέμμα, άφθονη ποσότητα υψηλής ποιότητας [[άμυλο]]. Αυτό παλαιότερα αφαιρείτο από τους γηγενείς κατοίκους ως τροφή. Ο *Thunberg* κατέγραψε κατά το 1772, ότι οι Οτεντότοι *( Hottentots)* αφαιρούσαν τη ψίχα του στελέχους από το στέμμα και το έθαβαν τυλιγμένο σε [[δέρμα]] [[ζώο]]υ για περίπου δύο μήνες, μετά την οποία θα ανακτηθεί για να το [[Ζύμωση|ζύμωμα]] του άρτου, εξ ου και η λαϊκή ονομασία *"broodboom"* (δηλαδή αρτόδεντρο). Η ταφή της ψίχας, προφανώς διευκόλυνε τη ζύμωση και το μαλάκωμά της και η [[Ζυμάρι|ζύμη]] ψηνόταν ελαφρά επάνω από μια θράκα. Επίσης, το 1779 ο εξερευνητής *William Paterson*, διαπίστωσε ότι η ψίχα ενός «μεγάλου φοίνικα» πλησίον στην *King William's Town*, χρησιμοποιήθηκε από τους Αφρικανούς και Οτεντότους, ως [[άρτος]]. Η ψίχα είχε αφαιρεθεί και αφεθεί έως ότου γίνει υπόξινη, πριν ζυμωθεί σε ψωμί.

===Τρόφιμο ζώων===
[[Αρχείο:Encephalartos barteri 135-8232.jpg|thumb|250px|right|Εικονογράφηση κώνου *Encephalartos barteri*.]]
[[Αρχείο:Encephalartos hildebrandtii 141-8593.jpg|thumb|250px|right|Εικονογράφηση κώνου *Encephalartos hildebrandtii*.]]
Οι μεγάλοι του σπόροι, αποτελούνται από ένα συχνά δηλητηριώδη πυρήνα, ο οποίος καλύπτεται από ένα εδώδιμο σαρκώδες στρώμα. Κατά συνέπεια, οι θηλυκοί κώνοι καταστρέφονται από τους [[Μπαμπουίνος|μπαμπουίνους]], καθώς απολαμβάνουν την ψίχα πέριξ των [[σπόρος|σπόρων]]. Επίσης, οι πίθηκοι *Chlorocebus pygerythrus*, τα [[τρωκτικά]] και τα [[πτηνά]], τρέφονται με σπόρους, αλλά λόγω των απρόβλεπτων τοξικών ιδιοτήτων τους, δεν συνιστάται για κατανάλωση από τον άνθρωπο.

===Έντομα===
Οι πρώτες *instars* προνύμφες, κάποιων *aposematic* σκώρων *looper*, που ίπτανται την ημέρα, είναι συγκεκριμένες για τα *cycads* και το γένος Εφκεφάλαρτος *(Encephalartos)*, είναι ένα από τα βρώσιμα φυτά. Περιλαμβάνουν το *leopard magpie* (τα περισσότερα *Encephalartos spp.*, άλλα *cycads* κλπ.), η *Millar tiger* (που καλλιεργείται *Ε. villosus*), *dimorphic tiger* (c*ycads* κάτω από δασική κόμη), *spotted tigerlet* *(Ε. villosus)*, *inflamed tigerlet* *(Ε. villosus)*, *Staude tigerlet* *(Ε. ngoyanus*, που καλλιεργείται *Ε. villosus* και *Stangeria)* και *pallid grey* *(Ε. natalensis)*.

Στην καλλιέργεια, διάφορα λεπιδωτά [[έντομο|έντομα]] επιτίθενται τα φύλλα του γένους. Αυτά περιλαμβάνουν τα: *cycad aulacaspis scale* *(Aulacaspis yasumatsui)*, *zamia scale* *(Furchadaspis zamiae)* και *latania scale* *(Hemiberlesia lataniae)*.

==Ταξινομική==
Το γένος έλαβε την ονομασία του το 1834, από τον [[Γερμανία|Γερμανό]] βοτανολόγο *Johann Georg Christian Lehmann*. Όλα τα *cycads*, εκτός από το *Cycas*, είχαν θεωρηθεί ως μέλη του γένους *Zamia*. Μέχρι τότε και μερικοί βοτανολόγοι συνέχισαν να ακολουθούν αυτή την γραμμή για πολλά χρόνια μετά, αφού ο *Lehmann* είχε χωρίσει το *Encephalartos* ως ξεχωριστό γένος. Η ιδέα αρχικά ήταν πολύ ευρύτερη από αυτή που είναι αποδεκτή σήμερα, συμπεριλαμβανομένων επίσης των [[Αυστραλία|Αυστραλιανών]] φυτών που ξέρουμε τώρα ως *Macrozamia* και *Lepidozamia*.

==Είδη==
[[Αρχείο:Encephalartos sclavoi reproductive cone.jpg|right|thumb|250px|Αναπαραγωγικός κώνος του *E. sclavoi*.]] 


==Εικόνες==
<gallery class="center" caption="" widths="190px" heights="190px">
Αρχείο:Encephalartos Altensteinii-oldest european cycad 450yrs in Lednice greenhouse.jpg|[[Εγκεφάλαρτος ο αλτενστείνειος]] *(Encephalartos altensteinii)* (450 ετών).
Αρχείο:Encephalartos woodii x natalensis01.jpg|*Encephalartos woodii x natalensis*.
Αρχείο:Encephalartos lehmannii1.jpg|[[Εγκεφάλαρτος ο λεμάνειος]] *(Encephalartos lehmannii)*.
Αρχείο:Encephalartos villosus fruit.jpg|Διαρρηγμένος κώνος και οι σπόροι του *Encephalartos villosus''.


## Σημειώσεις

;Παραπομπές σημειώσεων


## Παραπομπές


## Εξωτερικοί σύνδεσμοι

*  List of African Cycads
*  Cycad Society of South Africa
*  Indonesia Cycads Forum


Κατηγορία:Χλωρίδα της Αφρικής
Κατηγορία:Κυκαδώδη