Γουμένισσα

Η **Γουμένισσα** είναι ημιορεινή κωμόπολη της Κεντρικής Μακεδονίας στην Περιφερειακή Ενότητα Κιλκίς, ιστορική έδρα του Δήμου Παιονίας και εκκλησιαστική της Ιεράς Μητροπόλεως Γουμενίσσης, Αξιουπόλεως και Πολυκάστρου.****

## Γεωγραφικά στοιχεία
Η Γουμένισσα αποτελεί το τρίτο μεγαλύτερο οικιστικό συγκρότημα της Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς μετά την πόλη του Κιλκίς και το Πολύκαστρο. Βρίσκεται στις ανατολικές προσβάσεις του όρους Πάικου σε υψόμετρο 250 μέτρα, σε εύφορη πεδινή περιοχή. Απέχει 69 χλμ. ΒΔ. από τη Θεσσαλονίκη, 539 χλμ. ΒΔ. από την Αθήνα και 20 χλμ. Β. από τα Γιαννιτσά.

## Ιστορικά στοιχεία
### Αρχαιότητα - Βυζαντινή εποχή
Η Γουμένισσα βρίσκεται στη καρδιά της αρχαίας Παιονίας, της χώρας των Παιόνων, που η ιστορία τους ξεκινά από τον Τρωικό Πόλεμο και οι οποίοι συμμετείχαν στην εκστρατεία του Μεγάλου Αλεξάνδρου στην Ασία. Μετά τη ρωμαϊκή κατάκτηση της Μακεδονίας, το 146 π.Χ., η Παιονία έγινε τμήμα της ρωμαϊκής επαρχίας της Μακεδονίας.

Όταν χωρίσθηκε η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, η περιοχή περιήλθε στον έλεγχο της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας (Βυζαντινή Αυτοκρατορία). Μετά την Άλωση της Πόλης από τους Σταυροφόρους, το 1204, και μέχρι το 1224, η περιοχή ήταν μέρος του Λατινικού Βασιλείου της Θεσσαλονίκης. Το 1224 ήλθε στον έλεγχο του ηγεμόνα του Δεσποτάτου της Ηπείρου και τελικώς επανήλθε στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία το 1246.

Η τοπική παράδοση διέσωσε πως στα βυζαντινά χρόνια η περιοχή της  Γουμένισσας παραχωρήθηκε στην Ιερά Μονή Ιβήρων του Αγίου Όρους και έγινε θρησκευτικό κέντρο με πυρήνα το μοναστήρι της Παναγίας. Με τη συνένωση μικρών αγροκτηνοτροφικών οικισμών δημιουργήθηκε η κωμόπολη που θα ονομασθεί Γουμένισσα. Το όνομά της το πήρε από κάποιον ηγούμενο της Μονής που είχε συλληφθεί και απαγχονισθεί από ληστές. Οι νεότερες έρευνες απέδειξαν πως ο ναός της Παναγίας της Γουμένισσας, που σήμερα λειτουργεί ως Μονή, ήταν πάντα ενοριακός του οικισμού, ενώ η Μονή των Ιβήρων, όντως είχε στη Γουμένισσα μετόχι αφιερωμένο στην Παναγία (στα Εισόδιά της) το οποίο βρίσκονταν στη γειτονιά, όπου και ο ναός που προαναφέρθηκε.

### Οθωμανική περίοδος (1387 - 1912)
μικρογραφία|300x300εσ|Κάτοικοι της Γουμένισσας το 1910
Η Γουμένισσα κατακτήθηκε από τους Οθωμανούς, και συγκεκριμένα από τον Γαζή Αχμέτ Εβρενός, το 1387. Από τότε διοικητικά ανήκε στον καζά των Γιαννιτσών και ήταν έδρα ναχτιέ. Τότε άρχισε να χάνεται το πρωταρχικό τοπωνύμιο και να επικρατεί η παρεφθαρμένη του μορφή, *Γκουμέντζα*. Κατά τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας ήταν, με σουλτανικό φιρμάνι, αυτοδιοικούμενη με προνόμια πόλη, δηλαδή μουκατάς, διότι οι κάτοικοί της ήταν υποχρεωμένοι να ασχολούνται με την παραγωγή μεταξιού, από το οποίο υφαίνονταν οι στολές του οθωμανικού στρατού. Γνώρισε έτσι μεγάλη ακμή και άνθιση ιδιαίτερα κατά τον 18ο-19ο αιώνα ως εμπορικό, βιοτεχνικό, γεωργικό και θρησκευτικό κέντρο της περιοχής. Η παραγωγή κρασιού (νεγκόσκα, ξινόμαυρο) την έκανε γνωστή πέρα από τα σύνορα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, ιδιαίτερα στην Κεντρική Ευρώπη. Αν και περιοχή με προνόμια, δεν ήταν εν τούτοις αμέτοχη στην Επανάσταση του 1821. 

Όλα τα επόμενα χρόνια ληστρικές ομάδες Τουρκαλβανών πραγματοποιούσαν επιδρομές στην περιοχή προκαλώντας καταστροφές στο έμψυχο και άψυχο υλικό της. Από το 1878 η κατάσταση χειροτερεύει με την πανσλαβιστική προπαγάνδα να καταβάλλει προσπάθεια αλλοίωσης του ελληνικού χαρακτήρα των κατοίκων. Η προπαγάνδα χρησιμοποίησε όλα τα μέσα αλλά οι κάτοικοι της Γουμένισσας κινητοποιήθηκαν μαζικά και ίδρυσαν μεγαλοπρεπέστατο ελληνικό Εκπαιδευτήριο. Πρωτοστάτης του έργου ήταν ο Μητροπολίτης Βοδενών, όπου εκκλησιαστικά υπαγόταν τότε η Γουμένισσα, Ιερόθεος. Ιδρύθηκε επίσης Φιλεκπαιδευτική Αδελφότητα η οποία έπαιξε σημαντικότατο ρόλο στην όλη πνευματική και πολιτιστική ανάπτυξη και κίνηση της περιοχής.

Στον Μακεδoνικό Αγώνα (1904-1908) έδρασαν στην περιοχή αξιόλογα παραστρατιωτικά σώματα ντόπιων οπλαρχηγών όπως του Ιωάννη Παπαγεωργίου, των αδελφών Δογιάμα, του Ναούμη, του Σιωνίδη και του Καραϊσκάκη. Δρούσαν όμως και σώματα και πολλών αξιωματικών του ελληνικού στρατού. Μεταξύ αυτών ήταν οι Μωραΐτης, Φραγκόπουλος, Παπαδόπουλος, Κακουλίδης και πολλοί άλλοι. Τα σώματα αυτά συνεργάζονταν ανοιχτά ή σιωπηρά με τις οθωμανικές αρχές, αφού αντίπαλος και των δύο ήταν οι Βούλγαροι. Μεγάλη η συμβολή των διδασκάλων των Εκπαιδευτηρίων, όπως του πρωτομάρτυρα του Μακεδονικού Αγώνα δασκάλου Ιωάννη Πίτσουλα, που οι Βούλγαροι τον κρέμασαν, καθώς σημαντική επίσης η συμβολή του ιατρού Άγγελου Σακελαρίου που προΐστατο του Ελληνικού Κομιτάτου της Γουμένισσας, αλληλογραφούσε με τον Παύλο Μελά και είχε προσωπικό φίλο τον Ίωνα Δραγούμη. Ο τελευταίος επισκέφθηκε δύο φορές τη Γουμένισσα και οι επισκέψεις εκείνες έμειναν ιστορικές. Τριάντα χρόνια αργότερα η Πηνελόπη Δέλτα θα γράψει το έργο, που εκτυλίσσεται γύρω από τη λίμνη των Γιαννιτσών κατά τη διάρκεια του Μακεδονικού Αγώνα, *[[Στα Μυστικά του Βάλτου]]*.  
 
Στις 23 Οκτωβρίου 1912, κατά τη διάρκεια του Α΄ Βαλκανικού Πολέμου, η Γουμένισσα απελευθερώθηκε από τον Ελληνικό Στρατό με την μάχη των Γιαννιτσών, και μαζί της και όλη η επαρχία της που μετέπειτα πήρε το αρχαίο όνομά της, Παιονία. Την περίοδο 1912-1919 αποτέλεσε Δήμο και ήταν ο μοναδικός στον μετέπειτα (από το 1935-36) νομό Κιλκίς στον οποίο εντάχθηκε.

### Νεότερη περίοδος
μικρογραφία|290x290εσ|Φωτογραφία της Γουμένισσας από τον Γαλλικό Στρατό, 10 Μαΐου 1916
Κατά τη διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, τέλη 1915, γαλλο-βρετανικά στρατεύματα προέλασαν στη περιοχή της Παιονίας. Οι Γάλλοι έκαναν έδρα τους στο Μακεδονικό Μέτωπο τη Γουμένισσα και, τον Μάιο του 1917, ο ελληνικός στρατός, στο πλευρό της Αντάντ, νίκησε τα βουλγαρικά στρατεύματα στη Μάχη του Σκρα. Οι Γάλλοι άφησαν έντονα τα σημάδια τους, γιατί κατά τη μακρόχρονη παραμονή τους ασχολήθηκαν και με ειρηνικά έργα όπως η ανέγερση νοσοκομείου και εγκατάσταση μονάδας παραγωγής ηλεκτρικού ρεύματος. Το 1917, έτος αναχώρησής τους, Γάλλοι στρατιώτες έκτισαν και το Συντριβάνι στην Κεντρική Πλατεία, ως ανάμνηση της διέλευσής τους όπου πάνω αναγράφεται η πρόταση: «ΔΙΑΒΑΤΑ ΕΝΘΥΜΟΥ ΤΟΝ ΓΑΛΛΟ ΣΤΡΑΤΙΩΤΗ». Οι Γάλλοι αναθέρμαναν και την παλιά φιλία μεταξύ Γουμένισσας και Γαλλίας που οφείλονταν στην εμπειρία των ξακουστών κρασιών και μεταξιών της από τον προηγούμενο αιώνα. Για πολλά χρόνια Γάλλοι βετεράνοι επισκέπτονταν τη Γουμένισσα κάθε χρόνο και συνεχίζουν οι απόγονοί τους μέχρι και σήμερα.

Με τις ανταλλαγές πληθυσμών που ακολούθησαν το 1923, μεταξύ Ελλάδας, Βουλγαρίας και Τουρκίας, ο οικισμός ενισχύθηκε από πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία, τον Πόντο και την Ανατολική Ρωμυλία.

Κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η Γουμένισσα ήταν υπό γερμανική κατοχή από τον Απρίλιο του 1941 έως τον Οκτώβριο του 1944. Κατά τη δεκαετία του 1950 ακολούθησε μαζική μετανάστευση στις ΗΠΑ, Καναδά, Αυστραλία, Δυτική Γερμανία καθώς και εσωτερική μετανάστευση κυρίως στη Θεσσαλονίκη και Αθήνα. Τη δεκαετία του 1980 επετράπη στους πολιτικούς πρόσφυγες του Εμφυλίου Πολέμου να επιστρέψουν.

## Δήμαρχοι Γουμένισσας

## Δημογραφικά

Σύμφωνα με την Εθνική Στατιστική Υπηρεσία της Ελλάδος ο πληθυσμός του Δήμου Γουμένισσας στην απογραφή του 2001 ήταν:

## Μοναστήρια , Εκκλησίες και Εξωκλήσια
### Μοναστήρι της Παναγίας της Γουμένισσας

Το μοναστήρι της Παναγίας της Γουμένισσας  υπήρξε η αφορμή να δημιουργηθεί και η ομώνυμη κωμόπολη που αποτελεί και την έδρα της νεοσύστατης (από το 1991) Μητρόπολης Γουμενίσσης, Αξιουπόλεως & Πολυκάστρου. Ιδρύθηκε τον 14ο αιώνα (1346) ως μετόχι της Μονής Ιβήρων του Αγίου Όρους και από το 1983 έχει χαρακτηριστεί ως ιστορικό διατηρητέο μνημείο.

### Ιερός Ναός Αγίου Γεωργίου Γουμένισσας

Πρόκειται για τον μεγαλύτερο ναό στη μητροπολιτική Περιφέρεια Γουμένισσας και από τους εντυπωσιακότερους στην Κεντρική Μακεδονία. Οικοδομήθηκε με πρωτοβουλία, δαπάνες και προσωπική εργασία των κατοίκων της κωμόπολης, την περίοδο 1864-1869. Επιβλητική βασιλική που θυμίζει τον Πατριαρχικό Ναό του Αγίου Γεωργίου Κωνσταντινούπολης, τον Άγιο Μηνά Θεσσαλονίκης και τον Άγιο Αντώνιο Βέροιας. Βρίσκεται στο κέντρο της κωμόπολης και μαζί με το ιστορικό διδακτήριο με το οποίο βρίσκονται στον ίδιο χώρο αποτέλεσαν την καρδιά του ελληνισμού της Γουμένισσας και της επαρχίας της σε δύσκολες ιστορικές περιόδους. Από το 1991 είναι ο Μητροπολιτικός Ναός της Ι. Μ. Γουμενίσσης.

### Ιερά Μονή Οσίου Νικοδήμου Πενταλόφου
Η μονή θεμελιώθηκε το 1981 από τον τότε Μητροπολίτη Πολυανής, Παιονίας και Κιλκισίου Αμβρόσιο και είναι μετόχι της Ι. Μ. Σίμωνος Πέτρας του Αγίου Όρους. Κτήτορας, δημιουργός και Ηγούμενός του είναι ο Αρχιμανδρίτης π. Χρυσόστομος (Τσαβδαρίδης). Έχει πολυμελή Αδελφότητα. Απέχει από τη Γουμένισσα 7 χλμ.

## Αξιοθέατα
μικρογραφία|280x280εσ|Το Σιντριβάνι των Γάλλων στρατιωτών στην πλατεία της Γουμένισσας
Η κεντρική πλατεία με τα πλατάνια, η βρύση, κτίσμα των Γάλλων στρατιωτών του Α' Παγκοσμίου πολέμου, που βρίσκεται στον ίδιο χώρο, το ιστορικό διδακτήριο στο οποίο στεγάζονταν από τον προηγούμενο αιώνα τα Ελληνικά Εκπαιδευτήρια της Γουμένισσας και το οποίο έχει χαρακτηριστεί ιστορικό διατηρητέο μνημείο, ο Καθεδρικός Ναός του Αγίου Γεωργίου (1864-1869) και κυρίως το Ιερό Προσκύνημα της Παναγίας με τη βυζαντινή εικόνα της, κειμήλιο του τόπου, και το ξυλόγλυπτο τέμπλο είναι μερικά από τα αξιοθέατα της Γουμένισσας. Επίσης τα εξής:

* Ιερά Μονή Παναγίας Γουμένισσας
* Καθεδρικός Ναός Αγίου Γεωργίου
* Αποστακτήρες τσίπουρου (καζάνια)
* Λαογραφικές Συλλογές Χρήστου Αλευρά και ΠΣ ΠΑΙΟΝΩΝ.
* Παραδοσιακοί υδρόμυλοι - Μύλος Γιαπατζή
* Τοποθεσία «Δύο ποτάμια»
* Όρος Πάικο

## Γνωστοί Γουμενισσιώτες
* Αθανάσιος Ζελέγκος, τοπικός ευεργέτης                                                                                           
* Ιωάννης Παπαβασιλείου, στρατιωτικός ιατρός και Μακεδονομάχος
* Ιωάννης Παπαγεωργίου, Μακεδονομάχος οπλαρχηγός
* Χρήστος Αλίρης, Μακεδονομάχος οπλαρχηγός
* Αθανάσιος Μάλτσης, Μακεδονομάχος πράκτορας
* Χρίστο Μπαταντζίεφ, Βουλγαρομακεδόνας επαναστάτης, συνιδρυτής της ΕΜΕΟ
* Λένα Αρώνη, δημοσιογράφος
* Γρηγόρης Σλαύκος, συγγραφέας
* Ευανθία Μάλτση, διεθνής μασκετμπολίστρια
* Θάνος Πέτσος, διεθνής ποδοσφαιριστής

## Κλίμα

## Αθλητισμός

## Παραπομπές


## Πηγές
* Χρήστος Π. Ίντος, *Παιονία και Παίονες, από τα μυθικά χρόνια ως την Άλωση της Πόλης*, Γουμένισσα 1983
* Χρήστος Π. Ίντος, *Η Γουμένισσα στη ζωή και το έργο λογοτεχνών μας*, Γουμένισσα 1989
* Χρήστος Π. Ίντος, *Ο Ιερός Ναός του Αγίου Γεωργίου Γουμένισσας, τέχνη, ιστορία, παράδοση*, Γουμένισσα 1991
* Χρήστος Π. Ίντος, *Γουμένισσα, η ιστορική της πορεία*, εισήγηση σε τοπικό ιστορικό συνέδριο (αδημοσίευτα πρακτικά), Γουμένισσα 1994
* Χρήστος Π. Ίντος, *Οι Γάλλοι στη Γουμένισσα κατά την περίοδο του Α΄ Παγκοσμίου πολέμου*, π. Πρίσμα,Κιλκίς, τ. 8/1998
* Χρήστος Π. Ίντος, *Τα οικεία κοσμείν και σώζειν...*, Κιλκίς 1999
* Χρήστος Π. Ίντος, Ιωάννης Πίτσουλας, *Ο δάσκαλος που θυσιάστηκε για τη Μακεδονία*, Γουμένισσα 2000
* Χρήστος Π. Ίντος, *Εκκλησιαστικά μετόχια στη Γουμένισσα*, πρακτικά ΚΔ΄ Πανελληνίου Ιστορικού Συνεδρίου της Ελληνικής Ιστορικής Εταιρείας, Θεσσαλονίκη 30,31 Μαίου-1 Ιουνίου 2003
* Χρήστος Π. Ίντος, *Θάνος Ζελέγκος, ένας μεγάλος ευεργέτης της Γουμένισσας και των ελληνικών γραμμάτων*, πρακτικά ΚΕ'  Πανελληνίου Ιστορικού Συνεδρίου της Ελληνικής Ιστορικής Εταιρείας, Θεσσαλονίκη 2005
* Χρήστος Π. Ίντος, *Κέντρα οργάνωσης, δράσης και αντίστασης των Ελλήνων στον Ν. Κιλκίς κατά την περίοδο του Μακεδονικού Αγώνα*, πρακτικά επιστημονικού συνεδρίου *Ο Μακεδονικός Αγών, εκατό χρόνια από τον θάνατο του Παύλου Μελά*, ΕΜΣ, Θεσσαλονίκη 2006
* Χρήστος Π. Ίντος, *Ιστορικά στοιχεία και τεκμήρια για τον...Άριστον οίνον τον της Γουμέντζης λεγόμενον...*, πρακτικά ΚΗ¨ Πανελληνίου Ιστορικού Συνεδρίου της Ελληνικής Ιστορικής Εταιρείας, Θεσσαλονίκη 25-26 Μαίου 2007
* Χρήστος Π. Ίντος, *Η Παναγία της Γουμένισσας, ιστορίες και παραδόσεις*, Γουμένισσα 2007
* Χρήστος Π. Ίντος, *Άγγελος Σακελλαρίου (1856-1909), ένας γιατρός στη Μακεδονία, η προσφορά και η δράση του*, εισήγηση στο συνέδριο της Ελληνικής Ιστορικής Εταιρείας, Θεσσαλονίκη 2010

## Εξωτερικοί σύνδεσμοι
* Ιστοσελίδα για τη Γουμένισσα
* Τα Χάλκινα της Γουμένισσας
* Επίσημη ιστοσελίδα του πρώην Δήμου Γουμένισσας 


Κατηγορία:Δήμος Γουμένισσας
Κατηγορία:Κωμοπόλεις της περιφερειακής ενότητας Κιλκίς
Κατηγορία:Λήμματα που χρειάζονται αναφορά αριθμού σελίδας
Κατηγορία:Δήμος Παιονίας