Πολωνική λογοτεχνία

[thumb|Σελίδα τίτλου της έκδοσης του 1834 του ''[Pan Tadeusz* του [[Άνταμ Μιτσκιέβιτς]], του πιο αξιοσημείωτου ποιητή μεταξύ των [[Τρεις Βάρδοι|Τρειών Βάρδων της Πολωνίας]].]]
Η *'πολωνική λογοτεχνία*' είναι η [[Λογοτεχνία|λογοτεχνική]] παράδοση της [[Πολωνία]]ς. Το μεγαλύτερο μέρος της πολωνικής λογοτεχνίας έχει γραφτεί στην [[πολωνική γλώσσα]], αν και άλλες γλώσσες που χρησιμοποιούνται στην Πολωνία κατά τη διάρκεια των αιώνων έχουν επίσης συνεισφέρει στις πολωνικές λογοτεχνικές παραδόσεις, όπως τα [[Λατινική γλώσσα|λατινικά]], τα [[γίντις]], τα [[Λιθουανική γλώσσα|λιθουανικά]], τα [[Ρωσική γλώσσα|ρωσικά]], τα [[Γερμανική γλώσσα|γερμανικά]] και η [[εσπεράντο]]. Σύμφωνα με τον [[Τσέσλαφ Μίλος]], για αιώνες η πολωνική λογοτεχνία επικεντρωνόταν περισσότερο στο δράμα και την ποιητική αυτοέκφραση παρά στη [[μυθοπλασία]] (κυρίαρχη στον αγγλόφωνο κόσμο). Οι λόγοι ήταν αρκετοί, αλλά βασίζονταν κυρίως στις ιστορικές συνθήκες του έθνους. Οι [[Πολωνοί]] [[Συγγραφέας|συγγραφείς]] είχαν συνήθως μια πιο βαθιά γκάμα επιλογών για να τους παρακινήσουν να γράψουν, συμπεριλαμβανομένων παλαιότερων κατακλυσμών εξαιρετικής βίας που σάρωσαν την Πολωνία (ως το σταυροδρόμι της [[Ευρώπη]]ς), αλλά επίσης, τις συλλογικές ασυμφωνίες της Πολωνίας που απαιτούσαν επαρκή αντίδραση από τις συγγραφικές κοινότητες οποιασδήποτε δεδομένη περίοδο.

Η περίοδος του [[Πολωνικός Διαφωτισμός|Πολωνικού Διαφωτισμού]] ξεκίνησε τη δεκαετία του 1730-40 και κορυφώθηκε στο δεύτερο μισό του 18ου αιώνα. Από τους κορυφαίους Πολωνούς συγγραφείς του [[Διαφωτισμός|Διαφωτισμού]] ήταν ο [[Ιγκνάτσι Κρασίτσκι]] (1735–1801) και ο [[Γιαν Ποτότσκι]] (1761–1815). Ο [[Ρομαντισμός στην Πολωνία|Πολωνικός Ρομαντισμός]], σε αντίθεση με τον [[Ρομαντισμός|Ρομαντισμό]] αλλού στην Ευρώπη, ήταν σε μεγάλο βαθμό ένα κίνημα ανεξαρτησίας ενάντια στην ξένη κατοχή. Οι πρώτοι Πολωνοί ρομαντικοί επηρεάστηκαν σε μεγάλο βαθμό από άλλους Ευρωπαίους ρομαντικούς. Αξιοσημείωτοι συγγραφείς ήταν οι [[Άνταμ Μιτσκιέβιτς]], [[Σεβέριν Γκοστσίνσκι]], [[Τόμας Ζαν]] και [[Μαουρίτσι Μοχνάτσκι]].

Στη δεύτερη περίοδο, πολλοί Πολωνοί ρομαντικοί εργάστηκαν στο εξωτερικό. Οι ποιητές με επιρροή ήταν οι Άνταμ Μιτσκιέβιτς, [[Γιούλιους Σουοβάτσκι]] και [[Ζίγκμουντ Κρασίνσκι]].

Στον απόηχο της αποτυχημένης [[Ιανουαριανή Εξέγερση|Ιανουαριανής Εξέγερσης]], η νέα περίοδος του [[Θετικισμός στην Πολωνία|Πολωνικού Θετικισμού]] άρχισε να υποστηρίζει τον [[Σκεπτικισμός|σκεπτικισμό]] και την άσκηση της λογικής. Η [[Μοντερνισμός|μοντερνιστική]] περίοδος γνωστή ως το κίνημα της [[Νέα Πολωνία|Νέας Πολωνίας]] στις εικαστικές τέχνες, τη λογοτεχνία και τη [[Μουσική στην Πολωνία|μουσική]], δημιουργήθηκε γύρω στο 1890 και ολοκληρώθηκε με την [[Δεύτερη Πολωνική Δημοκρατία|επιστροφή της Πολωνίας στην ανεξαρτησία]] (1918). Αξιοσημείωτοι συγγραφείς ήταν οι [[Καζίμιες Πσέρβα-Τετμάγιερ]], [[Στανίσουαφ Πσιμπισέφσκι]] και [[Γιαν Κασπρόβιτς]]. Η νεορομαντική εποχή χαρακτηρίστηκε από τα έργα των [[Στέφαν Ζερόμσκι]], [[Βουαντίσουαφ Ρέιμοντ]], [[Γκαμπριέλα Ζαπόλσκα]] και [[Στανίσουαφ Βισπιάνσκι]]. Το 1905, ο [[Χένρικ Σιενκιέβιτς]] έλαβε το [[Βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας|Νόμπελ Λογοτεχνίας]] για το *Κβο βάντις* που ενέπνευσε μια νέα αίσθηση ελπίδας. Η λογοτεχνία της [[Δεύτερη Πολωνική Δημοκρατία|Δεύτερης Πολωνικής Δημοκρατίας]] (1918–1939) περιλαμβάνει μια σύντομη, αν και εξαιρετικά δυναμική περίοδο στην πολωνική λογοτεχνική συνείδηση. Η κοινωνικοπολιτική πραγματικότητα έχει αλλάξει ριζικά με την επιστροφή της Πολωνίας στην ανεξαρτησία. Οι νέοι συγγραφείς του [[αβάν-γκαρντ]] περιλαμβάνουν τους [[Γιούλιαν Τούβιμ]], [[Στανίσουαφ Ιγκνάτσι Βιτκιέβιτς]], [[Βίτολντ Γκομπρόβιτς]], [[Τσέσλαφ Μίλος]], [[Μάρια Ντομπρόφσκα]] και [[Ζόφια Ναουκόφσκα]].

Στα χρόνια της [[Κατοχή της Πολωνίας (1939-1945)|γερμανικής]] και [[Σοβιετική εισβολή στην Πολωνία|σοβιετικής κατοχής της Πολωνίας]], όλη η καλλιτεχνική ζωή διακυβεύτηκε δραματικά. Τα πολιτιστικά ιδρύματα χάθηκαν. Από τις 1.500 μυστικές εκδόσεις στην Πολωνία, περίπου 200 ήταν αφιερωμένες στη λογοτεχνία. Μεγάλο μέρος της πολωνικής λογοτεχνίας που γράφτηκε κατά τη διάρκεια της [[Κατοχή της Πολωνίας (1939-1945)|κατοχής της Πολωνίας]] εμφανίστηκε σε έντυπη μορφή μόνο μετά το τέλος του [[Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος|Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου]], συμπεριλαμβανομένων των βιβλίων των Ζόφια Ναουκόφσκα, [[Άντολφ Ρουντνίτσκι]], [[Ταντέους Μπορόφσκι]] και άλλων. Η κατάσταση άρχισε να επιδεινώνεται δραματικά γύρω στο 1949-1950 με την εισαγωγή του [[Σοσιαλιστικός ρεαλισμός|σταλινικού δόγματος]] από τον υπουργό [[Βουοντζίμιες Σοκόρσκι]]. Η Πολωνία είχε τρεις συγγραφείς βραβευμένους με Νόμπελ στα τέλη του 20ου αιώνα: [[Ισαάκ Μπάσεβις Σίνγκερ]] (1978), [[Τσέσλαφ Μίλος]] (1980) και [[Βισουάβα Σιμπόρσκα]] (1996). Στις αρχές του 21ου αιώνα, μια άλλη συγγραφέας τιμήθηκε με το βραβείο: η [[Όλγκα Τοκάρτσουκ]].

== Μεσαίωνας ==
Σχεδόν τίποτα δεν έχει απομείνει από την πολωνική λογοτεχνία πριν από τον [[Εκχριστιανισμός της Πολωνίας|εκχριστιανισμό της χώρας]] το 966.  Οι [[Παγανισμός|παγανιστές]] κάτοικοι της Πολωνίας διέθεταν σίγουρα μια [[προφορική λογοτεχνία]] που εκτεινόταν σε σλαβικά τραγούδια, θρύλους και πεποιθήσεις, αλλά οι πρώτοι [[Χριστιανισμός|Χριστιανοί]] συγγραφείς δεν τα έκριναν άξιο αναφοράς στα υποχρεωτικά [[Λατινική γλώσσα|λατινικά]], και έτσι χάθηκαν.

Στην πολωνική λογοτεχνική παράδοση, συνηθίζεται να συμπεριλαμβάνονται έργα που έχουν ασχοληθεί με την [[Πολωνία]], ακόμα κι αν δεν γράφτηκαν από Πολωνούς. Αυτή είναι η περίπτωση του [[Γάλλος Ανώνυμος|Γάλλου Ανώνυμου]], του πρώτου [[Ιστορικός|ιστορικού]] που περιέγραψε την Πολωνία στο έργο του με τίτλο *Gesta principum Polonorum* (Πράξεις των Πριγκίπων των Πολωνών), που συντέθηκε σε περίπλοκα λατινικά. Ο Γάλλος ήταν ένας ξένος [[μοναχός]] που συνόδευε τον βασιλιά [[Βολέσλαος Γ΄ ο Στραβόστομος|Μπολέσλαφ Γ΄ το Στραβόστομο]] στην επιστροφή του από την Ουγγαρία στην Πολωνία. Η σημαντική παράδοση της πολωνικής ιστοριογραφίας συνεχίστηκε από τον [[Βιντσέτι Καντουούμπεκ]], επίσκοπο της [[Κρακοβία|Κρακοβίας]] του 13ου αιώνα, καθώς και από τον [[Γιαν Ντουούγκος]], Πολωνό ιερέα και γραμματέα του επισκόπου [[Ζμπίγκνιεφ Ολεσνίτσκι (επίσκοπος)|Ζμπίγκνιεφ Ολεσνίτσκι]].

Η πρώτη καταγεγραμένη πρόταση στην [[πολωνική γλώσσα]] λέει: «*Day ut ia pobrusa, a ti poziwai*» («Άσε με να αλέσω και εσύ να ξεκουραστείς») - μια [[παράφραση]] του λατινικού «*Sine, ut ego etiam molam».* Το έργο, στο οποίο εμφανίστηκε αυτή η φράση, αντικατοπτρίζει τον πολιτισμό της πρώιμης Πολωνίας. Η πρόταση γράφτηκε στο χρονικό της λατινικής γλώσσας *Βιβλίο του Χενρίκουφ* (*Liber fundationis*) από το 1269 έως το 1273, μια ιστορία του μοναστηριού των [[Τάγμα των Κιστερκιανών|Κιστερκιανών]] στο [[Χενρίκουφ (Βοεβοδάτο Κάτω Σιλεσίας)|Χενρίκουφ]] της [[Σιλεσία|Σιλεσίας]]. Καταγράφηκε από έναν ηγούμενο γνωστό απλώς ως Πιοτρ (Πέτρος), αναφερόμενος σε ένα γεγονός σχεδόν εκατό χρόνια νωρίτερα. Η πρόταση υποτίθεται ότι ειπώθηκε από έναν άποικο της Βοημίας, τον Μπόγκβαλ («Bogwalus Boemus»), ένα υποκείμενο του [[Βολέσλαος Α΄ ο Υψηλός|Μπολέσλαφ Α΄ του Υψηλού]], εκφράζοντας συμπόνια για τη σύζυγό του που «πολύ συχνά στεκόταν να αλέθει δίπλα στην μυλόπετρα». Τα πιο αξιοσημείωτα πρώιμα [[Μεσαίωνας|μεσαιωνικά]] πολωνικά έργα στα λατινικά και την [[παλαιά πολωνική γλώσσα]] περιλαμβάνουν το παλαιότερο σωζόμενο χειρόγραφο εξαιρετικής πεζογραφίας στην [[πολωνική γλώσσα]] με τίτλο *Κηρύγματα Τιμίου Σταυρού*, καθώς και την αρχαιότερη πολωνική *Βίβλο της βασίλισσας Ζόφια* και το *Χρονικό του Γιαν του Τσάρνκουφ* από τον 14ο αιώνα, για να μην αναφέρουμε το *Ψαλτήρι του Πουουάβι*.

Τα περισσότερα πρώιμα κείμενα στην πολωνική δημοτική γλώσσα επηρεάστηκαν σε μεγάλο βαθμό από τη λατινική ιερή γραμματεία. Περιλαμβάνουν το *Μπογκουροντζίτσα* (Μητέρα του Θεού), έναν ύμνο προς έπαινο της [[Παναγία|Παναγίας]], που γράφτηκε τον 15ο αιώνα, αν και δημοφιλής τουλάχιστον έναν αιώνα νωρίτερα. Ο *Μπογκουροντζίτσα* χρησίμευσε ως εθνικός ύμνος. Ήταν ένα από τα πρώτα κείμενα που αναπαράχθηκαν στα πολωνικά σε τυπογραφείο. Παρομοίως έγινε και με το *Διάλογος του Αφέντη Πολύκαρπου με το Θάνατο* (Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią).

Στις αρχές της δεκαετίας του 1470, ένα από τα πρώτα τυπογραφεία στην Πολωνία ιδρύθηκε από τον [[Κάσπερ Στράουμπε]] στην [[Κρακοβία]]. Το 1475, ο Κάσπερ Έλιαν από το [[Γκουόγκουφ]] (Γκλόγκαου) ίδρυσε ένα τυπογραφείο στο [[Βρότσουαφ]] (Μπρέσλαου) στη [[Σιλεσία]]. Είκοσι χρόνια αργότερα, το πρώτο [[Κυριλλικό αλφάβητο|κυριλλικό]] τυπογραφείο ιδρύθηκε στην Κρακοβία από τον [[Σφάιπολτ Φίολ]] για ιεράρχες της [[Ορθόδοξη Εκκλησία|Ανατολικής Ορθόδοξης Εκκλησίας]]. Τα πιο αξιοσημείωτα κείμενα που παρήχθησαν εκείνη την περίοδο περιλαμβάνουν το *Προσευχητήρι του Αγίου,* που τυπώθηκε εν μέρει στα πολωνικά στα τέλη του 14ου αιώνα, το *Statua synodalia Wratislaviensia* (1475), μια έντυπη συλλογή πολωνικών και λατινικών προσευχών, καθώς και το *Χρονικό* του [[Γιαν Ντουούγκος]] από τον 15ο αιώνα και το *Catalogus archiepiscoporum Gnesnensium* του.

== Αναγέννηση ==
Με την έλευση της [[Αναγέννηση|Αναγέννησης]], η πολωνική γλώσσα έγινε τελικά αποδεκτή σε ισότιμη βάση με τη λατινική. Η πολωνική κουλτούρα και η τέχνη άκμασαν υπό την κυριαρχία των [[Οίκος των Γιαγκελλόνων|Γιαγκελλόνων]] και πολλοί ξένοι [[Ποιητής|ποιητές]] και συγγραφείς εγκαταστάθηκαν στην Πολωνία, φέρνοντας μαζί τους νέες λογοτεχνικές τάσεις. Τέτοιοι συγγραφείς ήταν ο Καλλίμαχος ([[Φιλίπο Μπουονακόρσι]]) και ο [[Κόνραντ Κέλτις]]. Πολλοί Πολωνοί συγγραφείς σπούδασαν στο εξωτερικό και στην [[Γιαγκιελόνιο Πανεπιστήμιο|Ακαδημία της Κρακοβίας]], η οποία έγινε χωνευτήρι για νέες ιδέες και ρεύματα. Το 1488, ιδρύθηκε στην Κρακοβία η πρώτη λογοτεχνική εταιρεία στον κόσμο, η *Sodalitas Litterarum Vistulana* (Λογοτεχνική Εταιρεία Βιστούλα). Αξιοσημείωτα μέλη ήταν οι [[Κόνραντ Κέλτις]], [[Άλμπερτ Μπρουντζέφσκι]], Φιλίπο Μπουονακόρσι και [[Λαουρέντιους Κορβίνους]].

Ένας Πολωνός συγγραφέας που χρησιμοποίησε τα [[Λατινική γλώσσα|λατινικά]] ως κύριο μέσο έκφρασης ήταν ο [[Κλέμενς Γιανίτσκι]] (*Ianicius*), ο οποίος έγινε ένας από τους πιο αξιόλογους Λατίνους ποιητές της εποχής του και [[Δάφνη (φυτό)|δαφνοστεφανομέος]] από τον [[Πάπας|Πάπα]]. Άλλοι συγγραφείς όπως ο [[Μικόουαϊ Ρέι]] και ο [[Γιαν Κοχανόφσκι]], έθεσαν τα θεμέλια για την πολωνική λογοτεχνική γλώσσα και τη σύγχρονη πολωνική γραμματική. Το πρώτο βιβλίο γραμμένο εξ ολοκλήρου στην [[πολωνική γλώσσα]] εμφανίστηκε αυτήν την περίοδο – ήταν ένα βιβλίο προσευχής του [[Μπιέρνατ του Λούμπλιν]] (περίπου 1465 – μετά το 1529) με το όνομα *Raj duszny* (*Hortulus Animae*, Εδέμ της ψυχής), που τυπώθηκε στην [[Κρακοβία]] το 1513, σε ένα από τα πρώτα τυπογραφεία της Πολωνίας, που λειτουργούσε από τον [[Φλόριαν Ούνγκλερ]] (αρχικά από τη [[Βαυαρία]]).

== Μπαρόκ ==
Η λογοτεχνία στην περίοδο του [[Μπαρόκ στην Πολωνία|πολωνικού μπαρόκ]] (μεταξύ 1620 και 1764) επηρεάστηκε σημαντικά από τη μεγάλη εκλαΐκευση των σχολείων των [[Εταιρεία του Ιησού|Ιησουιτών]], τα οποία πρόσφεραν εκπαίδευση βασισμένη στα κλασικά λατινικά ως μέρος της προετοιμασίας για μια πολιτική καριέρα. Οι σπουδές της [[Ποίηση|ποίησης]] απαιτούσαν την πρακτική γνώση της συγγραφής λατινικών και πολωνικών ποιημάτων, γεγονός που αύξησε ριζικά τον αριθμό των ποιητών και των ελεγκτών σε όλη τη χώρα. Στο έδαφος της ουμανιστικής εκπαίδευσης αναπτύχθηκαν και ορισμένοι εξαιρετικοί συγγραφείς: ο Πιοτρ Κοχανόφσκι (1566–1620) έδωσε τη μετάφρασή του στο έργο του [[Τορκουάτο Τάσσο]] *Απελευθερωμένη Ιερουσαλήμ*, ο [[Μάτσεϊ Καζίμιες Σαρμπιέφσκι]], δαφνοστεφανομέος ποιητής, έγινε γνωστός μεταξύ των ευρωπαϊκών εθνών ως *Horatius christianus* (Χριστιανός [[Οράτιος]]) για τα λατινικά του γραπτά, ο [[Γιαν Άντζεϊ Μόρστιν]] (1621–1693), επικούρειος αυλικός και διπλωμάτης, εξύμνησε στα εκλεπτυσμένα ποιήματά του τη ανδρεία των γήινων απολαύσεων και ο [[Βάτσουαφ Ποτότσκι]] (1621–1696), ο πιο παραγωγικός συγγραφέας του πολωνικού [[μπαρόκ]], ενοποίησε τις τυπικές απόψεις της πολωνικής [[σλάχτα]] με κάποιους βαθύτερους προβληματισμούς και υπαρξιακές εμπειρίες.

== Διαφωτισμός ==
Η περίοδος του Πολωνικού Διαφωτισμού ξεκίνησε τη δεκαετία του 1730-40 και κορυφώθηκε στο δεύτερο μισό του 18ου αιώνα κατά τη διάρκεια της βασιλείας του [[Κατάλογος μοναρχών της Πολωνίας|τελευταίου βασιλιά της Πολωνίας]], [[Στανίσουαφ Αύγουστος Πονιατόφσκι|Στανίσουαφ Αύγουστου Πονιατόφσκι]]. Βγήκε σε απότομη πτώση με τον [[Τρίτος διαμελισμός της Πολωνίας|τρίτο και τελευταίο διαμελισμό της Πολωνίας]] (1795), ακολουθούμενη από πολιτική, πολιτιστική και οικονομική καταστροφή της χώρας και οδήγησε στη [[Μεγάλη Μετανάστευση]] των πολωνικών ελίτ. Ο [[Διαφωτισμός]] τελείωσε γύρω στο 1822 και αντικαταστάθηκε από τον Πολωνικό Ρομαντισμό στο εσωτερικό και στο εξωτερικό.

Ένας από τους κορυφαίους Πολωνούς ποιητές του Διαφωτισμού ήταν ο [[Ιγκνάτσι Κρασίτσκι]] (1735–1801), γνωστός τοπικά ως «ο Πρίγκιπας των Ποιητών» και ο «Πολωνός [[Ζαν ντε Λα Φονταίν|Λα Φονταίν]]», συγγραφέας του πρώτου πολωνικού μυθιστορήματος, με τίτλο *Οι περιπέτειες του Νικόλαου Εμπειρικού* (Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki). Υπήρξε επίσης θεατρικός συγγραφέας, δημοσιογράφος, [[Εγκυκλοπαίδεια|εγκυκλοπαιδιστής]] και [[Μετάφραση|μεταφραστής]] από τα γαλλικά και τα [[Ελληνική γλώσσα|ελληνικά]]. Ένας άλλος εξέχων συγγραφέας της περιόδου ήταν ο [[Γιαν Ποτότσκι]] (1761–1815), ένας Πολωνός ευγενής, [[αιγυπτιολόγος]], [[Γλωσσολογία|γλωσσολόγος]] και τυχοδιώκτης, του οποίου τα ταξιδιωτικά απομνημονεύματα τον έκαναν θρυλικό στην πατρίδα του. Εκτός Πολωνίας είναι γνωστός κυρίως για το μυθιστόρημά του *Το χειρόγραφο που βρέθηκε στη Σαραγόσα,* το οποίο έχει συγκριθεί με διάσημα έργα όπως *Το Δεκαήμερο* και *Χίλιες και μια νύχτες*.

== Ρομαντισμός ==
*Κύριο άρθρο: Ρομαντισμός στην Πολωνία*

Λόγω των [[Διαμελισμοί της Πολωνίας|διαμελισμών]] που πραγματοποιήθηκαν από τις γειτονικές αυτοκρατορίες – οι οποίες τερμάτισαν την ύπαρξη του [[Πολωνική-Λιθουανική Κοινοπολιτεία|κυρίαρχου πολωνικού κράτους]] το 1795 – ο Πολωνικός [[Ρομαντισμός]], σε αντίθεση με τον ρομαντισμό αλλού στην Ευρώπη, ήταν σε μεγάλο βαθμό ένα κίνημα ανεξαρτησίας ενάντια στην ξένη κατοχή και εξέφραζε τα ιδανικά και τον παραδοσιακό τρόπο της ζωής του πολωνικού λαού. Η περίοδος του ρομαντισμού στην Πολωνία τελείωσε με την τσαρική καταστολή της [[Ιανουαριανή Εξέγερση|Ιανουαριανής Εξέγερσης]] του 1863, που χαρακτηρίστηκε από δημόσιες εκτελέσεις από τους Ρώσους και εκτοπίσεις στη [[Σιβηρία]].

Η λογοτεχνία του [[Ρομαντισμός στην Πολωνία|πολωνικού ρομαντισμού]] εμπίπτει σε δύο διακριτές περιόδους, που ορίζονται και οι δύο από εξεγέρσεις: η πρώτη γύρω στο 1820–1830, που έληξε με τη [[Νοεμβριανή Εξέγερση]] του 1830 και η δεύτερη μεταξύ 1830 και 1864, γεννώντας τον [[Θετικισμός στην Πολωνία|Πολωνικό Θετικισμό]]. Στην πρώτη περίοδο, οι Πολωνοί ρομαντικοί επηρεάστηκαν σε μεγάλο βαθμό από άλλους Ευρωπαίους ρομαντικούς - η τέχνη τους παρουσίαζε [[Συναίσθημα|συναισθηματισμό]] και φαντασία, [[λαογραφία]], ζωή στην επαρχία, καθώς και τη διάδοση των ιδανικών της ανεξαρτησίας. Οι πιο διάσημοι συγγραφείς της περιόδου ήταν οι: [[Άνταμ Μιτσκιέβιτς]], [[Σεβέριν Γκοστσίνσκι]], [[Τόμας Ζαν]] και [[Μαουρίτσι Μοχνάτσκι]]. Στη δεύτερη περίοδο (μετά την Ιανουαριανή Εξέγερση), πολλοί Πολωνοί ρομαντικοί εργάστηκαν στο εξωτερικό, συχνά εξορισμένοι από το πολωνικό έδαφος από την κατοχική δύναμη. Το έργο τους κυριαρχήθηκε από τα ιδανικά της ελευθερίας και τον αγώνα για την ανάκτηση της χαμένης [[Κυριαρχία|κυριαρχίας]] της χώρας τους. Στοιχεία μυστικισμού έγιναν πιο εμφανή. Επίσης εκείνη την περίοδο αναπτύχθηκε η ιδέα των [[Τρεις Βάρδοι|Τριών Βάρδων]]. Οι Τρεις Βάρδοι λειτουργούσαν ως πνευματικοί ηγέτες στους καταπιεσμένους ανθρώπους. Ο πιο αξιοσημείωτος ποιητής μεταξύ των Τριών Βάρδων, τόσο αναγνωρισμένος και στις δύο περιόδους, ήταν ο [[Άνταμ Μιτσκιέβιτς]]. Άλλοι δύο εθνικοί ποιητές ήταν ο [[Γιούλιους Σουοβάτσκι]] και ο [[Ζίγκμουντ Κρασίνσκι]]. Δίπλα τους συχνά αναφέρεται ο [[Τσίπριαν Νόρβιντ]].

== Θετικισμός ==
Στον απόηχο της αποτυχημένης Ιανουαριανής Εξέγερσης του 1863 κατά της [[Ρωσική Αυτοκρατορία|ρωσικής]] κατοχής, η νέα περίοδος του [[Θετικισμός στην Πολωνία|Πολωνικού Θετικισμού]] —που πήρε το όνομά της από τη φιλοσοφία του [[Θετικισμός|Θετικισμού]] του [[Ωγκύστ Κοντ]] — υποστήριξε τον [[Σκεπτικισμός|σκεπτικισμό]] και την άσκηση της λογικής. Τα ερωτήματα που απηύθυναν οι θετικιστές συγγραφείς της Πολωνίας περιστρέφονταν γύρω από την «οργανική εργασία», η οποία περιελάμβανε την καθιέρωση ίσων δικαιωμάτων για όλα τα μέλη της κοινωνίας, συμπεριλαμβανομένων των [[Φεμινισμός|φεμινιστών]], την [[πολιτισμική αφομοίωση]] της [[Ιστορία των Εβραίων στην Πολωνία|εβραϊκής μειονότητας]] της Πολωνίας και την υπεράσπιση του πολωνικού πληθυσμού στο γερμανοκρατούμενο τμήμα της Πολωνίας ενάντια στη [[γερμανοποίηση]] του *Κουλτούρκαμπφ* και τον εκτοπισμό του πολωνικού πληθυσμού από Γερμανούς αποίκους. Οι συγγραφείς εργάστηκαν για να εκπαιδεύσουν το κοινό σχετικά με τον εποικοδομητικό πατριωτισμό, ο οποίος θα επέτρεπε στην πολωνική κοινωνία να λειτουργήσει ως ένας πλήρως ενοποιημένος «κοινωνικός οργανισμός», ανεξάρτητα από τις αντίξοες συνθήκες. Η θετικιστική περίοδος της Πολωνίας διήρκεσε μέχρι τις αρχές του 20ου αιώνα και την έλευση του κινήματος της [[Νέα Πολωνία|Νέας Πολωνίας]].

== Νέα Πολωνία (1890–1918) ==
Η [[Μοντερνισμός|μοντερνιστική]] περίοδος γνωστή ως το κίνημα της [[Νέα Πολωνία|Νέας Πολωνίας]] στις εικαστικές τέχνες, τη λογοτεχνία και τη [[Μουσική στην Πολωνία|μουσική]], δημιουργήθηκε γύρω στο 1890 και ολοκληρώθηκε με την [[Δεύτερη Πολωνική Δημοκρατία|επιστροφή της Πολωνίας στην ανεξαρτησία]] (1918). Η περίοδος βασίστηκε σε δύο έννοιες. Το πρώιμο στάδιο του χαρακτηρίστηκε από μια έντονη [[αισθητική]] αντίθεση στα ιδανικά του [[Θετικισμός στην Πολωνία|ίδιου του προκατόχου του]] (προώθηση της *οργανικής εργασίας* απέναντι στην ξένη κατοχή). Οι καλλιτέχνες που ακολουθούσαν αυτή την πρώιμη φιλοσοφία της Νέας Πολωνίας πίστευαν στην [[Παρακμιακό Κίνημα|παρακμή]], τους [[Συμβολισμός|συμβολισμούς]], τη σύγκρουση μεταξύ των ανθρώπινων αξιών και του πολιτισμού και την ύπαρξη της [[Η τέχνη για την τέχνη|τέχνης για χάρη της τέχνης]]. Οι εξέχοντες συγγραφείς που ακολούθησαν αυτή την τάση ήταν οι [[Καζίμιες Πσέρβα-Τετμάγιερ]], [[Στανίσουαφ Πσιμπισέφσκι]] και [[Γιαν Κασπρόβιτς]]. Η μεταγενέστερη ιδεολογία εμφανίστηκε σε συνδυασμό με τις κοινωνικοπολιτικές αναταραχές σε ολόκληρη την Ευρώπη, όπως η [[Ρωσική επανάσταση του 1905|Επανάσταση του 1905]] κατά του [[Νικόλαος Β΄ της Ρωσίας|Νικολάου Β΄ της Ρωσίας]], η ανεξαρτησία της [[Νορβηγία|Νορβηγίας]], η [[Πρώτη Μαροκινή Κρίση]] και άλλες. Ήταν μια συνέχεια του ρομαντισμού, που συχνά αποκαλείται νεορομαντισμός. Οι καλλιτέχνες και οι συγγραφείς που ακολούθησαν αυτήν την ιδέα κάλυψαν μια μεγάλη ποικιλία θεμάτων: από την αίσθηση της προσωπικής αποστολής ενός [[Πολωνοί|Πολωνού]] που παραδειγματίζεται από την πεζογραφία του [[Στέφαν Ζερόμσκι]], μέσω της καταδίκης της κοινωνικής ανισότητας στα έργα των [[Βουαντίσουαφ Ρέιμοντ]] και [[Γκαμπριέλα Ζαπόλσκα]], μέχρι την κριτική της πολωνικής κοινωνίας και την πολωνική επαναστατική ιστορία από τον [[Στανίσουαφ Βισπιάνσκι]]. Το 1905, ο [[Χένρικ Σιενκιέβιτς]] έλαβε το [[Νόμπελ Λογοτεχνίας]] για την πατριωτική του *Τριλογία του Σιενκιέβιτς*, η οποία εμπνέει μια νέα αίσθηση ελπίδας.

== Μεσοπόλεμος (1918–39) ==
Η λογοτεχνία της [[Δεύτερη Πολωνική Δημοκρατία|Δεύτερης Πολωνικής Δημοκρατίας]] (1918–1939) περιλαμβάνει μια σύντομη, αν και εξαιρετικά δυναμική περίοδο στην πολωνική λογοτεχνική συνείδηση. Η κοινωνικοπολιτική πραγματικότητα έχει αλλάξει ριζικά με την επιστροφή της Πολωνίας στην ανεξαρτησία. Σε μεγάλο βαθμό, παράγωγο αυτών των αλλαγών ήταν η συλλογική και απρόσκοπτη ανάπτυξη προγραμμάτων για καλλιτέχνες και συγγραφείς. Νέες τάσεις του [[αβάν-γκαρντ]] είχαν εμφανιστεί. Η περίοδος, που εκτείνεται μόλις είκοσι χρόνια, ήταν γεμάτη από αξιόλογες προσωπικότητες που έβλεπαν τους εαυτούς τους ως εκφραστές του μεταβαλλόμενου ευρωπαϊκού πολιτισμού, συμπεριλαμβανομένων των [[Γιούλιαν Τούβιμ]], [[Στανίσουαφ Ιγκνάτσι Βιτκιέβιτς]], [[Βίτολντ Γκομπρόβιτς]], [[Τσέσλαφ Μίλος]], [[Μάρια Ντομπρόφσκα]] και [[Ζόφια Ναουκόφσκα]] ([[Πολωνική Ακαδημία Λογοτεχνίας]]). Όλοι συνέβαλαν σε ένα νέο μοντέλο της πολωνικής κουλτούρας του εικοστού αιώνα που απηχούσε τη δική της γλώσσα της καθημερινής ζωής.

Οι δύο δεκαετίες του [[Μεσοπόλεμος|μεσοπολέμου]] σημαδεύτηκαν από ραγδαία ανάπτυξη στον τομέα της ποίησης, αδιαίρετη και αμείωτη για πρώτη φορά εδώ και έναν αιώνα. Από το 1918 έως το 1939, η σταδιακή και διαδοχική εισαγωγή νέων ιδεών είχε ως αποτέλεσμα τη διαμόρφωση ξεχωριστών και διακριτών τάσεων. Η πρώτη δεκαετία της πολωνικής ποίησης του μεσοπολέμου ήταν ξεκάθαρη, εποικοδομητική και αισιόδοξη, σε αντίθεση με τη δεύτερη δεκαετία που σημαδεύτηκε από σκοτεινά οράματα για τον επικείμενο πόλεμο, εσωτερικές συγκρούσεις στην πολωνική κοινωνία και αυξανόμενη απαισιοδοξία. Όλη η περίοδος ωστόσο ήταν εκπληκτικά πλούσια. Το 1933, η [[Πολωνική Ακαδημία Λογοτεχνίας]] (ΠΑΛ) ιδρύθηκε με διάταγμα του Υπουργικού Συμβουλίου της Δημοκρατίας ως η ανώτατη αρχή που σχηματίζει γνώμη στη χώρα. Απένειμε Χρυσές και Αργυρές Δάφνες (Złoty και Srebrny Wawrzyn), τις δύο υψηλότερες εθνικές διακρίσεις για συνεισφορά στη λογοτεχνία μέχρι την [[Γερμανική εισβολή στην Πολωνία|εισβολή στην Πολωνία]] το 1939. Ένας από τους πιο εξέχοντες ποιητές του μεσοπολέμου ήταν ο [[Μπολέσουαφ Λέσμιαν]] (μέλος της ΠΑΛ), του οποίου η δημιουργική προσωπικότητα αναπτύχθηκε πριν από το 1918 και επηρέασε σε μεγάλο βαθμό και τις δύο δεκαετίες του μεσοπολέμου (μέχρι τον θάνατό του το 1937). Η λογοτεχνική ζωή των συγχρόνων του περιστρεφόταν κυρίως γύρω από τα ζητήματα της ανεξαρτησίας. Όλοι οι Πολωνοί ποιητές αντιμετώπισαν την έννοια της ελευθερίας με εξαιρετική σοβαρότητα και πολλά πατριωτικά έργα είχαν εμφανιστεί εκείνη την εποχή, για να μην αναφέρουμε μια συγκεκριμένη παραλλαγή μιας ποιητικής λατρείας του [[Γιούζεφ Πιουσούτσκι]].

== Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος ==
Στα χρόνια της [[Κατοχή της Πολωνίας (1939-1945)|γερμανικής]] και [[Σοβιετική εισβολή στην Πολωνία|σοβιετικής κατοχής της Πολωνίας]], όλη η καλλιτεχνική ζωή διακυβεύτηκε δραματικά. Τα πολιτιστικά ιδρύματα χάθηκαν. Το περιβάλλον ήταν χαοτικό και οι συγγραφείς διασκορπίστηκαν: κάποιοι βρέθηκαν σε [[Ναζιστικά στρατόπεδα συγκέντρωσης|στρατόπεδα συγκέντρωσης]] και εργασίας (ή [[Γκέτο των Ναζί|γκέτο]] της ναζιστικής εποχής), άλλοι απελάθηκαν από τη χώρα, κάποιοι μετανάστευσαν (Γιούλιαν Τούβιμ, [[Καζίμιες Βιεζίνσκι]]) και πολλοί περισσότεροι εντάχθηκαν στις τάξεις του πολωνικού κινήματος της υπόγειας αντίστασης ([[Κσίστοφ Κάμιλ Μπατσίνσκι]], [[Ταντέους Μπορόφσκι]], [[Ταντέους Γκάιτσι]]). Όλα τα λογοτεχνικά έντυπα αναγκάστηκαν να σταματήσουν τη λειτουργία τους. Οι συγγραφείς που παρέμειναν στο σπίτι άρχισαν να οργανώνουν τη λογοτεχνική ζωή σε συνωμοσία, συμπεριλαμβανομένων διαλέξεων, βραδιών ποίησης και μυστικών συναντήσεων στα σπίτια συγγραφέων και συντονιστών τέχνης. Οι πολωνικές πόλεις όπου γίνονταν πιο συχνά τέτοιες συναντήσεις ήταν: η [[Βαρσοβία]], η [[Κρακοβία]] και το [[Λβιβ|Λβουφ]]. Συγγραφείς συμμετείχαν στη σύσταση του [[Πολωνικός υπόγειος τύπος|υπόγειου τύπου]] (από 1.500 μυστικές εκδόσεις στην Πολωνία, περίπου 200 ήταν αφιερωμένες στη λογοτεχνία). Πολλοί πολέμησαν στον πολωνικό στρατό στην εξορία ή αντιστάθηκαν στο [[Ολοκαύτωμα]] με πολιτική ιδιότητα. Η [[γενιά των Κολόμβων]]*,* γεννημένη γύρω στο 1920, ήταν ενεργή κατά τη διάρκεια της [[Εξέγερση της Βαρσοβίας|Εξέγερσης της Βαρσοβίας]]. Οι πιο γνωστοί εκπρόσωποι των χρόνων του πολέμου είναι:


== 1945–56 ==
Όλα τα κείμενα που εκδόθηκαν υπό τους σοβιετικούς κανόνες ήταν αυστηρά λογοκριμένα. Μεγάλο μέρος της πολωνικής λογοτεχνίας που γράφτηκε κατά τη διάρκεια της [[Κατοχή της Πολωνίας (1939-1945)|κατοχής της Πολωνίας]] εμφανίστηκε σε έντυπη μορφή μόνο μετά το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, συμπεριλαμβανομένων των βιβλίων των Ζόφια Ναουκόφσκα, [[Άντολφ Ρουντνίτσκι]], [[Ταντέους Μπορόφσκι]] και άλλων. Η σοβιετική κατάληψη της χώρας δεν αποθάρρυνε τους μετανάστες και τους εξόριστους να επιστρέψουν, ειδικά πριν από την έλευση του [[Ιστορία της Πολωνίας (1945-1989)|σταλινισμού]]. Πράγματι, πολλοί συγγραφείς προσπάθησαν να αναδημιουργήσουν την πολωνική λογοτεχνική σκηνή, συχνά με μια νότα νοσταλγίας για την προπολεμική πραγματικότητα, συμπεριλαμβανομένου του [[Γέζι Αντζεγιέφσκι]], συγγραφέα του *Στάχτες και διαμάντια*, που περιγράφει (σύμφωνα με το κομμουνιστικό σχέδιο) την [[Αντικομμουνιστική αντίσταση στην Πολωνία (1944-1946)|αντικομμουνιστική αντίσταση στην Πολωνία]]. Το μυθιστόρημά του διασκευάστηκε στον κινηματογράφο μια δεκαετία αργότερα από τον [[Άντζεϊ Βάιντα]]. Οι νέοι αναδυόμενοι πεζογράφοι όπως ο [[Στανίσουαφ Ντίγκατ]] και ο [[Στέφαν Κισιελέφσκι]] προσέγγισαν την καταστροφή του πολέμου από τη δική τους οπτική γωνία. Ο [[Καζίμιες Βίκα]] επινόησε τον όρο «οριακό μυθιστόρημα» για ντοκιμαντέρ φαντασίας.

Η κατάσταση άρχισε να επιδεινώνεται δραματικά γύρω στο 1949-1950 με την εισαγωγή του [[Σοσιαλιστικός ρεαλισμός|σταλινικού δόγματος]] από τον υπουργό [[Βουοντζίμιες Σοκόρσκι]], για λογαριασμό του ολοένα και πιο βίαιου κομμουνιστικού καθεστώτος, το οποίο επιδόθηκε σε κατάφωρες παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Κατά τα έτη 1944–1956, συνελήφθησαν περίπου 300.000 Πολωνοί πολίτες, εκ των οποίων πολλές χιλιάδες καταδικάστηκαν σε μακροχρόνια φυλάκιση. Υπήρξαν 6.000 θανατικές ποινές σε βάρος πολιτικών κρατουμένων, η πλειονότητα των οποίων εκτελέστηκε «στο μεγαλείο του νόμου». Φοβούμενοι για τις δουλειές τους, πολλοί συγγραφείς που συνδέονταν με την εκδοτική αυτοκρατορία του [[Γέζι Μπορέισα]] αγκάλιασαν τον σοβιετισμό της πολωνικής κουλτούρας. Το 1953, η [[Ένωση Πολωνών Συγγραφέων]], που διευθύνονταν από τον [[Λέον Κρουτσκόφσκι]] με μια σειρά από εξέχοντες υπογράφοντες, δήλωσε πλήρη υποστήριξη στη δίωξη θρησκευτικών ηγετών από το [[Υπουργείο Δημόσιας Ασφάλειας (Πολωνία)|Υπουργείο Δημόσιας Ασφάλειας]]. Οι θανατικές ποινές δεν επιβλήθηκαν, αν και ο πατέρας Φουντάλι πέθανε υπό ανεξήγητες συνθήκες, όπως και άλλοι 37 ιερείς και 54 μοναχοί ήδη πριν από το 1953. Ομοίως, ο συγγραφέας [[Καζίμιες Μοτσάρσκι]] από τον [[Πολωνικός Εσωτερικός Στρατός|Πολωνικό Εσωτερικό Στρατό]], βασανίστηκε στη φυλακή από τους υφισταμένους του [[Ρόμαν Ρομκόφσκι]] για αρκετά χρόνια και καταδικάστηκε σε θάνατο. Έλαβε χάρη και αφέθηκε ελεύθερος μόνο στο [[Πολωνικός Οκτώβρης|τέλος]] αυτής της περιόδου.

== 1956–σήμερα ==


== Νομπελίστες ==


== Δείτε επίσης ==
* [[Πολωνική ποίηση]]
* [[Πολωνικά κόμικς]]
* [[Σαμιζντάτ]]
* [[Σοσιαλιστικός ρεαλισμός στην πολωνική λογοτεχνία]]
* [[Κασουβική λογοτεχνία]]


== Παραπομπές ==
<references />

==Πηγές==
* [[Τσέσλαφ Μίλος]], *The History of Polish Literature*, 2η έκδοση, Berkeley, University of California Press, 1983,  .
* *Όντας Πολωνία.* *Μια νέα ιστορία της πολωνικής λογοτεχνίας και πολιτισμού από το 1918* , εκδ. από Tamara Trojanowska, Joanna Niżyńska και Przemysław Czapliński, [[Τορόντο]]: University of Toronto Press, 2018,  .
* Dariusz Skórczewski, *Polish Literature and National Identity: A Postcolonial Perspective'', μετάφραση Agnieszka Polakowska, University of Rochester Press – Boydell & Brewer, 2020,  (Rochester Studies in East and Central Europe).

## Εξωτερικοί σύνδεσμοι
* Πολωνική λογοτεχνία στην Καθολική Εγκυκλοπαίδεια
* Μάικλ Κάντελ, Πολλά z αλλά όχι βαρετά: Γιατί πρέπει να γνωρίσετε την πολωνική λογοτεχνία, CNN, 18 Νοεμβρίου 2013


Κατηγορία:Λογοτεχνία ανά γλώσσα