Βαλκάνια

μικρογραφία|290x290εσ|Γεωγραφικός χάρτης της Βαλκανίων
Τα **Βαλκάνια** (εκ του τουρκικού *balkan* = όρος / υψηλή δασώδης οροσειρά, γνωστά και ως Αιμαϊκή Χερσόνησος ή Χερσόνησος του Αίμου από τα αρχαία ελληνικά) συνιστούν γεωγραφική και ιστορικοπολιτική περιοχή της νοτιοανατολικής Ευρώπης, η οποία αντιστοιχεί εν μέρει στη λεγόμενη **Βαλκανική Χερσόνησο**. Η ονομασία της περιοχής προέρχεται από την Οροσειρά του Αίμου, ορεινό σύστημα που εκτείνεται στο έδαφος της Βουλγαρίας. Η Βαλκανική Χερσόνησος οριοθετείται θαλάσσια από την Αδριατική Θάλασσα στα βορειοδυτικά, το Ιόνιο Πέλαγος στα νοτιοδυτικά, το Αιγαίο Πέλαγος στα νότια, τον Ελλήσποντο στα ανατολικά και τη Μαύρη Θάλασσα στα βορειοανατολικά, ενώ το βόρειο όριό της παραμένει αντικείμενο διαφορετικών προσεγγίσεων. Υψηλότερη κορυφή της περιοχής αποτελεί η Μουσαλά (2.925 μ.), στην οροσειρά Ρίλα της Βουλγαρίας.

Η έννοια της «Βαλκανικής Χερσονήσου» διατυπώθηκε το 1808 από τον Γερμανό γεωγράφο Γιόχαν Άουγκουστ Τσόινε, ο οποίος υπέθεσε, εσφαλμένα, ότι η Οροσειρά του Αίμου συγκροτούσε το κυρίαρχο ορεινό σύστημα της νοτιοανατολικής Ευρώπης, εκτεινόμενο από την Αδριατική έως τη Μαύρη Θάλασσα. Κατά τον 19ο αιώνα, ο όρος χρησιμοποιήθηκε συχνά ως συνώνυμο της Ρούμελης, δηλαδή των ευρωπαϊκών εδαφών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Στο πλαίσιο αυτό, ο όρος απέκτησε περισσότερο γεωπολιτικό παρά αυστηρά γεωγραφικό περιεχόμενο, τάση που ενισχύθηκε περαιτέρω με τη δημιουργία της Γιουγκοσλαβίας στις αρχές του 20ού αιώνα. Ο φυσιογεωγραφικός προσδιορισμός της Βαλκανικής Χερσονήσου δεν ανταποκρίνεται πλήρως στον τεχνικό ορισμό της χερσονήσου, γεγονός που έχει οδηγήσει αρκετούς σύγχρονους γεωγράφους να αμφισβητήσουν την καταλληλότητα του όρου. Αντιθέτως, στην ιστοριογραφία και στις κοινωνικές επιστήμες προτιμάται συχνά η χρήση του όρου «Βαλκάνια» ως ευρύτερης περιφερειακής κατηγορίας. Παράλληλα, ο όρος έχει προσλάβει, ιδίως στον πολιτικό λόγο, αρνητικές συνδηλώσεις, συνδεόμενες με την έννοια της Βαλκανοποίησης. Εναλλακτικά, η περιοχή αναφέρεται και ως Νοτιοανατολική Ευρώπη.

Τα γεωγραφικά και πολιτικά όρια των Βαλκανίων αποτελούν αντικείμενο επιστημονικής διαφωνίας, καθώς δεν υφίσταται καθολικά αποδεκτός ορισμός. Σύμφωνα με ευρέως διαδεδομένες προσεγγίσεις, στα Βαλκάνια περιλαμβάνονται η Αλβανία, η Βοσνία και Ερζεγοβίνη, η Βουλγαρία, τμήμα της Κροατίας (ιδίως οι περιοχές νοτίως των ποταμών Σάβου και Κούπα), η ηπειρωτική Ελλάδα, το Κόσοβο, το Μαυροβούνιο, η Βόρεια Μακεδονία, τμήμα της Ρουμανίας (ιδίως η Βόρεια Δοβρουτσά), τμήμα της Σερβίας (νοτίως του ποταμού Δούναβη) και η Ανατολική Θράκη της Τουρκίας. Ευρύτεροι ορισμοί ενδέχεται να περιλαμβάνουν τη Σλοβενία, καθώς και το σύνολο των εδαφών της Ρουμανίας και της Σερβίας. Επιπλέον, ορισμένες προσεγγίσεις, στηριζόμενες σε ιστορικά και πολιτισμικά κριτήρια, εντάσσουν στην περιοχή την Ουγγαρία και τη Μολδαβία. Η επαρχία της Τεργέστης στη βορειοανατολική Ιταλία, μολονότι κατά ορισμένες γεωγραφικές εκδοχές δύναται να θεωρηθεί τμήμα της χερσονήσου, συνήθως εξαιρείται από τον περιφερειακό προσδιορισμό των Βαλκανίων.

## Ορισμοί και σύνορα
### Χερσόνησος
Τα Βαλκάνια αναφέρονται ως **βαλκανική χερσόνησος** ή *χερσόνησος του Αίμου* (*Αιμαϊκή Χερσόνησος*), καθώς περιβάλλονται από την Αδριατική, το Ιόνιο, το Αιγαίο, τον Μαρμαρά (Προποντίδα) και τη Μαύρη θάλασσα (Εύξεινος Πόντος), νοτιοδυτικά, νότια και νοτιοανατολικά.
Ενώ δεν είναι ένα πρότυπο χερσονήσου, δεδομένου ότι δεν έχει κάποιο ισθμό να τη συνδέει με την ηπειρωτική Ευρώπη, τούτος ο ορισμός χρησιμοποιείται συχνά για να υποδείξει την ευρύτερη βαλκανική περιοχή.

### Νοτιοανατολική [[Ευρώπη]]
Εξαιτίας των υποδηλώσεων που προαναφέρθηκαν για τον όρο «Βαλκάνια», πολλοί προτιμούν αντ' αυτού τον όρο **Νοτιοανατολική Ευρώπη**. Η χρήση αυτού του όρου ως γεωγραφικού προσδιορισμού αυξάνεται σταδιακά. Μια πρωτοβουλία της Ευρωπαϊκής Ένωσης το 1999 ονομάστηκε *[[Σύμφωνο σταθερότητας για τη νοτιοανατολική Ευρώπη]]*, και η δικτυακή εφημερίδα *Balkan Times* μετονομάστηκε σε *Southeast European Times* το 2003. Η χρήση αυτού του όρου για τη βαλκανική χερσόνησο (και μόνο αυτήν) τεχνικά αγνοεί τη γεωγραφική παρουσία της Ρουμανίας, η οποία βρίσκεται επίσης στο νοτιοανατολικό τμήμα της ευρωπαϊκής ηπείρου.

### Γεωγραφικός ορισμός και όρια
[μικρογραφία|η γραμμή [Σάβος|Σάβου – Λιουμπλιάνσκο πόλιε (Ljubljansko polje) – ποταμός Ίντριτσκα (Idrijca) – ποταμός Σόκα (Soca).]]
[thumb|Στον χάρτη ενίοτε περιέχονται μέρη της Ρουμανίας, της Μολδαβίας, της Σλοβενίας, της Ουγγαρίας και της Τουρκίας (με την Ανατολική Θράκη). Η Σλοβενία κάποιες φορές αρνείται ότι ανήκει στα Βαλκάνια, αυτοχαρακτηριζόμενη ως «χώρα της Κεντρικής Ευρώπης». Επίσης, η Τουρκία συχνά εντάσσεται στη [Μέση Ανατολή και όχι στα Βαλκάνια.]]
Τα βόρεια σύνορα της βαλκανικής χερσονήσου θεωρείται γενικά ότι ευθυγραμμίζονται με τη γραμμή που διαμορφώνεται από τους ποταμούς Δούναβη, Σάβου και Κούπα και ένα τμήμα που συνδέει τις πηγές του Κούπα με τον κόλπο Κβάρνερ.

Υπάρχουν επίσης και άλλοι ορισμοί των βόρειων συνόρων των Βαλκανίων:
* η γραμμή Κόρκα (Krka), (ποταμός στη Σλοβενία) – Βιπάβα (Vipava) - βόρειο όριο του κόλπου της Τεργέστης,
* η γραμμή Δνείστερος – Τιμισοάρα – Ζάγκρεμπ – όρος Τρίγκλαβ,
* η γραμμή Σάβου - Λιουμπλιάνσκο Πόλιε (Ljubljansko polje) – ποταμός Ίντριτσα (Idrijca) – ποταμός Σόκα (Soca).

Το συνηθέστερα χρησιμοποιούμενο βόρειο σύνορο Δούναβης-Σάβος-Κούπα είναι αυθαίρετο ως προς τα φυσιογραφικά χαρακτηριστικά του, όμως μπορεί να αναγνωριστεί εύκολα στον χάρτη. Είναι ιστορικά δικαιολογήσιμο επειδή η περιοχή που καθορίζεται έτσι (μαζί με τη Ρουμανία, αποκλείοντας το Μαυροβούνιο, τη Δαλματία και τα Επτάνησα) αποτελούσε το μεγαλύτερο τμήμα της ευρωπαϊκής επικράτειας της Οθωμανικής αυτοκρατορίας από τα τέλη του 15ου έως τον 19ο αιώνα. Ο ποταμός Κούπα σχηματίζει ένα φυσικό σύνορο μεταξύ της νοτιοανατολικής Σλοβενίας και της Κροατίας, ο Σάβος διχοτομεί την Κροατία, τη Σερβία και τον Δούναβη, ο οποίος είναι ο δεύτερος μεγαλύτερος ευρωπαϊκός ποταμός (μετά τον Βόλγα) και διαμορφώνει ένα φυσικό σύνορο μεταξύ Βουλγαρίας, Σερβίας και της Ρουμανίας. Βόρεια αυτής της γραμμής βρίσκεται η πεδιάδα της Παννονίας και (στην περίπτωση της Ρουμανίας) τα Καρπάθια Όρη.

Το υψηλότερο σημείο των Βαλκανίων βρίσκεται στο όρος Ρίλα, στη Βουλγαρία (υψόμετρο 2.925 μέτρα), ενώ το χαμηλότερο στο Φρέαρ των Οινουσσών, ανοιχτά της Μεσσηνίας με βάθος 5.267 μέτρα.

### Χώρες
**Χώρες που ανήκουν εξ ολοκλήρου, γεωγραφικά στη Βαλκανική Χερσόνησο:**

**Χώρες που περιλαμβάνονται, μερικώς ή κατά το ήμισυ, γεωγραφικά στη Βαλκανική Χερσόνησο:**

**Χώρες που δεν ανήκουν, γεωγραφικά στη Βαλκανική Χερσόνησο, αλλά συνδέονται με αυτήν:**

### Κλίμα
Τα Βαλκάνια έχουν γενικά ποικιλία ορεινού, ηπειρωτικού και μεσογειακού κλίματος με κάποιες διαφορές και μεταξύ των ίδιων τύπων, κατά κανόνα στα Βόρεια οι χειμώνες είναι πολύ ψυχροί με θερμοκρασίες -24&nbsp;°C και -28&nbsp;°C και μπορεί να φτάσουν και -30&nbsp;°C ενώ στα νότια είναι πιο ήπιοι με θερμοκρασίες από +11&nbsp;°C και +3&nbsp;°C και μπορεί να φτάσει και -1&nbsp;°C. Ακόμη, τα καλοκαίρια είναι αρκετά ζεστά σε όλες τις βαλκανικές χώρες και μπορεί να φτάσουν έως +40&nbsp;°C. Οι ακραίες θερμοκρασίες που έχουν σημειωθεί στα Βαλκάνια είναι +48&nbsp;°C στην Ελλάδα και -39&nbsp;°C στη Ρουμανία.

## Φυσικοί πόροι
[thumb|Άποψη της οροσειράς [Ρίλα στη Βουλγαρία, το υψηλότερο βουνό στη Βαλκανική Χερσόνησο που φτάνει τα 2925 μ.]]
[thumb|Πανόραμα της [Στάρα Πλάνινα. Η υψηλότερη κορυφή είναι η Μπότεφ σε υψόμετρο 2.376 μέτρων.]]
[thumb|Άποψη προς τη [Ρίλα, το υψηλότερο βουνό των Βαλκανίων με υψόμετρο 2.925 μέτρων]]
[thumb|Το [φρούριο του Γκόλουμπατς στη Σερβία, φυλά το σύνορο των Βαλκανίων στο Δούναβη]]
[thumb|[Γραμμή Γίρετσεκ]]thumb|Τα ερείπια της Απολλωνίας κοντά στο Φιέρι, Αλβανία
[thumb|Ερείπια του ρωμανικού παλατιού Φέλιξ Ρομουλιάνα, [UNESCO, Σερβία.]]
thumb|Το φρούριο Τσάρεβετς, ισχυρή δύναμη στα μεσαιωνικά Βαλκάνια στην πρώην πρωτεύουσα της Βουλγαρικής Αυτοκρατορίας, το Βελίκο Τάρνοβο.
[thumb|Εκκλησία Αγίου Ιωάννη του Κάνεο και Λίμνη Οχρίδα. Η τοποθεσία χαρακτηρίστηκε [Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς από την UNESCO το 1980.]]
Το μεγαλύτερο τμήμα της περιοχής των Βαλκανίων καλύπτεται από οροσειρές που τη διατρέχουν από νοτιοδυτικά προς βορειοανατολικά. Οι κύριες οροσειρές είναι οι Δειναρικές Άλπεις στη Σλοβενία, την Κροατία και τη Βοσνία, το Όρος Σκάρδος που ξεκινά από την Αλβανία προς τη Βόρεια Μακεδονία και την οροσειρά της Πίνδου ως την κεντρική Ελλάδα. Στη Βουλγαρία υπάρχουν οροσειρές που διατρέχουν την περιοχή από ανατολάς προς δυσμάς, όπως τα Βαλκάνια Όρη και η οροσειρά της Ροδόπης στα σύνορά της με την Ελλάδα. Η υψηλότερη κορυφή είναι η Μουσαλά, (2925 μ) στο όρος Ρίλα, στη νοτιοδυτική Βουλγαρία.

Στις ακτές το κλίμα των Βαλκανίων είναι μεσογειακό ενώ στην ενδοχώρα είναι ήπιο ηπειρωτικό. Στο βόρειο τμήμα της χερσονήσου και στις ορεινές περιοχές, ο χειμώνας είναι συνήθως παγωμένος με συχνές χιονοπτώσεις, ενώ το καλοκαίρι ξηρό και θερμό. Στις νότιες περιοχές ο χειμώνας είναι συνήθως ηπιότερος.

Στο πέρασμα των αιώνων πολλά δάση καταστράφηκαν και αντικαταστάθηκαν με θάμνους και πόες. Στις νότιες περιοχές και κοντά στις ακτές υπάρχει σημαντική αειθαλής βλάστηση. Στην ενδοχώρα υπάρχουν τα τυπικά δάση της Ευρώπης με οξιά και δρυ ή έλατο και πεύκο στα ορεινά. Η δενδρογραμμή ή «όριο βλάστησης» στους ορεινούς όγκους αναπτύσσεται περίπου στο ύψος των 1800-2300 μ..

Οι καλλιέργειες στην ευρύτερη περιοχή των Βαλκανίων εκτιμούνται γενικώς ως μη παραγωγικές, εκτός από τις πεδιάδες όπου το θερμό κλίμα και οι γόνιμες αλλουβιανές αποθέσεις δίνουν τις ευκαιρίες για μια ικανοποιητική παραγωγή. Οι καλλιέργειες στα ορεινά εδάφη είναι μικρές και έχουν συνήθως τοπική εμβέλεια, εκτός από τις καλλιέργειες της αμπέλου και της ελιάς που παρουσιάζουν εξαγωγικές δραστηριότητες.

Οι ενεργειακές πηγές περιορίζονται σε κοιτάσματα λιγνίτη, στη Βουλγαρία, τη Σερβία, τη Βοσνία και την Ελλάδα. Υπάρχουν, επίσης, μικρά αποθέματα πετρελαίου στη Σερβία, την Αλβανία, την Κροατία και την Ελλάδα (Αιγαίο). Το φυσικό αέριο κατά το πλείστον εισάγεται ελλείψει εντοπίων ικανοποιητικών αποθεμάτων και χρησιμοποιούνται κυρίως υδροηλεκτρικοί σταθμοί για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας, εκτός από την περίπτωση της Βουλγαρίας που χρησιμοποιεί και πυρηνικό αντιδραστήρα για την ικανοποίηση των αναγκών της και της Ελλάδας που χρησιμοποιεί λιγνίτη.

Όσον αφορά στον ορυκτό πλούτο, υπάρχει αρκετός χαλκός, ψευδάργυρος, χρώμιο, μαγγάνιο, βωξίτες, χρυσός και ουράνιο. Ορισμένα από τα μέταλλα -κυρίως οι βωξίτες- είναι τμήμα της βαλκανικής εξαγωγικής δραστηριότητας, κυρίως στην ελληνική επικράτεια.

## Πόλεις
Οι μεγαλύτερες πόλεις στα Βαλκάνια είναι:

# Κωνσταντινούπολη
# Αθήνα
# Βουκουρέστι
# Βελιγράδι
# Ζάγκρεμπ
# Σόφια
# Θεσσαλονίκη
# Φιλιππούπολη
# Βάρνα
# Μπουργκάς
# Αδριανούπολη
# Νις
# Σαράγεβο

## Σύνθεση πληθυσμών ανά εθνικότητα και θρησκεία
Ακολουθεί κατάλογος με τον πληθυσμό των βαλκανικών χωρών.

Οι κύριες θρησκείες της περιοχής είναι ο ανατολικός ορθόδοξος Χριστιανισμός, ο Καθολικισμός και ο Ισλαμισμός. Επίσης ασκείται μια ποικιλία διαφορετικών παραδόσεων της κάθε πίστης, με κάθε μία από τις ορθόδοξες χώρες να έχει την εθνική της εκκλησία.

## Παραπομπές

## Εξωτερικοί σύνδεμοι

* Balkanalysis.com
* Βαλκανική ιστορία του Steven W. Sowards
* Civilitas Research
* Radio Free Europe/Radio Liberty Balkan Weekly Report
* SEEurope.net – news coverage on Southeastern Europe
* Κέντρο Ν.Α. Ευρωπαϊκών Σπουδών
* Περιοχή Βαλκανίων: Πετρέλαιο και Αέριο
* 
* Ελλάδα: Από τη Βαλκανιοποίηση στην Ευρωπαϊκή Ενοποίηση 

*
Βαλκανια