Σαμοανές γενικές εκλογές 2025

Γενικές εκλογές διεξήχθησαν στη Σαμόα στις 29 Αυγούστου 2025 για τον καθορισμό της σύνθεσης του 18ου Κοινοβουλίου. Αρχικά αναμενόταν να διεξαχθούν το 2026, όμως η πρωθυπουργός Φιαμέ Ναόμι Ματαάφα προκήρυξε πρόωρες εκλογές αφότου το κοινοβούλιο καταψήφισε τον κυβερνητικό προϋπολογισμό στις 27 Μαΐου 2025.

Το κόμμα Faʻatuatua i le Atua Samoa ua Tasi (FAST) ανήλθε στην εξουσία μετά τις εκλογές του 2021 και την επακόλουθη συνταγματική κρίση, η οποία έθεσε τέλος στην 22ετή πρωθυπουργία του Τουιλαέπα Σαϊλέλε Μαλιελεγκαόι και στη σχεδόν τεσσαρακονταετή διακυβέρνηση του Κόμματος Προστασίας των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων (HRPP). Τον Ιανουάριο του 2025 η Ματαάφα και τέσσερις άλλοι υπουργοί εκδιώχθηκαν από το FAST αφού εκείνη απέπεμψε τον πρόεδρο του κόμματος Λαάουλι Λεουατέα Σμιτ από το υπουργικό συμβούλιο μετά την άρνησή του να παραιτηθεί αφού του απαγγέλθηκαν κατηγορίες για ποινικά αδικήματα. Η Ματαάφα και οι εκδιωχθέντες υπουργοί αρχικά απέρριψαν την εκδίωξή τους και ισχυρίστηκαν ότι ήταν ακόμα μέλη του κόμματος. Το FAST στη συνέχεια διασπάστηκε, με τον Σμιτ να ηγείται μιας παράταξης 20 βουλευτών, ενώ η Ματαάφα ηγήθηκε μιας κυβέρνησης μειοψηφίας. Η Ματαάφα επιβίωσε σε δύο προτάσεις μομφής, μία στις 25 Φεβρουαρίου και μία άλλη στις 6 Μαρτίου. Λίγο μετά την προκήρυξη των εκλογών, η Ματαάφα και το υπουργικό της συμβούλιο επιβεβαίωσαν την αποχώρησή τους από το FAST και ίδρυσαν το Κόμμα Ενότητας της Σαμόα (SUP).

Τα περισσότερα από τα έξι κόμματα που συμμετείχαν στις εκλογές έκαναν εκστρατεία για ζητήματα που αφορούσαν την πρόνοια, την υγεία και την οικονομία. Το FAST κέρδισε την πλειοψηφία των εδρών, εξασφαλίζοντας 30. Το HRPP κέρδισε 14 έδρες. Τρεις υποψήφιοι του SUP και τέσσερις ανεξάρτητοι ήταν επίσης επιτυχείς. Ο Σμιτ διαδέχθηκε τη Ματαάφα ως πρωθυπουργός στις 16 Σεπτεμβρίου.

## Ιστορικό
### Γενικές εκλογές 2021
 
Οι προηγούμενες εκλογές, που διεξήχθησαν το 2021, οδήγησαν σε ισοψηφία μεταξύ του HRPP και του FAST, με αμφότερα τα κόμματα να κερδίζουν 25 έδρες. Ένας ανεξάρτητος, ο Τουάλα Ιοσέφο Πονιφάσιο, κέρδισε μία έδρα και έγινε ρυθμιστής. Το HRPP κυβερνούσε τη Σαμόα για σχεδόν τέσσερις δεκαετίες, και ο ηγέτης του, Τουιλαέπα Σαϊλέλε Μαλιελεγκαόι, ήταν πρωθυπουργός από το 1998. Ένα σημαντικό ζήτημα της εκστρατείας ήταν η ψήφιση του αμφιλεγόμενου νομοσχεδίου για τη Γη και τους Τίτλους από την κυβέρνηση του HRPP το 2020. Ο τότε βουλευτής του HRPP, Λαάουλι Λεουατέα Σμιτ, εκδιώχθηκε από το κόμμα λόγω της αντίθεσής του στο νομοσχέδιο και ίδρυσε το κόμμα FAST. Αρκετοί άλλοι βουλευτές του HRPP αποχώρησαν επίσης σε ένδειξη διαμαρτυρίας για το νομοσχέδιο, συμπεριλαμβανομένης της αντιπρόεδρου της κυβέρνησης Φιαμέ Ναόμι Ματαάφα, η οποία εξελέγη να ηγηθεί του FAST λίγο πριν από τις εκλογές. Εβδομάδες πριν από την ψηφοφορία, το HRPP ψήφισε νόμο που απαιτούσε από τους βουλευτές να συμμετέχουν σε επαναληπτική εκλογή εάν άλλαζαν την κομματική τους ένταξη στο κοινοβούλιο, πιθανώς για να αποτρέψει την αποσκίρτηση περισσότερων βουλευτών.

### Συνταγματική κρίση 2021
Μετά τις εκλογές, το HRPP και το FAST διαπραγματεύτηκαν με τον Πονιφάσιο, επιδιώκοντας να κερδίσουν τη στήριξή του για να σχηματίσουν κυβέρνηση. Ο Πονιφάσιο αργότερα προσχώρησε στο FAST. Ωστόσο, κατά τη διάρκεια των συνομιλιών, προέκυψε μια διαφωνία σχετικά με την εκπλήρωση της γυναικείας ποσόστωσης. Το Γραφείο της Εκλογικής Επιτροπής (OEC) δήλωσε ότι η ποσόστωση δεν είχε εκπληρωθεί και διόρισε ένα έκτο γυναικείο μέλος στο κοινοβούλιο, την Αλιιμαλεμάνου Αλόφα Τουουάου του HRPP, με αποτέλεσμα ένα κοινοβούλιο χωρίς αυτοδυναμία. Ο πρωθυπουργός Μαλιελεγκαόι προκήρυξε στη συνέχεια πρόωρες εκλογές, ενώ το FAST αμφισβήτησε και τις δύο αποφάσεις στο δικαστήριο. Το Ανώτατο Δικαστήριο ανέτρεψε την απόφαση για πρόωρες εκλογές, τον διορισμό της Τουουάου, και διέταξε το κοινοβούλιο να συγκληθεί εντός 45 ημερών από τις εκλογές σύμφωνα με το σύνταγμα. Ο O le Ao o le Malo, Βαλετόα Σουαλαούβι Β΄, όρισε τη σύγκληση του κοινοβουλίου για τις 24 Μαΐου, την τελευταία ημέρα που μπορούσε να συνεδριάσει, αλλά αργότερα ανακάλεσε την προκήρυξη. Σε απάντηση, το Ανώτατο Δικαστήριο ακύρωσε την ανάκληση. Ο Μαλιελεγκαόι αρνήθηκε να αποδεχθεί τα αποτελέσματα ή να παραδώσει την εξουσία, βυθίζοντας τη χώρα σε συνταγματική κρίση. Το FAST πραγματοποίησε μια ad hoc τελετή ορκωμοσίας στις 24 Μαΐου εκτός του κοινοβουλίου, την οποία το HRPP αρνήθηκε να παρακολουθήσει ή να αναγνωρίσει ως νόμιμη. Στις 23 Ιουλίου το Εφετείο έκρινε ότι το FAST ήταν η νόμιμη κυβέρνηση από τις 24 Μαΐου, τερματίζοντας την κρίση. Η απόφαση επιβεβαίωσε τη Ματαάφα ως την πρώτη γυναίκα πρωθυπουργό της Σαμόα και έθεσε τέλος στη σχεδόν 23ετή θητεία του Μαλιελεγκαόι ως επικεφαλής της κυβέρνησης.

Κατά τη διάρκεια της συνταγματικής κρίσης, αρκετά μέλη του HRPP παραιτήθηκαν ή εκδιώχθηκαν από τις έδρες τους από το Ανώτατο Δικαστήριο λόγω εκλογικών ενστάσεων που ισχυρίζονταν εκλογική κακοδιοίκηση, όπως δωροδοκία. Στις επαναληπτικές εκλογές του Νοεμβρίου του 2021 για την πλήρωση των κενών εδρών, το FAST κέρδισε πέντε έδρες, ενώ το HRPP κράτησε μόνο δύο. Το FAST κέρδισε όλες τις επαναληπτικές εκλογές που ακολούθησαν, και μέχρι τον Σεπτέμβριο του 2023, το κόμμα είχε αποκτήσει πλειοψηφία δύο τρίτων στο κοινοβούλιο, με 35 έδρες.

### Πολιτική κρίση 2025
Στις 3 Ιανουαρίου 2025 απαγγέλθηκαν κατηγορίες σε βάρος του υποιουργού Γεωργίας και Αλιείας Λαάουλι Λεουατέα Σμιτ για δέκα ποινικά αδικήματα, συμπεριλαμβανομένης της παρενόχλησης και της συνωμοσίας για διαστρέβλωση της δικαιοσύνης σχετικά με μια πολιτική εκστρατεία δυσφήμισης που προσπάθησε να επιρρίψει μια άλυτη υπόθεση εγκατάλειψης θύματος τροχαίου σε έναν ανώτερο πολιτικό. Η πρωθυπουργός Ματαάφα τον απέπεμψε από το υπουργικό συμβούλιο στις 10 Ιανουαρίου, αφού εκείνος αρνήθηκε να παραιτηθεί, και απέλυσε άλλους τρεις υπουργούς, επικαλούμενη την έλλειψη αφοσίωσης. Στις 15 Ιανουαρίου το κόμμα απομάκρυνε τη Ματαάφα από την ηγεσία του FAST και την απέπεμψε, μαζί με τον αναπληρωτή πρωθυπουργό Τουάλα Ιοσέφο Πονιφάσιο και τρεις άλλους υπουργούς, από το κόμμα. Η Ματαάφα και οι εκδιωχθέντες υπουργοί κατήγγειλαν την εκδίωξη ως παράνομη και επέμειναν ότι ήταν ακόμα μέλη του FAST. Το κόμμα εξέλεξε ομόφωνα τον Σμιτ ως ηγέτη στις 16 Ιανουαρίου, ενώ ο Λεότα Λάκι Λαμοσιτέλε έγινε αναπληρωτής ηγέτης. Το κόμμα FAST διασπάστηκε σε δύο παρατάξεις, με 15 βουλευτές να παραμένουν πιστοί στη Ματαάφα και τους άλλους 20 να προσχωρούν στον Σμιτ. Η Ματαάφα συνέχισε ως πρωθυπουργός σε κυβέρνηση μειοψηφίας. Ο Σμιτ και η παράταξή του ζήτησαν από τη Ματαάφα να παραιτηθεί από πρωθυπουργός, αλλά δήλωσαν την αντίθεσή τους σε πρόωρες εκλογές.

#### Προτάσεις μομφής
Στις 25 Φεβρουαρίου η Ματαάφα επέζησε από πρόταση μομφής που κατέθεσε το HRPP, την οποία η παράταξη του Σμιτ καταψήφισε. Ο ηγέτης του FAST ήταν αντίθετος στην πρόταση, επικαλούμενος την ανάγκη το κοινοβούλιο να επικεντρωθεί σε βασική νομοθεσία, συμπεριλαμβανομένων τροπολογιών στον Νόμο περί Γης και Τίτλων. Ο Σμιτ, ωστόσο, ανακοίνωσε ότι θα εισήγαγε δεύτερη πρόταση εάν η Ματαάφα δεν παραιτηθεί πριν από το τέλος των κοινοβουλευτικών συνόδων. Μία εβδομάδα αργότερα, στις 6 Μαρτίου, η Ματαάφα απέρριψε μια δεύτερη πρόταση, την οποία το HRPP καταψήφισε. Η πρωθυπουργός και το υπουργικό της συμβούλιο κατηγόρησαν τον Πρόεδρο της Βουλής Παπαλίι Λίο Ταέου Μασιπάου για έλλειψη αμεροληψίας επειδή ενέκρινε άλλη μια ψήφο εμπιστοσύνης μόνο μετά από μία εβδομάδα. Το HRPP αρχικά διαπραγματεύτηκε με την παράταξη του Σμιτ για την υποβολή μιας δεύτερης πρότασης, αλλά απέσυρε τη στήριξή του αφότου η παράταξη αρνήθηκε να υποστηρίξει πρόωρες εκλογές.

### Καταψήφιση προϋπολογισμού και προκήρυξη πρόωρων εκλογών
Η δίκη του Σμιτ ξεκίνησε στις 26 Μαΐου. Την επόμενη ημέρα, ο προϋπολογισμός της κυβέρνησης καταψηφίστηκε με 34 ψήφους κατά έναντι 16 υπέρ, με το HRPP και την παράταξη του Σμιτ να ψηφίζουν κατά. Η Ματαάφα δήλωσε ότι, κατά σύμβαση, η καταψήφιση του προϋπολογισμού μιας κυβέρνησης αντικατοπτρίζει ζήτημα εμπιστοσύνης στο κοινοβούλιο και, στις 28 Μαΐου, συμβούλευσε τον O le Ao o le Malo να διαλύσει τη Νομοθετική Συνέλευση και να προκηρύξει πρόωρες εκλογές, επισπεύδοντας τις εκλογές που αρχικά αναμένονταν για το 2026. Η Ματαάφα και το υπουργικό της συμβούλιο επιβεβαίωσαν στη συνέχεια τις παραιτήσεις τους από το FAST και ίδρυσαν το Κόμμα Ενότητας της Σαμόα (SUP).

Μετά την ανακοίνωση, ο Γενικός Εισαγγελέας Σούα Χέλεν Γουόλγουορκ δήλωσε ότι η κυβέρνηση θα ζητούσε δικαστική απόφαση για τον τρόπο επίλυσης των ασυνεπειών μεταξύ του Εκλογικού Νόμου, ο οποίος απαιτεί την υποψηφιότητα των υποψηφίων και την ολοκλήρωση των εκλογικών καταλόγων έξι μήνες πριν από τις εκλογές, και του συνταγματικά απαιτούμενου χρονοδιαγράμματος εκλογών των τριών μηνών. Κατά τη διάλυση του κοινοβουλίου, το OEC διεξήγαγε εκστρατεία επανεγγραφής των εκλογικών καταλόγων. Καθώς μόνο περίπου το 50% των εγγεγραμμένων ψηφοφόρων είχαν εγγραφεί, ο Εκλογικός Επίτροπος Τολεαφόα Τουιαφελόλο Στάνλεϊ ζήτησε επιπλέον χρόνο για να επιτρέψει σε περισσότερους πολίτες να εγγραφούν. Στις 6 Ιουνίου το Ανώτατο Δικαστήριο επικύρωσε το συνταγματικό χρονοδιάγραμμα των τριών μηνών και όρισε τις εκλογές για τις 29 Αυγούστου, απορρίπτοντας το αίτημα του OEC. Το δικαστήριο δήλωσε επίσης ότι η επόμενη κυβέρνηση θα πρέπει να αντιμετωπίσει τις ασυνέπειες μεταξύ του Συντάγματος και του Εκλογικού Νόμου.

Το FAST αμφισβήτησε τη διάλυση στο δικαστήριο, ισχυριζόμενο ότι ήταν παράνομη και ότι το κόμμα είχε κοινοβουλευτική πλειοψηφία για να κυβερνήσει. Λίγο μετά την ανακοίνωση, ο γραμματέας της Νομοθετικής Συνέλευσης, Σατάμα Λεατίσα Τάλα, έγραψε στον O le Ao o le Malo, επιχειρώντας να προτείνει μια νέα κυβέρνηση. Ο Τάλα ανέφερε τον αριθμό των βουλευτών σε κάθε κόμμα, δηλώνοντας ότι το FAST κατείχε πλειοψηφία παρόλο που το κοινοβούλιο είχε διαλυθεί. Η Ματαάφα δήλωσε ότι η έκθεση του Τάλα δεν είχε νομική ισχύ καθώς βασιζόταν στη σύνθεση από την αρχή της κοινοβουλευτικής περιόδου. Ο O le Ao o le Malo τελικά αποφάσισε ότι η κυβέρνηση της Ματαάφα θα διατηρούσε τον έλεγχο της εκτελεστικής εξουσίας ως υπηρεσιακή κυβέρνηση μέχρι μετά τις εκλογές, σύμφωνα με τη συνήθη πρακτική.

## Εκλογικό σύστημα
Οι εκλογές του 2025 ανέδειξαν 51 βουλευτές από μονοεδρικές περιφέρειες μέσω του εκλογικού συστήματος της απλής πλειοψηφίας (First-past-the-post). Η Συνταγματική Τροποποίηση του 2013 ορίζει ότι τουλάχιστον 10% των βουλευτών πρέπει να είναι γυναίκες. Εάν αυτή η ποσόστωση δεν εκπληρωθεί μετά από εκλογές, το κοινοβούλιο πρέπει να καθορίσει έως και έξι πρόσθετες έδρες που κατανέμονται στις ανεπιτυχείς γυναίκες υποψήφιες που συγκέντρωσαν το υψηλότερο ποσοστό ψήφων. Για να είναι επιλέξιμοι, οι υποψήφιοι πρέπει να κατέχουν τον τίτλο *[[Faʻamatai|matai]]*, να έχουν συμπληρώσει την ηλικία των 21 ετών και να έχουν κατοικήσει στη Σαμόα για τουλάχιστον τρία χρόνια πριν από την προθεσμία υποβολής υποψηφιότητας. Άτομα που έχουν καταδικαστεί για έγκλημα στη Σαμόα ή σε οποιαδήποτε άλλη χώρα εντός των προηγούμενων οκτώ ετών και άτομα με ψυχική ασθένεια ήταν μη επιλέξιμα να θέσουν υποψηφιότητα. Οι δημόσιοι υπάλληλοι επιτρεπόταν να θέσουν υποψηφιότητα αρκεί να παραιτηθούν. Εάν οι δημόσιοι υπάλληλοι δεν το έκαναν, η ημερομηνία υποβολής της υποψηφιότητάς τους θεωρείται εξ ορισμού το σημείο κατά το οποίο παραιτούνται από τον ρόλο τους. 

### Ψηφοφόροι
Η καθολική ψηφοφορία τέθηκε σε ισχύ το 1991, επιτρέποντας σε όλους τους πολίτες της Σαμόα ηλικίας 21 ετών και άνω το δικαίωμα ψήφου. Η υποχρεωτική ψηφοφορία τέθηκε σε ισχύ στις γενικές εκλογές του 2021. Τα άτομα που δεν ψηφίζουν υποχρεούνται να πληρώσουν πρόστιμο 100 τάλα. Οι επιλέξιμοι ψηφοφόροι που δεν εγγράφονται είναι υποχρεωμένοι να πληρώσουν πρόστιμο 2.000 τάλα. Τον Απρίλιο του 2024 ο Λαφάου Χάρι Σούστερ, ο υπουργός αρμόδιος για την OEC (Γραφείο Εκλογικής Επιτροπής), ανακοίνωσε ότι η επιτροπή θα διενεργήσει μια πανεθνική διαδικασία επανεγγραφής, επικαλούμενος την ανάγκη αναβάθμισης του προηγούμενου ηλεκτρονικού συστήματος εγγραφής, το οποίο είπε ότι είχε γεμίσει με τεχνικές δυσκολίες και δεν μπορούσε να φιλοξενήσει νέες εγγραφές. Ο Σούστερ δήλωσε ότι οι πολίτες της Σαμόα που κατοικούν στο εξωτερικό και δεν εγγράφονται θα μπορούσαν να διωχθούν κατά την επιστροφή τους στη Σαμόα. Διασφάλισε ότι οι ήδη εγγεγραμμένοι ψηφοφόροι απαιτείτο μόνο να υποβληθούν στη βιομετρική διαδικασία. Οι πολίτες της Σαμόα στο εξωτερικό μπορούσαν να εγγραφούν ηλεκτρονικά, αλλά έπρεπε να ταξιδέψουν στη Σαμόα για να ολοκληρώσουν το βιομετρικό στάδιο. Ένα νομοσχέδιο που επιτρέπει στους πολίτες να ψηφίζουν εκτός της χώρας δεν ψηφίστηκε στο Κοινοβούλιο πριν από τη διάλυση, διατηρώντας έτσι την απαίτηση για τους ψηφοφόρους του εξωτερικού να επιστρέψουν στη Σαμόα για να ψηφίσουν. Ο εκλογικός επίτροπος ανακοίνωσε ότι οι Σαμοανοί που γεννήθηκαν στο εξωτερικό από γονείς που είναι πολίτες της Σαμόα και κατοικούν στο εξωτερικό θα είναι μη επιλέξιμοι να συμμετάσχουν στις εκλογές. Κατά το κλείσιμο των εγγραφών ψηφοφόρων, ένα προσωρινό στοιχείο έδειξε ότι 102.109 από τους 117.225 επιλέξιμους ψηφοφόρους ή 87%, είχαν εγγραφεί για να ψηφίσουν. Το σύνολο των εγγεγραμμένων μειώθηκε σε 101.981 αφού η OEC εξέτασε τον κατάλογο, ο οποίος περιλάμβανε την αφαίρεση των αποθανόντων ψηφοφόρων.

## Πρόγραμμα
Ο *O le Ao o le Malo* διέλυσε επίσημα το 17ο Κοινοβούλιο στις 3 Ιουνίου και εξέδωσε το εκλογικό διάταγμα μια εβδομάδα αργότερα, στις 10 Ιουνίου. Η OEC δημοσίευσε το τελικό εκλογικό χρονοδιάγραμμα στις 13 Ιουνίου. Η εγγραφή ψηφοφόρων έκλεισε στις 4 Ιουλίου, ενώ η περίοδος εγγραφής υποψηφίων ξεκίνησε στις 7 Ιουλίου και ολοκληρώθηκε στις 12 Ιουλίου. Η προεκλογική περίοδος ξεκίνησε στις 14 Ιουλίου και έληξε στις 24 Αυγούστου. Η OEC ανακοίνωσε ότι η προεκλογική εκστρατεία εκτός αυτής της περιόδου θα ήταν παράνομη. Οι υποψήφιοι είχαν προθεσμία μέχρι τις 14 Αυγούστου για να αποσύρουν τις υποψηφιότητές τους εάν σκόπευαν να το πράξουν, ενώ η πρόωρη ψηφοφορία είχε προγραμματιστεί για τις 27 Αυγούστου. Σύμφωνα με τον Public Holiday Act, το Υπουργείο Εμπορίου, Βιομηχανίας και Εργασίας όρισε την ημέρα των εκλογών και την προηγούμενη ημέρα ως δημόσιες αργίες, με στόχο τη μεγιστοποίηση της συμμετοχής των ψηφοφόρων.

## Κόμματα και υποψήφιοι
Έξι κόμματα συμμετείχαν στις εκλογές, συμπεριλαμβανομένου του Κόμματος Προστασίας των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων (HRPP), με επικεφαλής τον πρώην πρωθυπουργό Τουιλαέπα Σαϊλέλε Μαλιελεγκαόι, και του κόμματος Fa‘atuatua i le Atua Samoa ua Tasi (FAST), με επικεφαλής τον Λαάουλι Λεουατέα Σμιτ. Εκτός από το Κόμμα Ενότητας της Σαμόα (SUP) της πρωθυπουργού Φιαμέ Ναόμι Ματάφα, τρία άλλα νεοσύστατα κόμματα εγγράφηκαν για να συμμετάσχουν στις εκλογές: το Κόμμα Σύνταγμα Δημοκρατία Ρεπουμπλικανισμός (CDRP), με επικεφαλής τον Maiava Seimalu Oswald, το Κόμμα Εργασίας της Σαμόα (SLP) και το Tumua ma Pule Reform Republican Party (TPRRP). Με επικεφαλής τον πρώην υπουργό Δικαιοσύνης Faʻaolesa Katopau Ainuʻu, το SLP ιδρύθηκε από πρώην μέλη του HRPP, τα οποία ήταν δυσαρεστημένα με τη διαδικασία επιλογής υποψηφίων του κόμματος. Το TPRRP οδηγήθηκε στις εκλογές από τον Molioʻo Pio Molioʻo, τη σύζυγο του μέλους του FAST και πρώην υπουργού Οικονομικών, Μουλιπόλα Αναρόζα Άλε Μολιόο.

Αρχικά, ένας αριθμός ρεκόρ 191 υποψηφίων εγγράφηκαν για να διεκδικήσουν έδρα στις εκλογές, συμπεριλαμβανομένων 24 γυναικών υποψηφίων, μια μικρή αύξηση από τις 21 στις εκλογές του 2021. Έπειτα από δικαστικές προσφυγές και αποσύρσεις, ο συνολικός αριθμός των υποψηφίων μειώθηκε σε 188. Δύο Faʻafafine (γεννημένοι άντρες που ανήκουν στο τρίτο φύλο) έθεσαν επίσης υποψηφιότητα στις εκλογές. Το FAST είχε 57 υποψηφίους, το HRPP 51, ενώ το SUP είχε 26. Το Εργατικό Κόμμα είχε έξι υποψηφίους, το CDRP και το TPRRP είχαν από έναν, και υπήρχαν 46 ανεξάρτητοι υποψήφιοι. Δύο υποψήφιοι στην περιφέρεια Faleata 2 αποκλείστηκαν. Ως αποτέλεσμα, ο εν ενεργεία βουλευτής, υπουργός Δημοσίων Επιχειρήσεων Leatinuʻu Wayne Soʻoialo του SUP, έγινε ο μόνος υποψήφιος που κέρδισε την έδρα του χωρίς αντίπαλο σε αυτές τις εκλογές.

## Προεκλογική εκστρατεία
Τα περισσότερα κόμματα που συμμετείχαν στις εκλογές περιλάμβαναν στις πλατφόρμες τους υποσχέσεις για δημιουργία θέσεων εργασίας, δωρεάν δημόσια υγειονομική περίθαλψη και επενδύσεις σε υποδομές. Η επίσημη προεκλογική περίοδος ξεκίνησε στις 14 Ιουλίου. Ωστόσο, εμφανίστηκαν αναφορές για αρκετούς υποψηφίους που δημοσίευαν προεκλογικές αφίσες στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης εκ των προτέρων. Η OEC ανακοίνωσε ότι η εκστρατεία εκτός της επίσημης περιόδου, συμπεριλαμβανομένης της διανομής αφισών, ήταν παράνομη. Αρκετοί αρχηγοί στο Falelatai, το χωριό του *O le Ao o le Malo*, που βρίσκεται στην περιφέρεια Falelatai and Samatau, ανακοίνωσαν απαγόρευση στα κόμματα να κάνουν εκστρατεία στο χωριό. Οι αρχηγοί του χωριού είχαν επίσης προσπαθήσει να αποκλείσουν οποιονδήποτε υποψήφιο από το να διεκδικήσει την περιφέρεια, εκτός από τα μέλη του HRPP. Το HRPP είχε κερδίσει την περιφέρεια στις δύο προηγούμενες εκλογές. Ο εκλογικός επίτροπος δήλωσε ότι η κίνηση ήταν παράνομη. Ο Μαλιελεγκαόι αρνήθηκε ότι το HRPP ή ο *O le Ao o le Malo* είχαν οποιαδήποτε ανάμειξη στην απόφαση των αρχηγών.

Κατά τη διάρκεια μιας συγκέντρωσης του FAST στο Savaiʻi, ο Σμιτ ισχυρίστηκε ότι η Ματαάφα είχε καταστρέψει στοιχεία στην υπόθεση της δολοφονίας της Καρολάιν Σιναβαϊάνα Γκάμπαρντ. Σε απάντηση, η Ματαάφα κατέθεσε μήνυση για συκοφαντική δυσφήμιση και δήλωσε ότι ο Σμιτ πρέπει να αποφύγει τις προσωπικές επιθέσεις και να «παραμείνει στα ζητήματα». Ο Επίτροπος της Αστυνομίας Auapaʻau Logoitino Filipo δήλωσε ότι ο ισχυρισμός του ηγέτη του FAST ήταν παρόμοιος με έναν ισχυρισμό που είχε γίνει κατά της πρωθυπουργού τον Μάρτιο του 2025, τον οποίο μια αστυνομική έρευνα είχε βρει ότι ήταν ψευδής. Ο Μαλιελεγκαόι κατήγγειλε τον ισχυρισμό του Σμιτ και ζήτησε τη σύλληψή του.

### Faʻatuatua i le Atua Samoa ua Tasi (FAST)
Το κόμμα FAST ανακοίνωσε ότι η εκστρατεία του θα επικεντρωθεί σημαντικά στην οικονομική αναζωογόνηση και την κοινωνική πρόνοια. Το κόμμα παρουσίασε το μανιφέστο του στις 12 Ιουλίου στο Savaiʻi, ανακοινώνοντας δωρεάν νοσοκομειακή περίθαλψη, ένα νέο νοσοκομείο στη Σαλελολόγκα, αύξηση της χρηματοδότησης για την ανάπτυξη των χωριών, αυξημένη υποστήριξη για τις οικογένειες και ένα επίδομα γέννησης (baby bonus). Σχεδίαζε επίσης να αυξήσει την ηλικία συνταξιοδότησης από τα 55 στα 65 έτη, να ξεκινήσει ένα σχέδιο πιστώσεων άνθρακα ύψους 1,5 δισεκατομμυρίου τάλα και να ιδρύσει ένα εθνικό χρηματιστήριο. Το FAST, επιπλέον, σκόπευε να αναζωογονήσει τις Samoa Airways επενδύοντας 300 εκατομμύρια τάλα στην αεροπορική εταιρεία και να αυξήσει την ετήσια επιχορήγηση περιφέρειας από ένα σε δύο εκατομμύρια τάλα για κάθε περιφέρεια, η οποία θα ανερχόταν συνολικά σε 110 εκατομμύρια τάλα του ετήσιου κυβερνητικού προϋπολογισμού.

### Κόμμα Προστασίας Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων (HRPP)
Το HRPP έκανε εκστρατεία με γνώμονα την παροχή οικονομικής στήριξης και πρότεινε μεγάλης κλίμακας έργα υποδομής. Το κόμμα είχε τις περισσότερες προτάσεις πολιτικής στο μανιφέστο του, συμπεριλαμβανομένης μιας στρατηγικής καταπολέμησης της φτώχειας που θα έβλεπε τις οικογένειες να λαμβάνουν ετήσιες επιχορηγήσεις μετρητών 500 τάλα για κάθε μέλος της οικογένειας. Ο Μαλιελεγκαόι ισχυρίστηκε ότι η οικονομική κατάσταση της Σαμόα είχε επιδεινωθεί κατά τη διάρκεια της θητείας του FAST στην κυβέρνηση και ότι η χώρα συνήθιζε να «αναζητείται» από άλλα νησιωτικά έθνη του Ειρηνικού, αλλά ότι το κόμμα είχε αφήσει τη Σαμόα σε μια «επαίσχυντη» κατάσταση. Το HRPP δημοσίευσε το πλήρες μανιφέστο του στις 20 Ιουνίου, έχοντας ξεκινήσει την εκστρατεία νωρίτερα τον ίδιο μήνα, με προτάσεις για μείωση φόρων, επέκταση νοσοκομείων και την κατασκευή γέφυρας μεταξύ Ουπόλου και Savaiʻi.

### Κόμμα Ενότητας της Σαμόα (SUP)
Το SUP παρουσίασε το μανιφέστο του στις 15 Ιουλίου. Η Ματαάφα δήλωσε ότι το κόμμα είχε αναδυθεί «από τις στάχτες του FAST» (δηλαδή, δημιουργήθηκε από πρώην μέλη του FAST). Το κόμμα υποσχέθηκε να εκπληρώσει τις ανεκπλήρωτες υποσχέσεις του FAST από τις τελευταίες εκλογές, συμπεριλαμβανομένης της εκλογικής μεταρρύθμισης, ενός επιδόματος αναπηρίας και αυξήσεων συντάξεων. Το SUP ανακοίνωσε ότι θα διατηρήσει το πρόγραμμα επιχορηγήσεων περιφέρειας, με κεφάλαια που θα κυμαίνονται από ένα έως δύο εκατομμύρια τάλα, ανάλογα με τις απαιτήσεις και το μέγεθος κάθε περιφέρειας. Το κόμμα υποσχέθηκε επίσης να μειώσει τον φόρο προστιθέμενης αξίας (VAGST), να καταργήσει τον φόρο ηλεκτρικής ενέργειας και να παρέχει επιστροφή φόρου 20% σε όλους τους πολίτες εάν σχηματίσει κυβέρνηση μετά τις εκλογές. Η δωρεάν εκπαίδευση από την πρώιμη παιδική ηλικία έως το τριτοβάθμιο επίπεδο και η αύξηση της ηλικίας συνταξιοδότησης στα 60 έτη περιλήφθηκαν επίσης στο μανιφέστο του κόμματος. Το SUP υποσχέθηκε να επιστρέψει εδάφη χωριών που κατασχέθηκαν από τη γερμανική αποικιακή διοίκηση και δεν είχαν επιστρέψει στους εθιμικούς ιδιοκτήτες γης.

### Άλλα Κόμματα και Ανεξάρτητοι
Η εκστρατεία του Κόμματος Εργασίας επικεντρώθηκε στο εμπόριο και την απασχόληση. Υποσχέθηκε να αυξήσει τον κατώτατο μισθό, να δημιουργήσει μια ζώνη επεξεργασίας εξαγωγών και να εισαγάγει ένα πρόγραμμα οικογενειακής πρόνοιας. Το κόμμα εξέφρασε ενδιαφέρον για είσοδο σε κυβέρνηση συνασπισμού. Οι υποσχέσεις του TPRRP περιλάμβαναν επενδύσεις σε πολιτιστικούς θεσμούς και μείωση των οικιακών εξόδων ηλεκτρικής ενέργειας.

Ένας συνασπισμός με την ονομασία Independent Together (Ανεξάρτητοι Μαζί), αποτελούμενος από 27 ανεξάρτητους υποψηφίους, σχηματίστηκε λίγο πριν από τις εκλογές. Η συμμαχία παρουσίασε ένα μανιφέστο στις 13 Αυγούστου, και προειδοποίησε ότι η χώρα διασπάται από πολιτικές εντάσεις. Ο πρόεδρος του Independent Together, Leiataualesa Jerry Brunt, δήλωσε ότι ο βασικός στόχος του μπλοκ ήταν να «υποστηρίξει τη φωνή των ανεξάρτητων στο Κοινοβούλιο». Ο Brunt εξέφρασε την πρόθεσή του ο συνασπισμός να παραμείνει ενωμένος, αλλά είπε ότι τα μέλη ήταν ελεύθερα να υποστηρίξουν άλλα κόμματα στο κοινοβούλιο. Η ομάδα αρνήθηκε να υποστηρίξει ένα κόμμα της αντιπολίτευσης εάν γινόταν ρυθμιστής μετά τις εκλογές, αλλά υποσχέθηκε να εξετάσει τα μανιφέστα άλλων κομμάτων πριν υπογράψει οποιαδήποτε συμφωνία συνασπισμού.

## Διεξαγωγή
Η OEC έλαβε αναφορές που ισχυρίζονταν ότι ορισμένα άτομα είχαν ολοκληρώσει παράνομα διαδικτυακές εγγραφές για λογαριασμό  υποψηφίων. Ορισμένες επιτροπές εκστρατείας αναφέρθηκε επίσης ότι κανόνισαν και χρηματοδότησαν τη μεταφορά ψηφοφόρων σε κέντρα εγγραφής. Η OEC προειδοποίησε ότι μια τέτοια πρακτική ήταν παράνομη. Στις 26 Ιουνίου, ο Επίτροπος της Αστυνομίας Φιλίπο ανακοίνωσε τη δημιουργία ειδικής ομάδας εργασίας για εκλογικά εγκλήματα.
Κατά τη διάρκεια της πρόωρης ψηφοφορίας στις 27 Αυγούστου, αρκετοί δημοσιογράφοι που κάλυπταν τις εκλογές διατάχθηκαν από την αστυνομία να αποχωρήσουν από τα εκλογικά κέντρα. Ο Επίτροπος της Αστυνομίας Φιλίπο δήλωσε ότι τα περιστατικά ήταν μια «παρεξήγηση» και προέκυψαν από σύγχυση σχετικά με έναν κανόνα που απαγόρευε στους δημοσιογράφους να φωτογραφίζουν εάν βρίσκονταν σε απόσταση μικρότερη των 50 μέτρων από ένα εκλογικό κέντρο. Ο Εκλογικός Επίτροπος Στάνλεϊ δήλωσε ότι ένας από τους αστυνομικούς που απομάκρυνε τους δημοσιογράφους φέρεται να αποκοιμήθηκε κατά τη διάρκεια μιας ενημέρωσης για τους κανόνες σχετικά με την εκλογική κάλυψη από τα μέσα ενημέρωσης. Η Λάγκι Κερεσόμα, η πρόεδρος της Ένωσης Δημοσιογράφων της Σαμόα (JAWS), δήλωσε ότι τα περιστατικά ήταν «απαράδεκτα» και ανακοίνωσε ότι η JAWS θα έθετε το ζήτημα στην αστυνομία. Την ημέρα των εκλογών, τα εκλογικά κέντρα άνοιξαν στις 8π.μ. και έκλεισαν στις 3μ.μ., αν και στους εκλογείς που περίμεναν ακόμα να ψηφίσουν μετά από αυτή την ώρα επετράπη να ρίξουν ψηφοδέλτιο. Περαιτέρω αναφορές προέκυψαν στη συνέχεια την ημέρα της ψηφοφορίας για αστυνομικούς, οι οποίοι φέρονται να μην ήταν εξοικειωμένοι με τους κανονισμούς των μέσων ενημέρωσης, και διέταζαν παράνομα τους δημοσιογράφους να παραμείνουν τουλάχιστον 100 μέτρα μακριά από τα εκλογικά κέντρα.

Στις 31 Αυγούστου, μία ημέρα πριν ξεκινήσει η επίσημη καταμέτρηση, ο υποψήφιος του FAST, Τοελύπε Πουμουλίνουκου Ονέσεμο, πήγε στο κέντρο επιχειρήσεων του OEC (Γραφείο Εκλογικού Επιτρόπου), όπου διεξαγόταν η καταμέτρηση των ψήφων, και φέρεται να προσπάθησε να αναγκάσει το OEC να ξεκινήσει την επίσημη καταμέτρηση νωρίτερα από το προγραμματισμένο. Η αστυνομία διέταξε τον Ονέσεμο να αποχωρήσει και στη συνέχεια διεξήγαγε έρευνα για το περιστατικό. Την επόμενη ημέρα, τρεις άλλοι υποψήφιοι του FAST, συμπεριλαμβανομένου του Γραμματέα του Κόμματος Βαʻαοάο Σαλουμάλο Αλόφιπο, εισήλθαν επίσης παράνομα στις εγκαταστάσεις του OEC, ενώ καταμετρούνταν οι ψήφοι. Στους υποψηφίους απαγορεύεται εκ του νόμου η είσοδος σε χώρους όπου καταμετρούνται ψηφοδέλτια. Ο Εκλογικός Επίτροπος Στάνλεϊ δήλωσε ότι ο Αλόφιπο είχε έρθει για να εκφράσει ανησυχία σχετικά με την ασφάλεια της κάλπης. Ο Στάνλεϊ είπε στην τριάδα ότι δεν τους επιτρεπόταν η είσοδος στο κέντρο επιχειρήσεων και ζήτησε να τους ασκηθεί δίωξη, μαζί με τον Ονέσεμο, για παραβίαση του «Εκλογικού Νόμου». Στη συνέχεια, η αστυνομία αύξησε την ασφάλεια γύρω από τις εγκαταστάσεις του OEC.

## Αποτελέσματα
Η επίσημη καταμέτρηση των ψήφων ολοκληρώθηκε στις 4 Σεπτεμβρίου. Το FAST εξασφάλισε την πλειοψηφία των εδρών, κερδίζοντας 30, ενώ το HRPP κέρδισε 14. Το SUP κέρδισε τρεις έδρες, ενώ οι ανεξάρτητοι εξασφάλισαν τέσσερις. Οι περισσότεροι υπουργοί του υπουργικού συμβουλίου της Ματαάφα, συμπεριλαμβανομένου του αναπληρωτή πρωθυπουργού Τουάλα Γιοσέφο Πονιφάσιο, έχασαν τις έδρες τους. Ο Πρόεδρος του Κοινοβουλίου Παπαλίι Ταέου Μασιπάου του FAST απέτυχε επίσης να επανεκλεγεί. Πέντε γυναίκες κέρδισαν έδρες, μία λιγότερη από τις έξι που απαιτούνται για την εκπλήρωση της γυναικείας ποσόστωσης. Ο εκλογικός επίτροπος ανακοίνωσε ότι ένα πρόσθετο γυναικείο μέλος δεν θα διοριζόταν στο κοινοβούλιο παρά μόνο μετά την ολοκλήρωση των νομικών προσφυγών μετά τις εκλογές.
### Πίνακας αποτελεσμάτων
Οι συγκρίσεις σε ποσοστά και σε έδρες γίνονται σε σχέση με τα αποτελέσματα των προηγούμενων εκλογών τον Απρίλιο του 2021, πριν από τις ακυρώσεις μέρους των αποτελεσμάτων και τη διεξαγωγή μερικών εκλογών σε ορισμένες εκλογικές περιφέρειες, που οδήγησαν σε σύνολο 31 εδρών για το FAST και 22 για το HRPP. 

## Επακόλουθα
Κατά τη διάρκεια μιας συγκέντρωσης μετά τις εκλογές, όπου το FAST γιόρταζε τα αποτελέσματα, ο αρχηγός του κόμματος Σμιτ ζήτησε ενότητα και δήλωσε ότι ήταν ώρα για μια κυβέρνηση «με επικεφαλής τον Θεό». Απηύθυνε έκκληση στους Μαλιελεγκαόι και Ματαάφα να υποστηρίξουν μια κυβέρνηση FAST. Το HRPP ισχυρίστηκε ότι τα αποτελέσματα επηρεάστηκαν από δωροδοκία και δεσμεύτηκε να τα προσβάλει στο δικαστήριο. Ο Μαλιελεγκαόι δήλωσε ότι το κόμμα του αιφνιδιάστηκε από τα πρώιμα αποτελέσματα και ισχυρίστηκε ότι «οι ψηφοφόροι δεν κοιτάζουν πλέον μπροστά στο μέλλον, αλλά κοιτάζουν μόνο τα χρήματα που τους δίνονται το βράδυ πριν από τις εκλογές». 

Η Ματαάφα παραδέχτηκε την ήττα στις εκλογές και συνεχάρη το FAST. Προέτρεψε την εισερχόμενη κυβέρνηση να δώσει προτεραιότητα στην ψήφιση ενός Εθνικού Προϋπολογισμού. Η Ματαάφα απέδωσε την ήττα του SUP στο γεγονός ότι ιδρύθηκε λίγο πριν από τις εκλογές και ανέφερε ότι πολλοί από τους υποψηφίους του κόμματος έπρεπε επίσης να εκπληρώσουν τα καθήκοντά τους ως υπουργοί. Μετά τις εκλογές, ο Φιού Πονιφάσιο Βάσα, ο οποίος έθεσε υποψηφιότητα ως ανεξάρτητος, προσχώρησε στο FAST, αυξάνοντας το ποσοστό εδρών του κόμματος σε 31. Ο *O le Ao o le Malo* όρκισε το 18ο Κοινοβούλιο στις 16 Σεπτεμβρίου και μετά την ορκωμοσία ο Σμιτ ανέλαβε καθήκοντα ως πρωθυπουργός. Ο Αουαπαάου Μουλιπόλα Αλοϊταφούα, ο οποίος υπηρέτησε ως αναπληρωτής πρόεδρος στο προηγούμενο κοινοβούλιο, έγινε πρόεδρος. Ο Τοελούπε Πουμουλινούκου Ονέσεμο έγινε αναπληρωτής πρωθυπουργός και, βάσει συμφωνίας, αναμένεται να κατέχει τη θέση μέχρι τα μέσα της κοινοβουλευτικής θητείας το 2028, όταν θα τον διαδεχθεί η υπουργός Οικονομικών Μουλιπόλα Αναρόζα Άλε Μολιόο.

Οκτώ ανεπιτυχείς υποψήφιοι κατέθεσαν εκλογικές ενστάσεις κατά των νικητών αντιπάλων τους, ισχυριζόμενοι ότι είχαν εμπλακεί σε διαφθορά. Τέσσερις ενστάσεις υποβλήθηκαν από υποψηφίους του HRPP, τρεις από το FAST και μία από έναν ανεξάρτητο. Μια ένσταση, η οποία κατατέθηκε από τον Mulipola Leiataualesa Laki του HRPP κατά του προέδρου Αλοϊταφούα, αποσύρθηκε πριν ξεκινήσουν οι δικαστικές ακροάσεις. Τρεις άλλοι καταγγέλλοντες, συμπεριλαμβανομένου του πρώην προέδρου Μασιπάου, απέσυραν επίσης τις ενστάσεις τους. Στα τέλη Νοεμβρίου, το εκλογοδικείο έκρινε ότι ο βουλευτής του FAST και υπουργός Σέβε Τέι Φουιμαόνο, μαζί με τον ενάγοντα Λεαάνα Ρόνι Ποσίνι, ήταν ένοχοι για κατηγορίες διαφθοράς. Η απόφαση πυροδότησε μια επαναληπτική εκλογή στην περιφέρεια Σαφάτα 1.

## Παραπομπές


2025
Σαμοα