Πτέρυγες της Χρυσής Ορδής

Οι **Πτέρυγες της Χρυσής Ορδής** ήταν υποδιαιρέσεις της Χρυσής Ορδής από τον 13ο έως τον 15ο αι. Ο Τζότσι, ο μεγαλύτερος γιος του ιδρυτή της Μογγολικής Αυτοκρατορίας Τζένγκις Χαν, είχε αρκετούς γιους που κληρονόμησαν τις κτήσεις του Τζότσι ως φέουδα, υπό την κυριαρχία δύο από τους αδελφούς τους, τον Μπατού Χαν και τον μεγαλύτερο Ορντά Χαν, οι οποίοι συμφώνησαν ότι ο Μπατού θα απολάμβανε την πρωτοκαθεδρία, ως ο ανώτατος χαν της Χρυσής Ορδής (επικράτεια (ulus) του Τζότσι).  

Ο Ορντά, μαζί με μερικούς από τους νεότερους αδελφούς του, κυβερνούσε την ανατολική (αριστερή/μπλε) πτέρυγα της Χρυσής Ορδής, ενώ ο Μπατού και άλλοι κυβερνούσαν τη δυτική (δεξιά/λευκή) πτέρυγα. Αυτές οι Ορδές είναι γνωστές ως οι «Λευκή», «Μπλε» και «Γκρι» (του Σαϊμπανί) Ορδές στη ρωσική και περσική ιστοριογραφία.  Οι δύο κύριες διαιρέσεις είναι επίσης γνωστές ως ulus του Μπατού και ulus του Ορντά.

Η σχέση μεταξύ χρώματος και κατεύθυνσης είναι ένα κοινό χαρακτηριστικό της Ευρασιατικής Στέπας μεταξύ των Τουρκικών, Μογγόλων, Σλάβων και άλλων λαών. Λόγω της αντιστοίχισης των χρωμάτων, πιθανότατα σχετίζεται με τα Τέσσερα Σύμβολα που χρησιμοποιούνται συνήθως στην Κίνα των Χαν: ο μπλε δράκος συνδέεται με την ανατολή και η λευκή τίγρη συνδέεται με τη δύση. Η ακριβής ιστορία της σχέσης μεταξύ των δύο, ωστόσο, δεν είναι ακριβώς γνωστή. Σύμφωνα με ορισμένες εκδοχές του παραδοσιακού συστήματος, η ανατολή συνδέεται με την αριστερή πλευρά και η δύση συνδέεται με τη δεξιά πλευρά, επειδή ο παρατηρητής θεωρείται ότι βλέπει προς τον νότο. Διαφορετικοί συγγραφείς χρησιμοποιούν την «Μπλε Ορδή» και την «Λευκή Ορδή» με αντίθετους ορισμούς, γεγονός που μπορεί να οδηγήσει σε σύγχυση, και έχει δημιουργήσει την ανάγκη ελέγχου της σύμβασης που χρησιμοποιούν μεμονωμένοι συγγραφείς. 

## Υποδιαιρέσεις και συγκρούσεις μεταξύ πηγών
Σύμφωνα με το *Tαριχ-ί Ντοστ Σουλτάν* που γράφτηκε από τον Οτεμίς Χατζί στη Χίβα τη δεκαετία του 1550, το ulus του Μπατού ήταν επίσημα γνωστό ως η «Λευκή Ορδή», του Oρντά ως η «Μπλε Ορδή» και του Σιμπάν ως η «Γκρι Ορδή».

### Μπλε ορδή

#### Πηγές της Ανατολικής Πτέρυγας
Στα ρωσικά χρονικά, η Μπλε Ορδή περιγράφεται ως η ανατολική πτέρυγα της Χρυσής Ορδής . Αυτή η πτέρυγα ιδρύθηκε με βάση την υποταγή στη δυτική πτέρυγα, η οποία κυβερνιόταν από τους απογόνους του Ορντά Χαν.  Μετά τη διαμάχη διαδοχής της γραμμής του Μπατού τη δεκαετία του 1360, γνωστή ως «μεγάλα προβλήματα», η εξουσία και των δύο πτερύγων της Χρυσής Ορδής περιήλθε στους ανατολικούς Τζοτσίδες.

Σύμφωνα με τα ρωσικά χρονικά, η Μπλε Ορδή βρισκόταν ανατολικά του Βόλγα, και αναφέρεται δύο φορές. Την πρώτη φορά σε σχέση με τις μεγάλες ταραχές, οι οποίες ολοκληρώθηκαν με την άνοδο στον θρόνο του Τοχταμίς («τσάρος από τη Μπλε Ορδή»), και τη δεύτερη με την εισβολή του Τιμούρ, το 1395.
 
#### Πηγές της Δυτικής Πτέρυγας
Αντιθέτως, ορισμένες πηγές αναφέρουν τη Μπλε Ορδή ως τη δυτική πτέρυγα της Χρυσής Ορδής.  Μία περσική σύνθεση του 15ου αι., "Mουνταχάμπ ατμ-ταβαρίχ-ναμού" του Μουίν αντ-Ντιν Νατανζί (στη σύγχρονη βιβλιογραφία εξακολουθεί να υπάρχει "από τον ανώνυμο συγγραφέα Φασίλ Ισκαντέρ").

Σε αυτό το έργο, μετά από μία ιστορία σχετικά με τη διοίκηση του χαν Τοκτά της Χρυσής Ορδής (βασ. 1291–1312), αναφέρεται:
 

#### Δύο διαιρέσεις της αριστερής πτέρυγας της Χρυσής Ορδής
Στο Καζακστάν, η διαίρεση σε Λευκή και Μπλε Ορδές αφορά μόνο το ανατολικό τμήμα της Χρυσής Ορδής. Συνεπώς, η Μπλε Ορδή νοείται ως παράρτημα του Σιμπάν, ενός άλλου γιου του Τζότσι, που βρίσκεται ανάμεσα στη δεξιά πτέρυγα της Χρυσής Ορδής και την ορδή του Ορντά Χαν (στην επικράτεια του σύγχρονου δυτικού Καζακστάν). 

## Ιστορία

### Δεξιά πτέρυγα
Ο Μπατού Χαν ουσιαστικά ίδρυσε τη **Λευκή Ορδή** (ή Μπλε Ορδή) μετά την αποχώρησή τους από την Ευρώπη το 1242. Μέχρι το 1245, το Σαράι, η πρωτεύουσα της Ορδής, είχε ιδρυθεί στον κάτω Βόλγα. Ταυτόχρονα, τα ανατολικά εδάφη της Χρυσής Ορδής διοικούνταν από τον μεγαλύτερο αδελφό του Μπατού, τον Ορντά, και αυτά έγιναν γνωστά ως η αριστερή πτέρυγα. Ο Μπατού διεκδίκησε τον έλεγχό του στα ρωσικά πριγκιπάτα, αφού λεηλάτησε τις πόλεις Βλαντίμιρ το 1238 και Κίεβο το 1240, αναγκάζοντάς τες να πληρώνουν ετήσιο φόρο υποτέλειας, και να δέχονται τους υποψηφίους του ως πρίγκιπες.

Το ulus του Μπατού εκτεινόταν από τον ποταμό Ουράλ μέχρι τις εκβολές του Δούναβη και τα Καρπάθια Όρη. Απαίτησε φόρο υποτέλειας από τα περισσότερα ρωσικά πριγκιπάτα, και πραγματοποίησε επιδρομές μέχρι την Πολωνία δυτικά και μέχρι το Ιράν και τη Βουλγαρία νότια.

Ξεκινώντας με τον προσηλυτισμό του Μπερκέ στο Ισλάμ, η Λευκή Ορδή (ή Μπλε Ορδή) σύναψε μία παραδοσιακή συμμαχία με τους Μαμελούκους της Αιγύπτου εναντίον τού κοινού τους αντιπάλου, του Ιλχανάτου.

Μετά το τέλος τού χαν Μπερντιμπέκ των Μπατουΐντ και του χαν Ορντά, ο έλεγχος της ηγεσίας διέκοψε την αποτελεσματικότητα της Ορδής το 1359–1360. Η Λευκή Ορδή πέρασε από μία σειρά εσωτερικών διαμαχών μεταξύ των διεκδικητών του θρόνου, ενώ η Μπλε Ορδή γρήγορα εγκαθίδρυσε αποτελεσματική ηγεσία υπό τον Νογκάι Χαν. 

Από τη δεκαετία του 1280 έως το 1299, η Λευκή Ορδή (ή Μπλε Ορδή) βρισκόταν ουσιαστικά υπό τον έλεγχο δύο χαν, των νομίμων χαν και του Νογκάι, ενός πολέμαρχου και βασιλοποιού, οι οποίοι σύναψαν συμμαχία με τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία στην Κωνσταντινούπολη, και εισέβαλαν σε χώρες που συνόρευαν με τη Μπλε Ορδή, ιδιαίτερα στα Βαλκάνια. Η υπεροχή τού Νογκάι τερματίστηκε με την επικράτηση του νόμιμου Χαν Τοκτά, και η Μπλε Ορδή έφθασε στο απόγειο της δύναμης και της ευημερίας της κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Ουζμπέκ Χαν (Οζ Μπεγκ) και τού γιου του Τζανί Μπεγκ στα μέσα του 14ου αι., όταν παρενέβη στις υποθέσεις τού υπό διάλυση Ιλχανάτου.

Η Λευκή Ορδή (ή Μπλε Ορδή) παρέμεινε ισχυρή από την ίδρυσή της (γύρω στο 1240) μέχρι τη δεκαετία του 1350. Τα προβλήματα στα δυτικά της ορδής οδήγησαν στις τελικές απώλειες της Βλαχίας, της Δοβρουτσάς, της Μολδαβίας και της δυτικής Ουκρανίας, καθώς και των υποτελών πριγκιπάτων δυτικά του Κιέβου, χάνοντας αυτά τα εδάφη από τη Λιθουανία, αφού ηττήθηκε από τον στρατό της στη Μάχη των Μπλε Νερών το 1362. Το τέλος του Γιανί Μπεγκ οδήγησε τη Μπλε Ορδή σε έναν παρατεταμένο εμφύλιο πόλεμο, με τους παράλληλους χαν να πολεμούν μεταξύ τους, και να μην κατέχουν πραγματική εξουσία. Ταυτόχρονα, ο Μαμάι έγινε ο βασιλέας της Μπλε Ορδής. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, η Μοσχοβία αποσχίστηκε από τη μογγολική κυριαρχία (τουλάχιστον μέχρι τις αρχές του 15ου αι.). Μόνο με την έλευση του Τοχταμίς απομακρύνθηκαν οι παράλληλοι χάνοι. Ο Μαμάι ένωσε για λίγο τη Μπλρ Ορδή με τη Λευκή Ορδή το 1380.

### Αριστερή πτέρυγα
Η **Αριστερή Πτέρυγα της Χρυσής Ορδής** ήταν ένα από τα δύο ημίσεα της Μογγολικής αυτοκρατορίας που σχηματίστηκε γύρω στο 1300, μετά το τέλος του Μπατού Χαν, όταν ο γιος του κληρονόμησε την επαρχία τού πατέρα του από τους Σλάβους. Ήταν το ανατολικό συστατικό μέρος της Λευκής Ορδής.  

Επειδή ο Τζένγκις και οι απόγονοί του κυβερνούσαν το αριστερό τμήμα της Χρυσής Ορδής, ονομάζονταν *πρίγκιπες της αριστερής πτέρυγας (επίσης αριστερής)*.  Αρχικά κάλυπτε το δυτικό τμήμα της επικράτειας που κυβερνούσαν οι Τζοτσίδες, και περιλάμβανε τη δυτική Κεντρική Ασία και τη νοτιοδυτική Σιβηρία. Η πρωτεύουσα της Λευκής Ορδής βρισκόταν αρχικά στη λίμνη Μπαλκάς, αλλά αργότερα μεταφέρθηκε στο Σιγκνάκ του Καζακστάν στον ποταμό Συρ-Ντάρια. 

Όταν ο Κουμπλάι Χαν έστειλε μία μεγάλη σλαβική αντιπροσωπεία στην εκστρατεία του Χουλεγκού στη Μέση Ανατολή, σε αυτήν περιλαμβανόταν ένα ισχυρό απόσπασμα υπό τον Κουλί, έναν γιο του. Ωστόσο, οι ύποπτοι θάνατοι του τελευταίου και άλλων Μογγόλων πριγκίπων (π. το 1259) εξόργισαν τους ηγεμόνες της Χρυσής Ορδής. Κατά τη διάρκεια της κρίσης διαδοχής μεταξύ Κουμπλάι και Αρίκ Μποκέ από το 1260 έως το 1264, οι ελίτ της Λευκής Ορδής υποστήριξαν τον τελευταίο. Άρχισαν επίσης να υποστηρίζουν τον πρίγκιπα των Ογκεντεϊδών, Καϊντού, επειδή υποστηρίχθηκε από τους χαν όπως ο Μπερκέ και ο Μενγκέ-Τεμούρ.

Από το 1265, λόγω της τεράστιας στρατιωτικής δύναμης από την Κίνα, ο διάδοχος του Ορντά, Κοντσί ή Κοτσού, είχε καταρρεύσει από τη δυναστεία Γιουάν.

Ο Μάρκο Πόλο περιγράφει την Ορδή ως εξαιρετικά κρύα περιοχή, λέγοντας:
 
Το 1299, ο αριστερός Χαν, Μπαγιάν, εκθρονίστηκε από τον εξάδελφό του, Κοβελέκ, ο οποίος έλαβε βοήθεια από την Καϊντού και τον Ντουβά.  Μέχρι το 1304, ο Μπαγιάν είχε ανακαταλάβει το μεγαλύτερο μέρος των εδαφών των προγόνων του. Η ορδή του άρχισε να συγκεντρώνεται γύρω από τη Συρ-Ντάρια, αντικαθιστώντας τους Σαϊμπανίδες. Τα στρατεύματα του Μπαγιάν περιλάμβαναν Ρώσους και Μαγυάρους στρατιώτες.

Ο χαν τους, ο Τσιμτάι, έστειλε τους αδελφούς του να καταλάβουν τον θρόνο της Χρυσής Ορδής κατά την περίοδο αναρχίας της Μπλε Ορδής (1359–1380). Αλλά όλοι δολοφονήθηκαν, πριν επιτύχουν οποιαδήποτε επιτυχία. Μέλη της Λευκής Ορδής (μερικές φορές συγχέεται με τη Μπλε Ορδή), ο Χιζρ, και ο γιος ή συγγενής του, ο Αράμπ Σαΐχ, κατέλαβαν για λίγο τον θρόνο της Χρυσής Ορδής, χρησιμοποιώντας τον στρατό τους. 

Το 1375 ο Ουρούς Χαν, ο 8ος χαν της Αριστερής πτέρυγας, έγινε αμφισβητούμενος χαν τόσο της Μπλε Ορδής όσο και της Λευκής Ορδής.  Απέκλεισε τα μέλη από τον Οίκο των Χιζρ.  Ο Ουρούς απεβίωσε το 1377, και όταν ο ανιψιός του, Τοχταμίς, απέσπασε τον έλεγχο της Λευκής Ορδής από τον γιο του Ουρούς, Τιμούρ-Μαλίκ, το 1378,  ανέκτησε και τον έλεγχο της Μπλε Ορδής. Έτσι, ο Τοκταμίς ενοποίησε τις δύο ορδές, καθιστώντας τον Χαν της Χρυσής Ορδής.

Μετά την ήττα του Τοκταμίς το 1395–1396, ο Κουρουιτσίκ διορίστηκε επικεφαλής της Λευκής Ορδής από τον Ταμερλάνο.  Έκτοτε, οι οικογένειες των γιων του Τζότσι, Τουκά-Τιμούρ, Σιμπάν και Ορντά, άρχισαν να συγχωνεύονται μεταξύ τους, ιδρύοντας τις ορδές του Ουζμπέκ και του Καζακστάν. Μεταξύ αυτών, ο απόγονος του Κουρουιτσίκ, Μπορόγκ, διεκδίκησε για λίγο τον θρόνο της Χρυσής Ορδής το 1421.

Μετά τη δολοφονία του Μπαράκ, η Ορδή χωρίστηκε σε δύο μέρη με 2 χαν, τον Μοχαμέντ και τον Μουσταφά. Ο Μουσταφά ανακατέλαβε την Ορδή, αν και στη Σιβηρία εμφανίστηκε μία άλλη απειλή από τον Αμπούλ-Χαΐρ Χαν. Το 1446 ο τελευταίος νίκησε τον Μουσταφά, τερματίζοντας την ύπαρξη των ulus του Ορντά (της αριστερής πτέρυγας της Χρυσής Ορδής).

## Δείτε επίσης
* Το Κίεβο κατά την περίοδο της Χρυσής Ορδής
* Μογγολική εισβολή στην Ευρώπη
* Πολιτικές διαιρέσεις και υποτελείς της Μογγολικής Αυτοκρατορίας

## Σημειώσεις και αναφορές

## Περαιτέρω ανάγνωση
* Μπόρις Γκρέκοφ και Αλεξάντερ Γιακουμπόφσκι, *Η Χρυσή Ορδή και η Πτώση της*
* Τζορτζ Βερνάντσκι, *Οι Μογγόλοι και η Ρωσία*

Κατηγορία:Σουνιτικές δυναστείες
Κατηγορία:Νομαδικές ομάδες στην Ευρασία
Κατηγορία:Ιστορία των Τουρκικών φύλων
Κατηγορία:Μογγολικές δυναστείες
Κατηγορία:Χρυσή Ορδή