Νομική προσωπικότητα

**Νομική προσωπικότητα** (ή **ικανότητα δικαίου**) είναι η θεμελιώδης νομική ιδιότητα βάσει της οποίας ένα υποκείμενο δικαίου (φυσικό ή νομικό πρόσωπο) μπορεί να είναι φορέας δικαιωμάτων και υποχρεώσεων μέσα σε μία έννομη τάξη. Δεν πρόκειται για φυσική ή βιολογική ιδιότητα, αλλά για καθαρά νομική κατασκευή: το δίκαιο «δημιουργεί» πρόσωπα που μπορούν να συμμετέχουν σε έννομες σχέσεις, να έχουν περιουσία, να ευθύνονται, να ασκούν δικαιώματα και να υπέχουν υποχρεώσεις. Χωρίς νομική προσωπικότητα, κανένα υποκείμενο δεν μπορεί να λειτουργήσει ως αυτόνομος «παίκτης» στο δίκαιο. Η νομική προσωπικότητα είναι η αφετηρία και η βάση ολόκληρου του ιδιωτικού δικαίου, του συνταγματικού δικαίου και του διεθνούς δικαίου των δικαιωμάτων του ανθρώπου. Αποτελεί την πιο βασική προϋπόθεση για την ύπαρξη οποιασδήποτε έννομης σχέσης.

## Ορισμός και θεωρητική θεμελίωση
Η νομική προσωπικότητα είναι η **ι**κανότητα δικαίου (*Rechtsfähigkeit* στα γερμανικά, *capacité juridique* στα γαλλικά, *legal capacity* στα αγγλικά). Σύμφωνα με τον Αστικό Κώδικα (ΑΚ), κάθε πρόσωπο που διαθέτει νομική προσωπικότητα μπορεί να είναι υποκείμενο δικαιωμάτων και υποχρεώσεων, ανεξαρτήτως της πραγματικής του ικανότητας να τις ασκήσει (η οποία ρυθμίζεται ξεχωριστά ως δικαιοπρακτική ικανότητα).

Διακρίνεται από:
* Δικαιοπρακτική ικανότητα (ικανότητα να συνάπτει έγκυρες δικαιοπραξίες – ΑΚ 7-9).
* Ικανότητα προς καταλογισμό (ποινική και αστική ευθύνη).

Η νομική προσωπικότητα είναι απόλυτη, αδιαίρετη και ισότιμη για όλα τα πρόσωπα που την έχουν (αρχή της ισότητας). Δεν μπορεί να περιοριστεί παρά μόνο με ειδικές διατάξεις (π.χ. Αφάνεια, Στέρηση δικαιοπρακτικής ικανότητας).

## Ιστορική εξέλιξη
Οι ρίζες της νομικής προσωπικότητας ανάγονται στο **Αρχαίο Ρωμαϊκό Δίκαιο**, όπου μόνο οι ελεύθεροι πολίτες (*cives Romani*) είχαν πλήρη *caput* (νομική προσωπικότητα). Οι δούλοι θεωρούνταν *res* (πράγματα). Η έννοια του **νομικού προσώπου** (*universitas*) εμφανίστηκε ήδη από τον 2ο αι. π.Χ. για τα σωματεία και τις πόλεις. Κατά τον Μεσαίωνα και την Αναγέννηση, η Εκκλησία και τα πανεπιστήμια χρησιμοποιήθηκαν ως πρότυπα νομικών προσώπων. Η σύγχρονη θεωρία διαμορφώθηκε τον 19ο αιώνα στη Γερμανία (*Pandektensystem*) από τον Σαβινύ και άλλους, με τη διάκριση φυσικών και νομικών προσώπων. Στην Ελλάδα, η νομική προσωπικότητα κατοχυρώθηκε πλήρως με τον **Αστικό Κώδικα του 1940** (Ν. 2251/1940, όπως ισχύει σήμερα), ο οποίος εισήγαγε το γερμανικό σύστημα.

## Είδη νομικής προσωπικότητας
### Φυσικά πρόσωπα
Κάθε άνθρωπος από τη γέννησή του μέχρι τον θάνατό του διαθέτει πλήρη νομική προσωπικότητα (ΑΚ 34-35).

* **Έναρξη**: Με την ολοκλήρωση της γέννησης (ζωντανή γέννηση).
* **Λήξη**: Με τον θάνατο (ή με κήρυξη αφάνειας – ΑΚ 40 επ.).
* **Περιεχόμενο**: Δικαίωμα στην προσωπικότητα (ΑΚ 57), δικαίωμα στο όνομα (ΑΚ 58), προστασία της τιμής, της ιδιωτικής ζωής κ.λπ.

### Νομικά πρόσωπα
Είναι τεχνητά δημιουργήματα του δικαίου (ΑΚ 61 επ.).

Διακρίνονται σε:
* **Σωματειακά** (ένωση προσώπων): Σωματείο, Αστική εταιρία με νομική προσωπικότητα (ΑΚ 784).
* **Ιδρυματικά** (σύνολο περιουσίας): Ίδρυμα.
* **Εμπορικά**: Ανώνυμη Εταιρεία, ΕΠΕ, ΙΚΕ, ΟΕ, ΕΕ κ.λπ. (Εμπορικός Νόμος).
* **Δημόσια**: Νομικά Πρόσωπα Δημοσίου Δικαίου (ΝΠΔΔ) όπως ΟΤΑ, ΑΕΙ, ΕΟΔΥ κ.λπ.

Η νομική προσωπικότητα των νομικών προσώπων είναι **περιορισμένη** από τον σκοπό τους (ΑΚ 62 – αρχή της ειδικότητας).

## Η νομική προσωπικότητα στην ελληνική έννομη τάξη
### Σύνταγμα
Το Σύνταγμα της Ελλάδας (1975/1986/2001/2008) δεν ορίζει ρητά τη νομική προσωπικότητα, αλλά την προϋποθέτει μέσω των άρθρων:
* Άρθρο 2 §1 (σεβασμός στην αξία του ανθρώπου).
* Άρθρο 5 (προστασία της προσωπικής ελευθερίας).
* Άρθρο 25 (προστασία της προσωπικότητας).

### Αστικός Κώδικας
* **Φυσικά πρόσωπα**: Άρθρα 34-60.
* **Νομικά πρόσωπα**: Άρθρα 61-119.
* **Δικαίωμα προσωπικότητας**: Άρθρο 57 ΑΚ – η πιο σημαντική διάταξη για την προστασία.

### Ειδικοί νόμοι
* Ν. 4072/2012 (Ιδιωτική Κεφαλαιουχική Εταιρεία).
* Ν. 4548/2018 (Ανώνυμες Εταιρείες).
* Ν. 3419/2005 (Γ.Ε.ΜΗ. για δημοσιότητα).

## Περιεχόμενο της νομικής προσωπικότητας
1. **Δικαιώματα**: Περιουσιακά (κτήση, κατοχή, σύναψη συμβάσεων), προσωπικά (όνομα, τιμή, ιδιωτική ζωή), πολιτικά (ψήφος, υποψηφιότητα).
2. **Υποχρεώσεις**: Αστική ευθύνη, φορολογικές, ποινικές (για νομικά πρόσωπα μέσω οργάνων – ΑΚ 71).
3. **Δικαιοπρακτική ικανότητα** (ξεχωριστή).

## Απόκτηση, μεταβολή και απώλεια νομικής προσωπικότητας
* **Φυσικά πρόσωπα**: Αυτόματη από γέννηση, απώλεια με θάνατο.
* **Νομικά πρόσωπα**: Με εγγραφή σε δημόσιο μητρώο (Γ.Ε.ΜΗ., Μητρώο Σωματείων κ.λπ.) και διάλυση με απόφαση ή δικαστική απόφαση.

## Σύγχρονα ζητήματα
* **Τεχνητή Νοημοσύνη**: Συζητείται η χορήγηση περιορισμένης νομικής προσωπικότητας σε AI (Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, 2020).
* **Ζώα**: Στην Ελλάδα δεν έχουν πλήρη νομική προσωπικότητα, αλλά προστατεύονται ως «αισθανόμενα όντα» (Ν. 4039/2012).
* **Περιβάλλον**: «Δικαιώματα της Φύσης» σε ορισμένες χώρες (Εκουαδόρ, Νέα Ζηλανδία).
* **Άρση του πέπλου**: Σε περιπτώσεις κατάχρησης (ΑΠ 801/2020).

## Διεθνής και ευρωπαϊκή διάσταση
* Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΣΔΑ) – Άρθρο 8 (σεβασμός στην ιδιωτική και οικογενειακή ζωή).
* Χάρτης Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης – Άρθρο 1 (ανθρώπινη αξιοπρέπεια), Άρθρο 7.

## Πηγές

* Αστικός Κώδικας (Ν. 2251/1940, όπως ισχύει).
* Lawspot.gr – Επίσημα κείμενα Αστικού Κώδικα.
* Μανωλεδάκης Δ., *Γενικές Αρχές Αστικού Δικαίου*, 2022.
* Γεωργιάδης Α., *Ερμηνεία Αστικού Κώδικα*, τόμος Α΄.
* ΑΠ 801/2020 (Πολιτικές) – Άρση αυτοτέλειας νομικού προσώπου.
* Νομολογία ΕΔΔΑ και ΔΕΕ σχετικά με την προστασία προσωπικότητας.

Κατηγορία:Δίκαιο