Ιερώνυμος

[thumb|185px|«Ο Άγιος Ιερώνυμος στο Μελετητήριό του», Ναός Ognissanti, [Φλωρεντία]]
Ο **Ιερώνυμος** (27 Μαρτίου 347 – 30 Σεπτεμβρίου 420) είναι Χριστιανός άγιος και διανοούμενος του 4ου αιώνα μ.Χ. Γεννήθηκε το 347 στη πόλη Στριδώνα της Δαλματίας και πέθανε το 420 στη σκήτη του στη Βηθλεέμ. Λατίνος ασκητής, θεολόγος και εκκλησιαστικός συγγραφέας.

## Βίος
Τα παλαιότερα γραμματολογικά εγχειρίδια προσέδιδαν στον Ιερώνυμο και τη διπλή ονομασία Σωφρόνιος Ευσέβιος. Οι νεότερες έρευνες απέδειξαν ότι η προσθήκη της διπλής αυτής ονομασίας οφειλόταν σε παρανοήσεις και αυθαίρετες προσθήκες των αρχαίων αντιγραφέων και δεν ανταποκρινόταν στην αλήθεια. 

Ο **Ιερώνυμος** (*Hieronymus*) ήταν ιλλυρικής καταγωγής. Γεννήθηκε το έτος 347 στη Στριδώνα της Δαλματίας. Οι γονείς του ήταν Χριστιανοί και αρκετά εύποροι. Σε ηλικία επτά ετών τον έστειλαν για σπουδές στη Ρώμη, όπου παρέμεινε για 15 περίπου χρόνια. Εκεί, σπούδασε φιλολογία και ρητορική κοντά σε επιφανείς διδασκάλους. Μελέτησε τη φιλοσοφία και συνδέθηκε φιλικά με τον Ρουφίνο. Ύστερα, όμως, από αρκετά χρόνια, θα ερίσει με τον επιστήθιο φίλο του, επειδή ο Ιερώνυμος αποκήρυξε την ωριγένεια θεολογία, ενώ ο Ρουφίνος τη θαύμαζε. Βαπτίστηκε Χριστιανός σε ηλικία δεκαεννέα ετών από τον Λιβέριο Ρώμης. 

Το έτος 367 αποφάσισε να συνεχίσει τις σπουδές του στα Τρεβήρους. Ακολούθως, το 372, μετέβη για τον ίδιο λόγο στην Ιταλία, στην πόλη της Ακυλείας (Τεργέστη). Στις περιοχές αυτές μυήθηκε στην ασκητική ζωή, αλλά οι απολαύσεις της νεανικής ηλικίας δεν του επέτρεψαν ακόμα την οριστική αφοσίωση σε αυτή.

Το έτος 373 αποφάσισε να επισκεφθεί τους Αγίους Τόπους μαζί με μερικούς συντρόφους του. Έτσι το 374 έφτασε στην ελληνιστική πόλη της Χαλκίδας -κοντά στο σημερινό Χαλέππι- και εγκαταστάθηκε σε ένα μοναστήρι. Ασυνήθιστοι στο κλίμα της περιοχής, δύο από τους συντρόφους του πέθαναν και ο ίδιος παραλίγο να χάσει τη ζωή του. Εγκατέλειψε το μοναστήρι και εγκαταστάθηκε σε μια σκήτη στην έρημο της Συρίας μελετώντας τους αγαπημένους του Λατίνους συγγραφείς  Βιργίλιο και Κικέρωνα, και το 378 πήγε στην Αντιόχεια, όπου το επόμενο έτος (379) χειροτονήθηκε πρεσβύτερος από τον επίσκοπο της πόλης Παυλίνο. Η ιεροσύνη του όμως υπήρξε ανενέργητη, αφού ποτέ στη ζωή του δεν διακόνησε το θυσιαστήριο του Κυρίου.

Το 380 ο Ιερώνυμος βρέθηκε στην Κωνσταντινούπολη, όπου παρέμεινε για δύο χρόνια. Εκεί, συνδέθηκε φιλικά με το Γρηγόριο Νύσσης και τον Αμφιλόχιο Ικονίου.

Η παραμονή του στην Ανατολή υπήρξε καθοριστική τόσο για την πνευματική του ανάνηψη όσο και για την εκμάθηση της ελληνικής και εβραϊκής γλώσσας.

Από το έτος 382 μέχρι και το 384 εγκαταστάθηκε στη Ρώμη, όπου έγινε γραμματέας του πάπα Δάμασου και δίδαξε την ασκητική ζωή σε Χριστιανές κυρίες της ρωμαϊκής αριστοκρατίας. Από αυτές, συνδέθηκε περισσότερο πνευματικά με την Παύλα, την Ευστοχία και τη Μαρκέλλα. Πίστεψε πως θα διαδεχόταν τον Δάμασο στον επισκοπικό θρόνο της Ρώμης. Αυτό όμως δε συνέβη, εξαιτίας κάποιων διαβολών από μερίδα του ρωμαϊκού κλήρου. Πικραμένος, τότε, ξαναγύρισε στην Ανατολή, συνοδευόμενος από τις τρεις παραπάνω κυρίες. Στηλιτεύει τα ήθη των ιερέων της Ρώμης που είχαν τη συνήθεια να διατηρούν παλλακίδες στο σπίτι τους, να αρωματίζονται και να κατσαρώνουν τα μαλλιά τους καθώς και να συχνάζουν στα αριστοκρατικά σπίτια ακόμα και ειδωλολατρών. (Jerome Letters, xxii,30) Υπέρμαχος της παρθενίας και κατά του γάμου και της διαφθοράς και των βασάνων που προκαλεί *επαινώ τον γάμο μόνο γιατί μου δίνει παρθένους* έγραφε στις επιστολές του, και συμβουλεύει τις γνωστές του αν δεν μπορούν να ζούν σε μοναστήρι να παραμείνουν τουλάχιστον παρθένες. (Jerome Letters,cvii 3 και xxii 21)

Το έτος 385 εγκαταστάθηκαν στη Βηθλεέμ, όπου με τη χρηματική προσφορά της Παύλας και άλλων γυναικών ίδρυσαν δύο μοναστήρια. Ένα ανδρικό υπό τον Ιερώνυμο και ένα γυναικείο με ηγουμένη την Παύλα. Ο Ιερώνυμος πάντως εγκαταστάθηκε σε μια σπηλιά στα περίχωρα της Βηθλεέμ και από εκεί διεύθυνε το μοναστήρι του, μελετούσε τη Βίβλο αλλά και τους αγαπημένους του Ρωμαίους συγγραφείς και αλληλογραφούσε με τον έξω κόσμο και συνεργαζόταν με διάφορες χριστιανές γυναίκες όπως η Παύλα και η Μαρκέλλα. Μέχρι τη μέρα του θανάτου του 30 Σεπτεμβρίου του έτους 420, εργαζόταν και μάλιστα πέθανε την ώρα που  έγραφε ένα σχόλιο πάνω στον Ιερεμία. Στη Βηθλεέμ οικοδόμησε μια εκκλησία, έναν ξενώνα για τους προσκυνητές στους Αγίους Τόπους αλλά και ένα σχολείο που δίδασκε στα παιδιά εκτός των άλλων, Ελληνικά και Λατινικά.

Οι κρίσεις των γραμματολόγων για το πρόσωπο του Ιερώνυμου ποικίλλουν. Πολλοί τον θεωρούν εριστικό και εμπαθή, άλλοι μισαλλόδοξο και εγωιστή, ενώ άλλοι αγνό, σοφό, ζηλωτή και εραστή της άσκησης. 

Η Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία του απένειμε τον κατεξοχήν τιμητικό χαρακτηρισμό τού Μεγίστου Διδασκάλου. Η προσφορά του υπήρξε αληθινά μεγάλη και ουσιαστική, χωρίς νόθευση της Καθολικής πίστης.

Η Ορθόδοξη Εκκλησία τιμά τη μνήμη του στις 15 Ιουνίου και η Ρωμαιοκαθολική την ημέρα της κοίμησής του.

## Έργα
Η συγγραφική παραγωγή του Ιερώνυμου υπήρξε πολύ πλούσια. Η χρήση της λατινικής γλώσσας ήταν υποδειγματική και συνέβαλε καθοριστικά στη μεταγενέστερη εξέλιξή της. Ασχολήθηκε κυρίως με το μεταφραστικό έργο, αλλά και με συγγραφές ιστορικές, αγιολογικές, ερμηνευτικές, δογματικές, αντιαιρετικές, καθώς και με την επιστολογραφία. Παρακάτω παρατίθενται αναλυτικά, μαζί με αναφορά τις διαθέσιμες ελληνικές τους μεταφράσεις. 

**Ιστορικά - αγιολογικά** 

* *De viris illustribus (Περί ανδρών επιφανών)*: με τη συγγραφή αυτού του έργου, το οποίο διασώθηκε ακέραιο, ο Ιερώνυμος καθιερώθηκε ως ο πρώτος συστηματικός γραμματολόγος της δυτικής Εκκλησίας. Το σύγγραμμα συντάχθηκε στη Βηθλεέμ, το έτος 392. Σε αυτό περιέλαβε τους βίους και την εργογραφία 135 ανατολικών και δυτικών Πατέρων και εκκλησιαστικών συγγραφέων. Αποτέλεσε, μάλιστα, σπουδαία γραμματολογική πηγή τόσο κατά την Αρχαιότητα όσο και στα σύγχρονα χρόνια, παρά τον μεροληπτικό τρόπο συγγραφής του. Τα πρότυπά του υπήρξαν οι συγγραφές του Σουητώνιου και του Ευσέβιου Καισαρείας. Έκδοση και ελληνική μετάφραση του κειμένου σε επίπεδο διδακτορικής διατριβής εξεπόνησε ο Κωνσταντίνος Σιαμάκης, το οποίο αποτελεί τη διδακτορική του διατριβή. Υπάρχουν, επίσης, μια αρχαία μετάφραση, που συνήθως αποδίδεται στον φίλο του Ιερωνύμου Σωφρόνιο (εσφαλμένα, όπως αποδεικνύει ο Σιαμάκης), και η μετάφραση του Ιωάννου Φωκυλίδου (ως «Περί ανδρών ενδόξων»).
**Βίος Αγίου Παύλου του πρώτου ερημίτη (Vita S. Pauli primi eremitae)*.
**Βίος Αγίου Ιλαρίωνος (Vita S. Hilarionis)*.
* *Βίος Μάλχου Μοναχού Αιχμαλωτισθέντος (Vita Malchi monachi)*.
Οι παραπάνω τρεις ασκητικοί βίοι έχουν μεταφραστεί ήδη από τα αρχαία χρόνια πολλαπλές φορές. Κάποιες αρχαίες μεταφράσεις εκδόθηκαν από τον William Abbot Olfdfather και μια μετάφραση του Βίου του Αγ. Ιλαρίωνος από τον Αντώνιο Παπαδόπουλο Κεραμέα, που εντόπισε σε Σιναϊτικό χειρόγραφο και απέδωσε στον Σωφρόνιο, την οποία μετέφερε στη δημοτική ο Κίμων Παπαχρηστόπουλος. Στα νέα ελληνικά, μεταφράστηκαν απευθείας από το λατινικό πρωτότυπο από τον Σπυρίδωνα Μαρίνη.

Το έργο *Martyrologium ή Kalendarium (Μαρτυρολόγιο ή Ημερολόγιο)*, PL 30, 435-486, το οποίο προσγράφεται στον άγιο, πιθανώς δεν είναι δικό του, αλλά διασώζει τμήματα ανάλογου ιερωνυμικού συγγράμματος που χάθηκε.

**Δογματικά** 

* *Διαμάχη Λουκιφεριανού και Ορθόδοξου (Altercatio Luciferiani et Orthodoxi)*
* *Κατά Ελβιδίου περί αειπαρθενίας της Μαρίας (Adversus Helvidium de Mariae virginitate perpetua)*
* *Κατά Ιοβινιανού (Adversus Jovinianum)*
* *Κατά Βιγιλαντίου (Contra Vigilantium)*
* *Κατά Ιωάννου Ιεροσολύμων (Contra Johannem Hierosolymitanum)*. Το έργο μετέφερε στα ελληνικά ο Τιμόθεος Θέμελης, μετέπειτα Πατριάρχης Ιεροσολύμων, το οποίο εξέδωσε στο περιοδικό «Νέα Σιών» και ανατύπωσε αυτοτελώς λίγα χρόνια μετά.
* *Διάλογος Κατά Πελαγιανών (Dialogus Adversus Pelagianos)*
* *Απολογία κατά των βιβλίων του Ρουφίνου (Apologia adversus libros Rufini)*

**Λατινική μετάφραση της Αγ. Γραφής** 

Ο Ιερώνυμος αναθεώρησε αρχικά τις αρχαίες λατινικές μεταφράσεις της Αγίας Γραφής (*Vetus Latina*), στηριζόμενος στα *[[Εξαπλά]]* του Ωριγένη. Αργότερα, προχώρησε σε νέα μετάφραση, ολόκληρης της Αγίας Γραφής, βασιζόμενος στις πρωτότυπες γλώσσες, την εβραϊκή και ελληνική. Η μετάφραση αυτή ονομάστηκε Βουλγάτα (*Vulgata* δηλαδή "κοινή, δημώδης"). 

**Βιβλικά ερμηνευτικά έργα**

Προλόγισε όλα τα βιβλία της Αγίας Γραφής, ενώ εκπόνησε ερμηνευτικά υπομνήματα στα περισσότερα βιβλία της Παλαιάς και Καινής Διαθήκης. Συγκεκριμένα (κατά χρονολογία):

* Υπομνήματα στις προς Γαλάτας, Εφεσίους, Τίτον και Φιλήμονα Επιστολές (386-387 μ.Χ.).
* Υπόμνημα στον Εκκλησιαστή (388-389 μ.Χ.)
* Υπόμνημα στους προφήτες Ναούμ, Μιχαία, Σοφονία, Αγγαίο, Αββακούμ (392-393 μ.Χ.)
* Υπόμνημα στους προφήτες Ιωνά, Αβδιού (396 μ.Χ.)
* Υπόμνημα στις οράσεις Ησαΐου (397 μ.Χ.)
* Υπόμνημα στον Ματθαίο (398 μ.Χ.)
* Υπόμνημα στους προφήτες Ζαχαρία, Μαλαχία, Ωσηέ, Ιωήλ, Αμώς (406 μ.Χ.)
* Υπόμνημα στους Δανιήλ (407 μ.Χ.)
* Υπόμνημα στους Ησαΐα (408-410 μ.Χ.)
* Υπόμνημα στους Ιεζεκιήλ (410-414 μ.Χ.)
* Υπόμνημα στους Ιερεμία (414-416 μ.Χ.)
* Λόγοι στον Ευαγγελιστή Μάρκο, Λουκά, Ματθαίο, Ιωάννη.
* Ζητήματα εβραϊκά στην Γένεση

**Επιστολές**

Διασώζεται ικανός αριθμός Επιστολών του, μερικές από τις οποίες αποτελούν είδος πραγματείας. 

Στα ελληνικά, ο Μητροπολίτης Νικοπόλεως και Πρεβέζης Μελέτιος μετέφρασε τις Επιστολές 14, 22, 52 και 125. Χρησιμοποίησε όμως άλλους τίτλους από αυτούς που φέρει το πρωτότυπο λατινικό κείμενο: 
* *Κοντά στον Χριστό*, Πρέβεζα 1996 (προς Ηλιόδωρον, περί μοναχισμού)
* *Περί Παρθενίας*, Πρέβεζα 1994 & 1997 (προς Ευστόχιον, περί γυναικείου μοναχισμού),
* *Βάλε γερό θεμέλιο*, Πρέβεζα 1997 (προς Νεποτιανό, περί ιερωσύνης) και
* *Ζήσε για τον Χριστό*, Πρέβεζα 1998 (προς Ρουστικόν μοναχόν, περί μοναχισμού).

Ο Κωνσταντίνος Σιαμάκης μετέφρασε την Επιστολή 108, τον Επιτάφιο της Αγ. Παύλας, που εντάχθηκε στον ζ΄ τόμο του έργου «Μητερικόν». 

Επίσης, ο Αρχιμανδρίτης Ειρηναίος Χατζηεφραιμίδης εξέδωσε την αλληλογραφία των Αγίων Αυγουστίνου και Ιερωνύμου. 

Στις επιστολές του, ο άγιος πραγματεύεται ποικίλα θέματα, όπως ο μοναχισμός, ο γάμος, η χηρεία, η ανατροφή των παιδιών, ο σωστός τρόπος μετάφρασης, θέματα ερμηνευτικά χωρίων της Αγ. Γραφής κ.α. Θέματα που αφορούν στις συμβουλές του προς γυναίκες μελέτησε η Καλλιόπη Θεοδωρακάκη στη διδακτορική της διατριβή: «Ο άγιος Ιερώνυμος και οι γυναίκες: Σπουδή στην επιστολογραφία του», Θεσσαλονίκη 2023. 

**Μεταφράσεις** 

Πλην των βιβλίων της Αγ. Γραφής, μετέφρασε έργα του Ωριγένη, του Ευσεβίου Καισαρείας, του Διδύμου του Τυφλού, του Παχωμίου και των διαδόχων του, του Επιφανίου Σαλαμίνας Kύπρου, του Θεοφίλου Αλεξανδρείας και αρκετά έργα από την Απόκρυφη γραμματεία. Συγκεκριμένα: 

* **Ωριγένους:** 2 ομιλίες στο Άσμα Ασμάτων, 14 ομιλίες στον Ιερεμία, 14 ομιλίες στον Ιεζεκιήλ, 39 ομιλίες στον Λουκά, 9 ομιλίες στις οράσεις του Ησαΐα (αμφιβαλλόμενο).
* **Ευσεβίου Καισαρείας:** Χρονικόν, Επιστολή προς Κυπριανό και Κανόνες Δέκα των Ευαγγελίων.
* **Διδύμου Αλεξανδρέως:** Περί του Αγίου Πνεύματος. Το έργο αυτό, που σώζεται μόνο στη λατινική μετάφραση αυτή, μετέφεραν στα ελληνικά ο Αρχιμ. Μελέτιος Καλαμαράς, μετέπειτα Μητροπολίτης Πρεβέζης και ο π. Γρηγόριος Νόβακ στη ΒΕΠΕΣ.
* **Παχωμίου:** Κανόνες, Επιστολές και Μυστικοί Λόγοι των Παχωμίου και Θεοδώρου. Οι Κανόνες στη μορφή του Ιερωνύμου εκδόθηκαν στην ελληνική μετάφραση του έργου «Παχωμιακός Μοναχισμός» του Αρχιμανδρίτη Placide Deseille, έχοντας πιθανώς σαν πρότυπο γαλλική μετάφραση.
* **Επιστολές** του Επιφανίου Κύπρου, Θεοφίλου Αλεξανδρείας, Επιστολή προς Θεόφιλο της Συνόδου Ιεροσολύμων, Επιστολή Διονυσίου προς Θεόφιλο.
* **Απόκρυφο Ευαγγέλιο του Ψευδο-Ματθαίου:** Πρόκειται για το εβραϊκό Ευαγγέλιο των Εβιωνιτών, το οποίο θεωρούσαν την πρώτη μορφή του Ευαγγελίου του Ματθαίου και λέει ο Ιερώνυμος ότι το μετέφερε στα λατινικά και στα ελληνικά, όμως σώζονται μόνο κάποια παραθέματα σε άλλα έργα του. Βασιζόμενοι στη μαρτυρία του, βρήκαν αφορμή οι συντάκτες ενός άλλου αποκρύφου κειμένου, αποδιδομένου πάλι στον ευαγγελιστή Ματθαίο, που αφορά στην Γέννηση της Θεοτόκου και εκτείνεται μέχρι την παιδική ηλικία του Ιησού, να το αποδώσουν σε μετάφραση του Ιερωνύμου, πλαστογραφώντας μάλιστα στην εισαγωγή κάποιες επιστολές μεταξύ του Ιερωνύμου και των επισκόπων Χρωματίου και Ηλιοδώρου σχετικές με την ανάθεση του έργου της μεταφράσεως.
* **Μεταφράσεις-συμπληρώματα:** Ευσεβίου Καισαρείας, «Περί των τοπικών ονομάτων» και «Χρονικόν», με συμπλήρωμα των χρόνων 326-378, καθώς και του Ψευδο-Φίλωνος «Περί Εβραϊκών Ονομάτων».

## Διδασκαλία
Ο Ιερώνυμος δεν παρουσίασε κάποια θεολογική πρωτοτυπία στη διδασκαλία του, ώστε να θεωρηθεί συμβολή στην προαγωγή της δογματικής διατύπωσης της πίστης. Κινήθηκε αποκλειστικά στη βιβλική θεμελίωση των απόψεών του και στην παράδοση της Εκκλησίας. 

Υιοθέτησε την παραδοσιακή εκκλησιολογία του Ιγνατίου Αντιοχείας, του Ειρηναίου Λουγδούνου και του Κυπριανού Καρχηδόνας. Θεώρησε απαραίτητη, για τη σωτηρία, την παραμονή του ανθρώπου στο σώμα της Εκκλησίας και τη μετοχή στα μυστήριά της. Υπερασπίστηκε την Καθολική πίστη, έναντι των αιρετικών, υποστηρίζοντας πως οι ομάδες τους συνιστούσαν παρασυναγωγή και οδηγούνταν από τον Αντίχριστο.

Κατηγορήθηκε από ορισμένους μοναχούς ως Σαβελλιανιστής, επειδή στην τριαδολογία χρησιμοποιούσε τον όρο πρόσωπον και όχι υπόστασις. Η κατηγορία όμως αυτή δεν ίσχυε, γιατί ο Ιερώνυμος δεν υιοθέτησε ποτέ τη διδασκαλία του Σαβέλλιου. 

Το ίδιο συνέβη και με την ωριγένεια θεολογία. Στην ουσία δεν υπήρξε ποτέ Ωριγενιστής, ασχέτως αν έτρεφε σεβασμό προς το μεγάλο ανάστημα του Αλεξανδρινού θεολόγου. Αναγκάστηκε για το λόγο αυτό να ερίσει με το φίλο του Ρουφίνο και να καταδικάσει τις θεολογικές επιδράσεις που δέχτηκε από τον Ωριγένη, τόσο αυτός όσο και ο Ιωάννης Ιεροσολύμων.

Όταν ανέκυψε το πρόβλημα της αίρεσης του Πελαγιανισμού, ο Ιερώνυμος ακολούθησε την πατερική διδασκαλία της Ανατολής και υποστήριξε πως η σωτηρία του ανθρώπου είναι αποτέλεσμα του έργου της χάρης του Θεού σε συνεργασία με την ελεύθερη βούληση του ανθρώπου. 

Ο Ιερώνυμος διακρίθηκε ως ερμηνευτής της Αγίας Γραφής. Στην ερμηνευτική του μέθοδο υιοθέτησε την αλεξανδρινή αλληγορία, αλλά και την ιστορικοφιλολογική προσέγγιση των ιερών κειμένων.

Ήταν άνθρωπος της ολόθερμης προσευχής και της αυστηρής άσκησης. Εκτίμησε υπέρμετρα την παρθενία και μάλιστα έλεγε στις γυναίκες πως είχαν δικαίωμα να αψηφίσουν τις κοινωνικές επιταγές εφόσον το επιθυμούσαν και να μην παντρευτούν. Αν και δεν ενέκρινε την γυναικεία σεξουαλικότητα και συχνά κατέκρινε τις γυναίκες που κατά τη γνώμη του επιδείκνυαν ματαιοδοξία φορώντας μακιγιάζ, όμορφα ρούχα και κοσμήματα, την ίδια στιγμή εξυμνούσε την γυναικεία αρετή και την γυναικεία διάνοια όπως διαφαίνεται και από την μακροχρόνια φιλία και συνεργασία που διατήρησε στη ζωή του με διάφορες χριστιανές γυναίκες όπως η Παύλα, η Μαρκέλλα και η Ευστοχία με τις οποίες έκανε πολλές θεολογικές συζητήσεις και για τις οποίες συχνά μιλούσε με θαυμασμό και τρυφερότητα. Η συνεργασία του με τις γυναίκες ήταν τόσο έντονη που από τις 123 επιστολές του που έχουν διασωθεί το 36% απευθύνεται σε γυναίκες και αναφέρεται ονομαστικά σε είκοσι διαφορετικές γυναίκες. Μετά τον θάνατό τους μάλιστα έγραψε τις ευχολογίες τους. Για αυτές του τις φιλίες κατηγορήθηκε από τους αντιπάλους του για ανήθικες σχέσεις, κάτι που όμως δεν ήταν αλήθεια.

## Βιβλιογραφία

* F. Cavallera, *Saint Jérôme, sa vie et son oeuvre*, 1-2, Paris 1922
* A. Penna, *Principi e carattere dell' esegesi di S. Girolamo*, Roma 1950
* Yv. Chauffin, *Saint Jérôme*, Paris 1961
* P. Antin, *Solitude et silence chez saint Jérôme*, Revue d' Ascétique et de Mystique 40(1964), 265-276
* J. N. D. Kelly, *Jerome, His Life, Writtings, and Controversies*, London 1975
* *Jérôme entre l’ Occident et l’ Orient, Actes du Colloque de Chantilly*, επιμ. Y. - M. Duval, Études Augustiniennes, Paris 1988
* B. Jeanjean, *Saint Jérôme et l’ hérésie, Études Augustiniennes, Série Antiquité* - 161, Paris 1999
* L. Mirri, *Rapporto tra continenza e matrimonio in S. Girolamo*, Vox Patrum 19(1999), 303-322
* M. Starowieyski, *Les commentaires bibliques patristiques dans le De viris illustribus de S. Jérôme*, Studia Patristica 34(2001), 459-469
* B. Jeanjean, *L’ utilisation antihérétique de Ps. 72, 9 par saint Jérôme*, Studia Patristica 34(2001), 376-387
* Φ. Σ. Ιωαννίδης, *Εκκλησιαστική Γραμματολογία. Συγγραφείς και Πατέρες της Δύσης (Β΄– ΣΤ΄ αι.),* Τόμος Α΄, έκδ. Βάνιας, Θεσσαλονίκη 2004
* Σ. Ν. Μαρίνης, *Όσιος Ιερώνυμος. Βίος - Εποχή και σπουδαιότητα του έργου του - Τα Ασκητικά,* έκδ. Νεκτάριος Παναγόπουλος, 2015.
* Θεοδωρακάκη Καλλιόπη, "Ο Άγιος Ιερώνυμος και οι γυναίκες. Σπουδή στην επιστολογραφία του", εκδ. Ostracon, Θεσσαλονίκη 2024

## Υποσημειώσεις


Ιερωνυμος
Κατηγορία:Εκκλησιαστικοί Πατέρες
Κατηγορία:Εκκλησιαστικοί συγγραφείς
Κατηγορία:Χριστιανοί άγιοι του 5ου αιώνα