Μεσαίωνας

[thumb|240px|[Αδελφοί Λίμπουρχ: Σελίδα από το ημερολόγιο του «Πολύ πλούσιου βιβλίου Ωρών του Δούκα του Μπερί», το διασημότερο και καλύτερα σωζόμενο δείγμα της γοτθικής παραγωγής εικονογραφημένων χειρογράφων (περίπου 1415).]]

**Μεσαίωνας** **(476-1492 μ.Χ)** ονομάζεται η χρονική περίοδος της Ευρωπαϊκής ιστορίας, από τον 5ο μέχρι τον 15ο αιώνα μ.Χ.. Ξεκίνησε με την κατάλυση του Δυτικού Ρωμαϊκού κράτους (476 μ.Χ.) ή κατ' άλλους με τον θάνατο του Ιουστινιανού Α΄ (565 μ.Χ.), του αυτοκράτορα υπό τον οποίο αναβίωσε η παλαιά ισχύς και έκταση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και τελείωσε συμβατικά το 1492 μ.Χ., με την ανακάλυψη της Αμερικής. Ο Μεσαίωνας είναι η μεσαία από τις τρεις παραδοσιακές διαιρέσεις της Δυτικής Ιστορίας: Αρχαία, Μεσαιωνική και Νεότερη. Ο Μεσαίωνας με τη σειρά του παραδοσιακά διαιρείται σε τρεις υποπεριόδους, τον Πρώιμο, τον Ώριμο και τον Ύστερο Μεσαίωνα.

Η μείωση του ανθρώπινου πληθυσμού, η σμίκρυνση των μεγάλων αστικών κέντρων, οι επιδρομές και η μετακίνηση φύλων, οι οποίες ήδη είχαν ξεκινήσει από την Ύστερη Αρχαιότητα, συνεχίστηκαν στη διάρκεια του Πρώιμου Μεσαίωνα. Οι βάρβαροι επιδρομείς, κυρίως Γερμανικά φύλα, δημιούργησαν νέα βασίλεια σε ό,τι απέμεινε από το Δυτικό Ρωμαϊκό Κράτος. Κατά τον 7ο αιώνα μ.Χ., η Βόρεια Αφρική και η Μέση Ανατολή, κάποτε κομμάτια του Ανατολικού Ρωμαϊκού Κράτους βρέθηκαν υπό τον έλεγχο του Χαλιφάτου, μιας Ισλαμικής αυτοκρατορίας, μετά την ολοκλήρωση των κατακτήσεων του Μωάμεθ και των διαδόχων του. Παρόλο που έλαβαν χώρα σημαντικές αλλαγές στις κοινωνικές και πολιτικές δομές, η ρήξη με την Αρχαιότητα δεν υπήρξε ολοκληρωτική. Η ακόμη εκτενής Βυζαντινή Αυτοκρατορία επιβίωσε στην Ανατολή και παρέμεινε αξιοσημείωτη δύναμη. Το νομικό της σύστημα, ο Ιουστινιάνειος Κώδικας, ανακαλύφθηκε εκ νέου στη Βόρεια Ιταλία το 1070 και κέρδισε μεγάλο θαυμασμό τους επόμενους αιώνες. Στη Δύση, τα περισσότερα βασίλεια απορρόφησαν τους λίγους διασωθέντες ρωμαϊκούς θεσμούς. Τα μοναστήρια δημιουργήθηκαν ενώ συνεχίζονταν οι εκστρατείες εκχριστιανισμού της παγανιστικής Ευρώπης. Οι Φράγκοι, υπό τη Καρολίγγεια Δυναστεία, ίδρυσαν για σύντομο διάστημα, από τα τέλη του 8ου αιώνα μέχρι τις αρχές του 9ου αιώνα, μια αυτοκρατορία που κάλυπτε το μεγαλύτερο τμήμα της Δυτικής Ευρώπης. Η τελευταία τελικά υπέκυψε στις πιέσεις εμφύλιων συγκρούσεων σε συνδυασμό με πρόσκαιρες εισβολές από το εξωτερικό (Βίκινγκς από τον Βορρά, Μαγυάροι από την Ανατολή και Σαρακηνοί από τον Νότο) που την αποδυνάμωσαν και δημιούργησαν τις προϋποθέσεις δημιουργίας νέων αυτοχθόνων κρατικών σχηματισμών.

Στη διάρκεια του Ώριμου Μεσαίωνα, που ξεκίνησε μετά το 1000 μ.Χ., ο πληθυσμός της Ευρώπης αυξήθηκε εξαιρετικά καθώς νεωτερισμοί στην τεχνολογία και στις μεθόδους καλλιέργειας της γης επέτρεψαν την άνθηση του εμπορίου, ενώ η κλιματική αλλαγή της Μεσαιωνικής Θερμής Περιόδου βελτίωσε σημαντικά την απόδοση της αγροτικής παραγωγής. Ο φεουδαλισμός, η πολιτική οργάνωση όπου οι ιππότες -και εν γένει οι ευγενείς- όφειλαν στρατιωτικές υπηρεσίες στους ηγεμόνες τους με αντάλλαγμα το δικαίωμα να εκμεταλλεύονται οικονομικά τη γη, την οποία καλλιεργούσαν χωρικοί που όφειλαν ενοίκιο και εργασία στους ευγενείς, ήταν το σύστημα με το οποίο οργανώθηκε ιεραρχικά και οικονομικά η κοινωνία την περίοδο αυτή. Οι Σταυροφορίες, που διακηρύχθηκαν για πρώτη φορά το 1095, υπήρξαν στρατιωτικές προσπάθειες των Χριστιανών της Δυτικής Ευρώπης να αφαιρέσουν τον έλεγχο των Αγίων Τόπων από τους Μουσουλμάνους. Οι βασιλείς έγιναν η κεφαλή συγκεντρωτικών κρατών, μειώνοντας την εγκληματικότητα και τη βία, απομακρύνοντας, ωστόσο, από την πραγματικότητα την ιδέα ενός ενιαίου χριστιανικού κράτους. Την πνευματική ζωή χαρακτήρισε ο σχολαστικισμός, μια φιλοσοφία που έδινε έμφαση στη συνύπαρξη της Πίστης με τη Λογική, και η ίδρυση πανεπιστημιακών ιδρυμάτων. Η θεολογία του Θωμά Ακινάτη (1225-1274), τα έργα ζωγραφικής του Τζιότο (1266-1337), η ποίηση του Δάντη (περ. 1265-1321) και του Τσόσερ (περ. 1343-1400), τα ταξίδια του Μάρκο Πόλο (1254-1324) και η ανέγερση Γοτθικών Καθεδρικών Ναών, όπως εκείνος στη Σαρτρ, είναι μερικά από τα επιφανέστερα επιτεύγματα αυτής της περιόδου.

Ο Ύστερος Μεσαίωνας στιγματίστηκε από δοκιμασίες και κινδύνους όπως ο λιμός, η πανούκλα και ο πόλεμος, που μείωσαν κατά πολύ τον πληθυσμό της Δυτικής Ευρώπης. Μεταξύ των ετών 1347 και 1350 η Μαύρη Πανώλη ή αλλιώς Μαύρος Θάνατος εξόντωσε τα δύο πέμπτα περίπου του ευρωπαϊκού πληθυσμού. Οι αμφιγνωμίες, η εμφάνιση αιρέσεων και τα σχίσματα στους Κόλπους της Εκκλησίας εμφανίστηκαν παράλληλα με διακρατικούς πολέμους, εμφύλιες συγκρούσεις και επαναστάσεις χωρικών. Πολιτιστικές και τεχνολογικές πρόοδοι μεταμόρφωσαν την ευρωπαϊκή κοινωνία, γράφοντας τον επίλογο του Ύστερου Μεσαίωνα και δίνοντας τη σκυτάλη στην Πρώιμη Νεότερη Περίοδο της Ευρωπαϊκής Ιστορίας.

## Ετυμολογία και Περιοδολόγηση
Ο Μεσαίωνας είναι μια από τις τρεις κύριες περιόδους στο επικρατέστερο σχήμα ανάλυσης της ευρωπαϊκής ιστορίας: Κλασική Αρχαιότητα, Μεσαίωνας και Νεότερη Εποχή.

Οι μεσαιωνικοί συγγραφείς μοίραζαν την ιστορία σε περιόδους όπως οι *«Έξι Εποχές»* ή οι *«Τέσσερις Αυτοκρατορίες»* και θεωρούσαν την εποχή τους τελευταία πριν την καταστροφή του κόσμου. Όταν αναφέρονταν στη δική τους εποχή, χρησιμοποιούσαν την έννοια της *«μοντέρνας εποχής»*. Στη δεκαετία του 1330, ο ουμανιστής και ποιητής Φραγκίσκος Πετράρχης (Φραντσέσκο Πετράρκα, 1304-1374) αναφερόταν στην περίοδο της ιστορίας πριν την έλευση του Χριστού ως *antiqua* (αρχαία) και στη χριστιανική περίοδο ως *nova* (νέα). Ο Λεονάρντο Μπρούνι (1370-1444) ήταν ο πρώτος ιστορικός που χρησιμοποίησε τριμερή διαίρεση της ιστορίας στο έργο του *«Ιστορία των Φλωρεντίνων»* (1442). Ο Μπρούνι και οι μεταγενέστεροί του ιστορικοί θεωρούσαν ότι η Ιταλία είχε επανακάμψει μετά την εποχή του Πετράρχη και κατ’ επέκταση προσέθεσαν μια τρίτη εποχή. Ο όρος Μεσαίωνας εμφανίστηκε για πρώτη φορά στη λατινική γλώσσα ως *media tempestas*. Κατά τα πρώτα χρόνια χρήσης του όρου, υπήρχαν πολλές εναλλακτικές, όπως *medium aevum*, όρος που ανάγεται στο 1604, και *media saecula*, όρος του 1625. Ο σημερινός αγγλικός όρος *medieval* ή *mediaeval* προέρχεται από το *medium aevum*. Η τριμερής περιοδολόγηση καθιερώθηκε μετά τη διαίρεση της Ιστορίας από τον Γερμανό ιστορικό Κριστόφ Κελλάριους (1638-1707) σε τρία κομμάτια: Αρχαία, Μεσαιωνική και Νεότερη.

Το επικρατέστερο σημείο εκκίνησης του Μεσαίωνα είναι το 476 μ.Χ.  που πρώτος πρότεινε ο Μπρούνι. Για την Ευρώπη σαν σύνολο, το 1500 συχνά θεωρείται το τέλος της περιόδου αυτής, ωστόσο δεν υπάρχει καθολικά αποδεκτή από τους μελετητές χρονολογία. Ανάλογα με το αντικείμενο μελέτης, γεγονότα όπως το πρώτο ταξίδι του Κολόμβου (1451-1506) στην Αμερική το 1492, η Άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Τούρκους το 1453, ή η Προτεσταντική Μεταρρύθμιση το 1517 έχουν κατά καιρούς χρησιμοποιηθεί. Οι Άγγλοι ιστορικοί συχνά χρησιμοποιούν τη Μάχη του Μπόσγουορθ το 1485 για να οριοθετήσουν τον Μεσαίωνα. Για την Ισπανία, οι ημερομηνίες που συνηθίζονται περισσότερο είναι ο θάνατος του Βασιλιά Φερδινάνδου Β΄ της Αραγωνίας το 1516, ο θάνατος της Βασίλισσας Ισαβέλλας Α΄ της Καστίλλης το 1504 ή η Κατάκτηση της Γρανάδας το 1492. Οι ιστορικοί των λατινόγλωσσων κρατών τείνουν να διαιρούν τον Μεσαίωνα σε δύο τμήματα: την πρώτη Υψηλή και τη μεταγενέστερη Χαμηλή περίοδο. Οι αγγλόφωνοι ιστορικοί, ακολουθώντας τους γερμανόφωνους συναδέλφους τους, συνήθως διαιρούν τον Μεσαίωνα σε τρία τμήματα: τον Πρώιμο, τον Ώριμο ή Μέσο, και τον Ύστερο. Τον 19ο αιώνα, ο Μεσαίωνας στο σύνολό του συχνά αναφερόταν ως οι *«Σκοτεινοί Αιώνες»*, ωστόσο μετά την υιοθέτηση των διαιρέσεων που περιγράφηκαν παραπάνω, η χρήση του όρου περιορίστηκε στο να χαρακτηρίζει τον Πρώιμο Μεσαίωνα, τουλάχιστον σε ό,τι αφορά τους ιστορικούς.

## Ύστερη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία
[left|thumb|240px|Απεικόνιση των [Τετραρχία|Τετραρχών, δύο Αυτοκρατόρων και δύο Καισάρων, που κυβέρνησαν τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία μετά από τις μεταρρυθμίσεις του Διοκλητιανού. Βασιλική Αγίου Μάρκου, Βενετία, Ιταλία.]]Η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία έφτασε στο απόγειο της εδαφικής της εξάπλωσης κατά τον 2ο αιώνα μ.Χ. Τους επόμενους δύο αιώνες η ρωμαϊκή επιρροή στα εδάφη αυτά μειώθηκε σταδιακά. Οικονομικά προβλήματα, όπως ο πληθωρισμός, σε συνδυασμό με την πίεση που άσκησαν εξωτερικοί παράγοντες στα σύνορα, μετέτρεψαν τον 3ο αιώνα σε περίοδο πολιτικής αστάθειας, στη διάρκεια της οποίας Αυτοκράτορες ανέβαιναν στον θρόνο για να αντικατασταθούν τάχιστα από νέους σφετεριστές. Τα χρήματα που απαιτούνταν για στρατιωτικούς σκοπούς αυξάνονταν σταθερά, κυρίως ως αποτέλεσμα των πολέμων με την Περσία των Σασσανιδών, που αναζωπυρώθηκε στα μέσα του 3ου αιώνα. Ο στρατός διπλασιάστηκε σε μέγεθος, ενώ το ιππικό και μικρότερα σώματα αντικατέστησαν τη λεγεώνα ως το κύριο τακτικό σώμα στρατού. Η ανάγκη για εισοδήματα οδήγησε στην αύξηση της φορολογίας και στη συρρίκνωση της τάξης των *curiales* (έμποροι, επιχειρηματίες και ιδιοκτήτες γης μεσαίας κοινωνικής τάξης), ενώ ολοένα και λιγότεροι από αυτούς έδειχναν την προθυμία να αναλαμβάνουν αξιώματα στις πόλεις τους. Αναγκαία έγινε η αύξηση των γραφειοκρατών που θα αναλάμβαναν να υποστηρίζουν την κεντρική διακυβέρνηση για την αντιμετώπιση των αναγκών του στρατού, κάτι που οδήγησε σε παράπονα των πολιτών ότι υπήρχαν πλέον περισσότεροι συλλέκτες φόρων από ό,τι φορολογούμενοι.

Ο Αυτοκράτορας Διοκλητιανός (κυβ. 284-305) μοίρασε την Αυτοκρατορία σε δύο αυτόνομα διοικητικά τμήματα, το Ανατολικό και το Δυτικό το 286. Η Αυτοκρατορία δεν θεωρούνταν χωρισμένη στην αντίληψη των κατοίκων και των διοικούντων της, καθώς νομικές και διοικητικές επιταγές του ενός τμήματος ίσχυαν και στο άλλο. Το 330, μετά από μια περίοδο εμφύλιων συγκρούσεων, ο Κωνσταντίνος ο Μέγας (κυβ. 306-337) ίδρυσε στη θέση του Βυζαντίου τη νέα πρωτεύουσα του Ανατολικού Κράτους, την Κωνσταντινούπολη. Οι μεταρρυθμίσεις του Διοκλητιανού ενδυνάμωσαν τη διοικητική γραφειοκρατία, αναδιαμόρφωσαν τη φορολογία και ισχυροποίησαν τον στρατό, κάτι που εξαγόρασε χρόνο στην Αυτοκρατορία. Ωστόσο δεν έλυσε και οριστικά τα προβλήματα που την ταλάνιζαν: δυσβάστακτη φορολογία, υπογεννητικότητα και πιέσεις στα σύνορα ήταν μερικά από αυτά. Εμφύλιοι πόλεμοι μεταξύ αντιπάλων Αυτοκρατόρων ήταν κοινό φαινόμενο στην πορεία του 4ου αιώνα, αποσπώντας στρατιώτες από τα σύνορα και επιτρέποντας σε εισβολείς να προχωρούν σε καταπατήσεις. Στο μεγαλύτερο μέρος του 4ου αιώνα, η ρωμαϊκή κοινωνία σταθεροποιήθηκε σε μια νέα μορφή, διαφορετική από εκείνη της κλασικής περιόδου, με το χάσμα ανάμεσα στους πλούσιους και τους φτωχούς να διευρύνεται ολοένα και τη ζωτικότητα των μικρότερων πόλεων να φθίνει. Μια άλλη σημαντική αλλαγή ήταν ο εκχριστιανισμός της Αυτοκρατορίας, η στροφή δηλαδή του πληθυσμού της προς τον Χριστιανισμό, μια σταδιακή διαδικασία που κράτησε από τον 2ο μέχρι τον 5ο αιώνα.

right|thumb|350px|''Χάρτης των βαρβαρικών εισβολών στα εδάφη της Δυτικής Αυτοκρατορίας από το 100 έως το 500 μ.Χ.'' Το 376, οι Οστρογότθοι, προσπαθώντας να ξεφύγουν από τους Ούνους, έλαβαν άδεια από τον Αυτοκράτορα Ουάλη (κυβ. 364-378) να εγκατασταθούν στη ρωμαϊκή επαρχία της Θράκης στα Βαλκάνια. Ο αποικισμός δεν εξελίχθηκε ομαλά και, όταν οι Ρωμαίοι αξιωματούχοι χειρίστηκαν λανθασμένα την κατάσταση, οι Οστρογότθοι ξεκίνησαν να κάνουν επιδρομές και λεηλασίες. Ο Ουάλης, προσπαθώντας να επαναφέρει την τάξη, σκοτώθηκε πολεμώντας τους Οστρογότθους στη Μάχη της Αδριανουπόλεως στις 9 Αυγούστου 378. Εκτός από την εξωτερική απειλή των εχθρών στον Βορρά, εσωτερικές έριδες και κυρίως θρησκευτικές διαμάχες, διατάρασσαν την τάξη. Το 400, οι Βησιγότθοι εισέβαλαν στη Δυτική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία και, παρόλο που εκδιώχθηκαν προσωρινά από την Ιταλία, το 410 λεηλάτησαν την πόλη της Ρώμης. Το 406 οι Αλανοί, οι Βάνδαλοι και οι Σουηβοί εισήλθαν στη Γαλατία (σύγχρονη Γαλλία). Στα επόμενα τρία χρόνια εξαπλώθηκαν και το 409 πέρασαν μέσω των Πυρηναίων στην Ιβηρική χερσόνησο. Έτσι ξεκίνησε η Εποχή των Μετακινήσεων, οπότε και διάφορα φύλα, κυρίως γερμανικά στην αρχή, μετακινήθηκαν κατά μήκος της Ευρώπης.

Οι Φράγκοι, οι Αλεμάνοι και οι Βουργουνδοί κατέληξαν στη Βόρεια Γαλατία, ενώ οι Άγγλοι, οι Σάξονες και οι Γιούτες εγκαταστάθηκαν στη Βρετανία. Στη δεκαετία του 430 οι Ούνοι ξεκίνησαν εισβολές στα εδάφη της Αυτοκρατορίας. Ο ηγεμόνας τους, ο Αττίλας (κυβ. 434-453), καθοδήγησε εισβολές στα Βαλκάνια το 442 και το 447, στη Γαλατία το 451 και στην Ιταλία το 452. Η απειλή των Ούνων παρέμεινε μέχρι τον θάνατο του Αττίλα το 453, οπότε και ο συνασπισμός των ουνικών φύλων διαλύθηκε. Αυτές οι εισβολές άλλαξαν δραματικά το πολιτικό και δημογραφικό σκηνικό στο κομμάτι που είχε κάποτε αποτελέσει το Δυτικό Ρωμαϊκό Κράτος.

Μέχρι το τέλος του 5ου αιώνα, το δυτικό κομμάτι της Αυτοκρατορίας είχε διαιρεθεί σε μικρότερα πολιτικά σώματα, καθένα από τα οποία βρισκόταν υπό την κυριαρχία φυλών που είχαν εισβάλει σε αυτά στις αρχές του αιώνα. Η εκθρόνιση του τελευταίου Αυτοκράτορα της Δύσης, του Ρωμύλου Αυγουστύλου, το 476 παραδοσιακά σηματοδοτεί το τέλος της Δυτικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Η Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, η οποία συχνά αναφέρεται με την επωνυμία Βυζαντινή Αυτοκρατορία, μετά την πτώση του Δυτικού Κράτους, είχε ελάχιστη δύναμη ώστε να αξιώσει τον έλεγχο των χαμένων εδαφών στη Δύση. Οι Βυζαντινοί Αυτοκράτορες εξακολουθούσαν να τα διεκδικούν ως κληρονομιά τους, ωστόσο ούτε κάποιος από τους νέους βασιλείς στη Δύση τόλμησε να αυτοανακηρυχθεί Αυτοκράτορας της Δύσης, ούτε οι Βυζαντινοί είχαν την ισχύ να επανακαταλάβουν και να διατηρήσουν τον έλεγχο στα χαμένα δυτικά εδάφη. Η επανάκτηση της ιταλικής χερσονήσου και των παραλίων της Μεσογείου από τον Αυτοκράτορα Ιουστινιανό τον Μέγα (κυβ. 527-565) αποτέλεσε τη μοναδική, και προσωρινή, εξαίρεση.

## Πρώιμος Μεσαίωνας

### Εθνοτικές αλλαγές

[thumb|left|220px|Ούνοι εισβολείς στη [Μάχη των Καταλαυνικών Πεδίων|Μάχη των Καταλανικών Πεδίων (451), απεικόνιση του 19ου αιώνα από τον Αλφόνς ντε Νοβίλ.]]
Οι πολιτικές δομές της Δυτικές Ευρώπης άλλαξαν σημαντικά μορφή μετά την κατάλυση της ενωμένης Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Παρόλο που οι μετακινήσεις διαφόρων φύλων στη διάρκεια της περιόδου αυτής περιγράφονται στην πλειοψηφία των περιπτώσεων ως εισβολές, στην πραγματικότητα δεν πρόκειται απλώς για στρατιωτικές εκστρατείες αλλά για μεταναστεύσεις ολόκληρων λαών εντός της Αυτοκρατορίας. Αυτές υποβοηθήθηκαν από την άρνηση των Ρωμαίων αριστοκρατών να στηρίξουν τον στρατό ή να καταβάλουν τους φόρους που ήταν απαραίτητοι σε αυτόν για την παρεμπόδιση των μεταναστεύσεων. Οι Αυτοκράτορες του 5ου αιώνα ήταν συχνά υποχείρια ισχυρών στρατιωτικών όπως ο Στιλίχων (πεθ. 408), ο Άσπαρ (πεθ. 471), ο Ρισίμερος (πεθ. 472) και ο Γούντομπαντ (πεθ. 516), οι οποίοι είχαν κατά το ήμισυ ή και καθόλου ρωμαϊκές καταβολές. Επιγαμίες, ωστόσο, μεταξύ των νέων βασιλέων και των Ρωμαίων αριστοκρατών ήταν σύνηθες φαινόμενο. Αυτό οδήγησε στη συγχώνευση εθιμικών στοιχείων του ρωμαϊκού πολιτισμού με εκείνα των επιδρομέων. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν οι λαϊκές συνελεύσεις που επέτρεπαν στα ελεύθερα αρσενικά μέλη μιας φυλής να συμμετέχουν στη διακυβέρνηση σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό από ό,τι συνέβαινε στο πλαίσιο του ρωμαϊκού κράτους. Τα αρχαιολογικά ευρήματα που άφησαν πίσω οι Ρωμαίοι και οι εισβολείς παρουσιάζουν συχνά ομοιότητες, με εκείνα των φυλών να μιμούνται συχνά τα αντίστοιχα ρωμαϊκά. Μεγάλο κομμάτι της γραμματείας των νέων βασιλείων επίσης βασίστηκε στη ρωμαϊκή γραπτή παράδοση. Μια σημαντική διαφορά, εντούτοις, ήταν η σταδιακή απώλεια εισοδήματος των διοικούντων μέσω της φορολογίας. Πολλές από τις νέες πολιτικές ενότητες δεν χρηματοδοτούσαν πλέον τον στρατό τους μέσω φόρων, αλλά προσέφεραν στους στρατιώτες κτήματα ή ενοίκια. Αυτή η αναθεώρηση της ανάγκης για φορολογία οδήγησε και στην παρακμή των συστημάτων συλλογής φόρων. Οι πολεμικές συγκρούσεις ήταν πάντως συχνές μεταξύ και στο εσωτερικό των νέων βασιλείων. Η δουλεία μειώθηκε μαζί με την προσφορά και οι κοινωνικές δομές επικεντρώθηκαν στην αγροτική παραγωγή.

[thumb|right|250px|Το Μαυσωλείο του [Θεοδώριχος ο Μέγας|Θεοδώριχου στη Ραβέννα της Ιταλίας, μοναδικό σωζόμενο δείγμα της αρχιτεκτονικής των Οστρογότθων.]]
Μεταξύ του 5ου και του 8ου αιώνα, νέοι λαοί και ισχυρές προσωπικότητες κάλυψαν το κενό που άφησε πίσω της η ρωμαϊκή κεντρική διακυβέρνηση. Οι Οστρογότθοι εγκαταστάθηκαν στην Ιταλία στα τέλη του 5ου αιώνα υπό τον Θεοδώριχο (πεθ. 526). Δημιούργησαν ένα βασίλειο το οποίο χαρακτήρισε η συνεργασία ανάμεσα στους γηγενείς Ιταλούς και τους Οστρογότθους, τουλάχιστον μέχρι και τα τελευταία χρόνια της ηγεμονίας του Θεοδώριχου. Οι Βουργουνδοί εγκαταστάθηκαν στη Γαλατία και, αφού ένα πρώιμο βασίλειό τους συνετρίβη από τους Ούνους το 436, δημιούργησαν ένα δεύτερο στη δεκαετία του 440. Στην περιοχή μεταξύ των σημερινών πόλεων της Γενεύης και της Λυών, χτίστηκε το ισχυρό κράτος της Βουργουνδίας στα τέλη του 5ου και στις αρχές του 6ου αιώνα. Στη Βόρεια Γαλατία, οι Φράγκοι και οι Βρετανοί δημιούργησαν μικρά κρατίδια. Το Βασίλειο των Φράγκων είχε επίκεντρο τη βορειοανατολική Γαλατία και ο πρώτος Βασιλιάς τους για τον οποίο σώζονται αρκετές πληροφορίες είναι ο Χιλδέριχος (πεθ. 481). Υπό την ηγεμονία του Χλωδοβίκου (κυβ. 509-511), γιου του Χιλδέριχου, το Βασίλειο των Φράγκων επεκτάθηκε και προσηλυτίστηκε στον Χριστιανισμό. Οι Βρετανοί, που σχετίζονταν με τους γηγενείς κατοίκους της Μπριτάνια (σύγχρονη Μεγάλη Βρετανία), εγκαταστάθηκαν στην περιοχή που σήμερα αποκαλείται Βρετάνη (τμήμα της σύγχρονης Γαλλίας). Άλλα βασίλεια δημιουργήθηκαν από τους Βησιγότθους στην Ισπανία, τους Σουηβούς στη βορειοδυτική Ισπανία και τους Βανδάλους στη Βόρεια Αφρική. Κατά τον 6ο αιώνα, οι Λομβαρδοί εγκαταστάθηκαν στη Βόρεια Ιταλία, αντικαθιστώντας το Βασίλειο των Οστρογότθων με ένα σύνολο από δουκάτα που κατά διαστήματα εξέλεγαν κοινό ηγεμόνα. Στα τέλη του 6ου αιώνα, αυτός ο διακανονισμός είχε αντικατασταθεί από μόνιμη και σταθερή μοναρχία.

Οι εισβολές έφεραν νέες εθνοτικές ομάδες στην Ευρώπη, αν και ορισμένες περιοχές δέχτηκαν μεγαλύτερη εισροή φύλων σε σχέση με άλλες. Στη Γαλατία, για παράδειγμα, οι εισβολείς εγκαταστάθηκαν σε μεγαλύτερο βαθμό στα βορειοανατολικά σε σχέση με τα νοτιοδυτικά. Τα σλαβικά φύλα προτίμησαν την Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη, καθώς και τα Βαλκάνια. Η εγκατάσταση αυτή νέων λαών οδήγησε και στην αλλαγή των επικρατουσών γλωσσών. Τα λατινικά της Δυτικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας αντικαταστάθηκαν σταδιακά από γλώσσες που βασίζονταν σε αυτά, αλλά ήταν παρόλα αυτά διακριτές, γνωστές με τη συλλογική ονομασία ρομανικές γλώσσες. Αυτή η μετάβαση από τα Λατινικά στις νέες γλώσσες είχε φυσικά διάρκεια πολλούς αιώνες. Η ελληνική γλώσσα παρέμεινε η επίσημη γλώσσα της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, αλλά οι μεταναστεύσεις σλαβόφωνων λαών προσέθεσε και τις σλαβονικές γλώσσες στην Ανατολική Ευρώπη.

### Επιβίωση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας

[thumb|left|230px|Ψηφιδωτό που απεικονίζει τον [Ιουστινιανός Α´|Αυτοκράτορα Ιουστινιανό (λεπτομέρεια), Βασιλική του Αγίου Βιταλίου, Ραβέννα, Ιταλία.]]
Καθώς η Δυτική Ευρώπη γινόταν μάρτυρας του σχηματισμού νέων βασιλείων, η Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία παρέμενε ανέπαφη, γνωρίζοντας οικονομική αναζωογόνηση που κράτησε μέχρι τον πρώιμο 7ο αιώνα. Στο ανατολικό τμήμα της Αυτοκρατορίας έλαβαν χώρα λίγες εισβολές, οι περισσότερες από τις οποίες στα Βαλκάνια. Οι ειρηνικές σχέσεις με την Περσία, παραδοσιακό εχθρό της Ρώμης, διατηρήθηκαν για το μεγαλύτερο κομμάτι του 5ου αιώνα. Στην Ανατολική Αυτοκρατορία παρατηρήθηκαν στενές σχέσεις Κράτους και Εκκλησίας, με τα διάφορα θεολογικά ζητήματα να αποκτούν πολιτική σημασία με τρόπο που δεν συνέβη στη Δύση. Στον τομέα της Νομοθεσίας αξιοσημείωτο γεγονός είναι η κωδικοποίηση του Ρωμαϊκού Δικαίου. Η πρώτη προσπάθεια, ο Θεοδοσιανός Κώδικας, ολοκληρώθηκε το 438. Υπό τον Αυτοκράτορα Ιουστινιανό Α΄ (κυβ. 527-565), έλαβε χώρα μια δεύτερη συλλογή, ο Ιουστινιάνειος Κώδικας (*Corpus Juris Civilis*). Ο ίδιος Αυτοκράτορας είναι επίσης υπεύθυνος για την ανοικοδόμηση του ναού της Αγίας Σοφίας στην Κωνσταντινούπολη, καθώς και για την επανάκτηση της Βόρειας Αφρικής από τους Βανδάλους και της Ιταλίας από τους Οστρογότθους, υπό τη στρατιωτική καθοδήγηση του Βελισάριου (πεθ. 565). Η κατάκτηση της Ιταλίας δεν ήταν ολοκληρωτική καθώς ένα θανατηφόρο ξέσπασμα λοιμού το 542 είχε ως αποτέλεσμα να επικεντρωθεί ο Ιουστινιανός για το υπόλοιπο της βασιλείας του σε αμυντικά μέτρα, παρά σε νέες κατακτήσεις. Μετά τον θάνατό του, οι Βυζαντινοί ήλεγχαν το μεγαλύτερο κομμάτι της ιταλικής χερσονήσου, τη Βόρεια Αφρική και ένα μικρό πάτημα στη νότια Ισπανία. Οι εκστρατείες αυτές της επανάκτησης των χαμένων εδαφών από τον Ιουστινιανό έχουν αποτελέσει αντικείμενο κριτικής από ιστορικούς που θεωρούν ότι επεκτάθηκε υπερβολικά, προετοιμάζοντας το έδαφος για τις μουσουλμανικές κατακτήσεις. Πολλές από τις δυσκολίες που αντιμετώπισαν οι διάδοχοί του δεν οφείλονταν μόνο στην υπερφορολόγηση για να πληρωθούν οι πόλεμοι που διεξήγαγε, αλλά στον κατ' ουσίαν πολιτικό χαρακτήρα της Αυτοκρατορίας, που καθιστούσε δύσκολη τη συγκέντρωση στρατού.

[thumb|right|330px|Η έκταση της [Βυζαντινή Αυτοκρατορία|Βυζαντινής Αυτοκρατορίας το 555 μ.Χ. υπό τον Αυτοκράτορα Ιουστινιανό, έχοντας ενσωματώσει τμήματα της Ιταλίας, της Δαλματίας, της Βόρειας Αφρικής και της νότιας Ισπανίας.]]
Η αργή διείσδυση των Σλάβων στα Βαλκάνια αποτέλεσε μια ακόμη δυσχέρεια για τους διαδόχους του Ιουστινιανού. Ξεκίνησε σταδιακά, αλλά μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 540 σλαβικά φύλα βρίσκονταν στη Θράκη και την Ιλλυρία, ενώ νίκησαν και τον αυτοκρατορικό στρατό κοντά στην Αδριανούπολη το 551. Στη δεκαετία του 560 οι Άβαροι ξεκίνησαν να εξαπλώνονται από τη βάση τους στις βόρειες όχθες του Δούναβη. Μέχρι τα τέλη του 6ου αιώνα ήταν η ισχυρότερη δύναμη στην Κεντρική Ευρώπη και ανάγκαζαν κατ' εξακολούθηση τους Αυτοκράτορες της Ανατολής να τους καταβάλλουν χρηματικά ποσά. Παρέμειναν υπολογίσιμη δύναμη μέχρι το 796. Ένα πρόσθετο πρόβλημα προέκυψε όταν ο Αυτοκράτορας Μαυρίκιος (κυβ. 582–602) ενεπλάκη στην περσική πολιτική έχοντας αναμειχθεί σε μια διαμάχη για θέματα διαδοχής. Ως αποτέλεσμα ακολούθησε μια βραχεία περίοδος ειρήνης αλλά, μετά την εκθρόνιση του Μαυρίκιου, οι Πέρσες εισέβαλαν στη διάρκεια της ηγεμονίας του Αυτοκράτορα Ηρακλείου (κυβ. 610–641). Πήραν τον έλεγχο μεγάλων τμημάτων της Αυτοκρατορίας, όπως την Αίγυπτο, τη Συρία και τη Μικρά Ασία, μέχρι την επιτυχημένη εκστρατεία αντεπίθεσης του Ηρακλείου. Το 628 η Αυτοκρατορία, μετά τη νικηφόρα μάχη της Νινευΐ, συνήψε συνθήκη ειρήνης και ανέκτησε όλα τα χαμένα εδάφη της.

### Δυτική κοινωνία
[thumb|left|220px|«Ο Άγιος Ιερώνυμος στο σπουδαστήριό του» (1480), έργο του [Ντομένικο Γκιρλαντάιο. Ο Ιερώνυμος ήταν εξέχων ιερέας, λόγιος, θεολόγος, ιστορικός και συγγραφέας του 4ου αιώνα, ένας από τους Διδασκάλους της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας.]]
Στη Δυτική Ευρώπη, ορισμένες από τις παλαιότερες ρωμαϊκές αριστοκρατικές οικογένειες εξέλιπαν, ενώ άλλες απασχολήθηκαν περισσότερο με την Εκκλησία παρά με τις κοσμικές υποθέσεις. Αξίες που συνδέονταν με τη λατινική λογιότητα και την εκπαίδευση χάθηκαν, και παρόλο που η εγγραμματοσύνη παρέμεινε σημαντική, αντιμετωπίστηκε περισσότερο ως πρακτική ικανότητα παρά ως δείγμα υψηλής κοινωνικής θέσης. Κατά τον 4ο αιώνα ο Ιερώνυμος (πεθ. 420) είδε σε όραμα ότι ο Θεός τον επέπληξε επειδή ξόδευε περισσότερο χρόνο μελετώντας τον Κικέρωνα παρά τις Γραφές. Τον 6ο αιώνα ο Γρηγόριος της Τουρ (πεθ. 594) αναφέρει ένα παρόμοιο όραμα, στο οποίο όμως έλαβε επίπληξη επειδή μάθαινε στενογραφία. Μέχρι τα τέλη του 6ου αιώνα, σε κύρια μέσα θρησκευτικής επιμόρφωσης στην Εκκλησία είχαν μετατραπεί η τέχνη και η μουσική κι όχι η ανάγνωση κειμένων. Οι περισσότερες λόγιες προσπάθειας κινούνταν προς τη μίμηση της κλασικής γραμματείας, αν και δημιουργήθηκαν και κάποια πρωτότυπα έργα, από κοινού με προφορικές συνθέσεις που δεν διασώζονται στις μέρες μας. Τα γραπτά των Σιδώνιου Απολλινάριου (πεθ. 489), Κασσιόδωρου (πεθ. περ. 585) και Βοήθιου (πεθ. περ. 525) είναι χαρακτηριστικά της εποχής.
 
Αλλαγές παρατηρούνται επίσης ανάμεσα στους λαϊκούς. Οι βασιλείς και οι ευγενείς υποστήριζαν οικονομικά ένα περίγυρο από πολεμιστές που αποτελούσαν και τη ραχοκοκαλιά των στρατιωτικών σωμάτων. Ο ρουχισμός των ευγενών έφερε πλούσιο διάκοσμο με πετράδια και χρυσό. Η καλλιέργεια του πνεύματος πέρασε σε δεύτερη μοίρα απέναντι στις αρετές της πίστης, του θάρρους και της τιμής. Οι οικογενειακοί δεσμοί μεταξύ ευγενών είχαν ιδιαίτερη σημασία, μπορούσαν, ωστόσο, να οδηγήσουν και σε μακροχρόνιες έριδες μεταξύ οίκων, οι οποίες επιλύονταν είτε με τα όπλα είτε με κάποια αποζημίωση. Οι γυναίκες της αριστοκρατικής τάξης περιορίζονταν στον ρόλο της συζύγου και της μητέρας ανδρών, ενώ οι μητέρες Ηγεμόνων έχαιραν μεγάλου σεβασμού στη Γαλατία των Μεροβίγγειων. Οι βασιλομήτορες είχαν πιο περιορισμένο ρόλο στην αγγλοσαξονική κοινωνία, λόγω της απουσίας παιδιών-ηγεμόνων σε αυτή, ωστόσο εξέχοντα ρόλο διαδραμάτιζαν οι ηγουμένισσες των μοναστηριών. Μόνο στην Ιταλία φαίνεται πως οι γυναίκες θεωρούνταν πάντα υπό την προστασία και τον έλεγχο κάποιου άρρενα συγγενή.

[330px|μικρογραφία|δεξιά|Σύγχρονη αναπαράσταση χωριού της πρώιμης μεσαιωνικής περιόδου στη [Βαυαρία της Γερμανίας.]]Η καθημερινή ζωή των χωρικών έχει καταγραφεί ελάχιστα σε σχέση με εκείνη των ευγενών. Οι περισσότερες από τις πληροφορίες που σήμερα βρίσκονται στη διάθεση των μελετητών προέρχονται από την αρχαιολογική έρευνα: λίγες λεπτομερείς γραπτές μαρτυρίες για τον καθημερινό βίο των κατώτερων τάξεων χρονολογούνται πριν τον 9ο αιώνα. Οι περισσότερες από τις περιγραφές αυτές προέρχονται είτε από νομικά έγγραφα είτε από γραπτά ανθρώπων υψηλότερης τάξης. Η γαιοκτησία δεν ακολουθούσε ομοιόμορφο μοτίβο στο σύνολο της Δύσης. Κάποιες περιοχές παρουσίαζαν μεγάλο κατακερματισμό των γαιών, ενώ σε άλλες οι μεγάλες συνεχείς ιδιοκτησίες γης ήταν το σύνηθες. Οι διαφορές αυτές επέτρεψαν τη δημιουργία μιας μεγάλης ποικιλίας αγροτικών κοινωνιών, σε κάποιες από τις οποίες κυριαρχούσαν οι αριστοκράτες γαιοκτήμονες, ενώ άλλες απολάμβαναν μεγάλο βαθμό αυτονομίας. Ο εποικισμός γης διέφερε επίσης σημαντικά από περίπτωση σε περίπτωση. Κάποιοι χωρικοί διέμεναν σε μεγάλα χωριά που μπορούσαν να έχουν πληθυσμό μέχρι και 700 κατοίκους. Άλλοι ζούσαν σε μικρές ομάδες περιτριγυρισμένοι από συγγενείς, ενώ άλλοι διέμεναν σε απομονωμένες φάρμες διασκορπισμένες στην ύπαιθρο. Τέλος, υπήρχαν και περιοχές που εφαρμόζονταν περισσότερα από ένα συστήματα. Αντίθετα με την Ύστερη Ρωμαϊκή Περίοδο, δεν υπήρχε βαθύ χάσμα ανάμεσα στην κοινωνική θέση ενός ελεύθερου χωρικού κι ενός ευγενούς, ενώ ήταν εφικτό η οικογένεια του πρώτου να ανέλθει κοινωνικά με το πέρασμα κάποιων γενεών μέσω της παροχής στρατιωτικών υπηρεσιών σε ισχυρούς άρχοντες.

Η ρωμαϊκή αστική ζωή και κουλτούρα άλλαξε δραματικά κατά τον Πρώιμο Μεσαίωνα. Παρόλο που οι ιταλικές πόλεις παρέμειναν κατοικημένες, το μέγεθός τους συρρικνώθηκε. Η Ρώμη, για παράδειγμα, από πληθυσμό εκατοντάδων χιλιάδων βρέθηκε να αριθμεί κάπου 30.000 κατοίκους μέχρι τα τέλη του 6ου αιώνα. Οι ρωμαϊκοί ναοί μετατράπηκαν σε χριστιανικούς και τα τείχη της πόλης παρέμειναν σε χρήση. Στη Βόρεια Ευρώπη οι πόλεις επίσης μίκρυναν σε μέγεθος, ενώ τα μνημεία και άλλα δημόσια κτίρια καταστράφηκαν για να επαναχρησιμοποιηθούν τα οικοδομικά υλικά τους. Η ίδρυση νέων βασιλείων συνήθως είχε ως συνέπεια τη μεγέθυνση των πόλεων που επιλέγονταν ως πρωτεύουσες. Σε ό,τι αφορά τις εβραϊκές κοινότητες των παλαιών ρωμαϊκών πόλεων, μετά τον εκχριστιανισμό της Ευρώπης οι Εβραίοι υπέστησαν σε διάφορες περιπτώσεις διωγμούς. Επισήμως ήταν ανεκτοί, αν και δέχονταν πιέσεις προσηλυτισμού, και κατά καιρούς ενθαρρύνονταν να απομακρυνθούν προς άλλες περιοχές.

### Άνοδος του Ισλάμ
μικρογραφία|αριστερά|380px|''Οι μουσουλαμανικές κατακτήσεις: το σκούρο χρώμα αφορά την περίοδο από το 622 έως το 632, το μεσαίου βάθους χρώμα την περίοδο 632 έως 661 και το ανοιχτό χρώμα την επέκταση που έλαβε χώρα από το 661 έως το 750 μ.Χ.''Στα τέλη του 6ου αιώνα και στις αρχές του 7ου αιώνα, η κατάσταση αναφορικά με την επικρατούσα θρησκεία στην Ανατολική Αυτοκρατορία και την Περσία ήταν ρευστή. Ο προσηλυτισμός πληθυσμών στον Ιουδαϊσμό ήταν συχνό φαινόμενο και τουλάχιστον ένας πολιτικά ισχυρός Άραβας στράφηκε σε αυτόν. Χριστιανοί ιεραπόστολοι ανταγωνίζονταν τους Πέρσες οπαδούς του Ζωροαστρισμού στην αναζήτηση πιστών, κυρίως ανάμεσα στους κατοίκους της αραβικής χερσονήσου. Αυτή η διάσπαση σταμάτησε με την εμφάνιση του Ισλάμ στην Αραβία κατά τη διάρκεια της ζωής του Μωάμεθ (πεθ. 632). Μετά τον θάνατό του, οι ισλαμικές δυνάμεις κυρίευσαν μεγάλο τμήμα της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας και της Περσίας, ξεκινώντας με τη Συρία το 634-635 και φτάνοντας στην Αίγυπτο το 640-641, στην Περσία μεταξύ των ετών 637 και 642, τη Βόρεια Αφρική στα τέλη του 7ου αιώνα και την ιβηρική χερσόνησο το 711. Μέχρι το 714 οι ισλαμικές δυνάμεις είχαν κερδίσει τον έλεγχο σημαντικού τμήματος της τελευταίας, μια περιοχή που αποκαλούσαν Αλ-Ανταλούς. (πρλ. Ανδαλουσία) 

Οι ισλαμικές κατακτήσεις έφτασαν το απόγειό τους στα μέσα του 8ου αιώνα. Η ήττα των μουσουλμάνων στη Μάχη του Πουατιέ το 732 είχε σαν αποτέλεσμα την επανάκτηση της Νότιας Γαλλίας από τους Φράγκους. Εντούτοις, η κύρια αιτία της παύσης της ισλαμικής επέκτασης στην Ευρώπη ήταν η εκθρόνιση των Ομεϋαδών από τους Αββασίδες. Οι τελευταίοι μετέφεραν την πρωτεύουσά τους στη Βαγδάτη και ασχολήθηκαν περισσότερο με τη Μέση Ανατολή παρά με την Ευρώπη, χάνοντας τον έλεγχο ορισμένων κατεκτημένων περιοχών. Οι απόγονοι των Ομεϋαδών κατέλαβαν την ιβηρική χερσόνησο, οι Αγλαβίδες πήραν τον έλεγχο της Βόρειας Αφρικής και οι Τολουνίδες έγιναν οι ηγεμόνες της Αιγύπτου. Στα μέσα του 8ου αιώνα η εικόνα του εμπορίου στη Μεσόγειο είχε λάβει νέα μορφή: το ρωμαϊκό εμπόριο είχαν αντικαταστήσει οι συναλλαγές ανάμεσα στους Φράγκους και τους Άραβες. Οι Φράγκοι εμπορεύονταν ξυλεία, γούνες, σπαθιά και σκλάβους με αντάλλαγμα μεταξωτά και άλλα υφάσματα, μπαχαρικά και πολύτιμα μέταλλα από τους Άραβες.

### Εμπόριο και οικονομία
[μικρογραφία|330px|δεξιά|''Δηνάριο του [Καρλομάγνος|Καρλομάγνου, 768-814 μ.Χ., 21mm, 1,19 g, Νομισματοκοπείο Τουλούζης.*]]Οι μεταναστεύσεις και οι εισβολές του 4<sup>ου</sup> και του 5<sup>ου</sup> αιώνα διατάραξαν την εμπορική δραστηριότητα γύρω από τη [[Μεσόγειος|Μεσόγειο Θάλασσα]]. Τα αγαθά από την [[Αφρική]] σταμάτησαν να βρίσκουν διέξοδο προς την [[Ευρώπη]] και έγιναν σπάνια, αρχικά στην ενδοχώρα και αργότερα παντού, με εξαίρεση κάποια μεγάλα αστικά κέντρα, όπως η [[Ρώμη]] και η [[Νάπολη]]. Στα τέλη του 7<sup>ου</sup> αιώνα, ως αποτέλεσμα των ισλαμικών κατακτήσεων, τα αφρικανικά προϊόντα εξαφανίστηκαν εντελώς από τη Δυτική Ευρώπη. Η αντικατάσταση αγαθών που προέρχονταν από το υπερπόντιο [[εμπόριο]] με άλλα που παράγονταν τοπικά ήταν εκτεταμένο φαινόμενο στα παλαιά ρωμαϊκά εδάφη κατά τον Πρώιμο Μεσαίωνα. Παρατηρήθηκε δε εντονότερα σε περιοχές που δεν συνόρευαν με τη Μεσόγειο, όπως η Βόρεια [[Γαλατία]] και η [[Βρετανία]]. Προϊόντα που έχουν έρθει στο φως από τις ανασκαφές και που δεν παρήχθησαν τοπικά αφορούν κυρίως προϊόντα πολυτελείας. Στα βόρεια τμήματα της Ευρώπης, όχι μόνο τα εμπορικά δίκτυα ήταν τοπικής εμβέλειας, αλλά και τα αγαθά που μεταφέρονταν ήταν απλά, με ελάχιστα είδη [[κεραμική]]ς ή άλλα περίπλοκα στην κατασκευή προϊόντα. Γύρω από τη Μεσόγειο, τα κεραμικά αγγεία παρέμειναν κύριο ανταλλακτικό προϊόν και φαίνεται πως το εμπόριό τους εκτεινόταν σε δίκτυα μέσης εμβέλειας κι όχι μόνο τοπικά.

Όλα τα γερμανικά κράτη της Δύσης χρησιμοποιούσαν [[Νόμισμα (κέρμα)|νομίσματα]] που αποτελούσαν απομίμηση υπαρκτών ρωμαϊκών και βυζαντινών μορφών. Το [[Χρυσός|χρυσάφι]] εξακολουθούσε να αντλείται από [[Ορυχείο|ορυχεία]] μέχρι τα τέλη του 7<sup>ου</sup> αιώνα, οπότε και αντικαταστάθηκε από το [[ασήμι]]. Το βασικό ασημένιο νόμισμα των [[Φράγκοι|Φράγκων]] ήταν το *δηνάριο*, ενώ η αγγλοσαξονική εκδοχή του ονομαζόταν *πένα*. Από τις περιοχές αυτές, τα δύο αυτά νομίσματα εξαπλώθηκαν σε ολόκληρη την ήπειρο στο διάστημα μεταξύ των ετών 700 και 1000. Νομίσματα από [[Χαλκός|χαλκό]] ή [[Ορείχαλκος|ορείχαλκο]] δεν κόπηκαν, ενώ χρυσά κυκλοφορούσαν μόνο στη Νότια Ευρώπη. Επίσης τα ασημένια νομίσματα δεν έφεραν υποδιαιρέσεις.

=== Εκκλησία και μοναχισμός ===

[[Αρχείο:Fra Angelico 031.jpg|μικρογραφία|240px|αριστερά|*Ο Άγιος Βενέδικτος (πεθ. 547), θεμελιωτής του Δυτικού Μοναχισμού. Λεπτομέρεια από φρέσκο του Φρα Αντζέλικο (15ος αιώνας).*]]
Ο [[Χριστιανισμός]] ήταν σημαντικός ενοποιητικός παράγοντας της Ανατολικής και της Δυτικής Ευρώπης πριν τις αραβικές κατακτήσεις. Ωστόσο, η κατάκτηση της Βόρειας Αφρικής κλόνισε τη θαλάσσια επικοινωνία μεταξύ των δύο περιοχών. Σταδιακά η Βυζαντινή και η Δυτική Εκκλησία άρχισαν να διαφοροποιούνται ως προς τη λειτουργική γλώσσα, τις πρακτικές και το τυπικό της [[Θεία Λειτουργία|Θείας Λειτουργίας]]. Στην Ανατολική Εκκλησία επικράτησε η [[ελληνική γλώσσα]] έναντι των [[Λατινική γλώσσα|λατινικών]] στη Δυτική. Αναδύθηκαν έτσι θεολογικές και πολιτικές διαφορές και περίπου στις αρχές και τα μέσα του 8<sup>ου</sup> αιώνα ζητήματα όπως η [[Εικονομαχία|λατρεία των εικόνων]], ο γάμος των κληρικών και ο [[Καισαροπαπισμός|έλεγχος της Εκκλησίας από το Κράτος]] έγιναν τόσο ακανθώδη που τελικά οι λίγες διαφορές απέκτησαν μεγαλύτερη βαρύτητα από τις πολλές ομοιότητες. Το [[Σχίσμα του 1054|επίσημο Σχίσμα]] έλαβε χώρα το 1054, όταν ο [[Πάπας|Πάπας της Ρώμης]] και το [[Πατριαρχείο Κωνσταντινούπολης|Πατριαρχείο της Κωνσταντινούπολης]] συγκρούστηκαν για το ζήτημα της πρωτοκαθεδρίας. Ακολούθησε εκατέρωθεν [[αφορισμός]], ο οποίος διαίρεσε τον Χριστιανισμό σε δύο Εκκλησίες. Το δυτικό παρακλάδι έγινε η [[Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία]] και το ανατολικό η [[Ορθόδοξη Εκκλησία]].

Η εκκλησιαστική δομή της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας επιβίωσε από τις φυλετικές μεταναστεύσεις και τις εισβολές και παρέμεινε σχεδόν ανέπαφη. Ωστόσο, ο Πάπας έχαιρε μικρής εκτίμησης και ελάχιστοι από τους δυτικούς [[Επίσκοπος|επισκόπους]] απευθύνονταν στον Επίσκοπο της Ρώμης για θρησκευτική ή πολιτική καθοδήγηση. Πολλοί από τους Πάπες πριν το 750 ασχολήθηκαν περισσότερα με τα προβλήματα της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας και τις θεολογικές διαμάχες που λάμβαναν χώρα στην Ανατολή. Το αρχείο των επιστολών του [[Πάπας Γρηγόριος Α΄|Πάπα Γρηγορίου του Μεγάλου]] (590-604) σώζεται μέχρι σήμερα και από αυτές, που ξεπερνούν τις 850 σε αριθμό, η πλειοψηφία έχει ως θέμα ζητήματα στην Ιταλία ή την Κωνσταντινούπολη. Το μοναδικό κομμάτι της Ευρώπης όπου ο Πάπας είχε επιρροή ήταν η Βρετανία, όπου ο Γρηγόριος έστειλε [[Ιεραποστολή|ιεραποστόλους]] το 597 για να προσηλυτίσουν τους [[Αγγλοσάξονες]] στον Χριστιανισμό. Στη Δυτική Ευρώπη σημαντικό τέτοιο έργο επέδειξαν [[Ιρλανδοί]] ιεραπόστολοι μεταξύ του 5<sup>ου</sup> και του 7<sup>ου</sup> αιώνα, πηγαίνοντας πρώτα στην [[Αγγλία]] και τη [[Σκωτία]] και ακολούθως στα ηπειρωτικά. Υπό την καθοδήγηση μοναχών όπως ο [[Κολούμπα]] και ο [[Κολουμπάνους]] ίδρυσαν μοναστήρια, δίδαξαν τα ελληνικά και τα λατινικά και συνέγραψαν κοσμικά και θρησκευτικά έργα.

[[Αρχείο:Giotto di Bondone 054.jpg|μικρογραφία|240px|δεξιά|*Μοναχοί εν ώρα λειτουργίας, λεπτομέρεια από φρέσκο του Τζιότο ντι Μποντόνε (14ος αιώνας).*]]
Ο Πρώιμος Μεσαίωνας υπήρξε περίοδος ανόδου του [[Χριστιανικός μοναχισμός|μοναχισμού]] στη Δύση. Η μορφή του ευρωπαϊκού μοναχισμού καθορίστηκε από παραδόσεις και ιδέες προερχόμενες από τους Πατέρες που μόνασαν στις [[Έρημος|ερήμους]] της Αιγύπτου και της Συρίας. Τα περισσότερα μοναστήρια έδιναν έμφαση στην κοινοτική εμπειρία της πνευματικής ζωής, πρακτική που αποκαλείται *κοινοβιτισμός*, πρωτοπόρος της οποίας ήταν ο [[Παχώμιος]] κατά τον 4ο αιώνα. Τα ιδεώδη του μοναχισμού εξαπλώθηκαν από την Αίγυπτο στη Δυτική Ευρώπη τον 5<sup>ο</sup> και τον 6<sup>ο</sup> αιώνα μέσω συγγραμμάτων όπως ο *Βίος του Αντωνίου*. Ο [[Βενέδικτος ο εκ Νουρσίας|Βενέδικτος της Νουρσίας]] συνέγραψε τον Κανόνα των [[Βενεδικτίνοι|Βενεδικτίνων]] για τον Δυτικό Μοναχισμό στη διάρκεια του 6<sup>ου</sup> αιώνα, ορίζοντας λεπτομερώς τις διοικητικές και πνευματικές υποχρεώσεις μιας κοινότητας μοναχών υπό την καθοδήγηση ενός [[Αββάς|αββά]], δηλαδή ηγουμένου. Οι μοναχοί και τα μοναστήρια είχαν μεγάλη επίδραση στη θρησκευτική και πολιτική ζωή του Πρώιμου Μεσαίωνα, λαμβάνοντας σε πολλές περιπτώσεις τον ρόλο του φύλακα γης για τις ισχυρές οικογένειες, δρώντας ως κέντρα [[προπαγάνδα]]ς και υποστήριξης του βασιλιά σε νεοκατακτηθείσες περιοχές αλλά και ως βάσεις για τις ιεραποστολές και τον [[Προσηλυτισμός|προσηλυτισμό]]. Ήταν επίσης τα κύρια και πολλές φορές τα μόνα κέντρα [[εκπαίδευση]]ς και μάθησης σε κάποια περιοχή. Πολλά από τα σωζόμενα χειρόγραφα των Ρωμαίων κλασικών συγγραφέων αντιγράφηκαν στα μοναστήρια κατά τον Πρώιμο Μεσαίωνα. Μοναχοί υπήρξαν επίσης συγγραφείς πρωτότυπων έργων, όπως ο [[Βέδας]] με καταγωγή από τη Βόρεια Αγγλία που δραστηριοποιήθηκε στα τέλη του 7ου και τις αρχές του 8<sup>ου</sup> αιώνα, με θέμα την [[ιστορία]], τη [[θεολογία]] και άλλες επιστήμες.

=== Καρολίγγεια Ευρώπη ===


[[Αρχείο:Vitrail Cathédrale de Moulins 160609 34.jpg|μικρογραφία|220px|αριστερά|*Βιτρώ με την προσωπογραφία του Καρλομάγνου (κυβ. 768–814), Καθεδρικός Ναός της Μουλέν, 15ος αιώνας.*]]Το [[Φραγκία|Βασίλειο των Φράγκων]] στη Βόρεια [[Γαλατία]] διαιρέθηκε σε τρία μικρότερα που ονομάζονταν [[Αυστρασία]], [[Νευστρία]] και [[Βουργουνδία]] κατά τη διάρκεια του 6<sup>ου</sup> και του 7<sup>ου</sup> αιώνα. Και τα τρία βρίσκονταν υπό τη διακυβέρνηση της [[Μεροβίγγειοι|Δυναστείας των Μεροβίγγειων]], με κοινό πρόγονο τον [[Χλωδοβίκος Α΄|Χλωδοβίκο Α΄]]. Ο 7<sup>ος</sup> αιώνας ήταν μια διαταραγμένη περίοδος πολέμων ανάμεσα στην Αυστρασία και τη Νευστρία. Την κατάσταση εκμεταλλεύτηκε ο [[Πεπίνος του Λάντεν|Πεπίνος]] (πεθ. 640), ο [[Μαγιορδόμος]] της Αυστρασίας, ο οποίος αποτελούσε και την πραγματική εξουσία πίσω από τον θρόνο του κράτους. Μεταγενέστερα μέλη της οικογένειάς του κληρονόμησαν το αξίωμα, δρώντας ως σύμβουλοι και αντιβασιλείς. Ένας από τους απογόνους του, ο [[Κάρολος Μαρτέλος]] (πεθ. 741) ήταν ο νικητής της [[Μάχη της Τουρ|Μάχης του Πουατιέ]] το 732, σταματώντας την επέκταση των μωαμεθανών στα [[Πυρηναία]]. Η [[Μεγάλη Βρετανία]] διαιρέθηκε σε μικρά κρατίδια πάνω στα οποία κυριαρχούσαν τα Βασίλεια της [[Νορθούμπρια]], της [[Μερκία]]ς, του [[Ουέσσεξ]] και της [[Ανατολική Αγγλία|Ανατολικής Αγγλίας]], που αποτελούσαν κληρονομιά των [[Ιστορία της Αγγλοσαξονικής Αγγλίας|Αγγλοσαξόνων εισβολέων]]. Μικρότερα βασίλεια στη σύγχρονη [[Ουαλία]] και [[Σκωτία]] βρίσκονταν ακόμη υπό τον έλεγχο των γηγενών Βρετανών και των [[Πίκτοι|Πίκτων]]. Η [[Ιρλανδία]] διαιρέθηκε σε ακόμη μικρότερες πολιτικές μονάδες, που συνήθως αποτελούσαν φυλετικά βασίλεια, υπό τον έλεγχο βασιλέων. Υπήρχαν ίσως μέχρι και 150 τοπικοί βασιλείς στην Ιρλανδία, με βαθμό σημασίας που ποικίλει.

[[Αρχείο:Frankish Empire 481 to 814-el.png|μικρογραφία|350px|δεξιά|*Η επέκταση του Βασιλείου των Φράγκων από το 481 έως το 814.*]]Η [[Καρολίγγεια Δυναστεία]], όπως είναι γνωστοί οι διάδοχοι του Καρόλου Μαρτέλου, έλαβε επισήμως τον έλεγχο των βασιλείων της Αυστρασίας και της Νευστρίας μέσω πραξικοπήματος το 753 υπό τον [[Πεπίνος ο Βραχύς|Πεπίνο τον Βραχύ]] (κυβ. 752-768). Ένας χρονικογράφος της εποχής υποστηρίζει ότι ο Πεπίνος ζήτησε και έλαβε έγκριση για να προχωρήσει στο πραξικόπημα από τον [[Πάπας Στέφανος Β΄|Πάπα Στέφανο Β΄]] (θητεία 752-757). Η ανάληψη της εξουσίας από τον Πεπίνο ενισχύθηκε με [[προπαγάνδα]] που παρουσίαζε τους Μεροβίγγειους ως ανίκανους (*rois fainéants*) ή απάνθρωπους ηγεμόνες, που προέβαλε με κάποια υπερβολή τα επιτεύγματα του Καρόλου Μαρτέλου και που εξήρε την ευσέβεια της νέας βασιλικής οικογένειας. Όταν απεβίωσε το 768, ο Πεπίνος κληροδότησε το βασίλειό του στα χέρια των δύο γιων του, του Καρόλου (κυβ. 768–814) και του [[Καρλομάνος Α΄|Καρλομάνου]] (κυβ. 768–771). Όταν ο δεύτερος πέθανε από φυσικά αίτια, ο Κάρολος ματαίωσε τη διαδοχή του νεαρού γιου του αδερφού του και επέβαλε τον εαυτό του ως ηγεμόνα της ηνωμένης Αυστρασίας και Νευστρίας. Ο Κάρολος, που συνήθως αναφέρεται στα ιστορικά βιβλία ως Κάρολος ο Μέγας ή [[Καρλομάγνος]] ([[λατινικά]]: *Carolus Magnus*), ξεκίνησε εκστρατεία συστηματικής επέκτασης των εδαφών του το 774 που ενοποίησε μεγάλο ποσοστό της ευρωπαϊκής ηπείρου, ελέγχοντας στο σημεία της μεγαλύτερης ακμής της τη σύγχρονη Γαλλία, τη Βόρεια Ιταλία και τη [[Σαξονία]]. Στη διάρκεια των πολέμων που κράτησαν πέρα από το 800, προσέφερε ως ανταμοιβή στους συμμάχους του πολεμικά λάφυρα και έλεγχο τμημάτων γης. Το 774, ο Καρλομάγνος κατέκτησε τη [[Λομβαρδία]], γεγονός που απελευθέρωσε τον Πάπα από τον φόβο της λομβαρδικής κατάκτησης, σηματοδοτώντας τις απαρχές των [[Παπικά Κράτη|Παπικών Κρατών]].

[[Αρχείο:Kaulbach Die Kaiserkrönung Karls des Großen.jpg|μικρογραφία|350px|αριστερά|*Η Στέψη του Καρλομάγνου τα Χριστούγεννα του 800, έργο του Φρίντριχ Κάουλμπαχ, 1861.*]]Η στέψη του Καρλομάγνου ως Αυτοκράτορα τα [[Χριστούγεννα]] του 800 θεωρείται κρίσιμο σημείο της μεσαιωνικής ιστορίας, που σηματοδοτεί μια μορφή αναβίωσης της Δυτικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, καθώς ο νέος Αυτοκράτορας ήλεγχε πολλά από τα εδάφη που κάποτε ανήκαν σε αυτήν. Επίσης είχε σαν αποτέλεσμα μια αλλαγή στις σχέσεις του Καρλομάγνου με τη [[Βυζαντινή Αυτοκρατορία]], καθώς η ανάληψη του αυτοκρατορικού τίτλου από [[Καρολίγγεια Δυναστεία|τη Δυναστεία του]], την εξίσωνε με εκείνες των Αυτοκρατόρων της Ανατολής. Υπήρχαν αρκετές διαφορές ανάμεσα στη νεοϊδρυθείσα [[Αυτοκρατορία των Καρολιδών|Καρολίγγεια αυτοκρατορία]] τόσο με την παλαιά Δυτική όσο και με τη σύγχρονή της Βυζαντινή Αυτοκρατορία. Τα φραγκικά εδάφη είχαν αγροτικό χαρακτήρα, με ελάχιστες, μικρές σε μέγεθος, πόλεις. Οι περισσότεροι υπήκοοι ήταν χωρικοί που κατοικούσαν σε μικρές φάρμες. Διατηρούσαν ελάχιστες εμπορικές σχέσεις, κυρίως με τα βρετανικά νησιά και τη [[Σκανδιναβία]], σε αντιδιαστολή με την παλαιά Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, η οποία διατηρούσε εκτενείς εμπορικούς δρόμους σε ολόκληρη τη [[Μεσόγειος|Μεσόγειο]]. Ο Καρλομάγνος δημιούργησε τις [[Μαρκίωνια|μαρκιωνίες]] για να προστατέψει τα σύνορα του εναντίον των ξένων εχθρών του, των [[Αλ-Άνταλους|Αράβων]] στην [[Ισπανική Μαρκιωνία]], των [[Σάξονες|Σάξονων]] στη [[Μαρκιωνία της Σαξωνίας]], των [[Βρετάνη (διοικητική περιοχή)|Βρετόνων]] στη [[Μαρκιωνία της Νευστρίας]], των [[Λομβαρδοί|Λομβάρδων]] - μέχρι που ηττήθηκαν - στη [[Μαρκιωνία της Λομβαρδίας]] και των [[Άβαροι|Αβάρων]] στην [[Αβαρική Μαρκιωνία]]. Αργότερα, δημιούργησε μια ακόμα για τους [[Ουγγαρία|Μαγυάρους]], τη [[Μαρκιωνία του Φρίουλι]]. Τα εδάφη ήταν οργανωμένα σε [[Κομητεία|κομητείες]] και [[Δούκας|δουκάτα]] (ενώσεις διαφόρων κομητειών ή μαρκιών). Τη διοίκηση της αυτοκρατορίας είχε αναλάβει μια περιοδεύουσα Αυλή που ταξίδευε μαζί με τον αυτοκράτορα, καθώς και 300 περίπου αξιωματούχοι υποτελείς στον Καρλομάγνο ([[Κόμης|Κόμητες]], [[Μαρκήσιος|Μαρκήσιοι]] και [[Δούκας|Δούκες]]), καθένας από τους οποίους είχε υπό την εποπτεία του μία από τις περιοχές στην οποία είχε διαιρεθεί η αυτοκρατορία. Ο κλήρος και οι τοπικοί επίσκοποι είχαν επίσης αρμοδιότητες αξιωματούχων, όπως και μια ομάδα που αποκαλούνταν *missi dominici*, η οποία ουσιαστικά αποτελούνταν από περιοδεύοντες επιθεωρητές που αντιμετώπιζαν τα αναδυόμενα προβλήματα.

Ο Καρλομάγνος διαπραγματευόταν ισότιμα με τις άλλες μεγάλες δυνάμεις της εποχής, όπως τη [[Βυζαντινή Αυτοκρατορία]], το [[Εμιράτο της Κόρδοβας]] και το [[Χαλιφάτο των Αββασιδών|Χαλιφάτο Αβασιδών]]. Αν και ο ίδιος ως ενήλικας δεν γνώριζε γραφή (πράγμα σύνηθες για την εποχή, κατά την οποία μόνο κάποιοι κληρικοί γνώριζαν), ο Καρλομάγνος ακολούθησε μια πολιτική πολιτιστικού κύρους και προώθησε ένα αξιόλογο καλλιτεχνικό πρόγραμμα. Επιδίωκε να περιβάλλεται ο ίδιος από μία αυλή σοφών ανθρώπων και ξεκίνησε ένα εκπαιδευτικό πρόγραμμα με βάση το *trivium* και το *quadrivium*, με το οποίο προσκάλεσε τους διανοούμενους της εποχής στα εδάφη του, προωθώντας με τη συνεργασία του [[Αλκουίνος της Υόρκης|Αλκουίνου της Υόρκης]] τη λεγόμενη *Καρολίγγεια Αναγέννηση*. Στα πλαίσια αυτής της εκπαιδευτικής προσπάθειας διέταξε τους ευγενείς του να μάθουν γραφή, κάτι που και ο ίδιος επιχείρησε, αν και ποτέ δεν έφτασε σε θέση να το κάνει με ευκολία.

=== Καρολίγγεια Αναγέννηση ===


[[Αρχείο:Corvey Westwerk 2.jpg|μικρογραφία|δεξιά|250px|*Ένα χαρακτηριστικό των μεγάλων μοναστηριακών καθεδρικών ναών της Καρολίγγειας Αρχιτεκτονικής ήταν οι επιβλητικές τους προσόψεις. Αυτή του Κόρβεϊ στη Γερμανία, χτισμένη μεταξύ 873 και 886, είναι μια από τις λίγες που σώζονται ανέπαφες.*]]Η αυλή του Καρλομάγνου στο [[Άαχεν]] ήταν το λίκνο μιας νέας άνθησης των έργων [[Πολιτισμός|πολιτισμού]], η οποία συνηθίζεται να αποκαλείται με την ονομασία *Καρολίγγεια Αναγέννηση*. Την εποχή αυτή χαρακτήρισαν η αύξηση του αριθμού των εγγράμματων, νέες εξελίξεις στον τομέα των [[Τέχνη|τεχνών]], της [[αρχιτεκτονική]]ς και της [[Νομική|νομικής επιστήμης]], καθώς και η διάδοση της μελέτης των λειτουργικών κειμένων και των ιερών γραφών. Ο Άγγλος μοναχός [[Αλκουίνος της Υόρκης|Αλκουίνος]] (πεθ. 804) προσκλήθηκε στο Άαχεν, όπου μετέφερε τις γνώσεις που ήταν διαθέσιμες στα μοναστήρια της [[Νορθούμπρια]]. Η Καγκελαρία του Καρλομάγνου, δηλαδή το επίσημο γραφείο του, χρησιμοποίησε ένα νέο [[σύστημα γραφής]], που σήμερα είναι γνωστό ως *καρολίγγεια μικρογράμματη*, δημιουργώντας ένα κοινό πρότυπο που διαδόθηκε στο μεγαλύτερο μέρος της Ευρώπης. Ο Καρλομάγνος χρηματοδότησε αλλαγές στο λειτουργικό κομμάτι της εκκλησιαστικής ζωής, επιβάλλοντας το ρωμαϊκό τυπικό για τις διάφορες τελετές σε όλα τα εδάφη της επικράτειάς του, καθώς και το [[γρηγοριανό μέλος]] στη [[Μεσαιωνική μουσική|λειτουργική μουσική]]. Μια σημαντική δραστηριότητα για τους λογίους της εποχής, που ενθάρρυνε τη διάδοση της γνώσης, ήταν η αντιγραφή, διόρθωση και διάδοση βασικών έργων θρησκευτικού και κοσμικού περιεχομένου. Επίσης παρήχθησαν νέα πρωτότυπα έργα θρησκευτικού χαρακτήρα, αλλά και σχολικά εγχειρίδια. Οι [[Γλωσσολογία|γραμματικοί]] της εποχής τροποποίησαν τη λατινική γλώσσα, αλλάζοντάς τη από τα Κλασικά Λατινικά της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας σε μια πιο ευέλικτη μορφή που ταίριαζε καλύτερα στις ανάγκες της Εκκλησίας και της διακυβέρνησης. Την εποχή της βασιλείας του Καρλομάγνου η γλώσσα είχε απομακρυνθεί σε τέτοιο βαθμό από εκείνη της αρχαιότητας, που σε μεταγενέστερες εποχές έμεινε γνωστή ως *Μεσαιωνικά Λατινικά*.

=== Διάλυση της Καρολίγγειας Αυτοκρατορίας ===


Ο Καρλομάγνος σκόπευε να συνεχίσει την παράδοση των Φράγκων της διαίρεσης του βασιλείου του μεταξύ των διαδόχων του, ωστόσο αυτό δε στάθηκε εφικτό εφόσον μόλις ένας γιος, ο [[Λουδοβίκος ο Ευσεβής]] (κυβ. 814-840), ήταν ακόμη εν ζωή το 813. Πριν τον θάνατο του το 814 ο Καρλομάγνος έστεψε τον Λουδοβίκο διάδοχό του. Η 26ετής βασιλεία του Λουδοβίκου χαρακτηρίστηκε από πολυάριθμες συγκρούσεις μεταξύ των απογόνων του, με στόχο την επικράτηση σε διάφορα τμήματα του παλαιού κράτους. Ο Λουδοβίκος πριν πεθάνει μοίρασε την αυτοκρατορία μεταξύ του μεγαλύτερου γιου του, [[Λοθάριος Α΄|Λοθάριου]] (πεθ. 855), ο οποίος έλαβε τη διακυβέρνηση της ανατολικής Φραγκίας ανατολικά του ποταμού Ρήνου και του νεότερου γιου του, [[Κάρολος ο Φαλακρός|Καρόλου]] (πεθ. 877), που πήρε τη δυτική Φραγκία. Ένας μεσαίος γιος σε δυσμένεια, ο [[Λουδοβίκος ο Γερμανικός|Λουδοβίκος]] (πεθ. 876) ανέλαβε τη διοίκηση της [[Βαυαρία]]ς ως υποτελής του Καρόλου. Μετά τον θάνατο του πατέρα τους, οι τρεις γιοι αμφισβήτησαν τη διανομή αυτή και ξέσπασε μεταξύ τους εμφύλιος πόλεμος. Η τριετής αυτή διαμάχη έληξε με την υπογραφή της [[Συνθήκη του Βερντέν|Συνθήκης του Βερντέν]] (843). Ο Κάρολος έλαβε τα εδάφη της Δύσης που χονδρικά αντιστοιχούν στη σύγχρονη [[Γαλλία]], ο Λουδοβίκος τη Βαυαρία και τα ανατολικότερα εδάφη που σήμερα ανήκουν στη [[Γερμανία]], ενώ ο Λοθάριος διατήρησε τον τίτλο του αυτοκράτορα και τη διακυβέρνηση της [[Μέση Φραγκία|Μέσης Φραγκίας]], που βρισκόταν ανάμεσα στις επικράτειες των αδερφών του, καθώς και στα αρχικά του εδάφη στη [[Ιταλία|Βόρεια Ιταλία]]. Τα βασίλεια αυτά με τη σειρά τους διαιρέθηκαν περαιτέρω και η συνοχή τους χάθηκε οριστικά. Η Δυναστεία του Καρλομάγνου έσβησε στην ανατολική Φραγκία το 911 με τον θάνατο του [[Λουδοβίκος το Παιδί|Λουδοβίκου Δ΄]] το 911  και την ενθρόνιση του [[Κορράδος Α΄ της Γερμανίας|Κορράδου Α΄]], που δεν είχε δεσμούς αίματος με τους προγενέστερους βασιλείς. Στα Δυτικά επιβίωσε λίγο περισσότερο και αντικαταστάθηκε οριστικά από τη [[Οίκος των Καπετιδών|Δυναστεία των Καπετιδών]] όταν ενθρονίστηκε ο [[Ούγος Καπέτος]] (κυβ. 987-996).

Η διάσπαση της Καρολίγγειας αυτοκρατορίας συνοδεύτηκε από εισβολές, μεταναστεύσεις και επιδρομές από εξωτερικούς εχθρούς. Ο [[Ατλαντικός]] και οι ακτές της Βόρειας Ευρώπης παρενοχλούνταν από τους [[Βίκινγκ]]. Οι τελευταίοι έκαναν επιδρομές στα βρετανικά νησιά και αργότερα εγκαταστάθηκαν εκεί, καθώς και στην [[Ισλανδία]]. Το 911, ο φύλαρχος των Βίκινγκ [[Ρόλλο της Νορμανδίας|Ρόλλο]] (πεθ. περ. 931) έλαβε την άδεια από τον βασιλιά των Φράγκων [[Κάρολος Γ΄ ο Απλός|Κάρολο τον Απλό]] (κυβ. 898-922) να αποικήσει την περιοχή που είναι γνωστή ως [[Νορμανδία]]. Τα ανατολικά τμήματα των Φράγκικων βασιλείων, ιδίως η Γερμανία και η Ιταλία, βρίσκονταν συνεχώς υπό την απειλή των [[Μαγυάροι|Μαγυάρων]], μέχρι την ήττα των τελευταίων στη [[Μάχη του Λέχφελντ]] το 955. Η διάσπαση του κράτους των [[Χαλιφάτο των Αββασιδών|Αββασιδών]] την ίδια περίοδο είχε σαν αποτέλεσμα τον κατακερματισμό του [[Ισλάμ|ισλαμικού]] κόσμου σε μικρότερες πολιτικές ενότητες, ορισμένες από τις οποίες προσπάθησαν να επεκταθούν στην Ιταλία και τη [[Σικελία]], αλλά και πέρα από τα [[Πυρηναία]] στα νότια τμήματα των φράγκικων εδαφών.

=== Νέα βασίλεια και νέα ακμή του Βυζαντίου ===


[[Αρχείο:Kyrill&Method.jpg|μικρογραφία|δεξιά|250px|*Οι Άγιοι Κύριλλος και Μεθόδιος, αδέρφια από τη Θεσσαλονίκη, οι κύριοι ιεραπόστολοι μεταξύ των σλαβικών λαών της Μοραβίας και της Παννονίας και επινοητές του κυριλλικού αλφαβήτου.*]]Οι προσπάθειες των τοπικών βασιλέων να αναχαιτίσουν τους εισβολείς οδήγησαν στον σχηματισμό νέων πολιτικών ενοτήτων. Στην [[Αγγλοσάξονες|αγγλοσαξονική]] Αγγλία, ο βασιλιάς [[Αλφρέδος του Ουέσσεξ|Αλφρέδος ο Μέγας]] (κυβ. 871-899) ήρθε σε συμφωνία με τους Βίκινγκ κατά τον ύστερο 9<sup>ο</sup> αιώνα, με αποτέλεσμα τη δημιουργία [[Δανία|δανέζικων]] αποικιών (*Danelagh* ή *Danelaw*) στη Νορθούμπρια, τη Μερκία και τμήματα της Ανατολικής Αγγλίας. Στα μέσα του 10<sup>ου</sup> αιώνα, οι διάδοχοι του Αλφρέδου κατέκτησαν τη Νορθούμπρια και ανέκτησαν τον έλεγχο του μεγαλύτερου τμήματος του νότιου κομματιού της Μεγάλης Βρετανίας. Στη βόρεια Βρετανία, ο [[Κένεθ ΜακΆλπιν]] (*Cináed mac Ailpín*) (πεθ. περ. 860) ένωσε τους [[Πίκτοι|Πίκτους]] και τους [[Σκωτία|Σκώτους]] στο [[Βασίλειο της Άλμπα]]. Στις αρχές του 10<sup>ου</sup> αιώνα, η [[Δυναστεία των Οθωνιδών]] είχε εδραιωθεί στη [[Βασίλειο της Γερμανίας|Γερμανία]] και ήταν απασχολημένη με την αναχαίτιση των Μαγυάρων. Οι προσπάθειές της κορυφώθηκαν με τη στέψη το 962 του [[Όθων Α΄ της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας|Όθωνα Α΄]] (κυβ. 936-973) ως ηγεμόνα της μετέπειτα αποκληθείσης [[Αγία Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία|Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας]]. Το 972 εξασφάλισε την αναγνώριση του τίτλου του από τον Βυζαντινό Αυτοκράτορα, η οποία επισφραγίστηκε με τον γάμο του γιου του, [[Όθων Β΄ της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας|Όθωνα Β΄]] (κυβ. 967–983) με τη [[Θεοφανώ Σκλήραινα|Θεοφανώ]] (κυβ. 991), ανηψιά του [[Ιωάννης Α΄ Τσιμισκής|Ιωάννη Α΄ Τσιμισκή]] (κυβ. 969-976). Στα τέλη του 10<sup>ου</sup> αιώνα η Ιταλία είχε τεθεί στην οθώνεια σφαίρα επιρροής μετά από μια περίοδο αστάθειας. Το δυτικό φραγκικό κράτος ήταν περισσότερο κατακερματισμένο και παρόλο που οι βασιλείς είχαν κατ' όνομα τη διακυβέρνηση, στην ουσία μεγάλο μέρος της πολιτικής δύναμης ανήκε στους ευγενείς του εκάστοτε τόπου.

[[Αρχείο:Basilios II.jpg|μικρογραφία|αριστερά|250px|*Ο Αυτοκράτορας του Βυζαντίου, Βασίλειος Β΄, ο επονομαζόμενος «Βουλγαροκτόνος», απέβλεψε στη σταθεροποίηση και επέκταση των ανατολικών συνόρων της Αυτοκρατορίας και, κυρίως, στην τελική και ολοκληρωτική υποταγή των Βουλγάρων.*]]Η αποστολή [[Ιεραποστολή|ιεραποστολών]] στη [[Σκανδιναβία]] κατά τον 9<sup>ο</sup> και τον 10<sup>ο</sup> αιώνα ενδυνάμωσε τα βασίλεια της [[Σουηδία]]ς, της [[Δανία]]ς και της [[Νορβηγία]]ς, τα οποία κέρδισαν δύναμη και εδάφη. Ορισμένοι ηγεμόνες προσηλυτίστηκαν στον [[Χριστιανισμός|Χριστιανισμό]], ωστόσο όχι όλοι πριν το 1000. Οι Σκανδιναβοί επίσης ίδρυσαν αποικίες και επεκτάθηκαν σε διάφορα μέρη στην Ευρώπη. Εκτός από τις αποικίες στην [[Ιρλανδία]], την [[Αγγλία]] και τη [[Νορμανδία]], περαιτέρω εγκαταστάσεις έλαβαν χώρα σε εδάφη της σύγχρονης [[Ρωσία]]ς και στην [[Ισλανδία]]. Σουηδοί [[Εμπόριο|έμποροι]] και επιδρομείς κατέβηκαν νότια μέσω των ποταμών της ρωσικής [[στέπα]]ς και έφτασαν μέχρι το σημείο να πολιορκήσουν την [[Κωνσταντινούπολη]] το 860 και το 907. 

Η χριστιανική [[Ισπανία]], ενώ αρχικά είχε περιοριστεί σε ένα μικρό κομμάτι στα βόρεια της χερσονήσου, εξαπλώθηκε αργά νότια με την πάροδο του 9<sup>ου</sup> και 10<sup>ου</sup> αιώνα, δημιουργώντας τα βασίλεια των [[Βασίλειο των Αστουριών|Αστουριών]] (*Regnum Asturorum*) και της [[Βασίλειο του Λεόν|Λεόν]] (*Regnum Legionense*). Παράλληλα στον ισπανικό ανατολικό βορά δημιουργήθηκε το βασίλειο της [[Βασίλειο της Παμπλόνα|Παμπλόνα]] μαζί με διάφορες άλλες μικρές κομητείες όπως της [[Κομητεία της Αραγωνίας|Αραγωνίας]], της [[Κομητεία της Καστίλης|Καστίλης]], της [[Κομητεία της Σερδάνια|Σερδάνια]], της [[Κομητεία της Βαρκελώνης|Βαρκελώνης]], της [[Κομητεία της Ριβαγόρθα|Ριβαγόρθα]] και του [[Κομητεία του Ουρζέλ|Ουρζέλ]], πολλές από τις οποίες αρχικά ιδρύθηκαν από τους Φράγκους στα τέλη του 8<sup>ου</sup> αιώνα ως μέρος της [[Ισπανική Μαρκιωνία|Ισπανικής Μαρκιωνίας]] για την προστασία τον παραμεθόριων περιοχών της [[Αυτοκρατορία των Καρολιδών|Καρολίγγειας Αυτοκρατορίας]] από τους μουσουλμάνους της [[Αλ-Άνταλους]].

Στην Ανατολική Ευρώπη, το Βυζάντιο γνώρισε μεγάλη ακμή υπό τον Αυτοκράτορα [[Βασίλειος Α΄|Βασίλειο Α΄]] (κυβ. 867-886) και τους διαδόχους του, [[Λέων ΣΤ΄|Λέοντα ΣΤ΄]] (κυβ. 886-912) και [[Κωνσταντίνος Ζ΄|Κωνσταντίνο Ζ΄]] (κυβ. 913-959), μέλη της [[Μακεδονική Δυναστεία|Μακεδονικής Δυναστείας]]. Το εμπόριο αναπτύχθηκε και οι ηγεμόνες αυτοί φρόντισαν να ασκείται ομοιόμορφη διοίκηση σε όλες τις επαρχίες. Ο [[βυζαντινός στρατός]] αναδιοργανώθηκε, κάτι που επέτρεψε στους Αυτοκράτορες [[Ιωάννης Α΄ Τσιμισκής|Ιωάννη Α΄ Τσιμισκή]] (κυβ. 969-976) και [[Βασίλειος Β´|Βασίλειο Β΄]] (κυβ. 976-1025) να επεκτείνουν τα εδάφη του κράτους προς όλες τις κατευθύνσεις. Η αυτοκρατορική αυλή έγινε το επίκεντρο μιας αναβίωσης των κλασικών σπουδών, που είναι σήμερα γνωστή με τον όρο *Μακεδονική Αναγέννηση*. Συγγραφείς όπως ο [[Ιωάννης Γεωμέτρης]] (ακμ. αρχές 10<sup>ου</sup> αιώνα) συνέθεσαν νέους ύμνους, ποιήματα και άλλα έργα. Η αποστολή ιεραποστόλων, τόσο από την Ανατολή όσο και από τη Δύση, συνέβαλαν στον εκχριστιανισμό των Μοραβών, των [[Βούλγαροι|Βουλγάρων]], των Βοημών, των [[Πολωνοί|Πολωνών]], των Μαγυάρων και των [[Σλάβοι|σλάβικης]] καταγωγής Ρως του Κιέβου. Αυτοί οι προσηλυτισμοί συνέβαλαν στην ίδρυση πολιτικών κρατών στα εδάφη των λαών αυτών: τη [[Μοραβία]], τη [[Βουλγαρία]], τη [[Βοημία]], την [[Πολωνία]], την [[Ουγγαρία]] και το [[Κράτος των Ρως]] του [[Κίεβο|Κιέβου]]. Η Βουλγαρία, που δημιουργήθηκε περίπου του 680, εκτεινόταν στην ακμή της από τη [[Βουδαπέστη]] μέχρι τη [[Μαύρη Θάλασσα]] και από τον ποταμό [[Δνείπερος|Δνείπερο]] στη σύγχρονη [[Ουκρανία]] μέχρι την [[Αδριατική Θάλασσα]]. Το 1018 οι τελευταίοι Βούλγαροι ευγενείς είχαν δηλώσει υποταγή στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία. 

=== Τέχνη και Αρχιτεκτονική ===


[[Αρχείο:2008-05-17-SuttonHoo.jpg|μικρογραφία|δεξιά|*Αναπαράσταση αγγλοσαξονικού κράνους του 7ου αιώνα από ανασκαφή στο Σάτον Χου της νοτιοανατολικής Αγγλίας.*]]
Μεταξύ των Κωνσταντίνειων [[Βασιλική (αρχιτεκτονική)|βασιλικών]] του 4<sup>ου</sup> αιώνα και των κτισμάτων του 8<sup>ου</sup> αιώνα κατασκευάστηκαν λίγα μεγάλα [[Πέτρωμα|πέτρινα]] κτίρια, παρόλο που πολλά μικρότερου μεγέθους κτίστηκαν μεταξύ του 6<sup>ου</sup> και του 7<sup>ου</sup> αιώνα. Στις αρχές του 8<sup>ου</sup> αιώνα, η Καρολίγγεια αυτοκρατορία αναβίωσε τον αρχιτεκτονικό μορφότυπο της βασιλικής, χαρακτηριστικό της οποίας την περίοδο αυτή είναι η χρήση [[Κλίτος|κλίτους]]  κάθετου προς τον [[Κυρίως ναός (Χριστιανικός)|κυρίως ναό]], σχηματίζοντας [[Σταυρός|σταυρό]]. Επίσης η ύπαρξη πυργίσκου στο σημείο τομής των κεραιών του σταυρού για φωτισμό, καθώς και οι μνημειακού χαρακτήρα προσόψεις που συνήθως βρίσκονταν στο δυτικότερο σημείο του κτιρίου. Η αυλή του [[Καρλομάγνος|Καρλομάγνου]] φαίνεται πως ήταν η πρώτη που εισήγαγε τα μνημειακά [[Γλυπτική|γλυπτά]] στη [[χριστιανική τέχνη]]  και προς τα τέλη του Μέσου Μεσαίωνα, οι ανθρωπόμορφες παραστάσεις σχεδόν φυσικού μεγέθους ήταν εξαπλωμένες στις μεγαλύτερες εκκλησίες.

[[Αρχείο:Codex Aureus Sankt Emmeram.jpg|μικρογραφία|αριστερά|*Το εξώφυλλο του Codex Aureus του Αγίου Έμμεραμ, στολισμένο με χρυσό και ένθετα πετράδια, Βαυαρική Κρατική Βιβλιοθήκη, Μόναχο.*]]
Η [[καρολίγγεια τέχνη]] απευθυνόταν σε ένα μικρό σύνολο προσώπων της Αυλής και στα [[Μοναστήρι (θρησκεία)|μοναστήρια]] και τις [[Χριστιανικός ναός|εκκλησίες]] που οι ίδιοι χρηματοδοτούσαν. Οι καλλιτέχνες μέσω του έργου τους προσπάθησαν να αναβιώσουν το πνεύμα και τις μορφές της [[Ρωμαϊκή τέχνη|ρωμαϊκής]] και [[Βυζαντινή τέχνη|βυζαντινής τέχνης]], ενώ η [[αγγλοσαξονική τέχνη]] από την πλευρά της είναι αποτέλεσμα του συνδυασμού χαρακτηριστικών της [[Ιρλανδία|ιρλανδικής]], [[Κέλτες|κελτικής]] και [[Γερμανικά φύλα|γερμανικής]] παράδοσης με τα διακοσμητικά στοιχεία που εισήχθησαν από τη [[Μεσόγειος|Μεσόγειο]], θέτοντας πρότυπα που ακολουθήθηκαν σε ολόκληρο τον Μεσαίωνα. Τα θρησκευτικά [[Τέχνεργο (αρχαιολογία)|τέχνεργα]] που σώζονται μέχρι τις ημέρες μας είναι στην πλειοψηφία τους [[Εικονογραφημένο χειρόγραφο|εικονογραφημένα χειρόγραφα]] και σκαλίσματα σε [[ελεφαντοστό]], τα οποία αρχικά αποτελούσαν τμήματα έργων [[μεταλλοτεχνία]]ς των οποίων το [[Μέταλλο|μεταλλικό]] τμήμα κάποια στιγμή αφαιρέθηκε. Τα αντικείμενα από πολύτιμα μέταλλα ήταν οι επιφανέστερες μορφές τέχνης, αλλά σχεδόν όλα έχουν σήμερα χαθεί με εξαίρεση κάποιους σταυρούς, όπως ο *Σταυρός του Λοθάριου* και αρκετές [[Λειψανοθήκη|λειψανοθήκες]]. Άλλα τέτοια αντικείμενα έχουν βρεθεί σε ανασκαφές, όπως στον χώρο της αγγλοσαξονικής Ταφής του [[Σάτον Χου]], στο Γκουρντόν της Γαλλίας των [[Μεροβίγγειοι|Μεροβίγγειων]], στη Guarrazar της Ισπανίας των [[Βησιγότθοι|Βησιγότθων]] και στο Nagyszentmiklós, στα εδάφη της σημερινής [[Ρουμανία]]ς. Σώζονται ακόμη μεγάλες καρφίτσες, σημαντικό στολίδι της ενδυμασίας των ευγενών, όπως για παράδειγμα η ιρλανδική *Καρφίτσα Τάρα*. Τα βιβλία με περίτεχνο διάκοσμο ήταν κυρίως εκκλησιαστικού περιεχομένου και σώζονται σε μεγαλύτερους αριθμούς, όπως για παράδειγμα το *Βιβλίο του Κελς* ([[ιρλανδικά]]: *Leabhar Cheanannais*), τα *Ευαγγέλια του Λίντισφαρν* και ο αυτοκρατορικός*Codex Aureus του Αγίου Έμμεραμ*, ένα από τα λίγα έργα που διατηρούν την πολύτιμη βιβλιοδεσία τους με [[Χρυσός|χρυσό]] και ένθετα [[Πολύτιμος λίθος|πετράδια]].

=== Στρατιωτική οργάνωση ===

[[Αρχείο:Harold dead bayeux tapestry.png|μικρογραφία|δεξιά|300px|*Τμήμα της Ταπισερί της Μπαγιέ που απεικονίζει Νορμανδούς και Αγγλοσάξονες στρατιώτες με αλυσιδωτή πανοπλία. Μπαγιέ, Νορμανδία, Γαλλία.*]]Στα χρόνια της ύστερης Αυτοκρατορίας, οι [[Αρχαία Ρώμη|Ρωμαίοι]] προσπάθησαν να αναπτύξουν έναν αποτελεσματικό τύπο [[Ιππικό|ιππικού]] και οι [[Κατάφρακτος|κατάφρακτοι]] ιππείς με τον βαρύ οπλισμό ανατολίτικης προέλευσης ήταν μια πρόταση υπό εξέταση. Καθώς, όμως, ο [[αναβολέας]] δεν χρησιμοποιήθηκε στην Ευρώπη πριν τον 8<sup>ο</sup> αιώνα, η χρησιμότητα του ιππικού ως επιθετικού μέσου ήταν περιορισμένη, επειδή δεν ήταν εφικτό να αξιοποιηθεί η πλήρης δύναμη [[Άλογο|αλόγου]] και αναβάτη κατά τα χτυπήματα χωρίς τον κίνδυνο ο τελευταίος να βρεθεί στο έδαφος. Σαν αποτέλεσμα, το ιππικό ήταν απαραιτήτως ελαφρύ και το αποτελούσαν κυρίως [[Τοξότης (πολεμιστής)|τοξότες]] εξοπλισμένοι με [[Σύνθετο τόξο|σύνθετα τόξα]]. Οι φυλές των εισβολέων έδιναν έμφαση σε τύπους στρατιωτών που ποικίλουν, από τους αγγλοσάξονες εισβολείς της Βρετανίας που ήταν κυρίως οργανωμένοι σε σώματα [[Πεζικό|πεζικού]] μέχρι τους Βανδάλους και τους Βησιγότθους που διατηρούσαν υψηλό ποσοστό ιππέων στους στρατούς τους. Η σημασία του πεζικού και του ελαφριού ιππικού σταδιακά μειώθηκε κατά την πρώιμη καρολίγγεια περίοδο, ενώ επικράτησε το βαρύ ιππικό με την εισαγωγή των αναβολέων. Μια άλλη καινοτομία που είχε αντίκτυπο και στο στρατιωτικό τομέα ήταν η εφεύρεση του μεταλλικού [[Πέταλο|πετάλου]], που επέτρεψε τη χρήση των αλόγων σε όλα τα είδη εδάφους. Την τέχνη του πολέμου επηρέασε σημαντικά και η εξέλιξη της ρωμαϊκής [[σπάθα]]ς που επιμηκύνθηκε και τελειοποιήθηκε για να δώσει τη θέση της στο μεσαιωνικό [[σπαθί]], καθώς επίσης και η σταδιακή αντικατάσταση της [[Φολιδωτή πανοπλία|φολιδωτής πανοπλίας]] (*scale armour*) από την [[Αλυσιδωτή πανοπλία|αλυσιδωτή]] (*mail armour*) και την [[ελασματική πανοπλία]] (*lamellar armour*). Η [[στρατολόγηση]] ανδρών από τον ελεύθερο πληθυσμό μειώθηκε την περίοδο της Καρολίγγειας αυτοκρατορίας, με τον στρατό να γίνεται περισσότερο επαγγελματικός. Μια εξαίρεση παρατηρήθηκε στην αγγλοσαξονική Αγγλία όπου τον στρατό εξακολουθούσαν να αποτελούν ντόπιοι στρατολογημένοι άνδρες που συνέθεταν σώματα γνωστά με την ονομασία [[φυρντ]] (*fyrd*) και που καθοδηγούνταν από κατά τόπους ευγενείς.

== Ώριμος Μεσαίωνας ==
=== Κοινωνική οργάνωση και οικονομία ===

Στη διάρκεια του Ώριμου ή Μέσου Μεσαίωνα παρατηρήθηκε ραγδαία [[Δημογραφία|δημογραφική]] ανάπτυξη. Οι ιστορικοί εκτιμούν ότι ο ευρωπαϊκός [[πληθυσμός]] αυξήθηκε από τα 35 στα 80 εκατομμύρια μεταξύ των ετών 1000 και 1347, κάτι που κατά καιρούς αποδίδουν στη βελτίωση των μεθόδων [[Πρωτογενής παραγωγή|αγροτικής παραγωγής]], στη [[Μεσαιωνική Θερμή Περίοδος|βελτίωση των κλιματικών συνθηκών]], στην αύξηση των καλλιεργησίμων εδαφών χάρη στην αποψίλωση των [[Δάσος|δασών]] και στην απουσία εισβολών. Οι χωρικοί αποτελούσαν πάνω από το 90% του πληθυσμού. Δεν κατοικούσαν πια σε απομονωμένα αγροκτήματα, αλλά συγκεντρώνονταν σε μικρές κοινότητες ([[αγγλικά]]: *manors*, [[γαλλικά]]: *seigneuries*). Σε πολλές περιπτώσεις ήταν [[Δουλοπαροικία|υποτελείς]] στους ευγενείς στους οποίους όφειλαν υπηρεσίες και ενοίκιο σε αντάλλαγμα του δικαιώματος καλλιέργειας της γης. Ο αριθμός των ελεύθερων χωρικών ήταν πολύ μικρός, ενώ ήταν περισσότεροι στον Νότο παρά στον ευρωπαϊκό Βορρά. Ολόκληρη η κοινωνική και οικονομική δραστηριότητα των χωρικών βρισκόταν περιορισμένη στον χώρο. Ήταν προσδεδεμένοι στο κτήμα όπου εργάζονταν, χωρίς δυνατότητες αντίληψης των πραγμάτων πέρα από την καθημερινότητα του φέουδου και τις υποχρεώσεις τους σε αυτό. 
	
[[Αρχείο:Cleric, Knight, and Workman representing the Three Classes.jpg|μικρογραφία|αριστερά|250px|*Η βασική κοινωνική διαστρωμάτωση του Μεσαίωνα: κληρικός, ευγενής και χωρικός.*]]
Οι ευγενείς, τόσο εκείνοι που έφεραν ανώτερους τίτλους όσο και οι απλοί ιππότες, βασίζονταν οικονομικά στις κοινότητες και τους χωρικούς, παρόλο που οι γαίες δεν αποτελούσαν προσωπική τους περιουσία. Στην πραγματικότητα λάμβαναν δικαίωμα εκμετάλλευσης των εισοδημάτων των γαιών από έναν υψηλότερα ιστάμενο στην κοινωνική πυραμίδα ευγενή δια μέσου του συστήματος του [[Φεουδαλισμός|φεουδαλισμού]]. Στη διάρκεια του 11<sup>ου</sup> και 12<sup>ου</sup> αιώνα, αυτές οι γαίες, γνωστές με την ονομασία *φέουδα* ή τιμάρια (τσιφλίκια), κατέληξαν αντικείμενο [[Κληρονομιά|κληρονομικού]] δικαιώματος. Στις περισσότερες περιοχές, μετά τον θάνατο του ευγενούς, οι γαίες του έπαψαν να διαιρούνται μεταξύ όλων των τέκνων του, όπως συνέβαινε κατά τον Πρώιμο Μεσαίωνα, αλλά, αντίθετα, κληροδοτούνταν [[Πρωτοτοκία|στον μεγαλύτερο]] από τους [[Αγόρι|άρρενες]] απογόνους του. Η κυριαρχία των ευγενών στηριζόταν στα εισοδήματα των γαιών, στον έλεγχο [[Κάστρο|κάστρων]], στην παροχή στρατιωτικών υπηρεσιών ως βαρύ [[ιππικό]], καθώς και στην απαλλαγή από [[Φορολογία|φόρους]] και άλλες υποχρεώσεις. Τα ισχυρά οχυρά, τα οποία αρχικά κατασκευάζονταν από [[ξύλο]] και κατόπιν από [[Πέτρωμα|πέτρα]], άρχισαν να ανεγείρονται κατά τον 9<sup>ο</sup> και 10<sup>ο</sup> αιώνα σαν αντίδραση στη γενική αταξία και έλλειψη ασφάλειας που χαρακτήριζαν την εποχή αυτή. Τα τελευταία προσέφεραν προστασία τόσο από τους ξένους εισβολείς, όσο και από τις βλέψεις αντιπάλων ευγενών. Οι οχυρώσεις αυτές αποτελούσαν παράγοντα σταθεροποίησης του φεουδαρχικού συστήματος καθώς εξασφάλιζαν σχετική αυτονομία στους ευγενείς από τους βασιλείς και άλλους ισχυρούς άρχοντες. Η τάξη των ευγενών είχε επίσης υποκατηγορίες. Οι [[Βασιλιάς|βασιλείς]] και οι ανώτατοι ευγενείς έλεγχαν μεγάλες επικράτειες ενώ παράλληλα εξουσίαζαν άλλους κατώτερους ευγενείς. Οι τελευταίοι είχαν τον έλεγχο μικρότερων εκτάσεων και λιγότερου αριθμού χωρικών. Ακόμη χαμηλότερα στην κοινωνική πυραμίδα ήταν οι [[Ιππότης|ιππότες]], ο χαμηλότερος βαθμός ευγενείας, οι οποίοι δεν είχαν στην κατοχή τους δική τους γη και όφειλαν να προσφέρουν τις υπηρεσίες τους σε ισχυρότερους άρχοντες. Κατά συνέπεια, παρατηρείται μια πυραμιδοειδής δομή, όπου ο ηγεμόνας είχε περιορισμένες δυνατότητες και βασιζόταν στην ανταπόκριση των φεουδαρχών στις υποχρεώσεις τους, για να συγκεντρώσει δυνάμεις για να αντιμετωπίσει ένα πρόβλημα και μετά αυτές οι δυνάμεις διαλύονταν για να επιστρέψουν στη διάθεση του τοπικού χωροδεσπότη και την καλλιέργεια της γης.

Ο κλήρος ήταν επίσης διαιρεμένος σε δύο κατηγορίες: στον *κοσμικό κλήρο*, που κατοικούσε και δρούσε μέσα στην κοινωνία, και στον [[Μοναχός|μοναχικό κλήρο]]. Σε ολόκληρη την περίοδο αυτή οι κληρικοί ήταν ένα πολύ μικρό ποσοστό του συνολικού πληθυσμού και υπολογίζεται πως δεν ξεπερνούσε το 1%. Τα περισσότερα μέλη του μοναχικού κλήρου (και ειδικά των μοναχικών Ταγμάτων) αντλούνταν από την τάξη των ευγενών, από την οποία προέρχονται και τα ανώτερα μέλη του κοσμικού κλήρου. Οι τοπικοί ιερείς στις διάφορες ενορίες προέρχονταν συνήθως από την τάξη των χωρικών. 

Οι αστοί βρίσκονταν κοινωνικά σε μια ενδιάμεση κατάσταση καθώς δεν ενσωματώνονταν στον παραδοσιακό τριμερή διαχωρισμό της κοινωνίας σε ευγενείς, κληρικούς και χωρικούς. Λαμβάνοντας ώθηση από τη δημογραφική αύξηση, ο αστικός πληθυσμός μεγάλωσε πολύ κατά τον 12<sup>ο</sup> και 13<sup>ο</sup> αιώνα, καθώς ιδρύθηκαν νέα [[Αστική περιοχή|αστικά κέντρα]] και τα ήδη υπάρχοντα επεκτάθηκαν. Και πάλι όμως οι κάτοικοι των πόλεων στη διάρκεια του Μεσαίωνα δεν ξεπέρασαν ποτέ το 10% του συνολικού ευρωπαϊκού πληθυσμού.

[[Αρχείο:Ildegarda di Bingen-wiki.jpg|μικρογραφία|300px|*Η Χίλντεγκαρντ του Μπίνγκεν (1098–1179), Γερμανίδα συγγραφέας, μουσικός και φιλόσοφος. Παρόλο που αποτελεί εξαίρεση ανάμεσα στις γυναίκες της εποχής της, ενσάρκωνε ιδανικά το ιδεώδες του αναγεννησιακού «Καθολικού Ανθρώπου».*]] Στη διάρκεια του Ώριμου Μεσαίωνα, οι [[Εβραίοι]] κατοικούσαν κυρίως στην [[Ισπανία]] και σε κοινότητες που εμφανίστηκαν στη [[Γερμανία]] και στην [[Αγγλία]] τον 11<sup>ο</sup> και 12<sup>ο</sup> αιώνα. Οι Εβραίοι απολάμβαναν σχετική ασφάλεια στη [[Ισλάμ|μουσουλμανική]] Ισπανία, ενώ στην υπόλοιπη Ευρώπη δέχονταν πιέσεις να ασπαστούν τον [[Χριστιανισμός|Χριστιανισμό]], αποτελώντας συχνά θύματα [[πογκρόμ]], όπως κατά τη διάρκεια της [[Πρώτη Σταυροφορία|Πρώτης Σταυροφορίας]]. Η πλειονότητα αυτών ήταν υποχρεωμένη να κατοικεί [[Γκέτο|περιορισμένα]] σε πόλεις καθώς δεν είχαν το δικαίωμα να κατέχουν γη. Σαν αποτέλεσμα στράφηκαν για βιοποριστικούς λόγους στο [[εμπόριο]], με το επάγγελμα να κληροδοτείται από πατέρα σε γιο. Εκτός από τους Εβραίους υπήρχαν κι άλλες θρησκευτικές μειονότητες στο περιθώριο της Ευρώπης, όπως [[Παγανισμός|παγανιστές]] [[Σλάβοι]] στην Ανατολική Ευρώπη και Μουσουλμάνοι στον Νότο.

Στον Μεσαίωνα ήταν κοινωνική επιταγή οι γυναίκες να ζουν εξαρτώμενες από κάποιον άνδρα, ο οποίος μπορούσε να είναι ο πατέρας τους, ο σύζυγός τους ή κάποιος άλλος άρρενας συγγενής. Οι χήρες, οι οποίες γενικά είχαν μεγαλύτερο βαθμό αυτονομίας, υπόκεινταν επίσης σε νομικούς περιορισμούς. Οι γυναικείες δραστηριότητες περιορίζονταν στις δουλειές του [[Νοικοκυριό|νοικοκυριού]] και στην [[εκπαίδευση]] των παιδιών. Στην ύπαιθρο λάμβαναν επίσης μέρος στη συγκομιδή, στη φροντίδα των οικόσιτων [[Ζώο|ζώων]], ενώ μπορούσαν να συνεισφέρουν στα έσοδα του νοικοκυριού παρασκευάζοντας νήμα ή [[Ζύθος|ζύθο]] εντός του σπιτιού. Οι γυναίκες των πόλεων, όπως κι εκείνες της υπαίθρου, απασχολούνταν κυρίως με τις δουλειές του νοικοκυριού, ωστόσο είχαν επίσης τη δυνατότητα ανάμειξης στο εμπόριο. Το είδος και η έκταση αυτού ποικίλουν ανάλογα με τη χώρα και την εποχή. Από τις γυναίκες ευγενικής καταγωγής υπήρχε η απαίτηση να φροντίζουν την εύρυθμη λειτουργία του οίκου και κατά περιόδους αναλάμβαναν τη διαχείριση της ιδιοκτησίας κάποιου άρρενα συγγενή όταν αυτός απουσίαζε, αν και γενικά αποκλείονταν από τη λήψη αποφάσεων για ζητήματα διακυβέρνησης και για ζητήματα στρατιωτικής φύσης. Ο μοναδικός ρόλος που κάποια γυναίκα μπορούσε να έχει εντός της Εκκλησίας ήταν εκείνος της [[καλόγρια]]ς, καθώς δεν είχε δικαίωμα στην ιεροσύνη.

[[Αρχείο:Haupthandelsroute Hanse.png|300px|μικρογραφία|αριστερά|*Οι κύριες εμπορικές αρτηρίες της Χανσεατικής Ένωσης στις ακτές της Βόρειας Ευρώπης.*]]
Στην [[Ιταλία]] και τη [[Φλάνδρα]], η ανάπτυξη των πόλεων που απολάμβαναν σχετική διοικητική αυτονομία έδωσε ώθηση στις οικονομικές δραστηριότητες, ενθαρρύνοντας τη δημιουργία νέων μορφών εμπορίου. Οι πόλεις που βάσιζαν την οικονομία τους σε αυτές γύρω από τη [[Βαλτική Θάλασσα]] δημιούργησαν ένα είδος συνασπισμού με την ονομασία [[Χανσεατική Ένωση]]. Οι ιταλικές Δημοκρατίες που βάσιζαν την ισχύ τους στη θάλασσα όπως η [[Γαληνοτάτη Δημοκρατία της Βενετίας|Βενετία]], η [[Γαληνοτάτη Δημοκρατία της Γένοβας|Γένοβα]] και η [[Πίζα]] ανταγωνίζονταν για τον έλεγχο των εμπορικών δρόμων της [[Μεσόγειος|Μεσογείου]]. Μεγάλες εμποροπανηγύρεις δημιουργήθηκαν, κυρίως στη Βόρεια Γαλλία, όπου λάμβαναν χώρα συναλλαγές μεταξύ εμπόρων από ολόκληρη την ήπειρο. Στα τέλη του 13<sup>ου</sup> αιώνα ανακαλύφθηκαν, επίσης, νέοι εμπορικοί δρόμοι προς την [[Άπω Ανατολή]], τους οποίους διέδωσε μέσω των υπαγορευμένων απομνημονευμάτων του ένας από τους εμπόρους αυτούς, ο [[Μάρκο Πόλο]] (πεθ. 1324). Εκτός από τις νέες εμπορικές ευκαιρίες, διάφορες τεχνολογικές καινοτομίες βοήθησαν στην αύξηση της γεωργικής παραγωγής, που με τη σειρά της βοήθησε ακόμη περισσότερο το εμπόριο. Τέτοιες καινοτομίες ήταν η εφαρμογή της τριετούς [[αμειψισπορά]]ς, η χρήση νέας μορφής [[Άροτρο|αρότρου]], η εκτεταμένη χρήση [[νερόμυλος|νερόμυλων]] και [[αργαλειός|αργαλειών]]. Η άνθηση του εμπορίου είχε σαν αποτέλεσμα και την ανάπτυξη νέων χρηματοοικονομικών τεχνικών όπως η τήρηση [[Λογιστική|λογιστικών]] βιβλίων με το [[διπλογραφικό σύστημα]] και η [[ενέγγυα πίστωση]]. Στο πλαίσιο αυτό η Ιταλία ξεκίνησε εκ νέου να κόβει [[Χρυσός|χρυσά]] [[Νόμισμα (κέρμα)|νομίσματα]], κάτι που εξαπλώθηκε αργότερα και σε άλλες χώρες.

=== Ενδυνάμωση της κρατικής εξουσίας ===

[[Αρχείο:Barbarossas Erwachen (Wislicenus).jpg|μικρογραφία|δεξιά|280px|*Σύμφωνα με τη γερμανική παράδοση, ο Φρειδερίκος Βαρβαρόσσα δεν πέθανε, αλλά κοιμάται με τους ιππότες του στο όρος Κύφφχοϋζερ της Θουριγγίας. Όταν τα κοράκια σταματήσουν να πετούν γύρω από το βουνό, θα εξέλθει για να οδηγήσει τη Γερμανία στην παλαιά της δόξα.*]]Ο Ώριμος ή Μεσαίωνας ήταν η περίοδος που σχηματίστηκαν τα σύγχρονα ευρωπαϊκά κράτη της [[Δυτική Ευρώπη|Δυτικής Ευρώπης]]. Οι βασιλείς της [[Βασίλειο της Γαλλίας|Γαλλίας]], της [[Αγγλία]]ς και της [[Ισπανία]]ς εδραίωσαν τη δύναμή τους και δημιούργησαν θεσμούς διακυβέρνησης που άντεξαν στον χρόνο. Νέα βασίλεια όπως εκείνο της [[Ουγγαρία]]ς και της [[Πολωνία]]ς έγιναν ισχυρές πολιτικές δυνάμεις στην Κεντρική Ευρώπη μετά τον [[Προσηλυτισμός|προσηλυτισμό]] των κατοίκων τους στον [[Χριστιανισμός|Χριστιανισμό]]. Οι [[Μαγυάροι]] οριοθέτησαν την Ουγγαρία γύρω στο 900 στα χρόνια του βασιλιά Árpád (πεθ. περ. 907) μετά από μια αλληλουχία εισβολών τον 9<sup>ο</sup> αιώνα. Οι [[Βόρειες Σταυροφορίες]] και η επέκταση των χριστιανικών βασιλείων και στρατιωτικών ταγμάτων σε περιοχές που μέχρι τότε είχαν [[Παγανισμός|παγανιστικές]] καταβολές στη [[Βαλτική]] και τη βορειοανατολική [[Φινλανδία]], οδήγησαν πολυάριθμες φυλές γηγενών σε αναγκαστική ενσωμάτωση στην ευρωπαϊκή κουλτούρα.

Στο αρχικό στάδιο του Μέσου Μεσαίωνα τη Γερμανία κυβερνούσε η [[Δυναστεία των Οθωνιδών|Οθωναία Δυναστεία]] που βρισκόταν σε διαρκή ανταγωνισμό για την εξουσία με ισχυρούς Δούκες, όπως εκείνους της [[Σαξονία]]ς και της [[Βαυαρία]]ς, η επικράτεια των οποίων είχε οριοθετηθεί ήδη από την [[Μεγάλες Μεταναστεύσεις|Εποχή των Μεγάλων Μεταναστεύσεων]]. Το 1024, τους Όθωνες διαδέχθηκε η [[Φραγκονιανή Δυναστεία]] (ή Σάλια Δυναστεία), ένα μέλος της οποίας, ο αυτοκράτορας [[Ερρίκος Δ΄ της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας|Ερρίκος Δ΄]] (κυβ. 1084-1105), συγκρούστηκε με τον [[Πάπας|Πάπα]] για το ζήτημα του δικαιώματος διορισμού των [[Επίσκοπος|επισκόπων]]. Οι διάδοχοί του εξακολούθησαν να μάχονται τη [[Βατικανό|Ρώμη]] και τους γερμανούς ευγενείς. Μια περίοδος αστάθειας ακολούθησε τον θάνατο του αυτοκράτορα [[Ερρίκος Ε΄ της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας|Ερρίκου Ε΄]] (κυβ. 1111-1125), που απεβίωσε χωρίς διάδοχο, μέχρι την ενθρόνιση του [[Φρειδερίκος Α΄ Βαρβαρόσσα|Φρειδερίκου Βαρβαρόσσα]] (κυβ. 1155–1190). Παρόλο που κυβέρνησε αποτελεσματικά, τα ουσιαστικής φύσης προβλήματα συνέχισαν να υφίστανται, με αποτέλεσμα οι διάδοχοί του να συνεχίσουν να αντιμετωπίζουν προβλήματα και τον 13<sup>ο</sup> αιώνα. Ο εγγονός του Βαρβαρόσσα, [[Φρειδερίκος Β΄ Χοενστάουφεν|Φρειδερίκος Β΄]] (κυβ. 1220–1250), που ήταν επίσης διάδοχος του [[Βασίλειο της Σικελίας|θρόνου της Σικελίας]] δια μέσου της μητέρας του, συγκρούστηκε κατ' εξακολούθηση με τον παπισμό και αφορίστηκε σε πολλές περιστάσεις. 

Στην Ανατολή, στα μέσα του 13<sup>ου</sup> αιώνα, σημαντικότερο γεγονός είναι οι κατακτήσεις των [[Μογγόλοι|Μογγόλων]], τα στρατεύματα των οποίων υπό τον [[Μπατού Χαν]] συνέτριψαν εκείνα των Ρώσων αρχικά ([[Μογγολική εισβολή των Ρως]], 1237-1240), και κατόπιν αυτά των Πολωνών, των Ούγγρων και των Γερμανών ([[Μάχη της Λέγκνιτσα]], 1241), κάνοντας ευρεία χρήση της κινεζικής [[πυρίτιδα]]ς την οποία εισήγαγαν στην Ευρώπη. Υπό τη σκιά εσωτερικών προβλημάτων διαδοχής, οι Μογγόλοι υποχώρησαν τελικά αν και συνέχισαν να εξαπολύουν επιθέσεις μέχρι το τέλος του αιώνα. Από την πλευρά τους, η [[Βουλγαρία του Βόλγα]] και το [[Κράτος των Ρως]] καταλύθηκαν από τη [[Χρυσή Ορδή]] και οι λαοί τους υποχρεώθηκαν να πληρώνουν φόρους υποτελείας.

[[Αρχείο:Europe 1199ad political map.png|μικρογραφία|αριστερά|400px|*Χάρτης των ευρωπαϊκών βασιλείων όπως αυτά είχαν διαμορφωθεί το 1199 μ.Χ., έτος θανάτου του Ριχάρδου Α΄ της Αγγλίας. Τα χρώματα των γραμμάτων υποδηλώνουν την πολιτιστική καταγωγή των ηγεμόνων τους.*]]Στα πρώτα της βήματα η [[Οίκος των Καπετιδών|Δυναστεία των Καπετιδών]] στη [[Βασίλειο της Γαλλίας|Γαλλία]] δεν ήλεγχε στην πραγματικότητα παρά κάποια εδάφη στην [[Ιλ-ντε-Φρανς]]. Ωστόσο η επιρροή της εξαπλώθηκε σταδιακά κατά το πέρασμα του 11<sup>ου</sup> και 12<sup>ου</sup> αιώνα. Ανάμεσα στους ισχυρότερους ευγενείς της περιόδου δεσπόζουν οι [[Δουκάτο της Νορμανδίας|Δούκες της Νορμανδίας]]. Ένας από αυτούς, ο [[Γουλιέλμος Α΄ της Αγγλίας|Γουλιέλμος Α΄ ο Κατακτητής]] (κυβ. 1035-1087) υπέταξε την [[Ιστορία της Αγγλοσαξονικής Αγγλίας|Αγγλοσαξονική Αγγλία]] (κυβ. 1066–1087) και δημιούργησε ένα ισχυρό κράτος με εκτάσεις κι από τις δύο πλευρές της [[Μάγχη]]ς, το οποίο επιβίωσε με διάφορες μορφές μέχρι το τέλος του Μεσαίωνα. [[Νορμανδοί]] επίσης εγκαταστάθηκαν στη [[Σικελία]] και τη Νότια Ιταλία, όταν ο [[Ροβέρτος Γυϊσκάρδος]] (πεθ. 1085) αποβιβάστηκε εκεί το 1059 και δημιούργησε ένα Δουκάτο, το οποίο αργότερα έμεινε γνωστό ως [[Βασίλειο της Σικελίας]]. Οι [[Οίκος των Πλανταγενετών|Ανδεγαυοί]] βασιλείς της Αγγλίας, [[Ερρίκος Β΄ της Αγγλίας|Ερρίκος Β΄]] (κυβ. 1154-1189) και γιος του [[Ριχάρδος ο Λεοντόκαρδος|Ριχάρδος Α΄ ο Λεοντόκαρδος]] (κυβ. 1189-1199), κυβέρνησαν κατόπιν στα εδάφη της Αγγλίας και σε σημαντικό τμήμα της νοτιοδυτικής Γαλλίας χάρις στον γάμο του πρώτου με την [[Ελεονώρα της Ακουιτανίας]] (πεθ. 1204). Ο μικρότερος αδερφός του Ριχάρδου, [[Ιωάννης της Αγγλίας|Ιωάννης ο Ακτήμων]] (κυβ. 1199-1216), έχασε τη [[Νορμανδία]] και τις υπόλοιπες κτήσεις του στη Βόρεια Γαλλία το 1204, από τον Γάλλο Βασιλιά [[Φίλιππος Β΄ της Γαλλίας|Φίλιππο Β΄]] (κυβ. 1180-1223). Αυτό επέσυρε την αγανάκτηση των Άγγλων ευγενών, ενώ οι φόροι που επέβαλε ο Ιωάννης προκειμένου να χρηματοδοτήσει την εκστρατεία ανάκτησης των χαμένων εδαφών οδήγησε στην υπογραφή το 1215 της *Μάγκνα Κάρτα*, ενός σημαντικού εγγράφου που προσδιόριζε τα δικαιώματα και τα προνόμια των ελεύθερων ανδρών στην Αγγλία. Ο γιος του [[Ερρίκος Γ΄ της Αγγλίας|Ερρίκος Γ΄]] (κυβ. 1216-1272) οδηγήθηκε σε νέες υποχωρήσεις που περιόρισαν τη βασιλική εξουσία. Στην αντίθετη κατεύθυνση, ο βασιλείς της Γαλλίας συνέχισαν να περιορίζουν την ισχύ των ευγενών, προσέθεσαν νέα εδάφη στη βασιλική σφαίρα επιρροής και συγκέντρωσαν υπό κοινό κέντρο τη διοίκηση. Υπό τον [[Λουδοβίκος Θ΄ της Γαλλίας|Λουδοβίκο τον Θ΄]] (κυβ. 1226-1270), το βασιλικό κύρος έφτασε σε νέα ύψη, τέτοια που ο βασιλιάς έγινε ρυθμιστής διαφορών σε ολόκληρη την Ευρώπη. Κατά συνέπεια αγιοποιήθηκε από τον Πάπα [[Βονιφάτιος Η΄|Βονιφάτιο Η΄]] το 1297 (θητεία 1294-1303). Στη [[Σκωτία]], οι προσπάθειες εισβολής των Άγγλων προκάλεσαν μια σειρά πολέμων κατά το πρώτο μισό του 14<sup>ου</sup> αιώνα που επέτρεψαν στο βασίλειο αυτό να διατηρήσει την ανεξαρτησία του.

Στην [[Ιβηρική χερσόνησος|ιβηρική χερσόνησο]], τα χριστιανικά βασίλεια που είχαν περιοριστεί στο βορειοδυτικό τμήμα της, άρχισαν να απωθούν σταδιακά τα όρια της ισλαμικής επιρροής προς τα νότια, με την ιστορική αυτή περίοδο να μένει γνωστή με την ονομασία *Reconquista* (σημαίνει «επανακατάκτηση»). Το 1150 περίπου ο χριστιανικός βορράς είχε οργανωθεί σε πέντε μεγάλα βασίλεια: [[Βασίλειο του Λεόν|Λεόν]], [[Βασίλειο της Καστίλης|Καστίλλη]], [[Βασίλειο της Αραγωνίας|Αραγωνία]], [[Βασίλειο της Ναβάρρας|Ναβάρρα]] και [[Πορτογαλία]]. Ο μουσουλμανικός νότος, αρχικά ενωμένος υπό το [[Χαλιφάτο της Κόρδοβα]]ς, κατακερματίστηκε τη δεκαετία του 1030 σε πολυάριθμα ανεξάρτητα βασίλεια που αποκαλούνταν *ταϊφά*. Αυτά συγκρούονταν με τους Χριστιανούς μέχρι τη δεκαετία του 1170, οπότε και ξαναοργανώθηκαν σε κοινή πολιτική ενότητα ως κομμάτια του [[Χαλιφάτο των Αλμοχαδών|Χαλιφάτου των Αλμοχαδών]]. Η χριστιανική επέκταση προς τον νότο συνεχίστηκε τα πρώτα χρόνια του 13<sup>ου</sup> αιώνα, με αποκορύφωμα την κατάληψη της [[Σεβίλλη]]ς το 1248. Το Βασίλειο της Αραγωνίας μετά τη [[δυναστική ένωση]] το 1150 με την [[Κομητεία της Βαρκελώνης]], πλέον ως [[Στέμμα της Αραγωνίας]] άρχισε να επεκτείνεται και ανατολικά προς τη νότια Ευρώπη ενσωματώνοντας και άλλα βασίλεια, κομητείες και δουκάτα όπως τη [[Βασίλειο της Βαλένθια|Βαλένθια]], τη [[Κομητεία της Σερδάνια|Σερδάνια]], το [[Ροσελιό]], το [[Κομητεία του Ουρζέλ|Ουρζέλ]], την [[Προβηγκία]], τη [[Βασίλειο της Μαγιόρκας|Μαγιόρκα]], τη [[Βασίλειο της Σικελίας|Σικελία]], τη [[Βασίλειο της Σαρδηνίας|Σαρδηνία]], την [[Δουκάτο των Αθηνών|Αθήνα]], τη [[Δουκάτο Νέων Πατρών|Νεοπάτρια]] κλπ.

=== Οι Σταυροφορίες ===


[[Αρχείο:CrusadeLeaders.jpg|δεξιά|μικρογραφία|250px|*Οι τέσσερις στρατιωτικοί ηγέτες που οδήγησαν την Πρώτη Σταυροφορία (1883), έργο του Αλφόνς-Μαρί-Αντόλφ ντε Νεβίλ.]]Τον 11ο αιώνα οι Σελτζούκοι Τούρκοι, οι οποίοι προέρχονταν από την κεντρική Ασία κατέκτησαν μεγάλο κομμάτι της Μέσης Ανατολής, καταλαμβάνοντας την Περσία τη δεκαετία του 1040, την Αρμενία τη δεκαετία του 1060 και την Ιερουσαλήμ το 1070. Το 1071 ο τουρκικός στρατός υποχρέωσε σε ήττα το βυζαντινό στη Μάχη του Μάτζικερτ, αιχμαλωτίζοντας παράλληλα τον Αυτοκράτορα Ρωμανό Δ΄ (κυβ. 1068-1071), και πλέον ήταν ελεύθερος για να εισβάλει στη Μικρά Ασία. Η Βυζαντινή Αυτοκρατορία δέχθηκε σοβαρό πλήγμα εφόσον έχασε ορισμένες από τις πιο πυκνοκατοικημένες επαρχίες της και σημαντικά οικονομικά κέντρα. Παρόλο που το Βυζάντιο ανασυντάχθηκε και ξαναπήρε τον έλεγχο ορισμένων περιοχών, δεν ανέκτησε ωστόσο ποτέ ξανά το σύνολο της Μικράς Ασίας και βρέθηκε πολλές φορές στη θέση του αμυνόμενου. Είχε δε να αντιμετωπίσει και την αναγεννημένη Βουλγαρία, που τον 12ο και 13ο αιώνα άρχισε να εξαπλώνεται και πάλι στα Βαλκάνια. Οι Τούρκοι υπέφεραν επίσης από ατυχίες, χάνοντας τον έλεγχο της Ιερουσαλήμ από τους Φατιμίδες της Αιγύπτου το 1098 και βιώνοντας εσωτερικές εμφύλιες συγκρούσεις.

Κύριος σκοπός των περίφημων Σταυροφοριών ήταν η ανακατάληψη των Αγίων Τόπων από τους Μουσουλμάνους. Η Πρώτη Σταυροφορία διακηρύχθηκε από τον Πάπα Ουρβανό Β΄ (θητεία 1088–1099) στη Σύνοδο του Κλερμόν το 1095. Ο Ουρβανός υποσχέθηκε άφεση αμαρτιών στους συμμετέχοντες και σαν αποτέλεσμα δεκάδες χιλιάδες άνδρες από όλα τα κοινωνικά στρώματα κινητοποιήθηκαν κατά μήκος της Ευρώπης για να μεταβούν στη Μέση Ανατολή. Χαρακτηριστικό της εποχής στις ευρωπαϊκές πόλεις, καθώς οι Χριστιανοί αναχωρούσαν, ήταν τα πογκρόμ εναντίον ντόπιων Εβραίων. Αυτά ήταν ιδιαιτέρως βίαια στη διάρκεια της Πρώτης Σταυροφορίας, οπότε και οι εβραϊκές κοινότητες στην Κολωνία, στο Μάιντς και στη Βορμς καταστράφηκαν, όπως και άλλες κοινότητες σε πόλεις μεταξύ των ποταμών Σηκουάνα και Ρήνου. Ένα άλλο φαινόμενο που σχετίζεται με τις Σταυροφορίες είναι η εμφάνιση ενός νέου τύπου μοναστικού τάγματος, όπως οι Ναΐτες και οι Ιωαννίτες Ιππότες, που συνδύαζαν πρακτικές του μοναχισμού με στρατιωτικές υπηρεσίες.

[μικρογραφία|αριστερά|250px|''Τα [Σταυροφορικά κράτη|Σταυροφορικά Κράτη κατά το 1135.*]]Η Ιερουσαλήμ έπεσε το 1099 και οι Σταυροφόροι σταθεροποίησαν τις κατακτήσεις τους ιδρύοντας στην περιοχή τα [[Σταυροφορικά κράτη|Σταυροφορικά Κράτη]]. Στη διάρκεια του 12<sup>ου</sup> και 13<sup>ου</sup> αιώνα, έλαβαν χώρα μια σειρά από ένοπλες συγκρούσεις μεταξύ των κρατών αυτών και των ισλαμικών που τα περιτριγύριζαν. Τα αιτήματα για υποστήριξη που έστειλαν τα κράτη αυτά προς τον Πάπα, οδήγησαν σε περαιτέρω Σταυροφορίες, με χαρακτηριστικό παράδειγμα την [[Τρίτη Σταυροφορία|Τρίτη]], η οποία διεξήχθη με σκοπό την ανακατάληψη της Ιερουσαλήμ που είχε καταλάβει το 1187 ο [[Σαλαντίν]] (πεθ. 1193). Η [[Τέταρτη Σταυροφορία]] παρεξετράπη του αρχικού της στόχου και μείωσε το κύρος του παπισμού. Τα [[Γαληνοτάτη Δημοκρατία της Βενετίας|ενετικά]] πλοία που μετέφεραν τους Σταυροφόρους στους Αγίους Τόπους, άλλαξαν πορεία αποβιβάζοντας τα στρατεύματα στην [[Κωνσταντινούπολη]]. Η [[Άλωση της Κωνσταντινούπολης (1204)|Πόλη κατελήφθη το 1204]], οπότε και ιδρύθηκε η [[Λατινική Αυτοκρατορία της Κωνσταντινούπολης]]. Οι Βυζαντινοί ανέκτησαν τον έλεγχο της πρωτεύουσάς τους το 1261, ωστόσο το πλήγμα αποδείχθηκε τόσο μεγάλο που δεν ανέκτησαν ποτέ την παλαιά τους δύναμη. Οι επόμενες Σταυροφορίες ήταν ολοένα και μικρότερης έκτασης και σημασίας και ήταν αποτελέσματα της πρωτοβουλίας συγκεκριμένων βασιλέων όπως ο [[Λουδοβίκος Θ΄ της Γαλλίας|Λουδοβίκος ο Θ΄ της Γαλλίας]] σε ό,τι αφορά την [[Έβδομη Σταυροφορία|Έβδομη]] και την [[Η΄ Σταυροφορία|Όγδοη Σταυροφορία]]. Αυτές απέτυχαν στο να αποτρέψουν την απομόνωση των Σταυροφορικών Κρατών, τα οποία είχαν πέσει όλα σε μουσουλμανικά χέρια μέχρι το 1291. Το κατ' όνομα μόνον [[Βασίλειο της Ιερουσαλήμ]] επιβίωσε με έδρα το νησί της [[Κύπρος|Κύπρου]] για αρκετά χρόνια ακόμη.

[[Αρχείο:LatinEmpire2-el.png|δεξιά|μικρογραφία|400px|*Η Λατινική Αυτοκρατορία της Κωνσταντινούπολης, οι υποτελείς της και τα διάδοχα κράτη της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, περ. 1204.*]]Οι Πάπες κήρυξαν τη διεξαγωγή Σταυροφοριών και σε άλλα μέρη εκτός από τους Αγίους Τόπους: στην Ισπανία, τη νότια Γαλλία και στη Βαλτική. Οι Ισπανικές Σταυροφορίες συνδέθηκαν με το κίνημα της *Ρεκονκίστα*, της ανάκτησης της [[Ιβηρική χερσόνησος|χερσονήσου]] από τους [[Άραβες]]. Παρόλο που οι Ναΐτες και οι Ιωαννίτες Ιππότες έλαβαν μέρος στις μάχες στην Ισπανία, δημιουργήθηκαν και τοπικά ανάλογα τάγματα όπως αυτά του [[Τάγμα του Καλατράβα|Καλατράβα]] και του [[Τάγμα του Σαντιάγο|Σαντιάγο]] στις αρχές του 12<sup>ου</sup> αιώνα. Άλλες Σταυροφορίες είχαν στόχο την κατάπνιξη [[Αίρεση|αιρέσεων]] από την [[Καθολική Εκκλησία]], όπως οι εκστρατείες [[Σταυροφορία των Αλβιγηνών|κατά των Καθαρών]] και [[Πόλεμοι των Χουσιτών|κατά των Χουσιτών]]. Η [[Βόρεια Ευρώπη]] επίσης παρέμενε εκτός της [[Χριστιανισμός|χριστιανικής]] σφαίρας επιρροής μέχρι τον 11<sup>ο</sup> αιώνα και οι [[Παγανισμός|παγανιστές]] που ζούσαν εκεί έγιναν στόχοι Σταυροφόρων. Το [[Τάγμα των Αδελφών του ξίφους|Τάγμα των Αδελφών του Ξίφους]] δημιουργήθηκε και έδρασε στην περιοχή αυτή στις αρχές του 13<sup>ου</sup> αιώνα, μέχρι την απορρόφησή του από το [[Τευτονικό Τάγμα|Τάγμα των Τευτόνων Ιπποτών]]. Το τελευταίο, παρόλο που αρχικά είχε ιδρυθεί στα Σταυροφορικά Κράτη, μετά το 1225 μετέφερε τη δράση του στη Βαλτική, ιδρύοντας θεοκρατικό κράτος με έδρα το [[Κάστρο του Μάλμπροκ|Μάριενμπουργκ]] στην [[Πρωσία]], σε βάρος της [[Πολωνία]]ς και της [[Λιθουανία]]ς.

=== Πνευματική ζωή ===


[[Αρχείο:Richard of Wallingford.jpg|μικρογραφία|αριστερά|240px|*Μικρογραφία σε χειρόγραφο του 14ου αιώνα που αναπαριστά τον Άγγλο μαθηματικό και ωρολογοποιό Ριχάρδο του Γουόλινγκφορντ να πραγματοποιεί μετρήσεις ακριβείας με διαβήτη.*]]Τον 11<sup>ο</sup> αιώνα, εξελίξεις στον χώρο της [[φιλοσοφία]]ς και της [[θεολογία]]ς οδήγησαν στην αύξηση της πνευματικής κίνησης. Οι υποστηρικτές του [[Ρεαλισμός|ρεαλισμού]] αντιτάχθηκαν σε εκείνους του [[Νομιναλισμός|νομιναλισμού]] για την έννοια των «καθολικών πραγμάτων». Οι φιλοσοφικές αντιπαραθέσεις αναθερμάνθηκαν μετά την εκ νέου ανακάλυψη του έργου του [[Αριστοτέλης|Αριστοτέλη]] και της έμφασης που αυτός έδινε στον [[Εμπειρισμός|εμπειρισμό]] και τον [[Ρασιοναλισμός|ρασιοναλισμό]]. Λόγιοι όπως ο [[Πέτρος Αβελάρδος]] (πεθ. 1142) και ο [[Πέτρος Λομβαρδός]] (πεθ. 1164) εισήγαγαν την αριστοτέλεια λογική στη θεολογία. Στα τέλη του 11<sup>ου</sup> και στις αρχές του 12<sup>ου</sup> αιώνα παρατηρήθηκε κατά μήκος της Ευρώπης άνθηση των [[Καθεδρικό σχολείο|εκκλησιαστικών σχολείων]], σηματοδοτώντας μια μετάβαση της μάθησης από τα [[Μοναστήρι (θρησκεία)|μοναστήρια]] στις μεγάλες πόλεις. Τα εκκλησιαστικά σχολεία αντικαταστάθηκαν με τη σειρά τους από τα [[Πανεπιστήμιο|πανεπιστήμια]] που ιδρύθηκαν στις μεγάλες ευρωπαϊκές πόλεις. Η φιλοσοφία και η θεολογία παντρεύτηκαν στον [[Σχολαστικισμός|σχολαστικισμό]], μια προσπάθεια από τους λογίους του 12<sup>ου</sup> και 13<sup>ου</sup> αιώνα να γεφυρώσει τη χριστιανική θεολογία με την αρχαία φιλοσοφία. Αποκορύφωμα του ρεύματος αυτού ήταν το έργο του [[Θωμάς Ακινάτης|Θωμά Ακινάτη]] (πεθ. 1274), γνωστός για τη συγγραφή του βιβλίου *Επιτομή της Θεολογίας* ([[λατινικά]]: *Summa Theologica*).

[[Αρχείο:St-thomas-aquinas.jpg|μικρογραφία|δεξιά|230px|*Ο λόγιος Θωμάς Ακινάτης, σημαντικός μεσαιωνικός φιλόσοφος και θεολόγος, εκπρόσωπος της σχολής του Σχολαστικισμού.]]Στις αυλές των βασιλέων και των ευγενών αναπτύχθηκε η ιδεολογία της ιπποσύνης και του ευγενούς έρωτα. Αυτή η κουλτούρα εκφράστηκε κυρίως με τη χρήση της καθομιλουμένης γλώσσας κι όχι μέσω των λατινικών, περιλαμβάνοντας ποιήματα, αφηγήσεις, θρύλους και παραδοσιακά τραγούδια που διέδιδαν οι τρουβέροι και οι περιπλανώμενοι μενεστρέλοι. Οι αφηγήσεις συχνά καταγράφονταν στη μορφή των ηρωικών εποποιιών όπως το Ά''σμα του Ρολάνδου'', το *Τραγούδι της Αντιόχειας* και το *Τραγούδι του Χίλντεμπραντ*. Κοσμικές και θρησκευτικές ιστορίες έκαναν επίσης την εμφάνισή τους. Ο Γοδεφρείδος του Μονμάουθ (πεθ. περ. 1155) συνέθεσε το έργο *[[Historia Regum Britanniae]]*, μια συλλογή από αφηγήσεις και θρύλους γύρω από τον Βασιλιά Αρθούρο. Άλλα έργα ήταν ιστορικού περιεχομένου με τη σημερινή σημασία, όπως το *Gesta Friderici Imperatoris* του Όθωνα φον Φράιζινγκ (πεθ. 1158), το οποίο έχει σαν θέμα τη βασιλεία του αυτοκράτορα Φρειδερίκου Βαρβαρόσσα, αλλά και το έργο *Gesta Regum* του Ουίλιαμ του Μάλμσμπουρυ (πεθ. περ. 1143) με θέμα τους βασιλείς της Αγγλίας.

Πρόοδος επίσης σημειώθηκε στον τομέα της Νομικής κατά τον 12ο αιώνα. Το Κοσμικό Δίκαιο, ή Ρωμαϊκό Δίκαιο, δέχθηκε νέα πνοή όταν ανακαλύφθηκε ξανά τον 11ο αιώνα ο Ιουστινιάνειος Κώδικας (*Corpus Juris Civilis*) και ξεκίνησε να διδάσκεται στο Πανεπιστήμιο της Μπολόνια, ένα από τα αρχαιότερα του κόσμου. Σαν αποτέλεσμα ξεκίνησε αναθεώρηση και αναδιοργάνωση του Δικαίου σε πολλές περιοχές της Ευρώπης. Το Κανονικό Δίκαιο, δηλαδή το Εκκλησιαστικό Δίκαιο, αναπτύχθηκε εξίσου γύρω στο 1140, όταν ο μοναχός Γρατιανός συνέγραψε το έργο *Decretum*, το οποίο και τυποποίησε τους εκκλησιαστικούς κανόνες. Υπό της επίδραση της αρχαίας ελληνικής και ισλαμικής διανόησης κατά την περίοδο αυτή της ευρωπαϊκής ιστορίας, τα ρωμαϊκά αριθμητικά ψηφία αντικαταστάθηκαν με τα δεκαδικά ψηφία με τη θεσιακή σημειογραφία, ενώ η εφεύρεση της Άλγεβρας επέτρεψε τη βαθύτερη μελέτη και πρόοδο της επιστήμης των Μαθηματικών. Η Αστρονομία επίσης γνώρισε άνθηση μετά τη μετάφραση της *[[Αλμαγέστη]]ς* του Κλαύδιου Πτολεμαίου (πεθ. 168) από τα ελληνικά στα λατινικά, ενώ η Ιατρική αποτέλεσε ένα ακόμη αντικείμενο μελέτης, ειδικά στη νότια Ιταλία, όπου η ισλαμική ιατρική άσκησε επιρροή στην Ιατρική Σχολή του Σαλέρνο (*Schola Medica Salernitana*).

### Τεχνολογική πρόοδος (εφευρέσεις, γεωργία, αρχιτεκτονική, ναυπηγική, στρατός)
Ο 12ος και 13ος αιώνας χαρακτηρίστηκαν από οικονομική ανάπτυξη και καινοτομίες στις μεθόδους παραγωγής. Ανάμεσα στις σημαντικότερες ανακαλύψεις της περιόδου αυτής συγκαταλέγονται ο ανεμόμυλος, ο νερόμυλος, το μηχανικό ρολόι, η παρασκευή ποτών μέσω απόσταξης, καθώς και η χρήση του αστρολάβου. Τα πρώτα γυαλιά όρασης εφευρέθηκαν γύρω στο 1286 από έναν άγνωστο Ιταλό τεχνίτη, πιθανώς στην ή κοντά στην Πίζα.

[μικρογραφία|220px|αριστερά|''Αραβικός [αστρολάβος του Ahmad ibn Muhammad al-Naqqhash από τη Σαραγόσα (1080), Εθνικό Μουσείο, Νυρεμβέργη, Γερμανία.*]]Η [[αμειψισπορά]], την οποία υιοθέτησε σταδιακά ολόκληρη η Ευρώπη, επέτρεψε τη διεύρυνση των καλλιεργήσιμων εδαφών, οδηγώντας στην αύξηση της συνολικής [[Γεωργία (δραστηριότητα)|γεωργικής παραγωγής]]. Την καλλιέργεια των βαρύτερων εδαφών διευκόλυνε η εμφάνιση νέας μορφής [[Άροτρο|αρότρου]], ενώ η εφαρμογή κολάρου στα ζώα που το τραβούσαν κατά το όργωμα επέτρεψε την αντικατάσταση των [[Βόδι|βοδιών]] με [[Άλογο|άλογα]] (που είναι ταχύτερα και χρειάζονται λιγότερη τροφή).

Η κατασκευή καθεδρικών ναών και [[Κάστρο|κάστρων]] οδήγησε σε τεχνολογικές προόδους στον χώρο της [[αρχιτεκτονική]]ς, δίνοντας ώθηση στην κατασκευή μεγάλων [[Πέτρωμα|λίθινων]] κτισμάτων, αλλά και άλλων κατασκευών όπως διοικητικά κτίρια, [[Κατοικία|κατοικίες]], [[Γέφυρα|γέφυρες]] και αχυρώνες.

[[Αρχείο:1954 - Byzantine Museum, Athens - Iron chain mail - Photo by Giovanni Dall'Orto, Nov 12 2009.jpg|μικρογραφία|200px|δεξιά|*Σιδερένιος πλεκτός χιτώνας Βυζαντινού έφιππου πολεμιστή και σιδερένια περικεφαλαία (13ος - 15ος αιώνας), Βυζαντινό Μουσείο, Αθήνα, Ελλάδα.*]]Στον τομέα της [[Ναυπηγική]]ς εμφανίστηκε μια νέα τεχνική κατασκευής πλεούμενων σύμφωνα με την αρχή «ο σκελετός πρώτα», πάνω στον οποίο προσαρμόζονταν οι σανίδες του κελύφους, που χρειαζόταν πια συχνά [[καλαφάτισμα]] με [[πίσσα]]. Αντίθετα σε όλη την ελληνορωμαϊκή αρχαιότητα το κέλυφος του υπό κατασκευή πλοίου ολοκληρωνόταν πριν την τοποθέτηση του εσωτερικού σκελετού, ενώ το [[κατάρτι]] υψωνόταν ουσιαστικά μετά την [[καθέλκυση]] του πλοίου. Μια άλλη σημαντική αλλαγή είναι η ανακάλυψη του μονού [[Πηδάλιο|πηδαλίου]], που μετακινούσε το πλοίο πολύ πιο εύκολα από το ένα ή τα δύο μεγάλα κουπιά που παλιότερα υπήρχαν κοντά στην [[πρύμνη]]. Την ίδια περίπου περίοδο πρέπει να γενικεύτηκε και η χρήση των τριγωνικών πανιών, που συνοδεύτηκε από τη [[ναυπήγηση]] ακόμη ελαφρότερων εμπορικών πλοίων, που είναι γνωστά ως «λατίνια». Αυτές οι αλλαγές έδωσαν τη δυνατότητα στα πλοία να ταξιδεύουν εκμεταλλευόμενα στο έπακρο τον άνεμο, έκαναν τους κωπηλάτες σχεδόν περιττούς και επέτρεψαν να γίνονται ταξίδια σε μεγαλύτερες αποστάσεις.

Σε ό,τι αφορά την πολεμική τακτική, η περίοδος αυτή χαρακτηρίζεται από την αύξηση των σωμάτων [[Πεζικό|πεζικού]] με ειδικευμένους ρόλους. Στο πλευρό του βαριού [[Ιππικό|ιππικού]] που ακόμη κυριαρχούσε, οι στρατοί συχνά περιελάμβαναν έφιππους ή πεζούς [[Τοξότης (πολεμιστής)|τοξότες]] με [[Βαλλίστρα|βαλλίστρες]], καθώς και σκαπανείς και μηχανικούς. Τα τόξα-βαλλίστρες, ήδη γνωστά από την Ύστερη Αρχαιότητα, εξαπλώθηκαν εν μέρει επειδή παρουσιάστηκε αύξηση στις [[Πολιορκία|πολιορκίες]] κατά τον 10<sup>ο</sup> και 11<sup>ο</sup> αιώνα. Η παρουσία των τόξων αυτών στα πεδία μαχών του 12<sup>ου</sup> και 13<sup>ου</sup> αιώνα είχε σαν αποτέλεσμα και την ανάπτυξη του [[Κράνος|κράνους]] που προστατεύει παράλληλα και το πρόσωπο, της βαριάς [[πανοπλία]]ς για το σώμα, καθώς και της ειδικής πανοπλίας για τα άλογα. Η [[πυρίτιδα]] ήταν ήδη γνωστή στην Ευρώπη γύρω στα μέσα του 13<sup>ου</sup> αιώνα με την πρώτη καταγεγραμμένη χρήση της από τους [[Άγγλοι|Άγγλους]] εναντίον των [[Σκωτία|Σκωτσέζων]] το 1304, αν και χρησιμοποιήθηκε απλά ως [[Εκρηκτικές ύλες|εκρηκτική ύλη]] κι όχι πραγματικά ως όπλο. [[Κανόνι]]α είναι γνωστό πως χρησιμοποιήθηκαν σε πολιορκίες τη δεκαετία του 1320, ενώ [[Πυροβόλο|πυροβόλα όπλα]] χειρός είχαν κάνει την εμφάνισή τους τη δεκαετία του 1360.

=== Ρομανική και Γοτθική Τέχνη ===

[[Αρχείο:Louvre MosanReliquary.jpg|μικρογραφία|250px|αριστερά|*Λειψανοθήκη, δείγμα της ρομανικής μεταλλοτεχνίας που άνθισε στην κοιλάδα του ποταμού Μεύση, Μουσείο του Λούβρου, Παρίσι, Γαλλία.*]] Η εξάπλωση των ναών και των [[Μοναστήρι (θρησκεία)|μοναστηριών]] κατά τον 10<sup>ο</sup> αιώνα οδήγησε στην ανάπτυξη [[Πέτρωμα|λίθινων]] έργων αρχιτεκτονικής που τελειοποίησαν κοσμικές [[Ρωμαϊκή αρχιτεκτονική|ρωμαϊκές φόρμες]], από όπου και προέρχεται ο όρος [[Ρομανική τέχνη|«Ρομανική Τέχνη»]] (*Romanesque*). Όπου ήταν διαθέσιμα, υλικά παλαιότερων τούβλινων και πέτρινων ρωμαϊκών κτισμάτων ανακυκλώθηκαν και επαναχρησιμοποιήθηκαν. Το νέο αυτό είδος ύφους άνθισε και εξαπλώθηκε κατά μήκος της Ευρώπης με αξιοσημείωτη ομοιομορφία. Λίγο πριν το έτος 1000 ένα κύμα κατασκευής πέτρινων ναών εξαπλώθηκε σε ολόκληρη την ήπειρο. Τα κτίρια του ρεύματος αυτού φέρουν ογκώδεις πέτρινους τοίχους, ανοίγματα με ημικυκλικές [[Αψίδα|αψίδες]] στην κορυφή, μικρά παράθυρα και, κυρίως στη [[Γαλλία]], πέτρινες τοξωτές [[Καμάρα (αρχιτεκτονική)|καμάρες]]. Η μεγάλη θύρα με τα χρωματισμένα [[Ανάγλυφο|ανάγλυφα]] εξελίχθηκε σε κύριο χαρακτηριστικό των [[Πρόσοψη|προσόψεων]], κυρίως στη Γαλλία, ενώ τα [[Κιονόκρανο|κιονόκρανα]] ήταν συχνά λαξευμένα ώστε να αναπαριστούν αφηγηματικές σκηνές με φανταστικά τέρατα και ζώα. Σύμφωνα με τον ιστορικό της τέχνης, Σ.Ρ. Ντόντγουελ, *«σχεδόν όλες οι εκκλησίες στη Δύση ήταν διακοσμημένες με τοιχογραφίες»*, ελάχιστες από τις οποίες σώζονται. Ταυτόχρονα με την άνθηση της [[ναοδομία]]ς έλαβε χώρα και η ανάπτυξη της ευρωπαϊκής μορφής του [[κάστρο]]υ, αποτελώντας εξέχουσας σημασίας στοιχείο στην [[πολιτική]] και στις [[Πόλεμος|πολεμικές επιχειρήσεις]].

Η Ρομανική Τέχνη, ιδίως σε ό,τι αφορά τη [[μεταλλοτεχνία]], έφτασε στο απόγειό της γεωγραφικά στην κοιλάδα του ποταμού [[Μεύσης|Μεύση]] (διαρρέει Γαλλία, [[Βέλγιο]] και [[Ολλανδία]]). Εκεί έγιναν διακριτές συγκεκριμένες καλλιτεχνικές προσωπικότητες όπως ο [[Νικολά του Βερντέν]] (πεθ. 1205) και, επίσης, εκεί αναπτύχθηκε ένα σχεδόν κλασικό ύφος το οποίο διακρίθηκε σε έργα όπως η «Κολυμπήθρα της Λιέγης», το οποίο έρχεται σε αντιδιαστολή με τα σφαδάζοντα ζώα που αναπαρίστανται στο ακριβώς σύγχρονό της «Κηροπήγιο του Γκλόσεστερ». Ογκώδεις εικονογραφημένες [[Βίβλος|Βίβλοι]] και [[Ψαλτήριο|ψαλτήρια]] αποτελούσαν την τυπική μορφή πολυτελών [[Χειρόγραφο|χειρογράφων]]. Η τέχνη της [[Τοιχογραφία]]ς άνθιζε στους ναούς, ακολουθώντας συνήθως το μοτίβο της [[Δευτέρα Παρουσία|Δευτέρας Παρουσίας]] στον δυτικό τοίχο, του [[Παντοκράτωρ|Παντοκράτορα]] στο ανατολικό άκρο και αφηγηματικές βιβλικές σκηνές κατά μήκος του κεντρικού [[Κλίτος (ναοδομία)|κλίτους]], ή στη θολωτή σε μορφή βαρελιού οροφή (με πιο αξιοπρόσεκτο παράδειγμα τον Ναό του Σαντ-Σαβίν-σιρ-Γκαρτέμπ).

[[Αρχείο:Cathedrale Saint-Etienne (Bourges) 16-09-2006.jpg|μικρογραφία|300px|δεξιά|*Ο Καθεδρικός Ναός της Μπουρζ στην Κεντρική Γαλλία, που κατασκευάστηκε μεταξύ των τελών του 12ου και του 13ου αιώνα, αποτελεί δείγμα πρώιμου γοτθικού ύφους.*]]Από τις αρχές του 12<sup>ου</sup> αιώνα, οι Γάλλοι χτίστες ανέπτυξαν τον [[Γοτθικός ρυθμός|Γοτθικό Ρυθμό]], το οποίο χαρακτηρίζουν οι [[Θόλος (αρχιτεκτονική)|θόλοι]] με νευρώσεις, τα οξυκόρυφα [[Τόξο (αρχιτεκτονική)|τόξα]], οι [[Αντηρίδα|αντηρίδες]] και τα μεγάλα [[βιτρώ]] παράθυρα. Εφαρμόστηκε κυρίως σε εκκλησίες και καθεδρικούς ναούς συνεχίζοντας να κυριαρχεί μέχρι και τον 16<sup>ο</sup> αιώνα σε μεγάλο κομμάτι της Ευρώπης. Κλασικά παραδείγματα του αρχιτεκτονικού αυτού ρεύματος είναι ο [[Καθεδρικός Ναός της Σαρτρ]] στη Γαλλία και ο [[Καθεδρικός Ναός του Σώλσμπερυ]] στην [[Αγγλία]]. Τα βιτρώ εξελίχθηκαν σε εξέχουσας σημασίας κομμάτι του σχεδιασμού των ναών, που συνέχιζαν να διακοσμούνται με εκτεταμένες τοιχογραφίες, σχεδόν καμία από τις οποίες δεν επιβιώνει ως τις ημέρες μας.

Την περίοδο αυτή, η εικονογράφηση χειρογράφων σταδιακά πέρασε από τα μοναστήρια στα κοσμικά εργαστήρια, έτσι ώστε, σύμφωνα με την ιστορικό Τζανέττα Μπέντον, *«μέχρι το 1300 οι περισσότεροι μοναχοί αγόραζαν τα βιβλία τους από καταστήματα»*. Παράλληλα το [[Βιβλίο των Ωρών]] έγινε το συνηθέστερο λατρευτικό ανάγνωσμα για τον απλό κόσμο. Η μεταλλοτεχνία συνέχισε να αποτελεί την επιφανέστερη μορφή τέχνης, με το [[σμάλτο]] από τη [[Λιμόζ]] να αποτελεί δημοφιλή και σχετικά προσιτή επιλογή για αντικείμενα όπως [[Λειψανοθήκη|λειψανοθήκες]] και σταυρούς. Στην Ιταλία οι καινοτομίες των [[Τσιμαμπούε]] (πεθ. 1302) και [[Ντούτσιο]] (πεθ. περ. 1318), τους οποίους ακολούθησε ο σημαντικός καλλιτέχνης του Τρετσέντο, ο [[Τζιότο]] (πεθ. 1337), είχαν μεγάλη συμβολή στον εξευγενισμό και στην αναγνώριση της σημασίας της τέχνης της [[ζωγραφική]]ς σε πλαίσιο ή τοίχο. Η οικονομική ευμάρεια του 12<sup>ου</sup> αιώνα βοήθησε την παραγωγή έργων τέχνης μη θρησκευτικού χαρακτήρα. Πολλά λαξευμένα σε [[ελεφαντόδοντο]] αντικείμενα, όπως παιχνίδια, χτένες και μικρά θρησκευτικά αγαλματίδια διασώζονται.

Η [[μεσαιωνική μουσική]] ήταν κυρίως θρησκευτικού χαρακτήρα. Το [[γρηγοριανό μέλος]] ήταν η επικρατούσα φόρμα. Η μουσική διαφοροποιήθηκε κατά τον Μέσο Μεσαίωνα με την εμφάνιση του [[όργκανουμ|οργάνου]] (του παλαιότερου είδους [[Πολυφωνία|πολυφωνικής μουσικής]]), του [[conductus]], του [[μοτέτο]]υ. Η [[μουσική σημειογραφία]] επινοήθηκε επίσης την περίοδο αυτή.

=== Εκκλησιαστικός βίος ===

[[Αρχείο:Dehio 212 Cluny.jpg|μικρογραφία|320px|αριστερά|*Αναπαράσταση του Αββαείου του Κλυνύ κατά την περίοδο της ακμής του.*]]Η μεταρρύθμιση αναφορικά με τον τρόπο λειτουργίας των [[Μοναστήρι (θρησκεία)|μοναστηριών]] αποτέλεσε ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα συζήτησης του 11<sup>ου</sup> αιώνα, καθώς άρχουσες τάξεις ανησυχούσαν πως οι άνθρωποι του κλήρου δεν περιορίζονταν στην αυστηρή θρησκευτική ζωή. Το [[Αββαείο του Κλυνύ]], που χτίστηκε κοντά στην Μακόν της κεντροανατολικής [[Γαλλία]]ς το 909, ιδρύθηκε στα πλαίσια μιας ευρύτερης προσπάθειας επαναπροσδιορισμού της μοναστηριακής πειθαρχημένης ζωής. Είχε σαν στόχο τη διατήρηση της υψηλού επιπέδου πνευματικής ζωής υπό την άμεση προστασία και καθοδήγηση από τον [[Πάπας|Πάπα]]. Εξέλεγε εκ των έσω το δικό του [[Αββάς|αββά]] χωρίς την παρέμβαση εξωεκκλησιαστικών προσώπων, διατηρώντας έτσι την οικονομική και πολιτική του ανεξαρτησία από τους τοπικούς λαϊκούς άρχοντες. Οι μοναχοί του Κλυνύ έγιναν γρήγορα ονομαστοί για την αυστηρότητα και τη λιτότητα του βίου τους, αποτελώντας πρότυπο μίμησης για τους μοναχούς ολόκληρης της ηπείρου.

[[Αρχείο:Schwoiser Heinrich vor Canossa.jpg|μικρογραφία|220px|δεξιά|*Η ταπείνωση του αυτοκράτορα Ερρίκου Δ΄ στο Κάστρο της Κανόσσα προκειμένου να αρθεί ο αφορισμός του από τον Πάπα Γρηγόριο Ζ΄ (1852-62), έργο του Eduard Schwoiser, Μαξιμιλιανό Ίδρυμα, Μόναχο, Γερμανία.*]]Οι [[Γρηγοριανή Μεταρρύθμιση|μοναστηριακές μεταρρυθμίσεις]] ενέπνευσαν αλλαγές και στην κοσμική εκκλησία. Τα ιδεολογικά τους θεμέλια έθεσε ο [[Πάπας Λέων Θ΄]] (θητεία 1049-1054). Η ιδέα της αυτοδιάθεσης του κλήρου αποτέλεσε και το αίτιο μιας σειράς δυναμικών συγκρούσεων στα τέλη του 11<sup>ου</sup> αιώνα. Επίκεντρο αυτών ήταν ο [[Πάπας Γρηγόριος Ζ΄]] (θητεία 1073-1085) και ο αυτοκράτορας [[Ερρίκος Δ΄ της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας|Ερρίκος Δ΄]] (κυβ. 1084–1105). Οι τελευταίοι ήρθαν αρχικά σε αντιπαράθεση για το ποιος είχε το δικαίωμα διορισμού [[Επίσκοπος (Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία)|επισκόπων]], κάτι που εξελίχθηκε σε ανοιχτή διαμάχη για ζητήματα ανέλιξης στην εκκλησιαστική ιεραρχία, για το αν θα έπρεπε οι κληρικοί να έχουν ή όχι δικαίωμα στο [[Γάμος|γάμο]], καθώς και για το ακανθώδες θέμα της [[Σιμωνία]]ς, της προαγωγής, δηλαδή, κληρικών και μοναχών σε εκκλησιαστικό αξίωμα με προσφορά οικονομικών ανταλλαγμάτων. Ο αυτοκράτορας θεωρούσε ότι η προστασία της Εκκλησίας ενέπιπτε στα δικά του καθήκοντα, ενώ, παράλληλα, επιθυμούσε να διατηρήσει ο ίδιος το δικαίωμα διορισμού επισκόπων στις έδρες εντός των δικών του εδαφών. Αντίθετα ο Πάπας επέμενε πως η Εκκλησία θα έπρεπε να είναι παντελώς ανεξάρτητη από τους λαϊκούς ηγεμόνες. Το περίφημο [[Κονκορδάτο της Βορμς]] το 1122 επέλυσε τα ζητήματα αυτά μόνο εν μέρει. Ωστόσο είχε πλέον λάβει χώρα ένα σημαντικό βήμα για τη δημιουργία μιας παπικής μοναρχίας ξεχωριστής και ίσης με τις λαϊκές αρχές. Επιπλέον, είχε ως πολύ σημαντικό αποτέλεσμα την ενδυνάμωση των τοπικών Γερμανών αρχόντων-πριγκίπων σε βάρος των αυτοκρατόρων.

[[Αρχείο:Saint Bernard Philippe de Champaigne (d'après) Saint Etienne du Mont.jpg|μικρογραφία|220px|αριστερά|*Ο Άγιος Βερνάρδος του Κλερβώ (1090-1153) ήταν Γάλλος αββάς και ιδρυτής του Τάγματος των Σιστερσιανών.*]]
Ο Ώριμος Μεσαίωνας ήταν μια περίοδος έντονης θρησκευτικής κινητοποίησης, που εκφράστηκε για παράδειγμα με τη δημιουργία νέων μοναστικών ταγμάτων όπως οι [[Τάγμα των Καρθουσιανών|Καρθουσιανοί]] και οι [[Τάγμα των Σιστερσιανών|Σιστερσιανοί]]. Αυτά δημιουργήθηκαν ως απάντηση στις ανησυχίες του απλού λαού, ο οποίος εκτίμησε ότι ο μοναχισμός στα πρότυπα των [[Τάγμα των Βενεδικτίνων|Βενεδικτίνων]] δεν ανταποκρινόταν πια στις ανάγκες τους και που επιθυμούσε την επάνοδο του [[Αναχωρητισμός|αναχωρητισμού]] των πρώτων χριστιανικών χρόνων. Τα [[Προσκύνημα|ταξίδια με σκοπό το προσκύνημα]] έτυχαν μεγάλης ενθάρρυνσης την εποχή αυτή. Παλαιά κέντρα προσκυνήματος όπως η [[Ρώμη]], η [[Ιερουσαλήμ]] και η [[Διαδρομή Αγίου Ιακώβου της Κομποστέλα|Διαδρομή του Αγίου Ιακώβου της Κομποστέλα]] προσέλκυαν αυξανόμενο αριθμό επισκεπτών, ενώ νέοι προορισμοί όπως το [[Μόντε Γκαργκάνο]] και το [[Μπάρι]] κέρδισαν μεγαλύτερη φήμη.

Τον 13<sup>ο</sup> αιώνα οι [[Τάγμα των Φραγκισκανών|Φραγκισκανοί]] και οι [[Τάγμα των Δομινικανών|Δομινικανοί]], τα λεγόμενα [[επαιτικά τάγματα]], έλαβαν επίσημη αναγνώριση από τον Πάπα. Οι μοναχοί που άνηκαν σε αυτά έπαιρναν όρκους που τους απέτρεπαν να αποκτήσουν υλικά αγαθά και επιβίωναν ζητιανεύοντας. Άλλες θρησκευτικές ομάδες, όπως οι [[Βαλδένσιοι]], οι [[Ουμιλιάτοι]] και οι [[Καθαροί]], που επίσης είχαν σαν κέντρο της διδασκαλίας τους την επιστροφή στις απαρχές του χριστιανισμού, αποτέλεσαν στόχο του παπισμού ως [[Αίρεση|αιρετικοί]]. Κατ' επέκταση διώχθηκαν συστηματικά και με εκστρατείες όπως η [[Σταυροφορία των Αλβιγηνών]], εξουδετερώθηκαν από τη μεσαιωνική [[Ιερά Εξέταση]].

== Ύστερος Μεσαίωνας ==
=== Κλιματική Αλλαγή, Λιμός, Μαύρος Θάνατος και κοινωνικές επιπτώσεις αυτών ===


[[Αρχείο:Spread-Of-The-Black-Death.gif|μικρογραφία|250px|δεξιά|*Χρονικό της εξάπλωσης του Μαύρου Θανάτου σε Ασία και Ευρώπη.*]]Τα πρώτα χρόνια του 14<sup>ου</sup> αιώνα χαρακτηρίστηκαν από την αργή μετάβαση από τη [[Μεσαιωνική Θερμή Περίοδος|Μεσαιωνική Θερμή Περίοδο]] στη [[Μικρή Εποχή των Παγετώνων]]. Κατά τα έτη 1313-1314 και 1317-1321 σε ολόκληρη την [[Ευρώπη]] σημειώθηκαν εκτεταμένες [[Βροχή|βροχοπτώσεις]]. Μια ακολουθία από αποτυχημένες σοδειές  είχε σαν αποτέλεσμα σοβαρές ελλείψεις [[Τρόφιμο|τροφίμων]] εκ των οποίων η σημαντικότερη, εκείνη του 1315-1317 προκάλεσε πολλά εκατομμύρια θανάτους από [[Υποσιτισμός|υποσιτισμό]]. Η [[κλιματική αλλαγή]] συνοδεύτηκε από πτώση της μέσης [[θερμοκρασία]]ς που με τη σειρά της οδήγησε σε μαρασμό της οικονομικής ζωής.

[[Αρχείο:Burying Plague Victims of Tournai.jpg|μικρογραφία|250px|αριστερά|*«Κάτοικοι της πόλης Τουρναί κηδεύουν θύματα του Μαύρου Θανάτου», λεπτομέρεια εικονογραφημένου χειρόγραφου, Βασιλική Βιβλιοθήκη, Βρυξέλλες, Βέλγιο.*]]Τη δυσχερή αυτή κατάσταση ακολούθησε το 1347 ο [[Μαύρος Θάνατος]], μια [[πανδημία]] που εξαπλώθηκε στην Ευρώπη σε χρονικό παράθυρο τριών ετών. Ο απολογισμός άγγιζε πιθανώς τα 35 εκατομμύρια νεκρούς Ευρωπαίους, κάπου το ένα τρίτο του συνολικού πληθυσμού. Τα αστικά κέντρα χτυπήθηκαν περισσότερο εξαιτίας της πυκνής κατοίκησης, με χαρακτηριστικό παράδειγμα την πόλη του [[Λύμπεκ]] στη [[Γερμανία]] που έχασε το 90% των κατοίκων της. Οι συνθήκες χειροτέρεψαν περαιτέρω εξαιτίας της περιοδικής επανεμφάνισης του λοιμού για το υπόλοιπο του 14<sup>ου</sup> αιώνα, αλλά και αραιότερα μέχρι το τέλος του Μεσαίωνα.

[[Αρχείο:Danse macabre by Michael Wolgemut.png|μικρογραφία|250px|δεξιά|*Ο «Χορός του Θανάτου» (Danse Macabre), μια αλληγορία για την καθολικότητα του Θανάτου, ήταν διαδεδομένο θέμα στις εικονογραφήσεις της Ύστερης Μεσαιωνικής περιόδου, μια από τις παρενέργειες της φονικής πανδημίας στον ψυχισμό των Ευρωπαίων.*]]Το τραύμα του Μαύρου Θανάτου έδωσε ώθηση στην ευσέβεια, κάτι που διαφαίνεται από την εμφάνιση νέων φιλανθρωπικών ιδρυμάτων και του κινήματος των [[Αυτομαστιγούμενοι|αυτομαστιγούμενων]]. Παράλληλα παρατηρήθηκε αύξηση των διωγμών κατά των [[Εβραίοι|Εβραίων]] που χρησιμοποιήθηκαν ως [[Αποδιοπομπαίος τράγος|αποδιοπομπαίοι τράγοι]] επειδή τάχα προκάλεσαν την επιδημία. Οι εβραϊκές κοινότητες εκδιώχθηκαν από την [[Αγγλία]] το 1290 και από τη [[Γαλλία]] το 1306. Αν και ορισμένοι επέστρεψαν σταδιακά στη Γαλλία, στους περισσότερους δεν επιτράπηκε, με αποτέλεσμα να μεταναστεύσουν στα ανατολικά, κυρίως στην [[Πολωνία]] και την [[Ουγγαρία]]. Οι Εβραίοι εκδιώχθηκαν από την [[Ισπανία]] το 1492, σκορπίζοντας στην [[Τουρκία]], τη Γαλλία, την [[Ιταλία]] και την [[Ολλανδία]].

Μεγάλες εκτάσεις γης έμειναν με ελάχιστους κατοίκους, με αποτέλεσμα οι γαιοκτήμονες να μην διαθέτουν αρκετούς πρόθυμους καλλιεργητές των εδαφών τους χωρίς να αυξήσουν τις αμοιβές τους. Κατά συνέπεια είδαν τα εισοδήματά τους να μειώνονται δραστικά. Την ίδια στιγμή οι δουλοπάροικοι της Δύσης κατάφεραν να μετατρέψουν την εργασία που στο παρελθόν όφειλαν τους γαιοκτήμονες σε ενοίκια τοις μετρητοίς. Το ποσοστό των δουλοπάροικων μεταξύ του απλού λαού μειώθηκε από το υψηλό 90 στο αρκετά χαμηλότερο 50 τοις εκατό μέχρι το τέλος της περιόδου αυτής. Οι γαίες με χαμηλή απόδοση εγκαταλείφτηκαν και οι επιζώντες επικεντρώθηκαν στις γονιμότερες ζώνες. Ενώ στη δυτική Ευρώπη το σύστημα της [[φεουδαρχία]]ς παρήκμασε, στην Ανατολή γνώρισε άνθηση καθώς επιβλήθηκε έντονα σε πληθυσμούς που μέχρι τότε απολάμβαναν μεγαλύτερη ελευθερία. Οι ιδιοκτήτες γης από την πλευρά τους ευαισθητοποιήθηκαν περισσότερο στο συμφέρον που μοιράζονταν με τους γείτονές τους και συμμάχησαν προκειμένου να αντλήσουν περισσότερα προνόμια από τους κυβερνώντες.

=== Οικονομία, εμπόριο και αστική ανάπτυξη ===
Εν μέρει εξαιτίας της πίεσης των γαιοκτημόνων, οι κυβερνώντες προσπάθησαν να επιβάλουν νομοθετικά μέτρα που θα επανέφεραν τις οικονομικές συνθήκες πριν την εξάπλωση του [[Μαύρος Θάνατος|Μαύρου Θανάτου]]. Εξαιτίας της έλλειψης εργατικών χεριών τα ημερομίσθια των εργατών αυξήθηκαν στη Δύση, κάτι που αντιμετωπίστηκε από την άρχουσα τάξη με νομοθετικά μέτρα, όπως το [[Εργατικό Διάταγμα του 1349 στην Αγγλία|Εργατικό Διάταγμα του 1349]] στην Αγγλία, το οποίο οριοθετούσε τις εργατικές αμοιβές και τις τιμές των προϊόντων, αποτελώντας την απαρχή του Αγγλικού [[Εργατικό Δίκαιο|Εργατικού Δικαίου]]. Οι συνθήκες αυτές προκάλεσαν εξεγέρσεις όπως η [[Μεγάλη Ζακερί]] στη Γαλλία το 1358, η [[Επανάσταση Χωρικών στην Αγγλία (1381)|Επανάσταση των Χωρικών]] στην Αγγλία το 1381, καθώς κι άλλους ξεσηκωμούς στη [[Φλωρεντία]] της Ιταλίας, τη [[Γάνδη]] και την [[Μπριζ]] της [[Φλάνδρα]]ς.

[[Αρχείο:Jacquerie Navarre.jpg|μικρογραφία|240px|αριστερά|*Η εκτέλεση ενός από τους πρωτεργάτες της Μεγάλης Ζακερί (1358), χειρόγραφο του 14ου αιώνα.*]]Εμπορική επανάσταση εμφανίστηκε στη Βόρεια Ιταλία του 13<sup>ου</sup> αιώνα με την πρώτη ανάπτυξη του [[Τράπεζα|τραπεζικού συστήματος]] στην Ιταλία του 13<sup>ου</sup> αιώνα. Οι επιχειρηματίες του τομέα αυτού, όπως οι [[Φούγγερ]] στη Γερμανία, οι [[Μέδικοι]] στην Ιταλία και προσωπικότητες όπως ο [[Ζακ Κερ]] (πεθ. 1456) στη Γαλλία, συγκέντρωσαν σημαντικές περιουσίες και απέκτησαν μεγάλη πολιτική επιρροή. Η εξάπλωση των τραπεζών συνεχίστηκε και τον 14<sup>ο</sup> αιώνα, εν μέρει χάρις στις πολλές [[Πόλεμος|πολεμικές συγκρούσεις]] της περιόδου αυτής και τις αυξανόμενες ανάγκες του παπισμού να κυκλοφορεί χρήματα μεταξύ των βασιλείων. Τραπεζικές επιχειρήσεις [[Δάνειο|δάνειζαν]] χρήματα σε βασιλείς με μεγάλο κίνδυνο, καθώς πολλές [[Χρεοκοπία|χρεοκόπησαν]] όταν αυτοί αρνήθηκαν να τηρήσουν τις υποχρεώσεις τους.

[[Αρχείο:Late Medieval Trade Routes.jpg|μικρογραφία|300px|δεξιά|*Οι κύριοι εμπορικοί δρόμοι του Ύστερου Μεσαίωνα.*]]Ένα νέο σύστημα χρηματοδότησης επέτρεψε στη [[Γαληνοτάτη Δημοκρατία της Βενετίας|Βενετία]] να απασχολήσει χιλιάδες εργάτες παράγοντας πλεούμενα με ρυθμούς σχεδόν βιομηχανικούς. Στις πόλεις αναπτύχθηκαν [[Συντεχνία|συντεχνίες]] για κάθε επαγγελματικό κλάδο, ενώ διάφοροι οργανισμοί εξασφάλισαν εμπορικά [[Μονοπώλιο|μονοπώλια]]. Αντίστοιχα, οι εμποροπανηγύρεις παρήκμασαν με τη δημιουργία θαλάσσιων δρόμων μεταξύ της [[Μεσόγειος|Μεσογείου]] και της Βόρειας Ευρώπης. Πόλεις όπως η Μπριζ μετατράπηκαν σε οικονομικά κέντρα, όπου έκαναν την εμφάνισή τους τα πρώτα [[Χρηματιστήριο|χρηματιστήρια]]. Στα πλαίσια όλων αυτών το ποσοστό των εγγράμματων μεταξύ των μη-κληρικών ολοένα και αυξανόταν, ενώ οι αστοί ξεκίνησαν να δείχνουν ενδιαφέρον για την ιπποσύνη μιμούμενοι τους ευγενείς.

Μετά τη δραστική μείωση του πληθυσμού που επέφερε ο Μαύρος Θάνατος, ο αστικός πληθυσμός άρχισε να αυξάνεται εντυπωσιακά. Μέχρι το 1500, η Βενετία, το [[Μιλάνο]], η [[Νάπολη]], το [[Παρίσι]] και η [[Κωνσταντινούπολη]] είχαν να επιδείξουν περισσότερους από 100.000 κατοίκους η καθεμία, ενώ είκοσι ακόμη πόλεις είχαν πληθυσμό που ξεπερνούσε τους 40.000 κατοίκους.

=== Ισχυροποίηση των Εθνών-Κρατών ===

[[Αρχείο:Crécy - Grandes Chroniques de France.jpg|μικρογραφία|280px|αριστερά|*Η Μάχη του Κρεσύ (1346) σε χειρόγραφο του 1415, Βρετανική Βιβλιοθήκη, Λονδίνο, Ηνωμένο Βασίλειο.*]]Ο Ύστερος Μεσαίωνας υπήρξε μάρτυρας της ανόδου ισχυρών, χτισμένων γύρω από τη [[Βασιλεία|βασιλική εξουσία]] κρατών-εθνών σε ολόκληρη την ευρωπαϊκή ήπειρο, ιδίως στην [[Αγγλία]], στη [[Γαλλία]] και στα [[Χριστιανισμός|χριστιανικά]] βασίλεια της [[Ιβηρική χερσόνησος|ιβηρικής χερσονήσου]]: [[Στέμμα της Αραγωνίας|Αραγωνία]], [[Στέμμα της Καστίλης|Καστίλλη]] και [[Πορτογαλία]]. Οι μακρές συγκρούσεις της εποχής αυτής αύξησαν τη βασιλική επιρροή έναντι των τοπικών αρχόντων και μεγάλωσαν την επικράτεια που αυτή κάλυπτε. Ωστόσο, η διεξαγωγή πολέμων απαιτούσε περισσότερους [[Φορολογία|φόρους]], καθώς και αύξηση της αποτελεσματικότητας του τρόπου που αυτοί θα συλλέγονταν. Η ανάγκη της διατήρησης της υποστήριξης των βασιλέων από τους φορολογούμενους σήμαινε και την αύξηση των εξουσιών αντιπροσωπευτικών σωμάτων, όπως το [[Κοινοβούλιο του Ηνωμένου Βασιλείου|Αγγλικό Κοινοβούλιο]] και οι [[Γενικές Τάξεις]] στη Γαλλία.

[[Αρχείο:John Everett Millais - Joan of Arc.jpg|μικρογραφία|240px|δεξιά|*Η Ιωάννα της Λωρραίνης (1412-1431) είναι εμβληματική μορφή της ιστορίας της Γαλλίας και Αγία της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας.*]]Σε ολόκληρη τη διάρκεια του 14<sup>ου</sup> αιώνα, οι Γάλλοι βασιλείς προσπάθησαν να επεκτείνουν την επιρροή τους σε βάρος των τοπικών ευγενών, όμως η απόπειρα απόσπασης από τους Άγγλους των εδαφών που ήλεγχαν στα νοτιοδυτικά της Γαλλίας οδήγησαν στον [[Εκατονταετής Πόλεμος|Εκατονταετή Πόλεμο]] (1337-1453). Στην αρχή του πολέμου οι Άγγλοι υπό τον [[Εδουάρδος Γ΄ της Αγγλίας|Εδουάρδο Γ΄]] (κυβ. 1327-1377) και τον γιο του [[Εδουάρδος του Γούντστοκ|Εδουάρδο, τον Μαύρο Πρίγκιπα]] (πεθ. 1376), κέρδισαν τις μάχες του [[Μάχη του Κρεσύ|Κρεσύ]] (1346), του [[Μάχη του Πουατιέ (1356)|Πουατιέ]] (1356) και του [[Μάχη του Αζενκούρ|Αζενκούρ]] (1415), κατέλαβαν την πόλη του [[Καλαί]] και πήραν τον έλεγχο πολύ μεγάλου μέρους της Γαλλίας. Οι ζυμώσεις που ακολούθησαν οδήγησαν σχεδόν στην αποσύνθεση του γαλλικού βασιλείου. Στις αρχές του 15<sup>ου</sup> αιώνα, ωστόσο, η κατάσταση αντιστράφηκε όταν οι στρατιωτικές επιτυχίες της [[Ιωάννα της Λωρραίνης|Ιωάννας της Λωρραίνης]] (πεθ. 1431) προς τα τέλη της δεκαετίας του 1420 έφεραν τη νίκη των Γάλλων απέναντι στους Άγγλους, καθώς και την κατάληψη των τελευταίων αγγλικών κτήσεων στα ηπειρωτικά το 1453 (με εξαίρεση το Καλαί). Το κόστος ήταν, μολαταύτα, δυσβάστακτο καθώς η οικονομική δραστηριότητα είχε πληγεί και ο πληθυσμός της Γαλλίας στο τέλος του πολέμου είχε κατά πάσα πιθανότητα μειωθεί γύρω στο μισό σε σχέση με την αρχή του. Από την άλλη πλευρά, ο πόλεμος είχε σαν αποτέλεσμα την ενδυνάμωση της [[Εθνική ταυτότητα|εθνικής ταυτότητας]] και των δύο λαών, ενώνοντας τις τοπικιστικές συνειδήσεις σε ένα κοινό εθνικό ιδεώδες. Η σύγκρουση με τη Γαλλία βοήθησε επίσης στην πολιτιστική διαφοροποίηση της Αγγλίας από τη γαλλική κουλτούρα, η οποία και ήταν η επικρατούσα τάση στα βρετανικά νησιά πριν την έναρξη του Εκατονταετούς Πολέμου. Στη διάρκεια του τελευταίου, όπως είναι αναμενόμενο, παρατηρήθηκαν και τεχνολογικές εξελίξεις στον οπλισμό, με το [[αγγλικό μακρύ τόξο]] (longbow) να παρουσιάζει μεγάλη αποτελεσματικότητα στα πρώτα χρόνια, για να αποβεί υποδεέστερο των [[Κανόνι|κανονιών]] προς τα τέλη των συγκρούσεων.

[[Αρχείο:Choosing the Red and White Roses.jpg|μικρογραφία|250px|αριστερά|*Έργο ζωγραφικής του Χένρυ Πέιν (1908) της ιστορικά αποκρυφιστικής σκηνής στον Κήπο του Ναού, από το έργο του Σαίξπηρ «Ερρίκος Στ΄», Μέρος Α΄, όπου οι υποστηρικτές των αντιμαχόμενων παρατάξεων του Πολέμου των Ρόδων επιλέγουν λευκά ή κόκκινα τριαντάφυλλα.*]]Η Αγγλία, μετά την ήττα της στον Εκατονταετή Πόλεμο, υπέφερε από ένα μακροχρόνιο εμφύλιο σπαραγμό, γνωστό στους σύγχρονους ιστορικούς με την ονομασία ως [[Πόλεμος των Ρόδων]] (1455–1487)  ο οποίος τερματίστηκε μόνον όταν ο [[Ερρίκος Ζ΄ της Αγγλίας|Ερρίκος Τυδώρ]] (κυβ. 1485–1509 ως Ερρίκος Ζ΄) ανήλθε στον θρόνο, μετά την καθοριστική νίκη του απέναντι στον [[Ριχάρδος Γ΄ της Αγγλίας|Ριχάρδο Γ΄]] (κυβ. 1483-1485) στη [[Μάχη του Μπόσγουορθ]] το 1485. Η [[Σκωτία]] ανεξαρτητοποιήθηκε από τους Άγγλους υπό τον [[Ροβέρτος Α΄ της Σκωτίας|Ροβέρτο Α΄ Μπρους]] (κυβ. 1306-1329), ο οποίος εξασφάλισε την [[Πάπας|παπική]] αποδοχή το 1328. Στα εδαφικά όρια του σημερινού κράτους της [[Γερμανία]]ς η [[Αγία Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία]] εξακολούθησε να υφίσταται, εντούτοις το γεγονός ότι το στέμμα μεταβιβαζόταν με διαδικασία εκλογής δεν επέτρεψε τη δημιουργία ενός κράτους με επίκεντρο μια ισχυρή δυναστεία. Ακόμη πιο ανατολικά, τα βασίλεια της [[Πολωνία]]ς, της [[Ουγγαρία]]ς και της [[Βοημία]]ς κέρδιζαν ολοένα και περισσότερο σε ισχύ. Στην ιβηρική χερσόνησο τα χριστιανικά έθνη κέρδιζαν όλο και περισσότερα εδάφη από τους [[Ισλάμ|Μουσουλμάνους]]. Η Πορτογαλία επικεντρώθηκε στη δημιουργία θαλασσοκρατορίας τη στιγμή που τα άλλα βασίλεια μαστίζονταν από διάφορες έριδες, κυρίως για θέματα διαδοχής. Η [[Σκανδιναβία]] απόλαυσε μια περίοδο σταθερότητας και ενότητας υπό την [[Ένωση του Κάλμαρ]] (τέλη 14ου και αρχές 15ου αιώνα), μα διασπάστηκε ξανά μετά τον θάνατο της [[Μαργαρίτα Α΄ της Δανίας|Μαργαρίτας Α΄ της Δανίας]] (κυβ. 1387–1412), η οποία κυβερνούσε ενωμένες τη [[Νορβηγία]], τη [[Δανία]] και τη [[Σουηδία]]. Η ισχυρότερη πολιτική δύναμη στην περιοχή της [[Βαλτική|Βαλτικής Θάλασσας]] παρέμενε από τον Μέσο Μεσαίωνα η [[Χανσεατική Ένωση]], μια συνομοσπονδία πόλεων-κρατών με [[Εμπόριο|εμπορικά]] συμφέροντα από τη Δυτική Ευρώπη μέχρι τη [[Ρωσία]].

=== Πτώση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας ===

Παρόλο που η [[Δυναστεία των Παλαιολόγων]] ανέκτησε την [[Κωνσταντινούπολη]] από τους Δυτικοευρωπαίους το 1261, δεν κατόρθωσε ποτέ να επαναφέρει την [[Βυζαντινή Αυτοκρατορία|Αυτοκρατορία]] στα παλαιά της σύνορα. Ο έλεγχός της περιορίστηκε σε μικρό μόλις τμήμα των [[Βαλκάνια|Βαλκανίων]] γύρω από την πρωτεύουσα, στην ίδια την πόλη και σε ορισμένες παραθαλάσσιες περιοχές στις ακτές της [[Μαύρη Θάλασσα|Μαύρης Θάλασσας]] και του [[Αιγαίο Πέλαγος|Αιγαίου Πελάγους]]. Τα εδάφη των Βαλκανίων που στο παρελθόν ανήκαν στους Βυζαντινούς μοιράστηκαν μεταξύ του [[Βασίλειο της Σερβίας (μεσαίωνας)|Βασιλείου της Σερβίας]], της [[Δεύτερη Βουλγαρική Αυτοκρατορία|Δεύτερης Βουλγαρικής αυτοκρατορίας]] και της [[Γαληνοτάτη Δημοκρατία της Βενετίας|Δημοκρατίας της Βενετίας]]. Την εξουσία των Βυζαντινών Αυτοκρατόρων απείλησε μια νέα φυλή [[Τουρκία|τουρκικής]] καταγωγής, οι [[Οθωμανοί]], που εδραίωσαν την κυριαρχία τους στην [[Ανατολία]] τον 13<sup>ο</sup> αιώνα. Οι Οθωμανοί εξαπλώθηκαν σταδιακά τον 14<sup>ο</sup> αιώνα προς την Ευρώπη, υποτάσσοντας τη Βουλγαρία μέχρι το 1366 και καταλαμβάνοντας τη Σερβία μετά την ήττα της στη [[Μάχη του Κοσσυφοπεδίου|Μάχη του Κοσσόβου]] το 1389. Οι Δυτικοί εισάκουσαν εν τέλει τις ικεσίες για βοήθεια των χριστιανικών λαών των Βαλκανίων οργανώνοντας νέα σταυροφορία το 1396. Ισχυρός στρατός εστάλη στη χερσόνησο, για να ηττηθεί ωστόσο στη [[Μάχη της Νικόπολης του Δούναβη|Μάχη της Νικοπόλεως]] την ίδια χρονιά. Η ίδια η Κωνσταντινούπολη [[Άλωση της Κωνσταντινούπολης (1453)|έπεσε οριστικά]] στα χέρια των Οθωμανών το 1453 γράφοντας τον επίλογο της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας μετά από χίλια περίπου χρόνια ιστορίας.

=== Σχίσμα της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας ===

[[Αρχείο:Avignon, Palais des Papes by JM Rosier.jpg|μικρογραφία|400px|δεξιά|*Το παπικό ανάκτορο στη γαλλική πόλη Αβινιόν, ένα από τα μεγαλύτερα και σημαντικότερα μεσαιωνικά γοτθικά κτίσματα στην Ευρώπη.*]]Στη διάρκεια του ταραγμένου 14<sup>ου</sup> αιώνα έλαβε χώρα η [[Παπισμός της Αβινιόν|προσωρινή μεταφορά]] της [[Πάπας|παπικής έδρας]] στην πόλη [[Αβινιόν]] της Νότιας [[Γαλλία]]ς (1305–1378). Η μπερδεμένη αυτή κατάσταση αυτή προέκυψε αρχικά εξαιτίας της σύγκρουσης του [[Πάπας Βονιφάτιος Η΄|Πάπα Βονιφάτιου Η΄]] (θητεία 1294-1303) με τον βασιλιά [[Φίλιππος Δ΄ της Γαλλίας|Φίλιππο Δ΄ της Γαλλίας]] (κυβ. 1285–1314) αναφορικά με τα όρια της παπικής εξουσίας. Στη διάρκεια της περιόδου αυτής - η οποία αποκλήθηκε και Βαβυλώνια Αιχμαλωσία του Παπισμού (αναφορά στη [[Βαβυλώνια αιχμαλωσία|Βαβυλώνια Αιχμαλωσία]] των [[Εβραίοι|Εβραίων]]) - η Εκκλησία βρισκόταν υπό τον απόλυτο έλεγχο Γαλλικού Στέμματος. Ο [[Πάπας Γρηγόριος ΙΑ΄]] (θητεία 1370-1378) επέλεξε να επιστρέψει στη [[Ρώμη]] το 1377, αλλά η πολιτική αστάθεια στην [[Ιταλία]] και ο αναμορφωτικός αυταρχισμός του διαδόχου του, [[Πάπας Ουρβανός ΣΤ΄|Ουρβανού ΣΤ΄]] (θητεία 1378-1389) προκάλεσαν το Μέγα Σχίσμα της [[Ρωμαιοκαθολική εκκλησία|Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας]]. Το τελευταίο αποτελεί μια περίοδο της εκκλησιαστικής ιστορίας, με διάρκεια από το 1378 μέχρι το 1418, οπότε και συνυπήρχαν δύο ή τρεις αντιμαχόμενοι για το αξίωμα Πάπες, καθέναν από τους οποίους υποστήριζαν για πολιτικούς λόγους και άλλοι συνασπισμοί κρατών. Στις αρχές του 15<sup>ου</sup> αιώνα, μετά από έναν αιώνα έριδας, οι αξιωματούχοι της Εκκλησίας υπό την αιγίδα του αυτοκράτορα [[Σιγισμόνδος της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας|Σιγισμόνδου]] (κυβ. 1433–1437) συναντήθηκαν στην [[Κωνσταντία]] της [[Αγία Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία|Γερμανίας]] το 1414. Τον επόμενο χρόνο η [[Σύνοδος της Κωνσταντίας|Σύνοδος]] αυτή καθαίρεσε τον έναν από τους Πάπες, αφήνοντας πλέον δύο διεκδικητές του θρόνου του [[Απόστολος Πέτρος|Αγίου Πέτρου]]. Ακολούθησαν κι άλλες καθαιρέσεις, μέχρι που τον Νοέμβριο του 1417 η Σύνοδος αναγόρευσε Πάπα τον [[Πάπας Μαρτίνος Ε΄|Μαρτίνο Ε΄]] (θητεία 1417-1431) και το Σχίσμα της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας έληξε.

[[Αρχείο:Hans Baldung - Witches Sabbath - WGA01221.jpg|μικρογραφία|220px|αριστερά|*Σύναξη Μαγισσών, έργο χαρακτικής του Χανς Μπάλντουνγκ Γκριν (1510), Γερμανικό Εθνικό Μουσείο, Νυρεμβέργη, Γερμανία.*]]Εκτός από το Μέγα Σχίσμα, η Δυτική Εκκλησία υπέφερε επιπλέον από [[Θεολογία|θεολογικές]] αποκλίσεις στο επίσημο δόγμα της, μερικές από τις οποίες αντιμετωπίστηκαν και πατάχθηκαν ως [[Αίρεση|αιρέσεις]]. Ο [[Τζον Γουάικλιφ]] (πεθ. 1384), ένας [[Αγγλία|Άγγλος]] θεολόγος, καταδικάστηκε ως αιρετικός το 1415. Αυτό συνέβη επειδή δίδασκε ότι οι λαϊκοί θα έπρεπε να έχουν το δικαίωμα προσωπικής μελέτης της [[Βίβλος|Βίβλου]], αλλά και γιατί διατύπωσε απόψεις για τη [[Θεία Ευχαριστία]] που ήταν αντίθετες με τις επίσημες διδαχές της Εκκλησίας. Η διδασκαλία του Γουάικλιφ επηρέασε με τη σειρά της δύο από τις κύριες αιρέσεις του Ύστερου Μεσαίωνα: τον [[Κίνημα των Λόλαρντ|Λολλαρδισμό]] στην Αγγλία και τον [[Χουσίτες|Ουσσιτισμό]] στη [[Βοημία]]. Οι Βοημοί δέχθηκαν επιρροή από τη διδασκαλία του [[Γιαν Χους]], ο οποίος καταδικάστηκε τελικά από τη Σύνοδο της Κωνσταντίας ως αιρετικός και κάηκε στην πυρά το 1415. Οι οπαδοί του, ωστόσο, παρόλο που αποτέλεσαν στόχο διώξεων, συνέχισαν να δραστηριοποιούνται για πολλά χρόνια, ξεπερνώντας το χρονικό πλαίσιο του Μεσαίωνα. Άλλες κατηγορίες για αίρεση φαίνεται πως ήταν ψευδείς με κρυφά οφέλη για τους κατηγόρους, όπως για παράδειγμα οι κατηγορίες εναντίον των Ναϊτών. Αυτές οδήγησαν στη διάλυση του Τάγματος το 1312 και στον διαμοιρασμό του τεράστιου υλικού πλούτου του μεταξύ του Γάλλου Βασιλιά Φιλίππου Δ΄ και των [[Ιωαννίτες Ιππότες|Ιωαννιτών Ιπποτών]].

Η Εκκλησία υπό τον Πάπα αποσαφήνισε περισσότερο την έννοια της [[Μετουσίωση (δογματική)|μετουσίωσης]] στη διάρκεια του Ύστερου Μεσαίωνα, υποστηρίζοντας ότι μόνο οι κληρικοί θα έπρεπε να έχουν πρόσβαση στον [[Κρασί|οίνο]] της Θείας Ευχαριστίας. Κατά συνέπεια μεγάλωσε η απόσταση που χώριζε τους κληρικούς από τους λαϊκούς. Οι τελευταίοι συνέχισαν, ωστόσο, να λαμβάνουν μέρος σε προσκυνήματα, να λατρεύουν τα ιερά λείψανα και να πιστεύουν στη δύναμη του [[Διάβολος|Διαβόλου]]. [[Μυστικισμός|Μυστικιστές]] όπως ο [[Μάιστερ Έκχαρτ|Διδάσκαλος Έκχαρτ]] (πεθ. 1327) ή ο [[Θωμάς ο Κεμπήσιος|Θωμάς α Κέμπις]] (πεθ. 1471) συνέγραψαν κείμενα μέσω των οποίων προέτρεπαν τους απλούς ανθρώπους να επικεντρώνονται στην εσωτερική τους πνευματικότητα, προετοιμάζοντας τον δρόμο για την [[Προτεσταντική Μεταρρύθμιση]]. Εκτός από τον μυστικισμό εξαπλώθηκε επίσης η δεισιδαιμονία, με την Εκκλησία να συνηγορεί μέχρι τα τέλη του 15<sup>ου</sup> αιώνα στον λαϊκίστικο φόβο κατά των [[Μαγεία|μαγισσών]] καταδικάζοντας επίσημα μάγισσες το 1484 και δημοσιεύοντας το 1486 το *Malleus Maleficarum*, ένα αλφαβητάρι για τους επίδοξους κυνηγούς μαγισσών.

=== Λόγιοι, εκπαίδευση, γραμματεία και εξερευνήσεις === 


[[Αρχείο:Laurentius de Voltolina Vorlesung vor Studenten - Min 1233 - Kupferstichkabinett Berlin.jpg|μικρογραφία|300px|δεξιά|*Αίθουσα διδασκαλίας στο Πανεπιστήμιο της Μπολόνια κατά τον 14ο αιώνα, από το Liber ethicorum des Henricus de Alemannia.*]]
Στη διάρκεια του Ύστερου Μεσαίωνα εξαπλώθηκε ένα ρεύμα αντίδρασης προς τη μέχρι τότε επικρατούσα τάση του [[Σχολαστικισμός|σχολαστικισμού]]. Πρωτεργάτες του κινήματος αυτού ήταν ο [[Σκωτία|Σκωτσέζος]] [[Τζον Ντανς Σκότους|Τζον Ντανς]] (πεθ. 1308) και ο [[Άγγλος]] [[Τάγμα των Φραγκισκανών|φραγκισκανός]] μοναχός [[Γουλιέλμος του Όκαμ]] (πεθ. περ. 1348). Οι δύο λόγιοι διαφωνούσαν με την ανάμειξη της λογικής σκέψης και της θρησκευτικής πίστης. Ο Όκαμ επέμενε στην άποψη ότι η ανεξαρτησία της λογικής από την πίστη θα επέτρεπε τον διαχωρισμό της [[Επιστήμη]]ς από τη [[Θεολογία]] και τη [[Φιλοσοφία]]. Σε ό,τι αφορά τη [[Νομική|νομική επιστήμη]], ο ρωμαϊκός νόμος απέκτησε βαρύτητα σε τομείς που μέχρι τότε κυριαρχούσε το [[εθιμικό δίκαιο]]. Εξαίρεση στην εξέλιξη αυτή αποτέλεσε η Αγγλία, όπου το εθιμικό δίκαιο (*common law*) παρέμεινε ισχυρό. Νέα νομοθετικά έργα έλαβαν χώρα σε κράτη όπως η [[Βασίλειο της Καστίλης|Καστίλλη]], η [[Πολωνία]] και η [[Λιθουανία]].

Η εκπαίδευση εξακολουθούσε να επικεντρώνεται γύρω από τη διαμόρφωση των μελλοντικών μελών του κλήρου. Η βασική εκπαίδευση στη [[γραφή]], στην [[ανάγνωση]] και στην [[αριθμητική]] λάμβανε χώρα στο οικογενειακό περιβάλλον ή υπό την εποπτεία του τοπικού ιερέα. Ωστόσο η μελέτη των πιο εκλεπτυσμένων αντικειμένων του [[Trivium (εκπαίδευση)|trivium]] ([[γραμματική]], [[ρητορική]] και [[διαλεκτική]]) πραγματοποιούταν στα εκπαιδευτικά ιδρύματα των καθεδρικών ναών ή στα [[Πανεπιστήμιο|πανεπιστήμια]] των αστικών κέντρων τα οποία πλήθυναν. Επίσης αυξήθηκαν σε αριθμό οι εμπορικές σχολές και κάποιες [[Ιταλική χερσόνησος|ιταλικές]] πόλεις διέθεταν περισσότερες από μία. Μια νέα τάση ήταν η αυξανόμενη χρήση της καθομιλουμένης γλώσσας στη γραμματεία, με χαρακτηριστικά παραδείγματα συγγραφείς όπως ο [[Δάντης]] (πεθ. 1321), ο [[Πετράρχης]] (πεθ. 1374) και ο [[Βοκάκιος]] (πεθ. 1375) στην Ιταλία, ο [[Τζέφρι Τσόσερ|Τζέφρι Τσώσερ]] (πεθ. 1400) και ο [[Ουίλλιαμ Λάνγκλαντ|Ουίλιαμ Λάνγκλαντ]] (πεθ. περ. 1386) στην Αγγλία και οι [[Φρανσουά Βιγιόν]] (πεθ. 1464) και [[Κριστίν ντε Πιζάν]] (πεθ. περ. 1430) στη Γαλλία. Τα συγγράμματα θρησκευτικού περιεχομένου αποτελούσαν και την πλειοψηφία των εκδοθέντων έργων ωστόσο, παρόλο που μεγάλο μέρος τους γραφόταν στη [[λατινική γλώσσα]], αυξήθηκε η ζήτηση βίων αγίων και λατρευτικών κειμένων από τους λαϊκούς στην καθημερινή και ευρέως κατανοητή γλώσσα. Την εξάπλωση του φαινομένου βοήθησε το κίνημα *Devotio Moderna* και ο σχηματισμός της [[Αδελφότητα της Κοινής Ζωής|Αδελφότητας της Κοινής Ζωής]], καθώς και το έργο [[Γερμανία|Γερμανών]] [[Μυστικισμός|μυστικιστών]] όπως ο Μάιστερ Έκχαρτ και ο [[Γιοχάνες Τάουλερ]] (πεθ. 1361). Την περίοδο αυτή παρουσίασε άνθηση και το [[θέατρο]] με ποικιλία θεμάτων, αν και η πλειοψηφία ήταν θρησκευτικού υπόβαθρου. Παρουσιάζονταν λαϊκά έργα με [[Κωμωδία|κωμικό]] θέμα αλλά κυρίως τα λειτουργικά δράματα που αργότερα εξελίχθηκαν στα «μυστήρια» ή «θαύματα» και στις «ηθικές αλληγορίες».

[[Αρχείο:Gutenberg bible Old Testament Epistle of St Jerome.jpg|μικρογραφία|200px|αριστερά|Η πρώτη σελίδα του πρώτου τόμου της [[Βίβλος|Βίβλου]] του [[Γουτεμβέργιος|Γουτεμβέργιου]] που τυπώθηκε περίπου το 1455. Τα διακοσμητικά έγχρωμα αρχικά [[Καλλιγραφία|φιλοτεχνήθηκαν]] εκ των υστέρων με το χέρι.*]][μικρογραφία|230px|δεξιά|''Μοντέλο [καραβέλας, το είδος πλοίου που χρησιμοποίησαν οι Πορτογάλοι στα εξερευνητικά τους ταξίδια. Μπορούσε να φιλοξενήσει εικοσαμελές περίπου πλήρωμα.*]]Προς το τέλος του Μεσαίωνα, η εφεύρεση της [[τυπογραφία]]ς γύρω στο 1450 οδήγησε στην εγκαθίδρυση [[Εκδοτικός οίκος|εκδοτικών οίκων]] σε ολόκληρη την Ευρώπη, διευκολύνοντας τη μαζική παραγωγή και τη διάδοση συγγραμμάτων και ιδεών. Το ποσοστό των εγγράμματων αυξήθηκε σε σχέση με το παρελθόν αν και με τα σύγχρονα δεδομένα παρέμενε πολύ χαμηλό: μόλις ένας στους δέκα άνδρες και μία στις εκατό γυναίκες υπολογίζεται πως γνώριζε ανάγνωση το 1500.

Ήδη από τα τέλη του 13<sup>ου</sup> αιώνα, οι Ευρωπαίοι εξερευνητές όπως ο [[Ενετοί|Ενετός]] [[Μάρκο Πόλο]] (πεθ. 1324) αναζήτησαν νέους εμπορικούς δρόμους προς την [[Ασία]]. Το κίνητρο του πλουτισμού και της απόκτησης προϊόντων από την [[Άπω Ανατολή]], των οποίων την προμήθεια ήλεγχαν μέχρι τότε οι [[Άραβες]] μονάρχες και η [[Γαληνοτάτη Δημοκρατία της Βενετίας|Βενετία]], έδωσαν την ώθηση αναζήτησης νέων τρόπων παράκαμψης του [[Μονοπώλιο|μονοπωλίου]] αυτού. Με σημείο εκκίνησης τις αρχές του 15<sup>ου</sup> αιώνα, οι χώρες της [[Ιβηρική χερσόνησος|ιβηρικής χερσονήσου]] χρηματοδότησαν ταξίδια εξερευνητικού σκοπού πέρα από τα όρια της ευρωπαϊκής ηπείρου. Ο Πρίγκιπας της Πορτογαλίας, [[Ερρίκος ο Θαλασσοπόρος]] (πεθ. 1460) οργάνωσε αποστολές που ανακάλυψαν τα [[Κανάρια Νησιά]], τις [[Αζόρες]] και το [[Πράσινο Ακρωτήριο]]. Η δημιουργία αξιόπιστων και ανθεκτικών τύπων καραβιών, όπως η [[καραβέλα]], επέτρεψε στους εξερευνητές να πραγματοποιήσουν περισσότερο φιλόδοξες διαδρομές. Μετά τον θάνατο του Ερρίκου, ο [[Βαρθολομαίος Ντιάζ]] (πεθ. 1500) περιέπλευσε το [[Ακρωτήριο της Καλής Ελπίδας]] το 1486 και ο [[Βάσκο ντα Γκάμα]] (πεθ. 1524) περιέπλευσε την [[Αφρική]] μέχρι την [[Ινδία]] το 1498. Τις επιτυχίες των [[Πορτογαλία|Πορτογάλων]] έσπευσαν να μιμηθούν κι άλλες χώρες. Οι ισπανικές μοναρχίες της Καστίλλης και της [[Βασίλειο της Αραγωνίας|Αραγωνίας]] χρηματοδότησαν το 1492 το ταξίδι του [[Γαληνοτάτη Δημοκρατία της Γένοβας|Γενοβέζου]] [[Χριστόφορος Κολόμβος|Χριστόφορου Κολόμβου]] (πεθ. 1506) που άνοιξε τον δρόμο για την εξερεύνηση της [[Αμερική|αμερικανικής ηπείρου]]. Το αγγλικό στέμμα, την εποχή του [[Ερρίκος Ζ΄ της Αγγλίας|Ερρίκου Ζ΄]], χρηματοδότησε το 1497 το ταξίδι του [[Τζον Κάμποτ]] (πεθ. 1498) που έφτασε στο νησί [[Κέιπ Μπρετόν]] της σημερινής [[Νέα Σκωτία|Νέας Σκωτίας]] στις [[Καναδάς|καναδικές]] ακτές.

=== Πρόοδος τεχνολογίας και στρατιωτικής πρακτικής ===
[[Αρχείο:Les Très Riches Heures du duc de Berry juin.jpg|μικρογραφία|190px|αριστερά|*Αγροτικές εργασίες στο ημερολόγιο του μηνός Ιουνίου, από το Βιβλίο των Ωρών Οι Πολύ Πλούσιες Ώρες του Δούκα του Μπερί (15ος αιώνας).*]]
Μια από τις κύριες εξελίξεις στη σφαίρα των στρατιωτικών επιχειρήσεων της ύστερης μεσαιωνικής περιόδου ήταν η ολοένα και αυξανόμενη χρήση του [[Πεζικό|πεζικού]] και του ελαφριού ιππικού. Οι Άγγλοι οργάνωσαν επίσης σώματα [[Τοξότης (πολεμιστής)|τοξοτών]], άλλες χώρες ωστόσο δεν στάθηκε εφικτό να οργανώσουν κάτι ανάλογο με την ίδια επιτυχία. Οι τεχνίτες εξακολούθησαν να πειραματίζονται στους τρόπους βελτίωσης της αμυντικής [[πανοπλία]]ς, ως απάντηση στο ολοένα και πιο αποτελεσματικό [[τόξο-βαλλίστρα]], αλλά και στην ανάπτυξη [[Πυροβόλο|πυροβόλων]] όπλων χειρός. Επιπροσθέτως, κέρδισαν σε δημοφιλία τα [[Δόρυ|δόρατα]] και άλλα είδη λόγχης, ιδίως ανάμεσα στους στρατιώτες του [[Φλάνδρα|φλαμανδικού]] και του [[Ελβετία|ελβετικού]] πεζικού. Η στρατιωτική τακτική εξελίχθηκε περαιτέρω με την εμφάνιση [[Μισθοφορικός στρατός|μισθοφορικών σωμάτων]], όπως ήταν για παράδειγμα οι [[Κοντοτιέροι|κοντοττιέροι]] στις ιταλικές πόλεις-κράτη. Αντίστροφα, την περίοδο αυτή έκαναν την εμφάνισή τους και τα πρώτα μόνιμα επαγγελματικά σώματα στρατού, όπως ήταν οι γαλλικές *compagnies d'ordonnance* (προφορά: κομπανί ντ’ ορντονάνς).

Στην αγροτική παραγωγή παρατηρήθηκε προτίμηση προς την εκτροφή [[Πρόβατο|προβάτων]] που διέθεταν [[μαλλί]] με μακριές ίνες, το οποίο επέτρεπε την κατασκευή ισχυρότερων [[Νήμα|νημάτων]]. Μια άλλη σημαντική εξέλιξη στη [[νηματουργία]] ήταν η αντικατάσταση της παραδοσιακής [[Ρόκα γνεσίματος|ρόκας]] από την [[ανέμη]], η οποία τριπλασίασε την παραγωγή σε σχέση με τη χειρονακτική μέθοδο. Μια λιγότερο εξεζητημένη καινοτομία, η οποία είχε ωστόσο σημαντικό αντίκτυπο στην καθημερινή ζωή, ήταν η χρήση των [[Κουμπί|κουμπιών]] στα [[Ένδυμα|ενδύματα]] που επέτρεψε την καλύτερη εφαρμογή τους. Οι [[Ανεμόμυλος|ανεμόμυλοι]] έγιναν παραγωγικότεροι με την εμφάνιση του [[Μύλος-πύργος|μύλου-πύργου]], που επέτρεπε το πάνω τμήμα του να στρέφεται προς οποιαδήποτε κατεύθυνση τύγχανε να φυσά ο [[άνεμος]]. Η [[υψικάμινος]] έκανε την εμφάνισή της περίπου το 1350 στη [[Σουηδία]], αυξάνοντας την ποσότητα του παραγόμενου [[Σίδηρος|σιδήρου]] και βελτιώνοντας την ποιότητά του. Ο πρώτος νόμος [[ευρεσιτεχνία]]ς εφαρμόστηκε για πρώτη φορά στη Βενετία το 1447, προστατεύοντας τα δικαιώματα των εφευρετών στις ανακαλύψεις τους.
 
=== Όψιμη μεσαιωνική τέχνη και αρχιτεκτονική ===

[[Αρχείο:Pistoia 200310 038 Crucifixion crop.JPG|μικρογραφία|320px|δεξιά|*«Η Σταύρωση», λεπτομέρεια από τον άμβωνα του Αγίου Ανδρέα στην Πιστόια, έργο του Τζιοβάνι Πιζάνο (περ. 1300).*]]Το τελευταίο στάδιο της ευρωπαϊκής μεσαιωνικής ιστορίας αντιστοιχεί πολιτισμικά στο [[Τρετσέντο]] και στην [[Αναγέννηση|Πρώιμη Αναγέννηση]] της ιταλικής τέχνης, παρόλο που η Βόρεια Ευρώπη και η [[Ισπανία]] συνέχισαν να χρησιμοποιούν παραλλαγές του [[Γοτθική τέχνη|γοτθικού ύφους]], ολοένα και πιο περίτεχνου καθώς ο 15<sup>ος</sup> αιώνας βρισκόταν σε εξέλιξη. Ο [[Διεθνής γοτθικός ρυθμός|Διεθνής Γοτθικός Ρυθμός]] ήταν η επικρατούσα τάση στις ευρωπαϊκές αυλές στις δεκαετίες λίγο πριν και λίγο μετά το 1400, παράγοντας αριστουργήματα όπως το εικονογραφημένο χειρόγραφο γνωστό ως *«Très Riches Heures du Duc de Berry»*. Σε ολόκληρη την ήπειρο η κοσμική τέχνη συνέχισε να εξαπλώνεται τόσο σε ποσότητα όσο και σε ποιότητα. Τον 15<sup>ο</sup> αιώνα η κοινωνική τάξη των εμπόρων της Ιταλίας και της [[Φλάνδρα]]ς ήταν ο βασικός χρηματοδότης μιας πλούσιας παραγωγής έργων, παραγγέλνοντας για παράδειγμα προσωπικά πορτραίτα-ελαιογραφίες, καθώς και πληθώρα πολυτελών αντικειμένων όπως κοσμήματα, κασετίνες από [[ελεφαντόδοντο]], περίτεχνα μπαούλα και [[Πορσελάνη|πορσελάνινα]] αγγεία. Παρόλο που οι βασιλείς ήταν οι ιδιοκτήτες τεράστιων συλλογών από πιατικά και παρόμοια αντικείμενα, ελάχιστα σώζονται στις μέρες μας. Επίσης αναπτύχθηκε η ιταλική [[μεταξουργία]], σε τέτοιο βαθμό ώστε οι Εκκλησίες και οι ευγενείς της Δύσης δεν ήταν πλέον υποχρεωμένοι να βασίζονται στα είδη εισαγωγής από τον βυζαντινό και τον ισλαμικό κόσμο. Στη Γαλλία και τη Φλάνδρα η ύφανση εντυπωσιακών [[ταπισερί]], όπως η *«Η Λαίδη και ο Μονόκερος»*, αποτέλεσαν ουσιαστικά μια προσοδοφόρα βιομηχανία ειδών πολυτελείας.

[[Αρχείο:El Descendimiento, by Rogier van der Weyden, from Prado in Google Earth.jpg|μικρογραφία|320px|αριστερά|*«Η Αποκαθήλωση»* (περ. 1435), λάδι σε πλαίσιο βελανιδιάς, έργο του Ροχίρ φαν ντερ Βάιντεν. [[Μουσείο ντελ Πράδο]], Μαδρίτη, Ισπανία.*]]Οι εκτενείς συνθέσεις γλυπτών στις προσόψεις των πρωτογοτθικών ναών έδωσαν την πρωτοκαθεδρία στον πλούσιο εσωτερικό διάκοσμο, καθώς τα ταφικά μνημεία έγιναν περίτεχνα. Άλλα στοιχεία, όπως οι άμβωνες για παράδειγμα, συχνά λαξεύονταν με εντυπωσιακά γλυπτά όπως ο Άμβωνας του Αγίου Ανδρέα της Πιστόια από τον Τζιοβάνι Πιζάνο (πεθ. 1315). Τα ζωγραφισμένα ή σκαλισμένα σε ξύλο έργα για Άγιες Τράπεζες έγιναν σύνηθες φαινόμενο, ιδίως σε ναούς που περιελάμβαναν πολλά μικρότερα πλευρικά παρεκκλήσια. Η Πρώιμη Ζωγραφική των Κάτω Χωρών, που είχε να επιδείξει μεγάλους καλλιτέχνες όπως ο Γιαν βαν Άικ (πεθ. 1441) και ο Ροχίρ φαν ντερ Βάιντεν (πεθ. 1464), ανταγωνιζόταν εκείνη της Ιταλίας, όπως και τα εικονογραφημένα χειρόγραφα της Βόρειας Ευρώπης, τα οποία κατά τον 15ο αιώνα άρχισαν να συλλέγονται εκτενώς από τις ανώτερες κοινωνικές τάξεις. Οι τελευταίες επίσης παρήγγειλαν βιβλία κοσμικής θεματολογίας, ιδίως ιστορικά. Από το 1450 περίπου και μετά, τα τυπωμένα βιβλία έγιναν πολύ δημοφιλή, αν και δεν ήταν προσιτά οικονομικά σε όλους. Κυκλοφόρησαν περίπου 30.000 διαφορετικές εκδόσεις αρχέτυπων, βιβλία δηλαδή που τυπώθηκαν στα χρόνια πριν το 1501, ενώ πλέον τα εικονογραφημένα χειρόγραφα ζητούσαν μόνο οι βασιλείς και ελάχιστοι άλλοι. Πολύ μικρά έργα χαρακτικής, σχεδόν όλα θρησκευτικού περιεχομένου, μπορούσαν να αγοραστούν ακόμη κι από χωρικούς σε τμήματα της Βόρειας Ευρώπης από τα μέσα του 15ου αιώνα και μετά. Ακριβότερα κομμάτια απευθύνονταν στους πιο εύπορους πολίτες, με ποικιλία θεμάτων. Στη Μουσική, η πολυφωνική Νέα Τέχνη (ars nova) που αντιπροσωπεύεται κυρίως από Γάλλους δημιουργούς, όπως οι Φιλίπ ντε Βιτρύ (πεθ. 1361) και Γκιγιώμ ντε Μασώ (πεθ. 1377), αντικατέστησε την Παλαιά Τέχνη (ars antiqua) την οποία χαρακτήριζε το cantus planus.

## Σύγχρονη προσέγγιση από τους μελετητές
Η περίοδος του Μεσαίωνα συχνά υποτιμάται ως «εποχή της αμάθειας και των προλήψεων» οπότε οι άνθρωποι τοποθετούσαν «τον λόγο των θρησκευτικών αρχών πάνω από την προσωπική εμπειρία και τη λογική σκέψη». Η προσέγγιση αυτή είναι κατάλοιπο τόσο της Αναγέννησης όσο και του Διαφωτισμού, όταν οι λόγιοι συνήθιζαν να υπογραμμίζουν την αντίθεση της δικής τους σκεπτόμενης κουλτούρας με εκείνη των προκατόχων τους. Οι λόγιοι της Αναγέννησης υποστήριζαν ότι ο Μεσαίωνας ήταν μια περίοδος παρακμής από τον υψηλό πολιτισμό του κλασικού κόσμου. Από την πλευρά τους οι λόγιοι του Διαφωτισμού, που έθεταν τη λογική σε υψηλότερο βάθρο από την πίστη, αντιμετώπιζαν τον Μεσαίωνα ως εποχή αμάθειας και προλήψεων.

Άλλοι μελετητές, ωστόσο, αντικρούουν ότι η λογική απολάμβανε μεγάλης εκτίμησης στη διάρκεια του Μεσαίωνα. Ο ιστορικός της Επιστήμης Έντουαρντ Γκραντ γράφει: «Αν ποτέ εκφράστηκαν [στη διάρκεια του 18ου αιώνα] επαναστατικές λογικές σκέψεις, αυτό στάθηκε μόνο εφικτό επειδή η μακρά μεσαιωνική παράδοση εδραίωσε τη χρήση της λογικής ως μια από τις σημαντικότερες ανθρώπινες δραστηριότητες». Επίσης, αντίθετα με την αντίληψη που επικρατεί μέχρι και τις μέρες μας, ο Ντέιβιντ Λίντμπεργκ γράφει ότι: «ο λόγιος του όψιμου Μεσαίωνα σπάνια βίωνε την καταπιεστική εξουσία της Εκκλησίας και θεωρούσε τον εαυτό του ελεύθερο (ιδίως σε ό,τι αφορά τις φυσικές επιστήμες) να ακολουθήσει τη λογική και την παρατήρηση όπου αυτές τον οδηγούσαν».

Η υποτίμηση της εποχής επίσης αντανακλάται σε μερικές πολύ συγκεκριμένες αντιλήψεις. Μια εσφαλμένη αντίληψη, η οποία πηγάζει από τον 19ο αιώνα και παραμένει μέχρι σήμερα πολύ διαδεδομένη, είναι ότι οι άνθρωποι τον Μεσαίωνα πίστευαν ότι η Γη είναι επίπεδη. Αυτό είναι αναληθές, καθώς οι διδάσκαλοι στα μεσαιωνικά πανεπιστήμια συχνά προσέφεραν επιχειρήματα υπέρ του γεγονότος ότι η Γη είναι σφαιρική. Οι Λιντμπεργκ και Ρόλαντ Νάμπερς, μελετητές της περιόδου, επισημαίνουν ότι «μετά βίας υπήρχε κάποιος Χριστιανός λόγιος τον Μεσαίωνα που δεν αναγνώριζε τη σφαιρικότητα της Γης και που δεν γνώριζε κατά προσέγγιση την περιφέρειά της». Άλλες παρανοήσεις όπως «η Εκκλησία απαγόρευε τις νεκροψίες και τον διαμελισμό σωμάτων στη διάρκεια του Μεσαίωνα», «η εξάπλωση του Χριστιανισμού αποτελείωσε την αρχαία επιστήμη», «η μεσαιωνική Εκκλησία υπονόμευσε την ανάπτυξη της φυσικής φιλοσοφίας», όλες αναφέρονται από το Νάμπερς ως παραδείγματα μύθων που μέχρι σήμερα πολλοί θεωρούν ιστορικές αλήθειες, παρόλο που η σύγχρονη ιστορική έρευνα δεν τις υποστηρίζει.



## Δείτε επίσης

## Παραπομπές


## Βιβλιογραφία

#### Ελληνική γλώσσα
* *Κ. Γ. Αθανασόπουλος, Ancillae Theologiae: Το φιλοσοφείν και Θεολογείν κατά το Μεσαίωνα και το Βυζάντιο, εκδ. Παρουσία, Αθήνα, 2004, σελ.350 (με πίνακες και λεπτομερή βιβλιογραφία στην Ελληνική, Λατινική, Αγγλική, Γαλλική και Γερμανική) (ISBN 960-7956-94-X)*
* *Κ. Γ. Αθανασόπουλος, Φιλοσοφία στην Ευρώπη, τόμος Α: Η Φιλοσοφία στην Ευρώπη από τον 6ο ως τον 16ο αι., Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο, Πάτρα 2001, σελ.203 (ISBN 960-538-286-5)*
* *Μπενβενίστε Ρίκα, *Από τους Βαρβάρους στους Μοντέρνους - Κοινωνική ιστορία και ιστοριογραφικά προβλήματα της μεσαιωνικής Δύσης*, Εκδόσεις Πόλις, Αθήνα, 2007, ISBN 978-960-435-112-1*
* *Οικονόμου Μιλτιάδης*, *Ο Δυτικός Μεσαίωνας και η Μετάβαση στη Νεοτερικότητα*, Τόμοι 3, Εκδόσεις Εκάτη, 2014, ISBN 978-960-408-171-4
* *Ράπτης Κώστας, *Γενική Ιστορία της Ευρώπης*, α’ τόμος, ΕΑΠ, Πάτρα, 1999, ISBN 960-538-079-x*
* *Bergier Jean-Francois, «Από τη διοικητική περιφέρεια στο έθνος», Αρβελέρ Ελένη – Aymard Maurice, *Οι Ευρωπαίοι*, μετάφρ. Πάρης Μπουρλάκης, α’ τόμος, γ’ έκδοση, Εκδόσεις Σαββάλας, Αθήνα, 2003, ISBN 9604609831*
* *Berstein Serge – Milza Pierre, *Ιστορία της Ευρώπης*, μετάφρ. Αναστάσιος Δημητρακόπουλος, α’ τόμος, Εκδόσεις Αλεξάνδρεια, Αθήνα, 1998, ISBN 960-221-142-3*
* *Gieysztor Aleksander, «Ύπαιθρος και πόλη, κοινωνίες και κράτη», Αρβελέρ Ελένη – Aymard Maurice, *Οι Ευρωπαίοι*, μετάφρ. Πάρης Μπουρλάκης, α’ τόμος, γ’ έκδοση, Εκδόσεις Σαββάλας, Αθήνα, 2003, ISBN 9604609831*
* 
* 
* *Nicholas David, *Η εξέλιξη του Μεσαιωνικού κόσμου*, μετάφρ. Μαριάννα Τζιαντζή, ΜΙΕΤ, Αθήνα, 2007, ISBN 9602501669*

#### Αγγλική γλώσσα
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Εξωτερικοί σύνδεσμοι

*  «Middle Ages», λήμμα της Encyclopædia Britannica.
*  «Moyen Âge», λήμμα της Εγκυκλοπαίδειας Larousse. 
*  «The Online Medieval and Classical Library» (OMACL), συλλογή ορισμένων από τα σημαντικότερα έργα του Κλασικού και Μεσαιωνικού πολιτισμού.
*  «Medievalmap.org» , συλλογή διαδραστικών χαρτών της Μεσαιωνικής Περιόδου (απαιτείται εγκατάσταση Flash Player).
*  «Η Χριστιανική Τέχνη Το Μεσαίωνα» , Κεφάλαιο 8 του Σχολικού Βιβλίου του Μαθήματος «Ιστορία της Τέχνης», Γ' Τάξη Ενιαίου Λυκείου.
*  «Η Μεσαιωνική Τέχνη στη Δυτική Ευρώπη», απόσπασμα του βιβλίου «Ιστορία της Τέχνης», Μάλαμα Άννυ, Τσαούση Άσπα, Ψηφιακή Βιβλίοθήκη του Εθνικού Κέντρου Τεκμηρίωσης.
*  «Φράγκοι, Ρωμαίοι, Φεουδαλισμός και Δόγμα – Αλληλεπίδραση Θεολογίας και Κοινωνίας», Ρωμανίδης, Ιωάννης Σ., άρθρο στον ιστότοπο της Ένωσης Μακεδόνων Κέρκυρας «Ο Μέγας Αλέξανδρος», Νοέμβριος 2012. 
*  «Εξερευνώντας τον Κόσμο του Βυζαντίου», Σύστημα Ψηφιακών Διαδραστικών Υπηρεσιών Εκπαίδευσης και Προβολής για τον Βυζαντινό Πολιτισμό, Ευρωπαϊκό Κέντρο Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Μνημείων. 
*  Αρχεία  αναφορικά με το Μεσαίωνα στον ιστότοπο της Βρετανικής Βιβλιοθήκης.
*  Medievalists.net, ποικίλες πληροφορίες αναφορικά με το Μεσαίωνα.


Κατηγορία:Ευρωπαϊκή ιστορία