Τετραγωνισμός παραβολής

Ο ***Τετραγωνισμός της παραβολής*** είναι μια γεωμετρική πραγματεία, γραμμένη από τον Αρχιμήδη τον 3ο αιώνα π.Χ. και απευθύνεται στον Αλεξανδρινό φίλο του Δοσίθεο. Περιέχει 24 προτάσεις σχετικά με τις παραβολές, με αποκορύφωμα δύο αποδείξεις που δείχνουν ότι το εμβαδόν ενός παραβολικού τμήματος (η περιοχή που περικλείεται από μια παραβολή και μια ευθεία) είναι \tfrac43 εκείνο ενός συγκεκριμένου εγγεγραμμένου τριγώνου.

Πρόκειται για ένα από τα πιο γνωστά έργα του Αρχιμήδη, κυρίως για την έξυπνη χρήση της μεθόδου της εξάντλησης και στο δεύτερο μέρος μιας γεωμετρικής σειράς. Ο Αρχιμήδης αναλύει το εμβαδόν σε έναν άπειρο αριθμό τριγώνων, τα εμβαδά των οποίων σχηματίζουν μια γεωμετρική πρόοδο, στη συνέχεια υπολογίζει το άθροισμα της γεωμετρικής σειράς που προκύπτει και αποδεικνύει ότι είναι το εμβαδόν του παραβολικού τμήματος. Αυτή ήταν η πιο εξελιγμένη χρήση ενός *reductio ad absurdum* (Εις άτοπον απαγωγή) επιχειρήματος στα αρχαία ελληνικά μαθηματικά, και η λύση του Αρχιμήδη παρέμεινε αξεπέραστη μέχρι την ανάπτυξη του ολοκληρωτικού λογισμού τον 17ο αιώνα, καθώς τη διαδέχθηκε ο τύπος τετραγωνισμού του Καβαλιέρη.

## Κύριο θεώρημα

Ένα **παραβολικό τμήμα** είναι η περιοχή που οριοθετείται από μια παραβολή και μια ευθεία. Για να βρει το εμβαδόν ενός παραβολικού τμήματος, ο Αρχιμήδης θεωρεί ένα ορισμένο εγγεγραμμένο τρίγωνο. Η βάση αυτού του τριγώνου είναι η δεδομένη χορδή της παραβολής, και η τρίτη κορυφή είναι το σημείο της παραβολής τέτοιο ώστε η εφαπτομένη της παραβολής στο σημείο αυτό να είναι παράλληλη με τη χορδή. Η Πρόταση 1 του έργου αναφέρει ότι μια ευθεία από την τρίτη κορυφή που χαράσσεται παράλληλα στον άξονα διαιρεί τη χορδή σε ίσα τμήματα. Το κύριο θεώρημα ισχυρίζεται ότι το εμβαδόν του παραβολικού τμήματος είναι \tfrac43 αυτό του εγγεγραμμένου τριγώνου.

## Δομή του κειμένου

Κωνικές τομές, όπως η παραβολή, ήταν ήδη γνωστές στην εποχή του Αρχιμήδη χάρη στον Μέναιχμο έναν αιώνα νωρίτερα. Ωστόσο, πριν από την έλευση του διαφορικού λογισμού και του ολοκληρώματος, δεν υπήρχαν εύκολα μέσα για να βρεθεί το εμβαδόν μιας κωνικής τομής. Ο Αρχιμήδης παρέχει την πρώτη τεκμηριωμένη λύση σε αυτό το πρόβλημα, εστιάζοντας ειδικά στο εμβαδόν που οριοθετείται από μια παραβολή και μια χορδή.

Ο Αρχιμήδης δίνει δύο αποδείξεις του κύριου θεωρήματος: η μία χρησιμοποιεί αφηρημένη μηχανική και η άλλη καθαρή γεωμετρία. Στην πρώτη απόδειξη, ο Αρχιμήδης θεωρεί έναν μοχλό σε ισορροπία υπό την επίδραση της βαρύτητας, με σταθμισμένα τμήματα μιας παραβολής και ενός τριγώνου αναρτημένα κατά μήκος των βραχιόνων του μοχλού σε συγκεκριμένες αποστάσεις από το σημείο στήριξης.Όταν το κέντρο βάρους του τριγώνου είναι γνωστό, η ισορροπία του μοχλού δίνει το εμβαδόν της παραβολής ως προς το εμβαδόν του τριγώνου που έχει την ίδια βάση και ίσο ύψος. Ο Αρχιμήδης εδώ αποκλίνει από τη διαδικασία που βρίσκεται στο Περί ισορροπίας των επιπέδων, καθώς έχει τα κέντρα βάρους σε επίπεδο κάτω από αυτό της ισορροπίας. Η δεύτερη και πιο διάσημη απόδειξη χρησιμοποιεί καθαρή γεωμετρία, και συγκεκριμένα το άθροισμα μιας γεωμετρικής σειράς.

Από τις είκοσι τέσσερις προτάσεις, οι τρεις πρώτες παρατίθενται χωρίς απόδειξη από τα Στοιχεία των Κωνικών του Ευκλείδη (ένα χαμένο έργο του Ευκλείδη για τις κωνικές τομές). Οι προτάσεις 4 και 5 καθορίζουν στοιχειώδεις ιδιότητες της παραβολής. Οι προτάσεις 6-17 δίνουν τη μηχανική απόδειξη του κύριου θεωρήματος- οι προτάσεις 18-24 παρουσιάζουν τη γεωμετρική απόδειξη.

## Γεωμετρική απόδειξη

### Διαίρεση του παραβολικού τμήματος

Η κύρια ιδέα της απόδειξης είναι η διαίρεση του παραβολικού τμήματος σε άπειρα τρίγωνα, όπως φαίνεται στο σχήμα στα δεξιά. Κάθε ένα από αυτά τα τρίγωνα εγγράφεται στο δικό του παραβολικό τμήμα με τον ίδιο τρόπο που το μπλε τρίγωνο εγγράφεται στο μεγάλο τμήμα.

### Εμβαδά των τριγώνων

Στις προτάσεις 18 έως 21, ο Αρχιμήδης αποδεικνύει ότι το εμβαδόν κάθε πράσινου τριγώνου είναι \tfrac18 το εμβαδόν του μπλε τριγώνου, έτσι ώστε τα δύο πράσινα τρίγωνα μαζί να έχουν άθροισμα \tfrac14 το εμβαδόν του μπλε τριγώνου. Από μια σύγχρονη άποψη, αυτό συμβαίνει επειδή το πράσινο τρίγωνο έχει \tfrac12 το πλάτος και \tfrac14 το ύψος του μπλε τριγώνου:.

Ακολουθώντας το ίδιο επιχείρημα, κάθε ένα από τα 4 κίτρινα τρίγωνα έχει \tfrac18 το εμβαδόν ενός πράσινου τριγώνου ή \tfrac1{64} το εμβαδόν του μπλε τριγώνου, αθροίζοντας σε \tfrac4{64} = \tfrac1{16} το εμβαδόν του μπλε τριγώνου, κάθε ένα από τα 2^3 = 8 κόκκινα τρίγωνα έχει \tfrac18 το εμβαδόν ενός κίτρινου τριγώνου, αθροίζοντας σε \tfrac{2^3}{8^3} = \tfrac1{64} το εμβαδόν του μπλε τριγώνου- κ.λπ. Χρησιμοποιώντας τη μέθοδο της εξάντλησης, προκύπτει ότι το συνολικό εμβαδόν του παραβολικού τμήματος δίνεται από τη σχέση

:\text{Area}\;=\;T \,+\, \frac14T \,+\, \frac1{4^2}T \,+\, \frac1{4^3}T \,+\, \cdots.

Εδώ το *Τ* αντιπροσωπεύει το εμβαδόν του μεγάλου μπλε τριγώνου, ο δεύτερος όρος αντιπροσωπεύει το συνολικό εμβαδόν των δύο πράσινων τριγώνων, ο τρίτος όρος αντιπροσωπεύει το συνολικό εμβαδόν των τεσσάρων κίτρινων τριγώνων κ.ο.κ. Αυτό απλοποιείται δίνοντας

:\text{Area}\;=\;\left(1 \,+\, \frac{1}{4} \,+\, \frac{1}{16} \,+\, \frac{1}{64} \,+\, \cdots\right)T.

### Άθροισμα της σειράς

Για να ολοκληρωθεί η απόδειξη, ο Αρχιμήδης επισημαίνει ότι

:1 \,+\, \frac{1}{4} \,+\, \frac{1}{16} \,+\, \frac{1}{64} \,+\, \cdots\;=\; \frac{4}{3}.

Ο παραπάνω τύπος είναι μια γεωμετρική σειρά - κάθε διαδοχικός όρος είναι το ένα τέταρτο του προηγούμενου όρου. Στα σύγχρονα μαθηματικά, ο τύπος αυτός είναι μια ειδική περίπτωση του τύπου αθροίσματος για μια γεωμετρική σειρά. 

Ο Αρχιμήδης αξιολογεί το άθροισμα χρησιμοποιώντας μια εντελώς γεωμετρική μέθοδο, η οποία απεικονίζεται στη διπλανή εικόνα. Η εικόνα αυτή δείχνει ένα μοναδιαίο τετράγωνο το οποίο έχει τεμαχιστεί σε άπειρα μικρότερα τετράγωνα. Κάθε διαδοχικό μωβ τετράγωνο έχει το ένα τέταρτο του εμβαδού του προηγούμενου τετραγώνου, με το συνολικό μωβ εμβαδόν να είναι το άθροισμα 

:\frac{1}{4} \,+\, \frac{1}{16} \,+\, \frac{1}{64} \,+\, \cdots.

Ωστόσο, τα μωβ τετράγωνα είναι συγγραμμικά με οποιοδήποτε σύνολο κίτρινων τετραγώνων και έτσι καλύπτουν \tfrac13 του εμβαδού του μοναδιαίου τετραγώνου. Προκύπτει ότι η παραπάνω σειρά έχει άθροισμα \tfrac43 (αφού 

## Δημοσιεύσεις

* 
* 
* .
* Dijksterhuis, E.J. (1987) "Archimedes", Princeton U. Press ISBN 0-691-08421-1
* .
* 
* .
* 
* .
* 
* .

## Δείτε επίσης
* Παραβολή (γεωμετρία)
* Τετραγωνισμός του κύκλου

## Εξωτερικοί σύνδεσμοι

* A History of Greek Mathematics, Τόμος 1
* A History of Greek Mathematics: Τόμος 2
* CRC Concise Encyclopedia of Mathematics page 2802.
* 3000 Years of Analysis: Mathematics in History and Culture .Quadrature of the Parabola, page 78
* Mathematical Expeditions: Chronicles by the Explorers .Quadrature of the Parabola.., page 123
* Sir Isaac Newton's two treatises of the quadrature of curves and analysis by  ... page 346...
* The Calculus: A Genetic Approach.., Quadrature of the Parabola page 43
* The Historical Development of the Calculus, Quadrature of the Parabola  page 35....

## Παραπομπές

*  Full text, as translated by T.L. Heath.
* . Text of propositions 1–3 and 20–24, with commentary.

Κατηγορία:Ευκλείδεια Γεωμετρία 
Κατηγορία:Κλασική γεωμετρία 
Κατηγορία:Ιστορία των Μαθηματικών 
Κατηγορία:Μαθηματικά θεωρήματα 
Κατηγορία:Γεωμετρικά σχήματα 
Κατηγορία:Αρχιμήδης 
Κατηγορία:Στοιχειώδης γεωμετρία