Έτσι είναι, αν έτσι νομίζετε

Το ***Έτσι είναι, αν έτσι νομίζετε*** – Ιταλικά: *Così è (se vi pare) –* είναι τρίπρακτο θεατρικό έργο του Λουίτζι Πιραντέλο που πρωτοπαρουσιάστηκε το 1917, στα χρόνια του Α΄ Παγκόσμιου Πολέμου, στο Μιλάνο και τροποποιήθηκε το 1925. Στον υπότιτλό του χαρακτηρίζεται «μια παραβολή σε τρεις πράξεις» παραπέμποντας στην τεχνική, που είναι γνωστή από την Καινή Διαθήκη, να μεταδίδεται ένα υψηλό νόημα συμβολικά, μέσω μιας απλής αφήγησης αντί να εκτίθεται ρητά. Το περιεχόμενο του έργου βασίζεται στο διήγημα του Πιραντέλο *Η κυρία Φρόλα και ο κύριος Πόντσα, ο γαμπρός της.* 

Στο έργο θίγονται φιλοσοφικά ζητήματα πολύ αγαπητά στον Πιραντέλο, όπως η υποκειμενικότητα της πραγματικότητας (στην οποία καθένας μπορεί να δώσει τη δική του ερμηνεία, όχι απαραίτητα ταυτόσημη με την ερμηνεία των άλλων), η σχετικότητα της αλήθειας και η αστάθεια της προσωπικότητας. Οι κύριοι χαρακτήρες του έργου παρουσιάζουν αντικρουόμενες εκδοχές της αλήθειας, τις οποίες στηρίζουν με εξίσου λογικά και τεκμηριωμένα επιχειρήματα, έτσι ώστε τελικά να υποσκάπτεται η ίδια η υπόσταση της αλήθειας. Για τον λόγο αυτό, η προσέγγιση του Πιραντέλο στην έννοια της αλήθειας στο συγκεκριμένο έργο έχει χαρακτηριστεί μεταμοντέρνα. 

Παραπλεύρως θίγονται στο έργο και κοινωνικά ζητήματα, όπως η ένταξη του ατόμου στην κοινωνία, η ισχύς των κοινωνικών στερεότυπων, η διάκριση της προσωπικής από την επαγγελματική ζωή, η εξασφάλιση της εργασίας, η διαφορά των ηθών στην πόλη και την ύπαιθρο κ.ά. 

## Πλοκή
Το έργο διαδραματίζεται «σε μεγάλη επαρχιακή πόλη το 1918», και συγκεκριμένα στο σπίτι της οικογένειας του (νομαρχιακού) συμβούλου Αγκάτσι, της γυναίκας του Αμάλια και της κόρης του Ντίνα. Η ήσυχη ζωή της πόλης έχει διαταραχθεί από τον ερχομό ενός νέου υπαλλήλου της νομαρχίας, του κ. Πόντσα, της συζύγου του και της γηραιάς πεθεράς του, της κ. Φρόλα. Γι' αυτούς λέγεται ότι κατάγονται από μια κωμόπολη της περιοχής της Μάρσικα στον Νότο (για την ακρίβεια στην κεντρική Ιταλία), αλλά έχασαν τους συγγενείς και τα σπίτια τους στον καταστροφικό σεισμό της Μάρσικα (που συνέβη πραγματικά το 1915). Θεωρείται επίσης δεδομένο ότι η σύζυγος του κ. Πόντσα και κόρη της κ. Φρόλα έχει έρθει μαζί τους, αν και κανείς δεν την έχει δει ποτέ. Το ζευγάρι μένει στον τελευταίο όροφο μιας «ελεεινής πολυκατοικίας στην άκρη της πόλης», ενώ η κυρία Φρόλα ζει χωριστά, σε ένα ωραίο διαμέρισμα στο κέντρο, δίπλα στους Αγκάτσι («στον ίδιο όροφο»), όπου την επισκέπτεται καθημερινά ο γαμπρός της. Έτσι, ο κόσμος υποψιάζεται ότι ο Πόντσα είναι ένας αγροίκος που κρατά τη γυναίκα του κλειδωμένη στο σπίτι εμποδίζοντάς τη να επικοινωνεί με τη μητέρα της. Μάλιστα, όταν η Αμάλια και η Ντίνα Αγκάτσι επιχείρησαν να επισκεφθούν την κ. Φρόλα στο γειτονικό διαμέρισμα για να τη γνωρίσουν, εκείνη δεν τις δέχθηκε. Ο Αγκάτσι, που είναι προϊστάμενος του Πόντσα στη νομαρχία, θεώρησε τη συμπεριφορά αυτή προσβλητική και έχει πάει στον νομάρχη για να διαμαρτυρηθεί και να ζητήσει τη μεσολάβησή του, ώστε να διαλευκανθεί το μυστήριο. 

Στην **Α΄ Πράξη**, στο σαλόνι των Αγκάτσι, συζητούν η Αμάλια, η Ντίνα και ο Λαμπέρτο Λαουντίζι, μεσήλικας αδελφός της πρώτης, ενώ αργότερα προστίθενται στην ομήγυρη το ζεύγος Σιρέλλι και η κ. Τσίνι, όλοι φίλοι των Αγκάτσι. Το αίτημα να εμπλακεί ο νομάρχης στην ιδιωτική ζωή του Πόντσα και της πεθεράς του φαίνεται εξωφρενικό στον Λαουντίζι, ο οποίος επικρίνει τη νοσηρή περιέργεια των Αγκάτσι για την ιδιωτική ζωή του Πόντσα αλλά και την εμμονή όλων για την ανακάλυψη της αλήθειας. Ο Λαουντίζι δεν πιστεύει στην απόλυτη, αντικειμενική αλήθεια, επομένως θεωρεί την αναζήτησή της είναι έτσι κι αλλιώς άσκοπη. Ωστόσο η εμπλοκή του νομάρχη είναι ήδη γεγονός, όπως αναγγέλει ο ίδιος ο Αγκάτσι, που επιστρέφει από τη νομαρχία. Το κουβάρι του μυστηρίου αρχίζει να ξετυλίγεται όταν απρόσμενα εμφανίζεται στο σπίτι η κ. Φρόλα για να δικαιολογηθεί και τους διηγείται τη συμφορά που υπέστησαν με τον σεισμό στη Μάρσικα. Προσπαθεί να δικαιολογήσει τον γαμπρό της λέγοντας ότι απλώς υπεραγαπάει την κόρη της και ότι η ίδια δεν θέλει να ανακατεύεται στη ζωή του ζευγαριού, εφόσον η κόρη της είναι ευτυχισμένη. Οι εξηγήσεις της εξάπτουν τη φαντασία της ομήγυρης στο σαλόνι των Αγκάτσι, που παραμένει δύσπιστη καθώς η κ. Φρόλα αποχωρεί.

Τότε εμφανίζεται ο Πόντσα αυτοπροσώπως, δηλώνοντας ότι εκείνος κρατά απομονωμένη την πεθερά του επειδή «η κυρία Φρόλα είναι τρελή!» Η κόρη της, η Λίνα, έχει πεθάνει εδώ και τέσσερα χρόνια και ο ίδιος έχει ξαναπαντρευτεί τη Τζούλια. Η πρώην πεθερά του όμως δεν αποδέχθηκε ποτέ τον χαμό του παιδιού της και νομίζει ότι η δεύτερη σύζυγός του είναι η κόρη της. Ο ίδιος και η γυναίκα του εξακολουθούν να τη φροντίζουν με πολλές θυσίες και συντηρούν την ψευδαίσθησή της από συμπόνια, ωστόσο δεν είναι δυνατό να υποχρεώσει τη δεύτερη γυναίκα του να μένει μαζί της ή να δέχεται τις επισκέψεις και τα μητρικά χάδια της. Όταν αποχωρεί ο Πόντσα, η ομήγυρη στο σπίτι των Αγκάτσι εκφράζει συμπάθεια για την κατάσταση της κ. Φρόλα και ανακούφιση για την αποκάλυψη της αλήθειας.

Η ανακούφιση δεν κρατά πολύ, καθώς επανέρχεται η πεθερά, έχοντας αντιληφθεί την επίσκεψη του γαμπρού της στους Αγκάτσι. Τώρα την αντιμετωπίζουν με αμηχανία, σαν τρελή, λέγοντάς της ευγενικά ψέματα, εκείνη όμως κάνει την ανατροπή: ισχυρίζεται ότι όσα τους είπε προηγουμένως ήταν ψέματα για να προστατέψει τον γαμπρό της και την καριέρα του. Η αλήθεια είναι πως, όταν παντρεύτηκε την κόρη της, ο Πόντσα έπαθε νευρική παράκρουση και παραλίγο να τη σκοτώσει. Τότε την απομάκρυναν προσωρινά από κοντά του και εκείνος νόμισε ότι πέθανε. Όταν μετά από έναν χρόνο επέστρεψε, εκείνος αρνήθηκε να την αναγνωρίσει. Γι' αυτό σκηνοθέτησαν έναν δεύτερο γάμο και ανέχονται την ψευδαίσθησή του, ώστε να μην ξαναχωρίσει το ζευγάρι. Όλοι αντιλαμβάνονται από τα λεγόμενα της Φρόλα ότι ο γαμπρός της είναι ο τρελός, εκείνη όμως δεν το παραδέχεται θέλοντας να τον προστατεύσει, καθώς δεν είναι διόλου επικίνδυνος, αν και κτητικός, και αγαπάει πολύ την κόρη της, όπως λέει. Ωστόσο την κρατάει κλειδωμένη από φόβο μην του την ξαναπάρουν. Οι παριστάμενοι στο σαλόνι των Αγκάτσι μένουν άναυδοι από τις αποκαλύψεις, μην ξέροντας πια τι να πιστέψουν, ενώ ο Λαουντίζι ξεσπά σε δυνατά γέλια.

Στη **Β΄ πράξη**, η αναζήτηση της αλήθειας στρέφεται από τις κρίσεις για το κύρος και τα επιχειρήματα των πρωταγωνιστών στην αναζήτηση αντικειμενικών στοιχείων. Μάλιστα, η δράση μετατίθεται παραπλεύρως, στο γραφείο του σπιτιού των Αγκάτσι. Εκεί ο σύμβουλος Αγκάτσι μιλά στο τηλέφωνο αναζητώντας τεκμήρια από την κωμόπολη του Πόντσα και της πεθεράς του, ωστόσο το εκεί δημαρχείο και τα αρχεία του έχουν καταστραφεί ολοσχερώς από τον σεισμό. Ο Λαουντίζι επιμένει πως ακόμα και τέτοια στοιχεία δεν θα άλλαζαν το γεγονός ότι «και ο γαμπρός και η πεθερά δημιούργησαν από έναν μύθο για τον άλλο, κι έτσι ζουν αρμονικά, συμφιλιωμένοι με αυτή την εικονική πραγματικότητα. Αυτή την πραγματικότητα δεν μπορεί να τους την αλλάξει κανένα έγγραφο, γιατί τη βιώνουν, την αισθάνονται, τη βλέπουν και την αγγίζουν». Η υπόλοιπη ομήγυρη τον αγνοεί εκνευρισμένη και συνεχίζει με εντεινόμενο πάθος την έρευνα. 

Ο Λαουντίζι, σε ένα ιδιαίτερο μονόλογο με το είδωλό του στον καθρέφτη, θέτει υπό αμφισβήτηση την ίδια του την ταυτότητα, υπογραμμίζοντας εμμέσως το ανέφικτο της προσπάθειας του Πόντσα και της Φρόλα να αποσαφηνίσουν τις δικές τους ταυτότητες. Ακολούθως, σε διαλόγους με τον υπηρέτη των Αγκάτσι, τους φίλους τους και την αδελφή και την ανεψιά του, ο Λαουντίζι εκθέτει τις απόψεις του για την πολλαπλότητα της πραγματικότητας και προσπαθεί να προκαλέσει περαιτέρω σύγχυση εντείνοντας την αμηχανία και τη δυσφορία όλων.

Ο σύμβουλος Αγκάτσι οργανώνει ωστόσο μια δήθεν τυχαία συνάντηση μεταξύ πεθεράς και γαμπρού στο σπίτι του, ελπίζοντας να τους ανακρίνει κατ' αντιπαράσταση παρουσία όλων. Ο ίδιος πηγαίνει να φέρει τον κ. Πόντσα, ενώ η γυναίκα και η κόρη του πηγαίνουν να φέρουν την κ. Φρόλα. Επιστρέφουν πρώτα οι τελευταίες έχοντας μεταπεισθεί ακόμη μια φορά ότι την αλήθεια τη λέει η πεθερά καθώς, όπως επισημαίνει η Ντίνα, τους έδειξε τα γράμματα με τα οποία επικοινωνούσε μαζί της η κόρη της. Τότε καταφθάνει ο Πόντσα και ακούει έκπληκτος την πεθερά του από το σαλόνι να μιλά για την κόρη της σε ενεστώτα χρόνο και να παίζει στο πιάνο το αγαπημένο της κομμάτι. Η συνάντηση των δύο οδηγεί σε μια εκρηκτική σκηνή, στην οποία ο Πόντσα πετάει στην πεθερά του κατάμουτρα την ωμή πραγματικότητα του θανάτου της κόρης της και της ταυτότητας της νέας συζύγου του. Η κ. Φρόλα φαίνεται να δέχεται αυτή την εκδοχή συντετριμένη και φοβισμένη, αφήνει όμως στους υπολοίπους να εννοηθεί ότι προσποιείται για να μην πάει κόντρα στον τρελό γαμπρό της. Όταν φεύγει η κ. Φρόλα, ο Πόντσα επίσης ομολογεί ότι θύμωσε τεχνητά και «υποκρίν[εται] τον τρελό που έχει έμμονη ιδέα» για να αναγκάσει την πεθερά του είτε να δεχθεί την πραγματικότητα είτε έστω να εγκαταλείψει τη δική της εκδοχή βλέποντας ότι τρελαίνει τον Πόντσα, ώστε να μην ζει η ίδια στη δυστυχία. Έτσι το μυστήριο παραμένει άλυτο. Καθώς αποχωρεί και ο Πόντσα, ο ομήγυρη διαπιστώνει πως ούτε και η αντιπαράσταση έφερε το ποθητό αποτέλεσμα, προκαλώντας για άλλη μια φορά τα ειρωνικά σχόλια και τα γέλια του Λαουντίζι.

Στην **Γ΄ Πράξη** εμφανίζεται ο αστυνόμος Τσεντούρι ως νέα ελπίδα του Αγκάτσι για τη λύση του μυστηρίου. Φέρνει καταθέσεις μαρτύρων από την κωμόπολη του Πόντσα, οι οποίες όμως αποδεικνύονται ασαφείς. Σε μια ιδιαίτερη συνομιλία με τον αστυνόμο, ο Λαουντίζι τον προτρέπει να εμφανίσει κατασκευασμένες μαρτυρίες που να είναι σαφείς, ώστε να γαληνέψει επιτέλους η πόλη, καθώς αυτό που διακυβεύεται δεν είναι πια η υπόθεση του Πόντσα, αλλά το  ίδιο το κύρος της αλήθειας ως έννοιας: «Όλοι ζητάνε μια αλήθεια, μια φανερή αλήθεια - αδιάφορο ποια είναι! - αρκεί να είναι ξεκάθαρη και κατηγορηματική.» Ο Τσεντούρι όμως αρνείται να διαπράξει την πλαστογραφία και παραδίδει τις γνήσιες καταθέσεις στον Αγκάτσι, προς απογοήτευση της ομήγυρης. 

Ως έσχατη λύση για την αποκάλυψη της αλήθειας επιστρατεύεται τότε ο ίδιος ο νομάρχης, ο οποίος καταφθάνει στο σπίτι των Αγκάτσι, καλεί τον Πόντσα και τον υποχρεώνει να φέρει ενώπιόν τους την ίδια τη σύζυγό του. Σε αυτή προσβλέπουν όλοι ως τη μόνη που μπορεί να λύσει το αίνιγμα πέρα από κάθε αμφιβολία. Ο Πόντσα διαμαρτύρεται για την κακοποιητική εισβολή που υφίσταται στην ιδιωτική του ζωή και ανακοινώνει ότι αποφάσισε να ζητήσει μετάθεση σε άλλη πόλη. Τελικά όμως υποχωρεί και πηγαίνει να φέρει τη σύζυγό του. Εν τω μεταξύ εμφανίζεται η κ. Φρόλα για να παρακαλέσει τον νομάρχη να αφήσουν ήσυχο τον γαμπρό της. Η κυρία Πόντσα καταφθάνει με το πρόσωπό της καλυμμένο με μαύρο βέλο, και αφού παρακαλέσει τον Πόντσα και τη Φρόλα να αποχωρήσουν, δηλώνει ενώπιον των υπολοίπων: «Η αλήθεια είναι πως είμαι η κόρη της κυρίας Φρόλα... και δεύτερη γυναίκα του κυρίου Πόντσα! Και για μένα, δεν είμαι καμία! Καμία! ...Για μένα είμαι αυτή που νομίζετε πως είμαι!»

Το έργο τελειώνει με τον Λαουντίζι να γελάει σαρκαστικά αναφωνώντας: «Ικανοποιηθήκατε;»

## Φιλοσοφικό περιεχόμενο
Λόγω της συμβολής του στον στοχασμό γύρω από τη φύση του ανθρώπου, την πραγματικότητα και τον χρόνο, το δραματουργικό έργο του Πιραντέλο έχει θεωρηθεί ότι κατέχει κεντρική θέση στη λογοτεχνία της Νεωτερικότητας, δίπλα στα μυθιστορήματα λ.χ. του Μαρσέλ Προυστ και του Τζέιμς Τζόυς. Επίσης ο Πιραντέλο εντάσσεται στη γενεαλογία της νεωτερικής φιλοσοφίας, που αρχίζει με τον κριτικό ιδεαλισμό του Ιμμάνουελ Καντ και πιο συγκεκριμένα με την Κοπερνίκεια Επανάστασή του τον ύστερο 18ο αιώνα, η οποία εισήγαγε τον ανθρώπινο νου ως ενεργό δημιουργό της εμπειρίας. Θεμελιώδης ιδέα αυτής της σύλληψης είναι ότι, αν υπάρχει κάποια πραγματικότητα αφ' εαυτής, όπως την όριζε, για παράδειγμα, ο Πλάτωνας με τη Θεωρία των Ιδεών, αυτή ούτε είναι προσιτή στη γνώση, ούτε χρειάζεται να γνωσθεί. Η γνώση είναι πάντοτε προϊόν της ανθρώπινης προσπάθειας και πραγματικότητα προσιτή στη γνώση και χρήσιμη στον άνθρωπο είναι πάντοτε εκείνη που ορίζεται από τον ανθρώπινο νου, ο οποίος δίνει νόημα στα αισθητηριακά ερεθίσματα από τον εξωτερικό υλικό κόσμο. Χωρίς τον ανθρώπινο νου δεν υπάρχει γνώση και τα αισθητηριακά ερεθίσματα δεν έχουν νόημα, δεν γίνονται αντιληπτά και δεν μπορούν να συγκροτήσουν πραγματικότητα. Επομένως, «το πραγματικό μπορεί να υπάρχει μονάχα μέσα σε μία κατ' αίσθηση αντίληψη. ...τα εξωτερικά αντικείμενα, τα σώματα, είναι κάτι το πραγματικό μονάχα μέσα στις παραστάσεις μας και χάρη σε αυτές». Πραγματικός κόσμος είναι ο φαινομενικός κόσμος. Είναι μάλιστα χαρακτηριστικό του ανθρώπινου νου η «λαχτάρα του να δημιουργήσει το πραγματικό κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή του, ώστε να μπορεί να βρει σε αυτό ικανοποίηση».

Η δραματουργία του Πιραντέλο, και ειδικότερα το *Έτσι είναι, αν έτσι νομίζετε*, εντάσσονται σε μια εποχή στις αρχές του 20ού αιώνα, η οποία βίωσε μια ακόμη πιο ευρεία και ριζοσπαστική επανάσταση, εκείνη του σχετικισμού και του υποκειμενισμού στις κοινωνικές αξίες, τις τέχνες, τη φιλοσοφία και σε άλλους τομείς, ακόμη και στις φυσικές επιστήμες. Στις τελευταίες, για παράδειγμα, η ανάλυση της εσωτερικής δομής του ατόμου, η ανακάλυψη των υποατομικών σωματιδίων και η κβαντομηχανική κλόνιζαν ακριβώς εκείνη την εποχή την κλασική φυσική και την πίστη στη σταθερότητα της ύλης. Αντίστοιχα στις εικαστικές τέχνες ο Κυβισμός, ο Ντανταϊσμός, ο Σουπρεματισμός και άλλα ρεύματα της Πρωτοπορίας κλόνιζαν την αντικειμενικότητα του βλέμματος, τη δεδομενικότητα της εξωτερικής πραγματικότητας, την πιστότητα της τέχνης σε μια τέτοια πραγματικότητα, αλλά και την ίδια την παραστατικότητα της τέχνης.

Τη στάση του υποκειμενικού σχετικισμού, την άποψη δηλαδή ότι αλήθεια είναι η υποκειμενική γνώμη κάθε ανθρώπου, φαίνεται να υιοθετεί και ο Πιραντέλο ήδη στον τίτλο του έργου *Έτσι είναι, αν έτσι νομίζετε*. Στη δεύτερη σκηνή της Πρώτης Πράξης, ο Λαουντίζι δηλώνει απερίφραστα: «Είμαι πραγματικά όπως με βλέπετε *εσείς*, αλλά είμαι *το ίδιο* πραγματικά όπως με βλέπουν ο άντρας σας, η αδελφή μου και η ανιψιά μου, και βέβαια η κυρία... Τσίνι. Κανένας από σας δεν κάνει λάθος.» Η πραγματικότητα ως σύνθεση διαφορετικών όψεων είναι ακριβώς η θεμελιώδης ιδέα του Κυβισμού. Αν και ο Πιραντέλλο δεν αρνείται τις έννοιες της αλήθειας και της πραγματικότητας καθ' εαυτές, στόχος του συνολικά στο έργο φαίνεται να είναι η προβολή της πεποίθησης πως η αλήθεια δεν μπορεί να είναι απόλυτη, ούτε και η πραγματικότητα είναι μοναδική. Αλήθεια είναι ό,τι παράγεται ως τέτοια από τον ατομικό νου κάθε ξεχωριστού ανθρώπου. Αυτό ακριβώς δείχνει και η αντίδραση του Λαουντίζι σχεδόν σε κάθε άκουσμα της λέξης «αλήθεια». Όταν η κ. Τσίνι στη δεύτερη σκηνή της Πρώτης Πράξης ρωτά έκπληκτη «Είναι άσκοπο να θέλουμε να μάθουμε την αλήθεια;», ο Λαουντίζι απαντά θετικά με ένα ρητορικό ερώτημα: «Ποια αλήθεια; Πώς μπορούμε να ξέρουμε την αλήθεια για τους άλλους;». Κατ' αντίστοιχο τρόπο γελάει ηχηρά όταν καταφθάνει ο Αγκάτσι στην τρίτη σκηνή αναγγέλλοντας ότι «...τώρα ήρθε η ώρα [ο νομάρχης] να ξεδιαλύνει το μυστήριο – να μάθει την αλήθεια». Η ειρωνεία από τον Λαουντίζι φτάνει στον σαρκασμό στο τέλος της Πρώτης Πράξης, όταν ολοκληρώνεται η έκθεση των δύο «πραγματικοτήτων», του κ. Πόντσα και της κ. Φρόλα, αφήνοντας άφωνους τους παριστάμενους. Ο Λαουντίζι τότε αναφωνεί στην ομήγυρη: «Κοιτάζεστε μεταξύ σας, έ; Χα, χα! Ποια είναι, λοιπόν, η αλήθεια; Χα, χα, χα, χα!». Με το ίδιο σαρκαστικό γέλιο του Λαουντίζι κλείνει το έργο, όταν διαπιστώνεται το ατελέσφορο και της έσχατης προσπάθειας να ανακαλυφθεί η αλήθεια με την εξέταση της ίδιας της συζύγου του κ. Πόντσα.

## Μετάφραση στα ελληνικά

* *Έτσι είναι, αν έτσι νομίζετε,* μετάφραση: Ερρίκος Μπελιές, εκδόσεις Ηριδανός, 2014
* *Έτσι είναι, αν έτσι νομίζετε,* μετάφραση: Ξένια Καλογεροπούλου, εκδόσεις Πατάκης, 2018 
* Το θέατρο της Δευτέρας, μετάφραση: Μάριος Πλωρίτης

## Παραπομπές


Κατηγορία:Θεατρικά έργα του Λουίτζι Πιραντέλλο