Ανωτάτη Στρατιωτική Διοίκηση Άμυνας Κύπρου

Η **Ανωτάτη Στρατιωτική Διοίκηση Άμυνας Κύπρου** (ή **Ανωτέρα Στρατιωτική Διοίκησις Αμύνης Κύπρου**, εν συντομία **ΑΣΔΑΚ**) ήταν ο ανώτατος στρατιωτικός σχηματισμός που συγκροτήθηκε το 1964 για τον συντονισμό και την οργάνωση της άμυνας της Κυπριακής Δημοκρατίας. Αποτέλεσε την ανώτατη διοικητική ομπρέλα όλων των ελληνικών και ελληνοκυπριακών ενόπλων δυνάμεων που βρίσκονταν στο νησί κατά την περίοδο 1964–1967, σε στενή σύνδεση με την ίδρυση της Εθνικής Φρουράς και την ανάπτυξη της Ελληνικής Μεραρχίας στην Κύπρο.

## Ιστορικό πλαίσιο
Μετά την ανακήρυξη της ανεξαρτησίας της Κύπρου το 1960 συγκροτήθηκε ο Κυπριακός Στρατός, μικτή ελληνοτουρκική δύναμη, όπως προέβλεπαν οι συμφωνίες Ζυρίχης–Λονδίνου. Οι διακοινοτικές ταραχές του 1963–1964 και η αποχώρηση των Τουρκοκυπρίων από τους κρατικούς θεσμούς οδήγησαν σε αποδιοργάνωση των αρχικών αμυντικών δομών και στην ανάγκη δημιουργίας νέου, αμιγώς κυπριακού στρατιωτικού σχηματισμού, που οδήγησε στη συγκρότηση της Εθνικής Φρουράς το 1964.

Την ίδια περίοδο, η Τουρκία απηύθυνε επανειλημμένες απειλές για στρατιωτική επέμβαση στην Κύπρο, ενώ η παρουσία της Ειρηνευτικής Δύναμης του ΟΗΕ (UNFICYP), που εγκαθιδρύθηκε με απόφαση του Συμβουλίου Ασφαλείας τον Μάρτιο του 1964, δεν κάλυπτε τις ανάγκες εθνικής άμυνας του νησιού αλλά κυρίως την αποτροπή επανάληψης των διακοινοτικών συγκρούσεων. Η ελληνική κυβέρνηση αποφάσισε τότε την αποστολή στην Κύπρο μιας ενισχυμένης Ελληνικής Μεραρχίας, με σκοπό την ενίσχυση της αποτρεπτικής ικανότητας έναντι μιας ενδεχόμενης τουρκικής εισβολής.

## Ίδρυση της ΑΣΔΑΚ
Η ΑΣΔΑΚ ιδρύθηκε επίσημα στις 3 Ιουλίου 1964, με σκοπό να επιλυθεί το ζήτημα των εξουσιών και της διοικητικής υπαγωγής των ελληνικών δυνάμεων που αναπτύσσονταν στο νησί. Στις 9 Ιουνίου 1964 είχε προηγηθεί η άφιξη στην Κύπρο του στρατηγού Γεωργίου Γρίβα-Διγενή, ο οποίος επανήλθε στο νησί για να αναλάβει την ηγεσία του νέου σχηματισμού στο πλαίσιο της αμυντικής συνεργασίας Ελλάδας–Κύπρου.

Την ίδια περίοδο βρισκόταν σε εξέλιξη η οργάνωση της Εθνικής Φρουράς, με πρώτο Αρχηγό της τον στρατηγό Γεώργιο Καραγιάννη, Ελλαδίτη αξιωματικό. Προκειμένου να διαχωριστεί η διοικητική ευθύνη της Εθνικής Φρουράς από τον ευρύτερο επιχειρησιακό έλεγχο όλων των ελληνικών δυνάμεων στην Κύπρο σε περίπτωση πολεμικών επιχειρήσεων, αποφασίστηκε η δημιουργία μιας ανώτατης διοίκησης, της ΑΣΔΑΚ, της οποίας Αρχηγός ορίστηκε ο Γεώργιος Γρίβας.

Η αρχική οργάνωση του επιτελείου της ΑΣΔΑΚ ανατέθηκε σε αξιωματικούς του Ελληνικού Στρατού. Στην κυπριακή βιβλιογραφία αναφέρεται ότι σημαντικό ρόλο στην οργάνωση των δομών της ΑΣΔΑΚ και της Εθνικής Φρουράς διαδραμάτισαν ανώτεροι και ανώτατοι Ελλαδίτες αξιωματικοί που μεταφέρθηκαν στο νησί στο πλαίσιο της αποστολής της Ελληνικής Μεραρχίας.

## Δομή και αρμοδιότητες
Η ΑΣΔΑΚ αποτέλεσε την ανώτατη επιχειρησιακή διοίκηση όλων των ελληνικών και ελληνοκυπριακών δυνάμεων στην Κύπρο σε περίπτωση πολεμικών επιχειρήσεων, λειτουργώντας ως ενδιάμεσος κρίκος μεταξύ της ελληνικής κυβέρνησης, της πολιτικής ηγεσίας της Κυπριακής Δημοκρατίας και των επιμέρους σχηματισμών στο έδαφος.

Υπό τη διοίκηση της ΑΣΔΑΚ υπάγονταν, σε επίπεδο επιχειρησιακού σχεδιασμού και συντονισμού:

* η νεοσύστατη Εθνική Φρουρά,
* η ΕΛΔΥΚ (Ελληνική Δύναμη Κύπρου),
* η Ελληνική Μεραρχία, γνωστή και με την κωδική ονομασία «Ερατώ».

Σύμφωνα με την ελληνική και κυπριακή αρθρογραφία, η ΑΣΔΑΚ είχε ως κύρια αποστολή:

* την κατάρτιση σχεδίων άμυνας απέναντι σε ενδεχόμενη τουρκική εισβολή,
* τον συντονισμό των επιχειρήσεων ανάμεσα σε ελληνικούς και κυπριακούς σχηματισμούς,
* τη διασφάλιση ενιαίας διοίκησης και ελέγχου (C2) σε περίοδο κρίσης,
* την επιχειρησιακή αξιοποίηση της Ελληνικής Μεραρχίας και της ΕΛΔΥΚ σε συνδυασμό με τις δυνάμεις της Εθνικής Φρουράς.

## Σχέσεις με την πολιτική ηγεσία
Η ίδρυση και λειτουργία της ΑΣΔΑΚ εντάχθηκε σε ένα περίπλοκο πλαίσιο ελληνοκυπριακών σχέσεων, όπου η κυβέρνηση της Κυπριακής Δημοκρατίας, με επικεφαλής τον Αρχιεπίσκοπο Μακάριο Γ΄, επιδίωκε την ενίσχυση της άμυνας του νησιού χωρίς να απωλέσει τον πολιτικό έλεγχο επί των ενόπλων δυνάμεων. Παράλληλα, η ελληνική κυβέρνηση επιθυμούσε τη διατήρηση ισχυρού ρόλου στην στρατιωτική οργάνωση της άμυνας, ως εγγυήτρια δύναμη, κάτι που αντικατοπτρίστηκε στη δομή της ΑΣΔΑΚ και στη σύνθεση της ηγεσίας της.

Στην πράξη, η συνύπαρξη του Γενικού Επιτελείου Εθνικής Φρουράς (ΓΕΕΦ) με την ΑΣΔΑΚ δημιούργησε ένα σύνθετο σύστημα διοίκησης, όπου ο Αρχηγός ΓΕΕΦ και ο Αρχηγός ΑΣΔΑΚ όφειλαν να συντονίζουν τις ενέργειές τους με την πολιτική ηγεσία Λευκωσίας και Αθήνας. Η διπλή αυτή δομή υπήρξε αντικείμενο συζητήσεων στην ιστοριογραφία, τόσο ως προς την αποτελεσματικότητα όσο και ως προς τις πολιτικές ισορροπίες που επέφερε.

## Κρίση της Κοφίνου και διάλυση
Η λειτουργία της ΑΣΔΑΚ τερματίστηκε οριστικά στα τέλη του 1967, ως συνέπεια της σοβαρής ελληνοτουρκικής κρίσης που προκλήθηκε μετά τα γεγονότα στην περιοχή της Κοφίνου και των Αγίων Θεοδώρων το φθινόπωρο του 1967. Στο πλαίσιο αυτού του επεισοδίου, δυνάμεις της Εθνικής Φρουράς και της Ελληνικής Μεραρχίας επιχείρησαν την εκκαθάριση τουρκοκυπριακών θυλάκων, γεγονός που οδήγησε σε έντονη τουρκική αντίδραση και διεθνή διπλωματική πίεση προς την Ελλάδα.

Η τότε στρατιωτική κυβέρνηση της Ελλάδας αποδέχθηκε τελεσίγραφο της Τουρκίας, το οποίο περιλάμβανε, μεταξύ άλλων, την απόσυρση της Ελληνικής Μεραρχίας από την Κύπρο και την ανάκληση του στρατηγού Γρίβα στην Ελλάδα. Στο πλαίσιο αυτών των ρυθμίσεων, η ΑΣΔΑΚ καταργήθηκε, ενώ η Εθνική Φρουρά παρέμεινε ως ο κύριος στρατός ξηράς της Κυπριακής Δημοκρατίας.

Η διάλυση της ΑΣΔΑΚ και η αποχώρηση της Ελληνικής Μεραρχίας θεωρούνται από μεγάλο μέρος της κυπριακής και ελληνικής ιστοριογραφίας ως αρνητική εξέλιξη για την αμυντική θωράκιση της Κύπρου, καθώς μείωσε σημαντικά την παρουσία ελληνικών δυνάμεων στο νησί λίγα μόλις χρόνια πριν την τουρκική εισβολή του 1974.

## Κληρονομιά και ιστοριογραφία
Παρά το σχετικά σύντομο χρονικό διάστημα λειτουργίας της, η ΑΣΔΑΚ κατέχει σημαντική θέση στην ιστορία της αμυντικής οργάνωσης της Κυπριακής Δημοκρατίας, καθώς αποτέλεσε το πρώτο ολοκληρωμένο σχήμα ανώτατης διοίκησης που συντόνιζε τις ελληνικές και ελληνοκυπριακές δυνάμεις στο νησί. Στην ελληνική και κυπριακή βιβλιογραφία, ο ρόλος της συνδέεται στενά με τα ευρύτερα σχέδια αποτροπής του ενδεχόμενου μιας τουρκικής εισβολής κατά τη δεκαετία του 1960, αλλά και με τις εσωτερικές αντιπαραθέσεις σχετικά με την παρουσία του στρατηγού Γρίβα στην Κύπρο.

Σε σύγχρονες μελέτες για την ιστορία της Εθνικής Φρουράς και των ελληνοκυπριακών ενόπλων δυνάμεων, η ΑΣΔΑΚ αναφέρεται ως κομβικός κρίκος στην εξέλιξη των δομών διοίκησης, πριν από τα γεγονότα του 1974 και τη μετέπειτα αναδιοργάνωση της άμυνας του νησιού.

## Δείτε επίσης

* Εθνική Φρουρά (Κύπρος)
* Γεώργιος Γρίβας
* ΕΛΔΥΚ
* Μάχη της Κοφίνου

## Παραπομπές