Ποίηση

[thumb|350px|Ο χορός των [Μούσες|Μουσών με τον Απόλλωνα.Μπαλντασσάρε Περούτσι, 16ος αιώνας.]]

Η **ποίηση** είναι μία από τις δύο βασικές κατηγορίες του λόγου, η άλλη κατηγορία είναι ο πεζός λόγος, η πεζογραφία, η οποία στη γενική σημασία της είναι το σύνολο των πεζών έργων (όχι μόνο των καθαρά λογοτεχνικών) μιας γραμματείας. Η ποίηση ήταν ανέκαθεν δύσκολο να οριστεί, έχουν υπάρξει όμως διάφοροι ενδεικτικοί ορισμοί ανά τους αιώνες. Σύμφωνα με τον σημαντικό Αργεντινό συγγραφέα Χόρχε Λουίς Μπόρχες, «Ποίηση είναι η έκφραση του ωραίου, διαμέσου λέξεων περίτεχνα υφασμένων μεταξύ τους».

Η ποίηση διαφέρει σε πολλά σημεία από την επιστημονική πεζογραφία. Οι διαφορές είναι και εξωτερικές και εσωτερικές. Πρώτα-πρώτα τα ποιήματα είναι γραμμένα σε στίχους, σε σειρές λέξεων, που έχουν ρυθμό και μέτρο, δηλαδή οι συλλαβές τους κυλούν με έναν ορισμένο τρόπο, ώστε να παρουσιάζουν στο αυτί ευχάριστο αποτέλεσμα. Αντίθετα, στο επιστημονικό πεζογράφημα τα νοήματα είναι διατυπωμένα σε προτάσεις, που η μια ακολουθεί την άλλη με βάση τους κανόνες της γραμματικής και της επιστήμης. Οι εσωτερικές διαφορές είναι και αυτές μεγάλες. Ο ποιητής χρησιμοποιεί τη φαντασία για να δημιουργήσει συγκίνηση στον αναγνώστη ή ακροατή. Απευθύνεται στο συναίσθημα και όχι τη νόηση, όπως ο επιστήμονας πεζογράφος.

Η ποίηση είναι το αρχαιότερο λογοτεχνικό είδος και από πολλούς θεωρείται η υψηλότερη τέχνη, η ουσία της τέχνης, η τέχνη των τεχνών. Πριν την επινόηση της γραφής, ο άνθρωπος ήταν αδύνατο να αναπτύξει την τέχνη του πεζού λόγου και να απομνημονεύσει ένα πεζογράφημα. Ποιήματα όμως (όπως επιφωνηματικές επικλήσεις και ύμνους στους θεούς, θρήνοι και ξεσπάσματα χαράς) έπλασε πολύ νωρίς ο πρωτόγονος άνθρωπος, συνδυασμένα με μουσική και χορό.
 
Η Παγκόσμια Ημέρα Ποίησης εορτάζεται κάθε χρόνο στις 21 Μαρτίου.

## Ποιητικά γένη
Τα γένη της ποίησης είναι τρία.

* Η **[[Έπος|επική ποίηση]]** είναι το αρχαιότερο είδος ποίησης και το αρχαιότερο έπος είναι το *[[Έπος του Γκιλγκαμές]]* του 2.100 π.Χ. από την περιοχή της Βαβυλωνίας. Τα έπη ασχολούνται με την περιγραφή και αφήγηση λόγων, πράξεων και κατορθωμάτων θεών (θρησκευτικό έπος) και ηρώων (ηρωικό έπος). Στο έπος, ο ποιητής αφηγείται σε **τρίτο** **πρόσωπο** μια ιστορία, την οποία δανείζεται από τον μύθο, έχει εκτεταμένο μέγεθος (μπορεί να αποτελείται από χιλιάδες στίχους) και συνήθως γράφεται και απαγγέλλεται σε εξάμετρους στίχους. Η ***[[Ιλιάδα]]*** και η ***[[Οδύσσεια]]*** του Ομήρου είναι τα αρχαιότερα ελληνικά έπη, η Μαχαμπαράτα και η **[[Ραμαγιάνα]]** τα αρχαιότερα ινδικά έπη, από την ελληνιστική εποχή διασώθηκε το έπος ***[[Αργοναυτικά]]*** του Απολλωνίου του Ροδίου, έπη της ρωμαϊκής εποχής είναι η ***[[Αινειάδα]]*** του Βιργιλίου και οι ***[[Μεταμορφώσεις]]*** του Οβιδίου, το γνωστότερο έπος του μεσαίωνα είναι η ***[[Θεία Κωμωδία]]*** του Δάντη, και της νεότερης εποχής ο ***[[Χαμένος Παράδεισος]]*** του Τζον Μίλτον. Το *[[Διγενής Ακρίτας|*'Έπoς του Διγενή Ακρίτα**]]'' του 11ου - 12ου αιώνα σηματοδοτεί την αρχή της [[Νεοελληνική λογοτεχνία|νεοελληνικής λογοτεχνίας]], ενώ σύγχρονα νεοελληνικά έπη αποτελούν ο ***Διάκος*** του [[Αριστοτέλης Βαλαωρίτης|Αριστοτέλη Βαλαωρίτη]] και η ''[[Οδύσσεια (Καζαντζάκης)|**Οδύσσεια**]]'' του [[Νίκος Καζαντζάκης|Νίκου Καζαντζάκη]]. 

* Στη **λυρική ποίηση**, ο ποιητής περιγράφει σε **πρώτο πρόσωπο** μία εικόνα ή μία κατάσταση, αποφεύγοντας συνήθως την εξιστόρηση μύθου. Χρησιμοποιεί διηγηματικά στοιχεία για να παραδειγματίσει, να φρονηματίσει ή να εξωτερικεύσει προσωπικά συναισθήματα, [[Σκέψη|σκέψεις]] και εντυπώσεις και μάλιστα με τη χρήση άφθονων εκφραστικών μέσων (π.χ. σχήματα λόγου: [[Πλεονασμός|πλεονασμούς]], [[Παρομοίωση|παρομοιώσεις]], [[Ομοιοκαταληξία|ομοιοκαταληξίες]], [[Μεταφορά (σχήμα λόγου)|μεταφορές]] κ.ά.). Είναι η ποίηση της καθημερινότητας, του ανθρώπου που ζει κοινωνικοπολιτικές μεταβολές και δεν επιμένει σε ακλόνητες αξίες και υψηλούς χαρακτήρες, στοιχεία τα οποία συναντάμε στο έπος, αλλά ασχολείται με τα απλά προβλήματα καθημερινής ζωής. Το μέγεθος του λυρικού ποιήματος είναι σύντομο (μπορεί να περιορίζεται σε μόνο δύο στίχους). Η λυρική ποίηση είναι [[Αοιδός|αδόμενη]] ([[Τραγούδι|τραγουδιέται]]) και έχει μεγάλη ποικιλία μέτρων κάτι που διευκολύνει τη συνοδεία της από [[μουσικό όργανο]]. Αρχαία λυρικά ποιήματα ήταν οι [[Ωδή|ωδές]], οι ύμνοι ([[Μέλος|μελική]] ποίηση) και οι [[Διθύραμβος|διθύραμβοι]], τα εγκώμια, οι [[Παιάνας|παιάνες]] ([[Χορός (αρχαίο δράμα)|χορική]] ποίηση). Από τα σύγχρονα ποιήματα τα πιο πολλά είναι λυρικά, ενώ και ο εθνικός ποιητής της [[Ελλάδα|Ελλάδας]] [[Διονύσιος Σολωμός]], αλλά και οι δύο μοναδικοί Έλληνες ποιητές βραβευμένοι με [[Νόμπελ Λογοτεχνίας]], ο [[Γιώργος Σεφέρης]] και ο [[Οδυσσέας Ελύτης]], υπήρξαν κατά κύριο λόγο λυρικοί ποιητές.

* Η **δραματική ποίηση** συνταιριάζει έπος και λυρισμό σε μορφή [[Θέατρο|θεατρική]]. Στο δράμα, ο ποιητής γράφει σε **δεύτερο πρόσωπο**. Διηγείται και παρουσιάζει (συνήθως επί σκηνής) ιστορίες οι οποίες έχουν αντλήσει το θέμα τους από κάποιον μύθο. Τα δράματα έχουν μεσαίο μέγεθος, όχι πάνω από 1000 - 1600 στίχους και αποτελούνται από μεικτά μέτρα. Τέτοια είναι οι [[τραγωδία|τραγωδίες]], οι [[κωμωδία|κωμωδίες]] και τα [[σατυρικό δράμα|σατυρικά δράματα]] της ελληνορωμαϊκής αρχαιότητας, τα [[λειτουργικό δράμα|λειτουργικά δράματα]], τα [[Μυστήριο (θεατρικό είδος)|μυστήρια]], τα [[Θαύμα (θεατρικό είδος)|θαύματα]], οι [[Ηθική αλληγορία (θεατρικό είδος)|ηθικές αλληγορίες]], οι [[Φάρσα (θεατρικό είδος)|φάρσες]], οι [[Μωρία (θεατρικό είδος)|μωρίες]] και οι [[Μάσκα (θεατρικό είδος)|μάσκες]] του [[Μεσαιωνικό θέατρο|μεσαιωνικού θεάτρου]], οι τραγωδίες και οι κωμωδίες των [[Λόπε δε Βέγα]] και [[Ουίλλιαμ Σαίξπηρ]], οι τραγωδίες των [[Ρακίνας|Ρακίνα]] και [[Φρίντριχ Σίλερ]], οι κωμωδίες του [[Μολιέρος|Μολιέρου]], και από τους σύγχρονους Έλληνες οι τραγωδίες του [[Άγγελος Σικελιανός|Άγγελου Σικελιανού]] και του [[Νίκος Καζαντζάκης|Νίκου Καζαντζάκη]].

* Τέλος, πέρα από τα τρία κύρια άνω γένη, υπάρχει και η **διδακτική ποίηση**, με αντιπροσωπευτικό ποιητή τον [[Ησίοδος|Ησίοδο]]. Με τη διδακτική ποίηση παρέχονταν συμβουλές και νουθεσίες. Στη σύγχρονη εποχή, τη διδακτική ποίηση ανανέωσε ο [[Κωνσταντίνος Καβάφης]].

== Σχέση με άλλες τέχνες ==
Η ποίηση είναι ένα όνομα που δίνουμε σε όλες τις [[Τέχνη|τέχνες]] γενικά, αλλά η ποίηση σχετίζεται κυρίως με τη [[μουσική]] και τη [[ζωγραφική]]. Σύμφωνα με τον [[Στεφάν Μαλαρμέ]], «Η ποίηση είναι προπάντων μουσική», ενώ σύμφωνα με τον [[Σιμωνίδης ο Κείος|Σιμωνίδη τον Κείο]], «Η ζωγραφική είναι ποίηση που σιωπά, και η ποίηση ζωγραφική που μιλά».

== Ποιητές ==
Οι [[Έλληνες]] ήταν οι πρώτοι που υποστήριξαν ότι οι ποιητές θεμελίωσαν και προώθησαν την [[Πολιτισμός|πολιτισμένη]] [[κοινωνία]], ενώ είναι διάσημη η τελευταία πρόταση του ημιτελούς δοκιμίου ''[[Υπεράσπιση της ποίησης (Πέρσι Σέλλεϋ)|Υπεράσπιση της ποίησης]]'' του Άγγλου ποιητή [[Πέρσι Σέλλεϋ]]: «Οι ποιητές είναι οι ανεπίσημοι νομοθέτες του κόσμου». 

Από τους μεγαλύτερους ποιητές του κόσμου είναι οι [[Αρχαία Ελλάδα|αρχαίοι Έλληνες]] επικοί [[Όμηρος]] και [[Ησίοδος]], οι τραγικοί [[Αισχύλος]], [[Σοφοκλής]] και [[Ευριπίδης]], οι κωμικοί [[Αριστοφάνης]] και [[Μένανδρος]], και οι λυρικοί [[Πίνδαρος]], [[Αλκαίος_ο_Μυτιληναίος|Αλκαίος]] και [[Σαπφώ]]. Κατά τη νεότερη εποχή ξεχωρίζει η ποιητική δημιουργία του [[Ντάντε Αλιγκέρι|Δάντη]], του [[Ουίλλιαμ Σαίξπηρ]], του [[Τζον Μίλτον]], του [[Γιόχαν Βόλφγκανγκ φον Γκαίτε]], του [[Φρίντριχ Σίλερ]], του [[Χάινριχ Χάινε]], του [[Βίκτωρ Ουγκώ]]. Η νεοελληνική ποιητική μούσα μάς χάρισε τα θαυμάσια [[Δημοτικό_τραγούδι|δημοτικά τραγούδια]] και τα ποιήματα γνωστών ποιητών, όπως ο [[Ανδρέας Κάλβος]], ο [[Διονύσιος Σολωμός]], ο [[Αριστοτέλης Βαλαωρίτης]], o [[Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης]], ο [[Κωστής Παλαμάς]], ο [[Ανδρέας Εμπειρίκος]], ο [[Νίκος Εγγονόπουλος]], ο [[Γιάννης Ρίτσος]], ο [[Νίκος Γκάτσος]] κ.ά.

Οι αρχαίοι Έλληνες ανέπτυξαν ιδιαίτερα την ποίηση και συγκεκριμένα το έπος, τη λυρική ποίηση και το δράμα ως ποιητικά είδη, χωρίς όμως αυτό να σημαίνει πως δεν άνθισαν και άλλα είδη, όπως η [[βουκολική ποίηση]]. Αξιοσημείωτο είναι ότι πέντε από τις [[Μούσες|εννέα Μούσες]] ήταν προστάτιδες των διαφόρων ειδών της ποίησης.

== Ποιητικές σχολές ==
Ανάλογα πάλι με το περιεχόμενο και την τεχνοτροπία του ποιητή η ποίηση χωρίζεται σε ''σχολές''.
# **Ρομαντική**, όπου δεν κυριαρχεί η [[λογική]], αλλά το [[συναίσθημα|**συναίσθημα**]]. Ο ρομαντικός ποιητής συγκρούστηκε με τον [[Κλασικισμός|κλασικισμό]] και το [[Ορθολογισμός|ορθολογικό]] πνεύμα του [[Διαφωτισμός|διαφωτισμού]]. Αμφισβήτησε όλους τους κανόνες, την τυποποίηση, τις ηθικές αξίες του κλασικού παρελθόντος και, γενικά, την [[παράδοση]]. Στη θέση όλων αυτών τοποθέτησε το [[συναίσθημα]] και τη [[φαντασία]], το απόλυτο και το υπερβολικό, το συγκινησιακό και το ιδανικό. Γενικότερα, ο ρομαντισμός ξέφυγε από τα στενά πλαίσια της [[Τέχνη|τέχνης]] και διαμόρφωσε μια στάση [[Ζωή|ζωής]]. Γι' αυτό και δεν υπήρξε απλά ένα λογοτεχνικό ή καλλιτεχνικό ρεύμα, αλλά ένα αληθινό κίνημα, μια πνευματική επανάσταση. Ο ρομαντισμός αγκάλιασε τους αγώνες των [[Λαός|λαών]] για [[ελευθερία]], [[δημοκρατία]] και εθνική ανεξαρτησία και ενστερνίστηκε τα ιδανικά της [[Επανάσταση|επανάστασης]] και της [[Πολιτική|πολιτικής]] δράσης. Ο νεοελληνικός ρομαντισμός εκπροσωπήθηκε κυρίως από τη λεγόμενη [[Α΄ Αθηναϊκή Σχολή|Παλαιά Αθηναϊκή Σχολή]], με ενδεικτικούς εκπροσώπους τους [[Παναγιώτης Σούτσος|Παναγιώτη Σούτσο]], [[Αλέξανδρος Κ. Σούτσος|Αλέξανδρο Κ. Σούτσο]], [[Αλέξανδρος Ρίζος Ραγκαβής|Αλέξανδρο Ρίζο Ραγκαβή]], [[Δημήτριος_Παπαρρηγόπουλος|Δημήτριο Παπαρρηγόπουλο]], [[Ιωάννης Καρασούτσας|Ιωάννη Καρασούτσα]], [[Γεώργιος Ζαλοκώστας|Γεώργιο Ζαλοκώστα]], [[Θεόδωρος Ορφανίδης|Θεόδωρο Ορφανίδη]], [[Σπυρίδων_Βασιλειάδης|Σπυρίδων Βασιλειάδη]], [[Αχιλλέας Παράσχος|Αχιλλέα Παράσχο]] κ.ά.
# [[Παρνασσισμός|**Παρνασσική**]], όπου κυριαρχεί η προσπάθεια του ποιητή να πλάσει τέλειους στην εμφάνιση στίχους. Ο παρνασσισμός ξεκίνησε από τη [[Γαλλία]] και κυριάρχησε στην [[Ευρώπη|ευρωπαϊκή]] λογοτεχνία το διάστηµα 1850 - 1880. Ο παρνασσισμός εμφανίστηκε ως αντίδραση προς τον ρομαντισμό. Οι παρνασσικοί ποιητές επεδίωξαν την απουσία κάθε συναισθήματος, [[Πάθος|πάθους]] ή έντασης, καθώς θέλησαν να εκφράσουν την [[ηρεμία]], τη γαλήνη, την απάθεια και γι' αυτό τον σκοπό υιοθέτησαν ως ένα βαθμό την πλαστικότητα και την [[αρμονία]] της κλασικής τέχνης. Για τους παρνασσικούς ποιητές, το ποίημα έπρεπε να έχει την [[ομορφιά]] ενός αρχαίου αγάλματος. Στη νεοελληνική λογοτεχνία ο παρνασσισμός έκανε την εμφάνισή του με την ποιητική γενιά του 1880, τη λεγόμενη [[Νέα Αθηναϊκή Σχολή]]. Παρνασσικά ποιήματα έγραψαν κυρίως οι ποιητές: [[Κωστής Παλαμάς|Κωστής Παλαµάς]], [[Λορέντζος Μαβίλης]], [[Ιωάννης Γρυπάρης (λογοτέχνης)|Ιωάννης Γρυπάρης]], [[Γεώργιος Δροσίνης]], αλλά και μεταγενέστεροι ποιητές όπως ο [[Άγγελος Σικελιανός]] και ο [[Κώστας Βάρναλης]].
# [[Συμβολισμός|**Συμβολική*']], όπου με τη μουσική επεξεργασία του στίχου (μουσικότητα, ρυθμός κ.λπ.) σε συνδυασμό με το νόημα δημιουργείται συγκίνηση στον αναγνώστη. Ο συμβολισμός είναι ένα ρεύμα που εμφανίστηκε στη Γαλλία στα τέλη του [[19ος αιώνας|19ου αιώνα]] και επηρέασε κυρίως την ποίηση και λιγότερο τη [[μουσική]] και τη [[ζωγραφική]]. Ο συμβολισμός εμφανίστηκε ως διπλή αντίδραση, τόσο στον ρομαντικό στόμφο και τη ρητορεία όσο και στην παρνασσιστική απάθεια, αντικειμενικότητα και ακαμψία στον στίχο. Και στη νεοελληνική λογοτεχνία ο συμβολισμός ήρθε για να απαλλάξει οριστικά την ποίηση από τη φλυαρία και τη μεγαλοστομία του ρομαντισμού, αλλά και από την απάθεια του παρνασσισμού. Αυθεντικοί συμβολιστές υπήρξαν οι [[Γιάννης Καμπύσης]], [[Σπήλιος Πασαγιάννης]] και [[Κωνσταντίνος Χατζόπουλος]]. Συμβολικά στοιχεία όμως και επιρροές εντοπίζονται και σε ποιητές όπως οι [[Λορέντζος Μαβίλης]], [[Ιωάννης Γρυπάρης (λογοτέχνης)|Ιωάννης Γρυπάρης]], [[Λάμπρος Πορφύρας]], [[Κωστής Παλαμάς]], [[Κωνσταντίνος Καβάφης]], [[Μιλτιάδης Μαλακάσης]], [[Ζαχαρίας Παπαντωνίου]], [[Απόστολος Μελαχρινός]] κ.ά. Λίγο αργότερα έκαναν την εμφάνισή τους οι ποιητές της [[Γενιά του ’20|Γενιάς του ’20]], οι οποίοι συνήθως κατατάσσονται στη λεγόμενη ομάδα του νεοσυμβολισμού: [[Κώστας Καρυωτάκης]], [[Κώστας Ουράνης]], [[Ναπολέων Λαπαθιώτης]], [[Τέλλος Άγρας]], [[Μήτσος Παπανικολάου]], [[Μαρία Πολυδούρη]] κ.ά.

=== Νεοελληνικές ποιητικές σχολές ===
Ακολουθούν ονομαστικά ορισμένες νεοελληνικές ποιητικές σχολές.

# [[Επτανησιακή Σχολή (λογοτεχνία)|Επτανησιακή σχολή]]
# [[Α΄ Αθηναϊκή Σχολή]]
# [[Νέα Αθηναϊκή Σχολή]]
# [[Γενιά του ’20]]
# [[Γενιά του '30]]
# [[Μεταπολεμική ποίηση|Πρώτη μεταπολεμική ποιητική γενιά]]
# [[Δεύτερη μεταπολεμική ποιητική γενιά]]
# Τρίτη μεταπολεμική ποιητική γενιά ή Γενιά του '70 (λέγεται και γενιά της αμφισβήτησης)
# Τέταρτη μεταπολεμική ποιητική γενιά ή Γενιά του '80 (λέγεται και γενιά του ιδιωτικού οράματος)

== Αστεροειδής ==
* Ο [[αστεροειδής]] *946 Ποίηση* (Poësia), που ανακαλύφθηκε το 1921, πήρε το όνομά του από την προσωποποίηση της ποίησης.

== Δείτε επίσης ==
* [[Ελεύθερος στίχος]]
* [[Μετρική (λογοτεχνία)]]

== Σημειώσεις ==
<references group="σημ." />

== Παραπομπές ==
<references />

== Προτεινόμενη βιβλιογραφία ==
* [[Τέοντορ Αντόρνο]]. *Αισθητική θεωρία.* Επιμέλεια πρωτοτύπου Gretel Adorno, Rolf Tiedemann. Μετάφραση, σημειώσεις Λευτέρης Αναγνώστου. Εκδόσεις Αλεξάνδρεια. Αθήνα. 2000. ISBN 9602211962.
* [[Αριστοτέλης]]. *Ποιητική.* Πρόλογος, εισαγωγή, μετάφραση, σχόλια Δημήτρης Λυπουρλής. Γενική επιμέλεια Μαρίνα Λυπουρλή. Εκδόσεις Ζήτρος. Θεσσαλονίκη. 2008. ISBN 9789604630349.
* [[Λογγίνος]]. *Περί ύψους.* Εισαγωγή, μετάφραση, σχόλια Φιλολογική Ομάδα Κάκτου. Εκδόσεις Κάκτος. Αθήνα. 1999. ISBN 9603529567.
* [[Χάρολντ Μπλουμ]]. *Ο δυτικός κανόνας. Τα βιβλία και τα σχολεία των εποχών.* Μετάφραση Κατερίνα Ταβαρτζόγλου. Εισαγωγή, επιμέλεια Δημήτρης Αρμάος. Εκδόσεις Gutenberg. Αθήνα. 2007. ISBN 9789600111927.
* [[Όσκαρ Ουάιλντ]]. *Τέχνη και κριτική. (Προθέσεις).* Μετάφραση Ιάνης Λο Σκόκκο. Εκδόσεις Γερ. Αναγνωστίδη. Αθήνα. χ.χ.
* [[Χάρολντ Πίντερ]]. *Οι νάνοι.* Μετάφραση [[Παύλος Μάτεσις]]. Ειδική έκδοση που συνοδεύεται από το περιοδικό Faqbook με την ομιλία *Τέχνη, Αλήθεια & Πολιτική* (μετάφραση Γιώτα Ποταμιανού) του Χάρολντ Πίντερ στο [[Βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας]] και με συνέντευξή του στον [[Θανάσης Λάλας|Θανάση Λάλα]]. Εκδόσεις Καστανιώτη. Αθήνα. 2010. ISBN 9789600336771.
* [[Νιλ Πόστμαν]]. *Διασκέδαση μέχρι θανάτου. Ο δημόσιος λόγος στην εποχή του θεάματος.* Μετάφραση Φωτεινή Ρουγκούνη, Αφροδίτη Τζαμουράνη. Γλωσσική επιμέλεια Γκέλη Σπανού. Επιστημονική επιμέλεια Πόπη Διαμαντάκου. Εκδόσεις Δρομέας. Αθήνα. 1998. ISBN 9608478022.
* Ρέα Thönges - Στριγγάρη. *Joseph Beuys. Η επανάσταση είμαστε εμείς.* Μετάφραση Γιώργος Ηλιόπουλος. Εκδόσεις Πατάκη. Αθήνα. 2010. ISBN 9789601630793.
* [[Γκέοργκ Χέγκελ]]. *Αισθητική.* Εισαγωγή, μετάφραση, σχόλια Σταμάτης Γιακουμής. Νομική Βιβλιοθήκη. Αθήνα. 2010. ISBN 9789602726648.

== Εξωτερικοί σύνδεσμοι ==



* *Τι είναι ποίηση; Μικρό αφιέρωμα με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Ποίησης.* Σύνταξη Μάνος Στεφανάκης. 5ο Γυμνάσιο Ηρακλείου Κρήτης. 22 Μαρτίου 2010.
* *Ποίηση και Ποιητές. Oι ποιητές, οι στίχοι τους, τα ίχνη της παρουσίας τους, η επιρροή τους. Ένα μεγάλο αφιέρωμα του LIFO.gr με σπάνιο υλικό. 167 αναρτήσεις.* lifo.gr. Ανακτήθηκε στις 04/05/2025.
* *Έλληνες Ποιητές, Ποιήματα & Ποίηση.'' poets.gr. Ανακτήθηκε στις 04/05/2025.


Ποιηση