Σταυροφορία του Ντεπένσερ

**Η Σταυροφορία του Ντεπένσερ** (αλλιώς Σταυροφορία του Νόριτς) ήταν μια στρατιωτική εκστρατεία ηγούμενη από τον Άγγλο επίσκοπο Ερρίκο του Ντεπένσερ, το 1383 με στόχο να βοηθήσει την πόλη της Γάνδης στην πάλη τους ενάντι τους υποστηρικτές του Αντίπαπα Κλήμη Ζ΄. Συνέβη κατά την διάρκεια του Δυτικού Σχίσματος της Καθολικής Εκκλησίας και τον Εκατονταετή Πόλεμο που συνέβη μεταξύ της Αγγλίας και της Γαλλίας. Ενώ η Γαλλία υποστήριζε τον Κλήμη, του οποίου η έδρα βρισκόταν στην Αβινιόν, οι Άγγλοι υποστήριζαν τον Πάπα Ουρβανό ΣΤ΄ στη Ρώμη.

Η Σταυροφορία την εποχή που συνέβη ήταν δημοφιλή ανάμεσα στις λαϊκές και τις μεσαίες τάξεις. Πιο σύγχρονη κριτική της Σταυροφορίας έχει ασκήσει ο διαμαρτυρόμενος θεολόγος Ιωάννης Γουίκλιφ και ο χρονογράφος Ζαν Φρουασάρ.

## Ιστορικό υπόβαθρο

### Φλαμανδική εξέγερση
Η Κομητεία της Φλάνδρας, στην οποία ανήκε και η Γάνδη, ήταν σύμμαχος της Γαλλίας (τμήμα του εδάφους της βρισκόταν στη Γαλλία και τμήμα στην Αγία Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία). Εξέγερση ξέσπασε πρώτα στη Φλάνδρα τον Σεπτέμβριο του 1379, και το αγγλικό Κοινοβούλιο του 1380, το τελευταίο που συνεκλήθη στο Νόρθαμπτον, κατέγραψε ότι δεν είχε εισπραχθεί κανένα δασμός στη μαλλί λόγω της «παρούσας ταραχής» στη Φλάνδρα. Το μαλλί αποτελούσε κύρια εξαγωγή της Αγγλίας προς τα φλαμανδικά αργαλειά, και μεταξύ των δημοσιονομικών ετών 1381–82 και 1382–83 οι συνολικές εξαγωγές μειώθηκαν από 18.000 σε 11.000 σάκους. Το 1382–83 μόνον 2.192 σάκοι πέρασαν από το κύριο αγγλικό λιμάνι εμπορίου στο Καλαί, γεγονός που οδήγησε στην άνοδο του Μίντελμπουργχ ως ανταγωνιστή.

Όταν οι πολίτες της Γάνδης εξεγέρθηκαν εναντίον του κομητέα, Λουδόβικος Β΄ της Φλάνδρας, τον Ιανουάριο του 1382, ζήτησαν αγγλική βοήθεια. Ο Λουί επιχείρησε να αποκλείσει τις αγγλικές εισαγωγές. Υπό την ηγεσία του Φίλιπ φαν Αρτεβέλντε (Philip van Artevelde) οι Φλαμανδοί εκδίωξαν τον Λουδόβικο από τη Φλάνδρα στη Μάχη του Beverhoutsveld και κατέλαβαν τις Μπρυζ. Ο Λουί σύντομα εξασφάλισε γαλλικό στρατό για να τον ανακουφίσει, και η πολιτοφυλακή της Γάνδης υπέστη αποφασιστική ήττα στη Μάχη του Roosebeke στις 27 Νοεμβρίου, όπου ο Φίλιπ σκοτώθηκε. Η πόλη αναγκάστηκε να δεχτεί τους όρους του Λουί, να αναγνωρίσει τον Κλήμη ως νόμιμο πάπα και να συνδράμει στη μάχη εναντίον των Άγγλων. Ο στόλος της Γάνδης διέφυγε στην Αγγλία, όπου συνέχισε τον πόλεμο, ενώ ο ηγέτης των ανταρτών Φρανς Άκερμαν επιδίωξε να διαπραγματευτεί αγγλική στήριξη για την υπόθεσή τους Ο Κάρολος ΣΤ' της Γαλλίας εισήλθε στις Μπρυζ και κατέσχεσε όλα τα εμπορεύματα των αγγλικών εμπόρων.

### Κοινοβουλευτική συζήτηση

Τον Οκτώβριο του 1383, το Κοινοβούλιο συνήλθε για να συζητήσει τη χρηματοδότηση μιας σταυροφορίας. Από τη μία πλευρά, υπό την ηγεσία του Ιωάννης της Γάνδης, προτάθηκε μια σταυροφορία για να στερεωθεί ο ίδιος στο θρόνο της Καστίλης, και η πρόταση κέρδισε την υποστήριξη του ανώτερου σώματος, της Βουλής των Λόρδων. Από την άλλη, οι Courtenay, ο Κόμης του Αρούντελ και ο Κόμης του Μπάκιγχαμ υποστήριξαν μια εκστρατεία για την ανακούφιση της Γάνδης και βρήκαν στήριξη στο κατώτερο σώμα — τη Βουλή των Κοινοτήτων. Αυτοί ήταν «δύο ευγενικοί δρόμοι» (deux noble chymyns) για να βοηθηθούν οι φίλοι του βασιλιά (οι φλαμανδικές κοινότητες και οι Πορτογάλοι εν μέσω κρίσης διαδοχής) εναντίον των εχθρών του.

Η πρώτη επιλογή, ο «δρόμος της Πορτογαλίας» (chemin de Portyngale), ήταν προσωπικό σχέδιο του Ιωάννη της Γάνδης. Είχε επισήμως διεκδικήσει το θρόνο της Καστίλης από τις 30 Ιανουαρίου 1372 τουλάχιστον, όταν έλαβε βασιλική άδεια να συμπεριλάβει τα όπλα της Καστίλης και της Λεόν στο δικό του οικόσημο. Ο Έντμουντ του Λάνγκλεϊ, αδελφός του Τζον, ηγήθηκε μιας καταστροφικής στρατιωτικής εκστρατείας στην Πορτογαλία υπέρ του ισχυρισμού του Τζον το 1379. Τον Ιανουάριο ή Φεβρουάριο του 1380, ο Φερδινάνδος Α' της Πορτογαλίας δήλωσε υπέρ του Κλήμη, αλλά στις 29 Αυγούστου 1381 πέρασε στο στρατόπεδο του Ουρβάνου. Έπειτα, τον Μάρτιο του 1382, ο Ουρβανός εξέδωσε τη βούλα Regimini sacrosancte, καταδικάζοντας τον κάστορα βασιλιά Ερρίκο Β' ως σχισματικό. Κατά τη διάρκεια της κοινοβουλευτικής συζήτησης, ο Τζον Γκίλμπερτ, επίσκοπος του Χέρφορντ, επεσήμανε ότι ενώ η Γαλλία παρέμενε επίσημα στο καθεστώς της Καθολικής Εκκλησίας, η σταυροφορία του Ντεπενσέρ θα έπρεπε να είναι γενική προσπάθεια εναντίον των κλημεντιστών, ενώ εκείνη του Ιωάννη της Γάνδης θα μπορούσε να προχωρήσει ειδικά εναντίον του αφορισμένου βασιλιά της Καστίλης.

Η δεύτερη επιλογή, ο «δρόμος της Φλάνδρας», ήταν φθηνότερη και είχε άμεση στρατιωτική αξία, καθώς μπορούσε να ανακουφίσει την πίεση στο αγγλοκρατούμενο λιμάνι του Καλαί. Το Κοινοβούλιο ενέκρινε τη χρηματοδότηση και όρισε ηγέτη της σταυροφορίας τον Επίσκοπο του Νόριτς, Ερρίκο του Ντεπένσερ, αν και φαίνεται ότι αρχικά η σταυροφορία προοριζόταν να ηγηθεί από τον Ιωάννη της Γάνδης ή κάποιον άλλον από τους θείους του βασιλιά. Ο επίσκοπος αρνήθηκε να δεχτεί τον Αρούντελ ως υποστράτηγο και κοσμικό αρχηγό της εκστρατείας. Κάποιοι συνοπτικοί κριτικοί θεώρησαν τη σταυροφορία απειλή για τον ισχυρισμό του Ριχάρδου Β' στη Γαλλία, επικαλούμενοι τον τρόπο με τον οποίο ο Ουρβανός ΣΤ΄ είχε προσπαθήσει να ελέγξει τη Νάπολη μετά την επιτυχή άμυνα κατά της εκστρατείας του Κλημενιστή Λουδοβίκου Α΄ του Ανζού το 1381.

## Σχεδιασμός και οργάνωση

### Παπική και εκκλησιαστική πλευρά
Ήδη από το 1378, ο καρδινάλιος Πιέτρο Πίλεο ντι Πράτα (Pietro Pileo di Prata) εξέφραζε την ελπίδα ότι μέσω του γάμου του Ριχάρδου Β' με την Άννα της Βοημίας θα μπορούσε να σχηματισθεί μια αντιγαλλική συμμαχία ανάμεσα στην Αγγλία και την Αγία Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. Οι Βοημοί, ωστόσο, αρνήθηκαν να πολεμήσουν τη Γαλλία εκτός εάν η χώρα εξοστρακιζόταν, ένα μέτρο που ο Ουρβανός έκρινε υπερβολικό.

Το 1379 ο Ντεσπένσερ δημοσίευσε τη παπική βούλα *Nuper cum vinea* (6 Νοεμβρίου 1378) του Ουρβανός ΣΤ΄, που προσέφερε πλήρεις άφεσεις τόσο για τους ζώντες όσο και για τους νεκρούς σε αντάλλαγμα για εισφορές ανάλογες με την περιουσία ή το πλούτο του δωρητή προς τη γενική σταυροφορία εναντίον των κλημενιστών. (Οι γυναίκες, γενικά, πρόσφεραν κοσμήματα και οικιακά αντικείμενα.) Τον Μάρτιο του 1381, με δύο βούλες, ο Ουρβανός διόρισε τον Ντεσπένσερ υπεύθυνο της αντι-κλημενιστικής σταυροφορίας στην Αγγλία, δίνοντάς του την εξουσία να χορηγεί άφεση αμαρτιών και να απαλλάσσει ιερείς για να συμμετάσχουν. Αυτό πιθανότατα ήταν αποτέλεσμα της διπλωματικής εργασίας του γραμματέα του, Χένρι Μπόουετ, που είχε ταξιδέψει στη Ρώμη για βασιλική αποστολή τον Φεβρουάριο του 1380. Οι δύο βούλες που παρέδωσε ο Μπόουετ στον Ντεσπένσερ, *Dudum cum vinea Dei* (23 Μαρτίου) και *Dudum cum filii Belial* (25 Μαρτίου), διασώζονται σε αρκετά αντίτυπα. Μια επιπλέον βούλα, *Dignum censemus*, της 15ης Μαΐου, εξουσιοδότησε τον Ντεπενσέρ να κηρύσσει τη σταυροφορία και στις δύο αρχιεπισκοπές της Αγγλίας, της Καντουαρίας και του Γιορκ, και να λάβει μέτρα εναντίον των αντιπάλων του μηνύματός του.

Αυτές οι τρεις βούλες έφτασαν στην Αγγλία τον Αύγουστο του 1381, και αντίτυπά τους διανεμήθηκαν στην αγγλική επισκοπική ιεραρχία στις 17 Σεπτεμβρίου. Ο Ντεσπένσερ «αμέσως», σύμφωνα με το Polychronicon του Ρανουλφ Χίγκντεν, έστειλε τους εισπράκτορές του για να λάβουν δωρεές εν είδει αφέσεων. Αυτοί σημείωσαν τεράστια επιτυχία, ειδικά ανάμεσα στα λαϊκά στρώματα, ίσως εξαιτίας του οικονομικού οφέλους από την αποκατάσταση της τάξης στη Φλάνδρα, με την οποία η Αγγλία διατηρούσε εκτεταμένο εμπόριο. Στις 21 Δεκεμβρίου 1382, στην Παλαιά Καθεδρική του Αγίου Παύλου στο Λονδίνο, ο επίσκοπος του Νόριτς έλαβε το σταυρό και επισήμως δεσμεύτηκε να συμμετάσχει στη σταυροφορία.

Ενώ η σταυροφορία κηρύχθηκε από φραγκισκανικά τάγματα, ψευτο-εξομολόγοι κυκλοφορούσαν αποσπώντας χρήματα, ενώ κάποιοι νομιμοί ιερείς αρνήθηκαν να παραδώσουν τις εισπράξεις τους στο ταμείο του πολέμου. Η διαφθορά ενέπνευσε σειρά καταγγελιών από τον μεταρρυθμιστή Τζον Ουίκλιφ. Ο Ντεσπένσερ, ωστόσο, υποσχόταν ότι η σταυροφορία θα επιτίθετο μόνο στους υποστηρικτές του «σχισματικού» αντiπάπα, και ότι:

*«εάν μέσα στο έτος συνέβαινε η βασιλεία της Γαλλίας να επιστρέψει στην πίστη του αληθινού Πάπα Ουρβάνου, ο επίσκοπος θα ήταν δεσμευμένος να ανεβάσει και να αποσύρει τη σημαία της σταυροφορίας, και από τότε να υπηρετήσει τον κύριό μας τον βασιλιά υπό τα δικά του χρώματα [σε κάποιο άλλο μέτωπο].»*

### Βασιλική και κοινοβουλευτική οργάνωση
Το θησαυροφυλάκιο φρόντισε για την προμήθεια τόξων και βελών. Τα δημόσια οικονομικά επιβλέπονταν από τον ταμία του Ντεσπένσερ, Ρόμπερτ Φουλμέρ, και από έναν λονδρέζο έμπορο, τον Σερ Τζον Φιλπότ, ο οποίος επίσης λειτουργούσε ως τραπεζίτης της εκστρατείας. Με ιδιωτικά του χρήματα χρηματοδότησε κάποιους στρατιώτες και τη μεταφορά τους πέρα από τη Μάγχη. Η τελετή κατά την οποία ο Ντεσπένσερ «έλαβε τον σταυρό» χαρακτηρίστηκε από τυπική μεγαλοπρέπεια: «ο σταυρός και η σημαία της σταυροφορίας, και τα κηρύγματα, οι λειτουργίες, οι πομπές και οι εξομολογήσεις».

Ο Ντεσπένσερ όρισε ως αρχηγούς της σταυροφορίας τους Χιου Κάλβελι (Hugh Calveley), Γουίλιαμ Ελμχαμ (William Elmham), Τόμας Τράιβετ (Thomas Tryvet), Τζον Φέρις (John Ferris), Χιου Ντεσπένσερ (Hugh Despenser), Γουίλιαμ Φερίτον (William Ferinton) και Μάθιου Ρίντμαν (Matthew Reedman). Η σταυροφορία συγκέντρωσε μεγάλο αριθμό εθελοντών, αλλά προσέλκυσε επίσης ανεπιθύμητους (και, σύμφωνα με τη Χριστολογική Χρονική του Westminster, αχρείαστους) εθελοντές: πλήθος μοναχών χωρίς πολεμική ικανότητα, νεαρούς μαθητευόμενους των λονδρέζικων συντεχνιών και καθαρούς εγκληματίες. Οι σταυροφόροι που είχαν λάβει τα κατάλληλα όρκα φορούσαν κόκκινους σταυρούς, σύμβολο που ήδη μετασχηματιζόταν στη σημαία της αγγλικής εθνότητας. Στην τελευταία στιγμή, σύμφωνα με τον ιστορικό Τόμας του Γουάλσινχαμ, υπήρξε προσπάθεια να αποτραπεί η αναχώρηση της σταυροφορίας. Ο βασιλιάς Ριχάρδος Β', που υποστήριζε την ειρήνη με τη Γαλλία, διέταξε τον Ντεσπένσερ να αναμείνει την άφιξη του Ουίλιαμ ντε Μποσέμπ (William de Beauchamp), ενός έμπειρου στρατηγού, αλλά ο επίσκοπος τον αγνόησε.

## Η εκστρατεία
Η σταυροφορία συγκεντρώθηκε στην πόλη Σάντουιτς του Κεντ στις 27 Απριλίου, και άρχισε να πορεύει προς το Καλαί τις 16 Μαίου 1383. Οι πρώτοι σταυροφόροι που κατέφθασαν στο Καλαί έμειναν μόνο μερικές μέρες μέχρι ολόκληρος ο στρατός να περάσει τη θάλασσα. Αρχικά, επίσκοπος οδήγησε τους σταυροφόρους σε μια επιτυχής επίθεση στο Γκραβελίν.

### Η άλωση του Υπρ
Η σταυροφόροι ενώσαν τις δυνάμεις τους με την εθνοφυλακή της Γάνδης τον Ιούνη. Υπήρξε διχασμός όσο αφόρα το μέρος που θα επιτιθόντουσαν στο Υπρ ή στη Μπρυζ, και οι δύο πόλεις της περιοχής της Φλάνδρας, ή άμα θα επιτιθόντουσαν γενικά στη Γαλλία. Ο στρατός αποφάσισε να πολιορκήσει το Υπρ, η οποία ήταν μια πολή υποστηρικτική του πάπα Ουρβάνο. Ο χρονογράφος Θώμας Ουάλσινχαμ, ωστόσο, περιγράφει τους σταυροφόρους χρησιμοποιώντας τυπική αλλά ταυτόχρονα ακατάλληλη ρητορική:

*«Έχόντας μαζί τους το λάβαρο του Αγίου Σταυρού, πίστευαν ότι η νίκη σ'αυτήν την περίπτωση ήταν δόξα, και ο θάνατος ανταμοιβή [...] Όσοι υπέστησαν τον θάνατο θα θεωρόντουσαν μάρτυρες [...] και έτσι επιτεύχθηκε η ευλογία του σταυρού, και οι σταυροφόροι ένδοξα κατέλαβαν την πόλη και κατέστρεψαν εκεί τους εχθρούς του σταυρού, ωστέ κανένας τους να μήν παραμείνει ζωντανός»*

Στην Υπρ, υπήρχε πρόβλημα με τους αμίσθωτους «εθελοντές» που βοηθούσαν την πολιορκία, η οποία χειροτέρευσε με τις συνθήκες της πολιορκίας. Τον Ιούνη, ο Ντεπένσερ διέταξε όλους αυτούς που δεν λαμβάνουν επίσημους μισθούς να γυρίσουν πίσω στην Αγγλία. Σύμφωνα με τον Ουάλσινχαμ, αυτοί οι απειθαρχημένοι εθελοντές είχαν ενωθεί με τον στρατό μόνο για την ευκαιρία της λεηλασίας της πόλης.

Από την Φλάνδρα, μερικοί καπετάνιοι έγραψαν στον βασιλιά πως η εκστρατεία κατέρρεε λόγω της «έλλειψης υπολοχαγού και κακής διαχείρησης [του αρχιεπίσκοπου].» Όταν μια γαλλική ενίσχυση πλησίασε την πόλη, ο Ντεπένσερ αποφάσισε να εγκαταλείψει την πολιορκία στης 8 Αυγούστου, μετά απο 8 εβδομάδες διαμάχης. O Σερ Χιούγκ Κάλβελει, ο οποίος είχε διορισθεί αρχηγός της εκστρατείας απο τον ίδιο τον επίσκοπο, πρότεινε να κάνουν επίθεση στην Γαλλία, η οποία υποστήριζε τον Κλέμη, όμως η ηγεσία της σταυροφορίας τότε έπεσε σε διχασμό. Ο Ντεπένσερ, στην δίκη του η οποία έγινε αργότερα δήλωσε ότι είχε υποστηρίξει μια επίθεση στη Γαλλία, όμως εν συνεχή η πλειοψηφία των αρχηγών του αντιτάχθηκε σε αυτήν την απόφαση. Ύστερα απο αυτό το γεγονός, έφερε τον στρατό του πίσω στο Γραβελίν, οπού οι υπόλοποι καπετάνοι δωροδοκήθηκαν ώστε να παραδώσουν τα εδάφη που είχαν κατακτήσει και να γυρίσουν πίσω στην Αγγλία.

### Εκεχειρία

Αφού έκαψε το Γκραβελίν, το οποίο στην αρχή ήθελε να κρατήσει, ο Ντεπένσερ έκανε συμφωνία με τους Γάλλους και απέπλευσε με τον στρατό του για την πατρίδα του. Ύστερα ισχυρήθηκε ότι η εξάντληση των 6.000-7.000 εκτοπισμένων από τις παραδιδόμενες πόλεις, καθώς και η έλλειψη εφοδίων του με την εκεχειρία να τέλειωνε σε μερικές ημέρες τον ανάγκασαν να πάρει αυτήν την απόφαση. Είχε μάλιστα παραλάβει την άδεια του βασιλιά να εκκενώσει εαν υπήρχε έλλειψη τροφίμων. 

Την εποχή της εκεχειρίας, ο βασιλέας είχε διορίσει τον θείο του, τον Ιωάννη της Γάνδης να στείλει γρήγορα στρατό για να βοηθήσει τον αγώνα του επίσκοπου Ντεπένσερ. Παρά ταύτα, ο επίσκοπος έφυγε από εκεί, αφήνοντας την πόλη στον εχθρό του, σε αντίθεση με τους όρους της συμφωνίας του.

Ένας από τους αντίπαλους του Ντεπένσερ, ισχυρήθηκε ότι η εκεχείρια έγινε λόγω «του ερχομού του λόρδου και βασιλιά, καθώς και του λόρδου του Λάνκαστερ (δηλαδή του Ιώαννη της Γάνδης), ο οποίος βρισκόταν στην απέναντι μεριά της θάλασσας, έτοιμος να την διασχίσει».

## Επακόλουθα
Κατά την επιστροφή τους, ο Ντεπένσερ και οι καπετάνιοι του κλήθηκαν από τον τότε καγκελάριο, Μιχαήλ της Πολ, κατόπιν επιμονής του κοινοβουλίου, το οποίο συνεδρίασε στις 26 Οκτωβρίου.

### Δίκη του επίσκοπου Ντεπένσερ
Στο τέλος της διαδικασίας, η οποία πραγματοποιήθηκε ενωπίον του βασιλιά και του κοινοβουλίου, ο επίσκοπος παραπέμφθηκε και αποστερώθηκε τον πολιτικών του εξουσιών για δύο χρόνια, με βάση «διάφορων λόγων, κυριώς των τεσσάρων άρθρων ». Αυτά τα τέσσερα άρθρα ήταν οι κύριες κατηγορίες που τοποθετήθηκαν απέναντι του από τον καγκελάριο Μιχαήλ. Τα πρώτα δύο ισχυρίζονται ότι παρόλο που είχε ορκισθεί «να υπηρετήσει τον βασιλιά στους πολέμους του στην Γαλλία» με 2.500 ιππότες και ίσο αριθμό τοξοτών συγκεντρωμένοι στο Καλαί για ένα έτος, η δύναμη του δεν ανταποκρίθηκε στην καθορισμένη ποσότητα και δεν έγινε πλήρης συγκέντρωση του στρατού στο Καλαί και η δύναμη επέστρεψε και διαλύθηκε μετά από λιγότερους από έξι μήνες. Τα άλλα δύο άρθρα κατηγορούν τον Ντεπένσερ ότι αρνήθηκε να τηρήσει την προϋπόθεση να πάρει μαζί του «τους καλύτερους και πιο ικανούς καπετάνιους του βασιλείου, μετά τους πρίγκιπες».

## Παραπομπές

Κατηγορία:Μάχες της Γαλλίας