Νέρβας

Ο **Μάρκος Κοκκήιος Νέρβας** (*Marcus Cocceius Nerva*, 8 Νοεμβρίου 30 - 27 Ιανουαρίου 98) ήταν Ρωμαίος αυτοκράτορας από τo 96 έως το 98 μ.Χ.. Ο Νέρβας ανέβηκε στον αυτοκρατορικό θρόνο σε προχωρημένη ηλικία 66 ετών αφού είχε υπηρετήσει για πολλά χρόνια τον Νέρωνα και την Δυναστεία των Φλαβίων. Με τον Νέρωνα έγινε μέλος της αυτοκρατορικής ακολουθίας και είχε πρωταγωνιστικό ρόλο όταν κατεστάλη η Συνωμοσία του Πίσωνα (65 μ.Χ.). Αργότερα παρέμεινε πιστός στους Φλάβιους, ο Βεσπασιανός (71 μ.Χ.) και αργότερα ο Δομιτιανός (90 μ.Χ.) τον διόρισαν Ύπατο. Ο Δομιτιανός δολοφονήθηκε από μέλη της Πραιτωριανής φρουράς σε συνομωσία στην οποία συμμετείχαν πολλοί αυλικοί του, την ίδια μέρα η Ρωμαϊκή σύγκλητος ανακήρυξε αυτοκράτορα τον Νέρβα. Με την άνοδο του στον θρόνο αποκατέστησε στην Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία τις ελευθερίες των πολιτών που είχε καταργήσει η αυταρχική διακυβέρνηση του Δομιτιανού. Η σύντομη βασιλεία του Νέρβα αμαυρώθηκε από τις οικονομικές δυσκολίες και την αδυναμία του να ελέγξει τον Ρωμαϊκό στρατό που ήταν πιστός στον Δομιτιανό και απαιτούσε την τιμωρία των δολοφόνων του. Η επιτυχημένη εξέγερση τον Οκτώβριο του 97 μ.Χ. τον ανάγκασαν να υποκύψει και να υιοθετήσει έναν κληρονόμο του, αυτός ήταν ο Τραϊανός ένας νέος και δυναμικός στρατηγός. Ο Νέρβας πέθανε από φυσικά αίτια (27 Ιανουαρίου 98 μ.Χ.), ο θετός γιος και διάδοχος του Τραϊανός τον θεοποίησε. Οι αρχαίοι ιστορικοί τον εντάσσουν στους μετριοπαθείς αυτοκράτορες αν και δεν υπάρχουν πληροφορίες για το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του. Με την υιοθέτηση του Τραϊανού ως κληρονόμου ιδρύθηκε η Δυναστεία των Αντωνίνων, ήταν ο πρώτος από τους πέντε καλούς αυτοκράτορες.

## Τα πρώτα χρόνια

Γεννήθηκε στο χωριό Νάρνι της Ούμπριας, 50 χιλιόμετρα βόρεια της Ρώμης σε μια ευγενική ιταλική οικογένεια η οποία εισήλθε στην Ρωμαϊκή σύγκλητο επί Οκταβιανού Αυγούστου. Ο πατέρας του Μάρκος Κοκκίος Νέρβας ήταν φημισμένος νομοδιδάσκαλος, με μεγάλη περιουσία που διετέλεσε Ύπατος την εποχή του Καλιγούλα, η μητέρα του ήταν η Σεργία Πλαυτίλα. Ο Δίων Κάσσιος αναφέρει ότι ο Νέρβας ήταν *"Ιταλιώτης"* δηλαδή Ιταλός Ελληνικής καταγωγής αλλά δεν διευκρινίζει την περιοχή της Ελλάδας από την οποία καταγόταν. Ο Αυρήλιος Βίκτωρ διευκρινίζει ότι η καταγωγή του ήταν από την Κρήτη. Ο Νέρβας γεννήθηκε στις 8 Νοεμβρίου αλλά το ακριβές έτος δεν είναι γνωστό, οι ιστορικοί υποθέτουν σύμφωνα με τις αρχαίες πηγές την πενταετία 30/35 μ.Χ. Ο Λεύκιος Σάλβιος Όθων Τιτιανός αδελφός του αυτοκράτορα Όθωνα που κυβέρνησε στο Έτος των Τεσσάρων Αυτοκρατόρων παντρεύτηκε την αδελφή του Κοκκία. Σαν τον προκάτοχο του αυτοκράτορα Βεσπασιανό, τον ιδρυτή της δυναστείας των Φλαβίων η οικογένεια του ανήκε στους Πληβείους και όχι στους Πατρίκιους. Οι Κοκκίοι ωστόσο ήταν διάσημη οικογένεια σε προηγούμενους αιώνες στην ύστερη Ρωμαϊκή Δημοκρατία και τα πρώτα χρόνια της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, σε κάθε γενιά διακρινόταν με έναν Ύπατο. Οι άμεσοι πρόγονοι από την πλευρά του πατέρα του είχαν όλοι το όνομα *"Μάρκος Κόκκειος Νέρβας"*, ο προπάππους του 
Μάρκος Κόκκειος Νέρβας διετέλεσε Ύπατος και κυβερνήτης της Ασίας (36 π.Χ.). Ο παππούς του ομώνυμος Μάρκος Κόκειος Νέρβας έγινε Ύπατος (21 μ.Χ.) και ήταν προσωπικός φίλος του αυτοκράτορα Τιβέριου, τον συνόδευσε όταν αποσύρθηκε στο Κάπρι (23-33 μ.Χ.). Ο πατέρας του κατόρθωσε επίσης να κερδίσει την Υπατεία από τον αυτοκράτορα Καλιγούλα. Οι Κόκκιοι συνδέθηκαν με την Δυναστεία των Ιουλίων και Κλαυδίων όταν ο Γάιος Οκτάβιος Λαίνας αδελφός της μητέρας του Σεργίας Πλαυτίλλας παντρεύτηκε την Ρουβελία Βάσα, δισέγγονη του αυτοκράτορα Τιβέριου.

## Αυτοκρατορικές υπηρεσίες

Δεν υπάρχουν πολλές πληροφορίες σχετικά με τα πρώτα χρόνια της ζωής του Νέρβα αλλά φαίνεται δεν ακολούθησε την στρατιωτική σταδιοδρομία γνωστή ως Cursus honorum, εξελέγη Πραίτορας (65 μ.Χ.) όπως οι πρόγονοι του και έζησε στον αυτοκρατορικό κύκλο ως στρατηγός και διπλωμάτης. Την εποχή που υπηρέτησε τον Νέρωνα ως σύμβουλος βοήθησε σημαντικά τον αυτοκράτορα να αποκαλύψει την Συνομωσία της Πίζας (65 μ.Χ.). Λαμβάνει τιμητικά ως αμοιβή κοσμήματα θριάμβου από τη Σύγκλητο. Οι θριαμβευτικές του εικόνες τοποθετούνται στο Ρωμαϊκό φόρουμ και το άγαλμά του στον Παλατίνο λόφο πλάι στον Τιγγελλίνο. Ο Νέρβας πραγματοποίησε Ρωμαϊκό θρίαμβο ο οποίος ήταν ανταμοιβή μόνο για τις στρατιωτικές νίκες και απέκτησε το δικαίωμα να τοποθετήσει αγάλματα του στα ανάκτορα. Ο ποιητής της εποχής του Μάρκος Βαλέριος Μαρτιάλης αναφέρει ότι ο Νέρων εκτιμούσε σε μεγάλο βαθμό τις λογοτεχνικές του ικανότητες, χαιρετίστηκε ως *"[[Τίβουλλος]] της εποχής του"*. Ο διάδοχος του Νέρωνα Βεσπασιανός βρισκόταν επίσης στην συνοδεία του Νέρωνα, παλιός και σεβαστός στρατηγός με μεγάλες επιτυχίες την δεκαετία του 40. Ο Βεσπασιανός έγινε στενός φίλος με τον Νέρβα σε τέτοιο βαθμό που του ανέθεσε την ανατροφή του μικρότερου γιου του Δομιτιανού όταν ξέσπασε ο Πρώτος Ιουδαϊκός Πόλεμος και αναχώρησε για την Ασία (67 μ.Χ.). Η αυτοκτονία του Νέρωνα (9 Ιουνίου 68 μ.Χ.) είχε ως αποτέλεσμα να λήξει η δυναστεία των Κλαυδίων, ακολούθησε χάος γνωστό ως Έτος των 4 αυτοκρατόρων, στον θρόνο ανέβηκαν διαδοχικά ο Γάλβας, ο Όθων, ο Βιτέλλιος και τέλος ο ίδιος ο Βεσπασιανός (21 Δεκεμβρίου 69 μ.Χ.).

Δεν είναι γνωστή η τύχη του Νέρβα εκείνη την περίοδο, πέρα από το γεγονός ότι ήταν κουνιάδος του Όθωνα υπήρξε ένας από τους φανατικότερους οπαδούς της οικογένειας των Φλαβίων. Στις αρχές της βασιλείας του Βεσπασιανού (71 μ.Χ.) ο Νέρβας ανταμείφτηκε για άγνωστες υπηρεσίες που είχε προσφέρει και διορίστηκε Ύπατος, αυτό ήταν μεγάλη τιμή για τον ίδιο αφού ήταν ένας από τους ελάχιστους που κέρδισαν το αξίωμα χωρίς να ανήκουν στην Οικογένεια των Φλαβίων. Τα επόμενα χρόνια δεν υπάρχουν πληροφορίες σχετικά με τον Νέρβα, εξακολουθούσε προφανώς να υπηρετεί τόσο τον Βεσπασιανό όσο και μετέπειτα τους γιους του Τίτο και Δομιτιανό. Ο Νέρβας εμφανίστηκε ξανά στην εξέγερση του Σατουρνίνου (89 μ.Χ.). Ο κυβερνήτης της Ρωμαϊκής επαρχίας της Άνω Γερμανίας Λεύκιος Αντώνιος Σατουρνίνος και δύο Λεγεώνες από το Μάιντς εξεγέρθηκε εναντίον των Ρωμαίων με την βοήθεια μιας φυλής των Χαττών (1 Ιανουαρίου 89 μ.Χ.). Ο κυβερνήτης της Κάτω Γερμανίας Αύλος Βούκιος Λάππιος Μάξιμος εισήλθε αμέσως στην περιοχή με την βοήθεια του κυβερνήτη της Ραιτίας Τίτου Φλάβιου Νόρβανου. Η εξέγερση συνετρίβη και οι αρχηγοί της τιμωρήθηκαν σκληρά, οι Λεγεώνες απεστάλησαν στο Ιλλυρικό και όσοι συμμετείχαν στην καταστολή της εξέγερσης εισέπραξαν μεγάλες ανταμοιβές. Αμέσως μετά την εξέγερση ο Δομιτιανός μοίρασε τον τίτλο του Υπάτου μαζί με τον Νέρβα, είχε παίξει σημαντικό ρόλο στην καταστολή της εξέγερσης όπως παλιότερα στην εξέγερση του Πίσωνα με τον Νέρωνα. Μια εναλλακτική λύση είναι ότι πιθανότατα ο Δομιτιανός επέλεξε ως συνέταιρο του τον Νέβα για να διαβεβαιώσει την σταθεροποίηση της αυτοκρατορικής εξουσίας και την επιστροφή της τάξης. Το έτος 93, υπέστη μια ελαφρά ατίμωση και εξορίστηκε στον Τάραντα. Επιτυγχάνει δίχως πρόβλημα να περάσει τη δεσποτική βασιλεία του Δομιτιανού.

## Άνοδος στην Αυτοκρατορία

Ο Δομιτιανός δολοφονήθηκε σε μια συνομωσία αυλικών αξιωματούχων (18 Σεπτεμβρίου 96 μ.Χ.), την ίδια μέρα σύμφωνα με το *"Ημερολόγιο της Όστιας"* η Γερουσία ανακήρυξε αυτοκράτορα τον Νέρβα. Αυτή ήταν η πρώτη φορά που η Γερουσία ανέλαβε μόνη της την πρωτοβουλία να ανακηρύξει τον νέο αυτοκράτορα χωρίς να γίνει είτε με διαθήκη από τον προηγούμενο αυτοκράτορα είτε με εντολή από την Πραιτωριανή Φρουρά. Ο Νέρβας παρά την μεγάλη του εμπειρία ήταν ηλικιωμένος, άτεκνος και χωρίς πολιτική συμμετοχή τα προηγούμενα χρόνια. Τα χαρακτηριστικά αυτά ώθησαν τους ιστορικούς στο συμπέρασμα ότι συμμετείχε στην δολοφονία του Δομιτιανού παρά το γεγονός ότι ήταν φανατικός οπαδός του και θα γινόταν αποδεκτός από τους οπαδούς του. Ο Δίων Κάσσιος αναφέρει ότι οι συνωμότες πλησίασαν τον Νέρβα λίγο πριν την δολοφονία, το γεγονός αυτό ενισχύει την άποψη ότι συμμετείχε σε αυτήν και ο ίδιος. Ο Σουητόνιος αντίθετα αρνήθηκε την συμμετοχή του Νέρβα στην δολοφονία, αυτό θεωρείται φυσιολογικό αφού τα έργα τα εξέδωσαν οι δικοί του διάδοχοι Τραϊανός και Αδριανός. Η υπόνοια ότι ο γενάρχης της δυναστείας τους ανέβηκε στον θρόνο χάρη σε έναν φόνο προηγούμενου αυτοκράτορα θα ήταν υποτιμητικό και για τους ίδιους. Ο Νέρβας σε κάθε περίπτωση ήταν μισητός στην αυτοκρατορία επειδή ήταν πιστός σύμμαχος των προηγούμενων Φλαβίων οπότε δεν υπήρχε υποψία ότι βρισκόταν πίσω από τους συνωμότες αλλά τα ακριβή γεγονότα είναι άγνωστα.

Το μόνο βέβαιο είναι ότι ο Νέρβας ανακηρύχτηκε νέος αυτοκράτορας από την Γερουσία λίγες ώρες μετά την δολοφονία του Δομιτιανού. Παρά την μεγάλη ηλικία, την κακή υγεία και την ατεκνία του ήταν ασφαλής επιλογή για την Γερουσία επειδή θα μπορούσε να προετοιμάσει με ευκολία την διαδοχή του. Οι στενές του σχέσεις με την δυναστεία των Φλαβίων είχαν σαν αποτέλεσμα να τον σεβαστεί η Γερουσία σε μεγάλο βαθμό. Ο Νέρβας γνώριζε την αναρχία που επικρατούσε στον θρόνο μετά τον θάνατο του Νέρωνα και ήταν βέβαιος ότι οι δισταγμοί να αναλάβει τον θρόνο θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε εμφύλια σύγκρουση, για αυτό το δέχτηκε αμέσως. Η απόφαση της Γερουσίας ήταν πολύ βιαστική για να αποφύγουν τον εμφύλιο αλλά δεν υπάρχουν αποδείξεις ότι συμμετείχε ο Νέρβας στην συνομωσία.  Η Γερουσία φαίνεται δέχτηκε με μεγάλη χαρά την δολοφονία και ψήφισε εναντίον του την Damnatio memoriae (*"Καταδίκη μνήμεως"*) σύμφωνα με την οποία τα νομίσματα και τα αγάλματα του έλιωσαν και το όνομα του έσβησε από όλα τα δημόσια αρχεία. Ο Δομιτιανός και έναν αιώνα αργότερα ο Γέτας ήταν οι μόνοι αυτοκράτορες για τους οποίους εφαρμόστηκε εις βάρος τους η Damnatio memoriae αν και δεν αποκλείεται να έχει γίνει και με άλλους. Οι μαρμάρινες προτομές του Δομιτιανού σκαλίστηκαν και αναπαράχθηκαν με την μορφή του Νέρβα, αυτό επέφερε γρήγορη αναπαραγωγή νέων εικόνων με υλικά ανακύκλωσης. Η απόφαση της Γερουσίας φαίνεται ότι εφαρμόστηκε μόνο στην ίδια την Ρώμη, την αγνόησαν οι επαρχίες της αυτοκρατορίας. Τα τεράστια ανάκτορα που είχε αναγήρει ο Δομιτιανός στον Παλατίνο λόφο γνωστά ως *"ανάκτορα των Φλαβίων"* μετονομάστηκαν σε *"Οίκος του λαού"*, ο ίδιος ο Νέρβας εγκαταστάθηκε στην πρώην βίλα του Βεσπασιανού, στους Κήπους του Σαλλούστιου.

## Το έργο του

Ως νέος επικεφαλής της αυτοκρατορίας ορκίστηκε να θέσει τέλος στον απολυταρχισμό του Δομιτιανού και να επαναφέρει τα δικαιώματα που αφαιρέθηκαν στους πολίτες. Αυτός ο όρκος επαναλήφθηκε από τους διαδόχους του. Εν συνεχεία, επανήλθαν τα πρόσωπα που εξορίστηκαν και έληξαν οι δίκες εναντίον των ανταρτών του Δομιτιανού. Ο αυτοκράτορας κατόρθωσε να ηρεμήσει τους πραιτορικούς κοόρτεις που απαιτούσαν την απονομή θεϊκών τιμών στον εκλιπόντα αυτοκράτορα. Κατά το τυπικό έθιμο της εποχής, με αφορμή την αλλαγή αυτοκράτορος,ορισμένα μέτρα λήφθηκαν για να επανέλθουν η εμπιστοσύνη και η στήριξη του λαού. Συνεπώς ο Νέρβας εμφανίστηκε γενναιόδωρος χαρίζοντας δώρα και χρήματα στον λαό και το στρατό. Ακολούθησαν οικονομικές μεταρρυθμίσεις με σκοπό τον κατευνασμό του βάρους των φόρων από τους πιο άπορους Ρωμαίους. Ο Νέρβας παραχώρησε στους φτωχότερους οικόπεδα μεγάλης αξίας. Παρ' όλα αυτά η διοίκησή του σημαδεύτηκε από οικονομικά προβλήματα καθώς τα έξοδά του επιβάρυναν την οικονομία του κράτους. Δημιουργήθηκε μια ειδική επιτροπή που ανέλαβε την επίλυση του οικονομικού ζητήματος μέσα από τη δραστική ελάττωση των δαπανών. Τα περιττά έξοδα όπως θρησκευτικές θυσίες, αγώνες και ιπποδρομίες καταργήθηκαν, εισπράχθησαν νέα κέρδη από τα πλούτη και τα υπάρχοντα του Δομιτιανού αλλά και από τα χρυσά και ασημένια αγάλματά του - ο Νέρβας απαγόρεψε τη δημιουργία αγαλμάτων προς τιμήν του. Τα δημόσια έργα του Νέρβα ήταν ελάχιστα λόγω της σύντομης θητείας του και έτσι πρόλαβε μόνο να ολοκληρώσει έργα και επισκευές που είχαν ξεκινήσει πριν να έρθει στην εξουσία, όπως το σύστημα των ρωμαϊκών δρόμων και την επέκταση των υδραγωγείων. Τα μοναδικά τοπογραφικά μνημεία που ολοκληρώθηκαν στη διετία 96-98 ήταν μια σιταποθήκη και μια μικρή αυτοκρατορική αγορά η οποία ξεκίνησε επί Δομιτιανού, όμως σήμερα απομένει λίγο καθώς η Via dei Fori Imperiali περνά κατά πλάτος της.

## Θάνατος

Στις αρχές της τέταρτης Υπατείας του (1 Ιανουαρίου 98 μ.Χ.) ο Νέρβας υπέστη Εγκεφαλικό επεισόδιο κατά την διάρκεια ιδιωτικής ακρόασης. Τις επόμενες μέρες προσεβλήθη από πυρετό και πέθανε στην βίλα του στους Κήπους του Σαλλούστιου (27 Ιανουαρίου 98 μ.Χ.). Η Σύγκλητος τον θεοποίησε και η στάχτη του μεταφέρθηκε στο Μαυσωλείο του Αυγούστου, ήταν ο τελευταίος Ρωμαίος αυτοκράτορας που τάφηκε εκεί. Ο θετός γιος και διάδοχος του Τραϊανός έγινε δεκτός από τον Ρωμαϊκό λαό με μεγάλο ενθουσιασμό. Ο Πλίνιος ο Νεότερος αναφέρει ότι ο Τραϊανός αφιέρωσε έναν ναό προς τιμή του Νέρβα, δεν έχει βρεθεί ωστόσο κανένα ίχνος του. Δεν εκδόθηκαν επίσης νομίσματα με τον θεοποιημένο Νέρβα παρά μόνο δέκα χρόνια μετά τον θάνατο του. Σύμφωνα με τον Δίων Κάσσιο με την άνοδο του Τραϊανού ο Έπαρχος του Πραιτωρίου Κάσπεριος Αιλιανός που ήταν υπεύθυνος για την ανταρσία εναντίον του Νέρωνα καθαιρέθηκε.
Δεν υπάρχουν πολλές γραπτές πηγές για αυτή την περίοδο, για αυτό το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του παραμένει ασαφές, το πιο γνωστό σύγχρονο έργο ήταν του Δίων Κάσσιου τον 3ο αιώνα. Η *"Ρωμαϊκή ιστορία"* η οποία επεκτείνεται για μια Χιλιετία από την άφιξη του Αινεία στην Ιταλία μέχρι το 229, γράφτηκε έναν αιώνα μετά τον θάνατο του. Τις αναλυτικότερες πληροφορίες έγραψε ο ιστορικός του 4ου αιώνα Αυρήλιος Βίκτωρ στο έργο του *"Επιτομή του Καισαρίμπου"*. Άλλο ένα αναλυτικό έργο με πληροφορίες σχετικά με την ζωή του Νέρβα ήταν οι Ιστορίες του Τάκιτου του γνωστού Ρωμαίου ιστορικού Τάκιτου. Οι ιστορίες καλύπτουν μια περίοδο τριών περίπου δεκαετιών από την αυτοκτονία του Νέρωνα (69 μ.Χ.) μέχρι τον θάνατο του Δομιτιανού (96 μ.Χ.).

Το σημαντικότερο τμήμα του έργου έχει χαθεί, απέμειναν τα πέντε πρώτα βιβλία που καλύπτουν το Έτος των Τεσσάρων Αυτοκρατόρων. Ο Τάκιτος μιλάει με τα καλύτερα λόγια για τον Νέρβα στην εισαγωγή της βιογραφίας του Γνάιου Ιούλιου Αγρικόλα, περιγράφει την βασιλεία του ως *"αυγή μιας ευτυχισμένης εποχής, προσπάθησε να συμφιλιώσει ασυμβίβαστα πράγματα όπως η κυριαρχία και η ελευθερία"*. Οι ιστορίες που σώζονται μιλούν εξίσου θετικά για τον Νέρβα και την σύντομη περίοδο που κυβέρνησε αν και δεν περιγράφουν τίποτα ουσιαστικό για τις πράξεις του. Ο Δίων Κάσσιος και ο Αυρήλιος Βίκτωρ τονίζουν την σοφία και την μετριοπάθεια του, ειδικά ο Δίων επαινεί έντονα την απόφαση του να ορίσει διάδοχο του τον Τραϊανό. Οι απόψεις του διαδόθηκαν έντονα από τον ιστορικό του 18ου αιώνα Έντουαρντ Γκίμπον στο έργο του *"Ιστορία της παρακμής και της πτώσης της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας"*. Ο Έντουαρντ Γκίμπον τον εντάσσει στον πρώτο από τους πέντε *"Καλούς αυτοκράτορες"*, ο πρώτος από τους πέντε καλούς ηγεμόνες που κυβέρνησαν την Ρωμαϊκή αυτοκρατορία με *"σύνεση και αρετή"* (96 - 180 μ.Χ.). Παρόλα αυτά ο Έντουαρντ Γκίμπον αναγνωρίζει ότι ο Νέρβας δεν είχε τα απαραίτητα προσόντα των διαδόχων του.

*"Ο Νέρβας δέχτηκε το πορφυρό στολίδι από τους δολοφόνους του Δομιτιανού χωρίς να έχει αντιληφθεί ότι οι αδυναμίες του λόγω ηλικίας τον έκαναν ανίκανο να αποτρέψει τις δημόσιες ταραχές που πολλαπλασιάστηκαν από την μακρόχρονη τυραννία του προκατόχου του. Η ηπιότητα του ήταν σεβαστή απέναντι σε όλους αλλά οι εκφυλισμένοι Ρωμαίοι απαιτούσαν έναν πιο δυναμικό χαρακτήρα του οποίου η δικαιοσύνη θα μπορούσε να τρομοκρατήσει τους ενόχους"*.

## Γενεαλογία

## Παραπομπές


## Πηγές

*Grainger, John D. (2003). Nerva and the Roman Succession Crisis of AD 96–99. London: Routledge. 
*Jones, Brian W. (1992). The Emperor Domitian. London: Routledge.
*Murison, Charles Leslie (2003). "M. Cocceius Nerva and the Flavians". Transactions of the American Philological Association. 133 (1): 147–157. 
*Syme, Ronald (1930). "The Imperial Finances under Domitian, Nerva and Trajan". The Journal of Roman Studies. 20: 55–70. 
*Syme, Ronald (1982). "The Marriage of Rubellius Blandus". The American Journal of Philology. 103 (1): 62–85. 
*Elkins, Nathan T. (2017). The Image of Political Power in the Reign of Nerva, AD 96–98. Oxford and New York: Oxford University Press. 
*Syme, Ronald (1958). Tacitus. Oxford: Oxford University Press. 
*Syme, Ronald (1983). "Domitian: The Last Years". Chiron. 13: 121–146.

Κατηγορία:Ρωμαίοι αυτοκράτορες