Ζωροαστρισμός στην Αρμενία

Ο Ζωροαστρισμός είναι μια θρησκεία, που ασκείται στη δυτική ασιατική χώρα της Αρμενίας από τον πέμπτο αιώνα π.Χ. Έφτασε για πρώτη φορά στη χώρα κατά την περίοδο των Αχαιμενιδών και των Πάρθων, όταν εξαπλώθηκε στα αρμενικά υψίπεδα . Πριν από τον εκχριστιανισμό της Αρμενίας, ήταν μια κατεξοχήν ζωροαστρική γη. Οι *γιαζάτα (*θεότητες) Μίθρας (Μιχρ) και Βερέθραγνα (Βαχάγκν) απολάμβαναν ιδιαίτερα υψηλό βαθμό ευλάβειας στη χώρα. 
[μικρογραφία| [Αρμένιοι|Αρμενικός ζωροαστρικός πυροναός στη μεσαιωνική πόλη των Βαγκρατιδών Ανί]]

## Ονομασία
Το όνομα του Ζωροάστρη (Ζαρατούστρα) μαρτυρείται στις κλασικές αρμενικές πηγές ως  (συχνά με την παραλλαγή ). Οι σημαντικότερες από αυτές τις μαρτυρίες παρασχέθηκαν από τους Αρμένιους συγγραφείς Εζνίκ του Κολμπ, Ελισαίο και Μοβσές Χορενατσί. Ο Ελισαίος παρείχε επίσης το επίθετο , που σημαίνει "ζωροαστρικός". 

Η ορθογραφία  δημιουργήθηκε μέσω μιας παλαιότερης φόρμας που ξεκινούσε με , γεγονός που ο Γερμανός Ιρανολόγος Φρίντριχ Καρλ Αντρέας χρησιμοποίησε ως απόδειξη για έναν προφορικό μεσοπερσικό τύπο . Με βάση αυτή την υπόθεση, ο Αντρέας έφτασε σε παρόμοια συμπεράσματα σχετικά με την αβεστική μορφή του ονόματος. Ωστόσο, ο σύγχρονος ιρανολόγος Ρούντιγκερ Σμιτ απορρίπτει την υπόθεση του Αντρέας και δηλώνει ότι η παλαιότερη μορφή, που ξεκινούσε με , επηρεάστηκε από το αρμενικό  («λάθος, άδικο, αδρανές»), πράγμα που σημαίνει ότι «το όνομα πρέπει να ερμηνεύτηκε εκ νέου με αντιζωροαστρική έννοια από τους Αρμένιους Χριστιανούς». Ο Σμιτ προσθέτει: «Δεν μπορεί να αποκλειστεί ότι η (παρθική ή) μεσοπερσική μορφή, την οποία ανέλαβαν οι Αρμένιοι ( ή κάτι παρόμοιο), μετατράπηκε απλώς στο προ-αρμενικό . 

Η λέξη *μαζδαϊσμός*, συνώνυμο του Ζωροαστρισμού, μαρτυρείται επίσης στα παλαιότερα σωζόμενα αρμενικά κείμενα. Οι *Επικές Ιστορίες* του 5ου αιώνα (*Buzandaran Patmutʿiwnkʿ*), γραμμένες στα κλασικά αρμενικά, συνδυάζουν τους *μάγους* (, ) με τον Μαζδαϊσμό, τον οποίο ο ανώνυμος συγγραφέας του αποκαλεί  (, "μαζδαϊκή πίστη"). Αυτή η λέξη είναι δανεισμένη από το παρθικό **' και το μεσοπερσικό **'. Τον 6ο αιώνα, ο ιστορικός Ελισαίος προτίμησε να χρησιμοποιεί τη λέξη **' στα κείμενά του, η οποία αναμφίβολα παραλληλίζεται με το [[Γεωργιανή γλώσσα|γεωργιανό]] **' / **' («Μαγισμός», δηλαδή «Μαζδαϊσμός, Ζωροαστρισμός») όπως μαρτυρείται στις πρώιμες γεωργιανές αγιογραφίες. Αυτό το χαρακτηριστικό παρατηρείται επίσης σε άλλες γλώσσες της Δυτικής Ασίας: στα συριακά χριστιανικά κείμενα, για παράδειγμα, ο Μαζδαϊσμός αναφέρεται συνήθως ως **'. 

## Ιστορία
Ο Ζωροαστρισμός εισήχθη στην Αρμενία κατά την εποχή των Αχαιμενιδών και ενισχύθηκε κατά την κυριαρχία των Πάρθων Αρσακιδών. Η ορολογία, η πίστη και ο συμβολισμός του Ζωροαστρισμού διαπέρασαν τη θρησκευτική νοοτροπία και το λεξικό των Αρμενίων. 

Σωζόμενες πηγές της Κλασικής περιόδου, εκτός από τις γηγενείς αρμενικές πηγές, χρησιμοποιούνται για την έρευνα στο ζωροαστρικό αρμενικό πάνθεον και στα κέντρα λατρείας. Έξι από τις οκτώ θεότητες, των οποίων τα λατρευτικά κέντρα αναφέρθηκαν από τον Αρμένιο ιστορικό Αγαθάγγελο του 5ου αιώνα, «αντιπροσωπεύουν ξεκάθαρα ζωροαστρικές θεότητες, που λατρεύονταν στην Αρμενία». Ο Αραμάζντ (ιρανικός Αχουραμάσδα, γνωστός και ως Οχρμάσδ) ήταν ο επικεφαλής του αρμενικού πανθέου και το κέντρο της λατρείας του βρισκόταν κυρίως στο Ανί-Καμάκ (σύγχρονο Κάμαχα) και στο Μπαγκαβάν. Η λατρεία της Αναχίτ (ιρανική Αναχίτα, γνωστή και ως Αναχίντ) ήταν κυρίαρχη στην περιοχή της Ακιλισηνής, ενώ αυτή του Βαχάγκν (ιρανικός Βερεθράγνα, γνωστός και ως Βαχράμ) βρισκόταν στα Αστίσατα. Η λατρεία της θεότητας του Μιχρ (ιρανικός Μίθρας) βρισκόταν κυρίως στο Μπαγαγιάριτς και εμφανιζόταν σε μεγάλο βαθμό στην αρμενική θρησκευτική παράδοση. Η λατρεία του θεού Τιρ (ιρανικός Tιστρία) είχε ναό της στα Αρτάξατα. Η σημιτική θεά Νάνε μπορεί επίσης να εισήχθη στην Αρμενία με παρθικές διασυνδέσεις. 

Ο αρχαίος Έλληνας γεωγράφος και ιστορικός Στράβων (64 ή 63 π.Χ. – ~24 μ.Χ. ), στα *[[Γεωγραφικά]]* του, αναφέρθηκε στην ομοιότητα μεταξύ των ιρανικών και των αρμενικών θρησκευτικών εθίμων. 

Ορισμένοι Ζωροαστρικοί βωμοί πυρός έχουν ανακαλυφθεί σε χριστιανικά ιερά στην Αρμενία. Σε διάφορα μέρη της Αρμενίας, ο Ζωροαστρισμός παρέμεινε για αρκετούς αιώνες ακόμη και μετά την επίσημη υιοθέτηση του Χριστιανισμού. Η δυναστεία των Αρσακίδων της Αρμενίας, υπό την οποία η Αρμενία θα γινόταν τελικά χριστιανικό έθνος, ήταν ευσεβείς Ζωροάστρες, που επικαλούνταν τον Μίθρα . Ένα επεισόδιο που απεικονίζει την τήρηση της λατρείας από τους Αρμένιους Αρσακίδες είναι το περίφημο ταξίδι του Τιριδάτη Α' στη Ρώμη το 65–66 μ.Χ. Ο Τιριδάτης Α', αδελφός του Βολογέση Α' της Παρθίας και ιδρυτής της δυναστείας των Αρσακιδών της Αρμενίας, ήταν Ζωροάστρης μάγος ή ιερέας.  

Το 53 μ.Χ., η δυναστεία των Πάρθων Αρσακιδών εισήλθε στην Αρμενία. Ο βασιλιάς Τιριδάτης Α' πιστεύεται ότι έκανε πολλά για τη διάδοση του Ζωροαστρισμού στην Αρμενία. Οι βασιλιάδες των Αρσακιδών νομιμοποίησαν την κυριαρχία τους μέσω της εξουσίας της ζωροαστρικής θεότητας Βερεθράγνα, του θεού της νίκης. Σύμφωνα με τον αρμενολόγο Τζέιμς Ρ. Ράσελ, ο Ζουρβανισμός ήταν η μορφή του Ζωροαστρισμού υπό τον Ισδιγέρδη Β' (438–457), τον οποίο προώθησε στην περσική Αρμενία. 

Το αρμενικό ημερολόγιο δείχνει επιρροές από το ζωροαστρικό ημερολόγιο.  

Ο Ράσελ σημειώνει ότι ο αρμενικός σταυρός ενσωματώνει επιρροές από το ζωροαστρικό παρελθόν της Αρμενίας: «Ο ίδιος ο αρμενικός σταυρός στηρίζεται σε φλόγινες γλώσσες και έχει στο κέντρο του όχι το σώμα του Χριστού, αλλά μια ηλιακή έκρηξη». Καθώς οι ζωροαστρικές παραδόσεις ήταν πολύ ενσωματωμένες στον αρμενικό πνευματικό και υλικό πολιτισμό, επέζησαν των ζηλωτικών ενεργειών του Σασσανίδη ιερέα Καρτίρ και των διαδόχων του και τελικά ενσωματώθηκαν στον αρμενικό χριστιανισμό. 

Η αρμενολόγος Νίνα Γκαρσοϊάν δηλώνει ότι, αν και ο εκχριστιανισμός της Αρμενίας την χώρισε από τον ζωροαστρικό κόσμο στον οποίο κάποτε ήταν μέρος, η ζωροαστρική μυθολογία «είχε βυθιστεί τόσο βαθιά στην αρμενική λαϊκή παράδοση, που οι πρώτοι Αρμένιοι χριστιανοί συγγραφείς αναγκάστηκαν προφανώς να αλλάξουν τις βιβλικές ιστορίες για να κάνουν κατανοητή την ευαγγελική αποστολή τους». Μέχρι το δεύτερο μισό του 4ου αιώνα, οι αρχιεπίσκοποι της Αρμενικής Εκκλησίας εξακολουθούσαν να χρησιμοποιούν επίσημα τον τίτλο των Ζωροαστρών ιερέων, δηλαδή «Υπερασπιστής των αποστερημένων» (*μεσοπερσικά* : , αρμενικά: ǰatagov amenayn zrkelocʿ) . Ωστόσο, η εκχριστιανισμένη Αρμενία σταδιακά αποσύρθηκε από την ιρανική πνευματική παράδοση και η αντίστασή της στον Σασσανικό Ζωροαστρισμό σύντομα μετατράπηκε επίσης σε αντίθεση ενάντια στη χριστιανική εθνική εκκλησία των Σασσανιδών, την Εκκλησία της Ανατολής. 

### Αρεβορντίκ
Αναφορές σημειώνουν ότι υπήρχαν Ζωροάστρες Αρμένιοι στην Αρμενία μέχρι τη δεκαετία του '20 κατά τον 20ό αιώνα. Αυτή η μικρή ομάδα, που είχε επιβιώσει ανά τους αιώνες, ήταν γνωστή ως  ("Παιδιά του Ήλιου"). Δεν είχαν ασπαστεί ποτέ τον χριστιανισμό και φαίνεται ότι επιβίωσαν και από τις σφαγές των Αρμενίων του 1896 και τη γενοκτονία των Αρμενίων στις αρχές του 20ού αιώνα. Οι μεσαιωνικές αρμενικές πηγές αφηγούνται ότι οι Αρεβορντίκ δεν προσηλυτίστηκαν ποτέ από τον Γρηγόριο τον Φωτιστή, τον προστάτη άγιο και τον πρώτο επίσημο επικεφαλής της Αρμενικής Αποστολικής Εκκλησίας και ότι είχαν «μολυνθεί» από τον Ζραντάστ (Ζωροάστρη). Οι Αρεβορντίκ διακρίνονταν συγκεκριμένα από τις χριστιανικές αιρέσεις, των οποίων οι οπαδοί θεωρούνταν αιρετικοί (όπως οι Παυλικιανοί και οι Τονδρακιανοί). Οι Αρεβορντίκ είχαν φαινομενικά διδάξει στους Παυλικιανούς και τους Τονδρακιανούς «να εκθέτουν τους νεκρούς σε στέγες αντί να τους θάβουν», κάτι που δείχνει ότι η ταφή και η έκθεση των νεκρών γινόταν στην Αρμενία όπως και στο Ιράν. 

Οι  μιλούσαν την αρμενική γλώσσα και, όπως σημειώνει ο Ράσελ, τιμούσαν τη λεύκα και όλα τα ηλιοτροπικά φυτά. Ο Ράσελ προσθέτει: «Ένα δέντρο που είναι είτε λεύκα είτε κυπαρίσσι, πιθανότατα το τελευταίο, που τιμάται ιδιαίτερα από τους Ζωροάστρες, εμφανίζεται σε ένα νόμισμα της δυναστείας των Αρταξιαδών. Οι Αρμένιοι Αρεβορντίκ πρόσφεραν θυσίες για τις ψυχές των νεκρών και ο αρχηγός τους ονομαζόταν Χαζαρπέτ (πρβλ. ιρανικό Χαζαρμπέντ). Οι Αρεβορντίκ ήταν γνωστό ότι κατοικούσαν πέντε χωριά στην περιοχή Μαρντίν (σημερινή νοτιοανατολική Τουρκία) στα τέλη του 14ου αιώνα, στη Μαζάκα (αργότερα μετονομάστηκε Καισάρεια) και άλλοι κατοικούσαν στη Σαμόσατα και στην Άμιδα (σημερινό Ντιγιάρμπακιρ, Τουρκία). Στην πόλη Μαρσοβάν (σημερινή Μερζιφούντα, Τουρκία), στις αρχές του 20ού αιώνα, η αρμενική συνοικία ήταν γνωστή ως "Arewordi". Επιπλέον, ένα νεκροταφείο έξω από την πόλη ήταν γνωστό ως "Arewordii gerezman" και ένας Αρμένιος ιδιοκτήτης ενός κοντινού αμπελώνα ονομαζόταν "Αρεβορντιάν". 

## Πεποιθήσεις
Ο Αραμάζντ ήταν ο κύριος και δημιουργός θεός στην αρμενική εκδοχή του Ζωροαστρισμού. Η θεότητα και το όνομά του προήλθαν από τη θεότητα Αχουραμάζδα μετά την κατάκτηση της Αρμενίας από τους Μήδους τον 6ο αιώνα π.Χ. Ο Αραμάζντ θεωρούνταν γενναιόδωρος θεός της γονιμότητας, της βροχής και της αφθονίας, καθώς και ο πατέρας των άλλων θεών, συμπεριλαμβανομένων των Αναχίτ, Μιχρ και Νάνε. Όπως ο Αχουραμάζδα, ο Αραμάζντ θεωρούνταν πατέρας των άλλων θεών, σπάνια με σύζυγο.

## Διαμάχες, αξιολόγηση και ζητήματα στην ακαδημαϊκή έρευνα
Ο ιστορικός των αρχαίων θρησκειών Άλμπερτ ντε Γιονγκ ανέφερε ότι, παρόλο που οι Αρμένιοι και οι ΑνατολικόΓεωργιανοί (που αναφέρονται ως Ίβηρες από τους κλασικούς συγγραφείς) ήταν Ζωροάστρες πριν από τη μεταστροφή τους στον Χριστιανισμό, σε αυτό αντιτάσσονταν σθεναρά ιδιαίτερα Αρμένιοι και Γεωργιανοί μελετητές, οι οποίοι «προτιμούν να σκέφτονται τις προχριστιανικές θρησκείες των Αρμενίων ως "τοπικές" ή "ιθαγενείς" παραδόσεις, που χωρούσαν κάποια ιρανικά στοιχεία». Συνεχίζει: 
 
Μέσα σε αυτό το θέμα έχει δημιουργηθεί σύγχυση κυρίως λόγω των έργων ιστορικών του Ζωροαστρισμού, οι οποίοι συχνά τον ερμηνεύουν ως «ταυτότητα» που κυριαρχεί σε όλα τα άλλα. Επιπλέον, αυτοί οι ίδιοι ιστορικοί χρησιμοποιούν μια πολύ αυστηρά περιορισμένη οριοθέτηση του τι είναι «πραγματικός» Ζωροαστρισμός. Αυτός ο ουσιοκρατικός ορισμός αντικατοπτρίζει μόνο στενά τη σασανική εκδοχή του Ζωροαστρισμού. Πολλοί μελετητές, αποτυγχάνοντας να αναγνωρίσουν αυτό το γεγονός, έχουν καταφύγει στη χρήση αυτής της εκδοχής της ζωροαστρικής θρησκείας, η οποία είναι ιστορικά και πολιτισμικά πολύ συγκεκριμένη, ως πρότυπο για να εξετάσουν τα στοιχεία για τις μη σασανικές εκδοχές του Ζωροαστρισμού. Ο Ο Ντε Γιονγκ προσθέτει ότι αυτή η προσέγγιση δεν είναι μόνο αναχρονιστική. Για παράδειγμα, μετρά τον Πάρθιο Ζωροαστρισμό με πρότυπα που υπήρχαν μόνο μετά την πτώση της Παρθικής Αυτοκρατορίας, αλλά επίσης "ανατοπιστική", αγνοώντας την πιθανότητα εξελίξεων στον Ζωροαστρισμό πέρα από τα σύνορα των κεντρικών περιοχών της Σασανικής Αυτοκρατορίας. Και τα δύο είναι υπαρκτά προβλήματα σε σχέση με τον αρμενικό (και γεωργιανό) ζωροαστρισμό. Αν και τα σωζόμενα ζωροαστρικά στοιχεία από την Αρμενία (και τη Γεωργία) είναι ελάχιστα και δεν είναι εύκολο να διευκρινιστούν, έχουν μεγάλη αξία για να αμφισβητηθεί η βιωσιμότητα των περισσότερων σύγχρονων μεθόδων, που αξιολογούν την ιστορία του Ζωροαστρισμού. 

## Παραπομπές

## Πηγές

* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 

## Περαιτέρω ανάγνωση

* 
Κατηγορία:Θρησκεία στην Αρμενία
Κατηγορία:Ζωροαστρισμός