Χανάτο της Μπουχάρας

Το **Χανάτο της Μπουχάρα(ς)** ήταν ένα ουζμπεκικό  κράτος στην Κεντρική Ασία από το 1501 έως το 1785, που ιδρύθηκε από τη δυναστεία Αμπούλ-Χαϊρίντ, κλάδο των Σαϊβανιδών. Από το 1533 έως το 1540, η Μπουχάρα έγινε για λίγο πρωτεύουσά του κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Ουμπαϊντουλάχ Χαν. Το Χανάτο έφτασε στη μεγαλύτερη έκταση και επιρροή του υπό τον προτελευταίο ηγεμόνα του, τον λόγιο Αμπντουλάχ Χαν Β' (1557–1598).

Τον 17ο και 18ο αιώνα, το Χανάτο διοικούνταν από τη δυναστεία των Τζανιδών (Αστραχανίδες ή Τοκάι Τιμουρίδες). Ήταν οι τελευταίοι απόγονοι του Τζένγκις Χαν, οι οποίοι κυβέρνησαν την Μπουχάρα. Το 1740, κατακτήθηκε από τον Ναντέρ Σαχ, τον Σάχη του Ιράν. Μετά το θάνατό του το 1747, το χανάτο ελεγχόταν από τους απογόνους του Ουζμπέκου εμίρη Χουνταγιάρ Μπι μέσω της πρωθυπουργικής θέσης του αταλίκ. Το 1785, ο απόγονός του, Σαχ Μουράντ, επισημοποίησε τη δυναστική εξουσία της οικογένειας (δυναστεία Μανγκίτ) και το χανάτο έγινε το Εμιράτο της Μπουχάρας. Οι Μανγκίτ δεν ήταν απόγονοι του Τζένγκις Χαν και πήραν τον ισλαμικό τίτλο του Εμίρη αντί του Χαν, αφού η νομιμοποίησή τους δεν βασιζόταν στην καταγωγή από τον Τζένγκις Χαν.

## Δυναστεία Αμπούλ-Χαϊρίντ

### Η άνοδος του Μουχαμάντ Σαϊβανί
[αριστερά|μικρογραφία| Μάχη του Μαρβ (1510) μεταξύ [Ισμαήλ Α΄ της Περσίας|του Σαχ Ισμαήλ και του Σαϊβανί Χαν. Από το παλάτι Σεχέλ Σοτούν στο Ισφαχάν.]]
Η πρώτη δυναστεία που κυβέρνησε το χανάτο ήταν η δυναστεία Αμπούλ-Χαϊρίντ, η οποία βασίλεψε από το 1501 έως το 1598. Αποτελούσαν παρακλάδι των Σαϊβανιδών και ισχυρίζονταν ότι έχουν καταγωγή από τον Τζένγκις Χαν μέσω του γιου του, Τζότσι. Ο πρόγονός τους, Αμπούλ Χαΐρ Χαν, ίδρυσε μια αυτοκρατορία, που, μέχρι τον θάνατό του το 1469, εκτεινόταν από τη Σιβηρία μέχρι τον ποταμό Συρ Ντάρια. Έλεγχε τις πόλεις Σιγνάκ, Σουζάκ, Αρκούκ, Ουζγκέν και Γιάσι κατά μήκος του Συρ Ντάρια. Ωστόσο, οι ουζμπεκικές φυλές παρέμειναν νομαδικές ζώντας μια ζωή στη στέπα και ο Αμπούλ Χαΐρ Χαν δεν είχε κανένα ενδιαφέρον να κατακτήσει τα εδάφη της Υπερωξιανής ή του Χορασάν. Μετά το θάνατό του, η αυτοκρατορία του διαλύθηκε σε μικρότερα κομμάτια με επικεφαλής σουλτάνους και αρχηγούς φυλών. Μία από αυτές τις μονάδες είχε επικεφαλής τον Μουχαμάντ Σαϊβανί, εγγονό του Αμπούλ Χαΐρ. Ήταν καλά μορφωμένος, είχε μεγάλο στρατιωτικό νου και ήθελε να κατακτήσει για τον εαυτό του τα εδάφη της Υπερωξιανής.

Στη δεκαετία του 1490, ο Σαϊβανί σάρωσε την Κεντρική Ασία και κατέκτησε τη Σαμαρκάνδη, την Μπουχάρα, την Τασκένδη και το Αντιτζάν από το 1500 έως το 1503 . Ένας από τους πιο άγριους εχθρούς του ήταν ο Ζαχίρ ουντ-Ντιν Μπουχαμάντ Μπαμπούρ, ο Τιμουρίδης πρίγκιπας της Φεργκάνα. Κατάφερε να καταλάβει για λίγο τη Σαμαρκάνδη από τον Σαϊβανί και επιχείρησε σε άλλες δύο περιπτώσεις να το καταλάβει.  Σημείο καμπής στη σύγκρουση μεταξύ των δύο ήταν η μάχη του Σαρ-ε Πουλ την άνοιξη του 1501, που είχε ως αποτέλεσμα την ήττα του Μπαμπούρ.

Το 1505 ο Σαϊβανί πήρε το Ουργέντς μετά από δεκάμηνη πολιορκία, με αποτέλεσμα την προσάρτηση της Χορασμίας. Ο ηγεμόνας της Χεράτ, Σουλτάνος Χουσεΐν Μπαϊκαρά, προσπάθησε να ξεκινήσει μια εκστρατεία προς την Υπερωξιανή, αλλά αποδείχθηκε αποτυχημένη. Όταν αποφάσισε να αναλάβει δράση, δεν ήταν πλέον ικανός να ηγηθεί του στρατού. Το 1506 πέθανε και τον διαδέχθηκαν οι δύο γιοι του (Μπαντί αλ-Ζαμάν Μίρζα και Μουζαφάρ Χουσαΐν Μίρζα). Παρά τις διαφορές τους, συμφώνησαν να αναπτύξουν από κοινού στρατό εναντίον των Ουζμπέκων. Συγκέντρωσαν τις δυνάμεις τους κατά μήκος του ποταμού Μαργκάμπ συμμαχώντας με τον Μπαμπούρ για να συντρίψουν τον Μουχαμάντ Σαϊβανί. Το 1506 ο Σαϊβανί κατέλαβε το Μπαλχ και η συμμαχική δύναμη των Τιμουρίδων διαλύθηκε από μόνη της. Τελικά το 1507 μπόρεσε να καταλάβει τη Χεράτ και τα υπόλοιπα εδάφη των Τιμουρίδων. Μέχρι εκείνη τη στιγμή είχε εκδιώξει τους Τιμουρίδες από τις πόλεις Κουντούζ, Μπαλχ, Χορασάν, Χορασμία και άλλες περιοχές και τις ενσωμάτωσε στην αυτοκρατορία του. 
[αριστερά|μικρογραφία| Πορτρέτο του [Σαϊβανίδες|Σαϊβανίδη Ουζμπέκου ηγεμόνα Αμπντουλάχ Χαν Β'.]]
Ωστόσο, ο Σάχης Ισμαήλ Α' της νεοϊδρυθείσας Αυτοκρατορίας των Σαφαβιδών, θέλοντας να κατακτήσει τα εδάφη των Τιμουρίδων για τον εαυτό του και εξαγριωμένος από τον ένθερμο σουνισμό του Σαϊβανί, εισέβαλε στο Χορασάν και σκότωσε τον Σαϊβανί έξω από την πόλη Μερβ το 1510. Το Χορασάν και η Χορασμία κατακτήθηκαν από το Ιράν και η Σαμαρκάνδη έπεσε για λίγο στα χέρια του Μπαμπούρ το 1512. Ωστόσο, δεν μπόρεσε να εδραιώσει την παρουσία του εκεί για πολύ και σύντομα οι Ουζμπέκοι μπόρεσαν να ανακτήσουν τα χαμένα εδάφη τους. Ωστόσο, η Χορασμία έγινε οριστικά ανεξάρτητη και έγινε το Χανάτο της Χίβας. Κυβερνήθηκε από τους Αραβσαχίδες, έναν άλλο κλάδο των Σαϊβανιδών. Η Χορασμία κατακτήθηκε για λίγο από τον Ουμπαϊντουλάχ Χαν (1533–1539), αλλά λίγο μετά έγινε ξανά ανεξάρτητη. 

## Δυναστεία των Τζανιδών
μικρογραφία| Ιμάμ Κουλί Χαν, ηγεμόνας του Χανάτου της Μπουχάρας από το 1611 έως το 1642.
Η δυναστεία των Τζανιδών  (απόγονοι των Αστραχανιδών) κυβέρνησε το Χανάτο από το 1599 έως το 1747. Ο Γιαρ Μουχαμάντ και η οικογένειά του είχαν δραπετεύσει από το Αστραχάν μετά την πτώση του Αστραχάν στους Ρώσους. Είχε έναν γιο ονόματι Τζανί Μουχαμάντ, ο οποίος είχε δύο γιους, τους Μπακί Μουχαμάντ και Βαλί Μουχαμάντ Χαν από τη σύζυγό του, η οποία ήταν κόρη του τελευταίου ηγεμόνα των Σαϊβανιδών.

Ο Μπακί Μουχαμάντ Χαν το 1599 νίκησε τον Πιρ Μουχαμάντ Χαν Β', ο οποίος είχε χάσει την εξουσία του. Έγινε ο πραγματικός ιδρυτής μιας νέας δυναστείας Τζανιδών ή Ασταρχανιδών στο Χανάτο της Μπουχάρας (1599–1756). Ο Μπακί Μουχαμάντ Χαν, παρά τη σύντομη βασιλεία του, πραγματοποίησε διοικητικές, φορολογικές και στρατιωτικές μεταρρυθμίσεις στη χώρα, οι οποίες συνέβαλαν στην περαιτέρω ανάπτυξή της. Εξέδωσε νομίσματα με την επιγραφή *Μπακί Μουχαμάντ Μπαχαντουρχάν* και τα ονόματα των τεσσάρων πρώτων χαλίφηδων. 

Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, ο Ουζμπέκος ποιητής Τουρντί έγραψε επικριτικά ποιήματα και ζητούσε την ένωσαη των 92 ουζμπεκικών φυλών. Ο πιο διάσημος Ουζμπέκος ποιητής είναι ο Μασράμπ, που έγραφε τόσο στην τσαγαταϊκή γλώσσα όσο και στην περσική, ο οποίος συνέθεσε μια σειρά από ποιήματα, που εξακολουθούν να είναι δημοφιλή μέχρι σήμερα. Τον 17ο και στις αρχές του 18ου αιώνα, ιστορικά έργα γράφτηκαν στα περσικά.

Στις πηγές του δεύτερου μισού του 17ου αιώνα χρησιμοποιείται η έκφραση «92 ουζμπεκικές φυλές» σε σχέση με το μέρος του πληθυσμού του Χανάτου της Μπουχάρας. 

Μετά τη δολοφονία του Ουμπαϊντουλάχ Χαν στις 18 Μαρτίου 1711, το κράτος της Μπουχάρας διαλύθηκε σε πολλά διαφορετικά πριγκιπάτα. Σύμφωνα με τον Τσέχοβιτς, μόνο οι περιοχές Καρακούλ, Βαρνταντζί, Βαμπκέντ και Γκιτζντουβάν υπάγονταν στον νέο Χαν της Μπουχάρας, Αμπούλ-Φαΐζ. Άλλες πηγές αναφέρουν ότι η εξουσία του δεν εκτεινόταν πέρα από την ακρόπολη της Μπουχάρας.  

## Παρακμή των Τζανιδών και κυριαρχία των Μανγκίτ
[μικρογραφία|250x250εσ| [Σαμαρκάνδη : Το Ρεγκιστάν και οι τρεις μεντρεσέδες του.]]
Οι Ασταρχανίδες αντικαταστάθηκαν από τη δυναστεία των Ουζμπέκων Μανγκίτ, τα μέλη της οποίας κυβέρνησαν την Μπουχάρα μέχρι το 1920.

Η αρχή της ενίσχυσης της πολιτικής επιρροής των εκπροσώπων της αριστοκρατίας των Μανγκίτ του Ουζμπεκιστάν στο Χανάτο της Μπουχάρας χρονολογείται από τις αρχές του 17ου αιώνα. Αλλά η πραγματική ανάπτυξη της δύναμής τους συνέβη μετά τον διορισμό το 1712 του Χουνταγιάρ-μπέη Μανγκίτ στη θέση του αταλίκ. Ο γιος του, Μουχαμάντ Χακίμ-μπέη ανέλαβε τη θέση του ντιβάνμπεη στην αυλή του Αμπουλφαΐζ Χαν. Το 1715-1716, ο Χουνταγιάρ-μπέη απομακρύνθηκε από τη θέση του. Το 1719–1720, μετά τη φυγή του Ιμπραήμ-μπέη από τη Μπουχάρα, ο Χουνταγιάρ-μπέη, που βρισκόταν στο Μπαλχ, επετράπη να επιστρέψει στην εξουσία, δίνοντάς του την κληρονομιά του Καρσί, η οποία ήταν αποτέλεσμα της πολιτικής του γιου του, Μουχαμάντ Χακίμ-μπέη. Το 1721, διορίστηκε αταλίκ.

Κατά τη διάρκεια της εκστρατείας του Αφσαρίδη ηγεμόνα της Περσίας Ναντίρ Σαχ στην Υπερωξιανή το 1740, ο Μουχαμάντ Χακίμμ-μπέη πήγε σε ειρηνευτικές διαπραγματεύσεις μαζί του σώζοντας έτσι τη χώρα από τον πόλεμο και ενισχύοντας τη δύναμή του. Απέκτησε πέντε γιους: τον Μουχαμάντ Μπαντάλ-μπέη, τον Κουρμπάν-μιραχούρ (πέθανε το 1733), τον Μουχαμάντ Ραχίμ, τον Γιαβ Καστί-μπέη και τον Μπαράτ-σουλτάν. Ο τρίτος γιος του, ο Μουχαμάντ Ραχίμ, ενώθηκε με τον Ναντίρ Σαχ και συμμετείχε στις περαιτέρω εκστρατείες του.

Από το 1740, η πραγματική εξουσία στο Χανάτο της Μπουχάρας βρισκόταν στα χέρια των τελευταίων αταλίκ από την ουζμπεκική φυλή Μανγκίτ: του Μουχαμάντ Χακίμ-μπέη (1740–1743) και του Μουχαμάντ Ραχίμ (1745–1753) και του Ντανιγιάλ-μπέη (1758–1785). Οι Χαν της Μπουχάρας αποδείχτηκαν πλήρως εξαρτημένοι από αυτούς.

Το 1747, μετά τη δολοφονία του Αμπουλφαΐζ Χαν, η πραγματική εξουσία ήταν εντελώς στα χέρια του Μουχαμάντ Ραχίμ. Μέχρι το 1756, οι ονομαστικοί ηγεμόνες ήταν τα μωρά Ασταρχανίδες Αμπντουλμουμίν Χαν (1747–1751), Ουμπαϊνταλλάχ Χαν Γ' (1751–1754) και Αμπουλγαζί Χαν (1754–1756). Ο ίδιος ο Μουχαμάντ Ραχίμ παντρεύτηκε την κόρη του Αμπουλφαΐζ Χαν. Υπό τον Ραχίμ Μπέη, το Χανάτο της Μπουχάρας μπόρεσε να επεκταθεί στις περιοχές Χισάρ, Σαμαρκάνδη, Οργκούτ, Κοιλάδα Ζαραφσάν, Κουλάμπ, Τζιζάχ και Ουρά Τεπέ. Μέσα σε τρία χρόνια μπόρεσε επίσης να υποτάξει τις περιοχές Ζαμίν, Πεντζακέντ και Φαλγάρ. Αν και ο Μουχαμάντ Ραχίμ Χαν δεν ήταν απόγονος του Τζένγκις Χαν, μέσω της σκληρής πολιτικής και της καλής οργάνωσης, μπόρεσε να επιτύχει την αναγνώριση της δύναμής του, να ανέβει στο θρόνο και ακόμη και να πάρει τον τίτλο του Χαν.

Ο Ραχίμ Μπέη έπρεπε να καταστείλει την εξουσία των τοπικών αρχηγών. Επιτέθηκε στον Τουργκάι Μουράντ Μπουρκούτ, ηγεμόνα της Νουρότα και της επαρχίας Μιγιανκάλ μεταξύ Σαμαρκάνδης και Μπουχάρας .Το 1753, επιτέθηκε στο Ουργκούτ και υπέταξε Σαχρ-ι Σαμπζ, Χισάρ και Κουλάμπ. Το 1754 ενσωμάτωσε με επιτυχία το Χουτζάντ, την Τασκένδη και το Τουρκεστάν στο χανάτο. Τον Νοέμβριο του 1762, οι στρατοί της Μπουχάρας κατέκτησαν την πόλη Σαρτζού (νυν Τουρκμεναμπάτ) και υπέταξαν τους Τουρκμένους.  

## Πολιτισμός
δεξιά|μικρογραφία|250x250εσ| Συγκρότημα Χορ-Μπακρ, χτισμένο υπό τον Μουχαμάντ Σαϊβανί περίπου το 1510, Μπουχάρα
[μικρογραφία| ''Σουζανί'' (τελετουργικό κρεμώμενο πανί), τέλη του 1700. Από βαμβάκι, διαστάσεων 92 × 63. Από [Ουζμπεκιστάν|το Ουζμπεκιστάν στο Μουσείο Τέχνης της Ινδιανάπολης (ΗΠΑ)]]
Ο Σαϊβανί ήταν λάτρης της ποίησης και σώζονται σήμερα συλλογές της τουρκόγλωσσης ποίησής του. Υπάρχουν πηγές ότι ο Σαϊβανί έγραψε ποίηση τόσο στα τουρκικά όσο και στα περσικά. Το «Ντιβάν» των ποιημάτων του, γραμμένο στην τουρκική λογοτεχνική γλώσσα της Κεντρικής Ασίας, φυλάσσεται σήμερα στη συλλογή χειρογράφων Τοπ Καπί στην Κωνσταντινούπολη. Το χειρόγραφο του φιλοσοφικού και θρησκευτικού του έργου *Bahr ul-Khudo*, γραμμένο στην τουρκική λογοτεχνική γλώσσα της Κεντρικής Ασίας το 1508, βρίσκεται στο Λονδίνο. 

Ο Σαϊβανί έγραψε ποίηση με το ψευδώνυμο *Σιμπανί*. Έγραψε ένα πεζογραφικό έργο με τίτλο *Risale-yi maarif-i Shibani*. Γράφτηκε στην τουρκική-τσαγαταϊκή γλώσσα το 1507 λίγο μετά την κατάληψη του Χορασάν και είναι αφιερωμένο στον γιο του, Μουχαμάντ Τιμούρ-Σουλτάν (το χειρόγραφο φυλάσσεται στην Κωνσταντινούπολη). Ο Ουμπαϊντουλάχ Χαν ήταν πολύ μορφωμένος άνθρωπος, απήγγειλε επιδέξια το Κοράνι και παρείχε σχόλια επί αυτού στην τουρκική γλώσσα, ενώ ήταν και ταλαντούχος τραγουδιστής και μουσικός. Ο σχηματισμός του πιο σημαντικού αυλικού λογοτεχνικού κύκλου στην Υπερωξιανή το πρώτο μισό του 16ου αιώνα συνδέεται με το όνομά του. Ο ίδιος έγραψε ποίηση στα τουρκικά, περσικά και αραβικά με το λογοτεχνικό ψευδώνυμο *Ουμπαϊντί*. Μια συλλογή ποιημάτων του σώζεται μέχρι σήμερα. 

Η τουρκική ιστοριογραφία αυξήθηκε στις αρχές του 16ου αιώνα, αν και η παραγωγή τους ήταν σχετικά μικρή.  Η βασιλεία του Μουχαμάντ Σιβανί Χαν ενέπνευσε επίσης δύο περσικές ιστορίες από τον Μπινάι και τον Σαντί, ενώ υποστήριξε χρηματικά τις μεταφράσεις έξι έργων από τα περσικά στα τσαγαταϊκά. 

Στην εποχή του Αμπούλ Χαϊρίντ στο Χανάτο της Μπουχάρας, η Αγά-ι Μπουζούργκ ή «Μεγάλη Κυρία» ήταν μια διάσημη λόγια Σούφι (πέθανε το 1522–23). 

Ο Αμπντ αλ-Αζίζ Χαν (1540–1550) ίδρυσε μια βιβλιοθήκη «που δεν είχε όμοια» σε όλο τον κόσμο. Ο εξέχων λόγιος Σουλτάνος Μιράκ Μουνσί εργάστηκε εκεί από το 1540. Ο ταλαντούχος καλλιγράφος Μιρ Αμπίντ Χουσαΐνί δημιούργησε αριστουργήματα της γραφής νασταλίκ και ρεϊχάν. Ήταν ένας λαμπρός ζωγράφος μινιατούρας, δεξιοτέχνης της επικάλυψης και ήταν ο βιβλιοθηκάριος (*κιταμπντάρ*) της βιβλιοθήκης της Μπουχάρας. 

## Δείτε επίσης

* Ρωσική κατάκτηση της Κεντρικής Ασίας

## Παραπομπές

## Πηγές

* Adle, C., and I. Habib (επιμ.) 2003: *History of civilization of Central Asia* 5, UNESCO.
* Burton, Audrey, 1997: *The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702*, Richmond.
* 
* Soucek, S. 2000: *A History of Inner Asia*, Cambridge.

## Περαιτέρω ανάγνωση

* 

## Εξωτερικοί σύνδεσμοι

* Οι Ασταρχανίδες Κυβερνήτες της Μπουχάρας
* Μογγόλοι Κυβερνήτες στην Κεντρική Ασία: χρονολογία και γενεαλογία με σχόλια 

Κατηγορία:Πρώην κράτη της Κεντρικής Ασίας
Κατηγορία:Λήμματα που περιέχουν κείμενο στα περσικά
Κατηγορία:Ιστορία της Μπουχάρας