Afrika Dukɔwo ƒe Ðekawɔha (African Union)

Afrika Dukɔwo ƒe Habɔbɔ (AU) nye dukɔ 55 siwo katã le Afrika-nyigbagã dzi ƒe ƒuƒoƒo. Woɖe gbeƒãe zi gbãtɔ le Sirte, Libya, le September 9, 1999 dzi, kple taɖodzinu be woaɖo ɖekawɔwɔ sia. AU dze egɔme le se nu le July 9, 2002 dzi le Durban, South Africa.

Woɖo habɔbɔ yeye sia be wòaxɔ ɖe Afrika Ðekawɔwɔ Habɔbɔ (OAU) si dziɖuɖu 32 ɖo anyi le May 25, 1963 dzi le Addis Ababa la teƒe. Woɖe OAU la ɖa le gbesigbe ke AU dze egɔme, le July 9, 2002. Wowɔa nyametsotso gãtɔwo na Afrika Dukɔwo ƒe Habɔbɔa le kpekpe aɖe si wowɔna zi eve le ƒea me, afisi dukɔ siwo katã le eme ƒe ŋgɔnɔlawo ƒoa ƒu ɖo.

Afrika Dukɔwo ƒe Habɔbɔ (AU) nye habɔbɔ si ƒe dɔwɔƒe vevitɔ, si woyɔna be Afrika Dukɔwo ƒe Habɔbɔ ƒe Dɔdzikpɔha, si le Addis Ababa, Ethiopia. Togbɔ be Lagos, Nigeria, ye nye du gãtɔ kekeake si gbɔ AU ate ŋu aɖo hã la, Cairo, Egypt, ye nye dugã me nuto gãtɔ kekeake. AU tsi tre ɖi na nuto gã aɖe, si ƒe lolome anɔ abe kilometa miliɔn 30 ene, si me dzesi xɔŋkɔwo abe Sahara Dzogbe kple Nil Tɔsisi ene hã le. Ame biliɔn 1.3 kple edzivɔe le afima, eye gbe vevi siwo wodona le afimae nye Arabgbe, Eŋlisigbe, Fransegbe, Portugalgbe, Spaingbe, kple Swahiligbe. AU hã si dziɖuɖua ƒe ƒuƒoƒo veviwo abe Ŋutifafa kple Dedienɔnɔ ƒe Aɖaŋuɖoha kple Pan-African Sewɔtakpekpe ene.

Le ƒe 2023 me la, Afrika Dukɔwo ƒe Habɔbɔ va zu G20, si nye xexeame ƒe ganyawo ƒe ƒuƒoƒo aɖe me tɔ, le kpekpe aɖe si wowɔ le New Delhi, India, me.

## Nusi Afrika Dukɔwo ƒe Ðekawɔha Di be Yeawɔ
Afrika Dukɔwo ƒe Habɔbɔ ƒe taɖodzinu veviwoe nye:

# Na Afrika dukɔwo kple amewo nate ɖe wo nɔewo ŋu eye nàdo ŋusẽ woƒe ɖekawɔwɔ.
# Taʋli dukɔ siwo le eme ƒe ɖokuisinɔnɔ, anyigba, kple ŋusẽ bliboa ta.
# Na Afrika-nyigbagã bliboa ƒe dunyahehe kple ganyawo ƒe ɖekawɔwɔ nawɔ kabakaba.
# Do Afrika ƒe nukpɔsusu ɖeka le nya siwo le vevie na anyigbagã la kple eƒe amewo ŋu ɖe ŋgɔ ahakpɔ wo ta.
# De dukɔwo dome ƒuƒoƒo ƒe dɔwɔwɔ ƒe dzi ƒo, eye Dukɔ Ƒoƒuawo ƒe sewo kple Xexeame Katã ƒe Amegbetɔ ƒe Gomenɔamesiwo Ŋuti Nyatakaka nanɔ susu me na wò ɣesiaɣi.
# Do ŋutifafa, dedienɔnɔ, kple liƒo ɖe ŋgɔ le Afrika katã.
# Do alɔ demokrasi gɔmeɖosewo kple dɔwɔƒewo, de dzi ƒo na amewo be woakpɔ gome le dziɖuɖu me, eye nàdo dziɖuɖu nyui ɖe ŋgɔ.
# Do amegbetɔ ƒe gomenɔamesiwo ɖe ŋgɔ ahakpɔ wo ta na amewo katã, le Afrika ƒe Amegbetɔ kple Dukɔwo ƒe Gomenɔamesiwo Ŋuti Se kple amegbetɔ ƒe gomenɔamesiwo ŋuti nubabla bubu siwo do ƒome kplii la dzi wɔwɔ.
# Na nɔnɔmewo nasu Afrika be wòawɔ eƒe akpa si sɔ le xexeame katã ƒe ganyawo kple dukɔwo dome numedzodzrowo me.
# Do ŋgɔyiyi si li tegbee ɖe ŋgɔ le ganyawo, hadomenyawo, kple dekɔnuwo me, eye nàwɔ dɔ atsɔ Afrikatɔwo ƒe ganyawo awɔ ɖeka.
# De dzi ƒo na nuwɔwɔ aduadu le amegbetɔ ƒe dɔwɔnawo katã me be woana Afrikatɔwo ƒe agbenɔnɔ nanyo ɖe edzi.
# Woawɔ ɖoɖo ɖe ɖoɖowo ŋu eye woawɔ ɖeka le nutome ganyawo ƒe habɔbɔ siwo li fifia kple esiwo ava va dome be woate ŋu aɖo Habɔbɔa ƒe taɖodzinuwo gbɔ vivivi.
# Do anyigbagã la ƒe ŋgɔyiyi ɖe ŋgɔ to numekuku dodo ɖe ŋgɔ le goawo katã me, vevietɔ le dzɔdzɔmeŋutinunya kple mɔ̃ɖaŋununya me.
# Wɔ dɔ kple dukɔwo dome hadɔwɔlawo be woaɖe dɔléle siwo woate ŋu axe mɔ na ɖa eye woana lãmesẽ nanyo ɖe edzi le Afrika katã.

*Alesi Wowɔ Ðoɖo Ðe Afrika Dukɔwo ƒe Ðekawɔha ŋui*

Dunyahehe kple dziɖuɖu ƒe akpawo siaae le Afrika Dukɔwo ƒe Ðekawɔha la me. Ƒuƒoƒo vevitɔ kekeake si woawɔ nyametsotsowoe nye Afrika Dukɔwo ƒe Habɔbɔ ƒe Sewɔtakpekpe, si me kplɔlawo (dukɔwo alo dziɖuɖuwo ƒe tatɔwo) katã tso dukɔ siwo le AU me la le. Fifia la, Félix Tshisekedi, si nye Democratic Republic of the Congo ƒe Dukplɔlae nye Sewɔtakpekpea ƒe zimenɔla.

Ƒuƒoƒo aɖe hã le AU si si le dukɔa teƒe, si woyɔna be Pan-African Parliament. Ame 265 ye le eme siwo dukɔ siwo le AU me ƒe dukɔa ƒe sewɔlawo tia. Eƒe zimenɔla enye Roger Nkodo Dang.

Dunyaheha vevi bubu siwo le AU la dometɔ aɖewoe nye:

Dɔdzikpɔha, si me dutanyawo gbɔ kpɔlawo le, si dzraa nyametsotsowo ɖo na Sewɔtakpekpea.

Teƒenɔlawo ƒe Kɔmiti Mavɔ, si me amedɔdɔ siwo tso AU dukɔwo me siwo le Addis Ababa le.

Ganyawo, Hadomegbenɔnɔ, Kple Dekɔnuwo Ŋuti Aɖaŋuɖoha (ECOSOCC), si nye ƒuƒoƒo si naa aɖaŋuɖoɖo tso dukɔmeviwo ƒe habɔbɔwo gbɔ.

AU Dɔdzikpɔha la wɔa dɔ abe dunyaheha siawo ƒe dɔdzikpɔƒe ene. Eƒe tatɔe nye Nkosazana Dlamini-Zuma si tso South Africa. Ewɔ ŋutinya le July 15, 2012 dzi, esime wotiam be wòanye nyɔnu gbãtɔ si nye Afrika Dukɔwo ƒe Ðekawɔha ƒe Dɔdzikpɔha ƒe tatɔ le akɔdada kplikplikpli megbe, eye wòxɔ dɔa le Jean Ping si tso Gabon si.

AU ƒe dɔwɔƒe bubu aɖewo le dukɔ vovovo siwo le eme me:

* Afrika ƒe Amegbetɔ Kple Dukɔwo ƒe Gomenɔamesiwo Ŋuti Dɔwɔha le Banjul, The Gambia.
* Dɔwɔƒe siwo kpɔa Habɔbɔ Yeye si Kpɔa Afrika ƒe Ŋgɔyiyi Gbɔ (NEPAD), APRM ƒe Agbalẽŋlɔƒewo, kple Afrika-dukɔwo Katã ƒe Sewɔtakpekpea le Midrand, South Africa.
* AU ƒe Akpa si wòwɔna le Ŋutifafa kple Ŋgɔyiyi me

AU kpɔ gome le asrafowo ƒe nuwɔnawo me be ŋutifafa nanɔ dukɔ siwo le eme la me. Le May 2003 me la, edɔ asrafo siwo tso South Africa, Ethiopia, kple Mozambique ƒe ŋutifafaha aɖe ɖe Burundi be woakpɔ egbɔ be wowɔ ɖe nubabla vovovowo dzi. AU ƒe asrafowo hã nye ŋutifafadzikpɔlawo le Sudan le Darfur-ʋaa me hafi Dukɔ Ƒoƒuawo va xɔ dɔa le ƒe 2008. Fifia la, ŋutifafadɔ aɖe le AU si le Somalia kple asrafowo tso Uganda kple Burundi.

Afrika Dukɔwo ƒe Habɔbɔ hã wɔ se yeye veviwo kple nubablawo na anyigbagã la. Esiawo dometɔ aɖewoe nye Afrika Dukɔwo ƒe Habɔbɔ ƒe Nubabla si ku ɖe Mɔxexe Ðe Nufitifitiwɔwɔ Nu kple ewuwu (tso ƒe 2003 me) kple Afrika ƒe Demokrasi, Tiatiawɔblɔɖe kple Dziɖuɖu ƒe Sewɔtakpekpe (tso ƒe 2007 me). Eɖo Habɔbɔ Yeye si na Afrika ƒe Ŋgɔyiyi (NEPAD) kple eƒe Nyametsotso si do ƒome kplii si ku ɖe Demokrasi, Dunyahehe, Ganyawo, kple Dɔwɔƒewo ƒe Dziɖuɖu ŋu hã.

## Alesi Afrika Dukɔwo ƒe Ðekawɔha Va Va
Afrika Dukɔwo ƒe Ðekawɔha ƒe kewo tso Afrika Dukɔ siwo le wo ɖokui si ƒe Sewɔtakpekpe Gbãtɔ si wowɔ le Accra, Ghana, le April 1958. Kpekpe sia ƒe taɖodzinue nye be woawɔ Afrika Ŋkeke, si nye ƒe sia ƒe wɔna si woatsɔ aɖu Afrika ƒe avuwɔwɔ be yeaɖe ye ɖokui ɖa tso dutanyigbadziɖuɖu me. Le esia megbe la, wodze agbagba geɖe be woawɔ ɖeka kple Afrika, siwo dometɔ aɖewoe nye Afrikatɔwo ƒe Ðekawɔwɔ Habɔbɔ (OAU) ɖoɖo le May 1963 me, kple Afrika Ganyawo ƒe Habɔbɔ le ƒe 1991. Ke hã, ame aɖewo ɖe ɖeklemi OAU, eye woyɔe zi geɖe be "Dzizizidziɖulawo ƒe Habɔbɔ," elabena wokpɔe be mewɔ nu geɖe be woakpɔ Afrika dukɔmeviwo ƒe gomenɔamesiwo ta tso woawo ŋutɔ ƒe ŋgɔnɔlawo si me o.

Le ƒe 1990 ƒeawo ƒe domedome la, AU ɖoɖo ƒe susua va xɔ ŋusẽ yeye, eye Libya kplɔla Muammar al-Gaddafi si nɔ anyi ɣemaɣie nɔ ŋgɔ na eƒe akpa gãtɔ. Le September 9, 1999 dzi la, OAU ƒe ŋgɔnɔlawo de asi Sirte ƒe Nyametsotso (si wotsɔ ŋkɔ na Sirte, Libya) te, si bia le se nu be woaɖo Afrika Dukɔwo ƒe Ðekawɔha. Esia kplɔe ɖo kple kpekpe veviwo: le ƒe 2000 me la, woda asi ɖe Afrika Dukɔwo ƒe Habɔbɔ ƒe Dukplɔsese (si nye eƒe gɔmeɖoanyigbalẽ) dzi le Lomé, eye le ƒe 2001 me la, woda asi ɖe ɖoɖo si wowɔ be woatsɔ Afrika Dukɔwo ƒe Habɔbɔa ade dɔwɔwɔ me dzi le Lusaka. Le ɣeyiɣi ma ke me lɔƒo la, woɖo Habɔbɔ Yeye si Kpɔa Afrika ƒe Ŋgɔyiyi Gbɔ (NEPAD), si nye ɖoɖo aɖe si wowɔ hena Afrika ƒe dzidziɖedzi hã.

Afrika Dukɔwo ƒe Habɔbɔ dze egɔme le Durban le se nu le July 9, 2002 dzi, eye eƒe zimenɔla gbãtɔ, South Africa ƒe tatɔ tsãtɔ Thabo Mbeki, xɔ ŋgɔ na AU Sewɔtakpekpe ƒe kpekpe gbãtɔ. Wowɔ Sewɔtakpekpea ƒe kpekpe siwo kplɔe ɖo le Maputo le ƒe 2003 me eye wowɔ Addis Ababa le ƒe 2004 me.

Tso ƒe 2010 me la, Afrika Dukɔwo ƒe Habɔbɔ hã le dɔ wɔm be yeaɖo Afrika yamenutomeyimɔ̃dɔwɔƒe ɖeka.

Le July 29, 2015 dzi la, Barack Obama wɔ ŋutinya abe U.S. Dukplɔla gbãtɔ si bɔbɔ nɔ anyi si ƒo nu le Afrika Dukɔwo ƒe Habɔbɔ ŋkume le Addis Ababa. Le eƒe nuƒoa me la, ede dzi ƒo na xexeame be woadzi ganyawo ƒe kadodo ɖe edzi kple Afrika to gadede asi kple asitsatsa me. Ekafu ŋgɔyiyi si wokpɔ le sukudede, xɔtuɖaŋu, kple ganyawo me le anyigbagã la dzi. Ke hã, ehe susu yi kuxiwo abe demokrasi ƒe anyimanɔmanɔ, kplɔlawo ƒe gbegbe be yewomadzo le ŋusẽ me o, vovototodedeameme ɖe ƒuƒoƒo suewo ŋu (siwo dome LGBTQ+tɔwo, subɔsubɔhawo, kple to vovovowo hã le), kple nufitifitiwɔwɔ hã dzi. Edo susua ɖa be demokrasi geɖe wu kple asitsatsa faa ana Afrikatɔwo ƒe agbenɔnɔ nanyo ɖe edzi ŋutɔ.

## Alesi Wowɔ Ðoɖo Ðe Afrika Dukɔwo ƒe Ðekawɔha ŋui
Habɔbɔ geɖe le Afrika Dukɔwo ƒe Habɔbɔ si dziɖuɖua ɖo siwo kpena ɖe eŋu wòwɔa dɔ:

**Pan-African Parliament (PAP)**

Pan-African Parliament (PAP) ɖoe be yeazu Afrika Dukɔwo ƒe Habɔbɔ ƒe sewɔha gãtɔ. Eƒe aƒe le Midrand, Johannesburg, South Africa. Sewɔtakpekpe sia me tɔwo nye ame 265 siwo wotia tso AU dukɔ 55 la katã me. Woɖoe be woakpɔ egbɔ be ame tsɛwo kple nutoa me ƒuƒoƒowo nakpɔ gome le demokrasidziɖuɖu me. Eƒe dukplɔla fifia enye Roger Nkodo Dang si tso Cameroon.

**Assembly of the African Union**

Afrika Dukɔwo ƒe Habɔbɔ ƒe Sewɔtakpekpea nye dukɔ siwo le AU me ƒe dukplɔlawo kple dukplɔlagãwo. Fifia la, Sewɔtakpekpe siae nye Afrika Dukɔwo ƒe Habɔbɔ ƒe dziɖuha kɔkɔtɔ, togbɔ be vivivi la, ele eƒe nyametsotsowɔwɔ ƒe ŋusẽ aɖewo nam Pan-African Sewɔtakpekpea hã. Ekpena zi ɖeka le ƒea me eye wowɔa nyametsotsowo to amesiame ƒe lɔlɔ̃ ɖe edzi alo ame akpa gãtɔ ƒe akɔdada eve le etɔ̃ me dzi. AU ƒe zimenɔla fifia enye Senegal Dukplɔla Macky Sall.

**African Union Commission (or Authority)**

Afrika Dukɔwo ƒe Habɔbɔ ƒe Dɔdzikpɔha (si woyɔna ɣeaɖewoɣi be Dɔwɔƒea) le abe AU ƒe dɔwɔƒe gãtɔ ene. Kɔmiunisttɔ ewo kple woƒe dɔwɔlawoe le eme, eye eƒe dɔwɔƒegã le Addis Ababa, Ethiopia. Abe alesi wòle le Europa Dɔwɔha si le Europa gome ene la, eƒe dɔe nye be wòakpɔ AU ƒe dɔwɔnawo kple kpekpewo katã dzi ahawɔ ɖoɖo ɖe wo ŋu.

**Court of Justice of the African Union**

Woɖoe be Afrika Dukɔwo ƒe Ðekawɔha ƒe Ʋɔnudrɔ̃ƒe nakpɔ masɔmasɔ siwo ku ɖe alesi wosea AU ƒe nubablawo gɔmee ŋu gbɔ. Woda asi ɖe ɖoɖo aɖe si wowɔ be woaɖo ʋɔnudrɔ̃ƒe sia dzi le ƒe 2003 me eye wodze egɔme le ƒe 2009. Gake emegbe wotsɔ ɖoɖo si wowɔ be woaɖo Afrika Ʋɔnudrɔ̃ƒe kple Amegbetɔ ƒe Gomenɔamesiwo Ŋuti Ʋɔnudrɔ̃ƒe ɖo eteƒe. Ʋɔnudrɔ̃ƒe yeye sia alɔ Afrikatɔwo ƒe Amegbetɔ Kple Amewo ƒe Gomenɔamesiwo Ŋuti Ʋɔnudrɔ̃ƒe si li fifia ɖe eme eye akpa eve anɔ eme: ɖeka na senyawo katã eye bubu na nyametsotso siwo woawɔ le amegbetɔ ƒe gomenɔamesiwo ŋuti nubablawo ŋu.

**Executive Council**

Subɔla siwo dukɔ siwo le eme ƒe dziɖuɖuwo tiae ye le Dɔdzikpɔha la me. Aɖaŋuɖoha sia wɔa nyametsotso le nyawo abe duta asitsatsa, hadomededienɔnɔ, nuɖuɖu, agbledede, kple kadodowo ene ŋu. Enaa akɔnta Sewɔtakpekpea eye wòdzraa nyatiwo ɖo be Sewɔtakpekpea nadzro eme ahada asi ɖe wo dzi. Shawn Makuyana si tso Zimbabwe ye nye zimenɔla tso ƒe 2015 me.

**Permanent Representatives' Committee**

Teƒenɔlawo ƒe Kɔmiti Mavɔ la nye amedɔdɔ siwo woɖo tso dukɔ siwo le eme. Kɔmiti sia dzraa dɔa ɖo na Dɔdzikpɔha la abe alesi kɔmiti ma tɔgbe wɔnɛ le Europa Dukɔwo ƒe Ðekawɔha me ene.

**Peace and Security Council (PSC)**

Wodo Ŋutifafa kple Dedienɔnɔ ƒe Aɖaŋuɖoha (PSC) ɖe ŋgɔ le ƒe 2001 me eye woɖoe le se nu le ƒe 2004. Eƒe taɖodzinue nye be wòawɔ dɔ abe dedienɔnɔ kple nuxlɔ̃ame kaba ƒe ɖoɖo si wowɔ ɖekae ene, si ana woate ŋu awɔ nu kaba eye wòawɔ dɔ nyuie ɖe dzrehehewo kple xaxa siwo le Afrika ŋu. PSC hã ƒe dɔe nye be wòaxe mɔ ɖe masɔmasɔwo nu, akpɔ wo dzi, ahakpɔ wo gbɔ, akpe asi ɖe ŋutifafa tutuɖo le dzrehehewo megbe ŋu, eye wòato ametakpɔkpɔ ƒe ɖoɖo ɖeka vɛ. Ame wuiatɔ̃ le PSC me siwo Sewɔtakpekpea tiaa le woƒe nuto nu. Dɔ si wòwɔna kple dɔ si wòwɔna la sɔ kple Dukɔ Ƒoƒuawo ƒe Dedienɔnɔ Ŋuti Aɖaŋuɖoha.

**Economic, Social and Cultural Council**

Ganyawo, Hadomegbenɔnɔ Kple Dekɔnuwo Ŋuti Aɖaŋuɖoha nye aɖaŋuɖoha si me dɔwɔla bibiwo kple nutoa me ƒuƒoƒowo teƒenɔlawo le, si sɔ kple habɔbɔ aɖe si le Europa Dukɔwo ƒe Habɔbɔ me. Eƒe zimenɔla, si woti le ƒe 2008 me lae nye Cameroontɔ senyala Akere Muna.

**Specialised Technical Committees**

Woɖoe be Afrika subɔla siwo aɖo aɖaŋu na Sewɔtakpekpea nanye Mɔ̃ɖaŋu Kɔmiti Tɔxɛawo. Gake womeɖo kɔmiti siawo le nuwɔna me haɖe o. Nu ewo siwo wodo ɖa be woawɔ la dometɔ aɖewoe nye: Kɔƒenutowo me Ganyawo Kple Agbledede Ŋuti Nyawo; Ga Kple Ganyawo Ŋuti Nyawo; Asitsatsa, Dukɔmeviwo ƒe Nyawo Gbɔkpɔkpɔ, Kple Amedzrowo ƒe Nyawo Gbɔkpɔkpɔ; Dɔwɔƒewo, Dzɔdzɔmeŋutinunya kple Mɔ̃ɖaŋununya; Ŋusẽ, Dzɔdzɔmenuwo, Kple Nutome; Ʋuɖonyawo, Kadodowo, Kple Tsaɖiɖi; Lãmesẽ; Dɔwɔlawo Kple Hadomegbenɔnɔ Ŋuti Nyawo; kple Sukudede, Dekɔnuwo, Kple Amegbetɔ ƒe Dɔwɔnuwo.

**Ganyawo ƒe Taɖodzinuwo**

Afrika Dukɔwo ƒe Habɔbɔ ɖoe be yeaɖo gadzikpɔha vevi etɔ̃: Afrika ƒe Gadzraɖoƒegã si le Abuja, Nigeria; Afrikatɔwo ƒe Gadodo ƒe Gadzraɖoƒe aɖe si le Tripoli, Libya; kple Afrikatɔwo ƒe Ganyawo Gbɔkpɔha aɖe si le Yaoundé, Cameroon. Womeɖo dɔwɔƒe siawo bliboe haɖe o, gake kɔmitiwo le dɔ wɔm be yewoaɖo wo. Taɖodzinu vevitɔ na AU enye be ga ɖeka, si woyɔna be "Afro," nanɔ anyigbagã bliboa dzi.

**Lãmesẽnyawo Gbɔkpɔha**

Wodze Afrika Dɔlélenutsitsi Kple Mɔxexe Ðe Enu Dɔwɔƒe (Africa CDC) gɔme le ƒe 2016 me eye wodze egɔme le se nu le ƒe 2017. Eƒe dɔwɔƒe gãtɔ le Addis Ababa, Ethiopia.

**Amegbetɔ ƒe Gomenɔamesiwo Takpɔkpɔ**

Afrikatɔwo ƒe Amegbetɔ Kple Dukɔwo ƒe Gomenɔamesiwo Ŋuti Dɔwɔha li tso ƒe 1986. Woɖoe le Afrika ƒe Amegbetɔ Kple Dukɔwo ƒe Gomenɔamesiwo Ŋuti Se (si woyɔna zi geɖe be Afrika ƒe Sewɔtakpekpe) te, ke menye Afrika Dukɔwo ƒe Habɔbɔ ƒe gɔmeɖoanyigbalẽ vevitɔ o. Dɔwɔha sia nye Afrikatɔwo ƒe ƒuƒoƒo kɔkɔtɔ si kpɔa amegbetɔ ƒe gomenɔamesiwo ta, si ƒe dɔe nye be wòakpɔ egbɔ be dukɔwo wɔ ɖe Afrika ƒe Sewɔtakpekpea dzi eye wòdo amegbetɔ ƒe gomenɔamesiwo ɖe ŋgɔ. Be woado alɔ eƒe dɔa la, woɖo Afrika Ʋɔnudrɔ̃ƒe si Kpɔa Amegbetɔ Kple Dukɔwo ƒe Gomenɔamesiwo Gbɔ le ƒe 2006. Wowɔ ɖoɖo be woatsɔ Amegbetɔ ƒe Gomenɔamesiwo Ŋuti Ʋɔnudrɔ̃ƒe sia aƒo ƒu kple Afrika Dukɔwo ƒe Ðekawɔha ƒe Ʋɔnudrɔ̃ƒe si keke ta wu.

**Yamenutome Ŋuti Numekuku**

Woɖo Afrika Yamenutome Dɔwɔƒe le se nu le ƒe 2023 me eye woƒe dɔwɔƒe le Cairo.

**Ŋusẽ ƒe Ŋgɔyiyi**

Woɖo Afrika Ŋusẽdɔwɔƒe le ƒe 2008 me eye wòle Algiers.

**Dukɔ siwo le Habɔbɔa me**

Dukɔ siwo katã kloe le Afrika kple Afrika ƒukpowo dzi siwo nye Dukɔ Ƒoƒuawo ƒe akpa aɖe hã nye AU me tɔwo. Esia lɔ Sahrawi Arab Democratic Republic (SADR), si nye dukɔ si ƒe akpa aɖe koe dukɔ bubuwo da asi ɖo la ɖe eme. Morocco do le Afrika Ðekawɔwɔ Habɔbɔ si do ŋgɔ na AU la me le ƒe 1984 me elabena woxɔ SADR be enye hamevi, eye Morocco gblɔ be yekpɔ ŋusẽ ɖe SADR ƒe anyigba si nye Ɣetoɖoƒe Sahara dzi. Gake Morocco gava ge ɖe AU me le January 30, 2017. Somaliland, si Somalia gblɔ be enye yeƒe anyigba la, bia be yeage ɖe AU me le ƒe 2005 me.

Ðoɖo aɖe le AU si be woadzudzɔ dukɔ siwo le eme ne asrafowo ƒe amedzidzedzewo mu woƒe dziɖuɖuwo. Kpɔɖeŋu aɖewoe nye esi:

Wodzudzɔ Mali ƒe dɔwɔwɔ le August 19, 2020 dzi, le asrafowo ƒe amedzidzedze megbe. Woɖe eƒe dɔwɔwɔ dzi ɖeɖe kpɔtɔ ɖa ɣeyiɣi kpui aɖe le October 9, 2020 dzi, esime wòɖe dzesiwo fia be atrɔ ava demokrasidziɖuɖu me, gake wogadzudzɔe le June 1, 2021 dzi, le amedzidzedze bubu megbe.

Wodzudzɔ Guinea ƒe hamevinyenye le September 10, 2021 dzi, esi asrafowo ƒe amedzidzedze ɖe eƒe Dukplɔla, Alpha Condé, ɖa vɔ megbe.

Wodzudzɔ Sudan ƒe hamevinyenye le October 27, 2021 dzi, esi asrafowo ƒe amedzidzedze ɖe eƒe dumevi dzrowo ƒe dziɖuɖua ɖa vɔ megbe.

Wodzudzɔ Burkina Faso ƒe hamevinyenye le January 31, 2022 dzi, le asrafowo ƒe amedzidzedze megbe.

Wodzudzɔ Niger ƒe hamevinyenye le August 22, 2023 dzi, esi asrafowo ƒe amedzidzedze le July ƒe nuwuwu ɖe eƒe dukplɔla si woti le demokrasimɔ nu, Mohamed Bazoum, ɖa, si na Niger ƒe kuxia do mo ɖa le ƒe 2023 me.

Wodzudzɔ Gabon ƒe hamevinyenye le August 31, 2023 dzi, esi asrafowo ƒe amedzidzedze ɖe Dukplɔla Ali Bongo Ondimba ɖa vɔ megbe. Gake le April 2025 me la, Afrika Dukɔwo ƒe Habɔbɔ ɖoe be yeaɖe toheɖoɖo siwo woɖo ɖe Gabon ŋu ɖa eye yeagaxɔe ɖe habɔbɔa me.

## Nya siawo tsoƒe