ཡུ་གཱན་ཌ།

**ངོ་སྤྲོད།** 

ཡུ་གཱན་ཌ་འདི་ ཤར་ཕྱོགས་ཨཕ་རི་ཀ་ལུ་ ཡོད་པའི་རྒྱལ་ཁབ་ཅིག་ཨིན། དེ་ཡང་ ཀེན་ཡ། ལྷོ་སུ་དཱན། དམང་གཙོའི་གཞུང་ལྡན་གྱི་ཀོང་གོ། རུ་ཝན་ཌ། ཏཱན་ཟ་ནི་ཡ་གིས་ ས་བཅད་དེ་ཡོདཔ་ཨིན། འདི་གི་རྒྱ་ཚད་ ཧ་ལམ་ཀི་ལོ་མི་ཊར་གྲུ་བཞི་ ༢༤༡,༠༣༨ ཁྱབ་སྟེ་ཡོདཔ་དང་ དེ་ནང་ རྒྱ་ཆེ་བའི་ཆུ་ དཔེ་འབདན་ ཨཕ་རི་ཀ་གི་མཚོ་སྦོམ་ཤོས་ ཝིག་ཀྲོ་རི་ཡའི་མཚོ་ཡང་ཡོདཔ་ཨིན།

**རྒྱལ་ས་ལྟེ་བ་དང་ཁྲོམ་སྡེ།**

རྒྱལ་ས་ལྟེ་བ་འདི་ མཚོ་ཝིག་ཊོ་རི་ཡ་གི་མཐའ་མར་ཆགས་ཡོད་པའི་ ཀམ་པ་ལ་འདི་ཨིན། འདི་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་དཔལ་འབྱོར་དང་ ལམ་སྲོལ་ དེ་ལས་ སྲིད་དོན་ལྟེ་བ་ཨིན། གལ་གནད་ཆེ་བའི་ཁྲོམ་སྡེ་གཞན་ཚུ་ཡང་ རྒྱལ་སྤྱིའི་གནམ་གྲུ་ཐང་ཡོད་པའི་ ཨེན་ཊི་བི་ཁྲོམ་སྡེ་དང་ ནའིལ་གཙང་ཆུའི་རྐ་གི་ཉེ་འདབས་ལུ་ཡོད་པའི་ཇིན་ཇ་ཁྲོམ་སྡེ་ དེ་ལས་ བྱང་ཕྱོགས་ཁ་ཐུག་ལུ་ཡོད་པའི་གོ་ལུ་ཁྲོམ་སྡེ་འདི་ ཚོང་འབྲེལ་གྱི་ལྟེ་བ་ཨིན་མས།

**མི་རློབས།**

སྤྱི་ལོ་ ༢༠༢༥ ཚུན་ཚོད་ ཡུ་གཱན་ཌ་ལུ་མི་རློབས་ས་ཡ་ ༤༨ དེམ་ཅིག་ཡོད། འདི་འཛམ་གླིང་ནང་མི་རློབས་ཆུང་ཤོས་ཅིག་ཨིནམ་དང་ སྐྱེས་ལོ་བར་མའི་དཔྱ་སྙོམས་འདི་ ལོ་༡༧ འོག་རྒྱུ་ཨིན་པས། སྐྱེ་ཚད་མཐོ་དྲགས་དང་ འཕྲོད་བསྟེན་ཡར་དྲག་འགྱོ་མི་འདི་གིས་ མི་རློབས་ཡར་སེང་མགྱོགས་དྲགས་འགྱོ་མི་འདི་ ཁྱད་ཆོས་གཙོ་བོ་ཅིག་ཨིན་མས།

**མི་རིགས།**

ཡུ་གཱན་ཌ་འདི་ མི་རིགས་སྡེ་ཚན་ ༥༠ ལྷག་ཙམ་ཡོད་མི་ མི་རིགས་སྣ་ཚོགས་ཡོདཔ་ཨིན་པས། སྡེ་ཚན་གཙོ་བོ་ཚུ་ནང་ བ་གཱན་ཌ།(Baganda) བཱ་ནན་ཀོ་ལི།(Banyankole) བཱ་སོ་ག།(Basoga) བཱ་ཀི་ག།(Bakiga) ཨ་ཅོ་ལི་(Acholi)ཚུ་ཚུདཔ་ཨིན། མི་རློབས་འདི་ གཙོ་བོ་ར་ ཨཕ་རི་ཀཱན་གི་ཨིནམ་དང་ ལམ་སྲོལ་དང་ ས་གནས་གཞུང་སྐྱོང་གི་ལཱ་ནང་ལུ་ ཕྱག་ཞུ་ཡོདཔ་ཨིན་པས། 

**ཁ་སྐད།**

ཨིང་ལིཤ་འདི་ གཞུང་འབྲེལ་གྱི་ཁ་སྐད་ཨིནམ་དང་ གཞུང་དང་ཤེས་རིག་ནང་ ལག་ལེན་འཐབ་ཨིན། སུ་ཧི་ལི་ཁ་སྐད་འདི་ཡང་ གཞུང་འབྲེལ་གྱི་ཁ་སྐད་ཨིནམ་དང་ ཚོང་འབྲེལ་དང་དམག་སྡེ་ནང་ལུ་ རྒྱ་ཆེ་དྲགས་སྦེ་ ལག་ལེན་འཐབ་ཨིན་པས། རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་ཁ་སྐད་གཞན་ ལུ་གཱན་ད་(Luganda)དང་ རུན་ཡཱན་ཀོ་ལི་(Runyankole) དེ་ལས་ ཨ་ཅོ་ལི་(Acholi)ཚུ་ ལུང་ཕྱོགས་སོ་སོའི་ནང་ སྤྱིར་བཏང་སྦེ་སླབ་ཨིན་པས།

**རྒྱལ་རབས།**

ཡུ་གཱན་ཌ་འདི་ ༡༨༩༤ ལུ་ བིརི་ཊིཤ་གི་ སྲུང་སྐྱོབ་མངའ་ཁོངས་ལུ་གྱུར་ཏེ་ ༡༩༦༢ ལུ་ རང་དབང་རང་བཙན་ཐོབ་ནུག། རང་དབང་རང་བཙན་ཐོབ་པའི་ ཤུལ་མའི་རྒྱལ་རབས་ནང་ལུ་ ཨིཌི་ཨ་མིན་གྱི་ དབང་བཙོང་གི་གཞུང་ལུགས་དང་ མི་སེར་གྱི་འཐབ་འཛིང་ཚུ་ ཚུད་དེ་ཡོདཔ་དང་ དེ་གི་ཤུལ་ལས་ སྤྱི་ལོ་ ༡༩༨༦ ལས་ཚུར་ སྲིད་འཛིན་ཡོ་ཝེ་རི་ མུ་སེ་ཝེན་ནེ་(Yoweri Museveni) གི་སྐབས་ལུ་ གཞུང་སྐྱོང་འདི་ལེགས་ཤོམ་སྦེ་ འགྱོ་ཡོདཔ་ཨིན་པས། 

**ཆོས་ལུགས།**

ཡེ་ཤུ་པ་ཚུ་ ཆོས་ལུགས་ཁྱབ་ཆེཝ་སྦེ་ཡོད་མི་འདི་ ཡུ་གཱན་ཌ་གི་མི་ བརྒྱ་ཆ་༨༠ ལྷགཔ་ཅིག་གིས་ ཀེ་ཐོ་ལིག་ ཡང་ན་ ཨེང་ལི་ཀེན་གྱི་གྲངས་སུ་ཨིནམ་སྦེ་ ངོས་འཛིན་འབདཝ་ཨིན་མས། ཁ་ཆེའི་ཆོས་ལུགས་འདི་ཡང་ མི་རློབས་ཧ་ལམ་ཅིག་གིས་ ལག་ལེན་འཐབ་ཨིན་མས།

**ཁྲོམ་སྡེ་གོང་འཕེལ།** 

ཁྲོམ་ཚོགས་ཡར་རྒྱས་འགྱོ་མི་འདི་ དམིགས་བསལ་གྱིས་ ཀམ་པཱ་ལ་ཁྲོམ་ཚོགས་དང་ ཉེ་འདབས་ཀྱི་ཁྲོམ་ མུ་ཀོ་ནོ་ཁྲོམ་ཚོགས་དང་ ཝ་ཀི་སོ་ཁྲོམ་ཚོགས་ཚུ་ནང་ ཡར་རྒྱས་འགྱོཝ་ཨིན་མས། ཁྲོམ་སྡེ་ཚུ་ ཚོང་འབྲེལ་ ཤེས་ཡོན་དང་འཕྲོད་བསྟེན་གྱི་ལྟེ་བ་ཨིན་རུང་ གཞི་རྟེན་ཚུ་འཕྲལ་འཕྲལ་ར་ མི་རློབས་ཡར་སེང་ལས་བརྟེན་ མ་ལང་པར་ལུས་དོ་ཡོདཔ་ཨིན་པས། ཁྲོམ་ནང་གནས་སྤོ་ནི་འདི་ ལཱ་གཡོག་དང་ ཞབས་ཏོག་འཚོལ་མི་གིས་ྶབེ་ འོང་དོ་ཡོདཔ་ཨིན་པས།

**གནམ་གཤིས།** 

ཡུ་གཱན་ཌ་ལུ་ ས་དྲོད་ཡོད་བའི་ས་གཤིས་ཡོདཔ་དང་ ཆར་འབབ་འདི་ ལུང་ཕྱོགས་ཀྱི་བར་ན་ ཁྱད་པར་ཡོད་དེ་འབད་རུང་ ཆར་འབབ་ཀྱི་དུས་ཚོད་གཉིས་ཡོདཔ་ཨིན་པས། ལྷོ་ནུབ་ཀྱི་ས་ཁ་མཐོ་ས་ཚུ་ བསིལ་ཏོང་ཏོ་དང་ རློནམ་སྦེ་ཡོདཔ་ད་ བྱང་ཤར་འདི་ གནམ་མེད་ས་མེད་སྐམ་ཀྲོག་ཀྲོ་ཡོདཔ་ཨིན། རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་ས་བཅུད་ཅན་དང་ ས་གཤིས་གནས་སྟངས་སྒྲིང་སྒྲིང་ཡོད་མི་གིས་ དཔལ་འབྱོར་གྱི་གཞི་རྟེན་གཙོ་བོ་ཅིག་ཨིན་མི་ སོ་ནམ་ལུ་རྒྱབ་སྐྱོར་འབདཝ་ཨིན་མས།

**གཞུང་སྐྱོང་།**

ཡུ་གཱན་ཌ་འདི་ སྲིད་འཛིན་གྱི་ མི་སེར་རྒྱལ་ཁབ་ཨིནམ་དང་ སྲིད་དོན་ཚོགས་པ་ལེ་ཤ་ཡོད་པའི་ སྲིད་དོན་རིམ་ལུགས་ཡོདཔ་ཨིན། སྲིད་འཛིན་འདི་ རྒྱལ་ཁབ་དང་གཞུང་གཉིས་ཆ་ར་གི་ འགོ་འཛིན་ཨིན། དམངས་གཙོའི་གཙུག་སྡེ་ཚུ་ གནས་ཏེ་ཡོད་རུང་ སྲིད་དོན་གྱི་རང་དབང་དང་ གནས་ཚུལ་གྱི་དབང་ཆ་ཚུ་ འཕྲལ་འཕྲལ་ར་ བཀག་དམ་འབད་དེ་ཡོདཔ་ཨིན། བཙག་འཐུ་འདི་ རྩོད་རྙོག་ཅན་ཅིག་སྦེ་སྡོད་ཡོདཔ་ལས་ ལེགས་སྒྱུར་འབད་དགོ་པའི་ལོ་རྒྱུས་ ཧེ་མ་ལས་འཐོན་ཡོདཔ་ཨིན་པས། 

**ས་ཆ།** 

ཡུ་གཱན་ཌ་གིས་ མཚོ། གཙང་ཆུ། གངས་རི། སཱ་བཱ་ནཱ་ཚུ་བརྩིས་ཏེ་ ས་ཆ་རིག་པ་སྣ་ཚོགས་སྟོནམ་ཨིན། ས་རྟགས་གཙོ་བོ་ཚུ་ ཝིག་ཀྲོ་རི་ཡ་མཚོ། ནའིལ་གཙང་ཆུ། རོའན་ཟོ་རི་གངས་རི། ནང་ན་འཛུལ་མ་ཚུགས་པའི་ནགས་ཚལ་བུའིན་ཌི་ཚུ་ཨིན་པས། རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་སྐྱེ་ལྡན་རིགས་སྣ་གིས་ ཉམས་སྲུང་དང་ སྐྱེ་ལྡན་གནས་སྟངས་ལྟ་བཤལ་གྱི་དོན་ལུ་ ས་ཁོངས་དགའ་ཤོས་ཅིག་ཨིན་པས།

**དཔལ་འབྱོར།**

ཡུ་གཱན་ཌ་གི་ ནང་འཁོད་ཐོན་སྐྱེད་ཡོངས་འབོར་འདི་ ཌོར་ལར་ཐེར་འབུམ་ ༥༠ དེ་ཅིག་ལུ་ སྔོན་རྩིས་བཏོན་ནུག། དཔལ་འབྱོར་འདི་ གཙོ་བོ་ར་སོ་ནམ་ཨིནམ་དང་ ཕྱིར་ཚོང་གཙོ་བོ་ར་ཀཱོ་ཕི་དང་ ཇ་ དེ་ལས་ ཉ་ཚུ་ཨིན་པས། ཕྱིར་ཚོང་གཙོ་བོ་གཞན་ཡང་ གསེར་དང་ མེ་ཏོག་ཚུ་ཚུདཔ་ཨིན། ནང་འདྲེན་གྱི་གྲངས་སུ་ ས་སྣུམ་དང་ འཕྲུལ་ཆས་ དེ་ལས་ སྨན་རིགས་ཚུ་ཚུདཔ་ཨིན། རྒྱལ་ཁབ་ཀྱིས་ ས་སྣུམ་འཚོལ་ཞིབ་དང་ གཞི་རྟེན་ནང་ལུ་ མ་རྩ་བཙུགས་དོ་ཡོདཔ་ཨིན་པས།

**ལམ་སྲོལ་དང་གྱོན་ཆས།**

ཡུ་གཱན་ཌན་གྱི་ལམ་སྲོལ་འདི་ སྔར་སྲོལ་དང་ དེང་སང་གི་ སླ་བསྲེ་རྐྱབ་མི་ཅིག་ཨིན། ལམ་སྲོལ་གྱི་ལས་རིམ་ཚུ་ འགོ་འདྲེན་འཐབ་པའི་སྐབས་ སྔར་སྲོལ་གྱི་གོ་ལ་ ཨམ་སྲུ་ཚུ་ལུ་གོ་མི་སི་(gomesi)དང་ ཕོ་སྐྱེས་ཚུ་ལུ་ཀཱན་ཟུ་(kanzu) ཚུ་གྱོན་དགོཔ་ འཐོན་དོ་ཡོདཔ་ཨིན་མས། སྙན་ཆ་དང་ ཞབས་ཁྲ་ དེ་ལས་ སྲུང་ཚུ་ ལམ་སྲོལ་གྱི་རྣམ་འགྱུར་ ཁག་ཆེ་ཏོག་ཏོ་ཅིག་ཨིནམ་དང་ དུས་སྟོན་ཚུ་ནང་ མི་རིགས་ཀྱི་ངོ་རྟགས་མ་འདྲཝ་ཚུ་ བརྩི་སྲུང་འབད་དེ་ཡོདཔ་ཨིན།

**ལྟ་བཤལ།**

ལྟ་བཤལ་ལས་སྡེ་འདི་ ཡར་རྒྱས་འགྱོ་བའི་བསྒང་ར་ཡོདཔ་དང་ དེ་ཡང་ གངས་རི་མི་རྒོད་རྐང་འགྲུལ་(mountain gorilla trekking)དང་ ས་ཕ་རི་གླིང་ག་ དེ་ལས་ ལམ་སྲོལ་གྱི་ས་གོ་ཚུ་གིས་ རྒྱུད་སྐུལ་འབད་ཡོདཔ་ཨིན་པས། རྒྱལ་ཡོངས་གླིང་ག་ མུར་ཅི་སོན་ཕཱལསི་(Murchison Falls)དང་ རྒྱལ་བཙུན་ཨི་ལི་ཟ་བེཊ་(Queen Elizabeth) དེ་ལས་ ཀི་བཱ་ལི་(Kibale)ཚུ་གིས་ རི་དྭགས་སེམས་ཅན་དང་ རང་བཞིན་གནས་སྟངས་ལུ་ སྤྲོ་བ་ཡོད་མི་ བལྟ་སྐོར་པ་ཚུ་བཀུག་དོ་ཡོདཔ་ཨིན་པས།

**རྩེད་རིགས།**

རྐང་རྩེད་འདི་ ཡོངས་གྲགས་ཅན་གྱི་རྩེདམོ་ཨིནམ་དང་ འདི་གི་ཤུལ་ལས་ ལུས་རྩལ་དང་ མཛོག་ཁྱད་ དེ་ལས་ དྲྭ་རིལ་རྩེདམོ་ཚུ་ཡོདཔ་ཨིན་པས། ཡུ་གཱན་ཌ་གིས་ ཡུན་རིང་གི་བང་རྒྱུག་དང་ མཛོག་ཁྱད་ཀྱི་རྩེདམོ་ཚུ་ནང་ ཡོངས་གྲགས་ཅན་གྱི་ ལུས་རྩལ་པ་ཚུ་ ཐོན་ཡོདཔ་མ་ཚད་ རྒྱལ་སྤྱིའི་རྩེད་འགྲན་ ཨོ་ལིམ་པིག་དང་ ཀ་མཱན་ཝེལཐ་གི་རྩེད་རིགས་ཚུ་ནང་ བཅའ་མར་གཏོགས་མི་ ཡར་སེང་འགྱོ་དོ་ཡོདཔ་ཨིན་མས།

**བཞེས་སྒོ།**

ཡུ་གཱན་ཌན་གྱི་བཞེས་སྒོ་འདི་ འབྲུ་རིགས་དང་ ཚོད་བསྲེ་ དེ་ལས་ ཤ་ཚུ་ཨིན་པས། བཞེས་སྒོ་མངམ་སྦེ་ཟ་མི་འདི་ མ་ཊོ་ཀེ་༼ངང་ལག་རླངས་བཙོ་༽། པོ་ཤོ་༼གེ་ཟ་ཐུགཔ་༽། ཀ་ས་ཝ། སྲནམ་ཅུམ་ཚུ་ཚུདཔ་ཨིན། ཁྲོམ་ལམ་གྱི་བཞེས་སྒོ་ རོ་ལེགསི་(rolex) ཟེར་མི་འདི་༼སྒོང་རྡོག་སྒྲིལ་ཏེ་བཙུགས་ཡོད་པའི་ལྟེ་ཟས་༽འདི་ དམིགས་བསལ་གྱིས་ ཁྲོམ་གྱི་ས་གོ་ཚུ་ནང་ རྒྱ་ཆེ་དྲགས་སྦེ་ར་ ལོངས་སྤྱོད་དོ་ཡོདཔ་ཨིན་པས།

**ཕྱི་འབྲེལ་མཐུན་ལས།**

ཡུ་གཱན་ཌ་འདི་ ལུང་ཕྱོགས་ཀྱི་མཐུན་འབྲེལ་ནང་ ངར་ཡེང་ཡེ་སྦེ་ འབད་དོ་ཡོདཔ་དང་ དམིགས་གསལ་སྦེ་ ཤར་ཕྱོགས་ཨཕ་རི་ཀཱན་གྱི་ཚོགས་པ་ དེ་ལས་ ཨཕ་རི་ཀཱན་གྱི་གཅིག་ཚོགས་ཚུ་ཨིན་པས། རྒྱལ་ཁབ་འདི་ ནུབ་ཕྱོགས་རྒྱལ་ཁབ་དང་ རྒྱ་ནག་ དེ་ལས་ ཁྱིམ་ཚང་རྒྱལ་ཁབ་ཚུ་དང་གཅིག་ཁར་ མཐུན་ལམ་དམ་ཟབ་སྦེ་ བཞགཔ་མ་ཚད་ ཞི་བདེའི་དོན་གཅོད་ལས་སྣ་དང་ ཚོང་འབྲེལ་གྱི་མཐུན་འབྲེལ་ཚུ་ནང་ བཅའ་མར་གཏོགས་ཏེ་ཡོདཔ་ཨིན་པས།

**མཇུག་དོན།**

ཡུ་གཱན་ཌ་འདི་ ལམ་སྲོལ་དང་ རང་བཞིན་ དེ་ལས་ མི་སྟོབས་ཀྱི་ཕྱུག་པའི་ ཡར་རྒྱས་འགྱོ་བའི་རྒྱལ་ཁབ་ཅིག་ཨིན། གཞུང་སྐྱོང་དང་གོང་འཕེལ་དང་འབྲེལ་བའི་གདོང་ལེན་ཚུ་ འབྱུང་དོ་ཡོདཔ་ཨིན་རུང་ ས་གོ་དེ་ནང་ལུ་ རང་བཞིན་ཐོན་སྐྱེད་དང་ ན་གཞོན་གྱི་མི་རློབས་ཚུ་ལུ་བརྟེན་ ལུང་ཕྱོགས་ཀྱི་གོང་འཕེལ་དང་ དབང་ཤུགས་ཀྱི་གོ་སྐབས་སྦོམ་སྦེ་ར་ ཡོདཔ་ཨིན་པས།

**རྒྱབ་རྟེན།**