ཀོ་ལོན།

༉ ཀོ་ལོན་འདི་ པཱ་ན་མ་གི་ ཀེ་རི་བི་ཡཱན་མཚོ་འགྲམ་ལུ་ པཱ་ན་མ་གཙང་ཆུ་གི་ ཨེཊ་ལེན་ཊིག་འཛུལ་སྒོ་ནང་ཆགས་ཏེ་ཡོདཔ་དང་ དེ་ཡང་ རྒྱལ་རབས་ཀྱི་གལ་གནད་ཅན་དང་ ཐབས་བྱུས་དཔལ་འབྱོར་གྱི་ གལ་གནད་ཅན་གྱི་ཁྲོམ་ཚོགས་ཅིག་ཨིན་མས། དེ་ཡང་ དུས་རབས་ ༡༩ པའི་བར་ཁམས་ཅིག་ཁར་ གཞི་བཙུགས་འབད་མི་ ཀོ་ལོན་འདི་ མཚོ་གྲུའི་ཚོང་འབྲེལ་དང་ ལམ་སྲོལ་སྣ་ཚོགས་ དེ་ལས་ བཟོ་གྲྭ་གོང་འཕེལ་གྱི་དོན་ལུ་ ཁག་ཆེ་བའི་ལྟེ་བ་ཅིག་ལུ་འགྱུར་ཡོདཔ་ཨིན། ཀོ་ལོན་འདི་ པ་ན་མ་ཁྲོམ་གྱི་བྱང་ནུབ་ཁ་ཐུག་ལུ་ ཀི་ལོ་མི་ཊར་༨༠ དེ་ཅིག་གི་ས་ཁར་ ཀོ་ལོན་མངའ་སྡེའི་རྒྱལ་ས་ལྟེ་བ་ཅིག་སྦེ་ཡོདཔ་ཨིན། ཁྲོམ་འདི་ ཀེ་རི་བི་ཡཱན་གྱི་མཐའ་མཚམས་ལུ་ཆགས་ཏེ་ཡོདཔ་ལས་ རྒྱལ་རབས་དང་འཁྲིལ་ཏེ་ འཛམ་གླིང་མཚོའི་ཐོག་ལས་ཚོང་འབྲེལ་གྱི་དོན་ལུ་ ལམ་གྱི་འགན་ཁུར་འབག་ཚུགས་པའི་ ཐབས་བྱུས་ཅན་གྱི་ས་གོ་ཅིག་ནང་ཡོདཔ་ཨིན་མས། 

སྤྱི་ལོ་༡༨༥༠ ལུ་ པ་ན་མ་རེ་ལི་ལམ་གྱི་ ཨེཊ་ལེན་ཊིག་མཐའ་མཚམས་སྦེ་ གཞི་བཙུགས་འབད་མི་ ཀོ་ལོན་འདི་ འགོ་དང་པ་ ཨ་མ་རི་ཀ་གི་གཞི་ཆགས་མི་ཚུ་གིས་ མ་རྩ་བཙུགས་མི་ ཝི་ལིཡམ་ ཧཱེན་རི་ ཨེསི་པི་ཝལ་ (William Henry Aspinwall) ལུ་ གུས་བཏུད་འབད་དེ་ ཨེསི་པིན་ཝལ (Aspinwall) ཟེར་མིང་བཏགས་ནུག ཨིན་རུང་ ཧཱེསི་པི་ནིཀ་ (Hispanic) གི་མི་སྡེ་གིས་ འདི་ལུ་ ཀོ་ལོན་ཟེར་སླབ་དོ་ཡོདཔ་དང་ འདི་ཡང་ ཨེསི་པི་ནིཤ་གིས་ ཀིརེསེ་ཊོ་ཕཱར་ ཀོ་ལོམ་བཱས (Christopher Columbus) གི་སྐད་སྒྱུར་འདི་ཨིན་མས། ཁྲོམ་ཚོགས་འདི་ ས་ཆ་བསྐྱར་བཟོ་འབད་བའི་ཐོག་ལས་ ས་གཞི་གཙོ་བོ་དང་འབྲེལ་མཐུད་འབད་མི་ འདམ་རྫབ་ཀྱི་ས་ཁོངས་ མཱན་ཟ་ནི་ལོ་མཚོ་གླིང་ལུ་ (Manzanillo) ལུ་རྐྱབ་སྟེ་ཡོདཔ་ཨིན་མས།

བྱུང་རབས་དང་འཁྲིལ་བ་ཅིན་ ཀོ་ལོན་ལུ་ མེ་རྐྱེན་སྦོམ་སྦེ་ར་བྱུང་ཡོདཔ་དང་ དམིགས་བསལ་གྱིས་ སྤྱི་ལོ་༡༨༨༥ དང་ ༡༩༡༥ དེ་ལས་ ༡༩༤༠ ལུ་ ཁྲོམ་ཚོགས་བསྐྱར་བཟོ་འབད་ནི་ལུ་ ཕན་ཐོགས་བྱུང་ནུག། ཁྲོམ་སྡེ་གོང་འཕེལ་འདི་ པ་ན་མ་གཙང་ཆུ་བཟོ་བསྐྲུན་དང་ ལག་ལེན་འཐབ་ནིའི་ནང་ འགན་ཁུར་འབག་སྟེ་ ལཱ་འབད་མི་མ་འདྲཝ་ཚུ་ འོང་བཅུག་སྟེ་ དཔལ་འབྱོར་གོང་འཕེལ་ལུ་ ཕན་ཐོགས་བྱུང་ནུག། མི་རློབས་ཀྱི་ཐད་ཁར་ སྤྱི་ལོ་༢༠༡༦ ལུ་ ཀོ་ལོན་ལུ་ མི་རློབས་༧༨༠༠༠ དེ་ཅིག་ཡོདཔ་སྦེ་ ཚོད་རྩིས་བཏོན་ཡོདཔ་དང་ ཁྲོམ་ཆེན་ནང་ མི་རློབས་ས་ཡ་༢༤༡༨༡༧ དེ་ཅིག་ཡོདཔ་སྦེ་ཨིན་མས། ཁྲོམ་སྡེ་འདི་གི་མི་འབོར་ཞིབ་རྩིས་འདི་ མང་ཤོས་ཅིག་ར་ ཨེ་ཕཱོརོ་ཀེ་རི་བི་ཡན (Afro-Caribbean) ཨིན་མས།

དེ་མ་ཚད་ རིམ་གྱིས་སྦེ་ ཀོ་ལོན་འདི་ གེརིཀ་དང་ ཨི་ཊ་ལེཡན་ ཇི་ཝིཤ་དང་རྒྱ་ནག་ དེ་ལས་ ལྷོ་ཨེ་ཤི་ཡ་གི་མི་རྒྱུད་ཚུ་གི་མི་སྡེ་ཚུ་ཡོདཔ་ལས་ ལམ་སྲོལ་སྣ་ཚོགས་སྦེ་བཞག་ནི་ལུ་ ཕན་ཐོགས་བྱུང་ནུག དེ་ལས་ ཀོ་ལོན་གྱི་ལམ་སྲོལ་གྱི་ངོ་རྟགས་འདི་ ཨེ་ཕཱོརོ་ ཀེ་རི་བི་ཡན་ (Afro-Caribbean) གི་སྲོལ་ཁྱུན་ནང་ལུ་ གཏིང་ཟབ་སྦེ་ར་ གཞི་བཙུགས་འབད་དེ་ཡོདཔ་དང་ འདི་ཡང་ སྙན་ཆ་དང་བཞེས་གོ་ དེ་ལས་ དུས་སྟོན་ཚུ་ནང་ལས་ཕར་ མཐོང་དོ་ཡོདཔ་ཨིན་མས། ཁྲོམ་འདི་ནང་ ཚོས་གཞི་སྣ་ཚོགས་ཀྱི་ ཁྲོམ་སྐོར་དང་ རང་ལུགས་ཀྱི་ཞབས་ཁྲ་ དེ་ལས་ སྙན་ཆའི་འཁྲབ་སྟོན་ཚུ་ འགོ་འདྲེན་འཐབ་མི་ དུས་སྟོན་ཚུ་འགོ་འདྲེན་འཐབ་སྟེ་ ཡོངས་གྲགས་ཅན་ཅིག་ཨིན་པས། དེ་མ་ཚད་ ཀོ་ལོན་ལུ་ཡོད་པའི་ བཞེས་སྒོའི་ལམ་སྲོལ་ཚུ་གིས་ ཨེ་ཕཱིརི་ཀཱན་དང་ ཀེ་རི་བི་ཡན་ དེ་ལས་ ལེ་ཊིན་ཨ་མི་རི་ཀ་གི་ཤན་ཞུགས་ཚུ་ མཉམ་བསྡོམ་འབད་དེ་ ཆུམ་དང་སྲནམ་ དེ་ལས་ ཚོད་བསྲེ་དང་ རྒྱ་མཚོའི་ཟས་རིགས་ཚུ་ མཉམ་བསྡོམ་འབད་དེ་ཡོདཔ་ཨིན་མས། བཟོ་རིགས་ཀྱི་ཐད་ཁར་ ཀོ་ལོན་གྱིས་ ཡེ་གུའི་ཁྲུས་དབང་ལྷ་ཁང་དང་ དབང་འོག་དུས་སྐབས་ཀྱི་བཟོ་བཀོད་ལྷག་མ་ལུས་མི་ཚུ་གི བྱུང་རབས་ཚུ་ཡང་ཡོདཔ་མ་ཚད་ ལམ་སྲོལ་དང་ བྱུང་རབས་ཀྱི་གལ་གནད་ཅན་ཚུ་ ངོས་འཛིན་འབད་དེ་ ས་ཁོངས་ཚུ་ཉམས་སྲུང་དང་སོར་ཆུད་འབད་ནི་ལུ་ བརྩོན་ཤུགས་བསྐྱེད་ཡོདཔ་ཨིན་པས།

དཔལ་འབྱོར་གྱི་ཐད་ཁར་ སྤྱི་ལོ་༡༩༤༨ ལུ་ གཞི་བཙུགས་འབད་མི་ ཁྲལ་མེད་ཚོང་འབྲེལ་གྱི་ས་གནས་གཅིག་ཁར་ འབྲེལ་བ་ཡོད་མི་འདི་གིས་ རྒྱལ་ཁབ་འདི་ འཛམ་གླིང་ནང་ རང་དབང་ཅན་གྱི་ཚོང་འབྲེལ་ས་ཁོངས་སྦོམ་ཤོས་ཅིག་ཨིནམ་ལས་ རྒྱལ་སྤྱིའི་ནང་ ཅ་ཆས་ཚུ་ ནང་འདྲེན་དང་གསོག་འཇོག་ དེ་ལས་ ཕྱིར་ཚོང་འཐབ་ནི་ལུ་ ཕན་ཐོགས་བྱུང་དོ་ཡོདཔ་ཨིན་མས། ད་རུང་ ཀོ་ལོན་འདི་ པཱ་ན་མ་གཙང་ཆུ་གི་ཉེ་འདབས་ལུ་ཡོད་ནི་འདི་གིས་ འཛམ་གླིང་མཚོ་གྲུའི་ཚོང་འབྲེལ་ནང་ ཁག་ཆེ་བའི་ས་གོ་ཅིག་སྦེ་ལཱ་འབདཝ་མ་ཚད་ གྲུ་ཁའི་མཐུན་རྐྱེན་ཚུ་གིས་ ཅ་ཆས་འབོར་ཚད་སྦོམ་སྦེ་རང་ འཛིན་སྐྱོང་འཐབ་སྟེ་ རྒྱལ་སྤྱིའི་གནས་ཚད་ཁར་ ཚོང་འབྲེལ་འཐབ་ནི་ལུ་ འགན་ཁུར་འབགཔ་ཨིན་པས། 

མ་གཞི་ དཔལ་འབྱོར་གྱི་ནུས་པ་ཡོད་རུང་ ཀོ་ལོན་ལུ་ ཁྲོམ་ཚོགས་ཉམས་རྒུད་དང་ གཞི་རྟེན་མཐུན་རྐྱེན་ལངམ་སྦེ་མེད་མི་ དེ་ལས་ མི་སྡེའི་ཁྱད་པར་ཚུ་བརྩིས་ཏེ་ གདོང་ལེན་ལེ་ཤ་ཅིག་ར་ འབྱུང་དོ་ཡོདཔ་ཨིན། ཁྲོམ་སྡེ་འདི་ནང་ ལཱ་གཡོག་མེད་པའི་གནས་སྟངས་དང་ དབུལ་ཕོངས་ཀྱི་གནས་ཚད་ཡར་སེང་འགྱོ་སྟེ་ཡོདཔ་ཨིན། ཁྲོམ་སྡེའི་གཞི་རྟེན་མཐུན་རྐྱེན་ཚུ་ ཉམས་གསོ་འབད་ནི་དང་ མི་ཚེའི་གནས་སྟངས་ཡར་དྲག་གཏང་ནི་ལུ་དམིགས་ཏེ་ ཀོ་ལོན་གྱི་དཔལ་འབྱོར་བསྐྱར་བཟོའི་ལས་འགུལ་ཚུ་ སྤྱི་ལོ་༢༠༡༤ ལུ་ འགོ་བཙུགས་ཡོདཔ་མ་ཚད་ ཀོ་ལོན་ལུ་ འོང་འབབ་འདྲ་མཉམ་མེད་མི་དང་ སྤུས་ཚད་ཅན་གྱི་ཤེས་ཡོན་དང་ གསོ་བའི་ཞབས་ཏོག་ཚུ་ ཐོབ་མ་ཚུགས་པའི་ རྒྱལ་ཡོངས་ཀྱི་གནད་དོན་ཚུ་གིས་ གནོད་སྐྱོན་རྐྱབ་སྟེ་ཡོདཔ་ལས་ གདོང་ལེན་འདི་ཚུ་གིས་ མི་སྡེ་དང་དཔལ་འབྱོར་གྱི་ བསྒྱུར་བཅོས་ཚུ་ ཡོངས་རྫོགས་སྦེ་འབད་དགོཔ་སྦེ་ སྐུལ་མ་འབད་དེ་ཡོདཔ་ཨིན་མས།

ཀོ་ལོན་འདི་ རྒྱལ་རབས་ཀྱི་ཤུལ་བཞག་དང་ ཐབས་བྱུས་དཔལ་འབྱོར་གྱི་གནས་རིམ་ཕྱུགཔོ་ཡོད་མི་འདི་གིས་ པ་ན་མ་ལུ་ གལ་ཅན་གྱི་ཁྲོམ་ཚོགས་ཅིག་སྦེ་ལུས་ཏེ་ཡོདཔ་ཨིན། དེ་ལས་ དེང་སང་གི་དཀའ་ངལ་ཚུ་ གདོང་ལེན་འབད་བའི་སྐབས་ ཁྲོམ་ཚོགས་ཀྱི་ས་ཆའི་གནས་སྟངས་གསརཔ་བཟོ་ནི་དང་ མི་སྡེ་དཔལ་འབྱོར་གྱི་ཁྱད་པར་ཚུ་སེལ་ནིའི་དོན་ལུ་ འབད་བརྩོན་བསྐྱེད་དོ་ཡོདཔ་ལས་ མ་འོངས་པའི་དོན་ལུ་ ཁས་བླངས་འབད་དོ་ཡོདཔ་ཨིན་མས། དེ་ལས་ ལམ་སྲོལ་སྣ་ཚོགས་དང་ དཔལ་འབྱོར་གྱི་རྒྱུ་དངོས་ཚུ་ལག་ལེན་འཐབ་སྟེ་ ཀོ་ལོན་ལུ་ པཱ་ན་མ་གི་རྒྱལ་ཡོངས་གོང་འཕེལ་ལུ་ ཕན་ཐོགས་ཅན་གྱི་ཁྲོམ་ཚོགས་ལྟེ་བ་ཅིག་སྦེ་ འཐོན་ནི་གི་འོས་འབབ་ཡོདཔ་ཨིན།

                   **རྒྱབ་རྟེན་ཐོ།**

༡) གུ་རོན་མོན་ཊེ་རོ་ སི་ (གནམ་ལོ་མེད ༢༠༡༡) དབུས་ཕྱོགས་ཨ་མི་རི་ཀ་གི་ལྟ་བཤལ་དང་ ཀེ་རི་བི་ཡན་གི་མཚོ་གླིང་གི་སྐོར། ལེ་ཊིན་ཨ་མི་རི་ཀའི་ཞིབ་འཚོལ་གྱི་དུས་དེབ ༣༠(༡) ཤོག་གྲངས ༢༡-༣༤།

༢) སུ་ལི་ཝན ཨེམ་པི་དང་ རི་ཝས་ ཇེ་ (གནམ་ལོ་མེད ༢༠༠༧) པ་ན་མ་གི་སྲིད་དོན་གནས་སྟངས་དང་ཡུ་ཨེས་ཀྱི་འབྲེལ་བ། ཀོང་རེ་སི་ཞིབ་འཚོལ་ཞབས་ཏོག།

༣) ཕེརེ་ཌི་རིཀ་ ཨར་ཌི་ (གནམ་ལོ་མེད ༢༠༠༥) པ་ན་མའི་གཏམ་རྒྱུད། ལེག་སི་ཊོན་ཀི་དེབ།