ཨང་གྷོ་ལ།

ཨཕ་རི་ཀ་གི་ལྷོ་ནུབ་མཚོ་འགྲམ་ལུ་ཡོད་པའི་ ཐོན་སྐྱེད་ཕྱུགཔོ་ཡོད་མི་ རྒྱལ་ཁབ་ཨང་གྷོ་ལ་ལུ་ རྒྱལ་རབས་མགུ་རྙོག་དྲགས་དང་ ལམ་སྲོལ་མ་འདྲཝ་ དེ་ལས་ དཔལ་འབྱོར་མགྱོགས་དྲགས་སྦེ་ ཡར་རྒྱས་འགྱོ་དོ་ཡོདཔ་ཨིན། ཧེ་མ་ པོར་ཅུ་གིསི་གི་དབང་འོག་ལུ་ཚུད་མི་ ཨང་གྷོ་ལ་ འདི་ སྤྱི་ལོ་ ༡༩༧༥ ལུ་ རང་དབང་ཐོབ་ཡོདཔ་ཨིན་རུང་ ལོ་ངོ་བཅུ་ཕྲག་ལས་བཅད་དེ་ ནང་འཁྲུག་བྱུང་སྟེ་ གོང་འཕེལ་ལུ་བར་ཆད་བྱུང་ནུག། (World Bank, 2023). ལམ་སྲོལ་གྱི་སྲོལ་ཁྱུན་ཕྱུགཔོ་ཡོད་མི་དང་བསྟུན་ ཨང་གྷོ་ལ་འདི་ ཨཕ་རི་ཀའི་གླིང་ཆེན་ནང་ལུ་ གཞན་དང་མ་འདྲ་བའི་རྒྱལ་ཁབ་ཅིག་སྦེ་ར་ལུས་ནུག འདི་གི་རྒྱལ་ས་ལྟེ་བ་ ལུ་ཝེན་ཌ་འདི་ རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་དཔལ་འབྱོར་དང་སྲིད་དོན་ དེ་ལས་ ལམ་སྲོལ་གྱི་ལྟེ་བ་ཅིག་སྦེ་ཕྱག་ཞུ་སྟེ་ ཡར་རྒྱས་འགྱོ་བའི་བདེན་ཁུངས་ཅིག་ཨིན། 

སྤྱི་མཐུན་རྒྱལ་ཁབ་འདི་ ལྷོ་ཨཕ་རི་ཀ་གི་ནུབ་དབུས་མཚོ་འགྲམ་ལུ་ཆགས་ཡོདཔ་ཨིན། ལྷོ་ཕྱོགས་ལུ་ ན་མི་བི་ཡ་དང་ བྱང་ཕྱོགས་ལུ་ ཀོང་གོ་དམངས་གཙོའི་རྒྱལ་ཁབ་ ཤར་ཕྱོགས་ལུ་ ཟམ་བི་ཡ་ དེ་ལས་ ནུབ་ཕྱོགས་ལུ་ ཨེཊ་ལེན་ཊིག་རྒྱ་མཚོ་ཚུའི་ ས་མཚམས་ཡོདཔ་ཨིན། རྒྱལ་ཁབ་འདི་ མཚོ་འགྲམ་རིངམོ་དང་ དབུས་ལུ་སྒང་མཐོཝ་སྦེ་ཡོད་པའི་ ས་ཁོངས་རྒྱ་ཆེཝ་ཅིག་ནང་ ཁྱབ་སྟེ་ཡོདཔ་ཨིན། ཡུ་རོབ་ཀྱི་འཚོལ་ཞིབ་འདི་ དུས་རབས་ ༡༥ པའི་མཇུག་བསྡུ་ཁམས་ཅིག་ཁར་ པོར་ཅུ་གལ་གྱི་འཚོལ་ཞིབ་པ་ཚུ་ལྷོད་ཞིནམ་ལས་ དུས་རབས་ལས་བཅད་དེ་ པོར་ཅུ་གལ་གྱི་དབང་དུ་བསྡུ་ནི་འགོ་བཙུགས་ནུག། སྤྱི་ལོ་ ༢༠༢༢ ལུ་ ཨང་གྷོ་ལ་གི་མི་རློབས་འདི་ མི་ས་ཡ་ ༣༣ ལྷགཔ་ཅིག་ཡོདཔ་སྦེ་ ཚོད་དཔག་འབདཝ་ཨིན་མས། རྒྱལ་ཁབ་འདི་ནང་ མི་རིགས་མ་འདྲཝ་ཡོདཔ་ལས་ སྡེ་ཚན་སྦོམ་ཤོས་ཚུ་ཡང་ ཨོ་ཝིམ་བཱུན་དུ་དང་ཨམ་བཱུན་དུ་ དེ་ལས་ བ་ཀཱོན་གོ་ཚུ་ཨིན་མས། (BBC, 2023). དབང་འོག་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་ རིག་གཞུང་ཚུ་ གསལ་སྟོན་འབད་མི་ པོར་ཅུ་གལ་གྱི་སྐད་ཡིག་འདི་ གཞུང་འབྲེལ་སྐད་ཡིག་ཅིག་ཨིནམ་མ་ཚད་ ཀིམ་བཱུན་དུ་དང་ ཨུམ་བཱུན་དུ་བཟུམ་གྱི་ ས་གནས་ཀྱི་སྐད་ཡིག་ཚུ་ཡང་ ཁྱབ་ཆེཝ་སྦེ་སླབ་དོ་ཡོདཔ་ཨིན། ཨང་གྷོ་ལ་འདི་ མངའ་སྡེ་ ༡༨ ལུ་དབྱེ་སྟེ་ཡོདཔ་དང་ དེ་ཚུ་ཡང་ ཁྲོམ་སྡེ་དང་མི་སྡེ་ལུ་དབྱེ་སྟེ་ཡོདཔ་ཨིན། བདག་སྐྱོང་གཞི་བཀོད་འདི་གིས་ རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་ལུང་ཕྱོགས་མ་འདྲཝ་ཚུ་ནང་ ས་གནས་གཞུང་སྐྱོང་དང་ གོང་འཕེལ་གྱི་ལས་རིམ་ཚུ་ འགོ་འདྲེན་འཐབ་ནི་ལུ་ ཕན་ཐོགས་བྱུང་དོ་ཡོདཔ་ཨིན། 

ཨང་གྷོ་ལ་འདི་ གཅིག་མཐུན་གྱི་སྲིད་འཛིན་སྤྱི་མཐུན་རྒྱལ་ཁབ་ཅིག་སྦེ་ལཱ་འབདཝ་ཨིན། སྲིད་འཛིན་གྱིས་ རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་དབུ་ཁྲིད་དང་ གཞུང་གི་འགོ་ཁྲིདཔ་སྦེ་ཕྱག་ཞུ་སྟེ་ བཀོད་ཁྱབ་ཡན་ལག་ཚུ་ ལྟ་རྟོག་འབདཝ་ཨིན། རྒྱལ་ཡོངས་ཚོགས་འདུ་འདི་ ཁྲིམས་བཟོའི་ཚོགས་སྡེ་ཅིག་སྦེ་ ལཱ་འབདཝ་ཨིནམ་དང་ འཐུས་མི་ཚུ་ འདེམས་ཁོངས་མ་འདྲཝ་ཚུ་གི་ངོ་ཚབ་སྦེ་ བཙག་འཐུ་འབད་དེ་ཡོདཔ་ཨིན། ཨང་གྷོ་ལ་གི་ལམ་སྲོལ་འདི་ མི་རིགས་མ་འདྲཝ་དང་ དབང་འོག་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་བྱུང་རབས་ཚུ་གིས་ ཤན་ཞུགས་འབད་དེ་ཡོདཔ་ལས་ ཕྱུགཔོ་སྦེ་ཡོདཔ་ཨིན། ཤེས་རིག་དང་བརྡ་བརྒྱུད་ཚུ་ནང་ གཞུང་འབྲེལ་སྐད་ཡིག་ པོར་ཅུ་གལ་གྱི་སྐད་ཡིག་འདི་ ཁྱབ་ཆེཝ་སྦེ་ཡོདཔ་དང་ མི་སྡེའི་དུས་སྟོན་ཚུ་ནང་ རང་ལུགས་ཀྱི་སྙན་ཆ་དང་ཞབས་ཁྲ་ སེམ་བཱ་དང་ ཀི་ཟོམ་བཱ་ཚུ་གིས་ ཁག་ཆེ་བའི་འགན་ཁུར་འབགཔ་ཨིན། ཨང་གྷོ་ལ་གི་དཔལ་འབྱོར་དེ་ མང་ཤོས་ཅིག་ མར་ཁུ་དང་རླངས་རླུང་ལས་སྡེ་གིས་ འདྲུད་བདའ་དོ་ཡོདཔ་ལས་ རྒྱལ་ཡོངས་ནང་འོང་འབབ་དང་ ཕྱིར་ཚོང་འོང་འབབ་ལུ་ ཕན་ཐོགས་སྦོམ་སྦེ་ར་ འབྱུང་དོ་ཡོདཔ་ཨིན་པས། བཟོ་གྲྭ་གཞན་ཚུ་ཡང་ སོ་ནམ་དང་ བཟོ་གྲྭ་ དེ་ལས་ ས་གཏེར་ཚུ་ཨིན་པས། (World Economic Forum, 2023) རང་བཞིན་ཐོན་སྐྱེད་ཚུ་ ལངམ་སྦེ་ཡོད་རུང་ རྒྱལ་ཁབ་ནང་ དཔལ་འབྱོར་སྣ་མང་བཟོ་ནི་དང་ དབུལ་ཕོངས་ཀྱི་གནས་ཚད་མར་ཕབ་འབད་ནི་ལུ་ གདོང་ལེན་བྱུང་དོ་ཡོདཔ་ཨིན་པས། ནང་འཁྲུག་གི་ཤུལ་ལས་ ཨང་གྷོ་ལ་གིས་ བསྐྱར་བཟོ་འབད་ནི་ལུ་ ཡར་རྒྱས་འགྱོ་སྟེ་ཡོད་རུང་ འོང་འབབ་འདྲ་མཉམ་མེད་མི་དང་ གཞི་རྟེན་མཐུན་རྐྱེན་ལངམ་སྦེ་མེད་མི་ དེ་ལས་ ངན་ལྷད་ཀྱི་གནད་དོན་ཚུ་ ད་ལྟོ་ཡང་ མཐོང་ཚུགས་དོ་ཡོདཔ་ཨིན་པས། ཁྲོམ་ཚོགས་མགྱོགས་དྲགས་སྦེ་གོང་འཕེལ་འགྱོ་མི་འདི་གིས་ ཁྲོམ་ཚོགས་ནང་ལུ་ མི་མངམ་འཛོམས་ཏེ་ མི་མང་གི་ཞབས་ཏོག་དང་ སྡོད་ཁྱིམ་ཚུ་ལུ་ དཀའ་ངལ་བྱུང་དོ་ཡོདཔ་ཨིན། ཨང་གྷོ་ལ་འདི་ ཡུ་ཨེས་ཀྱི་ ཕྱིར་ཚོང་ཁྲོམ་ར་སྦོམ་ཤོས་གསུམ་པ་ཨིནམ་དང་ དེ་ཡང་ གཙོ་བོ་ར་ས་སྣུམ་ཕྱིར་ཚོང་འབད་མི་ལུ་བརྟེན་ཏེ་ཨིན་མས།(International Monetary Fund, 2023).

ཨང་གྷོ་ལ་གི་རྒྱལ་ས་ལྟེ་བ་དང་ ཁྲོམ་ཚོགས་སྦོམ་ཤོས་ ལུ་ཝེན་ཌ་འདི་ རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་བྱང་ཕྱོགས་ཨེཊ་ལེན་ཊིག་མཚོ་འགྲམ་ལུ་ཆགས་ཏེ་ཡོདཔ་དང་ དེ་ཡང་ གྲུ་ཁ་གཙོ་བོ་དང་ བཟོ་གྲྭ་དང་ལམ་སྲོལ་ དེ་ལས་ ཁྲོམ་ཚོགས་ལྟེ་བ་གཙོ་བོ་ཅིག་སྦེ་ ཕྱག་ཞུ་དོ་ཡོདཔ་ཨིན། སྤྱི་ལོ་ ༡༥༧༦ སྤྱི་ཟླ་དང་པའི་སྤྱི་ཚེས་ ༢༥ ལུ་ པོར་ཅུ་གལ་གྱི་འཚོལ་ཞིབ་པ་ པའོ་ལོ་ཌི་ཡས་ཌི་ནོ་ཝའིསི་གིས་ གཞི་བཙུགས་འབད་ཡོདཔ་དང་ དེ་གི་མིང་འདི་ ངོ་མ་ལུ་ སཱའོ་པཱའོ་ལོ་ཌ་ཨ་སུན་སཱའོ་ཌི་ལོ་ཨན་ཌ་ ཟེར་བཏགས་ནུག། སྤྱི་ལོ་༢༠༢༠ ལུ་ ལུ་ཝེན་ཌ་གི་ཁྲོམ་ཆེན་ས་ཁོངས་ནང་ མི་རློབས་ས་ཡ་ ༨.༣ ལྷགཔ་ཅིག་ཡོདཔ་ལས་ བྷྲཱ་ཟིལ་གྱི་ཕྱི་ཁར་ འཛམ་གླིང་ནང་ མི་རློབས་མང་ཤོས་ཡོད་མི་ པོར་ཅུ་གལ་གྱི་ཁ་སླབ་མི་ རྒྱལ་ས་ལྟེ་བ་ཅིག་ལུ་གྱུར་ནུག། དུས་རབས་ ༢༡ པའི་ནང་ ཁྲོམ་ཚོགས་འདི་ གལ་གནད་ཅན་གྱི་བསྐྱར་བཟོ་འབད་དེ་ཡོདཔ་དང་ གོང་འཕེལ་སྦོམ་ལེ་ཤ་ཅིག་གིས་ ཁྲོམ་གྱི་མཐོང་སྣང་འདི་ འགྱུར་བཅོས་འབད་ཡོདཔ་ཨིན། ལུ་ཝེན་ཌ་ལུ་ཡོད་པའི་བཟོ་གྲྭ་ཚུ་ཡང་ སོ་ནམ་ཐོན་སྐྱེད་བཟོ་སྦྱོར་དང་ འཐུང་ཆུ་བཟོ་སྐྲུན་ བགོ་ལ་བཟོ་སྐྲུན་ བམ་རྫས་བཟོ་སྐྲུན་གྱི་རྒྱུ་ཆ་ གྱིབ་ཤོག་ ལྕགས་རིགས་ དེ་ལས་ མར་ཁུ་བཙག་ནི་ཚུ་ཨིན་པས། དཔལ་འབྱོར་ཡར་རྒྱས་སོང་ཡོད་རུང་ ལུ་ཝེན་ཌ་འདི་ ཕྱི་རྒྱལ་གྱི་མི་ཚུ་གི་དོན་ལུ་ འཛམ་གླིང་ནང་ གོང་ཚད་མཐོ་ཤོས་ཅིག་སྦེ་ ངོས་འཛིན་འབད་དེ་ཡོདཔ་ཨིན། ལམ་སྲོལ་གྱི་ཐད་ལུ་ ལུ་ཝེན་ཌ་ལུ་ རྒྱལ་ཡོངས་མི་རྒྱུད་རིག་པའི་འགྲེམས་སྟོན་ཁང་དང་ རྒྱལ་ཡོངས་བྱ་རོགས་འགྲེམས་སྟོན་ཁང་བཟུམ་གྱི་ འགྲེམས་སྟོན་ཁང་ལེ་ཤ་ཅིག་ཡོདཔ་དང་ དེ་ཚུ་གིས་ ལོ་ངོ་ ༤༠༠ གི་རིང་ལུ་ Africa ལུ་ བྱ་རོགས་ཚོང་འབྲེལ་གྱི་ དྲན་རྟེན་ཚུ་ ཉམས་སྲུང་འབད་དེ་ཡོདཔ་ཨིན།

དབང་འོག་དང་འཁྲུག་རྩོད་ལས་ དཔལ་འབྱོར་སླར་གསོ་དང་ དེང་སང་གི་གནས་སྟངས་ལུ་ལྷོད་མི་ ཨང་གྷོ་ལ་གི་འགྲུལ་སྐྱོད་འདི་གིས་ མི་སེར་ཚུ་གི་བཟོད་བསྲན་ཚུ་ གསལ་སྟོན་འབདཝ་ཨིན། རང་བཞིན་ཐོན་སྐྱེད་མངམ་དང་ ན་གཞོན་མི་རློབས་ དེ་ལས་ ཐབས་བྱུས་གོང་འཕེལ་གྱི་འཆར་གཞི་ཚུ་ཡོདཔ་ལས་ རྒྱལ་ཁབ་འདི་ཨཕ་རི་ཀ་གི་དཔལ་འབྱོར་གནས་སྟངས་ནང་ གཙོ་བོ་ཅིག་ལུ་འགྱུར་ནི་གི་ འོས་འབབ་ཡོདཔ་ཨིན། (རྒྱལ་སྤྱིའི་དངུལ་འབྲེལ་མ་དངུལ་ [IMF], ༢༠༢༣) ཨིན་རུང་ ཡུན་བརྟན་གོང་འཕེལ་གྱི་དོན་ལུ་ འོང་འབབ་འདྲ་མཉམ་མེད་མི་དང་ གཞི་རྟེན་མཐུན་རྐྱེན་གྱི་རྩིས་ཆད་ དེ་ལས་ གཞུང་སྐྱོང་དང་འབྲེལ་བའི་ གནད་དོན་ལ་སོགས་པའི་གདོང་ལེན་ཚུ་ སེལ་ཐབས་འབད་དགོཔ་ཨིན་པས། རྒྱལ་ས་ལྟེ་བ་ཅིག་ཨིན་མི་ ལུ་ཝེན་ཌ་གིས་ ཨང་གོ་ལ་གི་ཡར་རྒྱས་ཀྱི་ཁས་བླངས་དང་འཐབ་རྩོད་གཉིས་ཆ་ར་ དེང་སང་གི་གནས་སྟངས་ནང་ བྱུང་རབས་དང་ལམ་སྲོལ་གྱི་གལ་གནད་ཚུ་ འདྲ་མཉམ་བཟོཝ་ཨིན། 

**རྒྱབ་རྟེན་དཔེ་དེབ།**