open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
އިންސޫލިން

**އިންސޫލިން** ނުވަތަ () އަކީ  ޗިސްމޭ ގައި ހުންނަ *ބީޓާ އައިލެޓް ސެލް*(β islet cell) ތަކުން އުފައްދައި ދޫކުރާ، ކާބޯހައިޑްރޭޓް މެޓަބޮލިޒަމް ކޮންޓްރޯލްކުރާ އެނަބޮލިކް ޕޮލިޕެޕްޓައިޑް ހޯރމޯން އެކެވެ. މީގެ އިތުރުން ފެޓް މެޓަބޮލިޒަމް ކޮންޓްރޯލް ކުރުމުގައިވެސް އިންސޫލިން ބައިވެރި ވެއެވެ. ފުރަމޭގައި ގުލްކޯޒް ރައްކާކޮށް ބޭރުކުރުމުގެ މަސައްކަތަށް ބަދަލު ގެނުވުމުގައި ވެސް މިހޯރމޯން ބައިވެރި ވެއެވެ. އޮނިގަނޑުގައި 51 އަމިނޯ އެސިޑް އެކުލެވޭ އިންސޫލިންގެ މޮލިކިއުލަރ ބަރުދަން ގައި 5808 ޑެލްޓޯން ހުރެއެވެ.

ހަކުރު ބަލީގެ ބައެއް ވައްތަރުތަކަށް ފަރުވާކުރުމަށް އިންސޫލިން ބޭނުންކުރެއެވެ. މިފަދަ މީހުންނަށް އިންސޫލިން އެމީހުންގެ ހަށިގަނޑުގައި ނުހުންނާތީ އަބަދުވެސް ފަރުބާގެ ގޮތުގައި އިންޖެކްޝަންގެ ސިފައިގައި އިންސޫލިން ނަގަން ޖެހެއެވެ.

ޤިސްމު:އިންސާނާގެ ހަށިގަނޑު
ޤިސްމު:އެންޑަކްރިން ނިޒާމް
ކެލްސިޓްރިއޯލް

ކެލްސިޓްރިއޯލް ނުވަތަ () އަކީ ހަށިގަނޑުގައި ހުންނަ ވިޓަމިންޑީ ގެ ހަރަކާތްތެރި ވައްތަރު އެވެ. މިހޯރމޯން އަށް ވަން-ޓްވެންޓީ ފައިވް ޑައިހައިޑްރޯކޯލިކެލްސިފެރޯލް*(1-25 Dihydrocholecalciferol) އަދި *ވިޓަމިންޑީ3*(Vitamin D3) އޭވެސް ކިޔައެވެ. މިހޯރމޯން ހަށިގަނޑުގައި އުފެދެނީ [[ގުރުދާ]] ގެ ތެރޭގައެވެ. އެގޮތުން [[ގުރުދާ]] ގެ ތެރޭގައި *ކެލްސިޑިއޯލް''(Calcidiol) ކެލްސިޓްރިއޯލް އަށް ބަދަލުވަނީ ޚާއްޞަ އެންޒައިމެއްގެ އެހީގައެވެ. ބޭސް އުފައްދާ ކާރުޚާނާ ތަކުން މިހޯރމޯން ބޭހެއްގެ ގޮތުގައި އުފައްދައި ބާޒާރުގައި ވިއްކަން ހުރެއެވެ.

ޤިސްމު:އިންސާނާގެ ހަށިގަނޑު
ޤިސްމު:އެންޑަކްރިން ނިޒާމް
އިރިތްރޯ ޕޮއިއިޓިން

**އިރިތްރޯ ޕޮއިއިޓިން** ނުވަތަ ()  އަކީ ގްލައިކޯޕްރޮޓީން ހޯރމޯން އެކެވެ. މިއީ ކަށީގެ މަދުގައި ހުންނަ ލޭގެ ރަތް ސެލްތަކުގެ ޕްރިކޯސަރ ތަކަށް ހުންނަ *ސައިޓޯކީން*(cytokine)  އެކެވެ. އިރިތްރޯ ޕޮއިއިޓިން އަށް *ހީމަޓަޕޮއިއިޓިން*(haematopoietin)  އަދި *ހީމަޕޮއިއިޓިން*(hemapoietin) އޭ ވެސް ކިޔައެވެ. އިރިތްރޯ ޕޮއިއިޓިން އުފެދެނީ ގުރުދާ ގައި ހުންނަ *އެކްސްޓްރާ ގްލޯމެރީޔުލަރ މިސަންޖިއަލް ސެލް* (extarglomerular mesangial cell)  ތަކުންނެވެ. މިއީ ލޭގެ ރަތް ސެލްތައް އުފެއްދުން ތަންޒީމް ކޮށްދޭ މައި ހޯރމޯން އެވެ.

ޤިސްމު:އިންސާނާގެ ހަށިގަނޑު
ޤިސްމު:އެންޑަކްރިން ނިޒާމް
ރިލަކްސިން

**ރިލަކްސިން**  ނުވަތަ () އަކީ  1926 ވަނަ އަހަރު ފުރަތަމަ ފަހަރަށް ހޯދުނު ހޯރމޯން އެކެވެ. ތަފާތު 3 ވައްތަރެއް މި ހޯރމޯންގެ ހުރެއެވެ. އަންހެނުންނަށް ނިސްބަތްކުރާއިރު މިހޯރމޯން އުރަމަތީގައި ވެސް އުފެދެއެވެ. އަދި ބިސްރަވައިގައި އުފެދޭ *ކޯޕަސް ލޫޓިއަމް*(Corpus luteum) އިންވެސް ދޫކުރެއެވެ. މާބަނޑު ދުވަސްވަރު ރަހިމުގެ ފާރުންނާއި، އަދި ވިހާއިރު ތުއްތު ދަރިފުޅާއެކު ފައިބާ މަސް(Placenta)  އިންވެސް މިހޯރމޯން ދޫކުރެއެވެ.

ޤިސްމު:އިންސާނާގެ ހަށިގަނޑު
ޤިސްމު:އެންޑަކްރިން ނިޒާމް
ޕްރޯޖެސްޓަރޯން

ޕްރޯޖެސްޓަރޯން ނުވަތަ ()އަކީ ސްޓީރޮއިޑް ހޯރމޯން އެކެވެ. މިހޯރމޯން އަކީ މައްސަރު ކަންތައް ލައިގަތުން، މާބަނޑުވުން، އަދި ތުއްތު ދަރިފުޅު ބަނޑުގައި ބޮޑުވަމުން އަންނަ އައުން ފަދަ ކަންތައްތަކުގައި ޝާމިލްވާ އެއްޗެކެވެ. ބޭހުގެ ގޮތުގައި ބޭސް ކާރުޚާނަތަކުން އުފައްދައި ވިއްކަން ހުންނަ ޕްރޯޖެސްޓަރޯން އަށް ކިޔަނީ *ޕްރޯޖެސްޓަޖަން*(progestogen) އެވެ. 

ޕްރޯޖެސްޓަރޯން އުފައްދާ ތަންތަނުގެ ތެރޭގައި ބިސް ދޫކޮށްލުމަށްފަހު ބިސްރަވައިގައި އުފެދޭ ކޯޕަސް ލޫޓިއަމް، މާބަނޑު ދުވަސްވަރު ބަނޑުގައި އުފެދޭ މަސް ނުވަތަ ޕްލަސެންޓާ ހިމެނެއެވެ. މީގެ އިތުރުން ސިކުނޑި، އަދި އެޑްރީނަލް ގްލޭންޑް ގައި ވެސް މިހޯރމޯން އުފެދެއެވެ.

ޤިސްމު:އިންސާނާގެ ހަށިގަނޑު
ޤިސްމު:އެންޑަކްރިން ނިޒާމް
އެސްޓްރަޖަން

އެސްޓްރަޖަން ނުވަތަ () ތަކަކީ ސްޓީރޮއިޑް ކަމްޕައުންޑް ގެ ގުރޫޕެކެވެ. މިގްރޫޕްގައި ހިމެނޭ ހޯރމޯންތަކަކީ އެސްޓްރަޑައޯލް(Estradiol)، އެސްޓްރައިއޯލް(Estriol)، އަދި *އެސްޓްރޯން*(Estrone) އެވެ. މިއީ އަންހެނުންގެ ޕްރައިމަރީ ޖިންސީ ހޯރމޯން އެވެ. މިހޯރމޯން 

ދޭތެރެ ދުރުކުރުމަށްދޭ ގުޅަބޭހުގެ ގޮތުގައި އެސްޓްރަޖަން ބޭނުންކުރެއެވެ. އަދި އިއްދައިން ކެނޑުމަށްފަހު ކުރިމަތިވާ އުދަގޫތައް ކުޑަކުރުމަށް ދޭ ފަރުވާއެއްގެ ގޮތުގައި ވެސް އެސްޓްރަޖަން ބޭނުންކުރެއެވެ. އެސްޓްރަޖަން އުފައްދާ ތަންތަނުގެ ތެރޭގައި ބިސް ދޫކޮށްލުމަށްފަހު ބިސްރަވައިގައި އުފެދޭ ކޯޕަސް ލޫޓިއަމް، މާބަނޑު ދުވަސްވަރު ބަނޑުގައި އުފެދޭ މަސް ނުވަތަ ޕްލަސެންޓާ ހިމެނެއެވެ. މަހުން އާއްމުކޮށް ދޫކުރަނީ އެސްޓްރަޖަންގެ ވައްތަރުތަކުގެ ތެރެއިން އެސްޓްރައިއޯލް އެވެ. ކޯޕަސް ލޫޓިއަމް ގައި އުފެދެނީ އެސްޓްރަޑައޯލް އެވެ.

ޤިސްމު:އިންސާނާގެ ހަށިގަނޑު
ޤިސްމު:އެންޑަކްރިން ނިޒާމް
އިންހިބިން

**އިންހިބިން** ނުވަތަ () އަކީ ފޮލިކަލް ސްޓިމިއުލޭޓިންގ ހޯރމޯން އުފައްދައި ބޭރުކުރުން މަނާކޮށް އެކަމަށް ހުރަސްއަޅާދޭ ޕެޕްޓައިޑް އެކެވެ. މައްސަރު ކަންތައް ޖެހުން ތަންޒީމްކޮށް ބަރާބަރަށް ގެންދިއުމުގައި އިންހިބިން ބައިވެރި ވެއެވެ. *ޑައިސަލްފައިޑް ބޮންޑް* އަކުން ގުޅިފައިވާ އަލްފާ އަދި ބީޓާ ޔުނިޓް އިންހިބިން ގައި އެކުލެވިގެން ވެއެވެ. އިންހިބިން އުފައްދާ ތަންތަނުގެ ތެރޭގައި ބިސް ދޫކޮށްލުމަށްފަހު ބިސްރަވައިގައި އުފެދޭ ކޯޕަސް ލޫޓިއަމް، މާބަނޑު ދުވަސްވަރު ބަނޑުގައި އުފެދޭ މަސް ނުވަތަ ޕްލަސެންޓާ ހިމެނެއެވެ. މަހުން މިހޯރމޯން ދޫކުރަނީ އޭގައި ހިމެނޭ *ޓްރޮފޮބްލާސްޓް* އޭ ކިޔާ ސެލްތަަކަކުންނެވެ. އަދި އުރަވަޅީގައި މިހޯރމޯން އުފެދެއެވެ. އުރަވަޅީގެ މިހޯރމޯން ދޫކުރަނީ އޭގައި ހިމެނޭ ސާރޓޯލީ ސެލް ތަކުންނެވެ.

ޤިސްމު:އިންސާނާގެ ހަށިގަނޑު
ޤިސްމު:އެންޑަކްރިން ނިޒާމް
ހިއުމަން ކޮރިއޮނިކް ގޯނާޑޮޓްރޮޕިން

**ހިއުމަން ކޮރިއޮނިކް ގޯނާޑޮޓްރޮޕިން** ނުވަތަ () އަކީ  ބަލިވެ އިންނަތަނާހެން ބަނޑުގައި އުފެދެން ފަށާ ކުޑަ ދަރިފުޅުގެ ހަށިގަނޑުން އަދި ފަހުން މާބަނޑުވުމާއި ގުޅިގެން އުފެދޭ މަހުން އުފައްދައި ދޫކުރާ ޕެޕްޓައިޑް ހޯރމޯން އެކެވެ. މިހޯރމޯން އަދާކުރާ މައިގަނޑު ވަޒީފާ އަކީ ބިސްރަވައިގައި އުފެދޭ ކޯޕަސް ލޫޓިއަމް ހަލާކުވެބައިބައިވެގެން ދިޔަނުދީ ހިފެހެއްޓުމެވެ. މިހެންވުމުން ކޯޕަސް ލޫޓިއަމް އިން ޕްރޯޖެސްޓަރޯން ދޫކުރަން ފަށައެވެ. ބަލިވެއިނުމަށްޓަކައި މިބުނި ކަންތައްތަކަކީ ވަރަށް މުހިއްމު އެހާމެ ބޭނުންތެރި ކަންކަމެވެ.

ޤިސްމު:އިންސާނާގެ ހަށިގަނޑު
ޤިސްމު:އެންޑަކްރިން ނިޒާމް
ހިއުމަން ޕްލަސެންޓަލް ލެކްޓަޖަން

ހިއުމަން ޕްލަސެންޓަލް ލެކްޓަޖަން ނުވަތަ ()އަކީ މަސް ނުވަތަ ޕްލަސެންޓާ އިން އުފައްދައި ދޫކުރާ ޕޮލިޕެޕްޓައިޑް ހޯރމޯން އެކެވެ. މިހޯރމޯންގެ އޮނިގަނޑާއި، މިހޯރމޯން އިން ކޮށްދޭ މަސައްކަތް ގްރޯޘް ހޯރމޯން އާ ވަރަށް އެއްގޮތެވެ. ކުޑަ ދަރިފުޅަށް މާބަނޑު ދުވަސްވަރު ބޭނުންވާ ހަކަތަ ފޯރުކޮށް ދިނުމަށްޓަކައި މާބަނޑު އަންހެނާގެ މެޓަބޮލިކް ސްޓޭޓް މާބަނޑު ދުވަސްވަރު މިހޯރމޯން މޮޑިފައި ކުރުވައެވެ. މިއީ އިންސޫލިން އާ ދެކޮޅު ހޯރމޯން އެކެވެ. މިހޯރމޯން އަށް *ހިއުމަން ކޮރިއޮނިކް ސޯމަޓަމެމޯޓްރޮޕިން* އޭ ވެސް ކިޔައެވެ.

ޤިސްމު:އިންސާނާގެ ހަށިގަނޑު
ޤިސްމު:އެންޑަކްރިން ނިޒާމް
ރީނިން

ރީނިން ނުވަތަ () އަކީ ގުރުދާގައިވާ *ޖަކްސްޓަގްލޯމެރީޔުލަރ އެޕަރޭޓަސް* ގައި ހުންނަ *ޖަކްސްޓަގްލޯމެރީޔުލަރ ސެލް*(Juxtaglomerular cell) ތަކުން އުފައްދައި ބޭރުކުރާ އެންޒައިމް އެކެވެ. މިއެންޒައިމް ބޭރުކުރަން ފަށަނީ ލޭގެ ވޮލިއުމް ދަށްވުން ނުވަތަ ސޯޑިއަމް ކްލޮރައިޑް ލޭގައި ދަށްވާ ޙާލަތްތަކުގައެވެ. މިއެންޒައިމް އަށް *އެންޖީއޯ ޓެންސިނަޖިނޭސް*(Angiotensinogenase) އޭ ވެސް ކިޔައެވެ.

ޤިސްމު:އިންސާނާގެ ހަށިގަނޑު
ޤިސްމު:އެންޑަކްރިން ނިޒާމް
ވާމަސް

ވިހާއިރު ފައިބާ މަސް () އަކީ މާބަނޑު ދުވަސްވަރު އަންހެނުންގެ ހަށިގަނޑުގައި އަށަގަންނަ ވަގުތީ ގުނަވަނެކެވެ. ކުޑަ ދަރިފުޅާ މައިމީހާ އާ ދެމެދު ގޭސްތައް ބަދަލުކުރުވައި، އަދި ކުޑަ ދަރިފުޅަށް ބޭނުންވާ ކާނާގެ ބައިތައް މަންމަގެ ހަށިގަނޑު ކުޑަދަރިފުޅުގެ ހަށިގަނޑަށް ވާޞިލްވަނީ މަސް ހުރަސް ކޮށެވެ.

ޤިސްމު:އިންސާނާގެ ހަށިގަނޑު
ޤިސްމު:ނަސްލު އުފައްދާ ނިޒާމް
އެންޑްރަސްޓިނެޑިއޯން

**އެންޑްރަސްޓިނެޑިއޯން** ނުވަތަ ()އަކީ އެޑްރީނަލް ގްލޭންޑް އަދި ބިސްރަވަ ތެރޭގައި އުފެދޭ ސްޓީރޮއިޑް ހޯރމޯން އެކެވެ. ބިސްރަވައިގެ ތެރޭގައި މިހޯރމޯން އުފެދެނީ *ތިކާ ސެލް*(Theca cell)  ތަކުންނެވެ. މިއީ އަންހެނުންނާއި ފިރިހެނުންގެ ހޯރމޯން އަށް ވެސް ވަރަށް ޢާންމު ޕްރިކޯސަރ އެކެވެ.

ޤިސްމު:އިންސާނާގެ ހަށިގަނޑު
ޤިސްމު:އެންޑަކްރިން ނިޒާމް
އެންޑްރަޖަން

އެންޑްރަޖަން ނުވަތަ ()އަކީ ސްޓީރޮއިޑް ހޯރމޯން އެކެވެ. މިއީ އެސްޓްރަޖަން ގެ ހުރިހާ ވައްތަރުތަކަށް ޕްރިކޯސަރ އެކެވެ. އެސްޓްރަޖަން އަކީ އަންހެނާގެ ޖިންސީ ހޯރމޯން އެވެ. ފިރިހެނާގެ އެންމެ މަގުބޫލު ޖިންސީ ހޯރމޯން *ޓެސްޓޮސްޓަރޯން* އުފެދިގެން އަންނަނީ އެންޑްރަޖަން އިންނެވެ. އެހެންކަމުން ފިރިހެނުންނަށް ފިރިހެންވަންތަ ސިފަތައް ލިއްބައި ދިނުމުގައި މަސްއޫލުވާ މައިގަނޑު ހޯރމޯން އަކީ މިއީއެވެ. މިގޮތުން ފިރިހެނާގެ ޖިންސީ ގުނަވަން އުފެދި ބޮޑުވުން، ތުބުޅި ފެޅުން، ގައިން އިސްތަށި ފެޅުން، ގައިގައި މަސްޖަހައި ވަރުގަދަވުން އަދި މިނޫނަސް ފިރިހެންވަންތަކަމާ ގުޅޭ ސިފަތައް ފުރިހަމަވެގެން އަންނަނީ މިހޯރމޯންގެ އެހީގައެވެ.

ޤިސްމު:އިންސާނާގެ ހަށިގަނޑު
ޤިސްމު:އެންޑަކްރިން ނިޒާމް
އެސްޓްރަޑައޯލް

އެސްޓްރަޑައޯލް ނުވަތަ ()އަކީ ޖިންސީ ހޯރމޯން އެކެވެ. މިއީ އަންހެން ހޯރމޯން އެއްގެ ގޮތުގައި ލޭބަލްކުރެވިފައިވާ ހޯރމޯން އަކަށް ވިޔަސް ފިރިހެނުންގެ ހަށިގަނޑުގައި ވެސް މިހޯރމޯން ހުރެއެވެ. އިންސާނާގެ ހަށިގަނޑުގައި ހިމެނޭ މައިގަނޑު އެސްޓްރަޖަން އަކީ މިއީ އެވެ.

ޤިސްމު:އިންސާނާގެ ހަށިގަނޑު
ޤިސްމު:އެންޑަކްރިން ނިޒާމް
އެންކެފަލިން

**އެންކެފަލިން** ނުވަތަ () އަކީ ޕެންޓަޕެޕްޓައިޑް އެކެވެ. އެންކެފަލިންގެ ދެވައްތަރެއް ހުރެއެވެ. އެއީ *މެޓް އެންކެފަލިން*(Met-enkephalin)، އަދި *ލިއު އެންކެފަލިން*(Leu-enkephalin) އެވެ. މިމާއްދާ ހަށިގަނޑަށް އިހްސާސްވާ ތަނދު ކެނޑުވުމުގައި ބައިވެރި ވެއެވެ. އެޑްރީނަލް މިޑުލާގެ އިތުރުން ހަޖަމުކުރާ ނިޒާމް ގައިވެސް އެންކެފަލިން ހުރެއެވެ. އެންކެފަލިން ބައިބައިވެގެން އެހެން މާއްދާތައް އުފެދިގެން ދަނީ *އެންކެފަލިނޭސް* ކިޔާ އެންޒައިމެއްގެ އެހީގައެވެ. އެޑްރީނަލް މިޑުލާ ގައި އެންކެފަލިން އުފެދެނީ އޭގައި ހިމެނޭ *ކްރޯމަފިން ސެލް* (Chromaffin cell) ތަކޭ ކިޔާ ސެލްތަކަކުންނެވެ.

ޤިސްމު:އިންސާނާގެ ހަށިގަނޑު
ޤިސްމު:އެންޑަކްރިން ނިޒާމް
މިނެރަލޯ ކޯޓިކޮއިޑް

**މިނެރަލޯ ކޯޓިކޮއިޑް** ނުވަތަ () އަކީ އަކީ ސްޓީރޮއިޑް ހޯރމޯންގެ ގުރޫޕެކެވެ. ހަށިގަނޑުގެ ތެރޭގައި އުފެދޭ އެންމެ އާއްމު މިނެރަލޯ ކޯޓިކޮއިޑް އަކީ *[[އެލްޑޮސްޓެރޯން]]*(Aldosterone) އެވެ. މިހޯރމޯން އުފައްދައި ދޫކުރަނީ އެޑްރީނަލް ގްލޭންޑް ގައި ހިމެނޭ *ޒޯނާ ގްލޯމެރިޔޫލޯސާ ސެލް*(Zona Glomerulosa cell) ތަކުންނެވެ.

ޤިސްމު:އިންސާނާގެ ހަށިގަނޑު
ޤިސްމު:އެންޑަކްރިން ނިޒާމް
ގްލޫކޯ ކޯޓިކޮއިޑް

**ގްލޫކޯ ކޯޓިކޮއިޑް** ނުވަތަ () އަކީ ސްޓީރޮއިޑް ހޯރމޯންގެ ގުރޫޕެކެވެ. މިހޯރމޯން އުފައްދައި ދޫކުރަނީ އެޑްރީނަލް ގްލޭންޑް ގައި ހިމެނޭ *ޒޯނާ ފެސިކިއުލާޓާ* އަދި *ޒޯނާ ރެޓިކިއުލާރިސް* ގައި ހިމެނޭ ސެލްތަކަކުންނެވެ. ހަށިގަނޑުގެ ތެރޭގައި އުފެދޭ އެންމެ އާއްމު ގްލޫކޯ ކޯޓިކޮއިޑް އަކީ *ކޯޓިސޯލް*(Cortisol) އެވެ.

ޤިސްމު:އިންސާނާގެ ހަށިގަނޑު
ޤިސްމު:އެންޑަކްރިން ނިޒާމް
އެޑްރީނަލް ގްލޭންޑް

އެޑްރީނަލް ގްލޭންޑް ނުވަތަ () އަކީ ކޮންމެ ގުރުދާ އެއްގެ މަތީގައި ތިނެސްކަން ބައްޓަމަށް އިންނަ އެންޑަކްރިން ގްލޭންޑް އެކެވެ. މިގްލޭންޑް ތަކަށް *ސްޕްރަރީނަލް ގްލޭންޑް*(Suprarenal gland) އޭ ވެސް ކިޔައެވެ. ސްޓްރެސް ކޮންޓްރޯލް ކުރުމުގައި ހަށިގަނޑުން މަސްއޫލުވާ މައިގަނޑު އެއް ގްލޭންޑް އަކީ މިއީއެވެ. ކޯޓިކޯ ސްޓީރޮއިޑް ތައް އަދި ކެޓިކޮލަމީން ތައް އުފައްދައި ދޫކުރަނީ މިގްލޭންޑް ގެ ސެލްތަކުންނެވެ.

އެޑްރީނަލް ގްލޭންޑް ގެ ސައިޒަށް ބަލާއިރު އަަހަރެމެންގެ ބޮޑުވާއިގިލީގެ ނިމޭކޮޅުގައިވާ ހިސާބާއި އެއްވަރެވެ. އެޑްރީނަލް ގްލޭންޑް އިން ދޫކުރާ ހޯރމޯންތަކުން ހަށިގަނޑު ތަފާތު ކަންތައްތައް ކޮންޓްރޯލްކޮށް، ސާބިތުކަންމަތީ ބެހެއްޓުމުގައި ބައިވެރި ވެއެވެ. 

އެޑްރީނަލް ގްލޭންޑް މައިގަނޑު 2 ބަޔަކަށް ބެހިގެން ވެއެވެ. އެއީ އެތެރޭގެ މަދު ނުވަތަ އެޑްރީނަލް މިޑުލާ އަދި ބޭރުން ލެވިފައިވާ ތޮށި ފަށަލަ ނުވަތަ އެޑްރީނަލް ކޯޓެކްސް އެވެ. 

* އެޑްރީނަލް ކޯޓެކްސް އިން ދޫކުރާ ހޯރމޯންތައް 

އެޑްރީނަލް ކޯޓެކްސް އިން ދޫކުރާ ހޯރމޯންތަކަށް ކިޔަނީ ކޯޓިކޯ ސްޓީރޮއިޑް އެވެ. ތަފާތު 3 ވައްތަރެއްގެ ކޯޓިކޯ ސްޓީރޮއިޑް އެޑްރީނަލް ކޯޓެކްސް އިން ދޫކުރެއެވެ. 

* ގްލޫކޯ ކޯޓިކޮއިޑް
* މިނެރަލޯ ކޯޓިކޮއިޑް
* އެންޑްރަޖަން

* އެޑްރީނަލް މިޑުލާ އިން ދޫކުރާ ހޯރމޯންތައް 
* އެޑްރެނަލިން
* ނޯއެޑްރެނަލިން
* ޑޯޕަމީން
* އެންކެފަލިން

ޤިސްމު:އިންސާނާގެ ހަށިގަނޑު
ޤިސްމު:އެންޑަކްރިން ނިޒާމް
ޖޯން ސީ ކެލްހޯން

ޖޯން ސީ. ކެލްހޯން އަކީ އެމެރިކާގެ 7 ވަނަ ނާއިބު ރައީސްއެވެ.
ނޯއެޑްރެނަލިން

**ނޯއެޑްރެނަލިން** ނުވަތަ () އަކީ  އެޑްރީނަލް މިޑުލާ(Adrenal medulla) ގައި ހިމެނޭ *ކްރޯމަފިން ސެލް*(Chromaffin cell)  ތަކުން އުފައްދައި ލޭގެ ތެރެއަށް ދޫކުރާ ހޯރމޯން އެކެވެ. މިއީ ސެންޓްރަލް ނާރވަސް ސިސްޓަމް އަދި ސިމްޕަތެޓިކް ނާރވަސް ސިސްޓަމް ގައި މަސައްކަތްކުރާ ނިއުރޯ ޓްރާންސްމިޓަރ އެއްވެސް މެއެވެ. މިހޯރމޯން އަށް ކިޔާ އެހެން ނަންތަކުގެ ތެރޭގައި *ނޯއެޕިނެފްރިން*(Norepinephrine)  ހިމެނެއެވެ.

ޤިސްމު:އިންސާނާގެ ހަށިގަނޑު
ޤިސްމު:އެންޑަކްރިން ނިޒާމް
އެޑްރެނަލިން

އެޑްރެނަލިން ނުވަތަ () އަކީ އެޑްރީނަލް މިޑުލާ(Adrenal medulla) ގައި ހިމެނޭ *ކްރޯމަފިން ސެލް*(Chromaffin cell) ތަކުން އުފައްދައި ލޭގެ ތެރެއަށްދޫކުރާ ހޯރމޯން އެކެވެ. މިއީ އަމިނޯ އެސިޑް ތައިރޯސީން އަދި ފިނައިލްއަލަނީން ގުޅިގެން އުފެދިފައިވާ ކަޓިކޮލަމީން(Catecholamine) އެކެވެ. މިހޯރމޯން އަށް ކިޔާ ނަންތަކުގެ ތެރޭގައި *އެޕިނެފްރިން*(Epinephrine) ހިމެނެއެވެ.

ޤިސްމު:އިންސާނާގެ ހަށިގަނޑު
ޤިސްމު:އެންޑަކްރިން ނިޒާމް
ވިޓަމިން ބީ

ވިޓަމިން ބީ() ގައި އެކުލެވިގެންވަނީ މައިގަނޑު 8 ބަޔެކެވެ. މިބައިތައް އިންސާނާގެ ހަށިގަނޑު ބިނާކޮށް އައުބައުތުރަ ފިލުވައި ދިނުމުގައި އެހީތެރިވެދެއެވެ. މި8 ވިޓަމިނަކީ ފެނަށްގިރޭ ބާވަތުގެ ވިޓަމިންތަކެކެވެ. މިއީ ކޮށާރުކުރެވޭ އެއްޗެއް ނޫނެވެ. 
ވިޓަމިން ބީ އަކީ ކާބޯސް އާއި ފެޓް، އަދި ޕްރޮޓީން ހަކަތަ އަށް ބަދަލުކޮށް ހަށިގަނޑުގެ ސެލޯށި، ތައް އުފެއްދުމަށް ވެސް އެހީވެދޭ އެއްޗެކެވެ. އިސްތަށި، ހަންގަނޑު، ލޭހިނގާ ނިޒާމް، ލޭގައި ހުންނަ ދިރު ތަކާއި، ހަށިގަނޑުގެ ދިފާޢީ ނިޒާމް، ހޯރމޯންތައް އުފައްދާ ގްލޭންޑްތައް އަދި ހަޖަމުކުރުމުގެ ނިޒާމް ދުޅަހެޔޮކަންމަތީ ދަމަހައްޓައި ދިނުމުގައި ވިޓަމިން ބީގެ ރޯލް ވަރަށް ބޮޑެވެ. އެހެން ނަމަވެސް މިކަންކަމަށް ބޭނުންވާ ވިޓަމިން ބީގެ ވައްތަރުތައް ކުޑަކޮށް ތަފާތެވެ. އެކަމަކު މިބައިތައް ވަކިވަކިން ކެއުމަށްވުރެ، ހަށިގަނޑަށް ފައިދާ ބޮޑީ އެކުއެކީގައި ކެއުމުންނެވެ. އެހެން ކަމުން މިވިޓަމިންތަކަށް އާންމުކޮށް ކިޔާއުޅެނީ ބީކޮމްޕްލެކްސް ވިޓަމިން އެވެ. 

## ވިޓަމިން ބީ ގެ ވައްތަރުތައް
** ވިޓަމިން ބީ1 (ތަޔަމިން)
** ވިޓަމިން ބީ2 (ރައިބޮފްލެވިން)
** ވިޓަމިން ބީ3 (ނިއަސިން)
** ވިޓަމިން ބީ5 (ޕެންޓޯތެނިކް އެސިޑް)
** ވިޓަމިން ބީ6 (ޕައިރިޑޮކްސިން)
** ވިޓަމިން ބީ7 (ބަޔޮޓިން)
** ވިޓަމިން ބީ9 (ފޯލިކް އެސިޑް)
** ވިޓަމިން ބީ12 (ކޯބަލަމިން)

ވިޓަމިންބީ6 ލޭގެ ރަތް ސެލްތައް އުފެދުމަށް އެހީތެރިވެދެެއެވެ. ހަމމިހެން ސިކުޑިއާއި، ނާރުތައް އުފެދި ފުރިހަމަވުމަށާއި، ހަށިގަނޑުގައި ހިގާ މެޓަބޮލިޒަމްގެ މަސައްކަތަށް އެހީތެރިވެދެއެވެ. ދޮންކެޔޮ، އަދި ސެރެލްއަކީ ވިޓަމިންބީ6 ހިމެނޭ ބާވަތްތަކެވެ. ވިޓަމިންބީ6ގެ 0.96މިލިގްރާމް ދުވާލަކު މާބަނޑުއަންހެނާގެ ހަށިގަނޑަށް ބޭނުންވެއެވެ. 
ލޭގެ ރަތް ސެލްތައް އުފެއްދުމަށާއި، ނާރުތަކުގެ ނިޒާމް ފުރިހަމަކަން މަތީ ބެހެއްޓުމަށް ވިޓަމިންބީ12އަކީ ބޭނުންތެރި މާއްދާއެކެވެ. ވިޓަމިންބީ12 ހިމެނޭ ބާވަތްތަކުގެ ތެރޭގައި އެއްގަމުމަހާއި، ކަނޑުމަސް، އަދި ކިރު ހިމެނެއެވެ. ވިޓަމިންބީ ހިމެނޭ ކާނާގެ އެހެނިހެން ބާވަތްތަކުގެ ތެރޭގައި ޗީޒްއާއި،ގޮދަނާއި، ފެހިފަތާއި، ތަރުކާރީ ހިމެނެއެވެ. 
މާބަނޑު އަންހެނަކަށް ދުވާލަކު 0.9މިލިގްރާމްގެ ސިއެމިން ބޭނުންވެއެވެ. ސިކުޑި ފުރިހަމަވެ ބޮޑުވުމަށް މިއީ ވަރަށް މުހިއްމު ވިޓަމިނެެކެވެ. ހިތާއި، ނާރުތަކުގެ ނިޒާމްގެ ބައިތައް އުފެދުމަށް ވެސް މިވިޓަމިން އެހީތެރިވެދެއެވެ.

މާބަނޑު އަންހެނަކަށް ދުވާލަކު 1.14މިލިގްރާމްގެ ރައިބޯ ފްލެވިން ބޭނުންވެއެވެ.މިއީ ކުޑަދަރިފުޅުގެ ހަށިގަނޑުގައި މަސްތަކާއި، ކަށިތަކާއި ނާރުތަކުގެ އުފެދި ފުރިހަމަވުމަށް މުހިއްމު މާއްދާއެކެވެ. މައިމީހާގެ ލޮލުގެ ފެނުން ރަގަޅު ކޮށްދީ ހަންގަނޑު ދުޅަހެޔޮކަންމަތީ ބެހެއްޓުމަށް ވެސް އެހީތެރިވެދެއެވެ. 
ވިޓަމިން ބީ މަދުވުމުން ހޮޑުލެވުން، ދުވަސްނުފުރާ ވިހެއުން، ވިހާއިރު ދަރިފުޅު މަރުވެފައި އޮތުން ފަދަ ކަންތައް ކުރިމަތިވުމަކީ ވެދާނެކަމެކެވެ.
## ރިފަރެންސް
* ކާނާގެ ފައިދާ - މިނިސްޓްރީ އޮފް ހެލްތު - ދިވެހިރާއްޖެ - 2003

ޤިސްމު:ކާނާގެ ބައިތަކާއި ވައްތަރުތައް
ވިޓަމިން ޑީ

ވިޓަމިން ޑީ() އަކީ ވިޓަމިން އެއް އަދި ހޯރމޯން އެކެވެ. **ވިޓަމިން ޑީ** ގެ 3 ބާވަތް ހުރެއެވެ. އެއީ ވިޓަމިން ޑީ1، ވިޓަމިން ޑީ2، އަދި ވިޓަމިން ޑީ3 އެވެ. މި 3ބާވަތަކީ ވެސް ހަށިގަނޑުގައި އުފައްދާ ވިޓަމިން ތަކުގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ 3 ބާވަތެވެ. އިރުގެ އަލިން އަންނަ އަލްޓްރާ ވައިލެޓް ދޯދި، އިންސާނާގެ ހަންގަނޑަށް އެޅުމުން ވިޓަމިން ޑީ އުފައްދައެވެ. އަދި ކާބޯތަކެތީގެ ތެރެއިން ބައެއް ބާވަތްތަކުގައި ވެސް ވިޓަމިން ޑީ ހުރެއެވެ. 
ވިޓަމިން ޑީ އެންމެ މުހިއްމު ބައެއް ކުޅެނީ ހަށިގަނޑަށް ކެލްސިއަމް ނަގައި ދިނުމަށެވެ. ހޯރމޯން އެއްގެ ގޮތުގައި މަސައްކަތްކޮށް، ގޮހޮރުގައި އުފެދޭ ކެލްސިއަމް ހަށިގަނޑުގެ އެކިއެކި ގުނަވަންތަކަށް ފޯރުވައިދެއެވެ. އެހެން ކަމުން ވިޓަމިން ޑީ އަކީވެސް ހަށިގަނޑަށް ވަރަށް ބޭނުންތެރި މުހިއްމު އެއްޗެކެވެ. ވިޓަމިން ޑީ އިން ހަށިގަނޑަށް ލިބޭ ކެލްސިއަމް ގެ ސަބަބުން ދަތްތަކާއި ކަށި ވަރުގަދަ ކޮށްދެއެވެ. 
ވިޓަމިން ޑީ އެކުލެވިގެންވާ ކާނާގެ ބާވަތްތަކުގެ ތެރޭގައި މަހުން ނަގާ ތެޔޮ، ކުކުޅު ބިސް، އަދި ކިރު ހިމެނެއެވެ. ހަށިގަނޑުން ވިޓަމިން ޑީ މަދުވުމުގެ ސަބަބުން ދިމާވެދާނެ ނުރައްކާތެރި ކަންތައްތަކަކީ ޅަކުދިންގެ ކަށިމަޑުވުން، ބޮޑެތި މީހުންގެ ގައިގައި ރިއްސާ ކަށިބަލިވުން، ފަދަ ގޮތްތައް ދިމާވުމެވެ. މިގޮތުން އޮސްޓިއޯ މަލަސިއާ ކިޔާ ބައްޔެއް ޖެހެއެވެ. 
ކަނޑައެޅިފައިވާ ވިޓަމިން ޑީ ގެ ކެލަމިން() ( ދުވަހެއްގެ ކެއުމަށް ލަފާދޭ މިންވަރު ) އެއް ނޯވެއެވެ. ނަމަވެސް މާބަނޑު އަންހެނުންނާއި، ކުޑަކުދިންނަށް ދުވަހެއްގެ މައްޗަށް، 400 އައިޔޫ (އިންޓަނޭޝަނަލް ޔުނިޓް)ގެ ވިޓަމިން ޑީ ލިބޭ ކާނާ ބޭނުންކުރުމަށް ލަފާދެއެވެ. 
ވިޓަމިން ޑީ އަކީ އިއްދައިން ކެނޑުމާއި ގުޅިގެން ކަށިގިރެމުންދާ ބައްޔަށް ބޭހެއްގެ ގޮތުގައި ވެސް ބޭނުންކުރެވޭ އެއްޗެކެވެ. މިމާގިނައިން ކެއުމުން ލޭގައި ކެލްސިއަމް ގިނަވެ، އޭގެ ސަބަބުން ލޮލުން ފެންއައުން، ގައިކެހުން، އަދި ހޮނޑުލެވުން ފަދަ ކަންތައް ދިމާވެއެވެ.

ދަތްތަކާއި، ކަށިތަކުގެ ދުޅަހެޔޮކަމަށް ވިޓަމިން ޑީ ބޭނުންވެއެވެ. ހަމަމިހެން ކެލްސިއަމް ހަށިގަނޑަށް ދެމުމަށް ވެސް އެހީތެރިވެދެއެވެ. ދިޔާކިރު، ޔޯގަޓް، ޗީޒް، ޕާން، ސެރެލްސްގައި ގިނައަދަދަކަށް ވިޓަމިން ޑީ އެކުލެވެއެވެ. 
މާބަނޑު އަންހެނާގެ ހަށިގަނޑަށް ދުވާލަކު މައިކްރޯގްރާމްގެ ވިޓަމިންޑީ ބޭނުންވެއެވެ. އާންމުގޮތެއްގައި އިރުގެ އަލި ހަންގަޑަށް އެޅުމުން ވިޓަމިންޑީ ހަށިގަނޑުގައި އުފައްދައިދެއެވެ.
## ރިފަރެންސް
* ކާނާގެ ފައިދާ - މިނިސްޓްރީ އޮފް ހެލްތު - ދިވެހިރާއްޖެ - 2003

ޤިސްމު:ކާނާގެ ބައިތަކާއި ވައްތަރުތައް
ވިޓަމިން އީ

ވިޓަމިން އީ() ހޯދުނީ 1920 ވަނަ އަހަރު ސަރުބީގައި ހިމެނޭ މިބާވަތް ނުލާ މީދަަލަށް ކާންދިނުމުން ދަރިން އުފެދޭގޮތް ނުވުމުންނެވެ. މިބަޔަށް ނަންދިނީ **ޓޮކޮފީރޯލް** އެވެ. ގްރީކް ބަހުން މީގެ މާނައަކީ **ދަރިފަސްކޮޅެއް ނެތުން** އެވެ. 
ވިޓަމިން އީ އަކީ ވެސް އެންޓިއޮކްސިޑެންޓެއްގެ ގޮތުގައި މަސައްކަތްކުރާ އެއްޗެކެވެ. އެހެންކަމުން ދިރުތައް އުފެދެމުންދާއިރު، ދިމާވާ ކަންތައްތަކުން ރައްކާތެރިކޮށްދީ، ކެންސަރު އަދި ހިތުގެ ބަލިތައް ޖެހުމުން ރައްކާތެރިކޮށްދޭ އެއްޗެއްވެސް މެއެވެ. އަދި މިއީ އަންހެންކުދިން ފުރާވަރަށް އަޅާ ދުވަސްވަރާއި، އަންހެނުން އިއްދައިން ކެނޑޭ ދުވަސްވަރު ޚާއްޞަކޮށް އިތުރަށް ބޭނުންވާ ވިޓަމިނެކެވެ. 
ވިޓަމިން އީ ގެ ކެލަމިން() ( ދުވަހެއްގައި ކެއުމަށް ލަފާދޭ މިންވަރު ) ކަމަށް ބަލަނީ ފިރިހެނަނަކަށް 10 މިލިގްރާމް އަލްފާ ޓީއީ ( ޓޮކޮފީރޯލް އީކްވަލެންޓް ) އާއި، އަންހެނަކަށް 8 މިލިގްރާމް އަލްފާ ޓީއީ އެވެ. 
ވިޓަމިން އީ އެކުލެވޭ ކާބޯތަކެތީގެ ތެރޭގައި އެވަކާޑޯ، ސަންފްލާވަރ ތެޔޮ، މަދު، އަދި ފެހިކުލަ ގަދަ ފަތާއި ތަރުކާރީ ހިމެނެއެވެ. 
ވިޓަމިން އީ އަކީ ގިނައިން ބޭނުންކުރުމުން ވެސް ހަށިގަނޑަށް ގެއްލުންވާ އެއްޗެއް ނޫނެވެ. ނަމަވެސް މާގިނައިން ބޭނުންކުރުމުން ބޭރަށް ހިންގައި ބަނޑުގައި ރިއްސައި، ބޮލުގައި ރިއްސުން ފަދަ ގޮތްތައް މެދުވެރިވެދާނެއެވެ. 
ވިޓަމިން އީ ބޭހެއްގެ ގޮތުގައި ކެއުމަށްވުރެ ރަގަޅީ ވިޓަމިން އީ އެކުލެވޭ ކާނާ އާއި މޭވާ ތަރުކާރީ ގިނައިން ކެއުމެވެ. ވިޓަމިން އީ ބޭނުންކުރާ ދުވަސްވަރު އެންޓިކޯގްލެންޓް ބޭހެއް ބޭނުން ކުރުން ރަގަޅެއް ނޫނެވެ. ވީމާ ލޭމައްޗަށްދިއުން ހުންނަ މީހުން، ހިތުގެ ބަލި ތައް ޖެހިފައިވާ މީހުން، އަދި ތައިރޮއިޑް ފަދަ ބަލި ތައް ހުންނަމީހުން މިވިޓަމިން ބޭހެއްގެ ގޮތުގައި ބޭނުންކުރާނަމަ ވަރަށް ބޮޑަށް ބަލަންޖެހޭނެއެވެ.

ދުވާލަކު 2މިލިގްރާމްގެ ވިޓަމިންއީ ހަށިގަނޑަށް ބޭނުންވެއެވެ. ނާރުތަކާއި ގުޅޭ ނިޒާމްގެ ބައިތައް އުފެދި ބޮޑުވުމަށް މިއީ ބޭނުންތެރި މާއްދާއެކެވެ. ބަލިވެއިންނަތާ ކުރީކޮޅު ކުޑަދަރިފުޅުގެ ހަށިގަނޑުގެ ސެލްތަކާއި ޓިޝޫތައް އަަދި ފުއްޕާމޭ އުފެދިބޮޑުވުމަށް މިއީ ވަރަށް މުހިއްމު މާއްދާއެކެވެ. ވިޓަމިންއީ އެކުލެވޭ ކާނާގެ ބާވަތްތަކުގެ ތެރޭގައި ގޮދަން، ފެހިފަތް، ތަރުކާރީ، ބަދަން، އަދި ތަރުކާރީ ތެޔޮ ހިމެނެއެވެ. 
ވިޓަމިންއީ ގިނަވުމުން ވަރުބަލިވުން، ބޮލުގައި ރިހުން، މަސްތަކުގެ ބާރު ދެރަވުން، ލޮލުގެ ފެނުން ކޮށިވުން ފަދަ މައްސަލަތައް ކުރިމަތި ކުރުވައެވެ.
## ރިފަރެންސް
* ކާނާގެ ފައިދާ - މިނިސްޓްރީ އޮފް ހެލްތު - ދިވެހިރާއްޖެ - 2003

ޤިސްމު:ކާނާގެ ބައިތަކާއި ވައްތަރުތައް
ހަން

ހަމަކީ އިންސާނާގެ ހަށިގަނޑުގެ ވަށައިގެން ލެވިފައިވާ ފަށަލައެވެ. ހަމަކީ އިންސާނާގެ ފަސް ހިއްސުގެ ތެރެއިން ބީހުމުގެ ހިއްސު ގެނެސްދިނުމުގައި މަސްއޫލުވާ މައިގަނޑު އެއް ޓިޝޫ އެވެ. 

## އެނަޓަމީ
 
ހަންގަނޑު ބެހިގެންވަނީ 3 ފަށަލަ އަކަށެވެ. 
* އެޕިޑާމިސް 
* ޑާމިސް
* ސަބްކިއުޓެނަސް ޓިޝޫ 

ހަންގަނޑުގެ ތެރޭގައި ތަފާތު ވައްތަރުގެ ގްލޭންޑް ނުވަތަ ގޮށްތައް ވެއެވެ. 
* ދާބޭރުކުރާ ގްލޭންޑްތައް
* ތެޔޮބޭރުކުރާ ގްލޭންޑްތައް
* މަޑުބޭރުކުރާ ގްލޭންޑްތައް
* ކިރުބޭރުކުރާ ގްލޭންޑްތައް

## ފަށަލަތައް

#### އެޕިޑާމިސް
އެޕިޑާމިސް އަކީ ހަންގަނޑުގެ ބޭރަށް އިންނަ ތުނި ފަށަލަ އެވެ. މިލަނިން ހުންނަނީ މިފަށަލައިގެ ތެރޭގައެވެ. ހަންގަނޑަށް އޭގެ ކުލަ ގެނެސްދެނީ މިލަނިންގެ ސަބަބުންނެވެ. އެޕިޑާމިސް ގެ ތެރޭގައި *ކެރަޓިން* ވެސް ހުރެއެވެ. ނިޔަފަތި އުފެދެނީ މިބުނި މާއްދާއިންނެވެ. 

އެޕިޑާމިސް ވަނީ މައިގަނޑު 5 ފަށަލައަކަށް ބެހިފައެވެ. 
* ސްޓްރޭޓަމް ކޯނީއަމް
* ސްޓްރޭޓަމް ލޫސިޑަމް
* ސްޓްރޭޓަމް ގްރެނިޔޫލޯސަމް
* ސްޓްރޭޓަމް ސްޕައިނޯސަމް
* ސްޓްރޭޓަމް ގާމިނޭޓިވަމް

#### ޑާމިސް
 
ޑާމިސް އަކީ ހަންގަނޑުގެ އެތެރެއިން އިންނަ ބޯ ފަށަލަ އެވެ. މިފަށަލައިގެ ތެރޭގައި ލޭހޮޅިތައް، ނާރުތައް، ލިމްފް ހޮޅިތައް، ދާބޭރުކުރާ ގްލޭންޑްތައް، އިސްތަށީގެ ބުޑުތައް، ކަނެކްޓިވް ޓިޝޫ އަދި ތަފާތު ރިސެޕްޓަރ ތައް ހުރެއެވެ. 

## ހަންގަނޑުގެ ވަޒީފާ
* އެތެރެހަށީގެ ގުނަވަންތައް ރައްކާކޮށްދިނުން
* އިންފެކްޝަން ޖައްސާ ޖަރާސީމްތަކުން ހަށިގަނޑު ހިމާޔަތްކުރުމަށް އެހީތެރިވެދިނުން
* ފެންމަދުވުމުން ހަށިގަނޑު މިންޖުކޮށްދިނުން 

* މޫސުމަށް އަންނަ ކުއްލި ބަދަލާއި ވިދިގެން ހަށިގަނޑު ހާނުވާލުން
* ހަށިގަނޑަށް ބޭނުންނުވާ ބައިތައް ދާހިއްލުމުގެ ތެރޭގައި ހަށިގަނޑުން ބޭރުކުރުން 
* ފިނި، ހޫނު، ތަދު، ބީހުން، އަދި ޕްރެޝަރު ރިސެޕްޓަރ އެއްގެ ގޮތުގައި މަސައްކަތްކުރުން 

* އަވިން ހަށިގަނޑު އެދުމުން ހިމާޔަތްކުރުން 
* އަލްޓްރާ ވައިލެޓް ދޯދީގެ އެހީގައި ވިޓަމިން ޑީ އުފެއްދުން 
* ފެން، ސަރުބީ، އަދި ވިޓަމިން ޑީ ޖަމާކުރުން

## ބަލިތައް
 
* ބިހި
* ފޮޅު
* އޮށާޅަ
* އެތުލީޓުންގެ ފައިތިލަ
* އިންފެކްޝަން
* އަވިން އެދުން
* ލަކުނު
* ކަސްއެޅުން

## އަދިވެސް ބައްލަވާ ލައްވާ

ޤިސްމު:އިންސާނާގެ ހަށިގަނޑު
ގަން (އައްޑުއަތޮޅު)

ސ. ގަމަކީ އައްޑު އަތޮޅުގެ ވައިގެ ބަނދަރު ޤާއިމްކުރެވިފައިވާ ރަށެވެ.
ގުރުތާ

**ގުރުތާ** ނުވަތަ () އަކީ  ގުރުދާ އިން މަސާނާ އަށް ކުޑަކަމުދާ ތަކެތި ގެންގޮސްދޭ ހޮޅި އެވެ. ގުރުދާގައި އުފައްދާ ކުޑަކަމުދާ ތަކެތި ހަށިގަނޑުން ބޭރުކުރަން ވަންދެން ރައްކާކޮށްފައި ބެހެއްޓުމަށްޓަކައި ގުރުދާ އިން މަސާނާ އަށް ވާޞިލްވަނީ މިހޮޅި ހުރަސް ކޮށެވެ. ކޮންމެ *ގުރުތާ* ނުވަތަ ޔުރެޓަރ އެއްގެ ދިގުމިނުގައި 250-200 މިލިމީޓަރާއި ދެމެދުގެ މިންވަރެއް ހުރެއެވެ. އެއީ 10-8 އިންޗިއާއި ދެމެދުގެ މިންވަރެކެވެ. ނުވަތަ 30-25ސމ ގެ މިންވަރެކެވެ. މަސާނާގެ ފާރު ތަކުގައިވާ މަޑު މަސްތަކުގެ ޓިޝޫތައް ކުޑަކަމުދާ ތަކެތި ބޭރުވުމަށް ބާރުއަޅައެވެ. ކޮންމެ 50 ނުވަތަ 60 ގަޑިއިރަކުން ވަރަށް ކުޑަ މިންވަރެއްގެ ވިހަ މާއްދާތައް ޔުރެޓަރ އިން މަސާނާ އަށް އެޅެއެވެ.

## ހިސްޓޮލޮޖީ
ގުރުތާގެ ވަށަމިނުގައި 3-10 މިލިމީޓަރު އާއި ދެމެދުގެ މިންވަރެއް ހުރެއެވެ. ގުރުތާގެ ހޮޅި އެތެރެއިން އިންނަނީ ތަރިއެއްގެ ބައްޓަމަށް ވާގޮތަށެވެ. ގުރުތާގެ ފާރުގައި މަޑު މަސް ގެ ދެފަށަލަ ވެއެވެ. އެތެރެއިން ލެވިފައިވާ މަޑު މަހުގެ ފަށަލަ އެތުރިފައި ހުންނަނީ ދިގަށެވެ. ބޭރު މަޑު މަހުގެ ފަށަލަ އެތުރިފައިހުންނަނީ ވަށްކޮށެވެ.

ގުރުތާ ތިރިއަށް ފައިބައި އިންނަނީ ގޯނަޑަލް ލޭހޮޅިތަކުގެ ފުރަގަހުން *އިލިއޮޕްސޯސް* މަސްގަނޑު ކުރިމަތިންނެވެ. އެއަށްފަހު *ކޮމަން އިލިއެކް އާޓަރީ*، *ކޮމަން އިލިއެކް ވެއިން* ހުރަސްކޮށް ތިރިއަށް ގޮސް ޅިނދުގެ ތެރެއަށް ފައިބައެވެ.

## ބަލިތައް
ގުރުތާ އަށް ޖެހޭ ބައެއް ބަލިތަކުގެ ތެރޭގައި އަންނަނިވި ބަލިތައް ހިމެނެއެވެ. 
* ގުރުތާ ކެންސަރު
* ގުރުތާގައި ހިލަ ހަރުލުން
* ގުރުތާ ބޮޑުވުން
* ގުރުތާ ގައި ފެންޖަމާވުން

## އިތުރު ފޮޓޯތައް

 Image:Illu bladder.jpg|މަސާނާ
 Image:Illu kidney2.jpg|ގުރުދާ އިން ކުރިމަތިން ވާގޮތަށް ހެދިފައިވާ ސެކްޝަނެއް
 Image:Illu ureters wall.jpg|ގުރުތާގެ ފާރު މައިކްރޮސްކޯޕުން ފެންނަގޮތް..
 Image:Gray1111.png|Transverse section of human embryo eight and a half to nine weeks old. 
 Image:Gray1116.png|Tail end of human embryo thirty-two to thirty-three days old.

 Image:Gray1123.png|The posterior surfaces of the kidneys, showing areas of relation to the parietes.
 Image:Kidney section vertical.png|ގުރުދާ ދިގަށް ކަނޑާލުމުން ފެންނަ ގޮތް
 Image:Gray1134.png|ގުރުތާ ހުރަހަށް ކަނޑާލުމުން ފެންނަގޮތް.
 Image:Gray1140.png|މަސާނާގެ އެތެރެ.
 Image:Gray1152.png|މަނި ގޮށް އަދި މަސާނާގެ ފަންޑަސް.
 Image:Gray1228.png|ފިރިހެނާގެ ޅިނދު ހުރި ހިސާބުން އަރިމަތިން ހަދާފައިވާ ސެކްޝަނެއް.
 

## އިތުރު ފާލަންތައް

ޤިސްމު:އިންސާނާގެ ހަށިގަނޑު
ޤިސްމު:ކުޑަކަމުދާ ނިޒާމް
ޤިސްމު:އެތެރެހަށީގެ ގުނަވަންތައް
ލިމްފަޓިކް ނިޒާމް

ލިމްފަޓިކް ނިޒާމް އަކީ ލިމްފޮއިޑް ގުނަންތައް އެކުވެގެން އުފެދިފައިވާ ވިއުގަ އެކެވެ. މިވިއުގައިގައި ހިމެނެނީ ލިމްފް ގޮށް، ލިމްފް ޑަކްޓް، ލިމްފަޓިކް ޓިޝޫތައް، ލިމްފް ކެޕިލަރީތައް، އަދި ލިމްފް ހޮޅިތަކެވެ. މިބުނެވުނު ގުނަންތައް ގުޅިގެން ލިމްފް އުފައްދައި ލޭދައުރުކުރާ ނިޒާމް އަށް ފޯރުކޮށްދެއެވެ. ލިމްފަޓިކް ނިޒާމް އަކީ ހަށިގަނޑުގެ ދިފާޢީ ނިޒާމް ގެ މުހިއްމު ގުނަނެކެވެ. 

## ލިމްފަޓިކް ނިޒާމްގެ މަސައްކަތް

ގުޅިފައިވާ 3 މަސައްކަތެއް ލިމްފަޓިކް ނިޒާމް އިން ފުރިހަމަ ކުރެއެވެ. އެއީ އަންނަނިވި ކަންތައްތަކެވެ. 

* ހަށިގަނޑުގައި ބޭނުންވާ ވަރަށްވުރެ އިތުރަށް ޖަމާވާ ދިޔާތަކެތި ހަށިގަނޑުން ބޭރުކުރުން 
* ކާނާގައި ހިމެނޭ ފެޓީ އެސިޑް ހަށިގަނޑަށް ނެގުމަށްފަހު، ފެޓް އަދި ކައިލް ލޭދައުރުކުރާ ނިޒާމް އަށް ގެންގޮސްދިނުން 
* ދިފާޢީ ނިޒާމް ގައި ހިމެނޭ މުހިއްމު ސެލްތައް އުފެއްދުން: މިގޮތުން *ލިމްފޯސައިޓް*، މޮނޯސައިޓް* އަދި *ޕްލާޒްމާ ސެލް* ލިމްފަޓިކް ނިޒާމް އިން އުފައްދައެވެ. 


== ލިމްފަޓިކް ދައުރުވުން ==
 
[[ލޭދައުރުކުރާ ނިޒާމް]] އާ ޚިލާފަށް ލިމްފަޓިކް ނިޒާމް ގައި އެކި ހިސާބުތަކަށް ލިމްފް ފޮނުވައިދޭ މަރުކަޒެއް ފަދަ ތަނެއް ނުވެއެވެ. ލިމްފް ދައުރުކުރަނީ މަޑުމަޑުން ދަށް ޕްރެޝަރު ގައެވެ. ވެއިން ތަކެކޭ އެއްގޮތަށް ލިމްފް ހޮޅިތަކުގައި ލިމްފް ދައުރުކުރަނީ ވެސް އެއްކޮޅަށް ވާގޮތަށެވެ. 


== ފެޓީ އެސިޑް ޓްރާންސްޕޯޓްކުރާ ނިޒާމްގެ މަސައްކަތް ==
[[ހަޖަމުކުރާ ނިޒާމް]] ގެ އެތެރޭބައިގެ ފާރުގައި ލިމްފް ހޮޅިތައް ހުރެއެވެ. [[ކުޑަ ގޮހޮރު]]ން ހަށިގަނޑަށް ނަގާ ކާނާގެ ބައިތައް *ޕޯޓަލް ވެއިން* ހުރަސްކޮށް ފުރަމޭ އަށްދާއިރު، ފެޓް ނުވަތަ ސަރުބީ ވާޞިލްވަނީ ލިމްފަޓިކް ނިޒާމް އަށެވެ. އެއަށްފަހު *ތޮރަސިކް ޑަކްޓް*(Thoracic duct) ގެ އެހީގައި ލޭގެ ތެރެއަށް ވާޞިލް ވެއެވެ. [[ކުޑަ ގޮހޮރު]] ގައި ހުންނަ ލިމްފަޓިކް ޓިޝޫތަކުގައި އުފެދޭ ލިމްފް އަށް ކިޔަނީ [[ކައިލް]] އެވެ.

== ލިމްފޮއިޑް ގުނަވަންތައް ==

ތައިމަސް ގްލޭންޑް، [[ހުންކޮށި]]، [[ލިމްފް ގޮށް]]، *ޕެޔާރސް ޕެޗް*، [[ޓޮންސިލް]]، *ވާމިފޯރމް އެޕެންޑިކްސް''، ކަށީގެ ރަތްމަދު، އަކީ ކުރިންބުނި ލިމްފް ގޮށްތަކުގެ އިތުރުން ލިމްފަޓިކް ނިޒާމް ގައި ހިމެނޭ ޓިޝޫތަކެވެ.

## ބަލިތައް
 

## އަދިވެސް ބައްލަވާލައްވާ
 

## އިތުރު ފާލަންތައް

ޤިސްމު:އިންސާނާގެ ހަށިގަނޑު
ލޭހޮޅި

ލޭހޮޅި ތަކަކީ ހިތާއި ލޭހޮޅިތައް ހިއްސާވާ ނިޒާމް ނުވަތަ ލޭދައުރުވާ ނިޒާމްގެ މުހިއްމު ބައިތަކެކެވެ. ލޭނާރު ނުވަތަ ލޭހޮޅިތަކުގެ ވަޒީފާ އަކީ ހިތުން ހަށިގަނޑު އެކި ހިސާބުތަކަށް ލޭ ފޯރުކޮށް ދިނުމާއި، އަދި ހަށިގަނޑުގެ އެކި ހިސާބުތަކުން ލޭ އަނބުރައި ހިތަށް ފޮނުވުމެވެ. ލޭހޮޅިތަކުގެ ތަފާތު ވައްތަރުތައް ވެއެވެ. 

* ހިތުން ހަށިގަނޑުގެ ބައިތަކަށް ލޭފޮނުވައިދޭ ލޭހޮޅި(Artery) ތަކުން ހަށިގަނޑުގެ އެކިބައިތަކަށް އޮކްސިޖަން ނުވަތަ ސާފުވައި ލެޔާއެކު ފޮނުވައިދެއެވެ. މިބުނި އުސޫލުން އެއްކިބާވާ އެއް ލޭހޮޅި ވެއެވެ. އެއީ ހިތުން ފުއްޕާމެޔަށް ލޭފޮނުވައިދޭ ލޭހޮޅި(Pulmonary artery) ނުވަތަ *ޕުލްމަނަރީ އާޓަރީ* އެވެ. 

* ހަށިގަނޑުގެ ބައިތަކުން ހިތަށް ލޭފޮނުވައިދޭ ލޭހޮޅި(Vein) ތަކުން އޮކްސިޖަނާއި އެކުނުވާ ނުވަތަ ސާފުވައި އެކުނުލެވޭ ލޭ އަނބުރައި ހިތަށް ފޮނުވައެވެ. މިބުނި އުސޫލުން އެއްކިބާވާ ލޭހޮޅިތަކަކީ ފުއްޕާމެއިން ހިތަށް ލޭފޮނުވައިދޭ ލޭހޮޅި(Pulmonary vein)ނުވަތަ *ޕުލްމަނަރީ ވެއިން* އަދި *ޕޯރޓަލް ވެއިން*(Portal vein) ތަކެވެ.

thumb|left|ލޭހޮޅިތައް ދައްކައިދޭ ކުރެހުމެއް

* ހިތުން ހަށިގަނޑުގެ ބައިތަކަށް ލޭފޮނުވައިދޭ ލޭހޮޅި(Artery) ތަކުން، ހަށިގަނޑުގެ ބައިތަކުން ހިތަށް ލޭފޮނުވައިދޭ ލޭހޮޅި(Vein) ތަކަށް ނުވަތަ *އާޓަރީ* ތަކުން *ވެއިން* ތަކަށް ލޭ ވާޞިލްވަނީ އެދެވައްތަރުގެ ލޭހޮޅިތައް ގުޅުވައިދޭ ކުދިކުދި ލޭހޮޅިތައް(Capillaries) މެދުވެރި ވެގެންނެވެ.

ޤިސްމު:އިންސާނާގެ ހަށިގަނޑު
ޤިސްމު:ލޭދައުރުކުރާ ނިޒާމް
ދިވެހިރާއްޖޭގެ މިނިވަން ދުވަސް

އިނގިރޭސިވިލާތްގެ ހިމާޔަތުގެ ދަށަށް ދިވެހިރާއްޖެ ގޮސްފައިވަނީ 1887 ވަނަ އަހަރުގެ ޑިސެމްބަރ މަހުގެ 16 ވަނަ ދުވަހާއި 23 ވަނަ ދުވަހު، ދިވެހިރާއްޖޭގެ އޭރުގެ ރަދުން އައްސުލްޠާން މުޙަންމަދު މުޢީނުއްދީން ދެވަނަ އާއި އިނގިރޭސީންގެ ޢިއްޒަތްތެރި ކްއީން ވިކްޓޯރިއާގެ ބަދަލުގައި ސިލޯނުގައި ހުންނަވާ އިނގިރޭސި ގަވަރުނަރު ސަރ އޭ.އެޗް.ގޯޑްން އާއި ދެމެދު އާދެ، ދެޤައުމުގެ ދެމެދުގައި ކުރެވުނު މުޢާހަދާއެއްގެ ދަށުންނެވެ. އެމުޢާހަދާގައިވާ ގޮތުން ރާއްޖޭގެ ޚާރިޖީ ކަންތައްތައް ހިންގާނީ އިނގިރޭސި ދައުލަތް މެދުވެރިކޮށްގެންނެވެ. ރާއްޖެއަކީ އިނގިރޭސިންގެ ހިމާޔަތް ލިބިގެންވާ ޤައުމެކެވެ. އެއާއެކު ރާއްޖޭގެ ދާޚިލީ ހުރިހާކަމެއް ހިންގުމުގެ ފުރިހަމަ އިޙްތިޔާރު ރާއްޖެއަށް ލިބިގެންވެއެވެ. އަދި ދާޚިލީ ކަންތައްތަކާ އިނގިރޭސިންނެއް ނުބެހޭނެއެވެ. އެހެން ކަމާއެކުވެސް ރާއްޖޭގެ ތަޚްތަށް އިސްކުރެވޭ ރަސްކަލަކު އެމަޤާމު ޙަވާލުވެވަޑައިގެންނެވުމުގެ ކުރިން އިނގިރޭސި ސަރުކާރަށް އެކަން އަންގައި އެ ސަރުކާރުން އެރަސްކަލެއް ޤަބޫލުކުރަން ޖެހެއެވެ. އަދި އޭރުވެސް އިނގިރޭސި ދައުލަތަށް ރާއްޖެއިން ފޮނުވާ ޖިޒީއެއް ކޮންމެ އަހަރަކު ސިލޯނުގައި ހުންނަވާ އިނގިރޭސި ގަވަރުނަރަށް ފޮނުވަމުން ގެންދެއެވެ.
left|thumb|ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤައުމީ ދިދަ
1965 ވަނަ އަހަރުގެ ޖުލައި މަހުގެ 26 ވަނަ ދުވަހު ދިވެހި ސަރުކާރާއި އިނގިރޭސި ސަރުކާރާއި ދެމެދު ކުރެވުނު އެގްރީމެންޓަކުން ދިވެހިރާއްޖެއަކީ ވަކިވަކި ރަށްތަކެއްގެ މައްޗަށް އެކުލެވިގެންވާ ވެރިކަން ހިންގުމުގެ ފުރިހަމަ ބާރު ލިބިފައިވާ މިނިވަން ދައުލަތެއް ކަމަށް އިނގިރޭސި ސަރުކާރު ޤަބޫލު ކުރީއެވެ. އަދި ސިޔާސީ ގޮތުންނާއި، އެހެނިހެން ވެސް ގޮތްގޮތުން ހުރިހާ ޤައުމަކާ އަދި އަދި ބައިނަލްއަޤްވާމީ ޖަމާޢަތްތަކަ ސީދާ އަމިއްލައަށް ގުޅުން ހިންގުމުގެ ޙައްޤު ދިވެހިރާއްޖެއަށް ލިބުނީއެވެ. މި ތާރީޚީ އެގްރީމެންޓްގައި ސޮއިކުރެވުނީ އެދުވަހު ހެނދުނު މާލޭ ގަޑިން 10 ޖެހިއިރު ކޮޅުނބުގައި ހުންނަ އިނގިރޭސި ދައުލަތު ހައިކޮމިޝަންގައެވެ. ރާއްޖޭގެ ފަރާތުން މިއެގްރީމެންޓްގައި ސޮއިކުރެއްވީ އޭރުގެ ބޮޑުވަޒީރު އިބްރާހީމް ނާޞިރެވެ. އިނގިރޭސި ސަރުކާރުގެ ފަރާތުން މިއެގްރީމެންޓްގައި ސޮއިކުރެއްވީ ސްރީލަންކާގައި ހުންނަވާ އިނގިރޭސި ހައިކޮމިޝަނަރ ސަރ މައިކަލް ވޯކަރ އެވެ.
އަނގަ

އަނގަ() ލެއްޕިފައި އިންނަނީ ދެތުންފަތްގެ އެހީގައެވެ. ހަޖަމުކުރުމުގެ މަސައްކަތް ފެށިގެން އަންނަނީ އަނގައިގެ ތެރޭގައި ކާތެކަތި ހަފަން ފަށާ ހިސާބުންނެވެ. އަނގައިގެ ތެރޭގައިވާ ތެތް ދުލިފަށް() ގައި ކުޅުބޭރުކުރާ ގޮށްތައް ވެއެވެ. މީގެ އިތުރުން ދޫ، ކުޑަ ދޫ، އަދި ދަތް ތަކާއި، ހިރުގަނޑު ވެސް ހުންނަނީ އަނގައިގެ ތެރޭގައެވެ.

އަނގަ ތެރޭގައި ކުރިމަތިންނާއި އަރިމަތިން ހުންނަނީ ދަތް ތަކާއި، ހިރުގަނޑު އެވެ. މަތިން ހުންނަނީ މަތީ ތަލިގެ ބައިތައްކަމަށްވާ ހަރު ތަލި އަދި މަޑު ތަލި އެވެ. ދޫ އޮންނަނީ އަނގަތެރޭގެ ތިރީގައެވެ. ފަހަތުން އަނގަތެރެ އޯރޯފެރިންޖީއަލް އިސްމަސް ހުރަސްކޮށް ގުޅެނީ އަރުތެރެ އާއެވެ. އަނގައިގެ ދަށް އަކީ ތިރީ ތަލި އެވެ.

## ވަޒީފާ
 
އަނގަޔަކީ ތަފާތު މުހިއްމު އެތައް ވަޒީފާތަކެއް ފުރިހަމަކުރުމުގައި ހަރަކާތްތެރިވެ، ބައިވެރިވާ ގުނަވަނެކެވެ. މިގޮތުން ވާހަކަ ދެއްކުން ކެއުން، ބުއިން، މޫނު މައްޗަށް ވައްތަރު ޖެއްސުން، ނޭވާލުން، ބޮސްދިނުން، އަދި ދުންފަތުގެ އިސްތިއުމާލު ކުރުން ފަދަ ކަންކަމުގައި އަނގައިގެ ބޭނުން ހިފައެވެ.

ތުއްތު ދަރިފުޅު އުފަންވާއިރު ސަކިންގ ރިފްލެކްސް އޭ ކިޔޭ ރިފްލެކްސް އެއް ދަސްވެފައި ހުރެއެވެ. މިރިފްލެކްސްގެ ސަބަބުން މައިމީހާގެ އުރަމަތިން ކިރު ތުންފަތުގެ އެހީގައި ދަމައިގެން ބޯން ދަސްވެފައި ހުރެއެވެ.

ކާތަކެތި ދިރުވުމުގެ މަރުޙަލާ އެއް އަނގައިގެ ތެރޭގައި ވެސް ހިގައެވެ. އެގޮތުން ކާތަކެތި ދިރުވުމުގައި އަނގައިގެ ތެރޭގައި ހިގާ މަރުޙަލާ އަކީ އަހަރެމެންގެ ބާރާއެކު ހިގާ މަރުޙަލާއެކެވެ. އަނގައިގެ ތެރޭގައި ހެފުނު ކާތަކެތި އަރުތެރެ އަށް ފޮނުވާލުމަށްޓަކައި، ދޫ މަތީ ތަލި ނުވަތަ ހަރު ތަލި އާއި ދިމާލަށް އުފުލަން ޖެހެއެވެ. މިގޮތަށް އުފުލުމުން ކާތަކެތިކޮޅު އަރުތެރެ އަށް ދެއެވެ. އަދި ކާތަކެތި ދިރުވިގެންދާއިރު އަނގަޖެހޭނީ ބަންދުވެފައި ހުންނާށެވެ. އެހެންނޫނީ ބައެއް ފަހަރު ކާތަކެތި ދިރުވަން އުދަގޫވެދާނެއެވެ.

## އުފެދިގެން އައުން

## އަދިވެސް ބައްލަވާ ލައްވާ

## އިތުރު ފޮޓޯތައް

 image:sagittalmouth.png|ނޭފަތް، އަނގަ، ކަރުތެރެ، އަދި އަޑުފޮށީ ފެންނާނެހެން ހެދިފައިވާ ސެކްޝަނެއް.


ޤިސްމު:އިންސާނާގެ ހަށިގަނޑު
ޤިސްމު:ހަޖަމުކުރާ ނިޒާމް
އިލިއަމް

ކުޑަ ގޮހޮރުގެ ފަހު ބައި ނުވަތަ އިލިއަމް() އަކީ ކުޑަ ގޮހޮރު ބެހިފައިވާ 3 ބައިގެ ތެރެއިން އެންމެ ފަހަތަށް އިންނަ ބަޔެވެ. އިންސާނުންގެ އިލިއަމްގެ ދިގުމިނުގައި ގާތްގަނޑަކަށް 3.5 މީޓަރު ވަރު ހުރެއެވެ.މިމިންވަރު 4-2 މީޓަރާއި ދެމެދުގެ މިނެއްގައި ހުރުމަކީ ވެދާނެ ގޮތެކެވެ. ބޮޑު ގޮހޮރުގެ ބައެއް ކަމުގައިވާ ސީކަމް އާއި އިލިއަމް ވަކިކޮށްދެނީ އިލިއޯސީކަލް ވޭލް() އިންނެވެ. އިލިއަމްގެ ޕީއެޗް ހުންނަނީ 8-7 އާއި ދެމެދުގައެވެ.

## އިލިއަމްގެ ވަޒީފާ
 
އިލިއަމްގެ މައިގަނޑު ވަޒީފާއަކީ ވިޓަމިން ބީ12 އަދި ބައިލް ސޯލްޓް ހަށިގަނޑަށް ނެގުމެވެ. ނުވަތަ އެމާއްދާތައް ހަށިގަނޑަށް ދަމަނީ ނުވަތަ ނަގަނީ ކުޑަ ގޮހޮރުގެ ފަހު ބައި އިލިއަމް ގެ ތެރޭގައެވެ. މީގެ އިތުރުން ކުޑަ ގޮހޮރުގެ މެދު ބައި ޖެޖޫނަމް އިން ހަށިގަނޑަށް ނުނަގައި ހުންނަ ބައިތައް ވެސް އިލިއަމްގެ ތެރެއިން ހަށިގަނޑަށް ނަގައެވެ.

އިލިއަމްގެ އެެތެރޭގެ ތެތް ދުލިފަށުގެ ސަތަހައިގައި ކުދި އިގިލިތަކެއްހެން ނިކުމެފައިހުންނަ ނިކުތުން ތަކެއް ހުރެއެވެ. މިގޮތަށް ނިކުމެފައި ހުންނަ ބައިތަކަށް ކިޔަނީ ވިލަސް އެވެ. ނުވަތަ ވިލައި އެވެ. އަދި މިވިލަސް ތަކުގެ ފާރުގައި ހުންނަ އެޕިތީލިއަލް ސެލް ތަކުގައި އެއަށްވުރެ ކުދިކުދި އެތައް ވިލަސް ތަކެއް ހުރެއެވެ.

އިލިއަމްގެ އެތެރޭގެ ތެތް ދުލިފަށަލައިގައި ހިމެނޭ ޑިފިޔޫޒް ނިއުރޯއެންޑަކްރިން ސިސްޓަމްގެ ސެލްތަކުގައި ގެސްޓްރިން، ސިކްރީޓިން އަދި ކޯލިސިސްޓަކައިނިން އެކުލެވިގެން ވެއެވެ. މިހޯރމޯން ތަކަކީ ޕްރޮޓީން އަދި ކާބޯހައިޑްރޭޓް ހަޖަމުކުރުމުގެ އެންމެ ފަހު މަރުހަލާގައި ބައިވެރިވެ، ޝާމިލްވާ މާއްދާ ތަކެކެވެ. ބައެއް ފަހަރު މިހޯރމޯންތަކަށް އެންޒައިމް ތަކޭ ވެސް ކިޔައެވެ. މިބުނި އެންޒައިމް ތައް ހުންނަނީ އިލިއަމްގެ އެތެރޭގެ ތެތް ދުލިފަށަލަގައި ހިމެނޭ އެޕިތީލިއަލް ސެލްތަކުގެ ސައިޓަޕްލާޒަމް ގައެވެ.

ހަޖަމުކުރުމުގެ މަސައްކަތުގެ ތެރޭގައި އުފެދޭ އަމީނޯ އެސިޑް ތަކާއި ގުލްކޯޒް ވިލަސް ތަކުގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ ކުދި ލޭހޮޅިތަކުގެ ޒަރީޢާއިން ޕޯޓަލް ވެއިން އަށް ގެންގޮސްދެއެވެ. އަދި އެއަށްފަހު ފުރަމޭއަށް ވާޞިލް ވެއެވެ.އިލިއަމްގެ ވިލަސް ތަކުގައި ލެކްޓީއަލް އޭކިޔޭ ކުދި ލިމްފް ހޮޅިތަކެއް ވެއެވެ. ފެޓް ހަޖަމުކުރުމުގެ ތެރޭގައި އުފެދޭ ފެޓީ އެސިޑް އަދި ގްލިސަރޯލް ހަށިގަނޑަށް ނަގަނީ މިބުނި ލެކްޓީއަލް ތަކުންނެވެ.

## ޖެޖޫނަމް އާއި އިލިއަމްގެ ތަފާތު
* ޖެޖޫނަމް އަށްވުރެ އިލިއަމް ގައި ޖަހާފައި ހުންނަ ސަރުބީ ގިނަވާނެއެވެ. 
* އިލިއަމް ހުންނަނީ ފަނޑު ކުލައަކަށެވެ. އަދި އިލިއަމްގެ އެތެރޭގެ ހުރަސް ދިގު ވަށަމިން ޖެޖޫނަމް އަށްވުރެ ކުޑަވެފައި ހިމަވާނެއެވެ. 
* މުޅި ކުޑަ ގޮހޮރުގައި ލިމްފޮއިޑް ޓިޝޫތައް ހުންނައިރު، ޕެޔާރސް ޕެޗް ތައް އިލިއަމް ގައި ގިނަ އަދަދަކަށް ހުންނަކަން ފާހަގަ ކުރެވެއެވެ.  
* ޕްލައިކޭ ސާކިޔުލަރިސް ތައް ޖެޖޫނަމްގައި ބޮޑެތިވެފައި، ގިނަވާނެއެވެ. އަދި ޕްލައިކޭ ސާކިޔުލަރިސް ތައް އިލިއަމްގައި ކުދިވެފައި، މަދުވާނެއެވެ. 
* ވިލަސް ތައް ޖެޖޫނަމް ގައި ބޮޑެތިވެފައި، ގިނަވާނެއެވެ. އަދި ވިލަސް ތައް އިލިއަމްގައި ކުދިވެފައި، މަދުވާނެއެވެ.

## އިތުރު ފޮޓޯތައް

 Image:Gray1044.png|Inferior ileocecal fossa.
 Image:Gray536.png|Arteries of cecum and vermiform process.
 Image:Gobletcell.jpg|Goblet cell in ileum


ޤިސްމު:އިންސާނާގެ ހަށިގަނޑު
ޤިސްމު:ހަޖަމުކުރާ ނިޒާމް
ޤިސްމު:އެތެރެހަށީގެ ގުނަވަންތައް
ޖެޖޫނަމް

ކުޑަ ގޮހޮރުގެ މެދު ބައި ނުވަތަ ޖެޖޫނަމް() އަކީ ކުޑަ ގޮހޮރު ބެހިފައިވާ 3 ބައިގެ ތެރެއިން މެދަށް އިންނަ ބަޔެވެ. ނުވަތަ ކުޑަ ގޮހޮރުގެ ފުރަތަމަ ބައި ޑުއަޑީނަމް އާއި ފަހު ބައި އިލިއަމް އާއި ގުޅުވައިދިނުމަށް އެދެމެދުގައިވާ ބަޔެވެ. ފުރާ ފުރިހަމަ އިންސާނެއްގެ ކުޑަ ގޮހޮރުގެ ދިގުމިނުގައި 7-4 މީޓަރު ވަރު ހުރެއެވެ. އޭގެ ތެރެއިން 2.5 މީޓަރު ހުންނަނީ ޖެޖޫނަމް ގައެވެ. ޖެޖޫނަމްގެ އެތެރޭގެ ޕީއެޗް ހުންނަނީ 8-7 އާއި ދެމެދުގައެވެ. ކާތަކެތި ޖެޖޫނަމްގެ ތެރޭގައި ދައުރުވުން ފަސޭހަ ކުރުމަށްޓަކައި ގުދުރަތީ މަސް ފަށަލަ އެއް ޖެޖޫނަމްގެ އެތެރޭގެ ފާރުގައި ވެއެވެ.

## ޖެޖޫނަމްގެ އެތެރޭގެ އޮނިގަނޑު

ޖެޖޫނަމްގެ އެެތެރޭގެ ތެތް ދުލިފަށުގެ ސަތަހައިގައި ކުދި އިގިލިތަކެއްހެން ނިކުމެފައިހުންނަ ނިކުތުން ތަކެއް ހުރެއެވެ. މިގޮތަށް ނިކުމެފައި ހުންނަ ބައިތަކަށް ކިޔަނީ ވިލަސް އެވެ. ނުވަތަ ވިލައި އެވެ. އަދި މިވިލަސް ތަކުގެ ފާރުގައި ހުންނަ އެޕިތީލިއަލް ސެލް ތަކުގައި އެއަށްވުރެ ކުދިކުދި އެތައް ވިލަސް ތަކެއް ހުރެއެވެ. ޖެޖޫނަމްގެ އެެތެރޭގެ ތެތް ދުލިފަށުގެ ސަތަހައިގައި ހުންނަ މިބުނި ވިލަސްތައް ޑުއަޑީނަމް އަދި އިލިއަމް ގައި ހުންނަ މިފަދަ ވިލަސް ތަކަށްވުރެ، ދިގުވާނެއެވެ.

ޖެޖޫނަމް ގައި ޑުއަޑީނަމް ގައި ހުންނަ ބުރަނާރސް ގްލޭންޑް ތަކެއް، އަދި އިލިއަމް ގައި ހުންނަ ޕެޔާރސް ޕެޗް ތަކެއް ވެސް ނުުހުރެއެވެ. އަދި ޕްލައިކޭ ސާކިޔުލަރިސް ތައް ޖެޖޫނަމް ގައި ބޮޑެތިވެފައި، ގިނަ އަދަދަކަށް ހުރެއެވެ.

## ޖެޖޫނަމް އާއި އިލިއަމްގެ ތަފާތު
* ޖެޖޫނަމް އަށްވުރެ އިލިއަމް ގައި ޖަހާފައި ހުންނަ ސަރުބީ ގިނަވާނެއެވެ. 
* އިލިއަމް ހުންނަނީ ފަނޑު ކުލައަކަށެވެ. އަދި އިލިއަމްގެ އެތެރޭގެ ހުރަސް ދިގު ވަށަމިން ޖެޖޫނަމް އަށްވުރެ ކުޑަވެފައި ހިމަވާނެއެވެ. 
* މުޅި ކުޑަ ގޮހޮރުގައި ލިމްފޮއިޑް ޓިޝޫތައް ހުންނައިރު، ޕެޔާރސް ޕެޗް ތައް އިލިއަމް ގައި ގިނަ އަދަދަކަށް ހުންނަކަން ފާހަގަ ކުރެވެއެވެ.  
* ޕްލައިކޭ ސާކިޔުލަރިސް ތައް ޖެޖޫނަމް ގައި ބޮޑެތިވެފައި، ގިނަވާނެއެވެ. އަދި ޕްލައިކޭ ސާކިޔުލަރިސް ތައް އިލިއަމްގައި ކުދިވެފައި، މަދުވާނެއެވެ. 
* ވިލަސް ތައް ޖެޖޫނަމް ގައި ބޮޑެތިވެފައި، ގިނަވާނެއެވެ. އަދި ވިލަސް ތައް އިލިއަމްގައި ކުދިވެފައި، މަދުވާނެއެވެ.

## އިތުރު ފޮޓޯތައް

 Image:Gray1042.png|Duodenojejunal fossa.
 Image:Microvilli.jpg|Transmission electron microscope (TEM) of Human Jejunum
 Image:Nudemousejejunum_EM.jpg|TEM of Mouse Jejunum x14000


ޤިސްމު:އިންސާނާގެ ހަށިގަނޑު
ޤިސްމު:ހަޖަމުކުރާ ނިޒާމް
ޤިސްމު:އެތެރެހަށީގެ ގުނަވަންތައް
ކަށި ވިދުރި

ކަށި ވިދުރި() އަކީ ޑީއެންއޭ ވައިރަސް ތަކުގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ *ޕޮކްސް* ގްރޫޕްގެ ވައިރަސްގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ *ވޭރިއޯލާ ވައިރަސް* ގެ ސަބަބުން ޖެހޭ ގައިން ގަޔަށް އަރާ ބައްޔެކެވެ. ވޭރިއޯލާ ވައިރަސްގެ ދެބާވަތެއް ހުރެއެވެ. އެއީ ކަށި ވިދުރި ޖައްސާ ވޭރިއޯލާ މޭޖަރ ވައިރަސް އަދި އެލަސްޓްރިމް ކިޔާ ބައްޔެއް ޖައްސާ ވޭރިއޯލާ މައިނަރ ވައިރަސް އެވެ. 

## ބަލިޖެހުން
 
މިބަލި ޖެހެނީ ހަށިގަނޑަށް ވައިރަސް ވާޞިލްވުމުންނެވެ. ވައިރަސް ހަށިގަނޑަށް ވާޞިލްވަނީ ބަލިޖެހިފައިވާ މީހަކު ބޭނުންކޮށްފައިވާ ތުވާލި ރުމާ ފަދައެއްޗެއް ބޭނުންކުރުން، ނުވަތަ ވައިރަސް އާ ތަޣައްޔަރުވެފައިވާ އެއްޗެއް ނޭވާލުމުގެ ޒަރީޢާއިން ހަށިގަނޑަށް ވާޞިލްވުމުންނެވެ. 

## ޢަލާމާތްތައް

ފުރަތަމަ ކޮޅު ހުން އައުމާއެކު މިބަލީގެ އަސަރު ކުރާނީ ނޭފަތުގެ ބަތާނަ ނުވަތަ އެތެރޭގެ ތެތް ދުލި ފަށަލަ އަށެވެ. އެއަށްފަހު ވައިރަސް *ރެޓިކިއުލޯ އިންޑޯތީލިއަލް ނިޒާމް* އަށް ވާޞިލްވެއެވެ. އަދި ލޭގެ ތެރެއަށް ވައިރަސް ފޯރައެވެ. އެއަށްފަހު ވައިރަސް ހަންގަނޑުގެ ދަށުގައި އޭގެ ހިޔާވަހިކަން ހޯދައެވެ. ނަތީޖާއެއްގެ ގޮތުން ފުރަތަމަ ބިހިތަކެއް ހަންގަނޑުގައި ނަގަން ފަށައެވެ. އެއަށްފަހު އެބިހިތައް ފޮޅުތަކަށް ބަދަލުވެ، ފޮޅުތަކަށް ދޮސްއެރި، ފެޅި، ރަގަޅުވާއިރު ދާއިމީ ލަކުނުތަކެއް ހަންގަނޑުގައި ލާފައި ހުރެއެވެ. 

## ދުނިޔެއިން ފުހެލުން
 
1980 ވަނަ އަހަރު ދުނިޔޭގެ ޞިއްޙަތު ޖަމްޢިއްޔާ އިންވަނީ މިބަލި ދުނިޔެއިން ފުހެލާފައެވެ. ނަމަވެސް މިހާރު ވެސް ބައެއް ގައުމުތަކުގައި މިބައްޔަށް ހުށަހެޅުމުގެ ފުރުޞަތު ބޮޑު މީހުންނަށް އެކަމުން ރައްކާތެރިވުމުގެ ގޮތުން ވެކްސިން ދީ އުޅެއެވެ. މިގޮތުންދީއުޅޭ ވެކްސިނަށް ކިޔަނީ ކަފް ލިމްފް ވެކްސިން އެވެ.

ޤިސްމު:ބަލިތައް
މައްޗަށްއަރާ ފަލަ ގޮހޮރު

މައްޗަށްއަރާ ފަލަ ގޮހޮރު() އަކީ ފަލަ ގޮހޮރު ގައި ސީކަމް އިން ފެށިގެން މައްޗަށް އަރަމުން ގޮސް، ހުރަސް ފަލަ ގޮހޮރުގެ ފެށުމާއި ހަމައަށްވާ ބައެވެ. **މައްޗަށްއަރާ ފަލަ ގޮހޮރު** އާއި ހުރަސް ފަލަ ގޮހޮރު ގުޅޭކަން އަށްކިޔަނީ ހިޕަޓިކް ފްލެކްޝަރ() އެވެ. މައްޗަށްއަރާ ފަލަ ގޮހޮރުގެ ދިގުމިނުގައި 12.5 ސެންޓިމީޓަރު ހުރެއެވެ. ބޮޑު ގޮހޮރު ފެށެނީ ކަނާތު އުނަގަނޑުގެ ތިރީބައިގައިވާ ޅިނދުގެ އިލިއެކް ސަރަހައްދު() އިން ކަމަށްވުމާއި، އަދި ސީކަމް އަކީ ބޮޑު ގޮހޮރުގެ ފެށޭބައި ކަމަށްވުމާއި، އަދި ފަލަ ގޮހޮރު އޮންނަނީ ސީކަމް އާއި ޖެހިގެން ކަމަށްވެފައި، މައްޗަށްއަރާ ފަލަ ގޮހޮރު އަކީ ފަލަ ގޮހޮރުގެ ފުރަތަމަބައި ކަމަށްވާތީ މިބައި އޮންނާނީ ހަށިގަނޑުގެ ކަނާތް ފަރާތުގައެވެ. މައްޗަށްއަރާ ފަލަ ގޮހޮރުގެ ހަރަކާތް ކޮންޓްރޯލް ކުރަނީ ވޭގަސް ނާރު()ގެ ސިމްޕަތެޓިކް ނާރު ފައިބަރު ތަކުންނެވެ.

ކުރިންވެސް ބުނެވުނު ހެން މައްޗަށްއަރާ ފަލަ ގޮހޮރު އޮންނަނީ ސީކަމް އިން ފެށިގެން މައްޗަށް އަރަމުން ގޮސް، ހުރަސް ފަލަ ގޮހޮރުގެ ފެށުމާއި ހަމައަށެވެ. މައްޗަށްއަރާ ފަލަ ގޮހޮރު ކުރިމަތިންނާއި ދެއަރިމަތިން ހުންނަނީ ޕެރިޓޯނިއަމް އިން ނިވާކުރެވިފައެވެ. އަދި ކުރިމަތިންނާއި އަރިމަތިން މައްޗަށްއަރާ ފަލަ ގޮހޮރު އިންނަނީ އެންޓިރީއާ އެބްޑަމިނަލް ވޯލްގެ މަސްތަކުގައި ޖެހިފައެވެ. ނަމަވެސް އެންޓިރީއާ އެބްޑަމިނަލް ވޯލް އާއި މައްޗަށްއަރާ ފަލަ ގޮހޮރު ވަކިކޮށްދޭ ހުރަހެއް ލެވިފައި ވެއެވެ. އެއީ ކުޑަ ގޮހޮރުގެ ކޮއިލް ތަކާއި، ގްރޭޓަރ އޯމެންޓަމް އެވެ.

މައްޗަށްއަރާ ފަލަ ގޮހޮރުގެ ފުރަގަސް ނުވަތަ ފަހަތް ޕެރިޓޯނިއަމް އިން ނިވާކުރެވިފައެއް ނުވެއެވެ. އަދި މައްޗަށްއަރާ ފަލަ ގޮހޮރު އޮންނަނީ ތިރިން މައްޗަށް ވާގޮތަށް އަންނަނިވި ބައިތަކުގެ މަތީގައި ޖައްސާލައިގެން އޮންނަ ކަހަލަ ގޮތަކަށެވެ. އެބައިތަކަކީ އިލިއަކަސް މަސްގަނޑު، އިލިއެކް ކްރެސްޓް، ކޯޑްރޭޓަސް ލަމްބޯރަމް، އަދި ކަނާތު ގުރުދާގެ މަތީގައި ޖަހާފައިވާ ސަރުބީ ތަކެވެ. މިބުނި ބައިތަކާއި މައްޗަށްއަރާ ފަލަ ގޮހޮރު ވަކިކުރުމަށް އެދެމެދުން ފަލަސްމަސްގަނޑުއަށް ގޮސްފައި ލެޗުރަލް ކިޔޫޓެނިއަސް ނާރު ވެއެވެ. އަދި ބައެއް ފަހަރު އިލިއޯހައިޕޯގެސްޓްރިކް ނާރު ތައް ވެސް މިދެމެދުން ގޮސްފައި ހުރެއެވެ.

މައްޗަށްއަރާ ފަލަ ގޮހޮރު އަށް ލޭފޯރުކޮށްދެނީ އިލިއޯކޮލިކް އާޓަރީ އަދި ކަނާތު ކޮލިކް އާޓަރީ އިންނެވެ. މިދެލޭހޮޅި އަކީ ވެސް ސްޕިރީއާ މިސެންޓިރިކް އާޓަރީ އިން އައިސްފައިވާ ދެލޭހޮޅި އެވެ. 15-5 އިންސައްތަ މީހުންގެ ކަނާތު ކޮލިކް އާޓަރީ ނުހުންނަކަން ފާހަގަ ކުރެވެއެވެ.



ޤިސްމު:އިންސާނާގެ ހަށިގަނޑު
ޤިސްމު:ހަޖަމުކުރާ ނިޒާމް
ޤިސްމު:އެތެރެހަށީގެ ގުނަވަންތައް
ހުރަސް ފަލަ ގޮހޮރު

ހުރަސް ފަލަ ގޮހޮރު() އަކީ ފަލަ ގޮހޮރުގައި މައްޗަށްއަރާ ފަލަ ގޮހޮރު ނިމޭ ހިސާބުން ފެށިގެން ހުރަހަށް ހަށިގަނޑުގެ ކަނާތުން ވާތަށްވާ ގޮތަށް ތިރިއަށްފައިބާ ފަލަ ގޮހޮރުގެ ފެށުމާއި ހަމައަށް އޮންނަ ބައެވެ. ހުރަސް ފަލަ ގޮހޮރުގެ ކުރިމަތިން މައިދާއާއި ހުރަސް ފަލަ ގޮހޮރު ވަނީ ގްރޭޓަރ އޯމެންޓަމް() އޭ ކިޔާ ޕެރިޓޯނިއަމް ފޯލްޑް އަކުން ގުޅިފައެވެ. ހުރަސް ފަލަ ގޮހޮރު އަކީ ފަލަ ގޮހޮރު ގައި ހިމެނޭ އެންމެ ދިގު، އަދި އެންމެ ހަރަކާތްކުރާ ބައެވެ. މައްޗަށްއަރާ ފަލަ ގޮހޮރު އާއި ހުރަސް ފަލަ ގޮހޮރު ގުޅޭކަން އަށްކިޔަނީ ހިޕަޓިކް ފްލެކްޝަރ() އެވެ. ހުރަސް ފަލަ ގޮހޮރު އާއި ތިރިއަށްފައިބާ ފަލަ ގޮހޮރު ގުޅޭކަން އަށް ކިޔަނީ ސްޕްލީނިކް ފްލެކްޝަރ() އެވެ. އެހެންކަމުން ހުރަސް ފަލަ ގޮހޮރު އޮންނާނީ ހަށިގަނޑުގެ ހުރަހަށްވާގޮތަށް ހިޕަޓިކް ފްލެކްޝަރ އާއި ސްޕްލީނިކް ފްލެކްޝަރ އާއި ދެމެދުގައެވެ.

ހުރަސް ފަލަ ގޮހޮރު ފެށޭ ހިސާބުން އޭގެ ފަހަތް އޮންނަނީ ޑުއަޑީނަމްގެ ދެވަނަ ބައި، އަދި ޗިސްމޭގެ ބޯގައި ޖެހިފައެވެ. މާނައަކީ ހުރަސް ފަލަ ގޮހޮރު އޮންނާނީ މިބުނި ދެބައިގެ ކުރިމަތިންނެވެ. ހުރަސް ފަލަ ގޮހޮރުގެ މިބުނި ހިސާބު ނޫން އެހެން ހުރިހާ ހިސާބެއް ހުންނަނީ ޕެރިޓޯނިއަމް އިން ނިވާކުރެވިފައެވެ.

ޤިސްމު:އިންސާނާގެ ހަށިގަނޑު
ޤިސްމު:ހަޖަމުކުރާ ނިޒާމް
ޤިސްމު:އެތެރެހަށީގެ ގުނަވަންތައް
ތިރިއަށްފައިބާ ފަލަ ގޮހޮރު

ތިރިއަށްފައިބާ ފަލަ ގޮހޮރު()  އަކީ ފަލަ ގޮހޮރުގައި ހުރަސް ފަލަ ގޮހޮރު ނިމިގެން ތިރިއަށް ގޮސް، ސިގްމޮއިޑް ގޮހޮރުގެ ފެށުމާއި، ހަމައަށްވާ ބައެވެ. ތިރިއަށްފައިބާ ފަލަ ގޮހޮރު އޮންނަނީ ހަށިގަނޑުގެ ވާތް ފަރާތުގައެވެ. ތިރިއަށްފައިބާ ފަލަ ގޮހޮރު އާއި ހުރަސް ފަލަ ގޮހޮރު ގުޅޭކަން އަށް ކިޔަނީ ސްޕްލީނިކް ފްލެކްޝަރ() އެވެ.

ތިރިއަށްފައިބާ ފަލަ ގޮހޮރު ކުރިމަތިންނާއި އަރިމަތިން އިންނަނީ ޕެރިޓޯނިއަމް() އިން ނިވާކުރެވިފައެވެ. އަދި ކުރިމަތިންނާއި އަރިމަތިން ތިރިއަށްފައިބާ ފަލަ ގޮހޮރު އިންނަނީ އެންޓިރީއާ އެބްޑަމިނަލް ވޯލް()ގެ މަސްތަކުގައި ޖެހިފައެވެ. ނަމަވެސް އެންޓިރީއާ އެބްޑަމިނަލް ވޯލް އާއި ތިރިއަށްފައިބާ ފަލަ ގޮހޮރު ވަކިކޮށްދޭ ހުރަހެއް ލެވިފައި ވެއެވެ. އެއީ ކުޑަ ގޮހޮރުގެ ކޮއިލް ތަކާއި، ގްރޭޓަރ އޯމެންޓަމް() އެވެ.

ތިރިއަށްފައިބާ ފަލަ ގޮހޮރުގެ ފުރަގަސް ނުވަތަ ފަހަތް ޕެރިޓޯނިއަމް އިން ނިވާކުރެވިފައެއް ނުވެއެވެ. އަދި ތިރިއަށްފައިބާ ފަލަ ގޮހޮރު އޮންނަނީ މަތިން ތިރިއަށް ވާގޮތަށް އަންނަނިވި ބައިތަކުގެ މަތީގައި ޖައްސާލައިގެން އޮންނަ ކަހަލަ ގޮތަކަށެވެ. އެބައިތަކަކީ ވާތު ގުރުދާގެ ތިރީބައި، ކޯޑްރޭޓަސް ލަމްބޯރަމް،އިލިއެކް ކްރެސްޓް، އިލިއަކަސް މަސްގަނޑު، އަދި ސޯސް މޭޖަރ މަސްގަނޑު އެވެ. މިބުނި ބައިތަކާއި ތިރިއަށްފައިބާ ފަލަ ގޮހޮރު ވަކިކުރުމަށް އެދެމެދުން އަންނަނިވި ބައިތައް ގޮސްފައި ވެއެވެ. އެއީ ސަބްކޯސްޓަލް ލޭހޮޅިތައް، ސަބްކޯސްޓަލް ނާރު، އިލިއޯ ހައިޕޯގެސްޓްރިކް ނާރު، އިލިއޯއިންގްއައިނަލް ނާރު، ފަލަސްމަސްގަނޑުއަށް ގޮސްފައި ލެޗުރަލް ކިޔޫޓެނިއަސް ނާރު، ފެމޯރަލް ނާރު، ޖެނިޓޯ ފެމޯރަލް ނާރު، އަންހެނުންގެ ނަމަ ބިސްރަވަ އަށް ގޮސްފައިވާ ލޭހޮޅިތައް، ފިރިހެނުންގެ ނަމަ އޮށް އަށް ގޮސްފައިވާ ލޭހޮޅިތައް، އަދި އެކްސްޓަރނަލް އިލިއެކް އާޓަރީ އެވެ.

ތިރިއަށްފައިބާ ފަލަ ގޮހޮރު އަށް ލޭފޯރުކޮށްދެނީ ވާތު ކޮލިކް އާޓަރީ އިންނެވެ.

ޤިސްމު:އިންސާނާގެ ހަށިގަނޑު
ޤިސްމު:ހަޖަމުކުރާ ނިޒާމް
ޤިސްމު:އެތެރެހަށީގެ ގުނަވަންތައް
ސިގްމޮއިޑް ގޮހޮރު

ސިގްމޮއިޑް ގޮހޮރު() އަކީ ފަލަ ގޮހޮރުގެ ބައެކެވެ. ނުވަތަ ފަލަ ގޮހޮރުގެ އެންމެ ފަހު ބައެވެ. ނުވަތަ ފަލަ ގޮހޮރުގައި ތިރިއަށްފައިބާ ފަލަ ގޮހޮރުގެ ނިމޭ ހިސާބުން ފެށިގެން ފުރަގަސް ފަރާތް އާއި ދެމެދުގައިވާ ބައެކެވެ. ސިގްމޮއިޑް ގޮހޮރު އިންނަނީ އިގިރޭސި އަކުރު އެސް(S) ގެ ބައްޓަމަށެވެ. ސިގްމޮއިޑް ގޮހޮރު ގެ ފާރުގައި މަޑު މަސްގެ ފަށަލައެއް ވެއެވެ. މިމަސް ފަށަލަ ކުރުގެޅި، ވާންވުމުން، ފަލަ ގޮހޮރުގެ އެތެރޭގެ ޕްރެޝަރު މަތިވެ، ބޮޑުކަމުދާ ތަކެތި ފުރަގަސް ފަރާތް އަށް އެޅޭގޮތް ވެއެވެ.

ސިގްމޮއިޑް ގޮހޮރު ގެ ދިގުމިނުގައި ހުންނަނީ ގާތްގަނޑަކަށް 40 ސެންޓި މީޓަރު އެވެ. ސިގްމޮއިޑް ގޮހޮރު އިންނަނީ ޅިނދު() ގެ ތެރޭގައެވެ. އިސާކް އެސިމޯވް ގެ ފޮތް **އިންސާނާގެ ހަށިގަނޑު** މިފޮތުގައި ވާގޮތުން ސިގްމޮއިޑް މިބަހުގެ މާނައަކީ އެސްއަކުރުގެ ބައްޓަމަން މިހެންނެވެ. ސިގްމޮއިޑް ގޮހޮރު އިންނަނީ ޕެރިޓޯނިއަމް() އިން ނިވާކުރެވިފައެވެ. 

ސިގްމޮއިޑް ގޮހޮރުގެ ފުރަގަހުން އެކްސްޓަރނަލް އިލިއެކް ލޭހޮޅިތައް ގޮސްފައި ވެއެވެ. އަދި ވާތް ފަރާތު ޕައިރިފޯރމް މަސްގަނޑު، އަދި ސެކްރަލް ނާރު ބޮޑި ގޮސްފައިވެއެވެ. ސިގްމޮއިޑް ގޮހޮރު ކުރިމަތިން ހުންނަނީ ކުޑަ ގޮހޮރުގެ ކޮއިލް ތަކުގައި ޖެހިފައެވެ. ސިގްމޮއިޑް ގޮހޮރު އާއި، ފިރިހެނުންގެ ނަމަ މަސާނާ އާއި ވަކިކޮށްދޭ ހުރަަހަކީ މިބުނި ކޮއިލް ތަކެވެ. އަދި އަންހެނުންގެ ނަމަ ސިގްމޮއިޑް ގޮހޮރު އާއި، ރަހިމު ވަކިކޮށްދޭ ހުރަހަކީ ވެސް މިބުނި ކޮއިލް ތަކެވެ. 

ޤިސްމު:އިންސާނާގެ ހަށިގަނޑު
ޤިސްމު:ހަޖަމުކުރާ ނިޒާމް
ޤިސްމު:އެތެރެހަށީގެ ގުނަވަންތައް
ނޫޓްރަފިލް

ނޫޓްރަފިލް ނުވަތަ () އަކީ ލޭގެ ހުދު ސެލްތަކުގެ ތެރޭގައި އެންމެ ގިނައިން ހިމެނޭ ސެލްގެ ވައްތަރެވެ. ލޭގެ ހުދު ސެލްތަކުގެ 70-50 އިންސައްތަ ހިއްޞާކުރަނީ މިސެލްތަކެވެ. ބެކްޓީރިއާތަކާއި އިދިކޮޅަށް ހަށިގަނޑު ދިފާއުކުރުމުގައި އަސާސީ ދައުރެއް ނޫޓްރަފިލް އަދާކުރެއެވެ. ބެކްޓީރިއާ މަރާލުމުގެ ގޮތުން ނޫޓްރަފިލް ކުރާކަމަކީ ބެކްޓީރިއާ *ދިރުވާލުމެވެ*. މިގޮތަށް ދިރުވާލާ ދިރުވުމަށް ނުވަތަ ކާލުމަށް *ފަގަސައިޓޯސިސް*( Phagocytosis ) އޭ ކިޔައެވެ. ނޫޓްރަފިލް ދިރިހުންނަ މުއްދަތުގައި ގާތްގަނޑަކަށް 20-5އާއި ދެމެދުގެ އަދަދަކަށް ބެކްޓީރިއާ ދިރުވައެވެ.
thumb|left|ލޭގެ ހުދު ސެލްގެ ވައްތަރެއްކަމުގައިވާ ނޫޓްރަފިލް

ނޫޓްރަފިލްތައް ބެކްޓީރިއާތައް ދިރުވާލުމުގައި ނުވަތަ ނައްތާލުމުގައި އަންނަނިވި މަރުހަލާތައް ކަނޑަތުކުރެއެވެ. 
* ނޫޓްރަފިލް ޖަރާސީމާއި ގާތްވުން
* ނޫޓްރަފިލް ޖަރާސީމްގައި ބީހުން ނުވަތަ ތަތްލުން
* ނޫޓްރަފިލްގެ ބޭރު ފަށަލަ(Cell membrane) ދެފަރާތުން ނިކުމެ ޖަރާސީމްގެ ވަށާލުން
* ޖަރާސީމް ނޫޓްރަފިލްގެ *ސައިޓޮޕްލާޒަމް*( Cytoplasm ) ނުވަތަ ހަތާގެ އެތެރެއަށް އައުން

ޖަރާސީމް ސެލްގެ ތެރެއަށް ވަނުމުން އެއަށް ކިޔަނީ *ފަގަސޯމް*( Phagosome ) އެވެ. ނޫޓްރަފިލް ގައި އެކުލެވޭ ގްރެނިއޫލްތަކާއި، *ލައިސަސޯމް*ތައް *ފަގަސޯމް*ގެ ބޭރުފަށަލައިގައި ތަތްވެ، އޭގައި ހިމެނޭ * ޕްރޮޓިއޯލިޓިކް އެންޒައިމް*( Proteolytic enzyme ) ތަކުގެ އެހީގައި ބެކްޓީރިއާ މަރާލައެވެ. 

ނޫޓްރަފިލްތަކުގައި *ނިއުކްލިއަސް*( Nucleus ) ހުންނަނީ ބައިބައިވެފައި ނުވަތަ *މަލްޓިލޯބްޑް* ކޮށެވެ. ލޭގައި ހިމެނޭ ފުރިހަމަނުވާ ނޫޓްރަފިލް ތަކަށް ކިޔަނީ *ބޭންޑްސް*( Bands )އެވެ. ބެކްޓީރިއާގެ ސަބަބުން ޖެހޭ ބައްޔެއް ހުރިނަމަ ނޫޓްރަފިލްތަކުގެ އަދަދު އިތުރުވެ، *ބޭންޑްސް*ތައް ފެންނަށްހުރެއެވެ.

## ދިރިހުންނަ މުއްދަތު
ގްރެނިއުލޯސައިޓް ތައް ކަމުގައިވާ ނޫޓްރަފިލް،އީއަސިނަފިލް،ބޭސަފިލް ލޭގެ އާރަށް ވާސިލްވުމަށްފަހު 8-4ގަޑި އިރާއި، ދެމެދުގެ ވަގުތެން ވަންދެން ލޭގައި ދެމިހުރެއެވެ. އެއަށްފަހު އެކިއެކި ޓިޝޫތަކަށް ވާސިލްވެ، އެތާގައި 4 ނުވަތަ 5ދުވަސް ވަންދެން ދެމިހުރެއެވެ. ނުރައްކާތެރި ބަލިތަކުގެ ހާލަތުގައި މިމުއްދަތު ކުރުވެއެވެ.

ޤިސްމު:އިންސާނާގެ ހަށިގަނޑު
ޤިސްމު:ލޭދައުރުކުރާ ނިޒާމް
އީއަސިނަފިލް

އީއަސިނަފިލް ނުވަތަ () އަކީ ދިފާޢީ ނިޒާމްގައި ބައިވެރިވާ ލޭގެ ހުދު ސެލް ގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ ވައްތަރެކެވެ. ޕަރަސައިޓްގެ ސަަބަބުން ޖެހޭ އިންފެކްޝަން އިން ހަށިގަނޑު ދިފާއުކޮށް ހިމާޔަތްކުރުމުގައި މުހިއްމު ދައުރެއް މިސެލް އަދާކުރާކަން ފާހަގަ ކުރެވެއެވެ. ލޭގެ ހުދު ސެލްތަކުގެ 5-1 އިންސައްތަ ހިއްޞާކުރާ މިސެލްގެ ސައިޒުގައި 12-10 މައިކްރޯމީޓަރު ހުރެއެވެ. ލޭގެ ތެރޭގައި ނޫޓްރަފިލް 12-6 ގަޑިއިރާއި ދެމެދުގެ މުއްދަތަކަށް ދެމިހުރެއެވެ.
thumb|left|ލޭގެ ހުދު ސެލްގެ ވައްތަރެއްކަމަށްވާ އީއަސިނަފިލް

## އުފެދި ބޮޑުވުން

## ވަޒީފާ

## އީއަސިނަފިލްތައް އިތުރުވުން
 
އަންނަނިވި ހާލަތްތަކުގައި އީޒިނޯފިލްތަކުގެ އަދަދުއިތުރުވެ، އޭގެ ދައުރު އަދާކުރެއެވެ. 
* ނުގުޅޭ އަސަރު ނުވަތަ އެލާޖީ ( Allergy ) 
އެލާޖީގެ ހާލަތުގައި ބޭސަފިލްތަކުން ބޭރުކުރާ *ހިސްޓަމީން*( Histamine ) ނޫޓްރަފިލް އެތެރެއަށް ވައްދައެވެ.އަދި ބޭސަފިލްއާއި *މަސްޓް ސެލް* އިން ބޭރުކުރާ *އިންފްލެމޭޝަން* އުފެދުމަށް އެހީވެދޭ މާއްދާތަކުގެ ބާރު ނައްތާލައެވެ. އެލާޖީއާއި ގުޅިގެން ކުރިމަތިވާ ބަލިހާލަތްތަކުގައި * ލިއުކޯޓްރީންC4*އާއި، *ޕްލޭޓްލިޓް އެކްޓިވޭޓިންގ ފެކްޓަރ* ( PAF ) ނޫޓްރަފިލްތަކުން އުފައްދައެވެ. 

* ޕަރަސައިޓްގެ ވަބާ ނުވަތަ އިންފެކްޝަން ( Parasitic infection ) 
ޕަރަސައިޓެއް ހަށިގަނޑަށް ވަނުމުން އީއަސިނަފިލްގައި ހުންނަ ގްރެނިއޫލްތަކުގައި އެކުލެވޭ *ހައިޑްރަލިޓިކް އެންޒައިމް*( Hydrolytic enzyme )ތަކުގެ އެހީގައި އެޕަރަސައިޓަކާއި ހަމަލާދީ ނައްތާލައެވެ. 

## އީއަސިނަފިލްތައް މަދުވުން

## ދިރިހުންނަ މުއްދަތު
ގްރެނިއުލޯސައިޓް ތައް ކަމުގައިވާ ނޫޓްރަފިލް،އީއަސިނަފިލް،ބޭސަފިލް ލޭގެ އާރަށް ވާސިލްވުމަށްފަހު 8-4ގަޑި އިރާއި، ދެމެދުގެ ވަގުތެން ވަންދެން ލޭގައި ދެމިހުރެއެވެ. އެއަށްފަހު އެކިއެކި ޓިޝޫތަކަށް ވާސިލްވެ، އެތާގައި 4 ނުވަތަ 5ދުވަސް ވަންދެން ދެމިހުރެއެވެ. ނުރައްކާތެރި ބަލިތަކުގެ ހާލަތުގައި މިމުއްދަތު ކުރުވެއެވެ.

## އިތުރު ފޮޓޯތައް

 Image:Illu blood cell lineage.jpg|ލޭގެ ސެލްތައް އުފެދޭގޮތް
image:Eosinophil2.png|އީއަސިނަފިލް
image:Eosinophil.png|އީއަސިނަފިލް


## އިތުރު ފާލަންތައް

ޤިސްމު:އިންސާނާގެ ހަށިގަނޑު
ޤިސްމު:ލޭދައުރުކުރާ ނިޒާމް
ބޭސަފިލް

ބޭސަފިލް ނުވަތަ () އަކީ ލޭގެ ހުދު ސެލްތަކުގެ ތެރޭގައި އެންމެ މަދުން ހުންނަ ވައްތަރެވެ. *މަސްޓް ސެލް]](Mast cell) އާއި، ބޭސަފިލް ތަކާ އެއްގޮތް ގޮތެއް ހުރެއެވެ. މިސާލަކަށް މިދެވައްތަރުގެ ސެލްގައި ވެސް *ހިސްޓަމީން*(Histamine) ރައްކާ ކުރެއެވެ. ހުންނާތީއެވެ.[[ބޭސަފިލް]] ތަކުގައި ހުންނަނީ ދަނބުކުލައިގެ *ގްރެނިއޫލް'' ތަކެކެވެ.
thumb|left|ލޭގެ ހުދު ސެލްގެ ވައްތަރެއް ކަމުގައިވާ ބޭސަފިލް

## ދިރިހުންނަ މުއްދަތު
ގްރެނިއުލޯސައިޓް ތައް ކަމުގައިވާ ނޫޓްރަފިލް،އީއަސިނަފިލް،ބޭސަފިލް ލޭގެ އާރަށް ވާސިލްވުމަށްފަހު 8-4ގަޑި އިރާއި، ދެމެދުގެ ވަގުތެން ވަންދެން ލޭގައި ދެމިހުރެއެވެ. އެއަށްފަހު އެކިއެކި ޓިޝޫތަކަށް ވާސިލްވެ، އެތާގައި 4 ނުވަތަ 5ދުވަސް ވަންދެން ދެމިހުރެއެވެ. ނުރައްކާތެރި ބަލިތަކުގެ ހާލަތުގައި މިމުއްދަތު ކުރުވެއެވެ.

ޤިސްމު:އިންސާނާގެ ހަށިގަނޑު
ޤިސްމު:ލޭދައުރުކުރާ ނިޒާމް
ލިމްފަސައިޓް

**ލިމްފަސައިޓް** ނުވަތަ () އަކީ  ދިފާޢީ ނިޒާމްގައި ޝާމިލްވާ ލޭގެ ހުދު ސެލްގެ ވައްތަރެކެވެ. މިއީ ސީދާ ދިފާއުކުރުމުގެ ނިޒާމުގައި ހަރަކާތްތެރިވާ ސެލްތަކެކެވެ. މިސެލްތަކުގެ 3 ވައްތަރެއް ހުރެއެވެ. ލިމްފަސައިޓްގެ މައިގަނޑު 3 ވައްތަރެއްގެ ސެލް ހުރެއެވެ. 

* ޓީ ލިމްފަސައިޓް
* ބީ ލިމްފަސައިޓް

## ވައްތަރުތައް

#### ބީ ލިމްފަސައިޓް

ބީ ލިމްފަސައިޓް ނުވަތަ () އަކީ  ދިފާޢީ ނިޒާމްގައި ޝާމިލްވާ ލޭގެ ހުދު ސެލްގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ ސެލް އެކެވެ. ބީ ލިމްފަސައިޓް އިން ހަށިގަނޑަށް ވަންނަ ޖަރާސީމަށް ދެކޮޅަށް މަސައްކަތްކުރާނެ ހަށިދަމަނަ(Antibodies)  އުފައްދައެވެ.

#### ޓީ ލިމްފަސައިޓް

ޓީ ލިމްފަސައިޓް ނުވަތަ () އަކީ  ލިމްފަސައިޓްގެ ވައްތަރެކެވެ. ސެލްތައް ބޭނުންކޮށްގެން ހަށިގަނޑު ދިފާޢުކުރުން(Cell mediated immunity) ފުރިހަމަކުރުމުގައި ހިއްސާވަނީ ޓީ ލިމްފަސައިޓް ތަކެވެ.

## ދިރިހުންނަ މުއްދަތު
ލިމްފަސައިޓް ތައް ލިމްފް ޓިޝޫ ( ހުންކޮށި، ލިމްފް ގޮށް، ތައިމަސް )ތަކާއި، ލިމްފް ދިޔައާއި،ލެޔާއި ދެމެދު ދައުރުވެ،ދައުރުވެ ހުރެއެވެ. ލޭގައި އެތައް ގަޑިއިރެއްވަންދެން ލިމްފަސައިޓްތައް ދެމިހުރެއެވެ. މިސެލްތައް ވެސް ހަފްތާ،މަސް، އަދި އަހަރުތައް ފާއިތުވެދާއިރުވެސް ދިރިދެމިހުރެއެވެ

blimifocoliose

ޤިސްމު:އިންސާނާގެ ހަށިގަނޑު
ޤިސްމު:ލޭދައުރުކުރާ ނިޒާމް