Katowice

**Katowice** nopo nga dondoung longkod Silesian Voivodeship id kabaatan Poland om kakadayan apangkal do kinoyonon dondoung Katowice. Gisom nopo 2021, ginumutulun nopo do Katowice nga soginumu 286,960, om kaaga'an mogigion soginumu kiikiro 315,000. Katowice nopo nga patod apangkal do Metropolis GZM, miampai ginumutulun 2.3 riong, om somboogian mantad kinoyonon kopidoton (metropolitan) Katowice-Ostrava i nakaralad hilo Czechia miampai ginumutulun kiikiro 5 riong tulun, poposiliu dii do iso mantad kinoyonon kopidoton bobos ogumu mogigion id Koisaan Yurupa.

## Susuyan
Koiyonon posorili Katowice ii nopo nga Silesia Kawas, nokoumbal do noiyanan tongoulun tinaru Silesia mantad totusan koiso TGT (Toun Gampamasi Tokou). Notogori (noporinta) iti montok do koinsan nogi di Takag (dynasty) Piast Poland gisom naratu o takag dii. Tumilombus, tinogori iti do Kolunduan Habsburg. Dondoung dii sondii nopo nga nimpohon ontok totusan ko-19 TGT ontok do id siriba togori Kolunduan Prussia om nakaanu topong Dondounggayo ontok toun 1865. Mogiigiyon nopo hiti nga tulun-tulun Jormon, Silesia, Yohudi om Poland hinombo nosiliu o Katowice sabaagi somboogian do Republik Kumoduo Poland mihondot do kotungagan tongoulun Silesia ontok toun 1918 om 1921. Abaagi o tana di maya do umpugod misompuru (Allied armies), ii minanahak do sundu togoritinan kumaa *Kattowitz* id boogian Poland.  

Nokoburu nogi o dondoung diti tu ogumu o toud sandad (kogumuan nopo nga tohun watu) id boogian konuluhon id posorili.   

Mantad toun 1953-1956, nopungaranan iti sabaagi Stalinogrod - "Dondoung di Stalin" mantad do komunis Poland.   

### Pogulu do Koturugan Pomorunan

Kinoiyonon id sorili do Katowice, id Silesia Sawat, nopo nga noiyonon do solusuk Silesia Lechitic solinaid do timpu kotimpuunon sajara di nokosuat. Mulong pia do ngaran Katowice (*Katowicze*) nopo nga narait kumoinsan ontok toun 1598, kampung-kampung om tionon suai ii kahapas di nokosiliu sabaagi soboogian mantad Katowice moden nopo nga nokoimagon lobi hinggulu, miampai *Dąb* sabaagi ii poinglaid, roiton kumoinsan ii id suang do ginarit ii pinosoliwan di Duke Casimir mantad Bytom ontok toun 1299. Toinsanai Bogucice, Ligota, Szopenice om Podlesie nopo nga pinoimagon ontok timpuun ohotusan ko-14. Suai ko mananom, mogigion id kinoiyonon diti nogi nga gumama (kumalaja) id pamangaan (*kilang*) dunsul: ii kumoiso *Kuźnica Bogucka,* ii narait ontok toun 1397.

Kinoiyonon ii kahapas di nokosiliu kumaa Katowice ii poinsandad nopo nga id koponunduan takag Piast Silesia Poland gisom do natalup. Mantad toun 1372, kinoiyonon diti nopo nga poinsuang id kotoinaan Kolunduan Bohemia id siriba do Dalad Rom Obitua. Sabaagi soboogian mantad Siungsundu Bohemia (''Crown of Bohemia''), ii pinatahak kumaa lunduolus (''monarchy'') Habsburg Austria ontok toun 1526. Ontok toun 1742, miampai soboogian tagayo Silesia, naahawan do Prusia kahapas pisangadan Silesia koiso. Duo Pisangadan sumusuhut minanahak bagas kumaa kinoiyonon diti hinombo natagakan do ogumu mogigion om kobodian (ikonomi) ngai nga' naraag. Ontok toun 1838, Franz von Winckler minomoli do Katowice mantad Karl Friedrich Lehman om ontok toun 1841, pinosiliu dau sabaagi do digom (tupis) dasakan (*estate*) dau.

### Koimbulayaan sabaagi Hongkod Pomorunan

Ontok 3 Gumas 1846, tongo kagamaan tumohuri no do kuritapui Breslau-Myslowitz (*Wrocław-Mysłowice*) nopo nga nopongoh, winonsoi om pinoindalan mantad Kuritapui Silesia Sawat. Pinoimagon di Raja Frederick William IV mantad Prusia. Sontoun sumusuhut, ontok 6 Magus 1847, nokorikot kuritapui ko iso id stesen Katowice wagu.

Kooputan do kuritapui miampai tongo dondoung toponsol Yurupa (Katowice nakaanu piromutan miampai Berlin, Kraków, Vienna om Warsaw miampai suai, mantad 1847 om 1848) mongunsuub do koingkawason kobodian (ikonomi) om mogigion. Nokoingkawas ginumu do mogigion montok momonsoi ponimungan (gorija) Lutheran ko iso ontok 29 Manom 2858 (Ponimungan kotungagan), om Ponimungan Katolik ko iso duo toun kahapas di, ontok 11 Milau 1860. Nakaanu Katowice (masaan dii: Kattowitz) do titindo (''status'') kakadayan ontok 11 Manom 1865 id kinoiyonon Prusia Silesia, maya gamaon di Gungkaas (Laja) Wilhelm I Hohenzollern.

Dondoung di nokoingkawas tu' koopian ginukad (*mineral*) ii agayo (lobi po tohun watu) id kinoiyonon dii. Kinoingkawason om kinotoodon id dondoung dii nopo nga pananalahan kumaa gamagayo (*industry*) pogukadan tohun watu om bosi ii nokoingkawas masaan do Revolusi Pomorunan. Dondoung nopo diti nga iyonon lolobi po do tulun Jormon, Poland kosuang nogi tulun Silesia om Yohudi. Ontok toun 1884, 36 mobi Yohudi Tsionis minogisolowot do hilo, minonimpuun do Hovevei Zion. Pogulu nopo nga somboogian mantad watas Beuthen, ontok toun 1873 nokosiliu sabaagi dondoung longkod watas wagu Kattowitz. Ontok 1 Ngiop 1899, dondoung diti nopo nga pinotongkiad mantad wats dii, nokosiliu sabaagi dondoung poinggabas. 

Ontok toun 1882, minopoundaliu Kaambatan (sorikat) Tohun Watu om Bosi Silesia Sawat (*Oberschlesischer Berg- und Hüttenmännischer Verein*) digom (tupis) dau kumaa id Katowice, tinanud do kinoimaganan do Pitukaan (*convention*) Tohun Watu Silesia Sawat (*Oberschlesische Kohlen-Konvention*) ontok toun 1898. Kinapamansayan don mogigion tumanud koingkawason gamagayo (*industry*): ontok toun 1851, digom udili (*postal office*) koiso noukab it Katowice om ontok toun 1893 digom udili Watas masaan nopo nga noukab id Katowice; ontok toun 1871 noukab sikul tosiriba ko iso (kahapas di pinosuang kumaa sikul takawas); ontok toun 1889, nakaanu do padaha (*mahkamah*) watas o Katowice; ontok toun 1895, noukab walai podsuan dondoung om digom watas kuritapui pogun Prusia nopo nga pinoimagon id dondoung diti; ontok toun 1907, noukab sisaton (sisinasawaton/*theatre*) dondoung (nondo Teater Silesia).

## Watas
**I. Dondounggayo**
* 1. Śródmieście
* 2. Koszutka
* 3. Bogucice
* 4. Osiedle Paderewskiego - Muchowiec

**II. Dondoung-Koibutan**

* 5. Załęże
* 6. Osiedle Witosa
* 7. Osiedle Tysiąclecia
* 8. Dąb
* 9. Wełnowiec - Józefowiec
**III. Dondoung-Kotonobon**
* 10. Ligota - Panewniki
* 11. Brynów - Osiedle Zgrzebnioka
* 12. Brynów - Załęska Hałda
**IV. Dondoung-Kotonobon**
* 13. Zawodzie
* 14. Dąbrówka Mała
* 15. Szopienice - Burowiec
* 16. Janów - Nikiszowiec
* 17. Giszowiec

**V. Dondoung-Kabaatan**

* 18. Murcki
* 19. Piotrowice - Ochojec
* 20. Zarzecze
* 21. Kostuchna
* 22. Podlesie

## Koubasanan om koliwangan

### Sisaton (''theatre'')

* Sisaton Silesia 
* Sisaton Ateneum 
* Sisaton Korez
* Sisaton Cogitatur 
* Sisaton Rialto

### Tuunion

* Puralantuni Silesia (Filharmonia Śląska)
* Estrada Śląska
* Scena GuGalander
* Narodowa Orkiestra Symfoniczna Polskiego Radia

### Padsangayan (''cinemas'')

* IMAX
* Cinema City - Punkt rozrywki 44
* Cinema City - Silesia City Center
* Helios Cinema Center (Centrum Filmowe Helios)
* Cosmos Cinema (Kino Kosmos)
* Światowid Cinema (Kino Światowid)
* Teater-Cinema Rialto (Kinoteatr Rialto)

### Tagkus (atagtungkus/museum)

* Tagkus Silesia 
* Tagkus Katowice 
* Tagkus Archidiecezjalne
* Tagkus Misyjne OO. Franciszkanów
* Tagkus Biograficzne P. Stellera
* Tagkus Prawa i Prawników Polskich
* Tagkus Najmniejszych Książek Świata Zygmunta Szkocnego
* Izba Śląska
* Centrum Scenografii Polskiej
* Śląskie Centrum Dziedzictwa Kulturowego

### Piurasan (media)

* TVP 3 Katowice
* TVN24
* Radio Katowice
* Radio Flash
* Radio Roxy FM
* Radio Planeta
* Dziennik Zachodni
* Gazeta Wyborcza
* Fakt (gazeta) - oddział Katowice
* Echo Miasta
* Metro (gazeta) Katowice
* Nowy Przegląd Katowicki

### Kopokitanan koubasanan

* Rawa Blues Festival - Spodek
* Metalmania - Spodek
* Mayday - Spodek
* Międzynarodowy Konkurs Dyrygentów im. G. Fitelberga
* Międzynarodowy Festiwal Orkiestr Wojskowych
* Międzynarodowa Wystawa Grafiki "Intergrafia"
* Ogólnopolski Festiwal Sztuki Reżyserskiej "Interpretacje"
* Ars Cameralis Silesiae Superioris (Górnośląski Festiwal Sztuki Kameralnej)

### Koimoton (''galleries'')

* Koimoton Sztuki Współczesnej BWA Al. Korfantego 6
* Koimoton Sztuki Współczesnej Parnas ul. Kochanowskiego 10
* Koimoton Sztuki Atelier 2 ul. Batorego 2
* Koimoton Związku Polskich Artystów Plastyków ul. Dworcowa 13
* Koimoton Architektury SARP ul. Dyrekcyjna 9
* Koimoton Art-Deco pl. Andrzeja 4
* Koimoton Fra Angelico ul. Jordana 39
* Koimoton Akwarela ul. Mikołowska 26
* Koimoton Marmurowa ul. Mikołowska 26
* Koimoton Piętro Wyżej
* Koimoton Sektor I
* Koimoton Szyb Wilson

### Dusak & tiwangun

* Dusak Silesian 
* Dusak Zadole
* Dusak Bolina
* Dusak Janina-Barbara
* Park Olimpijczyków (Szopienice)
* Katowicki Park Leśny
* Murckowska Valley (Murcki)
* Ośrodek Wodno-Rekreacyjny Kleofas (Osiedle Tysiąclecia)
* Three Ponds' Valley (Dolina Trzech Stawów) (Osiedle Paderewskiego - Muchowiec)
* Ponds: Borki, Morawa and Hubertus (Szopienice)
* Wolność Square (Plac Wolności) (Śródmieście)
* Andrzej Square (Plac Andrzeja) (Śródmieście)
* Miarka Square (Plac Miarki) (Śródmieście)
* Longkod Majlis Eropah (Plac Rady Europy) ((Osiedle Paderewskiego - Muchowiec)
* Alfred Square (Plac Alfreda) (Wełnowiec)
* A. Budniok Square (Plac A. Brudnioka) (Koszutka)
* J. Londzin Square (Plac J. Londzina) (Załęże)
* A. Hlond Square (Plac A. Hlonda) (Śródmieście)

### Totombuluyon
Longkod Katowice nopo nga ogumu tongo tiwangun (*buildings*) di ongotolus (*unique*). Koiyonon labus dondoung dau nopo nga kiwaa inus ii winonsoi do komunis.

* Katowice's Rynek - tomu laid dondoung diti.
* Tongo ponimungan id Katowice
* Katowice's rondo
* Tinuridong Silesia 
* Spodek nopo nga longkod guzat (*sports*)/hintuun udongou (concert) ii naanu o ngaran mantad do UFO.
* Dworzec Glowny Katowice - Doyod tinggura' (*engine station*) Katowice

## Ponudukan

# Pupuruan Silesia (Uniwersytet Śląski w Katowicach)
# Timungbaal Kobodian Katowice (Akademia Ekonomiczna w Katowicach)
# Timungbaal Tuunion Katowice (Akademia Muzyczna w Katowicach)
# Timungbaal Guzat Katowice (Akademia WF w Katowicach)
# Timungbaal Rusap Silesia (Śląska Akademia Medyczna)
# Timungbaal Inus Katowice (Akademia Sztuk Pięknych w Katowicach)
# Cracow Academy of Arts (Akademia Sztuk Pięknych w Krakowie) - filia
# Pupuruan Laguwagu Silesia
# Timungbaal Simbakuro Poland (Polska Akademia Nauk), oddział
# Śląska Wyższa Szkoła Informatyki w Katowicach
# Śląska Wyższa Szkoła Zarządzania w Katowicach
# Górnośląska Wyższa Szkoła Handlowa w Katowicach
# Wyższa Szkoła Bankowości i Finansów w Katowicach
# Wyższa Szkoła Humanistyczna w Katowicach
# Wyższa Szkoła Humanistyczno-Ekonomiczna w Łodzi - wydział
# Wyższa Szkoła Pedagogiczna TWP w Warszawie, Instytut Pedagogiki
# Wyższa Szkoła Techniczna w Katowicach
# Wyższa Szkoła Technologii Informatycznych w Katowicach
# Wyższa Szkoła Umiejętności Społecznych w Poznaniu - wydział
# Wyższa Szkoła Zarządzania Marketingowego i Języków Obcych w Katowicach
# Wyższa Szkoła Zarządzania Ochroną Pracy w Katowicach
# Wyższe Seminarium Duchowne oo. Franciszkanów w Katowicach
# Prywatne Nauczycielskie Kolegium Języków Obcych w Bielsku-Białej - wydział
# Prywatne Nauczycielskie Kolegium Języków Obcych w Katowicach
Kiwaa nogi: 

* kiikiro 80 sikul takawas
* kiikiro 35 sikul gymnasium (okon minsinguyat, nga' iso kawo sikul takawas)
* kiikiro 55 sikul tosiriba
* kiikiro 50 walaibuuk

## Guzat (sipoot)

* GKS Katowice - tinimungan buul binti' tongokusai, (Bontugan Suki' Poland: 1986, 1991, 1993; bontugan Suki' Super Poland: 1991, 1995; galantoi tiwongkos dulit (*season league champion*) 2003/2004 om 2004/2005). Galantoi huki kojilan (*ice hockey*): 1958, 1960, 1962 Gòrnik Katowice / GKS 1965, 1968, 1970.
* AZS AWF Katowice
* KS Rozwój Katowice - tihian (timungkorohian/kalab) buul binti'
* MK Katowice - tihian buul sipak
* Kolejarz Katowice - tihian buul binti'

## Angabantug mantad Katowice
* Hans Bellmer, gugumambal
* Henryk M. Broder, rurumuput
* Maria Goeppert-Mayer
* Kurt Goldstein, puru tuhara (*nerve*)
* Jerzy Kukuczka
* Kazimierz Kutz
* Franz Leopold Neumann
* Hans Sachs

## Sukuon