Lontugi

Ngaran Lontugi (Inggilis: ***Millipedes***) nopo nga naanu mantad boros Latin *mille* ("ribu") om *pes* (gakod), nopo nga tayam mantad tinimungan artropod i poinsuang id kalas **Diplopoda** - ngaran diti sumuku kumaa ula toponsol dilo: duo pasang gakod montok setiap segmen do tinan. Ula poimbida diti nosili tu piomungan duo segmen tinan kumaa iso. Sundung do ngaran dau nopo nga popokito do koulalaahon soribu gakod, kogumuan spesies nopo nga amu korikot do ginumu dilo; om, aiso spesies di noilaan i kiharo lobi ko' 1000 gakod gisom kinoihuman do *[[Eumillipes persephone]]* ontok toun 2020, i kiharo lobi ko' 1,300 gakod. Koubasanan nopo haro tinan do lontugi di anaru, kibontuk silinder toi ko' alabi om lobi ko 20 segmen. Mulong do yodii, haro nogi spesies miagal do' lontugi pil i kitinan toniba om milo mimbulugu miagal buul sabaagi mekanisme manalob. Haro kira-kira 12, 000 spesies lontugi i noonuan do ngaran, noklasifikasi kumaa 16 orders om kira-kira 140 famili, i poposili Diplopoda sabaagi kalas tagayo id tinimungan miriapod-ii nopo nga tinimungan artropod di kahangkum tangkalamai om makhluk kigakod ogumu do suai.

Kogumuan lontugi nga olokot gumura om detrivitor, ii nopo nga tayam di mangakan roun noromuk om kakamot suai do kosunion nangapatai. Sundung do ingkaa, haro nogi i mangakan do kulat toi ko' monosop cecair mantad suni-sunion. Maya koizaai, amu koligogon iti kumaa tongoulun, nga haro ii milo sumili mamaraag id walai toi ko' dumo. Katangkangau iti loolobi po soira id walai totomou, id hombo kipotensi yolo montok mamaraag do bibit i sumuni nogi. Kogumau lontugi nopo nga mongumolig sondiri miampai poposolian bahan kimia maya liwang-liwang tokoro id tinan, nga spesies tokoro miagal do lontugi berbeus nopo nga nosorilian do borus aalus i milo oidu. Mekanisme mongumolig toponsol nopo do lontugi nga momobulugu do tinan gisom apatat, montok mongumolig gakod om boogian suai di oponsol id tolikud rangka solian di okodou. Pembiakan montok kogumuan spesies nopo nga wonsoyon do gakod jantan di nosimban, noilaan sabaagi gonopod, i gunoon montok popoundaliu paket sperma kumaa betina.

## Etimologi om ngaran
Istila "millipede" gunoon maya oliwas id kosusasteraan popular om saintifik, nga id pialatan saintis Amerika Koibutan, isitla "miliped" (aiso pimato e i dompok) nogi nga gunoon. Ngaran vernakular suai kohompit no "thousand-legger" toi ko' lobi otigas "diplopod".  Toilaan di monoriuk biologi om taksonomi lontugi ointutunan sabaagi diplopodologi: ponoriukan kokomoi diplopod.

## Klasifikasi

Kira-kira 12,000 spesies lontugispesies i noilaan om pinointalang. Anggaran ginumu kopio do spesies id pogun diti nopo nga 15,000  gisom 80,000. Haro okuri no spesies lontugi di nakarayad maya oliwas; haro kabaalon karayadon diolo di oluhi, tu gura tindal om habitat diolo di asagub. Paktor-paktor diti pinopounsub do pitongkiadan genetik om speciation di osiau, om papaasil ogumu tinimungan sakad miampai taburan geografi di poinhad.

Sorupu Diplopoda di kakal poimpasi nopo nga abaagi kumaa onom no hopod ordo id duo subkalas. Subkalas bobos impohon, Penicillata nopo nga haro iso ordo, Polyxenida (lontugi kiborus). Toinsanan lontugi suai poinsuang is subkalas Chilognatha id hombo haro duo infrakalas: Pentazonia, i kahangkum lontugi kitinan toniba miagal pil, om Helminthomorpha (lontugi miagal tonggiluang), i kahangkum boogian tagayo do spesies noilaan.

## Sukuon


## Noputan labus

* Milli-PEET: The Class Diplopoda – The Field Museum, Chicago
* Millipedes of Australia Archived 2018-06-27 at the Wayback Machine
* Diplopoda: Guide to New Zealand Soil Invertebrates – Massey University
* SysMyr, a myriapod taxonomy database Archived 2020-04-25 at the Wayback Machine
* British Myriapod & Isopod Group