Kakadayan Quezon

**Kakadayan Quezon** nogi nga ointutunan sabaagi do Q.C (basaon om roiton id boros Filipina sabaagi do Kyusi) nopo nga iso kakadayan topuhawang om totos ogumo mogiigiyon id Filipina. Tumanud banci 2020, kiwaa populasi do tulun soginimu 2,960,048. Noworun iti ontok do 12 Gumas 1939 om pinungaranan kopihondot do Manuel L. Quezon, presiden koduo Filipina. Kakadayan Quezon nogi nga berkhidmat sabaagi ibu kota Filipina mantad 1948 gisom 1976 soira pinoguli kawagu ii kumaa do Manila. 

Kakadayan dii nogi nga kitudu do sumiliu ibu pogun Filipina ii mogolon do Manila tu' kakadayan di osompit, okuri kawalayan, au osonong kolidangan om norutum o wawayaan. Montok popoimbulai do Kakadayan Quezon, nowonsoi o piipiro barrio mantad do kakadayan Caloocan, Marikina, San Juan om Pasig sabaagi pomoruhang kumaa walu ladang tagayo ii binoli do Filipina miampai tudu tidi. Noisytihar maya rasmi iti sabaagi do ibu pogun ontok 12 Gumas 1949 om piipiro jabatan miampai institusi karajaan nopo nga minundaliu mantad Manila om kuminaa id ibu kota kawaawagu diti. Nuru iti do koburuon kakadayan kumaa do utara om nowonsoi o Novaliches mantad Caloocan ii minamaagi kumaa duo boogian ii au misampaping. Piipiro barrio nogi nga naaru mantad San Mateo om somboogian mantad Montalban. Sundung do ingkaa, ontok 24 Mahas 1976, Dekri Presidon No. 940 ii ginubal nopo nga pinopogulu status ibu pogun kumaa Manila om toinsanan Metro Manila nopo nga siniliu sabaagi tirikohon karajaan. Kakadayan diti nogi nga pinili sabaagi longkod wilayah Tagalog Selatan ii nokoimbulai ontok toun 1965, miampai do wilayah Quezon om Aurora, tiyonon kinosusuon di Manuel L. Quezon; sundung do ingkaa, status longkod wilayah nopo nga aiso bagas soira binaagi o wilayah dii kumaa Calabarzon om Mimaropa maya bagas Porintah Eksekutif No. 103 ontok Mikat 2002 id siriba presiden Gloria Macapagal Arroyo om pinoundaliu Aurora kumaa pihak kikuasa Luzon Tanga, miampai Tagalog Selatan kirontob kumaa wilayah geografi koubasanan.

Nointutunan o Kakadayan Quezon miampai koubasanan, industri pomohiok om media ii kosudong do lohowon "City of Stars". Rangkaian kopokitanan gulu nopo nga ibu pejabat om studio diolo id kakadayan. Ointutunan nogi iti miampai dudumagang, pondidikan, ponoriukan, tiknologi, politik, podtuongisan, inus om sipoot. Piipiro raan karajaan pogun nopo nga kohompit do Kompleks Batasang Pambansa, tirikohon Diwan Rakyat Filipina gisom do momolohou kakadayan dii sabaagi walai. 

Kakadayan Quezon nopo nga kakadayan di napalan. Kahanggum iti koiyonon solinaab 161.11 kilometer persegi (62.20 sq bt), i minamadadi diti sabaagi kakadayan totos tagayo id Metro Manila id sogi do linaab tana. Maya politik, abaagi iti kumaa onom watas konges i mobi do kakadayan id Diwan Tosiriba Kongres Filipina. Kiwaa 142 barangay do kakadayan diti id siriba Karajaan Kakadayan. Jabatan om agensi karajaan pogun nopo nga kogumuan poingiliu id Longkod Karajaan Pogun (NGC) koiso id Diliman. Longkod Karajaan Pogun Koduo nopo nga id Batasan Hills miampai do Diwan Tosiriba Kongres Filipina nopo nga hiri. Kogumuan boogian utara kakadayan diti nopo nga poingiliu id gakod nulu, Nulu Sierra Madre kohompit no Reservasi Tadahan Waig La Mesa, tadahan waig totos tagayo id Metro Manila koiyonon koumoligan di natantu. 

Tumanud anggaran banci ontok 2023, kiwaa 3.1 juta tulun Kakadayan Quezon id rontob om ₱1.27 trillion (US$93.8 billion) id KDNK om ii nopo nga iso kakadayan napalan id Wilayah Ibu Pogun Filipina.

## Sajara

### Era Komanwel

#### Palan gulu montok ibu kota wagu

Pogulu kopomorunan do Kakadayan Quezon, nokoingkawas o tana dii miampai somboogian nopo nga kakadayan miagal ko' Caloocan, Mariquina, Montalban (ii pinungaranan kawagu sabaagi Rodriguez), Pasig, San Mateo om San Juan del Monte (pinungaranan sabaagi San Juan) ii toinsanan nga id siriba do Manila om minimpuun ontok toun 1901 id wilayah Rizal. 

Ontok toun 1930-an, kobolingkangan do kakadayan Manila nopo nga atalang tomod. Okuri o kawalayan koizaai miampai ribu-ribu mogiigiyon id kakadayan dii id komuniti minsimban formal om asampit loolobi no id watas tanga Binondo, Intramuros, Quiapo, San Nicolas om Tondo. Kiwaa nogi kobolingkangan miampai sanitasi om wawayaan tanalun. Koimbulayan koiyonon setinggan id Manila nopo nga pinopoimbulai pombangunan disan kakadayan id labus had kakadayan id majlis perbandaran Pasay, San Felipe Neri (ii pinungaran kawagu sabaagi Mandaluyong) om San Juan del Monte. Pakan-pakan diti nopo nga nokoinsonong kumaa kalas id sawat om pintangaan ii manu mogidu mantad kakadayan di kopusok nga kiwaa piromutan ekonomi kokomoi dii.

Presiden Manuel L. Quezon, nopurimanan disio do kobolingkangan id Manila om minimpuun do projek kawalayan ii lohowon do Barrio Obrero (Komuniti Pakalaja). Minoonodo o komuniti diti do mogikaakawo koiyonon id Manila miagal ko, Avenida Rizal, Sta. Cruz om Barrio Vitas, Tondo. Sundung do ingkaa, norutum o projek dii om nosiliu o komuniti do koiyonon setinggan.

Alejandro Roces Sr., songulun monuunuat nointutunan Filipina nopo nga karahung id visi Quezon montok pamansayan iso kakadayan wagu. Kiiman-imanon o Quezon sabaagi kakadan hinombo kaanu mamaamasi o tulun toomod om koburu. pinopusuul i Roces do bolion sombidang tana montok tudu diti. Sundung do ingkaa, aiso kousinan di nokotounda do karajaan suai ko ₱3 juta id longon Sarikat Pombangunan Nasional (NDC).
Montok mamagampot do iman-imanon Quezon, kiharo kousinan montok pomolian tana, tinoodo o People's Homesite Corporation (PHC) ontok 14 Gumas 1938 sabaagi tanak sarikat kumaa National Development Company (NDC) miampai modal kotimpuunon soginumu . Nosiliu i Roces sabaagi ponorikohon Lambaga Pongarah PHC om nokotilombus nakaanu Estet Diliman ii alaab nasanganu paganakan Tuason miampai gatang 5 sen tikid meter persegi. Pinapaharo o pogintangan topografi o PHC om pomoogian lot, om pinapadagang lot di nabaagi kumaa momoli di ontokon id gatang di kosudong. Tinimungan ontokon om monorimo kasanangan dii nopo nga kukumalaja id Manila ii nokotoguang koingkurian kawalayan di milo songonuon om selesa id ibu kota. Perkhidmatan sistom Metropolitan Waterworks nopo nga pinoinlaab id koiyonon dii. Biro kalaja raya ontok dii nopo nga binuruan di Vicente Fragante, momonsoi do wayaan om lebuh raya id koiyonon dii. Nosiliu nogi arkitek Juan M. Arellanoy montok mamalan rika bontuk kakadayan dii. Walu estet nopo nga pinalaab montok popoimbulai do Kakadayan Quezon : Diliman Estate, , Santa Mesa Estate, , Mandaluyong Estate, , Magdalena Estate, , Piedad Estate, , Maysilo Estate,  om San Francisco Del Monte Estate, .  Hodtolon Quezon nopo nga popoimbulai tiyonon montok tinimungan kukumalaja miagal id palan koundolihon do kampus University of the Philippines mantad Manila kumaa koiyonon di lobi kosuang om tumilombus osiliu iso po kawagu faktor gulu id pamansayan Kakadayan Quezon .

### Era pasca pisangadan om kagabasan
Onto 17 Madas 1948, minanain i Presiden Elpidio Quirino do Akta Republik No.333 sumiliu do undang-undang ii pinapadadi Kakadayan Quezon sabaagi ibu kota Filipina. Akta dii nopo nga pinopoimbulai do Suruhanjaya Pamalanan Ibu Kota ii pinotimbaba' montok mombangun om popoindalan palan induk montok kakadayan dii. Sabaagi ibu kota, pinoingayo o kota diti kumaa utara om barrio Baesa, Bagbag, Banlat, Kabuyao, Novaliches Proper (Bayan/Poblacion), Pasong Putik, Pasong Tamo, Pugad Lawin, San Bartolome, om Talipapa id Novaliches i pinatahak mantad do Caloocan. Ponimbanan wilayah diti nopo nga minamaagi do Caloocan kumaa duo boogian ii au misampaping. Maya rasmi, narasmi o Kakadayan Quezon sabaagi ibu pogun ontok 12 Gumas 1949. Pinopoiliu i Presiden Quirino do watu impohon ontok usul do Bangunan Capitol id Constitution Hills. 

Ontok 16 Mahas 1950, nointangan o Piagam Bandaraya Quezon mantad do Akta Republik No. 537, ii minonimban do rontob kakadayan kumaa koiyonon di lobi gayo solinaab 153.59 km2 (59 bt sq). Kogonop onom toun nakatalib, ontok 16 Mahas 1956, lobi gumu o pogintangan kumaa wilayah bandar mantad do Akta Republik No. 1575, ii montakrif do koiyonon dii sabaagi do 151.06 km2 (58 sq bt). Sundung do ingkaa, tumanud plot grafik GIS 1995, ginayo linaab kakadayan diti nopo nga 161.11 km2 (62.20 sq bt), ii pinoposiliu dii sabaagi Unit Karajaan Momogun totos tagayo id Metro Manila mantad segi do linaab tana. 

### Revolusi EDSA
Ontok toun 1986, Revolusi Kuasa Rakyat miampai aiso karaatan nopo nga binuruan di Corazon Aquino om Kardinal Jaime Sin, ii minamaratu di Marcos mantad kuasa. Ribu-ribu tulun ruminikot id EDSA id pialatan do Camp Crame om Camp Aguinaldo id iso siri demonstrasi popular om susumaap koizaai kumaa karajaan Marcos ii nadadi ontok do 22 om 25 Mansak 1986.

### Iklim
Tumanud klasifikasi iklim Koppen, Kakadayan Quezon nopo nga kiiklim monsu tropika. Kakadayan diti kiwaa musim alasu toi ko' magalang mantad Momuhau gisom Ngiop om tumilombus do musim okoring ii tosogit om alasu, miampai musim rumasam di anaru mantad Mikat gisom Milau ii mogowit rasam tologod id piipiro koiyonon. 

Stesen cuaca gulu kakadayan diti nopo nga poingiliu id Taman Sains PAGASA. Intangan diolo do suhu talasu nopo nga kijulat mantad rikud takawas 38.5 °C (101.3 °F) gisom rikud tosiriba 14.9 °C (58.8 °F).[73] Musim talasu nopo intangan solinaid 1.5 wulan, mantad Ngiop gisom Mikat miampai purata suhu takawas tikid tadau do 32.8 °C (91.0 °F). Daamot dii, musim tosogit nopo nga solinaid do 2.6 wulan mantad, Milau gisom Mansak miampai suhu purata id siriba do 30.5 °C (86.9 °F).

Kiikiro 20 taufan nokosuang id Filipina do tikid toun gisom minomorumbak do Kakadayan Quezon om pointongkod do Metro Manila. Id piipiro toun dohuri diti, rasam tologod mantad Habagat (monsun barat daya) nopo nga minomorumbak kopio miagal ko taufan, luyud om noruntu ii bahaya kumaa mogiigiyon di poinsomok poingiyon do disan baang

## Watas kakadayan

Kakadayan Quezon maya politik nopo nga abaagi kumaa onom watas porundangan. Sundung do ingkaa, abaagi nogi o kakadayan diti kuma watas okon porundangan toi ko' okon formal tumanud nintodonon sajara. Sabaagi poomitanan, watas Francisco del Monte ii au pointayad sabaagi watas porundang nopo di timpuunon ii nga pueblo poinsanganu do mubaligh Franciscan Fray Pedro Bautista. Suai ko ii, pinalan nogi o Diliman Quadrangle montok silihon do longkod kakadayan do Kakadayan Quezon.

* **Bago Bantay:** Poingiliu id boogian tanga barat kakadayan i ointutunan sabaagi koiyonon kawalayan id dolikud SM North EDSA. Kiwaa nogi do barangay Alicia, Ramon Magsaysay, Santo Cristo, om boogian utara Bagong Pag-asa. Bago-Bantay nopo nga minimpuun sabaagi totombuluyon tokoro ontok gulu 1930-an id siriba gana kuasa paroki San Pedro de Bautista id San Francisco del Monte. Koiyonon nopo diti nga tinandaan do somboogian mantad boogian EDSA Utara mantad North Avenue om West Avenue ii nokorikot gisom do Congressional Avenue om Fernando Poe Jr. Avenua miampai Projek 7.
* **Cubao**: Poingiliu id boogian selatan kakadayan, Cubao nopo nga walai kumaa Kakadayan Araneta miampai linaab 35 hektar (86 ikar), iso pombangunan pakadayan mirolot ii kiwaa longkod momoomoli ointutunan miagal ko Ali Mall, Farmers Plaza om Gateway Mall miampai no do mercu tanda ikonik do Smart Arneta Coliseum. Katedral Cubao nopo nga tiyonon do keuskupan Roman Katolik Cubao.
* **Diliman**: Diliman nopo nga poingiliu id tanga do Kakadayan Quezon ii tadon kopio tinoodo koiyonon di mantad di timpuunon ii. Koiyonon diti nopo nga pinungaranan miampai ngaran Tagalog montok spesies pakis perubatan Stenochlaena palutris. Ogumu pejabat karajaan pogun id Diliman miampai do kolej om universiti di nointutunan miagal ko' Universiti Diliman Filipina, Kolej FEU–FERN, om Universiti New Era. Quadrangle Diliman, ii mirontob do wayaan Utara, Barat, Selatan (Timog) om Timur, ointutunan miampai lamin pongusapan, bangunan karajaan om bar pomohiok totuong. Piipiro wayaan id Tolupasagi Selatan om Barangay Laging Handa nopo nga pungaranan sabaagi do pamantangan kumaa 22 tangaanak Pengakap ii nangapatai id kaantakan kapal tulud id pamanahan mampayat do Jambori Pengakap Pomogunan kumo-11. Iso tugu pomuandaman nopo nga noworun id tanga turugan do persimpangan Timog Avenua om Tomas Morato Avenua. Koiyonon dii nopo nga nointutunan sabaagi Koiyonon Pengakap. Media kopokitanan komersial gulu om rangkaian televisyen miagal ko ABS-CBN om GMA nopo nga kiwaa ibu pejabat id Diliman Quadrangle. PTV, RPN, IBC om PBS nogi nga kiwaa ibu pejabat id Diliman.

## Demografi
 Tumanud bancian Filipina 2020, Kakadayan Quezon nopo nga kipopulasi do 2,960,048 tulun , ii pinoposiliu dii sabaagi kakadayan di totos ogumu mogiigiyon id Filipina. Ontok nopo do 2015, mogiigiyon Kakadayan Quezon nopo nga kiwaa  22.80% toi ko' kiikiro  mogiigiyon do Metro Manila. Mantad populasi do 39,013 tulun ontok do winonsoi o kakadayan dii id toun 1939, nokoburu o kakadayan dii gisom nokorikot do ginumu iso juta ontok toun 1980 miampai populasi do 1,165,865. Nakagampot nogi do kakadayan dii do mogiigiyon ontok toun 2000 soginumu do populasi 2,173,931 tulun.  Kepadatan mogiigiyon kakadayan dii nopo nga 18,222 tulun per km, ii osiriba ko mantad kepadatan mogiigiyon do Metro Manila soginumu 20,247 tulun per km. Gisom do toun 2020, Barangay nopo nga kiwaa mogiigiyon do totos ogumu miampai 198,285 mogiigiyon, om montok nopo mogiigiyon di totos ogumu nga Quirino 3-A miampai 1,140 mogiigiyon.

Gisom nopo do 2015, ginayo purata suang walai id Kakadayan Quezon nopo nga 4.3 puru. Populasi koizaai do tongomulok nopo nga purata 28 toun. Koonduan nopo nga 50.71% (1,488,,765) miampai kokusayan nopo nda 49.29% (1,447,351). Tangaanak om komulakan nopo nga (0-30 toun) mombontuk lobi satanga (58.78% toi ko' 1,725,832) mantad ginumu mogiigiyon id kakadayan dii.

Tagalog nopo nga gunoon mimboros do poinsandad miampai 46.78% mogiigiyon id kakadayan diti om boros di totos asaru gunoon id Kakadayan Quezon. Boros dii minor gunoon id kakadayan diti nopo nga Bisaya/Binisaya (13.47%), tonudon do Bikol (9.03%), Ilocano (8.13%), Hiligaynon/Ilonggo (4.34%), Pangasinan/Pangasinense (2.64%), Cebuano (2.55%), Kapampangan (1.72%), Masbateño (0.57%), Boholano (0.51%) om boros do suai (10.23%).

### Ugama
Kakadayan Quezon nopo nga kakadayan di kogumuan nopo nga Katolik Rom miampai ginumu do 86.25% mantad mogiigiyon dau. Kakadayan nopo diti nga walai kumaa Keuskupan Roman Katolik Cubao om Novaliches miampai no do Ordinariat Tentera Filipina. Kiwaa nogi do mogikaakawo ugama Protestan ii okito tomod do koinggumuan puru mantad piipiro dekad diti miampai mobi di osonong id Kakadayan Quezon. Ugama kotolu nopo nga Iglesia ni Cristo, longkod Kuil om pejabat gulu ii poingiliu id Commonwealth Avenue id New Era. Tohuri nopo dii nga, ogumu nogi mogiigiyon Kakadayan Quezon ii minongigit do ugama Silam, ugama kaapat tagayo id kakadayan dii.

### Komiskinan, kawalayan om koiyonon setinggan kakadayan

Gisom do 2013, kiwaa 196,818 paganakan peneroka okon formal id Kakadayan Quezon i poingiyon id 151,890 bongunan. 48,927 mantad paganakan diti nopo nga poingiyon pointoning do wayaan waig, id wanan wayaan toi ko' id koiyonon suai di bahaya.
**Insidon komiskinan id Kakadayan Quezon**



## Kakadayan tompinai

### Asia

* Alicia, Isabela, Philippines
* Banaybanay, Davao Oriental, Philippines
* Cagayan de Oro, Misamis Oriental, Philippines
* Calasiao, Pangasinan, Philippines
* Chiba, Japan
* Cotabato City, Philippines
* Davao City, Philippines
* General Santos, Philippines
* Hagåtña, Guam
* Iloilo City, Philippines
* La Trinidad, Benguet, Philippines
* Puerto Princesa, Philippines
* Pura, Tarlac, Philippines
* Roxas City, Philippines
* Sadanga, Mountain Province, Philippines
* Shenyang, China
* Taipei, Taiwan
* Wao, Lanao del Sur, Philippines
* Yangon, Myanmar
* Yuci District, China

### Amerika
 
* Caracas, Venezuela
* Daly City, California, United States
* Fort Walton Beach, Florida, United States
* Kenosha, Wisconsin, United States
* Maui County, Hawaii, United States
* New Westminster, Canada
* Salt Lake City, Utah, United States

## Piromutan Sompomogunan

### Affiliates
 
* Osaka, Japan (2018)
* Pyeongchang County, South Korea

### Konsulat

## Tulun di nointutunan
 

## Intangai nogi
* Ibu Kota Filipina

## Sukuon