Taman Negara Niah

**Taman Negara Niah,** i poinladsong id watas Miri, Sarawak, Malaysia, nopo nga tapak do **Gua Niah**, iso tapak arkeologi.

## Sajara
Alfred Russel Wallace nopo nga poingion solinaid 8 tulan id watas Simunjan miampai songulun jurutera perlombongan, i Robert Coulson, i minogintong do kawasan diti, hinonggo baino nopo nga kinoyonon do Sarawak montok maganu do bijih mineral. Minonuat i Coulson kumaa di Wallace kokomoi do mogihum tulang id piipiro gua id Sarawak. Maya do ponoriukan potilombus, nokoilo i Wallace do iso gua dii " poinladsong id watas id pialatan do Sarawak om Bruni (Brunei), id sawat do nulu i osodu id kogoutanan."Maamaso wulan Gomot 1864, minomili i Wallace di Coulson montok mogintong do gua dii. Sundung po tu' miagal dii, antakan dii Mikat 1864, i G. J. Ricketts, songulun Konsul British nokorikot id Sarawak om pinosiliu montok popoindala do kalaja di. Au alaid i Ricketts id pakalajaan dii om tinilombusan di Alfred Hart Everret. Minogintong i Everret do 32 gua id tolu kinoyonon, kohompit no Niah/Subis (poinsomok do Miri) om "Upper Sarawak Proper" (tudan do Baang Sarawak id Bau).

Maamaso di toun 1950-an, Tom Harrisson, kurator Muzium Pogun Sarawak nopo nga masagan do mogihum bukti ababayan tulun nokodori id Sarawak. Nokobontol isio do Gua Niah, i au popokito do bukti aktiviti tulun nokodori id kinoyonon dii. Sundung pia miagal dii, minomonsoi isio do pomolingkuman do osogit om otuu o gua dii gama do ogumu pungit om bambayangan i milo gunoon sabaagi taakanon, sabaagi bukti do milo iyonon do tulun nokodori o gua dii. Antakan di Gumas 1954, Harrisson miampai duo tambalut dau, i Michael Tweedie om Hugh Gibb minagai do timpu duo minggu montok monoriuk do gua dii. Nokobontol yolo do bukti tionon timpu talaid do tulun, tionon om pamalabangan. Maamaso di toun 1957, pinapaanjul o Muzium Sarawak do ekspedisi di lobi tagayo miampai padsakayan om kakamot mantad Brunei Shell Petroleum om Sarawak Oilfields Ltd (Shell). Kakanan tana, pengikis cangkerang, ponginlumis mantad cangkerang, pomoluta mantad watu, kakamot mantad tulang, om nopod do taakanon nopo nga nabantalan. Pomotadauwulanan radiokarbon do lapik tangud nopo nga pinopoilo do tapak dii nopo nga kiumul do 40,000 toun, mantad po do timpu Paleolitik. Tinimungan ekspedisi i pinuruan di Barbara Harrisson nopo nga nokobontol do "Deep Skull" id suang do "Hell Trench" (pinungaranan montok kowoowoyoon di alasu tomod) id 101 gisom 110 inci id saalom, antakan di Mansak 1958.  Iri nopo nga tongkurak sampapas miampai do maxilla, duo nipon molar om soboogian do guas tongkurak. Oropupuh kopio o tongkurak diti om au kifosil. Morfologi tongkurak diti nopo nga popokito do songulun tondu miampai umul belasan toun gisom pintangaan duo nahapadan sabaagi sanganu do tongkurak diti. Id somok do tongkurak dii nopo nga haro tulang poo gibang poimponu om tibia proksimal wanan i nokito miampai saganu di miagal. Nokobontol nogi i Tom Harrisson do tapak pamalabangan Neolitik mantad 2,500 gisom 5,000 toun di pogulu. Kinabantalan diti nopo nga minogowit do lobi ogumu ekspedisi di toun 1959, 1965 om 1972.

Nokohimagon o kinoyonon diti sabaagi "Monumen Kisajara Pogun" di toun 1958. Maamaso 23 Milau 1974, nokohimagon o kinoyonon diti sabaagi do taman pogun. Nukaban o taman pogun diti kumaa ginumuan maamaso 1 Milatok 1975.

Antakan di toun 1960, minanahak do pomolingkuman i Don Brothwell do "Deep Skull" di nopo nga mantad do songulun kusai nosukod i kipionitan kanto do tulun sandad Australia mantad Tasmania. Di toun 1960-an, 122 rata tulun mantad Niah nopo nga nigitan kinumaa do Nevada, Amerika Syarikat. Piipiro koluhoyon do paleogeografi, stratigrafi, om pionitan arkeologi montok monokodung karaja di Tom Harrisson. Mantad dii, lobi ogumu karaja lapangan do pinoindalan do Universiti Leicester mampai sokodung do universiti suai mantad do Britain, Australia, Amerika Syarikat om Muzium Pogun Sarawak mantad 2000 gisom 2003 montok papaharo do sajara Gua Niah di lobi taralom. Notutunan iti sabaagi "Projek Gua Niah". Iso kawagu tadauwulan tangud om "Deep Skull" pinoindalan di toun 2000. Iti nopo nga popokito do umul rangka dii nopo nga solinaid 37,000 toun. Di toun 2006, ponoriukan mantad Projek Gua Niah nopo nga nakaanu do tulun pogulu i poingion id Gua Niah nopo nga momoguno kaanto do teknologi mamagakom do mamalia om sada, teknologi pinulu, mongukad do woi, detoksifikasi susumuni om ponutudan do talun. Di toun 2013 om 2014, pomotadauwulanan uranium-thorium nopo nga minongotus do umul tongkurak. Antakan di toun 2016, ponoriukan potilombus nopo nga pinowonsoi di Darren Curnoe i nokoboros do "Deep Skull" nopo diti nga lobi popokito tulun sandad Borneo kopiadang do Tasmania toi ko' hipotesis duo lapik i popoilo do mogigion sandad Asia Kabaatan Kosilahon nopo nga minundaliu mantad Australia om miniamung miampai tulun mantad China.

Di toun 2010 om 2021, kerajaan pogun Sarawak nopo nga pinoposogu do taman dii montok pomoroitan Tapak Tinungkusan Pogun UNESCO. Pinosuang iti id suang do katayadan di 27 Madas 2024. Di toun 2020, koinsanai 122 rata tulun Niah nopo nga pinoguli id Sarawak.

## Geografi
Poinladsong o Gua Niah id disan koibutan nulu watu kapur i kingaran do Nulu Subis. Wayaan sumuang nopo nga poinladsong id kabang kotonobon gua. Kinoyonon diti nopo nga 15km mantad Rahat China Kabaatan om 50m id sawat do tipong rahat. Muara kotonobon Gua Niah nopo nga solinaab 150 m om kinawas 75 m.

## Arkeologi

Gua diti nopo nga tapak prasajara i toponsol tu' kiwaa rata tulun mantad 40,000 toun di pogulu do nabantalan. Iti nopo nga tionon do tulun bobos otuo i nokorikud id Malaysia Kosilahon. Ponoriukan wagu i pinosoliwan di toun 2006 nopo nga pinopokito do bukti aktiviti tulun kumoiso id gua Niah mantad 46,000 gisom 34,000 toun di pogulu. Gua Kain Hitam, poinladsong id blok watu kapur di lobi tokoro, lobi kuang 150 meter mantad tompok kabaatan kotonobon do blok Great Cave, nopo nga haro lukisan watu i kitadauwulan do 1,200 toun. Surupu arkeologi nopo nga pinopoilo do tadauwulan lobi tosopung montok kakamot watu nopo nga norubaan id lembah Mansuli, miinsomok do Lahad Datu id Sabah, nga pomorindakan pomotadauwulanan di otopot nopo nga au po nokosoliwan.
 
 
Kakamot di nabantalan id Gua Niah nopo nga kohompit no do kakamot pomutul om kapingan Pleistosen, kapak Neolitik, kapak, kakanan, kakamot ponginlumis mantad cangkerang, bot, galam, kakamot bosi, seramik om manik kaca mantad do Timpu Bosi. Kinabantalan di bobos otutunan nopo nga tongkurak tulun miampai tadauwulan lobi kuang 38,000 toun SM.  Gua Kain Hitam nopo nga haro lukisan om lungun kayu 'kapal kapatayon'.

Id pialatan do toun 1954 om 1966, lobi kuang 750,000 serpihan tulang tayam noukad do hiti. Iso mantad dii nopo nga nointutunan sabaagi do tulang metakarpal rimau tomulok.

## Susumuni
Pearce (2004) mongintutun do onom kawo susumuni:

*Susumuni watu kapur id karst.
*Talun Dipterokarpa Milongot.
*Talun Paya Kitimpu id tana lagit marl. 
*Talun Paya Kitimpu id sakai do tana gambut.
*Talun Riparian.
* Talun Penjanaan Kawagu.

## Ababayan dinondo
Gua diti nogi nga otutunan sabaagi industri rumun tombolog. Otutunan nogi o gua diti sabaagi toongoyon do tutumombului id Sarawak. Monikid boogian do siling id suang do gua i nga haro tombolog walit di poinsako nopo nga sanganu soosondii om i sanganu no i milo momuhu do rumun. Ponimungan nopo nga koindalan do induo sontoun (koubasan no wulan Milatok om wulan Mahas). Tulun di monmung nopo nga sumalakoi do ratusan gakod id iso tiang kumaa siling gua om mongikis rumun miampai binabang lilin di mirop-kirop.

## Galeri

Fail:Cane_Reed_(Cheilocostus_speciosus)_bracts_(14256204522).jpg|Cane Reed
Fail:Entrance_of_Traders'_Cave_(15482316960).jpg|Gua Trader
Fail:Forest_on_limestone_formations_(15474678598).jpg|Talun id pombontukan watu kapur
Fail:The_Great_Cave_(15047958943).jpg|Gua The Great
Fail:Niah_Cave.jpg|Suang do Gua Niah/ Gua Kain Hitam


## Intangai nogi
* Prehistoric Malaysia

## Sukuon

## Pambasaan potilombus

* Kennedy, Kenneth A. R., "The Deep Skull of Niah: an Assessment of Twenty Years of Speculation Concerning its Evolutionary Significance", ''Asian Perspectives'', XX(I), 1977

## Noputan labus

* Tourism Malaysia - Niah National Park
* A short description of the caves as a touristic destination.
* Summary of the article "A short history of birds' nests management in the Niah caves (Sarawak)." by Quentin Gausset from the "Borneo Research Bulletin" published in 2002.
* Another version from the Sarawak Forestry with a map of the caves
* Article with a picture of some paintings and death ships.
* Picture of some cave paintings.