open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Wšedna jerjebina

**Wšedna jerjebina** (*Sorbus aucuparia*) jo kerk abo bom ze swójźby rožowych rostlinow (*Rosaceae*). 

## Wopis
Wšedna jerjebina jo kerk abo bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 3 až do 15 m. 

Štom a gałuzy gładku škóru maju. 

### Łopjena
Łopjena wobstoj z 9 až 17 jajojtych pjerkatych łopjenkow z dłujkosću wót 4 až do 6 cm. Pjerinate łopjena cesto su pśisamem až spódku rězane.

### Kwiśonki
Kwiśo wót maja až do junija. Kwiśonki njepśijaznje wónjaju, stoje we wurliškojtych kisćach a wobstoj z pěś keluškowych łopjenkow. Pěś běłych kronowych łopjenkow dośěgnjo dłujkosć wót 4 až do 5 mm.

### Płody
Płody dośěgnu tłustosć wót něźi 1 cm a su oranžocerwjene a pśisamem kulowate.

W zymje ptaški płody žeru.

## Stojnišćo
Rosće w krickach, swětłych listowych a jeglinowych gólach na zwětšego njewutkatnych, drjebjatych zemjach. 

## Rozšyrjenje
Rostlina jo w Europje rozšyrjona.

## Nožki


## Žrědła
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, ISBN 978-3-8354-0354-3, 2. nakład, 2008, bok 440 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), ISBN 978-3-440-11379-0, bok 412
Górski wěz

**Górski wěz** (*Ulmus glabra*; syn.: *Ulmus scabra*, *Ulmus montana*) jo rostlina ze swójźby wězowych rostlinow  (*Ulmaceae*). 

## Wopis

Górski wěz jo bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 30 m.

Škóra jo wedli brozdata. 

Łopjena su šyroko-lancetne, gropne, wótšo rězane, na spódku njesymetriske, górjejce mócnje gropne, na dolnem boku kósmate, dośěgnu dłujkosć wót 8 až do 12 cm a maju na wobyma bokoma 12-20 bocnych nerwow.

Kwiśo wót měrca až do apryla. Kwiśonki se pśed łopjenami jawje a su pśisamem sejźece. 

Płod dośěgnjo dłujkosć wót 3 cm a njaso kśiłka. Semje jo w srjejźišću płoda.

## Stojnišćo
Rosćo we dolinowych gólach a chłodkojtych wótkłonowych gólach. Preferujo wót zapšažowanja włožne, wutkate a bazowe, cesto pógibowane, glinjane a běłoglinowe zemi.

## Rozšyrjenje
Rostlina w Europje rozšyrjona, w Alpach až do wusokosćow wót 1400 m.

## Noty


## Žrědła
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, , 2. nakład, 2008, bok436 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), , bok 396
Dłujkowogonkaty wěz

**Dłujkowogonkaty wěz** (*Ulmus laevis*) jo rostlina ze swójźby wězowych rostlinow (*Ulmaceae*). 

## Wopis
Dłujkowogonkaty wěz jo bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 35 m.

Łopjena dośěgnu dłujkosć wót 6 až do 12 cm, su górjejce mutne błyšćece, zelene, dołojce šero-zelene a njasu krotke měke kósmy.

Kwiśo wót měrca až do apryla. Kwiśonki se pśed łopjenami jawje. 

Płod dośěgnjo dłujkosć wót 1 až do 1,4 cm a ma na kšomje mykawkowane kśiłko. Semje jo někak w srjejźišću. 

## Stojnišćo
Rosćo we ługowych gólach, wósebnje wjelikich rěcnych dołow. Preferujo wót zapšažowanja włožne, wutkate a bazowe glinjane a běłoglinate zemi. 

## Rozšyrjenje

## Nožki


## Žrědła
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), , bok 394 

## Eksterne wótkaze

*
Płodnik

Ako **płodnik** abo **ovar** se w botanice brjuchaty źěl stołka wóznamjenjujo, w kótarymž jo semjenišćo z jajkowymi celami. Pó wopłoźenju jajkoweje cele pśez generatiwne celowe jědro proškoweje lagwicy se w semjenišću płodnika rostlinowe embryo wuwija, kótarež jo w semjenju zamknjone. Z płodnikoweje sćěny se cesto pśi zdrjaśu płoda płodowe měso wuwija, kaž na pś. pla wišnjow.

Pozicija semjenišća mjenujo se placentacija.

Rozeznawaju se pó połoze płodnika w kwiśonkowem dnje tśi formy:
*Górjejce stojecy płodnik stoj na kwiśonkowem dnje a keluškowe łopjena seda se spózy płodnika.

*Srjejź stojecy płodnik jo do kwiśonkowego dna zapušćony a keluškowe łopjena sedaju se na poł wusokosći płodnika (perigynski hypantij).

*Spózy stojecy płodnik jo do kwiśonkowego dna zapušćony a z nim gromaźe zrosćony a keluškowe łopjena sedaju se nad płodnika (gynoecealny hypantij).
Źiwy karnikel

**Źiwy karnikel** (*Oryctolagus cuniculus*) jo zwěrje ze swójźby wuchacow (*Leporidae*). Wón jo póchadna forma wšych pśi nas znatych domacnych karniklow.
Wuchace

**Wuchace** su pórěd cycakow. Su małe, gryzarjopódobne zwěrjeta, kótarež maju dłujkej wušy a slěznej noze a krotku wopušku.

Nejznaśejšej družynje stej wuchac a karnikel.

## Źělenje

* swójźba : *Ochotonidae* (14 družinow)
** rod : † *Prolagus*
*** družyna : † *Prolagus oeningensis*
*** družyna : † *Prolagus vasconiensis*
** rod : † *Lagopsis*
** rod : *Ochotona*
*** družyna : *Ochotona macrotis*
*** družyna : *Ochotona rufescens*
*** družyna : *Ochotona roylei*
*** družyna : *Ochotona rutila*
*** družyna : *Ochotona pallasi*
*** družyna : *Ochotona daurica*
*** družyna : *Ochotona pusilla*
*** družyna : *Ochotona alpina*
*** družyna : *Ochotona hyperborea*
*** družyna : *Ochotona wollastoni*
*** družyna : *Ochotona princeps*

*swójźba : † *Palaeolagidae*
** rod : † *Eurymylus*
** rod : † *Mytonolagus*

* swójźba : *Leporidae* (50 družynow)
** rod : † *Alilepus*
** rod : † *Pliopentalagus*
***  družyna : † *Pliopentalagus dietrichi*
** rod : † *Hypolagus*
** rod : wuchac - *Lepus*
*** družyna : pólny wuchac *Lepus europaeus*
*** družyna : *Lepus timidus*
**** poddružyna : *Lepus timidus timidus*
**** poddružyna : *Lepus timidus varronis*
**** poddružyna : *Lepus timidus ainu*
**** poddružyna : *Lepus timidus arcticus*
***  družyna : *Lepus californicus*
*** družyna : *Lepus arabicus*
*** družyna : *Lepus tibetanus*
*** družyna : *Lepus capensis*
*** družyna : *Lepus tolai*
*** družyna : *Lepus townsendii*
*** družyna : *Lepus americanus*
*** družyna : *Lepus brachyurus*
*** družyna : *Lepus alleni*
** rod : karnikel - *Oryctolagus*
*** družyna : źiwy karnikel *Oryctolagus cuniculus*
:: vario : domacny karnikel - Oryctolagus cuniculus var. edulis
** rod : *Sylvilagus*
*** družyna : *Sylvilagus brasiliensis*
*** družyna : *Sylvilagus floridianus*
*** družyna : *Sylvilagus aquaticus*
** rod : *Nesolagus*
*** družyna : *Nesolagus netscheri*
** rod : *Caprolagus*
*** družyna : *Caprolagus hispidus*
** rod : *Romerolagus*
*** družyna : *Romerolagus diazi*
** rod : *Pronolagus*
*** družyna : *Pronolagus crassicaudatus*

## Wobraze

Wobraz:Lepus americanus.jpg|
Wobraz:Tochtli-Rabbit-Conejo.jpg|
Wobraz:Jackrabbit sitting.jpg|
Wobraz:Mountain Hare Scotland.jpg|

## Eksterne wótkaze
Pódzajtšnofriziska dolnonimšćina

**Pódzajtšnofriziska dolnonimšćina** (nimski *Ostfriesisch*) jo rěc wót pódzajtšnych Frizow, kótarež we pódzajtšnej Friziskej bydle, wokoło Auerk, Oamde a Lier. Wót Saterfrizow se to cesto krotko "Fräislound" mjenjujo.

Pódzajtšnofriziska dolnonimšćina źinsa njejo pó rěcnej stojnišću žedna Friziska rěc (kaž  Saterfrizišćina), ale jo forma dolnej nimšćiny. To se góźi derje pśi slědujucych pśikładach wiźeś:

Pódzajtšnofriziska dolnonimšćina se jo do nowej rěcy wuwijała, kótaraž jo samo hyšći starofriziske słowa wobchowała, kaž na pś. *Eide* "brony", *Fôn* "źowćo", *Grede* "łuki,   tšawišća", *Jid, Jit* "wujězd gaśenja", tjüddern* "pśiklapaś".

== Noty ==
<references/>

== Žrědło ==
;*'ze saterfriziskeje wikipedije*'
* Arend Remmers, *Zum ostfriesischen Niederdeutsch'', Niederdeutsches Jahrbuch 117, 118, 119 (1994-1996).
Pólny wěz

**Pólny wěz** (*Ulmus minor*) jo rostlina ze swójźby wězowych rostlinow  (*Ulmaceae*). 

## Wopis
Pólny wěz jo kerk abo bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 1 až do 40 m.

Škóra jo połowana a šerobruna.

Gałuzy maju cesto kśidłate lejstwy.

Łopjena su gładke, wótšo zubate, na spódku njesymetriske, górjejce nage, błyšćece, dłujkojte-jajojte a ženje wěcejkónckowe, dośěgnu dłujkosć wót 6 až do 10 cm a maju na wobyma bokoma 8-12 bocnych nerwow.

Kwiśo wót měrca až do apryla. Dwójorodnikojske kwiśonki se pśed łopjenami jawje, su pśisamem sejźece a sejźe w kłubaškojty kwiśonkowych stołkach. 

Jajojty abo kulojty płod dośěgnjo dłujkosć wót 1,3 až do 2 cm a njaso kśiłka. Semje sejźi w płoźe blisko górneje kšomy.

## Stojnišćo
Rosće w ługowych gólach a krickach a słyńcnych wótkłonowych gólach. 

## Rozšyrjenje
Rostlina jo w srjejźnej a pódpołdnjowej Europje rozšyrjona.

## Synonymy
* *Ulmus campestris* L., nom. ambig., 
* *Ulmus campestris* var. *umbraculifera* Trautv., 
* *Ulmus carpinifolia* Gled., 
* *Ulmus carpinifolia* var. *suberosa* (Moench) Rehder, 
* *Ulmus carpinifolia* var. *umbraculifera* (Trautv.) Rehder, 
* *Ulmus foliacea* Gilib., nom. inval., 
* *Ulmus foliacea* var. *suberosa* (Moench) Rehder, 
* *Ulmus foliacea* var. *umbraculifera* (Trautv.) Rehder, 
* *Ulmus glabra* var. *suberosa* (Moench) Gürke, 
* *Ulmus nitens* Moench, 
* *Ulmus suberosa* Moench

## Póddružyny a warjetety

* *Ulmus minor* subsp. *angustifolia*. (Syn. *U. minor* var. *cornubiensis*) 
* *Ulmus minor* subsp. *minor* (Syn. *U. carpinifolia*)  
* *Ulmus minor* var. *plotii*: Endemit w Jendźelskej.
* *Ulmus minor* subsp. *sarniensis*: Lokalendemit na Kanalowych kupach a w Francojskej. Wón se w źělach Wjelikobritaniskeje kultiwěrujo. 
* *Ulmus minor* var. *vulgaris*: Je domacny w Engelskej, Italskej a Špańskej. (Syn. *U. procera*).

## Nožki


## Žrědła
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, ISBN 978-3-8354-0354-3, 2. nakład, 2008, bok 436 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), ISBN 978-3-440-11379-0, bok 396 

## Wótkaze

*
Wěz

**Wěz** (*Ulmus*) jo rod ze swójźby wězowych rostlinow (*Ulmaceae*). Dalšnej serbskej mjeni stej **lom** a **brěšć**.

Wopśimjejo slědujuce družyny:

* dłujkowogonkaty wěz :hsb:dołhošiškaty wjaz (*Ulmus laevis*)
* górski wěz (*Ulmus glabra*)
** (*Ulmus glabra 'Pendula*')
* pólny wěz (*Ulmus minor*) (synonym *U. campestris*, *U. carpinifolia*)

## Nožki
Wobchadniski zwězk Barliń-Bramborska (VBB)

**Wobchadniski zwězk Barliń-Bramborska** (''nim.'' Verkehrsverbund Berlin-Brandenburg (VBB))

## Kontakt

## Eksterny wótkaz
* oficielny internetowy bok → ''Wobchadniski zwězk Barliń-Bramborska'' 
* (→ ''kórty w interneśe dnja 3. maja 2010'')
Wobchadniski zaměrowy zwězk Górna Łužyca-Dolnošlazyńska (ZVON)

**Wobchadniski zaměrowy zwězk Górna Łužyca-Dolnošlazyńska** ( *Wobchadniski zaměrowy zwjazk Hornja Łužica-Delnja Šleska*,  *Zweckverband Verkehrsverbund Oberlausitz-Niederschlesien (ZVON)*,  *Účelové sdružení Dopravní svaz Horní Lužice – Dolní Slezsko*,  *Związek Przedsiębiorstw Komunikacyjnych Górnych Łużyc i Dolnego Śląska*) jo wobchadniski zwězk w pódzajtšosakskima górnołužyskima wokrejsoma Zgórjelc a Budyšyn.

## Wótkaze
* oficielny internetowy bok → ''Wobchadniski zaměrowy zwězk Górna Łužyca-Dolnošlazyńska'' 
* oficielny internetowy bok → ''Wobchadniski zaměrowy zwězk Górna Łužyca-Dolnošlazyńska''
Keluchowe łopjenko

**Kełuchowe łopjenka** (**sepale**) twórje keluch (calyx) kwiśonki pókšytosemjenjoweje rostliny a su wenkowne, wótergi gropnjejše a wótergi zelene kwiśonkowe pśikšywne łopjenka, mógu wšak teke druge barwy měś abo kaž kronowe łopjenka wuglědaś.

Jadna se pśi tom toś wó wenkowne kwiśonkowe pśikšywne łopjenka dwójnego kwiśonkowego pśekšywa (periant), kótarež su južo pśi zacynjonem pupku widobne. Cesto zelene keluchowe łopjenka twórje pśi kwiśonkowych pupkach šćitny pśekšyw za nutśikowne drobnjejše kwiśonkowe źěle. Teke pśi zawrjenju wjele kwiśonkow za noc šćitaju druge kwiśonkowe łopjenka.

Mógu lichotne abo zarosćone byś. Pśi někotarych taksonach su teke zreducěrowane, jo pótakem mjenjej z nich až pśi pśiwójźbnych taksonach abo feluju dopołnje. Su wažne pśiznamje za zarědowanje jadnotliwych taksonow (glědaj teke: taksonomija, zarědowanje rostlinow).
Kronowe łopjenko

**Kronowe łopjenka** (petale) su nutśikowne kwiśonkowe pśikšywne łopjenka. Kronowe łopjenka su cesto nadpadnje wubarwjone a/abo sformowane a maju funkciju insekty za woprošenje pśiwabiś (pśir. entomogamija).

Kwiśonkowa krona móžo radiarnosymetriska abo zygomorfna byś, su teke wše pśedstajobne pśechody wót lažko až mócnje zygomorfne. Kronowe łopjenka mógu ze sobu zrosćone abo lichotne byś.

Lichotne kronowe łopjenka źěla se cesto do śańkego zakładnego źěla, do "gózdźa", a do šyrokego źěla, do „platy“, mjaz kótarymaž se zgibk pśeběžyjo (na&nbsp;př. pla nejwěcej nalchenowych rostlinow). Pla zygomorfnych kwiśonkow ze lichotnymi kronowymi łopjenkami jo cesto kronowe łopjenko, kótarež dołoj pokazujo, pówětšone a/abo nadpadnje wubarwjone a twóri ako *guba* abo *dolna guba* „pśizemišćo“ za insekty (na&nbsp;pś. fijałki, orchideje). Wósebna družyna zygomorfnych kwiśonkow ze lichotnymi kronowymi łopjenkami jo mjatelojte kwiśonka.

Kwiśonkowe krony ze zrosćonymi łopjenkami mógu lejkate byś (na&nbsp;př. pakowjež, petunije, banje) abo zwónkate (na&nbsp;pś. zwónki, enciany) byś; cesto jo wšak zakładny źěl k wuskej kronowej role zrosćony, kótaraž cesto za chowanje nektara słužy. radiarnosymetriske kwiśonki z krotkej kronowej rorku se gronje „kólasojte“, take z dlejšej kronowej rorku „wogonkotalarjojte“. Zygomorfne kwiśonki z kronowej rorku su cesto dwugubate, t.&nbsp;g. kwiśonkowa krona jo jano do górnego źěla (górna guba) a do dolnego źěla (dolna guba) rozšćěpjona; kronowe łopjenka, kótarež su na twórjenju daneje guby wobźělone, su zwětšego ako měłke zarězy spóznajomne (na&nbsp;pś. kozylisty z jadnołopjenkatej dolnej a styriłopjenkatej górnej gubu).

Cil kubłanja rostlinow jo cesto, hyšći nadpadnjejše kronowe łopjenka dośěgnjo.
Fijałka

**Fijałka**, **fijołka** a **syrotka**, **matuška**, **macocha** (*Viola*) stej rod ze swójźby Fijałkowych rostlinow  (*Violaceae*).

Wopśimjejo slědujuce družyny:

* aziska fijałka (*Viola grypoceras*) 
* bagnowa fijałka (*Viola palustris*) 
* běła fijałka (*Viola alba*) 
* cerwjenobruna fijałka (*Viola porphyrea*) 
* dwukwětna fijałka (*Viola biflora*) 
* hajowa fijałka (*Viola riviniana*) 
* hatna fijałka (*Viola stagnina*) 
* holanska fijałka (*Viola montana*) 
* hórča fijałka (*Viola collina*) 
* górska fijałka (*Viola hirta*) 
* konjaca fijałka (*Viola canina*) 
* lěsna fijałka (*Viola reichenbachiana*) 
* módručka fijałka (*Viola suavis*) 
* niska fijałka (*Viola pumila*) 
* pěskowa fijałka (*Viola rupestris*) 
* póchowa fijałka (*Viola epipsila*) 
* přerědka fijałka (*Viola schultzii*) 
* pyrenejska fijałka (*Viola pyrenaica*) 
* rožana fijałka (*Viola cornuta*) 
* spodźiwna fijałka (*Viola mirabilis*) 
* tymjenjowa fijałka (*Viola uliginosa*) 
* wonjata fijałka (*Viola odorata*)
* wusoka fijałka (*Viola elatior*)
* žołta fijałka (*Viola lutea*)

*Syrotka* (Viola) jo rod ze swójźby Fijałkowych rostlinow  (*Violaceae*).

* źiwa syrotka (*Viola tricolor*)
* fijałkowa syrotka (*Viola guestphalica*)
* mała syrotka (*Viola kitaibeliana*)
* pólna syrotka (*Viola arvensis*)
* wotrožna syrotka (*Viola calcarata*)
* zagrodna syrotka (*Viola wittrockiana*)
* žołta syrotka (*Viola calaminaria*)

## Noty


## Eksterne wótkaze
Encian

**Encian** (*Gentiana*) jo rod ze swójźby encianowych rostlinow (*Gentianaceae*).

Wopśimjejo slědujuce družyny:

* baltiski encian (*Gentiana baltica*)
* cerwjeny encian (*Gentiana purpurea*)
* dajiwy encian (*Gentiana asclepiadea*)
* dypkaty encian (*Gentiana punctata*)
* japański encian (*Gentiana nipponica*)
* kulojty encian (*Gentiana orbicularis*)
* krotki encian (*Gentiana acaulis*)
* naduty encian (*Gentiana utriculosa*)
* nalětny encian (*Gentiana verna*)
* płucowy encian (*Gentiana pneumonanthe*)
* sněgowy encian (*Gentiana nivalis*)
* wapnowy encian (*Gentiana clusii*)
* hungorski encian (*Gentiana pannonica*)
* žołty encian (*Gentiana lutea*)

## Noty
Pakowjež

**Pakowjež** (*Calystegia*) jo rod ze swójźby pówitkowych rostlinow (*Convolvulaceae*).

Wopśimjejo slědujuce družyny:

* blušćojty pakowjež (*Calystegia hederacea*)
* kšasny pakowjež (*Calystegia pulchra*)
* gólny pakowjež (*Calystegia silvatica*)
* pśimórski pakowjež (*Calystegia soldanella*)
* wšedny pakowjež (*Calystegia sepium*)

## Noty


## Eksterne wótkaze
Pówitkowe rostliny

**Wijawkowe rostliny** (*Convolvulaceae*) jo swójźba semjenjowych rostlinow (*Spermatophyta*). 

Wopśimjejo slědujuce rody:

* pówitka (*Convolvulus*) 
** pisana pówitka (*Convolvulus tricolor*)
** rolna pówitka (*Convolvulus arvensis*) 
* pakowjež (*Calystegia*) 
** blušćojty pakowjež (*Calystegia hederacea*)
** kšasny pakowjež (*Calystegia pulchra*)
** gólny pakowjež (*Calystegia silvatica*)
** pśimórski pakowjež (*Calystegia soldanella*)
** wšedny pakowjež (*Calystegia sepium*) 
* pyšna pówitka (*Ipomoea*, nimski: *Prunkwinde*)
** běła pówitka (*Ipomoea alba*)
** blušćojta pyšna pówitka (*Ipomoea hederacea*)
** cerwjena pówitka (*Ipomoea hispida*)
** gwězdna pówitka (*Ipomoea angulata*)
** indiska pówitka (*Ipomoea indica*)
** kejžorska pówitka (*Ipomoea nil*)
** lapata pówitka (*Ipomoea lobata*)
** pisana pyšna pówitka (*Ipomoea tricolor*)
** słodka kulka (*Ipomoea batatas*, nimski: *Süßkartoffel*) 

## Noty
Wobchadniski zwězk Górne Łobjo (VVO)

**Wobchadniski zwězk Górne Łobjo** ( *Wobchadniski zwjazk Hornje Łobjo*,  *Verkehrsverbund Oberelbe* (VVO),  *Dopravní svaz Horní Labe*) jo wobchadniski zwězk w měsće Drježdźanach, we wórjejskem a kamjeńskem regionje a we wokrejsoma Mišnjo a Sakske Šwicaŕsko-Pódzajtšne Rudne Góry.

## Wótkaze
* oficielny internetowy bok → ''Wobchadniski zwězk Górne Łobjo'' 
* oficielny internetowy bok → ''Dopravní svaz Horní Labe''
Kórjeń

**Kórjeń** jo pódzemski źěl rostliny, kótaryž rostlinje pśiwześe wódy a seśeńskich srědnosćow zmóžni.
Aprikoza

**Aprikoza** jo płod aprikozowego boma.

## Wužywanje
Aprikozy se mógu syre jěsć abo k zmuźe pśeźěłaś.
Łomnica

**Łomnica**  (nim. *Lamitsch*) jo wejsny źěl wót Popojc, gmejnskego źěla w bramborskem amśe Nowa Wjas pśi rěce. 

Toś ta gmejna lažy w pódpołnocnej Dolnej Łužycy we wokrejsu Odra-Sprjewja wokoło 15 km wót Bezkowa.

## Noty
Nowa Wjas pśi rěce

**Nowa Wjas pśi rěce**  ( *Rietz-Neuendorf*) jo amtska gmejna w pódpołnocnej Dolnej Łužycy w bezkojskem regionje we wokrejsu Odra-Sprjewja.

## Wejsne źěle
 
* **Ahrensdorf** 
* **[[Baranojce]]** (*Bahrensdorf*)
* **[[Bŕazowc]]** (*Birkholz*)
* **[[Bukow]]** (*Buckow*) 
* **[[Chółm]]** (*Alt Golm*) 
* **Drahendorf** 
* **[[Glinki]]** (*Glienicke*) 
* **[[Górice]]** (*Görzig*) 
* **Herzberg**
* **Neubrück** 
* **[[Popojce (Nowa Wjas pśi rěce)|Popojce]]** (*Pfaffendorf*) 
** **[[Łomnica]]** (*Lamitsch*)
* **[[Rěc (Nowa Wjas pśi rěce)|Rěc]]** (*Groß Rietz*) 
* **[[Sowje]]** (*Sauen*) 
* **Wilmersdorf**

 
## Noty
Aprikozowy bom

**Aprikozowy bom** (*Prunus armeniaca*) jo sadowy bom ze swójźby rožowych rostlinow. Jogo płod se groni aprikoza.

## Wopis
Aprikozowy bom dośěgnjo wusokosć wót 4 až do 8 m.

Krona jo kulowata, we kulturje cesto šyroko roznogata.

Gałuzy pśisamem padorownje wótstoje.

### Łopjena
Łopjena su gładke, šyroko-jajojte až wutšobojte a dośěgnu dłujkosć wót 5 až do 10 cm. Wóni su rězane, prědku kóńckate a zwětšego njasu 2 jasnej załzowej gjarbika na maksimalnje 7 cm dłujkem wogonku.

### Kwiśonki
Kwiśo wót měrca až do apryla. Kwiśonki se pśed wubijanim łopjenow jawje. Wóni su běła, wenka cerwjenojte, pśisamem sejźece a dośěgnu pśeměr wót něźi 2,5 cm.

### Płody
Wót junija se kulowate až jajojte, mělnje kósmate, něźi 3 cm tłuste, žołte, pó źělach cerwjenje pśeběžane płody z typiskim šawom wuwijaju. Jich packa jo gładka a wopłonjona a se góźe lažko wót płodowego měsa wótźěliś.

## Stojnišćo
Potrjebujo wjele śopłoty.

## Rozšyrjenje
Rostlina jo domacna w pódwjacornej Aziji, ale teke w teritoriju srjejźnego mórja cesto wustupujo. Ale se w srjejźnej Europje sajźajo.

## Wužywanje

## Synonymy

* *Armeniaca vulgaris* Lam.
* *Prunus armeniaca* var. *vulgaris* Zabel

## Noty


## Žrědła
* Botanica, Bäume und Sträucher, Über 2000 Pflanzenporträts, , bok 679 
* Mayer, Schwegler: Welcher Baum ist das?, Bäume, Sträucher, Ziergehölze, , bok 176 
* Spohn: Welcher Baum ist das? Die neuen Kosmos-Naturführer, , bok 104 

## Eksterne wótkaze

* crescent bloom 
* USDA plants database 
* Plants for a Future 
* 1911 encyclopedia
Luboraz

**Luboraz** ( *Lieberose*) jo bramborske krajne město w Dolnej Łužycy we wokrejsu Dubja-Błota wokoło 30 km wót Bezkowa a wokoło 30 km na pódpołnoc wót Chóśebuza.

## Měsćańske źěle

 

* Brjazka (Blasdorf)
* Chošćišća (Goschen)
* Dobrobuz (Doberburg)
* Tŕebac, Tšebice (Trebitz)

*wobydlone městna*:
 
* Bělow (Behlow)
* Holberna (Hollbrunn)
* Michow (Münchhofe)
 

 

## Noty


## Wótkaze
* W interneśe → ''amt-lieberose-oberspreewald.de''
Jemjelnica

**Jemjelnica** ( *Jamlitz*) jo bramborska gmejna w amśe Luboraz/Górne Błota. 

Toś ta gmejna lažy pla města Luboraz w pódpołnocnej Dolnej Łužycy we wokrejsu Damna-Błota wokoło 30 km wót Bezkowa a wokoło 30 km na pódpołnoc wót Chóśebuza.

## Wejsne źěle

* Łazk (Leeskow)
* Mochlice (Mochlitz)
* Kuša (Ullersdorf)

## Nožki


## Wótkaze

* W interneśe → ''amt-lieberose-oberspreewald.de''
Mirabela

**Mirabela** (*Prunus domestica* subsp. *syriaca*) jo sadowy štom ze swójźby rožowych rostlinow (*Rosaceae*).

## Wopis
Mirabela jo bom, kótaregož płody su kulate, žołte, cerwjene abo zelene. Wóni se lažko wót packi pušćiju. Płodowe měso jo wjelgin słodke.

## Stojnišćo

## Rozšyrjenje

## Nožki


## Žrědło
* Ullstein Lexikon der Pflanzenwelt, 1973, ISBN , strona 341, pód lema **Pflaume**, w kapitelu *Mirabelle*  

## Eksterne wótkaze
Slěwcyna

**Slěwcyna** (*Prunus domestica)* jo sadowy bom ze swójźby rožowych rostlinow. Jogo płod jo slěwka. Rostlina wěrjepódobnje jo stara hybrida z puckowiny (*Prunus spinosa*) a wišnjoweje slěwcyny (*Prunus cerasifera*).

## Wopis
Slěwcyna jo bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 3 až do 15 m.

Głowne gałuzy nagle górje rostu.

### Łopjena
Łopjena su jajojte až eliptiske, zarězane až rězane, na dolnem boku wótergi gusto kósmate a dośěgnu 4 až do 10 cm.

### Kwiśonki
Kwiśo wót apryla až do maja. Běłe abo nazeleń běłe kwiśonki se pśed abo z łopjenjami jawje. Wóni njejsu wupołnjone, stoje pó dwěma až pó tśoch a dośěgnu pśeměr wokoło 2 cm. Jich wogonki su měškowje kósmate.

### Płody
Płody wjelgin wariěruju pó póddružynje. Wóni su mjeńše mězgate ako chinska slěwcyna (*Prunus salicina*) a dośěgnu dłujkosć wót 3 až do 8 cm. Jich měso jo zelene abo žołte.

Slěwki su wjelike, kulojte až krotko-owalne, zwětšego módro-wioletne a wót awgusta zezdrjaju.

Knykački su jajojte, kóńckate, módre až wioletne.

Mirabele su małke, kulowate a žołte.

Reneklody su zeleno-žołte až cerwjenojte a wjelgin wjelike.

## Stojnišćo
Preferujo humusowe zemje, ale howacej jo njewupominajuca.

## Rozšyrjenje
Póchada originalnje z prědneje Azije.

## Systematika

Slěwcyna bu w leśe 1753 wót Carl von Linné prědny raz wopisana. Wóna so do 7 póddružynow rozdźěli:
* domacna slěwcyna (*Prunus domestica* subsp. *domestica*)  
* psowica (*Prunus domestica* subsp. *insititia*) jo wěcej śernjata a rosćo w regionach, kótarež za druge sorty su pśeliš zymne. Jeje małke carnowioletne, wjelgin kisałe płody se za marmeladu a želej wužywaju.
* (*Prunus domestica* subsp. *intermedia*)
* (*Prunus domestica* subsp. *italica*)
* (*Prunus domestica* subsp. *pomariorum*)
* (*Prunus domestica* subsp. *prisca*)
* mirabela (*Prunus domestica* subsp. *syriaca*)

## Wužywanje
Mnogolicbne sorty se zwětšego dla słodkich płodow sajźaju, mjaztym až někotare sorty teke ako pyšnjece rostliny sajźaju.

## Nožki


## Žrědła
* Botanica, Bäume und Sträucher, Über 2000 Pflanzenporträts, , bok 681 
* Mayer, Schwegler: Welcher Baum ist das?, Bäume, Sträucher, Ziergehölze, , bok 176 
* Spohn: Welcher Baum ist das? Die neuen Kosmos-Naturführer, , bok 106 

## Eksterne wótkaze
Carl von Linné

**Carl von Linné** (* 23. maja 1707 w Råshulśe; † 10. januara 1778 w Uppsalje) był jo šwedski botanikaŕ. Wón jo binominalnu nomenklaturu wuwił resp. zawjadł. Pśez to jo zakłady za modernu botanisku a coologisku taksonomiju stwórił.
Rjaschen

**Rjaschen** (*Prunus persica*) jo kerk abo bom ze swójźby rožowych rostlinow (*Rosaceae*).  Dalšne ludowe mjenja su **rjašen**, **rjasšen**, **rjaski**, **rjasken**, **rjacken** a **krjacchen**.

Jolic bělizka płoda jo gładka, pótom jo **nektarina**.

## Wopis
Rjaschen jo w lěśu zeleny kerk abo bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 3 až 10 m.

Krona cesto jo roznogata a płona.

### Łopjena
Łopjena su wótšo rězane, šyroko-lancetojte, gładke, nage, nad srjejźišćom nejšyrše a dośěgnu dłujkosć wót 8 (6) až do 15 cm.

### Kwiśonki
Kwiśo wót měrca až do apryla. Rožojte abo cerwjeno-wioletne kwiśonki se pśed abo z łopjenjami jawje. Wóni dośěgnu pśeměr wokoło 3 cm.

### Płody
Blědorožojte, swětłorožojte, žołtocerwjene, žołte abo šarlachcerwjene płody dośěgnu wjelikosć wót 5 až do 7  (wót 4 až do 8) cm a wopśimjeju poroznu, dłymoko brozdatu, lažko se wótźělujucu packu. Rjascheny su kósmate, mjaztym až nektariny su njekósmate. Eksistěruju sorty ze žołtym a běłym płodowym měsom.
 
## Stojnišćo
Ma lěpjej śopłe stojnišća a jo na mroz cuśniwe drjewina. Rosćo nejlěpjej na pśepušćatych, humusowych a fryšnych zemjach.

## Rozšyrjenje
Póchada originalnje z Chinskeje a jo pśišła pśez Persisku do antikneje Grichiskeje a Romskeje mócnarstwa a wóttam k srjejźnej a pódwjacornej Europje.

## Wužywanje
Někotare sorty se ako płodowe bomy sajźaju, mjaztym až druge sorty ako pyšnjece rostliny sajźaju.

## Sorty
* Sorta 'Alba Plena' se dla wupjelnjenych, běłych kwiśonkow sajźaju.
* Sorta 'Klara Meyer' njaso wupołnjone, rjaschenorožojte kwiśonki, kótarychž łopjenka su kruzlowate.
* Sorta 'Magnifica' njaso na gałuzach na zachopjeńku nalěta śmowokamincerwjene kwiśonki.
* Dalšne sorty su: 'Dixired', 'Rekord aus Alfter' a 'Robert Blum'.
* Nektarina (*Prunus persica* var. *nectarina*) njaso mjeńše płody, kótarež běliznja jo gładka.

## Galerija

Dataja:Pfirsichbluete_01.jpg|Kwiśonka
Dataja:PrunusPersica4.jpg|Kwiśonki
Dataja:Autumn_Red_peaches.jpg|Rozrězowany płod
Dataja:Drupe fruit diagram.svg|lang=dsb|Rjaschen ako pśikład za twardopackaty płod


## Nožki


## Žrědła
* Botanica, Bäume und Sträucher, Über 2000 Pflanzenporträts, , bok 685 
* Bruno P. Kremer: Steinbachs Naturführer Bäume & Sträucher, , bok 260 
* Mayer, Schwegler: Welcher Baum ist das?, Bäume, Sträucher, Ziergehölze, , bok 176 
* Spohn: Welcher Baum ist das? Die neuen Kosmos-Naturführer, , bok 105 

## Eksterne wótkaze
Nowa Wjas pśi rěce (sedlišća)

* Nowa Wjas pśi rěce-Stoki (LDS) (Rietzneuendorf-Staakow)
* Nowa Wjas pśi rěce (LOS) (Rietz-Neuendorf)
Nowa Wjas

''górnoserbske mě'' → **[[Nowa Wjes]]**

* Nowa Wjas *(Neuendorf)* → gmejna Gatojc we amśe Picnjo
* Nowa Wjas *(Neuendorf)* → gmejnski źěl wót Lubina
* Nowa Wjas pśi rěce-Stoki *(Rietzneuendorf-Staakow)*
* Nowa Wjas pśi rěce *(Rietz-Neuendorf)*
Popojce

* '''Popojce''' (Papitz) → *gmejnski źěl w amśe [[Gołkojce|Gołkojc]]*
* Popojce (Pfaffendorf) → *gmejnski źěl w amśe [[Rietz-Neuendorf]]* 

## Žrědło
* Walter Wenzel: Niedersorbisches Ortsnamenbuch, ISBN 978-3-7420-1996-7, boki 89, 90 a 150
Domacna slěwcyna

**Domacna slěwcyna** (*Prunus domestica* subsp. *domestica*) jo bom ze swójźby rožowych rostlinow (*Rosaceae*).

## Wopis

## Stojnišćo

## Rozšyrjenje

## Wužywanje

## Nožki


## Žrědła
Zarow

**Zarow**  ( *Bad Saarow*) jo bramborska gmejna w amśe Tśemuśnica, lažy pśi zeleznicowej cerje „*[[Pribor pśi Sprjewja|Fürstenwalde]] - Bad Saarow - [[Bezkow|Beeskow]]*“, ceru mjazy Barlinom a Zarowom pósłužujo ODEG ze swójeju liniju OE 35. 

Toś ta gmejna lažy w pódpołnocnej Dolnej Łužycy we wokrejsu Odra-Sprjewja wokoło 25 km wót Bezkowa.

## Wejsne źěle

* Nowy Chółm (Neu Golm)
* Pěski (Pieskow)
* Pětšojce (Petersdorf)
* Zarow (Saarow)



## Noty
 

## Eksterne wótkaze
* W interneśe → ''amt-scharmuetzelsee.de''
Miłoraz

**Miłoraz** 
( *Müllrose*) jo amtowe město w Žłobinem dole  w bramborskem wokrejsu Odra-Sprjewja. Wón lažy na zeleznicowej cerje „*[[Chóśebuz|Cottbus]] - [[Jemjelnica|Jamlitz]] -
[[Frankobrod-Odra|Frankfurt/Oder]]*“, ceru mjazy Parskom a Frankobrodom pósłužujo ODEG ze swójeju liniju OE 36.
Toś te město lažy w pódpołnocnej Dolnej Łužycy wokoło 25 km wót Bezkowa a na krotke zajtšo wót Frankobroda nad Odru.

## Noty

## Wótkaze
* W interneśe → ''muellrose.de''
Twardopackaty płod

**Twardopackate płody** su zacynjone płody, pśi kótarychž semje jo wót zdrjewjoneje packi wobedane. Pśi tom eksokarp jo kóžkojty, mezokarp jo měsny, mjaztym až endokarp drjewowatu *packu* twóri, w kótarejž lažy semje.

Wobstoj w nejwětšych padach zwisk z pśiměrjenim na endocoochoriju, na  semjenjowe rozpśestrěśe pśez płody žerjece zwěrjeta. Semje se pśi tom pśez zdrjewjony endokarp, nutśikownu warstu płodoweje sćěny, za wobškóźenje šćita. Kołowokoło wutwórje zwenkowne warsty płodoweje sćěny, mezo- a eksokarp, měsne-mězgate, z žywych celow zestajone późěle. Toś te su nic pśecej za cłowjeka se góźe jěsć (na pś. pśi  kokosowym wórjechu).

Twardopackate płody su mjaz drugim:

* z jědnym płodowym měsom: mango, mirabela, nektarina, rjaschen, slěwka, aprikoza, oliwa, kisała wišnja, słodka wišnja
* z jědnym semjenim abo endospermom: kokosowy wórjech, mandel a pistacija

Wósebna forma jo kompleksny twardopackaty płod.
Mandlowy bom

**Mandlowy bom** (*Prunus dulcis*) jo kerk abo bom ze swójźby rožowych rostlinow. Jogo płod jo mandel.

## Wopis
Mandlowy bom dośěgnjo wusokosć wót 3 až do 10 m. Wótergi jo jano kerk.

Krona jo kulojta až šyroko roznogata.

### Łopjena
Łopjena su owalne až dłujkojśe-lancetojte a dośěgnu dłujkosć wót 5 až do 12 cm. Jich wogonki dośěgnu dłujkosć wokoło 2 cm a njasu na bazy někotare załzy.

### Kwiśonka
Kwiśo wót měrca až do apryla. Swětłorožojte abo běłe kwiśonki se pśed łopjenjami jawje a dośěgnu pśeměr wót 3 až do 5 cm. Wóni stoje pó pěśoch až pó šesćoch w promjenjach.

### Płody
Płone, jajojte, zelene, filcojśe kósmate płody wopśimjeju słabje brozdźonu packu ze śańkej škórpiznu. Wóni dośěgnu dłujkosć wót 3 až do 6 cm. Jich płodowe měso jo suche a packa jo wjelgin twarda.

Eksistěruju górke a słodke mandle, pśi tom górke mandle wopśimjeju až do 8 % amygdalina. Z amygdalina módrikowa kisalina nastanjo, tak až wjelika tšocha jo wjelgin gadojte.

Z mandlow se mandlowy wólej a zgromadnu z cukorom a aromatiskimi maśiznami marcipan gótowujotej. Mimo togo wopśimjeju mineralne maśizny.

## Stojnišćo
Rosćo na njesolonych, pśepušćatych zemjach.

## Synonymy

* *Amygdalus communis* L.
* *Amygdalus dulcis* Mill.
* *Prunus amygdalus* (Linnaeus) Batsch.
* *Prunus communis* L.
* *Prunus dulcis* var. *amara* (DC.) Buchheim

## Noty


## Žrědła
* Botanica, Bäume und Sträucher, Über 2000 Pflanzenporträts, , bok 682 
* Spohn: Welcher Baum ist das? Die neuen Kosmos-Naturführer, , bok 107 
* Mayer, Schwegler: Welcher Baum ist das?, Bäume, Sträucher, Ziergehölze, , bok 176 

## Eksterne wótkaze

* BioLib 
*  USDA plants database 
*  Plants for a Future
Gubin

**Gubin** ( *Guben*,  *Gubin*) jo město w bramborskem wokrejsu Sprjewja-Nysa, lažy na zeleznicowej cerje Frankfurt/Oder - Cottbus - Dresden, ceru mjazy Frankobrodom a Chóśebuzom a pósłužujo DB ze swójeju liniju RE11 a ze swójeju liniju RE18 směra Drježdźań.  
Toś to město lažy w srjejźnej Dolnej Łužycy w krotkozajtšnej Bramborskej a lubuskem wojwódstwje nad Nysu, na granicy mjazy Nimskeju a Pólskeju, wokoło 40 km wót Chóśebuza a na pódpołdnjo wót Frankobroda nad Odru.

__TOC__
 

## Měsćańske źěle

;njeoficialne měsćańske źěle:

* **Stare Město** (*Altstadt*)   jo źěl Kloštarskego pśedměsta  (*Klostervorstadt*) a  Industrijowego pśedměsta (*Industrievorstadt*) 
* **[[Sprugow]]** (*Sprucke*)  to jo źělow Stary Sprugow (*Altsprucke*) z lěśe 1920  a Nowy Sprugow (*Neusprucke*) z lěśe 1963   
* **[[Rychbach]]**  (*Reichenbach*)

;oficialne měsćańske źěle:

* **[[Brjazyna (Gubin)|Brjazyna]]**  (*Groß Breesen*)  wejsny źěl wót Zelenej Gózdy   (*Grunewald*)

* **[[Brjazynka]]**  (*Bresinchen*)

* **[[Dulojce]]**  (*Deulowitz*)

* **[[Sławkojce]]**  (*Schlagsdorf*)

* **[[Stuźonk]]**  (*Kaltenborn*)

### Partnerske města
*   Cittadella → *jo [[Italska|italske]] město w regionje [[Veneto]]*
*  Gubin → *w [[Pólska|Pólskej]]*
*  Laatzen → *jo město w [[Dolnosakska|Dolnosakskej]]*
*  Velbert → *jo město we [[Wokrejs Mettmann|wokrejsu Mettmann]] we [[Pódpołnocna Poryńska-Westfalska|Nordrhein-Westfalskej]]*

## Wósobiny

* Wilhelm Pieck (1876–1960), jo był prědny a jadnučki prezident NDR.

## Žrědła


## Wótkaze

* → ''W internetowy link za Gubina''
Neustrelitz

**Neustrelitz** jo město w zwězkowem kraju Mecklenburg-Pśedpomorska. Była jo stolica bywšego kraja Mecklenburg-Strelitz. Wóna jo była wokrejsne město až do lěta 2011.

## Geografija

## Měsćańske źěle
K městu Neustrelitz słušaju měsćańske źěle
* Drewin
* Fürstensee (22. apryla 1992 zagmejnowane)
* Groß Trebbow
* Klein Trebbow (22. apryla 1992 zagmejnowane)
* Langhagen
* Prälank
* Rudow
* Sophienhof
* Strelitz Alt
* Tannenhof
* Wiesenthal
* Zierke

## Wobraze

Dataja:Schloss_Neustrelitz-v-Modell.jpg|Model groda
Dataja:Schloss_Neustrelitz-h-Modell.jpg|Model groda
Dataja:Gymnasium_Carolinum.jpg|Gymnazij w měsće Neustrelitz blisko jazora *Glambecker See*


## Eksterne wótkaze
* Oficielna webstrona města Neustrelitz 
* http://www.neustrelitz-guide.de/ 
* http://www.slawendorf-neustrelitz.de/ 
* https://web.archive.org/web/20090414071950/http://www.kirche-neustrelitz.de/ 
* Dalšne Webowe wótkaze wó Neustrelitzu w OpenDirectory
Łukow

**Łukow** ( *Luckau*) jo to město we bramborskem wokrejsu Damna-Błota a lažy pśi zeleznicowej cerje mjazy Sokolnicu a Bezkowom. Łukow znaty jo teke kako stara stolica Dolneje Łužycy.
  
Toś to město lažy w pódpołnocnopódwjacornej Łužycy, wokoło 40 km wót Chóśebuza. 

## Měsćańske źěle
K Łukowoju słušaju wejsne źěle:

## Wobraźe


Wobraz:Luckau Hausmannsturm.JPG|góspozowarski torm jurowa kapałka
Wobraz:Luckau Hausfassade.JPG|fasada za starego domow  pśi wikach
Wobraz:Luckau (Łukow) - Roter Turm.JPG|cerwjenski torm
Wobraz:Luckau Am Markt Blick zur Nikolaikirche.jpg|pśi wikach
Wobraz:Höllberghof.jpg|Höllberghof  (Höllbergski dwór) 
Wobraz:Luckau Rathaus.JPG|radnica
Wobraz:Luckau city wall.jpg|měsćańska murja
Wobraz:Luckau Sandoer Tor.jpg|Žandojska wrota
Wobraz:F Drehna Südwestseite 800px.jpg|grod w Drónowje


## Noty
 

## Wótkaze

* Webboki města
Nathalia Dill

**Nathalia Goyannes Dill Orrico** (* 24. měrca 1986, Rio de Janeiro, Brazilska) jo brazilska grajaŕka.

## Telewizne filmy a serije
* 2006: *Mandrake*
* 2007: *Malhação*
* 2007: *[[Tropa de Elite]]*
* 2008: *Feliz Natal*
* 2008: *Apenas o Fim*
* 2009: *Paraíso*
* 2009: *Alguns Nomes do Impossível*
* 2009: *Dó Ré Mi Fábrica*
* 2010: *Escrito nas Estrelas*
* 2011: *Aline*
* 2011: *Cordel Encantado*
* 2012: *[[Avenida Brasil (Telenovela)|Avenida Brasil]]*
* 2012: *Paraísos Artificiais*

## Eksterne wótkaze
* Nathalia Dill IMDB
Domacny karnikel

**Domacny karnikel** jo domesticěrowana forma źiwego karnikla *Oryctolagus cuniculus (Linné 1758)* a se w literaturje pśi góźbje teke ako *Oryctolagus cuniculus f. domestica* pomjenjujo. Wón se ako wužytne zwěrje k producěrowanju měsa a kóžucha ale teke ako domacne zwěrje źaržy.
.

## Eksterne wótkazy
Jagoda

**Jagoda** jo z jadnučkego płodnika nastaty zacynjony płod, pśi kótarymž płodowa sćěna (*perikarp*) hyšći pśi zdrjałosći jo mězgata abo nanejmjenjej měsna. Jagoda jo cesto kulowata a mócnje barwjona. Zwětšego wopśimjejo wjele semjenjow.

Jolic zwenkowna warsta jo twarda, kaž pśi banjach abo pśi górkach, powědaju wót *panceroweje jagody* (nimski *Panzerbeere*). Jolic kwiśonka wobsejźi wšake płodniki, wót kótarychž kuždy jagodowy płod wutwóri, se kompleksna jagoda nastanjo.

Jagody graju rolu za wariaciju zežywjenja a su wažne ako dodawarje wót witaminow, mineralow, nitkow a rostlinskich barwidłow (flavonoidy).

K jagodam lice:
* Janowka
* Hendryška
* Carnica
* Pogjarzlina
* Winowa jagoda
* Banana
* Datla
* Banja inkl. cucchini
* Melona
* Górka
* Płody wjele ronicowych rostlinow (paprika, tomata, tamarilo, kulkowa jagodka, oberžina, carna ronica, górkosłodka ronica)
* Kaki
* Kiwi
* Guawa
* Papaja
* Granatowe jabłuko
* Awokado
* Citrusowe płody (Citrona, oranža, limeta)
* Kakawowy płod
* Sheanuss
* Marakuja a druge pasiońske płody

Z botaniskego naglěda žedne jagody njejsu:

* Słynica jo kompleksny wórjechowy płod
* Malina a śernjowka stej kompleksne twardopackate płody
* 
* Bazowki su twardopackate płody
* Jerjebinki su jabłukowe płody
* Jałowjeńcowe jagodki su šyški

## Noty
Ekliptika

**Ekliptika** jo (imaginarna) rownina w kosmosu, w kótarejž se w orbiśe zemja wokoło słyńca pógibujo.

Orbity drugich planetow słyńca njejsu rowno w ekliptiśe, ale teke nic pśeliš daloke wót togo.

Rotaciska wóska zemje njejo rowna k ekliptiśe, ale ma k jeje padorownje nugel wót něźi 23° 26'. Toś ten nugel zawinujo fenomen měnjecych lětnych casow. Wóna njejo konstantna, ale wariěrujo (z perioźe wót něźi 40.000 lětow) mjaz 21° 55' a 24° 18', wobwliwujcy klimat zemje. Wóna něnto se pómjeńšujo; něźi 4300 buźo srjejźnu gódnotu wót 23°06' dośěgnuś a něźi w lěśe 25.000 minimalnu gódnotu.
Špańšćina

**Špańšćina**, teke **špańska rěc** (*español*) jo romaniska rěc. Špańsku rěc powěda 600 milionow luźi na cełem swěśe. Status oficielneje rěcy ma w 20 krajach.

## Alfabet

## Gramatika
Špańšćina ma dwa genusa a numerusa, ale njama žeden pad, ze wuwześim pronomenow. 

## Numerale
Zakładne numerale su: **uno**, **dos**, **tres**, **quatro**, **cinque**, **seis**, **sete**, **ocho**, **nueve**, **diez**.
Italšćina

**Italšćina**, teke **italska rěc** (*italiano*) jo romaniska rěc. Italsku rěc powěda 80-125 milionow luźi na cełem swěśe. Status oficielneje rěcy ma w Italskej.

 ItalophoneEuropeMap.png|center|Italskorěcny swět
Corsivo- come scriverlo a mano in italiano, schede didattiche con alcuni esempi di Paolo Villa (prima edizione commons wikimedia org)-Letters-characters in italics-cursive- how to write it by hand in Italian.pdf|Psací kurzívou na italské škole 20. a 21. století


## Gramatika
Italšćina ma dwa genusa a numera, ale njama žeden pad, z wuwześim pronomenow.

## Nožki

* 
* 
*
Großschönau

**Großschönau** (gs. *Wulki Šunow*) jo gmejna we wokrejsu Zgórjelc w Sakskej. Lažy 350&nbsp;m nad mórskeju głaźinu. Ma 6310 wobydlarjow.

## Žrědła
Harrachov

**Harrachov** (''nimski'' Harrachsdorf, *[[pólšćina|pólski]]* Harrachów) jo małe město w pódpołnocnej Českej we wokrejsu Semily w libereckim kraju, wokoło 270 km na krotke zajtšo wót Chóśebuza, 4 km wót česko-pólskego granicnego pśechoda Jakuszyce-Harrachov w Kerkonošach a Jězerskich górach. 

Harrachov lažy na pód Čertoweju góru.

## Partnarske město

*  Szklarska Poręba w Pólskej

## Wobraze

wobraz:Harrachov mustky.jpg|Skokanišćo pśi Čentowej górje
wobraz:Harrachov sklarna.jpg|Harrachov sklarna
wobraz:Harrachov novavystavba.jpg|Harrachov novavystavba
wobraz:Harrachov kostel.jpg|Cerkwja w Harrachowje
wobraz:Stanice Harrachov.jpg|Dwórnišćo Harrachov-Mytiny
Kašubistika

**Kašubistika** jo wědomnostny pśedmjat, kótaryž se zaběrajo we wšakich tematiskich wobcerkach z  Kašubami: rěcywěda, literatura, kulturne a socialne stawizny atd.

Kašubistika wuwucujo se na uniwersiśe w Gdańsku.
Brandy

**Brandy** (wót engelskego "brandywine", a to wót nižozemskego "brandewijn", co groni "palone wino") jo paleńc, kenž se producěrujo pśez destilaciju wina. Wobstatk alkohola w brandy jo zwětšego 35-60%.

Jadna z nejwěcej znatych sortow brandy jo konjak z regiona Cognac we Francojskej.
Móst

* Móst (gmejna) - gmejna we wokrejsu Sprewja-Nysa
* Móst (twaŕ) - twaŕ dwa brjoga rěki abo mórja zwězujucy

:bźez diakritiskego znamješka
* Most - město w Českej
Desná

**Desná** (''nimski'' Dessendorf, *[[pólšćina|pólski]]* Desna) jo Partnaŕske město wót Malešec, lažy na pódpołnocnej Českej we wokrejsu Jablonec nad Nisou w libereckim kraju, wokoło 260 km na krotke zajtšo wót Chóśebuza pśi Běłym a Carnym Dešom pód Špičáku w Jězerskich górach.

## Měsćańske źěle

;Desná I 
* Desná (*nim.* Dessendorf) 
* Sovín (*nim.* Eule)
;Desná II 
* Potočná (*nim.* Tiefenbach)
* Pustiny (*nim.* Wustung)
;Desná III 
* Černá Říčka (*nim.* Schwarzfluß)
* Dolní Polubný (*nim.* Unterpolaun)
* Merklov (*nim.* Markelsdorf)
* Ničovy Domky (*nim.* Nitschehäuser)
* Novina (*nim.* Neustück, *raz:* Hermannsdorf)
* Souš (*nim.* Darre)

## Partnaŕske města

*  Malešecy (''nim.'' Malschwitz) w Nimskej
*  Podgórzyn (Popławy) w Pólskej

## Wobraze


wobraz:Desná, přechod přes trať.jpg|Desná, pśi zeleznicowem nasypje
wobraz:Desná, z Luční v Šumburku.jpg|Desná, z Luční v Šumburku
wobraz:Desná-Pustiny, rozcestník.jpg|Desná-Pustiny, drogownik 
wobraz:Protrzena-vez.jpg|Kontrolny torm pśi gaśeńskim jazorje na Běłeje Desnej
Jakuszyce

**Jakuszyce** (w lěśe 1945 *Jakuszec*,  *Jakobsthal*) jo sedlišćo a wejsny źěl města Szklarska Poręba we dolnošlazyńskem wójewódstwje a pódzajtšnych Jězerskich górach w krotkowjacornej Pólskej pśi granicnem pśechoźe Jakuszyce-Harrachov, na granicy mjazy Českeju a Pólskeju.
Malešecy

**Malešecy** ( *Malschwitz*) su ewangelska cerkwina wjas a gmejna w Górnej Łužycy we Budyšyńskem wokrejsu, na dłujke zajtšo wót Budyšyna. Słušaju do serbskego sedleńskego ruma w pódzajtšnej Sakskej.

## Wejsne źěle
 

## Partnaŕske města a gmejny

*  Desná w Českej  
*  Gromadka w Pólskej 
*  Sióagárd w Hungorskej 

## Nožki


## Wótkaz
Rhön

**Rhön** (De Rhön, ''wusokonimski'' Die Rhön, pó starem keltiskem słowje: *„raino“* = górkaty) jo nimske srjejźne góry, jo tśikrajowy rožk wót Hesseńskeje, Bayerskeje a Durinskeje, kótaryž lažy na krotki wjacor wóte Durinskich gólow a na pódpołnoc wót Dolnofrankojskeje.

## Góry

*Wasserkuppe (950,2 m) 
*Dammersfeldkuppe (928 m) 
*Kreuzberg (927,8 m) 
*Heidelstein (925,7 m) 
*Stirnberg (901,9 m) 
*Himmeldunk (887,9 m) 
*Milseburg (835,2 m)   
*Gebaberg (751 m; *„Hohe Geba“*) 

## Rěki

## Nóžki
Móst (gmejna)

**Móst** ( *Heinersbrück*) jo gmejna we wokrejsu Sprewja-Nysa, słuša k amtoju Picnjo. W gmejnje jo w lěśe 2008 652 luźi bydliło.

Móst słuša k serbskemu sedleńskemu rumoju. Źěła tam muzej "Serbska burska śpa".

Pśez gmejnu běžy rěka Małksa.

## Žrědła


## Wótkaze

* Bok Mósta na boce Amta Picnjo ()
* Bok z informacijami k Serbskej burskej śpje ()
Europska Uniwersita Viadrina

**Europska Uniwersita Viadrina** (nim. *Europa-Universität Viadrina*) jo uniwersita we Frankobroźe nad Odru. Wóna gromadu źěła z Pólskeju. Jo w 1998 nastało Collegium Pollonicum w Słubicach ako wótźělenje Viadriny a Uniwersity Adama Mickiewicza w Poznanju.
Pódwjacorna kazachšćina

**Pódwjacorna kazachšćina** jo kupka dialektow kazachšćiny, wužywana w oblastach Atyrau, Mangghystau a Aqtöbe, tšošku teke w Qysylorda a Qostanai. Wóna rozeznawa se wót pisnej kazachšćiny na zakłaźe wědomnostneje, techniskeje a teke wšedneje leksiki.
Sapawa (rěka)

**Sapawa** (nim. *Zschopau*) jo rěka w Sakskej we Rudnych górach. Te žrědło lažy na góru górjej Fichelberga a wulew do Freibergskeje Módły 128 km wót Doblina.

## Noty
Połčnica (rěka)

**Połčnica** (nim. ***Pulsnitz***) jo rěka w Bramborskej a Sakskej w pódwjacornej Górnej Łužycy. Jeje žrědło lažy pla Ohorna a wulew do Carnego Halštera wokoło 60 km pla Wikowa.

## Sedlišća a města pśi pśeběgu Połčnicy
* Ohorn
* Połčnica
* Oberlichtenau
* Niederlichtenau
* Haslowk dołk
* Rychbach
* Rychowka
* Grawicy
* Kinspork
* Šćeńc
* Hłušnica
* Rědorjecy
* Wudwor Lutochow
* Lutochow
* Nowa Wjes
* Kropnja
* Wótrań 
* Kraußnitz
* Kleinkmehlen 
* Großkmehlen 
* Großthiemig
* Hirschfeld
* Gröden
* Merzdorf
* Seifertsmühle 
* Wainersdorf 
* Prösen 
* Wikow
Goramśica (tšuga)

**Goramśica**  (nim. *Hammergraben*) jo mała tšuga w Dolnej Łužycy we Chóśebuzu. Te žrědło lažy pśi Sprjewinem pušćadle we Chóśebuzu a wulew do Sprjewje pó wokoło 15 kilometrach w Njabožkojcach.

### Sedlišća pśi Goramśicy

*Chóśebuz-Žylowk
*Łakoma
*Njabožkojce 

### Stawizny

## Literatura

## Noty


## Wótkaz
Čornica (tšuga)

**Čornica** móžo byś:

* Čornicowa hrjebja
* Rólanska Čornica 
* Stróžanska Čornica
* Wojerowska Čornica
Cerkwja

**Cerkwja** (grichiski *kyriaké* „Knězoju słušajucy“') stoj za:

* jadnotliwu nabóžninsku zgromadnosć, glědaj Cerkwja (organizacija)
* sakralny twaŕ kśesćijaństwa, glědaj Cerkwja (twaŕ)
Smogorjow-Prjawoz

**Smogorjow-Prjawoz** ( *Schmogrow-Fehrow*) jo gmejna we wokrejsu Sprewja-Nysa w pódzajtšu Bramborskeje. Lažy 55&nbsp;m nad mórskeju głaźinu a ma 885 wobydlarjow. Gmejna słuša k amtoju Bórkowy. Wejsne źěle su Smogorjow a Prjawoz.

Gmejna Smogorjow-Prjawoz jo nastała 31. decembera 2001 z dweju gmejnowu: Smogorjowa a Prjawoza.

## Noty


## Wótkaze

* Amt Burg (Spreewald) – Schmogrow-Fehrow *()*
Carna Wóda

**Carna Wóda** (teke *Rolanska Carnica*,   *Rólanska Čornica*,  *Ruhlander Schwarzwasser*) jo tšuga w pódwjacornej Górnej Łužycy we Rolanskej góli.

Jeje žrědło lažy pla Njeźichowa a Wiknicy a wulew do Carnego Halštera pó wokoło 35 kilometrach pla Rolan.

### Sedlišća pśi tšuze
*Heye
*Njeźichow
*Wiknica
*Janowice
*Šćańc
*Rolany

## Nožki


## Wótkaz
Carnica (rěka)

**Carnica** ( ***Hoyerswerdaer Schwarzwasser***) jo mała tšuga w Górnej Łužycy.

Žrědło rěki lažy pla Spytec we wokrejsu Budyšyn. Carnica se wulewa wokoło 20 km na pódpołdnjo wót Wórjejc do Carnego Halštera. Carnica běžy pśez Hórnikecański jazor. 

### Sedlišća pśi tšuze

*Smělna-Póckowy
*Zemicy-Tumicy
*Hodźij
*Njeswačidło
*Rakecy
*Łaz

### Města pśi tšuze
*Kulow
*Wórjejce

## Nožki


## Wótkaz
Wolga

**Wolga** (rusojski **Волга**, tatarski **Идел/İdel**, mokšojski **Рав**, tšuwaski **Атӑл**, mariski **Юл**) jo wjelika rěka w Rusojskej a jo 3.530 km dłujka. Wolga ma swójo žrědło w dłujkowjacornem źělu pódzajtšnoeuropejskeje rowniny we Wałdajskich wušynach a wulewa se do Kaspiskego mórja.

## Sedlišća a města pśi Wolge

* Astrachan
* Wolgograd
* Saratow
* Samara
* Kazan
* Uljanowsk
* Nižny Nowgorod
* Jaroslavl
* Twer
a wjele drugich
Nil (rěka)

**Nil** (arabski ***لنيل***, ***an-Nīl***; egyptojski ***Iteru, Gery***) jo wjelika rěka w Africe. Te žrědło lažy we wušynem górje pśi Kiwuskem jazorje w Rwandaskej a pla Luvironza w Burundiskej a pśi wulewje z wokoło 6.671 km pla Kairowa we Srjejźnem mórju.

### Pśibocny rěki

* Bahr al-Ghazal
* Wadi al-Malik
* Wadi Howar *(Žołty Nil)*
* Atbara *(Carny Nil)*
* Módry Nil
* Sobat

#### Wódopadi

### Sedlišća a města pśi Nileje

### Stawizny

### Literatura

## Noty
Niger (rěka)

**Niger** (pó łatyńskem słowje: **"niger"** → **"carny"**, mandingski ***Joliba***, songhaiski ***Isa Ber***, tuaregski ***Oya, gher n gheren***) jo wjelika rěka w pódwjacornej Africe. Žrědło lažy w regionje Tembakounda na góru górjej Djallonskej w Guineji a pśi wulewje z wokoło 4.184 km w Guinejaskej mórskej zalew na Atlantiku.

## Pśibocne rěki

* Bani *(430 km) *
* Sokoto *(320 km) *
* Benue *(1400 km) *
* Béli *(140 km) *
* Gorowol *(465 km) *
* Sibra *(350 km) *
* Tapoa *(? km) *

## Sedlišća a města pśi Nigerje

* Bamako
* Ségou
* Mopti
* Timbuktu
* Niamey
* Onitsha
* Port Harcourt 

## Nožki


## Eksterne wótkaze
Kongo (rěka)

**Kongo** (tež ***Zaire***, abo ***Congo***) jo wjelika rěka we srjejźnej Africe, druga nejdlejša rěka kontinenta. Kongo ma swójo žrědło w pódpołdnjowem źělu Demokratiskeje republiki Kongo, w regionje Katanga, źož nosy mě Lualaba. Rěka Kongo wulewa se pó wokoło 4&nbsp;835 km do Atlantiskego oceana.

## Wótkaz
Malawiski jazor

**Malawiski jazor** (engelski ***Lake Malawi***; w Tansaniji: ***Nyassa, Nyasa***; w Mosambikskej: ***Niassa***; teke nimski ***Njassasee***; pó yaojskem słowje: "**nyasa**" → "**jazor**") jo wjeliki jazor w pódzajtšnej Africe. Ma pśestrěń wót 29&nbsp;600 km², wolumen wót 8&nbsp;400 km³ a jo toś źewjety nejwětšy jazor na swěśe. Pśi jazorje lažece staty su Malawi, Tansanija a Mosambik.

## Nožki


## Wótkaz
Kisangani

**Kisangani** ( teke ***Stanleyville***) jo město w Africe we wokrejsu Tšgopo w kraju Orientale w Demokratiskej republice Kongo.

Kisangani lažy pśi rěce Kongo.

## Měsćańske źěle

* Lubunga
* Makiso
* Mangobo
* Tšgopo
* Kabondo
* Kisangani

## Literatura

## Nóžki
Tramwajki w Chóśebuzu

Město Chóśebuz ma někotare tramwajkowe linije.

## Lisćina linijow a zastanišćow w Chóśebuzu

## Žrědła


## Eksterne wotkazy

* Oficielny bok pśedewześa  
* Bok o chóśebuskich elektriskich
Grodkojski gaśeński jazor

**Grodkojski gaśeński jazor** (nimski ***Talsperre Spremberg*** abo ***Spremberger Stausee***) jo  gaśeński jazor na Sprjewi. Ma pśestrěń wót 2&nbsp;239 km² a jo pó wolumen wót 42,7 milion m³, lažy mjazy Chóśebuzom a Grodkom we wokrejsu Sprjewja-Nysa.
Kwětanecojski gaśeński jazor

**Kwětanecojski gaśeński jazor** (górnoserbski ***Rěčna zawěra Kwětanecy***, nimski ***Talsperre Quitzdorf***) jo gaśenišćo pśi rěce Čorny Šepc w Górnej Łužycy. Ma pśestrěń wót 750 ha a jo pó wolumen wót 22,02 až do 25,17 milion m³, lažy pla Niski a pśi gmejnje Quitzdorf am See we wokrejsu Zgórjelc.

## Eksterne wótkaze
* Informacija w interneśe
Leniski jazor

**Leniski jazor** (górnoserbski ***Lejnjanski jězor***, nimski ***Geierswalder See***) jo kumštny jazor pla Złego Komorowa we Łužyskem jazorišću. 

Ma pśestrěń wót 620 ha a jo pó wolumen wót 92 milion m³.

## Nožki


## Eksterne wótkaze
* Internetowy bok
* Informacija w internetowem boku: lmbv.de
Złykomorojski jazor

**Złykomorojski jazor** (górnoserbski ***Złokomorowski jězor***, nimski ***Senftenberger See***) jo kumštny jazor pla Złego Komorowa we Łužyskem jazorišću. 

Ma pśestrěń wót 13 km² a jo pó wolumen wót 80 milion m³.

## Nóžki


## Eksterne wótkaze

* Internetowy bok
* Informacija w interneśowem boku: lmbv.de