open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Akuzatiw

**Akuzatiw** (wót łatyńskego *accūsātum*) jo gramatiski pad, kótaryž direktny objekt w nominatiwnych rěcach wugroni.

W akuzatiwje stoj objekt transitiwnych werbow, mjaztym až se pśi intransitiwnych werbach drugi pad za objekt jawi abo žeden objekt njejawi.

## W serbšćinje
W serbšćinje akuzatiw se jano pśi singularnych žeńskich substantiwach twardego skłonjowanja wót nominatiwa rozeznawa. Pśi žywych muskich substantiwach w singularje ma samsku formu kaž genitiw.

* *Warim pólewanku.* (singularny žeński substantiw)
* *Wiźim nana*. (singularny muski substantiw, wósoba)
* *Słyšym ptaška.* (singularny muski substantiw, zwěrje)
* *Wiźim pólo*. (singularny srjejźny substantiw)

W pluralu pśi wšych substantiwach z wuwześim muskich wósobow akuzatiw ma samsku kóńcowku kaž nominatiw. Pśi muskich wósobach ma samsku formu kaž genitiw, jolic pśed tym stoj numeral.
* *Julija jě kulki.* (pluraliski žeński substantiw)
* *Fryco wiźi tśich nanow drugich wuknikow.* (pluraliski muski substantiw, wósoba)
* *Anja słyšy ptaški.* (pluraliski muski substantiw, zwěrje)
* *Stary bur wóra póla.* (pluraliski srjejźny substantiw)

## W nimšćinje
W nimšćinje akuzatiw se jano pśi singularnych maskulinych formach artikla a pśi pronomenje tśeśeje muskeje wósoby wót nominatiwa rozeznawa.

* Otto baut *ein Haus*. (Otto twari dom., singularny neutrum)
* Jule kocht *die Suppe*. (Julija wari pólewanku., singularny femininum)
* Fritz sieht *einen Esel*. (Frico wiźi wósoła., singularny maskulinum)
* Josef aß *Äpfel*. (Jozef jo jabłuka jěł̇., plural)
Wšak se zwětšego markěrowanje na substantiwje njestanjo, ale na artiklu. Jano małko maskulinumowych słowow ma rozdźěl mjazy nominatiwom a akuzatiwom.
* Jana sieht *einen Raben*. (Jana wiźi grampaka.)

### Pó prepozicijach
Někotare prepozicije kněže akuzatiw.
* *durch*
* *für*
* *gegen*
* *ohne*
* *um*

### Adwerbialny akuzatiw
Teke eksistěrujo adwerbialny akuzatiw, kótaryž traśe (1) abo smugu (2 a 3) wugroni. Wón se njemóžo pśez pronomen narownaś. Mimo togo se njepominaju wót werba a togodla samo móžo pśi werbach stojaś, kótarež pśistawk w akuzatiwje njamaju.

* Sie besucht ihn *jeden Monat*. (Wóna wopyta jogo kuždy mjasec, 1)
* Paul hat die Katze *den ganzen Weg* getragen. (Pawoł jo kócku cełu drogu njasł, 2)

Samo pśi pśeměnjenju do pasiwa zawóstanjo.
* Die Katze wurden *den ganzen Weg* getragen. (Kócka jo była cełu drogu njasona, 3)

## Žrědła
*
Esiw

**Esiw** (wót łatyńskego *esse* = „byś“) jo pad we finougriskich rěcach, kótaryž staw wugroni.

W Nimšćinje wótpowědujo esiwoju cesto słowo „als“ we wobrotach kaž na pś. „als Lehrer“ ("ako wucabnik").

## Finski
We finšćinje ma esiw kóńcowku -na resp. -nä, na pś. **lapsena** = „ako góle“. Kóńcowka jo w pluralu **-ina/-inä/-eina,-einä**. Kóńcowka se złožujo pó wokalnej harmoniji. Pśi słowach z stopjenjowej změnu (nimski *Stufenwechsel*) se „mócny“ stopjeń wužywa. Pśikłady:
* kiss/-a**na**, kiss/-o**ina**
* koir/-a**na**, koir/-**ina**
* lehm/-ä**nä**, lehm/-**inä**

Esiw se teke wjelgin cesto temporalnje wužywa, pśed drugim pśi wšednych dnjach, na pś.: **Tulen perjantaina.** = „Pśidu na pětku.“

## Estniski
W estnišćinje jo kóńcowka -na resp. w pluralu -tena abo -dena, na pś. **müüjana** = „ako pśedawaŕ“

## Samiski
W samišćinje ma esiw kóńcowku -n, pśi comž se mjaz singularom a pluralom njerozeznawa. W słowach z stopjenjowej změnu ma esiw samski stopjeń kaž nominatiw w singularje.

Pśikład: **Son lea isidin dálus.** = „Wón jo bur na dwórje.“ (pó słowach.: „ako bur“)

## Hungorski
Hungoršćina znajo dwě formje esiwa   . Wobej formje stej we wobchadnej rěcy skerje rědkej a se normalnje jano w pisanej formje (literatura) namakatej.

### Esiw-modal
**Esiw-modal** se ze sufiksom **-ul** abo **-ül** twóri. Wón jo pó słowach kaž  pśirownujuce „wie“ abo „als“ rozměś. Pśikłady:
* barátjá**ul** fogad = „ako pśijaśel akceptěrowaś“ (t.r., njemusy žeden pśijaśel byś)
* fivér**ül** szeret = „kaž bratša lubowaś“ (tež jolic wón to njejo)
* kutyá**ul** érzi magát = „se cujo kaž pjas“ (lěcrownož wón wócywidnje žeden pjas njejo)
* hajó**ul** = „ako łoź“
* példá**ul** = „ako pśikład“

### Esiw-formal
Esiw-formal se ze sufiksom **-ként** twóri. Wón wóznamjenijo w Nimšćinje tak wjele kaž „als“ (ako). Pśikłady:
* tanár**ként** dolgozik = „ako wucabnik źěłaś“ (t.r., wón jo w toś tom momenśe wucabnik)
* orvosság**ként** bevette = „ako medicinu jěźony“ (t.r. tak wjele kaž, wóna jo medicina)
* első**ként** = „ako prědny“

## Nožki


## Žrědła
* Kauderwelsch Band 15, Finnisch Wort für Wort, 2002, , boki 32&thinsp;–&thinsp;33
* Dr. Richard Semrau: Langenscheidts Praktisches Lehrbuch Finnisch, 1995, , b.&thinsp;117
* Kauderwelsch Band 55, Estnisch Wort für Wort, 2002, , b.&thinsp;51
* Hans-Hermann Bartens: Lehrbuch der samischen (lappischen) Sprache, Helmut Buske Verlag, Hamburg 1989, , bok 118&thinsp;–&thinsp;121, 131&thinsp;–&thinsp;133, 511
Werb

**Werb** (wót łatyńskego *verbum* "słowo") jo słowna družyna, kótaraž ma wěste morfologiske, syntaktiske a semantiske pśiznamjenja. Wón wugroni cyny, tšojenja a procese.

## Morfologija
Morfologiske pśiznamjenja werbow jo konjugacija. Werby mógu slědujuce kategorije měś:
* genus verbi
* modus
* tempus

W někotarych rěcach mógu dalše kategorije wustupowaś:
* wašnje cyna (nimski *Aktionsart*)
* aspekt (nimski *Aspekt*, na pś. we słowjańskich rěcach, toś teke w serbšćinje)
* medium (nimski *Medium*)
* deponens (nimski *Deponens*)
* gerundium (nimski *Gerundium*)
* gerundiwum (nimski *Gerundivum*)
* supinum (nimski *Supinum*, na pś. w dolnoserbšćinje z kóńcowku -t, w litawšćinje z kóńcowku -tų)

### Kongruenca
Wótwisnje wót mjenjowanych kategorijow werby w rozdźělnych rěcach, na pś. we wjele indoeuropskich rěcach, pó wósobje a numerusu wariěruju. Taka kongruenca teke w serbšćinje wustupujo, ale w někotarych rěcach  felujo. Na pś. někotare germaniske rěcy, kaž na pś. afrikaanšćina, dańšćina, norwegšćina taku kongruencu wěcej njamaju. Mimo togo kongruenca felujo we wěstych rěcnych swójźbach, na pś. w tibeto-chinskich rěcach.

W někotarych rěcach samo kongruenca pó direktnem a indirektnem objekśe wustupujo nic jano pó subjekśe, kaž na pś. w baskišćinje, georgišćinje, rěcy kečua.

## Syntaksa
Werby wustupuju ako sadowe cłonki. Pó funkciji ako predikat sady se rozeznawaju:
* połnowoznamowe werby (na pś. **cytaś**, **hyś**, **spaś**)
* pomocne werby 
** modalne werby (na pś. **směś**, **móc**, **musaś**)
** fazowe werby (na pś. **chopiś**)
** tempusowe werby (na pś. **byś**)
** genusowe werby (na pś. **bu-**, **daś**, **dostaś**)
** modusowe werby (na př. **by-**)
** kopulatiwne werby (na pś. **byś**, **wóstaś**)

## Semantika
Semantiski werby se mógu pó slědujucych kriterijach rozeznawaś:
* statkowańske werby (nimski *Tätigkeitsverb*, na pś. **pisaś**, **cytaś**, **drogowaś**)
* procesowe werby (nimski *Vorgangsverb*, na pś. **kwisć**, **paliś**, **klincaś**)
* stawowe werby (nimski *Zustandsverb*, na pś. **wopśimjeś**, **wóstaś**)
* wjedrowe werby (nimski *Witterungsverb*, na pś. **dešćowaś se**, **tajaś**)
* tšojeńske werby (nimski *Ereignisverb*, na pś. **so stać**)

## Žrědła
;Powšykne
* Helmut Glück (Hrsg.): Metzler Lexikon Sprache. Metzler, Stuttgart u. Weimar 1993.  , bok 675 
* Lexikon sprachwissenschaftlicher Termini, VEB Bibliographisches Institut Leipzig, 1985, bok 262 

;Pó rěcach
* Helmut Faska: Pućnik po hornjoserbšćinje, Ludowe nakładnistwo Domowina, Bautzen, 2003, , bok 23+
Kulka (Wěcejwóznamowosć)

**Kulka** móžo   wóznamjeniś:

* Kulka - rostlina z wědomnostnym mjenim *Solanum tuberosum*
* Klejza (nimski *Kloß*)
* Kula - małki kulowaty pśedmjat (nimski *Kugel*)
* Sněgowa kula - kula ze sněga
Carny bóśon

**Carny bóśon** (*Ciconia nigra*) jo ptašk ze swójźby bóśony (*Ciconiidae*).

## Wopis
Carny bóśon jo na górnem boku nabrunje carny a na dolnem boku běły. Wón dośěgnjo wjelikosć wót něźi 1 m. Jogo šnapac jo cerwjeny a noze stej cerwjenej. Wón jo spłošny.

Twari swójo gnězdo na wusokem bomje.

## Žywjeński rum a rozšyrjenje
Wustupujo w lěsach, we ługowych łukach a w bagnach Eurazije a pódpołdnjoweje Afriki. W Nimskej pśedewšym w Šleswig-Holštejnskej a Dolnej Sakskej wustupujo.

## Žrědła
* Chris Kightley, Steve Madge, Dave Nurney: Taschenführer Vögel, Alle Arten Mitteleuropas, , bok 22 
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 3. zwězk, , bok 176 

## Wótkaze
Ẋ

**Ẋ** **ẋ** - pismik  łatyńskeje wersije alfabeta čečenskeje rěcy, kótaryž stoj za zuk [ħ]. W kyriliskim alfabetom, (a wón jo gusto wužywany), pismik ten se pśeměni do **хъ**.
Dreetzsee

**Dreetzsee** (pó źělach teke jano *Dreetz*) jo jazor we wokrejsu Mecklenburgske jazorišćo na pódpołdnju Mecklenburg-Pśedpomorskeje.

Dreetzsee słuša k pśirodnym parku Feldbergske jazorišćo. Jazor jo wěcej ako 1900 metrow dłujki a něźi 800 metrow na pódpołdnju kaž teke wokoło 250 metrow na pódpołnocy šyroki. Pódzajtšy pśibrjog jazora słuša k zwězkowemu krajoju Bramborska. Jazor wóteda wódu pódzemski do Krüselinsee, pótom do směra Lychenskich jazorow a do Habole. Jazor jo wjelgin rozcłonkowany. na pódpołdnju namaka se stanowanišćo a blisko pódpołnocnego pśibrjoga wjas Carwitz. Wjelike źěle górkatego pśibrjoga su z lěsom pórosćone. Górki wokoło jazora dośěgnu wusokosć něźi 100 metrow nad mórskeju głaźinu.

## Stawizny
Jazor bu pód „in den Dreszer Sehe“ prědny raz w lěśe 1556 naspomnjony, pśi comž se wósobowe mě jazora zazdaśim wót starosłowjańskego słowa *drêt-* abo *drêtiti* (*troštowaś*) wótwóźi. Až do lěta 2011 jo lažał Dreetzsee we wokrejsu Mecklenburg-Strelitz a jo pśišeł 4. septembra 2011 z wokrejsneju reformu k Mecklenburgskemu jazorišću.

## Nožki
Ronica

**Ronica** (*Solanum*) jo rod ze swójźby ronicowych rostlinow (*Solanaceae*).

Wopśimjejo slědujuce družyny:
* Górkosłodka ronica (*Solanum dulcamara*)
* Tomata (*Solanum lycopersicum*)
* Oberžina, teke **aubergina** (*Solanum melongena*)
* Carna ronica (*Solanum nigrum*)
* Kulka (*Solanum tubetosum*)

## Nožki


## Eksterne wótkaze
Karl Marx

**Karl Heinrich Marx** (* 5. maja 1818 w Trierje; † 18. měrca 1883 w Londonje) jo był nimski filozof a stwóriśel komunistiskeje wucby.
Turkojšćina

**Turkojšćina** (Tur. *Türkçe*) słuša k turkojskej kupce altajskich rěcow. Ju powěda 51–73 milionow luźi.

## Gramatika
Turkojšćina ma dwa numerusa a 7 padow. Njama žeden genus. 

### Wokalna harmonija
Mimo togo ma wokalnu harmoniju, kótaraž se we dwěma warianśe wužywa, a to ako tak mjenjowana małka wokalna harmonija ze změnjenju wót wokalow "a" a "e" a tak mjenjowana wjelika wokalna harmonija  ze změnjenju wót wokalow "i", "ı", "u" a "ü". Wužywana warianta wótwisujo wót daneje kóńcowki. Na pś. lokatiw ma warianśe -"da" a "-de", mjaztym až akuzatiw ma warianty "-(y)ı", "-(y)a", "-(y)u" a "-(y)ü".

### Asimilacija
Mimo wokalneje harmonija teke jo tak mjenjowana asimilacija, kótaraž se pśi konsonantach stanjo. Togodla kóńcowka lokatiwa ma warianty "-da", "-de", -"ta", "-te", z kótarychž -"da" a "-de" slědujotej pó spiwnych konsonantach (b, c, d, g, ğ, j, l, m, n, r, v, y, z), mjaztym až -"ta" a "te" slědujotej pó njespiwnych konsonantach (ç, f, h, k, p, s, ‌ş, t).

## Literatura

# Geoffrey Lewis: The Turkish Language Reform. A Catastrophic Success. Oxford University Press, Oxford 2002, ISBN 978-0-19-925669-3.

## Wucbnice

# Margarete Ersen-Rasch: Türkisch Lehrbuch für Anfänger und Fortgeschrittene. Harrassowitz, Wiesbaden 2007, ISBN 978-3-447-05507-9.
#  Nuran Tezcan: Elementarwortschatz Türkisch-Deutsch. Harrassowitz, Wiesbaden 1988, ISBN 3-447-02782-7.
#  Alev Tekinay: Günaydin. Einführung in die moderne türkische Sprache. Teil 1. Reichert, Wiesbaden 2002, ISBN 3-89500-275-5.
#  Alev Tekinay: Günaydin. Einführung in die moderne türkische Sprache. Teil 2. Türkisch für Fortgeschrittene. Reichert, Wiesbaden 2005, ISBN 3-89500-445-6.
# Moser-Weithmann, Brigitte: Türkische Grammatik. Hamburg 2001, ISBN 978-3-87548-241-6.
# HRISTOVA, Radka. Stručná mluvnice tureckého jazyka. 1. vyd. Praha : Karolinum, 1999. 147 s. ISBN 80-7184-736-4

## Nožki
Baškiršćina

**Baškiršćina** jo rěc ze kupki Turkojskich rěcow a jadna z głownych rěcow w Baškirskej. Powěda ju wokoło 2 milionow luźi w Baškirskej (Rusojska) a stronach na teritoriju Kazachiskeje a Usbekistana.

## Alfabet
Ako baškirski alfabet se kyriliski alfabet z někotarymi pśidatnymi diakritiskimi znamješkami wužywa.
Wón bu w lěśe 1940 akceptěrowany.. Charakteristiski pismik w alfabeśe baškiršćiny jo , kótaryž w žednem hynakšem kyriliskim alfabeśe njewustupujo.

### Łatyński alfabet
Wót lěta 1929 až 1940 jo se warianta łatyńskego alfabeta wužywała.

#### 1. warianta (wót 1929 až do 1939)

#### 2. warianta (wót 1939 až do 1940)

## Nožki


## Eksterne wótkaze
* Башkорт телен өйрәнеүселәр өсөн махсус сайт 
### Baškirskorĕcne internetowe boki
* Башҡорт сайттарыны һылтанмалар
* "Башинформ" мәғлүмәт агентлығы 
* "Башҡортостан" гәзите 
* Башҡортостандың Рәсәйгә ҡушылыуының 450 йыллығына арналған сайт
* Өфө ҡала хаҡимиәтенең сайты
* "Урал батыр" эпосы
* Башkорт халыҡ йырҙарының яҙмалары
* Өфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәтенең рәсми сайты
* Республика балалар - уҫмерҙәр журналы "Аманат" сайты
Turkojske rěcy

**Turkojske rěcy** su jadna z gałuzy altajskeje rěcneje swójźby, ale něgdy se maju za samostatnu rěcnu swójźbu.

## Pśiswójźbnosć

## Źělenje

* wjacornoturkojske rěcy
** bolgarske rěcy
*** čuwašćina
*** chazaršćina - wótemrěta
*** bolgaršćina - wótemrěta
*** hunšćina - wótemrěta
** oghuzske rěcy
*** turkojšćina
*** afšaršćina
*** azerbajdžanšćina
*** turkmenšćina
*** krymskotataršćina - pśiswójźbna i z kypčakiskimi rěcami
*** urumšćina - pśiswójźbna i z kypčakiskimi rěcami
*** kaškaišćina
*** khorasanska turkojšćina
*** salaršćina
*** gagawšćina
*** pečenešćina - wótemrěta
*** osmanska turkowšćina - wótemrěta
** kypčacke rěcy
*** kypčacko-bolgarske rěcy
**** tataršćina
**** baškiršćina
**** barabšćina
*** kypčacko-kumanske rěcy
**** krymskotataršćina - pśiswójźbna i z oghuzskimi rěcami
**** urumšćina - pśiswójźbna i z oghuzskimi rěcami
**** karačaj-balkaršćina
**** kumykšćina
**** karaimšćina
**** krymčakšćina
**** kumanšćina - wótemrěta
**** kipčačćina - wótemrěta
*** kypčacko-nogaiske rěcy
**** kazachšćina
**** karakalpakšćina
**** nogaišćina
** čagatajske rěcy
*** uzbekšćina
*** ujguršćina
**** aini
*** lop
*** ili turki
*** čagatajšćina - wótemrěta
* pódzajtšooturkojske rěcy
** kyrgyzsko-kypčacke rěcy
*** kirgišćina
*** altajšćina
** uyghurske rěcy
*** jakutšćina
*** tuvanšćina
*** chakašćina
*** šoršćina
*** fu-yu kirgišćina
*** čulymšćina
*** tofa
*** dolganšćina
*** pódwjacorna yuguršćina
*** pódpołnocna altajšćina
** khalajšćina
Mórzgi

**Mórzgi** su źěl cłowjecego a zwěrjecego śěła, mjenjeju se teke  centralny nerwowy system. W mórzgach su nerwowe a glijalne cele zgromaźone. Nerwowe cele su mjaz sobu z aksonami a synapsami zwězane. Membrany glijalnych celow su z pomocu
mjazycelowych kanalow, tak mjenjowanych *gap junction*, zwězane.
Muskatowa wórješyna

**Muskatowa wórješyna** (*Myristica*) jo rod ze swójźby  (*Myristicaceae*). 

Wopśimjejo slědujuce družyny:

* Pšawa muskatowa wórješyna (*Myristica fragrans*)

## Nožki
Kóstrjawa

**Kóstrjawa** (*Bromus*) jo rod ze swójźby słodkich tšawow (*Poaceae*).

Wopśimjejo slědujuce družyny:

* andska kóstrjawa (*Bromus catharticus*)
* hłucha kóstrjawa (*Bromus sterilis*)
* japańska kóstrjawa (*Bromus japonicus*)
* kaliforniska kóstrjawa (*Bromus carinatus*)
* kitkojta kóstrjawa (*Bromus racemosus*)
* krotka kóstrjawa (*Bromus brachystachys*)
* lěsna kóstrjawa (*Bromus ramosus*)
* mjechka kóstrjawa (*Bromus hordeaceus*)
* něžna kóstrjawa (*Bromus lepidus*)
* niska kóstrjawa (*Bromus tectorum*)
* přeměnita kóstrjawa (*Bromus commutatus*)
* rolna kóstrjawa (*Bromus arvensis*)
* runa kóstrjawa (*Bromus erectus*)
* srjedźomórska kóstrjawa (*Bromus madritensis*)
* šepjerjaca kóstrjawa (*Bromus squarrosus*)
* tłusta kóstrjawa (*Bromus grossus*)
* tupa kóstrjawa (*Bromus inermis*)
* wisata kóstrjawa (*Bromus patulus*)
* wjelika kóstrjawa (*Bromus diandrus*)
* zažna kóstrjawa (*Bromus benekenii*)
* žytowa kóstrjawa (*Bromus secalinus*)

## Nožki
Źiśelina

**Źiśelina** (*Trifolium*) jo rod ze swójźby łušćinowych rostlinow (*Fabaceae*). Dalšnej serbskej mjeni stej **źiśelin** a **kwiśina**.

## Systematika

Pśibližnje 300 družynow, pśikłada: 

* Alpska źiśelina (Trifolium alpinum)
* Lěsna źiśelina (Trifolium alpestre)
* Zaječa źiśelina (Trifolium arvense)
* Złota źiśelina (Trifolium aureum)
* Badiska źiśelina (Trifolium badium)
* Smažna źiśelina, smužkata źiśelina (Trifolium campestre)
* Małučka źiśelina (Trifolium dubium)
* Słynicowa źiśelina (Trifolium fragiferum)
* Šwedska źiśelina (Trifolium hybridum)
* Kšejcerwjena źiśelina (Trifolium incarnatum)
* Lupinowa źiśelina (Trifolium lupinaster)
* Mjezna źiśelina (Trifolium medium)
* Nejmjeńša źiśelina, dźećelk (Trifolium micranthum)
* Górska źiśelina (Trifolium montanum)
* Žołtoběła źiśelina (Trifolium ochroleucon)
* Cerwjena źiśelina (Trifolium pratense)
* Běła źiśelina (Trifolium repens)
* Kwěćikata źiśelina (Trifolium retusum)
* Bahorowa źiśelina (Trifolium rubens)
* Wótša źiśelina (Trifolium scabrum)
* Bruna źiśelina (Trifolium spadiceum)
* Trawna źiśelina (Trifolium thalii)

## Wobraze

Trifolium badium a1.jpg|Badiska źiśelina
Fleur_3_-_VTdJ.JPG|Bahorowa źiśelina


## Nožki


## Eksterne wótkaze

* Druge Wobraze
Petra Pau

**Petra Pau** (* 9. awgusta 1963 w Barlinju) jo nimska politikaŕka Lěwicy.

## Eksterne wótkaze

* petra-pau.de
Paralelogram

**Paralelogram** jo płony geometriski twaŕ, styrirožk kótaryž ma naprěcne strony paralelne. Specialne pśipady paralelograma su pšawokut, kwadrat a ruta. 

## Nožki


## Eksterne wótkaze
Ruta

**Ruta** jo płony geometriski twaŕ, styrirožk kótaregož wšykne strony su rowno dłujke. Specialny pśipad ruty jo kwadrat.

## Žrědła


## Eksterne wótkaze
Cordula Stratmann

**Cordula Stratmann** (* 1963, Düsseldorf) jo nimska komediantka.

## Myto
*2005
**Deutscher Comedypreis 
****Beste Komikerin*
****Beste Impro-Comedy*
**Deutscher Fernsehpreis
****Beste Comedy*
*2007
**Goldene Kamera Kategorija *Comedy*
**Bayerischer Fernsehpreis Kategorija *Comedy* 

## Eksterne wótkaze
* cordula-stratmann.de
Düsseldorf

**Düsseldorf** jo město w pódwjacornem źělu Nimskeje a stolica Nordrhein-Westfalskeje. Lažy pśi Rynje a ma něźi poł miliona wobydlarjow. 

## Eksterne wótkaze

* Oficialne stronki
Ryn

**Ryn** (nim. *Rhein*, franc. *Rhin*) jo wažna a dłujka rěka w pódwjacornej Europje. Ryn jo 1 230 kilometrow dłujki a jogo rěcny teritorij wopśimjejo 224 400 km². Wužrědli se w Šwicarskej a běžy pśez Šwicarsku, Awstrisku, Liechtenstein, Nimsku, Francojsku a Nižozemsku, źož se do Pódpołnocnego mórja wulewa.
Eritreja

**Eritreja** jo stat w dłujkozajtšnej Africe na pśibrjogu Cerwjenego mórja. Eritreja granicujo na pódwjacorje ze Sudanom (605 km), na pódpołdnju z Etiopiskeju (912 km) a na krotkem zajtšu z Džibuti (113 km). 

## Wótkaz
Žołte mórjo

**Žołte mórjo** (, ) jo mě pó pódpołnocny źěl Pódzajtšochinskego mórja,  nakšomnego mórja Śichego oceana. Něga płaśi teke ako njewótwisne mórjo Śichego oceana. Na pódwjacorje granicujo z Chinskeju a na pódzajtšu z Pódpołdnjoweju Koreju a Pódpołnocneju Koreju na Korejskej połkupje.

## Wótkaz
Śichy ocean

**Śichy ocean** (teke **Pacifik**) jo nejwětšy ocean na Zemi. Zaběra tśeśinu zemskego pówjercha. Jo w nim něźi 25 000 kupow (wěcej ako we wšych drugich oceanach dogromady), wětšyna kupow jo situěrowana na pódpołdnju wót ekwatora. W Pacifiku jo nejwětšy wulow rybow.

* Pśestrěń dogromady z krajnymi mórjami: 179&nbsp;680&nbsp;000 km2
* Pśerězkowa dłymokosć: 3&nbsp;780 m
* Nejdłymše městno: grobla Vitjaz, Mariańska grobla, 10&nbsp;924 m
* Nejwětše mórjo: Filipinske mórjo 5&nbsp;726&nbsp;000 km2
* Nejwětšy zalew: Kaliforniski zalew 177&nbsp;000 km2
Łopjeno

**Łopjeno** jo asimilaciski organ wušych rostlinow a wopśimjejo zwětšego zeleny chlorofyl. Sejźe na kólenkach pšutoweje wóski.


Dataja:Kształty liści 2b.svg|Formy łopjenow
Dataja:Liście złożone.svg|Zestajane łopjena
Dataja:Nerwacja liścia.svg|Nerwy łopjenow
Dataja:Ulistnienie.svg|Połoženje łopjenow
Dataja:Nasada liścia.svg|Nasajźonk łopjena
Dataja:Leaf anatomy hsb.svg|Anatomija łopjena
Rom

**Rom** ( a  *Roma*, italske wugronjenje /ˈroːma/) jo głowne město Italskeje. W Romje jo teke njewótwisny stat Vatikańske město, źož jo sedło bamža. Rom lažy w prowincy Roma nad rěku Tiber. Ma płoń 1285 km² a něźi 2,7 milionow wobydlarjow.

## Wótkaze

* Oficialne stronki
Rys

**Rys** jo rod ze swójźby kóckow (*Felidae*).

## Družyny
Wopśimjejo jano styri družyny:
* Kanadiski rys (*Lynx canadensis*)
* Euraziski rys (*Lynx lynx*)
* Pardelowy rys (*Lynx pardinus*)
* Cerwjeny rys (*Lynx rufus*)

W staršej literaturje se druhdy tśi prědne družyny ako pódpołnocy rys (nimski: Nordluchs) namakaju.

## Nožki


## Eksterne wótkaze
Pardelowy rys

**Pardelowy rys** (*Lynx pardinus*) jo zwěrje ze swójźby kóckow (*Felidae*).

## Nožki


## Eksterne wótkaze
Masiela Lusha

**Masiela Lusha** (* 23. oktobra 1985 w Tiranje, Albańska) jo US-ameriska grajarka a spisowaśelka. Mimo togo wóna jo Young Artist Award-nosarka.

## Filmografija

*2000: Father's Love, Lisa 
*2001: Summoning, Grace
*2001: Lizzie McGuire, Model
*2002: George Lopez, Carmen Lopez (101 episodes)
*2003: Clifford's Puppy Days, Nina (46 episodes)  
*2004: Cherry Bomb, Kim
*2005: Unscripted
*2006: Law and Order: Criminal Intent, Mira
*2007: Time of the Comet, Agnes
*2008: Blood: The Last Vampire, Sharon
*2009: Ballad of Broken Angels: Harmony, Harmony 
*2009: Lopez Tonight
*2010: Kill Katie Malone, Ginger
*2010: Of Silence, Annabelle
*2010: Signed in Blood, Nina 
*2011: Under the Boardwalk: The Monopoly Story
*2011: Tough Business, Grace
*2011: Science of Cool
Tirana

**Tirana** jo stolica a nejwětše město Albańskeje republiki. Lažy pód góru *Dajti* a ma 600.000 wobydlarjow.
Cerwjeny rys

**Cerwjeny rys** (*Lynx rufus*) jo zwěrje ze swójźby kóckow (*Felidae*).

## Wopis
Cerwjeny rys dośěgnjo dłujkosć tyłowa wót 65 až do 95 cm a jo nejmjeńša družyna rysow. Jogo wopuš dośěgnjo dłujkosć wót 13 až do 19 cm a ma běły kóńck. Ramjenowa wusokosć dośěgnjo 50 až do 60 cm.

Wón wažy mjaz 7 a 13,5 kg.

Wót zymy až do nalěta se rozpłoźuju. Samice ma traśe sćelnosći wót 60 až do 70 dnjow, pśi comž pśerězk jo wokoło 65 dnjow. Rys w starstwje wót 1 lěta rozpłoźeńsku zdrjałosć dośěgnjo.

Rys pśedewšym wuchace, karnikle a gryzarje žerjo.

## Žywjeński rum
Rys jo w Zjadnośonych statach Ameriki a w Mexiku žywy.

## Nožki


## Žrědło
* Königreich der Tiere, 800 Tierarten mit über 2000 farbigen Illustrationen, 1993, , bok 305 
 
## Eksterne wótkaze
Citrusowe płody

**Citrusowe płody** (*Citrus*) jo rod ze swójźby rutowych rostlinow (*Rutaceae*).

Wopśimjejo slědujuce družyny:

* apelsina (*Citrus sinensis*)
* bergamota (*Citrus bergamia*)
* citronowy bom (*Citrus limon*)
* citronatowa citrona (*Citrus medica*)
* grapefruit (*Citrus x paradisi*)
* limeta (*Citrus x aurantifolia*)
* mandarinowy bom (*Citrus reticulata*)
* pampelmuza (*Citrus grandis*)
* pomeranca (*Citrus x aurantium*)
* tangelo (*Citrus x tangelo*)

## Nožki
Bergamota

**Bergamota** (botaniski korektnje *Citrus × limon*, syn. *Citrus bergamia*) jo kupka sortow ze swójźby rutowych rostlinow (*Rutaceae*). 

## Wopis

## Stojnišćo

## Rozšyrjenje

## Wužywanje

## Nožki


## Žrědła

## Eksterne wótkaze
Ašchabad

**Ašchabad** (, ) jo stolica a nejwětše město Turkmenistana, stata w Srjejźnej Aziji. Lažy blisko granicy mjaz Turkmenistanom a Iranom.

Ašchabad ma něźi milion wobydlarjow.

## Eksterne wótkaze
Apelsina

**Apelsina** (*Citrus sinensis*) jo bom ze swójźby rutowych rostlinow (*Rutaceae*). Dalše serbske mě jo **oranža**.

## Wopis
Apelsina jo pśecej zeleny kerk abo małki bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót až do 8 m.

Krona jo kulojta. Jeje gałuzy cesto njasu śernje.

### Łopjena
Dłujkojśe-jajowate łopjena su kóžane a błyšća. Jich wogonki su słabje kśidłate.

### Kwiśonki
Běłe kwiśonki słodkowato wónjaju.

### Płod
Płody su nadłujke až kulowate, swětooranžowe až śmowocerwjene jagody. Jich běliznja se góźe lažko woběliś. Płodowe měso słoźi słodko-nakisało aromatiski.

## Stojnišćo

## Rozšyrjenje
Rostlina je w tropach a subtropach, ale teke w regionje Srjejźnego mórja rozšyrjona.

## Wužywanje
Płody se ako fryšny sad jěźe abo k marmeladam a płodowe mězgi pśeźěłuju. Z płodoweje bělizny młodych płodow, kwiśonkow a łopjenow se eteriske wóleje zgótuju.

## Nožki


## Žrědła
* Botanica, Bäume und Sträucher, Über 2000 Pflanzenporträts, , bok 252 
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 2. zwězk, , bok 249, pód lemu *Orangenpflanze*
Citronowy bom

**Citronowy bom** (*Citrus × limon*) jo bom ze swójźby rutowych rostlinow  (*Rutaceae*). Jogo płod jo citrona.

## Wopis
Citronowy bom jo bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót až do 6 m.

### Płody
Zdrjałe płody su žołte abo zelene. Wóni wopśimjeju 5-7% citronowu kisalinu a su bogate na witaminy.

## Stojnišćo
Rosće nejlěpjej w śopłych regionach z miłymi zymami.

## Rozšyrjenje

## Wužywanje
Mězga a běliznja se ako wěrcu w kuchni, w konditarstwje, w gótowanju napojow a k wudobywanju citronoweje kisaliny a wólejow wužywatej.

## Nožki


## Žrědła
* Botanica, Bäume und Sträucher, Über 2000 Pflanzenporträts, , bok 251 
* Ullstein Lexikon der Pflanzenwelt, 1973, , bok 511 

## Eksterne wótkaze
Citronatowa citrona

**Citronatowa citrona** (*Citrus medica*) jo bom ze swójźby rutowych rostlinow (*Rutaceae*). 
## Wopisanje

## Stojnišćo

## Rozšyrjenje

## Wužywanje
## Žrědła
Grapefruit

**Grapefruit** (*Citrus × aurantium*, Syn. *C. paradisi*) jo bom ze swójźby rutowych rostlinow (*Rutaceae*). Jo hybrid z oranže (*Citrus × aurantium*) a pampelmuzy (*Citrus maxima*).

## Wopis

## Stojnišćo

## Rozšyrjenje

## Wužywanje

## Nožki


## Žrědła
Mandarinowy bom

**Mandarinowy bom** (*Citrus reticulata*) jo bom ze swójźby rutowych rostlinow  (*Rutaceae*). Jogo płod jo mandarina.

## Wopis

## Stojnišćo

## Rozšyrjenje

## Wužywanje

## Nožki


## Žrědła

## Eksterne wótkaze
Rutowe rostliny

**Rutowe rostliny** (*Rutaceae*) jo swójźba semjenjowych rostlinow (*Spermatophyta*).

Wopśimjejo slědujuce rody:

* citrusowe płody (*Citrus*)
** apelsina (*Citrus sinensis*)
** bergamota (*Citrus bergamia*)
** citrona (*Citrus limon*)
** citronatowa citrona (*Citrus medica*)
** grapefruit (*Citrus x paradisi*)
** limeta (*Citrus aurantifolia*)
** mandarina (*Citrus reticulata*)
** pampelmuza (*Citrus grandis*)
** pomeranca (*Citrus aurantium*)
** tangelo (*Citrus x tangelo*)
* :hsb:drěwda (*Dictamnus*)
** :hsb:běła drěwda (*Dictamnus albus*)
*** :hsb:purpurčerwjena drěwda (*Dictamnus albus var. rubra*)
* kumkwat (*Fortunella*)
** japański kumkwat (*Fortunella japonica*)
* ruta (*Ruta*)
** winowa ruta (*Ruta graveolens*)
* skimija (*Skimmia*)
** japańska skimija (*Skimmia japonica*)
Topinambur

**Topinambur** (*Helianthus tuberosus*) jo rostlina ze swójźby kóšowych kwětarjow (*Asteraceae*). Rostlina se kublo ako kulturna rostlina.

## Mě
Mě rostliny póchada z mjenja indiańskego roda, kótaryž jo był žywy na pśibrjogu Brazilskeje.

## Wopisanje
Topinambur jo trajne zele, kótarež dośěgnjo wusokosć wót 100 až do 250 cm.

### Łopjena
Dołojcne a srjejźne łopjena su gropne, napśeśiwo stojece abo stoje pó tśich we mutwjach. Wóni su jajowato-lancetojte.

### Kwiśonki
Kwiśo wót oktobra až do nowembra. Kwiśonkowe kóšyki dośěgnu šyrokosć wót 4 až do 14 cm. Wobłuk z rorkowymi kwiśonkami dośěgnjo šyrokosć wót 1 až do 2,5 cm.

### Kule
Rostlina twóri dłujke pódzemske wótnožki, na kótarychž kóńcykach se wutwóriju kule z kulowatymi cłonkami. Forma kulow wjelgin wariěrujo. Kule dośěgnu wagu až do 150 g. Teke barwa běliznje móžo rozdźělna byś. Wariěrujo wót swětłeje bruni do cerwjeni. Nutśikowne kulow jo běłe a twarde.

Wóni wopśimjeju inulin město škroba. Mimo togo wopśimjeju 2,5 % bělkowiny a 15,8 % wuglikowych hydratow.

## Stojnišćo
Rostlina derje pśenjaso mroz, suchotu a seń.

## Rozšyrjenje
Póchada z Pódpołnocneje Ameriki. W lěśu 1612 bu do Europy zawjeźona.

## Wužywanje
Topinambur bu pó lěśe 1619 prědny raz w Europje sajźany. Pó tśiźasćalětnej wójnje jo był wažne zakładne žywidło. Rostlina se jano hyšći rědko w Nimskej na pódpołdnju a krotkem wjacorje sajźa, pśi comž samo wóźiwjejo. Zele a kule se zwětšego ako pica wužywaju. W Francojskej rostlina se hyšći cesćej sajźa, pśi comž kule se zwětšego  produkciji alkohola wužywaju.

### Sajźanje

Rostlina móžo se w nazymje abo nalěśe seś, pśi comž jo wótstawk mjaz rědoma wót 40 až 70 cm optimalny.

## Škódniki a chórosći
Sliniki a wótergi gniśe mógu kulam škóźeś.

## Pódobna družyna
*Słyńca (*Helianthus annuus*) ma kóšyki, kótarež dośěgnu šyrokosć wót až do 40 cm. Wobłuk z rorkowymi kwiśonkami jo šyršy. Wše łopjena su měnjate, wutšobojte abo jajowate.

## Nožki


## Žrědła
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 3. zwězk, , bok 137 
*  
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), , bok 298 
* Ullstein Lexikon der Pflanzenwelt, 1973, , bok 417, pód lema *Sonnenblume* (*Helianthus*) 

## Eksterne wótkaze
Wětšnik

**Wětšnik** jo techniska twaŕ, kótarejž kśidła se pógónjuju z mócu wětša. Nejwěcej znate jo wužywanje wětšnikow k mlaśu trajdy k šrota a muki.

## Stawizny
Južo w starej Arabiskej bu wětšniki ako wódowu plumpu wužywane. Wóni bu pód Omarom I. wót persiskich njewólnikow twarjone. Wětšniki bu w 12. lětstotku pśez płachty a klapy wugótowane. Kśicarje nejskerjej pśinjasli su znajobnosći do Europy.

Wětšniki se su do pódpołnocneje Europy w 12. lětstotku dostali. Pśi tym byli prědne młyny pšoste konstrukcije, kótarychž fronta bu k boku wětša stajona. Wót 16. lětstotka jo było jano lšywo z kśidłami wobwjertate. Taki wětšnik bu za rozdźělnych zaměry wužywany:

* mlaśe trajdy
* pówóźowanje a wóduwótpušćenje
* wódna zwigańska mašina
* pógónjenje rozdźělnych mašinow

## Žrědło
* Geschichte der Technik, 1978, Edition Leipzig, boki 99, 136, 142, 143
Chilska słynica

**Chilska słynica** (*Fragaria chiloensis*) jo rostlina ze swójźby rožowych rostlinow  (*Rosaceae*). Wóna jo jadna ze staršeju zagrodneje słynicy (*Fragaria ananassa*).

## Wopis
Chilska słynica dośěgnjo wusokosć wót až do 30 cm a šyrokosć wót 45 cm. Rostlina wutwóri wjele wótnožkow.

Śamnozelene, błyšćece łopjena su tśiźělne a dośěgnu dłujkosć wót 5 cm. Jich dolny bok je kósmaty.

## Stojnišćo

## Rozšyrjenje
Rostlina jo na brjogach Pódpołnocneje Ameriki a Pódpołdnjoweje Ameriki rozšyrjona.

## Wužywanje

## Nožki


## Žrědła
*
Wusoka słynica

**Wusoka słynica** (*Fragaria moschata*) jo rostlina ze swójźby rožowych rostlinow (*Rosaceae*). 

## Wopis
Wusoka słynica jo zymozelena, wěcejlětna, zelowata rostlina, kótaraž dośěgnjo wusokosć mjazy 5 a 15 cm. 

### Łopjena
Łopjeńka dośěgnu wjelikosć wót 10 cm.

### Kwiśonki
Wóna kwiśo wót maja až do junija. Jeje kwiśonkowy stołk jo 8- až do 18-kwiśonkowe. Kwiśonki dośěgnu šyrokosć mjazy 1,5 a 2,5 cm. Kwiśonkowe wogonki su padorownje wótstajece kósmate.

## Polyploidija
Wše słynicy maju bazowe haploidne cysło 7 chromosomow. *Fragaria moschata* jo hexaploidna, mějuca šesć parow toś tych chromosomow za  kompletne cysło 42 chromosomow.

## Nožki


## Žrědła
* Rothmaler, W. et al.: Exkursionsflora von Deutschland, Band 1-4, Spektrum Akademischer Verlag, Heidelberg, Berlin (2002) 
* Seidel/Eisenreich: BLV Bestimmungsbuch Blütenpflanzen, ISBN 3-405-13557-5, bok 86 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), ISBN 978-3-440-11379-0, bok 152 

## Eksterne wótkaze
Vatikańske město

**Vatikańske město** jo małučki njewótwisny staśik, kenž lažy wesrjejź italskeje stolice Rom. Ma płoń 0,44 km² a 921 stawnych wobydlarjow (2005).

## Wótkaz
SDAJ

**SDAJ** (*nimski* **Sozialistische Deutsche Arbeiterjugend**, *serbski* **Socialistiska nimska źěłaśeŕska młoźina**) jo marxistisko-leninistiski młoźiny zwězk a tradicionelnje pśijaśelski  zwězana z stronu DKP. Dalej stoje zwězk zjadnośeństwu *[[Vereinigung der Verfolgten des Naziregimes – Bund der Antifaschistinnen und Antifaschisten|Zjadnośeństwo pśegónych nacirežima  - zwězk antifašistow a antifašistkow]]* (VVN-BdA) a asociaciji *[[Assoziation Marxistischer Studierender|Asociacija marksistiskich studěrujucych]]* (AMS) blisko. Załožeńske datum jo 5. maja 1968. 

## wopśimjeśowy profil
Organizacija SDAJ zastupi cełkowne zajmy młodych źěłaśerjow a wukniki. Politiske śěžyšćo jo politika za źěłaśeŕsku młoźinu. Drugi temowe kampanje su antikapitalistiske, antifašistiske a antimilitaristiske źěło.

SDAJ pomina cełkownu šulu, klasowu wjelikosć wót maks. 20 wukniki gaž teke wótpóranje głowowim censuram.

## Organizaciska struktura
Cłonki su mjazy 14 a 30 lět stare a póznaju se k statutam *pśichod nej papjerje SDAJ* (Zukunftspapier der SDAJ) jogo programatiski zakład. SDAJ ma wokoło 600 cłonkow.

SDAJ rozrědowa se do městnych kupki, wokrejsnych zwězkow a krajnych zwězkow.

## Swójske medije
Pódla zwězkodalokego magacina *[[Position]]* (Pozicija) jo hyšći dalšny regionalnych nowinow a akcijnych nowinow, kak na pśikład *Basta!* w Berlinje, *Aufschrei* (zakśik) w Rostocku abo *Kontra* w Bayerskej.

## Wótkaze
* SDAJ.de 
* SDAJ Lausitz-Łužyca-Łužica
Šera karwona

**Šera karwona** (*Corvus corone cornix*) jo ptašk ze swójźby wronowych ptaškow (*Corvidae*). W někotarych žrědłach jo swójska družyna *Corvus cornix*.

## Wopis
Ptašk dośěgnjo dłujkosć wót 47 cm. Jogo pjerina jo na głowje, wopušu a kśidłoma carna, mjaztym až na dolnem boku šera.

## Nožki


## Žrědła
*, bok 332, lema *Nebelkrähe* (*Corvus cornix*) 

## Eksterne wótkaze
Carna karwona

**Carna karwona** (*Corvus corone cornix*) jo ptašk ze swójźby wronowych ptaškow (*Corvidae*).

## Wopis

## Nožki


## Eksterne wótkaze
DKP

**DKP** (*nimski* **Deutsche Kommunistische Partei**, *serbski* **Nimska komunistiska strona**) jo nimska komunistiska partaja. Załožeńske datum jo 26. septembra 1968 w Essenje, wót 1990 DKP jo teke aktiwnje w pódzajtšnej Nimskej. Wóna póznajo k marxizmoju-leninizmoju. 

Pśedsedar wót 2013 jo Patrik Köbele z Essenje. Zastupniki su Nina Hager z Berlinje, Wera Richter z Berline a Hans-Peter Brenner z Bonnje.

DKP ma wěcej ako 3.500 cłonkow. DKP njama swójski młoźinsku organizaciju, ale pśijaśelski zwězany ze SDAJu.

## Historiske pśedsedarje
* Kurt Bachmann (1969 až do 1973)
* Herbert Mies (1973 až do 1990)
* Heinz Stehr (1990 až do 2010)
* Bettina Jürgensen (2010 až do 2013)
* Patrik Köbele (wót 2013)

## Swójske medije
DKP publicěrujo tyźenik Unsere Zeit (skrotconka: UZ) w serbsku *Naš cas* a dalšne regionalne casniki a lětaki, kak na pśikład „Roter Brandenburger“ (*Cerwjeny Bramborgaŕ*).

## Zwězki

## Parlamentiska reprezentanca

## Nožki


## Eksterne wótkaze
* http://www.dkp.de/
* kommunisten.eu DKP-powěsćowy portal
Bettina Jürgensen

**Bettina Jürgensen** (* 1954 w Kielje) jo  něgajšna nimska komunistiska politikaŕka a pśedsedaŕka strony DKP wót 2010 až 2013. Ze 17 lětami jo Bettina Jürgensen zastupiła do DKP.

## Eksterne wótkaze
* Krotki portet
Wolfgang Amadeus Mozart

**Wolfgang Amadeus Mozart** (* 27. januara 1756 w Salzburgu; † 5. decembra 1791 we Wienu) jo był awstriski komponist.

W lětach 1781-1791 jo wón źěłał we Wienu.
Korutańska

**Korutańska** ( *Koroška*,  **Kärnten**,  *Carinzia*) jo zwězkowy kraj Awstriskeje. Korutańska jo nejwěcej pódpołdnjowy zwězkowy kraj republiki a granicujo ze zwězkowymi krajami Tirol na pódwjacorje, Solnogrod (*Salzburg*) na pódpołnocy a Štyrska (*Steiermark*) na pódpołnocy a pódzajtšu ale teke z Italskeju a Słowjeńskeju na pódpołdnju. Na proze sedymego stolěśa, něga jo Korutańska była słowjańskego wjerchojstwo.

Celowc pśi Wörthersee (*Klagenfurt am Wörthersee*) jo nakrajna stolica Korutańskeje. 

## Korutańske zastojnstwowe rozrědowanje
{| 
|- 
| valign="top" |

|-
| valign="top" |

## Nožki
Herbert Mies

**Herbert Mies** (roź. 23. februara 1929 w Mannheimje, wum. 14. januara 2017) jo był nimski politikaŕ. Wón jo był mjazy 1973 a 1990 pśedsedaŕ strony DKP (Nimska komunistiska strona).

## Žywjenje
Herbert Mies jo studěrował na Parteihochschule Karl Marx (w lětach 1947-1949), pón socialnu a zastojańsku wědomnosć (1956-1959). Wót 1961 až do 1963 wón jo absolwěrował wukubłanje ako pismostajaŕ.

Wót 1949 až do 1953 wón jo był cłonk centralnego běrowa a až do 1956 pśedsedaŕ ilegalnego zwězka młoźiny FDJ ( Freie Deutsche Jugend) w  Pódwjacornej Nimskej. Wót 1954 wón jo był cłonk centralnego komiteja a wót 1963 kandidat a sekretaŕ politběrowa wót KPD. 1954 Klaus Rainer Röhl jo załožył z jogo pomocu casopis *Studentenkurier* (wót 1957 *konkret*). Mies jo był 1969 zastupujucy pśedsedaŕ a wót 1973 až do 1990 pśedsedaŕ wót DKP. 1987 wón jo dostał internacionalne Lenin-myto. Až do 1997 wón jo był  pśedsedaŕ *Mannheimer Gesprächskreises Geschichte und Politik* a cesnoamtski pśedsedaŕ wót Arbeiterwohlfahrt Mannheim-Schönau.

Wót 1954 Herbert Mies jo ženjony z Gerdu Mies (roźona Eichler).

## Pisma
* Herbert Mies: *Mit einem Ziel vor Augen. Vom Jung- zum Altkommunisten. Erinnerungen*. edition ost, Berlin, 
* Kurt Bachmann, Kurt Schacht, H. Mies: *Kommunisten und Sozialdemokraten in der Bundesrepublik*; 1971
* *Weg und Ziel der DKP*; 1979
* *Wende nach rechts*; 1983
* *Fremdbestimmt? Abhängigkeit und Unabhängigkeit der DKP*; 1995; 
* *… im französischen Widerstand*; 1997

## Wótkaze

* Interview z H. Mies, DKP Barliń
Krzeszowice

**Krzeszowice** jo město w pódpołdnjowej Pólskej, w małopólskem wójewódstwje, nad rěku Krzeszówka. W lěśe 2009 jo w Krzeszowicach bydliło 10 050 luźi. Šołta města jo Czesław Bartl.

## Stawizny
Wót 1795 do 1809 a wót 1846 do 1918 jo Krzeszowice pód kněžaŕstwem Awstrisko-Hungorskej był.

## Wótkaze
Salomony

**Salomony** (engelski *Solomon Islands*) su kupowy stat w krotkem zajtšu śichego oceana, na pódzajtšo wót Noweje Gineje. Wón wobstoj ze pódzajtšnych Salomonskich kupow, Renellowych kupow, Ontong-Java-kupow a Santakrucowych kupow. Pódpołnocne kupy Salomonych kupow słušaju k Papua-Neuguinea.

## Nožki
Salomonske kupy

**Salomonske kupy** su na krotkem zajtšu wót Noweje Gineje lažeca kupka kupow w pódpołdnjowem śichem oceanje.

Pódpołnocne kupy słušaju k Papua-Neuguinea, mjaztym až pódpołdnjowe kupy słušaju k Salomonam.
Santakrucowe kupy

**Santakrucowe kupy** su kupka kupow, kótaraž k prowincy Temotu  kupowego stata Salomonow słušaju. Wóni laže w pódwjacornem Śichem oceanje, lice pak k Melaneziji a su něźi 400&nbsp;km na krotkem zajtšu wót głowneje kupki Salomonskich kupow zdalone.
Ameriski buk

**Ameriski buk** (*Fagus grandifolia*, syn.* F. americana*, *F. ferruginea*) jo bom z roda bukow (*Fagus*) znutśika swójźby bukowych rostlinow (*Fagaceae*).

## Wopis
Ameriski buk jo w lěśu zeleny bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 20 - 30 m a ma gładku, slobrošeru škóru.

### Łopjena
Schódnje zarědowane jadnore listowe łopjena su jajowate abo wušćurnje jajowate ze zubatej kšomu. Jich dłujkosć wucynje 60-120 mm, šyrokosć 25-75 mm, dłujkosć wogonka 4-12 mm. Górny bok jo błyšćece módrozeleny, dolny bok pitśku swětlejšy.

List se wubarwi w nazymje do złotožołtych až kóžobrunych nuansow a se pótom wótchytujo.

### Kwiśonki
Ameriski buk jo jadnodomny kuždy za se rodny (monözisch), toś twóri žeńske ale teke muske kwiśonki na tej samskej rostlinje. Toś te se w rozdźělnych, skerje njenadpadnych kwiśonkowych stołkach z łopjenami na młodych wurostach jawje, muske kwiśonki w gustych, wisecych promjenjach, žeńske kwiśonki zrownane w 4-zapadakowej wobalce, kótaraž se z wodrjewjenym płodowym gjarnyškom (*Cupula*) nastanjo.

Cas kwiśenja jo wót apryla až do junija. 

Woprošenje se powšyknje pśez wětš pśewjaźo (anemofilija).

### Płody
Ako płody se něźi 2 cm dłujke wórjechy twórje, bukowicki. Toś te zdrjaju w septembrje až oktobrje. Sejźe zwětšego pó dwěma w płodowym gjarnyšku gromaźe, pśez což typiske tśigranjata forma nastanjo.

Wórjechy se wót zwěrjetow rozšyrjaju (coochorija).

## Rozšyrjenje
Rosćo we pódzajtšnej pódpołnocnej Americe wót Kanady na pódpołnocy až ke górskim rowninam Mexika na pódpołdnju, w gustych lěsach abo ako měšany lěs wót płonego kraja až na něźi 1000 m wusoku.

Zwenka jogo domacnych stronow rozšyrjenja se ameriske buki jano rědko kultiwěruju.

## Wužywanje
Ako parkowy bom se ameriski buk skerjej rědko wusajźujo. Pśi góźbje se ako bonsaj sajźijo.

Ćežke, twarde drjewo se w parketowem a meblowem twarjenju, za kontainery, drjewowe přimadła a wšelake pśedmjaty k wužywanju wužywa.

## Wobrazowa galerija

File:American Beech.jpg|Łopjeno a wócynjona płodowa kapsla z bukowickami
File:Fagus grandifolia.jpg|Škóra
File:American Beech, 1979-2007.jpg|Bonsai, 28 lět stary


## Nožki


## Literatura
* *Botanica - Das Abc der Pflanzen*. 10000 Arten in Text und Bild; Tandem Verlag (2003) 
* Roloff/Bärtels: *Flora der Gehölze*. Bestimmung, Eigenschaften, Verwendung. 3. Auflage; Ulmer Verlag, Stuttgart (2008) 

## Žrědła
*Ameriski buk pśi Baumkunde.de 
*Ameriski buk pśi Flora Of North America 
* Erhardt, Götz, Bödeker, Seybold: *Zander - Handwörterbuch der Pflanzennamen*. 17. Auflage; Ulmer Verlag, Stuttgart (2002) 

## Wótkaze

* Rozšěrjenska mapa družiny při Flora Of North America 
*Ameriski buk při GRIN
Pidgin

**Pidgin** (teke **pidginowa rěc**, : *Pidginsprache*) jo rěc z reducěrowanej gramatiku a mało słowoskłada. Mimo togo tendenca k pśepisowanju a metaferam wustupujo. Pidginy teke zjadnorjany fonologiski system maju.

Pidginy bazěruju na rozdźělne rěcy, pśedewšym europskich. Wóni pśez rěcny kontakt mjaz cłowjekami z rozdźělnymi rěcami nastanu. Pśi tym žedne maśeršćiny njejsu.

## Glědaj teke
* Kreolska rěc (nastanjo z pidginy, jolic ma maminorěcnych)

## Žrědła
* Helmut Glück: Metzler Lexikon Sprache, , bok 468
Buk

**Buk** (*Fagus*) jo rod z pódswójźby *Fagoideae* ze swójźby bukowych rostlinow (*Fagaceae*). Bukowy lěs se teke mjenjujo **bukowina** abo **bukowy lěs**.

## Družyny
Eksistěrujo něźi wósym až jadnasćo družynow.
* (*Fagus asplenifolia*)
* (*Fagus crenata*) (syn. *F. sieboldii*)
* (*Fagus engleriana*)
* Ameriski buk (*Fagus grandifolia*) (syn. *Fagus americana*, *Fagus ferruginea*)
* (*Fagus hayatae*)
* (*Fagus japonica*)
* (*Fagus longipetiolata*)
* (*Fagus lucida*)
* (*Fagus mexicana*)
* (*Fagus moesiaca*)
* (*Fagus orientalis*)
* Cerwjeny buk (*Fagus sylvatica*)

## Nožki


## Literatura
* Phillips, R. *Der große Kosmos-Naturführer Bäume*. 7. Auflage; Franckh-Kosmos-Verlag, Stuttgart (2004) 
* Roloff/Bärtels: *Flora der Gehölze*. Bestimmung, Eigenschaften, Verwendung. 3. Auflage; Ulmer Verlag, Stuttgart (2008). 
* *Botanica - Das Abc der Pflanzen*. 10000 Arten in Text und Bild; Tandem Verlag (2003). 

## Žrědła
* Erhardt, Götz, Bödeker, Seybold: *Zander - Handwörterbuch der Pflanzennamen*. 17. Auflage; Ulmer Verlag, Stuttgart (2002). 

## Eksterne wótkaze

* GRIN: Buk
Pijin na Salomonach

**Pijin** (*Pijin*, nimski *Neu-Salomonisch*, *Salomonen-Pidgin*) jo na engelšćinje bazěrujuca kreolska rěc, kótaraž na Salomonach ako wobchadnu rěc wjeliki wóznam ma. Wóna ma něźi 15.000 maminorěcnych a 300.000 dalšych rěcnikow. 

Wokabular se orientěrujo wěcej na Engelšćinje ako ten tokpisinšćiny na Papua-Neuguinea. Gramatika pokazujo melaneziske wósebnosći. Historiski zawinowana pśiswójźbnosć wobstoj teke k bislamje na Vanuatuwje.

Wobstoje procy k standardizaciji pšawopisa.

## Eksterne wótkaze
Dublin

**Dublin** (irski **Baile Átha Cliath**; pó słowje: „Město pśi tramowem broźe“) jo stolica a nejwětše město Irskeje. Namaka se pśi irskem pódzajtšnem brjogu, blisko wulewa rěki Liffey do Dublińskego zalewa, a ma 506.000 wobydlarjow, toś źewjeśina irskego wobydlaŕstwa. Šołta jo Gerry Breen (Fine Gael). 

## Stawizny
Prědne historiske naspomnjenje ako keltiske sedlišćo *Eblana* jo było južo w lěśe 140 w spisach Ptolomeja. 842 su Wikingi załožyli pódla stareje jsy jich swójsku wjasku pód mjenim *Dubh linn* („Carne bagno“). Wót lěta 1170 stej byłej Irska a jeje stolica pód engelskem kněstwom.

W lěśe 1916 su Dublinjarje rebelěrowali z Jatšownym zběžkom pśeśiwo Englandarjam. 1919 jo był irski sejm - Dáil Éireann – wót irskich zapósłańcow załožony. Slědowałej stej Irska wójna wó njewótwisnosći a wobydlaŕska wójna. Wót 1922 jo był Dublin nachylnje głowne město lichotnego stata Irska (až do lěta 1937), a pón stolica Irskeje.

## Partnaŕske města
* Barcelona, Špańska
* Liverpool, Wjelikobritaniska
* San José, Kaliforniska, Zjadnośone staty

## Wósobiny
* Jonathan Swift (1667–1745) – spisowaśel, satirikaŕ
* Bram Stoker (1847–1912) – spisowaśel (Dracula)
* Oscar Wilde (1854–1900) – spisowaśel
* George Bernard Shaw (1856–1950) – dramatikaŕ, politikaŕ a satirikaŕ
* James Joyce (1882–1941) – awtor, basnikaŕ
* Samuel Beckett (1906–1989) – basnikaŕ, spisowaśel
* Phil Lynott (1949–1986) – spiwaŕ a basist kupki Thin Lizzy
* Bob Geldof (* 1951) – spiwaŕ kupki Boom Town Rats, organizator Live Aid
* Brendan Gleeson (* 1955) – źiwadłownik
* Bono (* 1960) – spiwaŕ kupki U2
* Enya (* 1961) – spiwaŕka
* Sinéad O’Connor (* 1966) – spiwaŕka
* Colin Farrell (* 1976) – źiwadłownik
* Ronan Keating (* 1977) – spiwaŕ

## Wótkaze

* Oficielne webstrony měsćańskego zarědnistwa
Dubliński zalew

**Dubliński zalew** ( *Dublin Bay*;  *Cuan Bhaile Átha Cliath*) jo wulewowy lik rěkow Liffey a Dodder do Irskego mórja blisko Dublina na pódzajtšu Irskeje.

Zalew ma pśerěznu dłymokosć 5 m a wupśestrějo se wót połkupy Howth Head na pódpołnocy k pśistawje Dún Laoghaire na pódpołdnju. Na dłujkem wjacorje se mała pěskowa kupa North Bull namaka. Město Dublin wobda zalew na pódpołnocy, pódwjacorje a pódpołdnju.
Linsa (optika)

**Linsa** jo optiski statkujucy twarski element z dwěma swětło łamacyma płoninoma, z kótarejuž nejmjeńša jadna płonina jo konweksnje abo konkawnje wjelbowana.

## Nožki
Sok

**Sok** (*Lens culinaris*) jo rostlina ze swójźby łušćinowych rostlinow (*Fabaceae*). Wón jo stara kulturna rostlina z orienta.

## Wopis
Sok jo jadnolětna rostlina, kótaraž dośěgnjo wusokosć wót 30 až do 50 cm.

Łopjena su w porach pjerinate a se zwětšego w wijankach kóńce.

Małke, namódry běłe kwiśonki stoje pó jadnom až pó tśoch w granach w rozporach.

### Płody a semjenja
Płone semjenja sejźe zwětšego pó jadnom až pó dwěma we łušćinach. Wóni su platśojte, zelenojśe-brune až carne abo cerwjenojte a pśinjasu na bělkowinach a wuglowych hydratach bogatu zeleninu.

## Stojnišćo
Rosćo w suchem a śopłem klimje.

## Rozšyrjenje
Rostlina jo ako kulturnu rostlinu w Europje wót młodokamjentneje doby dopokazana.

## Wužywanje
Semjenja se zwětšego njebělone warjone jěźe.

Ze semjenjow se teke muka zgótuju, kótaraž móžo ako pśidawk pśi klěbpjacenjeju słužyś.

Zele a słoma stej na bělkowinach bogatu skótnu žratwu.

### Stawizny
W starych kulturach w Mezopotamiskej, Egyptojskej, Persiskej a Israelu jo był ludowy carobowy srědk.

Wót bronzoweje doby su znate kulturne formy z wětšymi semjenjami.

## Nožki

 
## Žrědła
* Jugendlexikon Biologie, 1988, ISBN 3-323-00043-9, bok 208 
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 2. zwězk, ISBN 3411-12023-1, boka 144-145 
* Ullstein Lexikon der Pflanzenwelt, 1973, ISBN 3-550-16019-4, bok 268
Sok (rod)

**Sok** (*Lens*) jo rod ze swójźby łušćinowych rostlinow (*Fabaceae*).

## Wopis

## Stojnišćo

## Rozšyrjenje

## Wužywanje

## Systematika
Mě *Lens* póchada wót łatyńskego pomjenjowanja za sok. Mě roda *Lens* bu w lěśe 1754 wót Philip Miller w *The Gardeners Dictionary...Abridged...*, 4. nakład, zwězk 2 nejpjerwjej wózjawjone. Synonym za *Lens* Mill. jo *Lentilla* W.Wight ex D.Fairchild .

Rod *Lens* słuša k tribusoju Fabeae w pódswójźbje  Faboideae znutśika swójźby Fabaceae . Wón wopśimjejo styri abo šesć družynow :

* *[[Lens culinaris]]* (Medik.) jo ako carobu wužywany sok.
* *[[Lens ervoides]]* (Brignoli di Brunhoff) Grande
* *[[Lens himalayensis]]* Alef.
* *[[Lens lamottei]]* Czefr.
* *[[Lens nigricans]]* Godr.
* *[[Lens orientalis]]*

Wše *Lens*-družyny su diploidne z Chromosomowej sadu wót 2n = 14.

Sotšowa skupina roda *Lens* jo rod *[[Vicia]]* .

## Nožki

 
## Žrědła
Józef Piłsudski

**Józef Klemens Piłsudski** (* 5. decembra 1867 w Zalavas; † 12. apryla 1935 we Waršawje) jo był pólski politikaŕ.

Wón jo był wót lěta 1918 až do lěta 1920 statny šef Pólskeje, a wót lěta 1926 až do lěta 1928 kaž teke w lěśe 1930 pólski premierminister.
Irska (kupa)

Kupa **Irska** dośěgnjo dłujkosć wót něźi 450 km a šyrokosć wót něźi 260 km. Wóna lažy w Atlantiskem oceanje.

Engelske mě jo *Ireland*, mjaztym až irske mě jo *Éire*.

Na kupje lažytej Irska a Pódpołnocna Irska, kótaraž jo źěl Zjadnośonego kralojstwa.

## Wótkaze