Tupiske rěcy

**Tupiske rěcy** su jadna z nejdalšej rozšyrjonych indigenych rěcnych swójźbow w nižynje pódzajtšneje Pódpołdnjoweje Ameriki. K jich stronam rozšyrjenja słušaju abo su słušali wjelike źěle Brazilskeje, Paraguay, pódzajtšna Boliwiska, Francojska Guyana, źěle pódpołnocneje Argentinskeje ale teke nakšomne strony w dłujkem zajtšu Peruwa a w dłujkem zajtšu Kolumbiskeje. Tupiske rěcy se tuchylu wót wjele milionow luźi powěda, pśi comž rozšyrjenje jadnotliwych gałuzow a rěcow jo pak wjelgin njestawne. Z wótstawkom nejdalšej rozšyrjony gałuz Tupiskich rěcow su Tupi-Guaraniske rěcy. Mjaztym až k toś tej gałuzy słušajuca paraguayiska Guaranišćina ma sama ca. 4 milionow rěcnikow, wucynijo licba rěcnikow wšych wuškownych rěcow gromaźe mjeńše ako 200.000, a w licbje bogate toś tych rěcow su wót wótemrěśa pógrozone.

## Klasifikacija
Tupiske rěcy se do źaseś gałuzow rozrěduju, z kótarychž Tupi-Guaraniske rěcy su z wótstawkom nejdalšej rozšyrjone, mjaztym až někotare druge jano jadnu abo mało rěcow wopśimjeju. Slědujuca pśeglědka pomjenjujo wše źinsa hyšći powědana abo dosegajuce dokumentěrowane wótemrěte rěcy z jich źinsajšnymi abo něgajšnymi stronami rozšyrjenja ale teke jich licbu rěcnikow.

* Tupiske rěcy
** Arikém-gałuz
*** Karitiána (ca. 200 w Rondônia)
*** Arikém (wótemrěta, něga w Rondônia)
** Awetí-gałuz
*** Awetí (*Aueti*, *Auetö*) (ca. 90 w Mato Grosso)
** Juruna-gałuz
*** Juruna (*Yuruna*, *Yudya*) (ca. 200 w Mato Grosso; něga w Pará)
*** Xipáya (2 w Pará)
*** Manitsawá (wótemrěta, něga w Mato Grosso)
** Mawé-gałuz
*** Mawé (*Maué*, *Sateré-Mawé*) (6.000 w Amaconasu)
** Mondé-gałuz
*** Mondé (małko rěcnikow w Rondônia)
*** Aruá (małko rěcnikow w Rondônia)
*** Gavião (*Ikõro*, *Digüt*) (ca. 350 w Rondônia)
*** Suruí (*Paitér*) (ca. 450 w Rondônia a Mato Grosso)
*** Cinta-larga (ca. 600 w Mato Grosso a Rondônia)
*** Zoró (ca. 300 w Mato Grosso)
** Mundurukú-gałuz
*** Mundurukú (ca. 7.000 w Pará a Amaconasu)
*** Kuruáya (5 w Pará)
** Puruborá-gałuz
*** Puruborá (*Boruborá*) (małke w Rondônia)
** Ramaráma-gałuz
*** Káro (*Arara, Urukú, Itogapúk, Ntogapíd, Ramaráma*) (ca. 200 w Rondônia)
*** Urumí (wótemrěta, něga w Rondônia)
** Tuparí-gałuz
*** Tuparí (ca. 300 w Rondônia)
*** Wayoró (*Ajurú*) (ca. 80 w Rondônia)
*** Mekéns (ca. 150 w Rondônia)
*** Makurap (nejskerjej ca. 700 w Rondônia)
*** Sakirabiát (nejskerjej ca. 70 w Rondônia)
*** Kepkiriwát (wótemrěta, něga w Rondônia)
** Tupi-Guaraniski gałuz
*** Pódkupka 1 (Guaraniska pódkupka)
**** Chiriguano-narěcny cluster (w Boliwiskej zwětšego *[boliwiska] Guaranišćina*) (ca. 50.000 w Boliwiskej, ca. 15.000 w Argentinskej, ca. 2.000 w Paraguayju)
***** Avá (w Paraguayju *Guarayu*) (w Boliwiskej, Argentinskej, Paraguayju)
****** Chané-narěc
****** Tapieté-narěc
***** Izoceño (w Boliwiskej)
**** Guayakí (*Aché*) (ca. 850 w Paraguayju)
**** &nbsp;[*slědujuce rěcne formy twórje kupku wusko pśiswójźbnych warietetow, za kótarež njejo žedne wósebne głowne zapśimjeśe*]
***** Stara Guaranišćina (w 16. až 18. lětstotku w pódzajtšnem Paraguayju a źinsajšnej dłujkozajtšnej Argentinskej a Pódpołdnjowej Brazilskej; źinsa pókšacowana wót paraguayskeje Guaranišćiny)
****** paraguayska Guaranišćina (ca. 4.000.000 w Paraguayju a granicujucych źělach Argentinskeje a Brazilskeje
***** Kaiwá (*Pãi-Tavyterã*) (ca. 10.000 w Paraguayju, ca. 9.000 w Mato Grosso do Sul, ca. 500 w Argentinskej)
***** Mbyá (ca. 8.000 w Paraguayju, ca. 2.300 w brazilskich zwězkowych statach Espírito Santo, Rio de Janeiro, São Paulo, Paraná, Santa Catarina a Rio Grande do Sul, ca. 1.000-2.000 w Argentinskej)
***** Nhandéva (*Chiripá*) (ca. 4.900 w brazilskich zwězkowych statach Paraná, São Paulo a Mato Grosso do Sul)
**** Xetá (pśisamem wótemrěta, w Paraná)
*** Pódkupka 2
**** Guarayu (ca. 5.000 w Boliwiskej)
**** &nbsp;[*slědujuce rěcne formy twórje kupku wusko pśiswójźbnych warietetow, za kótarež njejo žedne wósebne głowne zapśimjeśe*]
***** Sirionó (ca. 500 w Boliwiskej)
****** Yuqui-Dialekt (ca. 150 w Boliwiskej)
***** Jorá (*Hora*) (wótemrěta, něga w Boliwiskej)
*** Pódkupka 3
**** Tupí (wótemrěta, něga w pśibrjoznych stronach wót São Paulo)
***** Tupí Austral (*Língua Geral Paulista*) (něga w krajnem nutśikownem wót São Paulo a  wuškowneje pódpołdnjoweje Brazilskeje)
**** Tupinambá (wótemrěta, něga w brazilskich pśibrjoznych stronach wót Rio de Janeiro až Pará)
***** Nheengatú (*Língua Geral Amazônica*) (ca. 3.000 w Amaconasu; něga podłu wobchadnych puśow w cełej rumnosći Amaconasa)
***** Kokáma/Omáwa
****** Kokáma (nejskerjej nejmjeńša 2.000 w Peruwje, ca. 50 w Amaconasu, ca. 20 w Kolumbiskej)
****** Omáwa (wótemrěta)
****** Kokamíya (małko rěcnikow w Peruwje)
*** Pódkupka 4
**** Avá (*Canoeiro*) (ca. 100 w Tocantins)
**** Akwáwa-narěcny cluster
***** Asuriní do Tocantins (*Asuriní do Trocará*) (ca. 200 w Pará)
***** Suruí do Tocantins (*Suruí do Pará*) (ca. 150 w Pará)
***** Parakanã (ca. 350 w Pará)
**** Tapirapé (ca. 200-350 w Mato Grosso)
**** Tenetehára-narěcny cluster
***** Guajajára (ca. 10.000 w Maranhão)
***** Tembé (ca. 100-200 w Maranhão a Pará)
*** Pódkupka 5
**** Araweté [*dokóńcna klasifikacija hyšći njejo wěsta*] (ca. 200 w Pará)
**** Asuriní do Xingu (ca. 70 w Pará)
**** Kayabí (ca. 800 w Mato Grosso a Pará)
*** Pódkupka 6
**** Apiaká (licba rěcnikow njejo znata, w Mato Grosso)
**** Kawahíb-narěcny cluster
***** Amondawa (ca. 50 w Acre a Rondônia)
***** Karipuna (12-15 w Acre a Rondônia)
***** Juma (9 w Amaconasu)
***** Parintintín (ca. 130 w Amaconasu)
***** Tenharím (ca. 260 w Amaconasu)
***** Uru-eu-wau-wau (ca. 100 w Rondônia)
*** Pódkupka 7
**** Kamayurá (*Kamaiurá*) (ca. 270 w Mato Grosso)
*** Pódkupka 8
**** na sewjer Amaconasa
***** Emerillon (ca. 200 w Francojskej Guyanje)
***** Wayampi (ca. 650 w Francojskej Guyanje, ca. 500 w Amapá, ca. 10 w Pará)
***** Zo'é (něga *Poturu*) (ca. 180 w Pará)
**** na pódpołdnjo Amaconasa
***** Anambé (pśisamem wótemrěta, w Pará)
***** Guajá (ca. 350 w Maranhão)
***** Urubú-Kaapor (ca. 500 w Maranhão)
***** Takunyapé (wótemrěta, něga w Pará)
***** Turiwára (nejskerjej wótemrěta, něga w Pará)
***** Amanayé (nejskerjej wótemrěta, něga w Pará)

## Nožki


## Literatura
* Cheryl Jensen: *Tupí-Guaraní*, in: *The Amazonian languages*. Ed. by R. M. W. Dixon et al. - Cambridge [u.a.]: Cambridge Univ. Press, 1999. - ISBN 0-521-57021-2. - (Cambridge language surveys), S. 125-163.
* Aryon D. Rodrigues: *Tupí*, in: *The Amazonian languages*. Ed. by R. M. W. Dixon et al. - Cambridge [u.a.]: Cambridge Univ. Press, 1999. - ISBN 0-521-57021-2. - (Cambridge language surveys), S. 107-124.