open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kiwuski jazor

**Kiwuski jazor** (kinyarwanda *Ikiyaga cya Kivu*, francojski *Lac Kivu*) jo jaden wót wjelikich jazorow w srjejźnej Africe. Wón jo źěl granicy mjaz Ruandu a Demokratiskej republiku Kongo.

Jazor lažy we pódzajtšnoafrikańskem groblowem pśełamje na pódzajtšo Centralnoafrikańskego wuzgjarbjenja a na pódwjacor Ruandaskeje wusocyny. Nejwětšy pśiběg jo z pomjenjowaneje wusocyny se wubryzgujuca Kalundura; jadnučki wjeliki wotwód jo Rusizi w pódpołdnju, kenž běžy do susednego Tanganjikaskego jazora.

Kiwuski jazor ma pśestrěń wót 2.650 km² a jo až do 450 metrow dłymoki. Na jogo jazorowem dnje namakaju se wulkaniske žrědła, toś jo temperatura wódy we dłymšych źělach jazora wuša ako blisko powjercha. Mimo togo jo we dłymjach koncentracija płunow, kaž na pśikład metana a wuglikowego dioksida, wjelgin wusoka.

## Wótkaz
Malawi

**Malawi** jo nutśikokrajny stat pśi Malawiskem jazorje w pódpołdnjowej Africe. Granicujo z Tansaniju na pódpołnocy, z Mosambikom na pódzajtšu a pódpołdnju a ze Sambiju na pódwjacorje. Stolica jo Lilongwe, kótaraž se namaka w srjejźišću kraja blisko sambiskeje granicy. 

W Malawiju kněžy śopła subtropiska klima ze styrjomi casami:
* chłodny cas wót maja do srjejźa awgusta z temperaturami mjaz 14 a 24 °C
* górucy cas wót awgusta do nowembra
* dešćowy cas wót nowembra do apryla z temperaturami mjaz 19 a 32 °C
* pódešćowy cas w aprylu a maju

Nejwuše městno jo *Sapitwa* (3.002 m) blisko mosambikskeje granicy na pódpołdnju kraja. Pśewažujuca krajinowa forma jo sawana.

Malawi jo był až do lěta 1964 ako *Njasaland* britiska kolonija.


## Wótkaze

* Informacije nimskego wenkownego amta
Lilongwe

**Lilongwe** jo stolica pódpołdnjownoafriskego kraja Malawi. Lažy w srjejźišću Malawija, jano 50 km wót mosambikskeje a sambiskeje granicy a 80 km wót Malawiskego jazora zdalone we wusokosći wót 1200 metrow nad głaźinu mórja we wusokej rowninje a ma wokoło 650.000 wobydlarjow. Dla dobrego měsćańskego planowanja su drogi w stolicy relatiwnje šyroke - kaž bulewardy - a jadnotliwe ležownosće wjelike. Lilongwe jo politiske a zastojniske srjejźišćo Malawija, pak nic góspodaŕske. Toś tu rolu grajo nejwětše a nejstarše malawiske město Blantyre w samym pódpołdnju kraja. 

Město załožyjo se akle w lěśe 1947 ako wikowański centrum tegdejšeje britiskeje kolonije Njassaland. Pó njewótwisnosći Malawija w lěśe 1964 su se dla centralnego połoženja za Lilongwe ako stolicu rozsuźili. Wót lěta 1994 jo Lilongwe teke sedło parlamenta, kótarež jo był do togo w měsće Zomba – něźi 230 km na krotkem zajtšu wót Lilongwe.

Lilongwe ma mjazynarodne lětanišćo *Kamuzu* a dwa wót pěś institutow malawiskeje uniwersity.

## Wótkaz
Patricia Janečková

**Patricia Janečková** (naroźona 18. junija 1998 w Nimskej) jo operowa spiwaŕka wót słowakskego póchada a dobyśaŕka česko-słowakskego telewizijnego wuběźowanja Talentmania w decembrje 2010. Ned pó dobyśu w telewizijnem wuběźowanju wóna jo swětosławna pśez wusćełanje CNN bywała.

## Nožki


## Eksterne wótkaze
* Oficialna website
6. měrca

**6. měrca** abo **6. pózymskego** jo 65. źeń gregorjaniskeje pratyje (66. w pśestupnych lětach), toś wóstawa hyšći 300 dnjow až do kóńca lěta.

## Tšojenja
* 1882: Serbiske wjerchojstwo proklaměrujo se za kralojstwo.
* 1957: Njewótwisnosć Ghany wót Wjelikobritaniskeje.
* 1983: Pśi wólbach k źasetemu Zwězkowemu sejmoju Nimskeje dostanjo CDU/CSU 48,8 %, SPD 38,2 %, FDP 7,0 % a Zeleni 5,6 %. Z tym su k prědnemu razoju za 26 lětami zasej styri strony w nimskem parlamenśe zastupjone.

## Narodniny
* 1459: Jakob Fugger – pśekupc, górnistwowy pśedewześaŕ a bankier

* 1475: Michelangelo – italski tśasaŕ, mólaŕ, architekt a basnikaŕ
* 1486: Francysk Skaryna – prědny běłoruski knigłyśišćaŕ
* 1619: Cyrano de Bergerac – francojski spisowaśel
* 1825: Jakub Buk – serbski faraŕ, wědomnostnik a spisowaśel
* 1858: Jiří Polívka – česki slawist, literarny wědomnostnik a folklorista
* 1898: Pawoł Thomas – serbski tkalc a antifašist
* 1916: Hermann Axen – nimski politikaŕ a stroński funkcionaŕ w NDR, cłonk politběrowa SED
* 1926: Alan Greenspan – US-ameriski góspodaŕski wědomnostnik, pśedsedaŕ US-amerikańskeje notoweje banki
* 1926: Andrzej Wajda – pólski režiser
* 1946: David Gilmour – britiski rockowy muzikaŕ *(Pink Floyd)*
* 1968: Smudo – nimski muzikaŕ *(Die Fantastischen Vier)*
* 1987: Kevin-Prince Boateng – nimski kopaŕ

## Wumrěśe
* 1900: Gottlieb Daimler – nimski inženjer, wunamakaŕ a konstrukter awtomobilow
* 1964: Pawoł I. – grjekski kral wót 1947 do 1964
* 1984: Martin Niemöller – nimski ewangelski teologa a wopěraŕ pśeśiwo nacionalsocializmoju
* 1998: Adem Jashari – sobuzałožaŕ a nawjedowaŕ Kosowskego wulichowańskego wójska (UÇK)
* 1999: Klaus Gysi – nimski politikaŕ, kulturny ministaŕ NDR

## Wótkaz
4. měrca

**4. měrca** abo **4. pózymskego** jo 63. źeń gregorjaniskeje pratyje (64. w pśestupnych lětach), toś wóstawa 302 dnjow až do kóńca lěta.

## Tšojenja
4. měrca jo był z lěta 1793 až do lěta 1933 źeń pśewześa zastojnstwa nowego prezidenta Zjadnośonych statow.

* 1152: Friedrich I. Barbarossa bu w Frankobroźe nad Mohanom ako nowy romsko-nimski kral a naslědnik Konrada III. wuzwólony.
* 1386: Litawski wjelikowjerch Jogaila bu w Krakowje ako pólski kral kronowany.

* 1493: Kolumbus wrośi se z łoźom Niña z Ameriki do Portugalskeje.
* 1663: Nižozemski namórnik Barend Barendszoon Lam wotkryje Kupy princa Edwarda.
* 1665: Engelski kral Korla II. deklarěrujo Nižozemskej wójnu. Z tym zachopijo Druga engelsko-nižozemska namórska wójna.
* 1791: Njewótwisna republika Vermont bu 14. zwězkowy stat Zjadnośonych statow.
* 1837: W lěśe 1833 załožone město Chicago dpstanjo měsćańske pšawo.
* 1877: Pśedstajenje k prědnemu razoju baleta „Schwanensee“ wót Pjotra Iljiča Čajkowskeho w Moskwje.
* 1917: Republikanarka Jeannette Rankin bu ako prědna žona cłonk reprezentantowego domu.
* 1919: W Moskwje se Komunistiska Internacionala *(Komintern)* załožyjo.
* 1933: Statny pśewrot pód nawjedowarjom awstrofašista Engelberta Dollfußa w Awstriskej.
* 1936: W Friedrichshafenje pśi Bodenjazorje startujo powětšowa łoź Hindenburg k prědnej pospytnej jězbje.
* 1977: Pśi zemjerženju w rumuńskej stolicy Bukaresće wumrějo wěcej ako 1500 luźi.
* 1980: Robert Mugabe a jogo Zimbabwe African National Union *(ZANU)* dobydnjo pla wólbow w pódpołdnjoafrikańskem kraju. Mugabe bu prědny carny premier Simbabwe.
* 2001: W Šwicarskej wugronje se 76,8% wólarjow pśeśiwo pśistupoju kraja do Europskeje Unije.
* 2002: Ibrahim Rugova bu ako prezident Kosowa wuzwólony.
* 2007: Pśi parlamentskich wólbach w Estniskej jo k prědnemu razoju w EU móžno, pśez internet wótgłosowaś.

## Narodniny
* 1678: Antonio Vivaldi, italski komponist
* 1847: Carl Josef Bayer, awstriski chemikaŕ
* 1879: Josip Murn, słowjeński lyrikaŕ
* 1892: Jurij Wjela, serbski spisowaśel
* 1901: Piotr Perkowski, pólski komponist
* 1932: Miriam Makeba, pódpołdnjoafrikańska spiwarka
* 1932: Ryszard Kapuściński, pólski žurnalist
* 1938: Kito Lorenc, serbski lyrikaŕ a spisowaśel
* 1947: Uschi Brüning, nimska Jazz-spiwarka
* 1951: Chris Rea, britiski spiwaŕ, gitarist a komponist
* 1951: Edelgard Bulmahn, nimska politikarka
* 1954: François Fillon, francojski politikaŕ
* 1965: Khaled Hosseini, afghaniski spisowaśel
* 1965: WestBam, nimski DJ
* 1972: Ivy Queen, puertorikanska Reggaeton-muzikarka

## Wumrěśe
* 1314: Jakub Swinka, arcybiskup Hnězna
* 1852: Nikolai Gogol, rusojski spisowaśel
* 1948: Elsa Brändström, šwedska filantropowka

## Dnja wopomnjeśa
* katolski wupominański źeń: Swěty Kasimir, pólski princ

## Wótkaz
Koordiněrowany swětowy cas

**Koordiněrowany swětowy cas** (engelski *Coordinated Universal Time*; mjazynarodna skrotconka: **UTC**) jo wót lěta 1972 płaśiwy swětowy cas. Za srjejźnoeuropejski cas (MEZ) musy se góźinu aděrowaś, góźinje za srjejźnoeuropejski lěśojski cas (MESZ). UTC płaśi ako oficialne pódawanje casa mjaz drugim w lětarstwje, łoźnistwje, w mejlkach, na Mjazynarodnej kosmiskej staciji ISS kaž teke w Antarktice.
Nepal

**Nepal** (nepalski: *नेपाल, Nepāl*; amtski: **Demokratiska zwězkowa republika Nepal**, nepalski: *Sanghiya Loktantrik Ganatantra Nepāl*) jo nutśikokrajny stat w srjejźnem źělu Himalaje, kótaryž granicujo na pódpołnocy z Chinskeju (1.236 km) a na pódpołdnju z Indiskeju (1.690 km). Ma pśestrěń wót něźi 147.000 km² a wěcej ako 26 milionow wobydlarjow. 

Źěli se administratiwnje do 14 stron (Bagmati, Bheri, Dhawalagiri, Gandaki, Janakpur, Karnali, Kosi, Lumbini, Mahakali, Mechi, Narayani, Rapti, Sagarmatha, Seti). Stolica a nejwětše město jo Katmandu (535.000 wobydlarjow). Pśi granicy k Tibetej namaka se nejwuša góra swěta, 8848 metrow wusoki Mount Everest.

Až do lěta 2008 jo był Nepal z kralojstwom. Pó kšawnej bergaŕskej wójnje mjaz statnym wójskom a maoistiskimi rebelami bu dnja 28. maja 2008 republika proklaměrowana.


Kathmandu-Durbar Square-40-Trailokya-Maju Dega-2013-gje.jpg|Kathmandu
Pashupatinath-Verbrennung-24-Zeremonie-2007-gje.jpg|Pashupatinath
Bhaktapur-Palast der 55 Fenster-16-Schnitzerei-2013-gje.jpg|Bhaktapur
Changu Narayan-Chhinnamasta-12-Nische in Pfauenkacheln-2013-gje.jpg|Changu Narayan
Patan-Palastplatz-08-Harishankar-zwei Tempel-Narayana-Krishna-2013-gje.jpg|Patan
Machhermo to Gokyo-22-Schwarz-weisser Yak-2007-gje.jpg|Yak
Dingboche to Chhukung-02-Tal-2007-gje.jpg|Himalaya
Mustang-Ghami to Lo Gekar-29-2015-gje.jpg|Mustang
Mustang-Lo Gekar-26-Lhatos-Gebetsfahnen-Gebetsmuehlen-2015-gje.jpg|Mustang


## Žrědła


## Wótkaz
Katmandu

**Katmandu** () jo głowne město Nepala. Ma něźi milion wobydlarjow a jo teke nejwětše město stata.


Kathmandu-Ausblick-16-Blick vom Hoteldach-2013-gje.jpg
Kathmandu-Asan-24-hoelzerner Tempel-2015-gje.jpg
Kathmandu-Laden-76-Zeitungsleser-Metzgerei-Passant-2013-gje.jpg
Kathmandu-Kathesimbu-06-Stupa-2007-gje.jpg
Kathmandu-Kathesimbu-26-Buddha auf Shiva-2013-gje.jpg
Kathmandu-Indra Chowk-10-2007-gje.jpg
Kathmandu-Umamaheshwor-02-2007-gje.jpg
Kathmandu-Durbar Square-14-Jagannath-Tor zum Hanuman Dhoka Palast-2013-gje.jpg


## Eksterne wótkaze
Eurovision Song Contest

**Eurovision Song Contest** abo **Concours Eurovision de la Chanson** jo kuždolětne europske spiwne wuběźowanje, kótarež se stawnje w kraju dobywarki abo dobyśarja wótměła. 

## Pśeglěd zarědowanjow
* 2000 w Stockholm (Šwedska): Dobyśaŕ jo był kupka Olsen Brothers z Dańskeje
* 2001 w Kopenhagenje (Dańska): Dobyśaŕ jo był kupka Tanel Padar, Dave Benton i 2XL z Estniskeje
* 2002 w Tallinn (Estniska): Dobyśarka jo była Marie N z Letiskeje
* 2003 w Riga (Letiska): Dobyśarka jo była Sertab Erener z Turkojskeje
* 2004 w Istanbul (Turkojska): Dobyśarka jo była Ruslana z Ukrainy
* 2005 w Kijew (Ukraina): Dobyśarka jo była Elena Paparizou z Grichiskeje
* 2006 w Athenach (Grichiska): Dobyśaŕ jo był kupka Lordi z Finskeje
* 2007 w Helsinki (Finska): Dobyśarka jo była Marija Šerifović ze Serbiskeje
* 2008 w Běłogroźe (Serbiska): Dobyśaŕ jo był Dima Bilan z Rusojskeje
* 2009 w Moskwje (Rusojska): Dobyśaŕ jo był Alexander Rybak z Norwegskeje
* 2010 w Oslo (Norwegska): Dobyśarka jo była Lena Meyer-Landrut z Nimskeje
* 2011 w Düsseldorfu (Nimska): Dobyśaŕ jo był kupka Ell/Nikki z Azerbajdžana
* 2012 w Baku (Azerbajdžan): Dobyśarka jo była Loreen ze Šwedskeje
* 2013 w Malmö (Šwedska): Dobyśarka jo była Emmelie de Forest z Dańskeje
* 2014 w Kopenhagenje (Dańska): Dobyśarka jo była Conchita Wurst z Awstriskeje
* 2015 w Wien (Awstriska): Dobyśaŕ jo był Måns Zelmerlöw z Šwedskeje
* 2016 w Stockholm (Šwedska): Dobyśarka jo była Jamala z Ukrainy
* 2017 w Kijew (Ukraina): Dobyśaŕ jo był Salvador Sobral z Portugalskeje
* 2018 w Lisabon (Portugalska): Dobyśarka jo była Netta z Israela
* 2019 w Tel Awiw (Israel): Dobyśaŕ jo był Duncan Laurence z Nižozemskeje
* 2021 w Rotterdam (Nižozemska): Dobyśaŕ jo był kupka Måneskin z Italskeje
* 2022 w Turin (Italska): Dobyśaŕ jo był kupka Kalush Orchestra z Ukrainy
* 2023 w Liverpool (Zjadnośone kralojstwo): Dobyśarka jo była Loreen ze Šwedskeje
* 2024 w Malmö (Šwedska): Dobyśar/ka jo był/a Nemo z Šwicaŕskeje
* 2025 w Basel (Šwicaŕska): Dobyśaŕ jo był JJ z Awstriskeje

## Eksterne wótkaze

* Eurovision Song Contest
Atheny

**Atheny** (, ) su nejwětše město a stolica Grichiskeje. Město ma něźi 750.000 wobydlarjow.

## Nožki


## Eksterne wótkaze
Aralski jazor

**Aralski jazor** (kazachiski Арал теңізі *Aral teñizi*; usbekiski *Orol dengizi*; rusojski Аральское море/*Aralskoje more*) jo bźezwótběgowy słony jazor w Srjejźnej Aziji, kótaryž wobstoj wusušenja dla mjaztym z tśich źělow. Z 1960-tych lět dowjeźo wužywanje wódy Amudarje a Syrdarje za pówóźowanje wjelickich kubłańskich stronow bałmy k wuschnjenju a z pěskom zanosowanju něgajšnego stwórty nejwětšego jazora swěta. Toś te wuwiśe słuša k nejwětšym kumštnym wobswětowym katastrofam w stawiznach cłowjestwa.

Pówóstanki Aralskego jazora se namakaju w Turanskej nižynje, kótaraž pśisłuša Aralsko-Kaspiskej dłymi a laže w Kazachstanje a Usbekistanje. Kontinentalneje klimy dla wobstoj wokolina jazora z pusćinow a połpusćinow. Wjeliki źěl něgdy 68.000 km² wjelikeje swětliny wódy bu źinsa pomjenjowana ako nowa pusćina Aralkum.

## Wótkaze

* Satelitowe wobraze mjaz 2006 a 2009
* Nastawk "Аральское море" na stronje Wikisfery
Oslo

**Oslo** (w lětach 1624 až do 1924 *Christiania*) jo głowne a nejwětše město Norwegskeje. Lažy w pódpołdnjowem źělu kraja a ma wěcej ako šesćstow tysac wobydlarjow (ceła aglomeracija ma pśisamem 2 miliona wobydlarjow).

## Eksterne wótkaze
Pónjeźela

**Pónjeźela** (teke *pónjeźele*, *pó njeźeli*) jo w nimskej pratyji prědny źeń tyźenja, a drugi pó žydojsko-kśesćijańsko-muslimiskem licenju.

## Wótkaz
Wałtora

**Wałtora** (wót starosłowjańskego Въторьникъ, *drugi źeń*) jo pó modernem licenju drugi źeń tyźenja, a tśeśi pó žydojsko-kśesćijańsko-muslimiskej pratyji.

## Wótkaz
Srjoda

**Srjoda** (*srjejźny źeń tyźenja*) jo pó modernem licenju tśeśi źeń tyźenja, a stwórty pó žydojsko-kśesćijańsko-muslimiskej pratyji.

## Wótkaz
Stwórtk

**Stwórtk** (*stwórty źeń*) jo pó modernem licenju stwórty źeń tyźenja, a pěty pó žydojsko-kśesćijańsko-muslimiskej pratyji.

## Wótkaz
Sobota

**Sobota** (wót žydojskego *sabata*) jo pó modernem licenju šesty źeń tyźenja, a slědny pó žydojsko-kśesćijańsko-muslimiskej pratyji. Wón jo zrazom prědny kóńctyźeński źeń. W žydojstwje jo sobota (sabat, šabat) swěty źeń, tak až se na toś tem dnju njeźěła.

## Městne mjena
W srjejźowěku jo była sobota gusto źeń wikow a sudow, cogoždla buchu wšake městna w Europje pó sobośe pómjenjowane:

* Samstagsberg, Frankobrod nad Mohanom, Nimska
* Samstagern, kanton Zürich, Šwicarska
* Soboth, Štyrska, Awstriska
* Sobotka, okres Jičín, Česka
* Sobótka, Dolna Šleska, Pólska
* Sobotín, Olomoucký kraj, Česka
* Sobotište, okres Senica, Słowakska
* Subotica, Wojwodina, Serbiska
* Szombathely, Hungorska
* Rimavská Sobota, Słowakska
* Spišská Sobota, Słowakska
* Murska Sobota, Słowjeńska

## Wótkaz
Njeźela

**Njeźela** *(źeń, gdyž se njeźěła)* jo pó modernem licenju sedymy a slědny źeń tyźenja, a prědny pó žydojsko-kśesćijańsko-muslimiskej pratyji. W kśesćijaństwje jo njeźela tyźeński swěty źeń, tak až se na toś tem dnju njeźěła. Njeźelski měr jo w Nimskej kazniski zrědowany a njeźela oficielny wólny źeń.

## Wótkaz
Lordi

**Lordi** jo muzikowa kupka z Finskeje.

## Cłonki kupki

* Mr. Lordi
* Kone
* Hella
* Hiisi
* Mana

## Diskografija

### Albumy
* Napalm Market (1993)
* Bend Over and Pray the Lord (1997)
* Get Heavy (2002)
* The Monsterican Dream (2004)
* The Arockalypse (2006)
* Deadache (2008)
* Babez For Breakfast (2010)
* To Beast or Not To Beast (2013)
* Scare Force One (2014)
* Monstereophonic – Theaterror vs. Demonarchy (2016)
* Sexorcism (2018)
* Killection (2020)
* Lordiversity (2021)
* Screem Writers Guild (2023)

### Single

* Would You Love a Monsterman? (2002)
* Devil is a Loser (2003)
* Blood Red Sandman (2004)
* My Heaven is Your Hell (2004)
* Hard Rock Hallelujah (2006)
* Who's Your Daddy? (2006)
* Would You Love A Monsterman? 2006 version (2006)
* It Snows In Hell (2006)
* They Only Come Out At Night (2007)
* Beast Loose In Paradise (2008)
* Bite It Like A Bulldog (2008)
* Deadache (2008)
* This Is Heavy Metal (2010)
* Rock Police (2010)
* The Riff (2013)
* Hug You Hardcore (2016)
* Your Tongue’s Got the Cat (2018)
* Naked in My Cellar (2018)
* Shake the Baby Silent (2019)
* I Dug a Hole in the Yard for You (2019)
* Like A Bee To The Honey (2020)
* Believe Me (2021)
* Abracadaver (24. syyskuuta 2021)
* Borderline (22. lokakuuta 2021}
* Merry Blah Blah Blah (2021)
* Demon Supreme (2021)
* Day Off Of The Devil (2022)
* Spear Of The Romans (2022)
* Reel Monsters (2022)
* Hard Rock Hallelujah (Feat. Bürger Lars Dietrich) (2022)
* Lucyfer Prime Evil (2023)
* Thing in the Cage (2023)

### DVD

* Market Square Massacre (2006)
* Bringing Back The Balls To Stockholm 2006 (2007)
* Recordead Live – Sextourcism in Z7 (2018)

## Labele

* AFM Records (2012 -)
* Sony Music (2008 –)
* The End Records (2006 –)
* GUN Records (2008)
* BMG Finland (2002 – 2004)
* Drakkar (2002 – 2008)
* Sony BMG (2004 – 2008)
* Sanctuary (2004 – 2005)

## Turografija

* 2003: Wacken Road Show
* 2005: European Monstour
* 2006: Bringing Back The Balls To Finland 
* 2006: (Anonymous victory celebration tour)
* 2007: Bringing Back The Balls To Europe
* 2007: Bringing Back The Balls To Baltia
* 2007: Bringing Back The Balls To Japan
* 2007: Ozzfest
* 2007: Halloween Tour
* 2008: USA Tour 2008
* 2009: Deadache Europe Tour 2009
* 2010: Europe For Breakfast Tour 2010
* 2011: Metal festival tour
* 2012: 20th Anniversary tour
* 2013: Tour Beast or Not Tour Beast 2013
Pětk

**Pětk** (*pěty źeń*) jo pó modernem licenju pěty źeń tyźenja, a šesty pó žydojsko-kśesćijańsko-muslimskej pratyji. Wón jo zrazom slědny źeń normalnego źěłowego a šulskego tyźenja. W Islamje jo pětk źeń nejwětšych bóžych słužbow w mošejach. Pó starej kśesćijańskej tradiciji se na pětkach žedne měso njejě. Nejwažnjejšy pětk cerkwinskego lěta jo Śichy pětk.

## Wótkaz
Tyźeń

**Tyźeń** jo źinsa w pśisamem wšych kulturach na swěśe casowa jadnotka, kótaraž wobstoj ze sedym dnjow. Wót lěta 1970 w NDR, 1975 w Zwězkowej republice a 1978 teke mjazynarodnje pśipóznaty moderny tyźeń źo wót pónjeźele až do njeźele, tradicionelny žydojsko-kśesćijańsko-muslimiski tyźeń pak wót njeźele až do pónjeźele. Jadno lěto ma nejmjeńša 52 njeźelow; mjasec nejmjeńša styri.

Źěłowe a šulske dny su w srjejźnej Europje zwětšego pónjeźela, wałtora, srjoda, stwórtk a pětk, mjaztym až sobota a njeźela ku kóńcoju tyźenja słušatej. Njeźela je w Nimskej samo oficielnje wólny źeń. W Zjadnośonych statach, Awstralskej a někotarych arabskich krajach płaśi njeźela teke oficielnje dalej ako prědny źeń.

W serbšćinje wužywamy za jadnotliwe dny skrotconki z dweju pismikow *(pó, wu, sr, st, pj, so, nj)* kaž w nimšćinje, wótergi teke skrotconki z tśich pismikow kaž w engelšćinje.

## Glědaj teke
* Kóńc tyźenja
Obodrity

**Obodrity** (nimski: Abodriten, Obodriten, Obotriten, Bodrizen, pólski: Obodrzyci właściwi, Reregowie) su byli połobski rod. 

## Žrědła
Lubij

**Lubij** ( *Löbau*) jo město w Górnej Łužycy, na krotkozajtšnej kšomje serbskego kraja. Lažy pśi rěcce Lubaśe pód Lubijskej góru a ma wokoło 16.000 wobydlarjow.

## Měsćańske źěle

W někotarych toś tych jsow bu až do zachopjeńka 20. lětstotka Lubijski dialekt serbšćiny wužywany.

## Wobchad
Pśez Lubij běžytej zwězkowej drogi 6 (Bremerhaven-Drježdźany-Zgórjelc) a 178 (Nosaćicy-Žytawa). 

W Lubiju jo zelezniske dwórnišćo a kśicowanišćo. Běžy pśez njogo zelezniskeje cery Drježdźany-Zgórjelc a zachopinaju tu zelezniske cery do Habrachćic a do Žytawy. Kolije něgajšne cery do Radwora su wót lěta 2004 wóttergane a něgajšny cera do Budestec bu demontěrowana w lěśe 2008 (na śělesu cery ma byś natwarjona sćažka za kólasowarjow).

## Wótkaz
Srjejźowěk

**Srjejźowěk** jo epocha w europskich stawiznach, kótaraž jo trała někak wót pětego do pěśnastego lětstotka. Ako zachopjeńk, tak teke kóńc toś teje epochy su pśedmjata wědomnostneje diskusije a se dosć njejadnako pśistajaju. Tradicionalnje za zachopjeńk srjejźowěka płaśi kóńc Pódwjacornoromskego mócnaŕstwa w lěśe 476. Tradicionalny kóńc srjejźowěka jo pak dobyśe Konstantinopela w lěśe 1453, pak wunamakanje Ameriki z Kolumbusom w lěśe 1492, pak zachopjeńk lutherskeje reformacije w lěśe 1517.

W ranem srjejźowěku (wót 6. stolěśa) za cas tak pomjenjonego śěganja ludow někotare serbske rody su wobsedlili źinsajšnu Dolnu Łužycu. Ze 7. stolěśa jo znaty serbski wjerch Derwan, kótaryž jo wójował z germańskimi Frankami.  

## Nožki


## Wótkaze
Šlazyńska

**Šlazyńska** ( *Śląsk*,  *Slezsko*,  *Schlesien*, šlaz. *Ślůnsk*, dolnošl. *Schläsing*, łat. *Silesia*) jo region w srjejźnej Europje na wobyma bokoma Odry. Nejwětšy źěl Šlazyńskeje lažy źinsa w Pólskej, mjeńšej źěla lažytej w Českej a w Nimskej. 

Nejwětše město a historiska stolica jo Wrocław.

Šlazyńska granicujo z Łužycu, Lubušskeju, Wjelikopólskeju, Sieradzskeju, Małopólskeju, Słowakskeju, Morawu a Čechami.
## Pólska Šlazyńska

Wětšyna wobydlarjow pólskeje Šlazyńskeje su Pólaki, ale jo teke mała nimska mjeńšyna.

## Města

## Galerija

Wroclaw-Rynek-7.2005.jpg|Wrocław
Katowice.jpg|Katowice
Ratusz na Rynku w Gliwicach.JPG|Gliwice
Zabrze - Poczta Główna 01.jpg|Zabrze
Bytom - Rynek 01.jpg|Bytom
Bielsko-Biała Downtown.jpg|Bielsko-Biała
Nowy Bytom Niedurnego street.jpg|Ruda Śląska
Rynek w Rybniku 8.JPG|Rybnik
Tychy Stare. Rynek1.JPG|Tychy
Ratusz w Opolu.jpg|Opole
Zgora11.jpg|Zielona Góra
Castle Fürstenstein.JPG|Wałbrzych
Chorzów - Teatr Rozrywki 01.JPG|Chorzów
Legnica - Rynek - Dawny Ratusz 01.jpg|Legnica
Jastrzębie Zdrój, Borynia, park3.JPG|Jastrzębie-Zdrój
Jelenia Góra (ośrodek historyczny).jpg|Jelenia Góra


## Wósobiny
*Piotr Beber – pólski architekt
*Maciej Dobracki – pólski spisowaśel
*Leszek Engelking – pólski spisowaśel
*Włodzimierz Lubański – pólski kopaŕ
*Joachim Pastorius – pólski diplomat a stawiznaŕ
## Wótkaze
* slask.pl
Mišnjo

**Mišnjo** ( *Meißen*,  *Mišno*,  *Míšeň*,  *Miśnia*,  *Misena*) jo stare město pśi Łobju w Sakskej a wokrejsne město wokrejsa Mišnjo.

Mišnjański grod jo se załožył pód mjenim *Misnia* w lěśe 929 na pódwjacornem brjoze Łobja. Toś słuša Mišnjo k nejstaršym znatym městam na teritoriju źinsajšneje pódzajtšneje Nimskeje. Tegdy jo słužyło město ako twardnica nimsko-frankojskich dobywarjow w kraju połobskich Słowjanow. Wót lěta 968 jo było Mišnjo sedło biskupstwa; tu jo statkował teke sławny biskup Beno. Pózdźej załožonemu Mišnjańskemu markgrobojstwu su pśisłušali teke źěle źinsajšneje Górneje Łužyce.

Dla jogo wjelikego wuznama płaśi Mišnjo ako stawizniske jědro moderneje Sakskeje.

## Wótkaze

* http://www.stadt-meissen.de
Kloštaŕ Marijina gwězda

Kloštaŕ **Marijina gwězda** () jo cistercieński kloštaŕ w Pančicach-Kukowje w Górnej Łužycy. Kloštaŕ jo se w lěśe 1248 załožył.

## Wótkaze

* Oficialne stronki
Mužakow

**Mužakow** (nim. *Bad Muskau*) jo městaško w Górnej Łužycy (Sakska, Nimska). Mužakow lažy na krotkem zajtšu Chóśebuza na pódwjacornem brjoze Nysy a z tym pśi granicy mjaz Bramborskeju a Pólskeju.

## Stawizny
Městnosć jo nastała něźi w 12. stolěśu ako słowjańske sedlišćo. Mě wóznamjeni městnosć ako sedlišćo jadnogo muža (muž, mužak). W lěśe 1452 spožči se sedlišću měsćańske pšawo.

## Zajmnostki
* Park wjercha Pücklera
* stary grod
* górska cerkwja
* nowy grod
* kawalěrowy dom
* oranžerija

Pśez město běžy sćažka za kólasowarjow Odra-Nysa.

## Eksterne wótkaze

* Město Mužakow
Čechy

**Čechy** (česki *Čechy*, nim. *Böhmen*) su jaden z historiskich krajow Českeje. Rozpśestrěwaju se w pódwjacornem źělu Českeje republiki. Ako stolica Čech płaśi Praha.

Ze Čechami granicuju na pódzajtšu Morawa (344 km), na pódpołdnjowu awstriskej zwězkowej kraja Dolna Awstriska a Górna Awstriska, na krotkem wjacorje nimski zwězkowy kraj Bayerska, na dłujkem wjacorje nimski zwězkowy kraj Sakska, na dłujkem zajtšu pólska Šlazyńska.
Žytawa

**Žytawa** (čes. *Žitava*,  *Żytawa*,  *Zittau*) jo wjelike wokrejsne město we pódzajtšnosakskem wokrejsu Zgórjelc. Pěte nejwětše město Górneje Łužyce lažy w samym krotkem zajtšu Sakskeje pśi Nysy a Mandawje a granicujo z Pólskeju a Českeju. Prědne historiske naspomnjenje jo z lěta 1238.

Pśez město běžy sćažka za kólasowarjow Odra-Nysa.

## Partnaŕske města
* Villingen-Schwenningen (Nimska)
* Bogatynia (Pólska)
* Liberec (Česka)
* Pistoia (Italska)
* Portsmouth (USA, Ohio)

## Wótkaze

* Město Žytawa
Torgawa

**Torgawa** ( *Torgau*) jo wjelike wokrejsne město na pódpołnocy Sakskeje. Jo głowne město Pódpołnocnosakskego wokrejsa a lažy pśi Łobju. Ma něźi dwaźasća tysac wobydlarjow.

## Stawizny
Prědne historiske naspomnjenje ako *Torgua* jo južo z lěta 965. Z tym słuša Torgawa k nejstaršym městam źinsajšneje Sakskeje.

## Wobchad
Pśez Torgawu wjedu zwězkowe drogi 87, 182 a 183.

## Žrědła


## Wótkaz
Źiśe

**Źiśe** (teke **góle**) jo młody luź. Muske źiśe pomjenjujo se gólc, mjaztym až jo źowćo žeńske źiśe. Někotare faze se mógu rozeznawaś, a to:
* nowo naroźone: až do źasetego žywjeńskego dnja
* seśeńske góle: prědne žywjeńske lěto
* góletko, małe góle: druge a tśeśe žywjeńske lěto
* do źiśownje chójźece góle: stwórte až do šestego žywjeńskego lěta
* šulske góle: 7. až do 14. žywjeńskego lěta

Pó konwenciji wó pšawach źiśi Zjadnośonych narodow jo źiśe luź w starstwje pód 18 lětami. 

Źiśe móžo teke pótomnik byś, na pś. "Mój nan jo źiśe mójogo starkego."

## Słowo
Słowo źiśe jo pó Mukowem "Słowniku dolnoserbskeje rěcy a jeje narěcow" pśiswójźbne z górnoserbskim słowom , ale teke z pólskim  a českim . 

Formy słowa źiśe něnto se w singularnem nominatiwje a akuzatiwje a cełem pluralu wužywaju, mjaztym až se za zbytne formy kazuse słowa góle wužywaju. Pó samskem słowniku góle jo pśiswójźbne ze słowom goły. 

## Glědaj teke
* syn
* źowka

## Nožki


## Wótkaz
Źowćo

**Źowćo** (teke **gólica**) jo młody luź žeńskego roda, kótaryž njejo starstwo dorosćonych dośěgnuł, toś źiśe abo młoźinska, kótaraž njejo hyšći žeńska.

## Słowo
Słowo źowćo jo pśiswójźbne ze słowom źowka ( *dźowka*), mjaztym až słowo gólica jo pśiswójźbne ze słowoma gólc a góle, ale pó Mukowem "Słowniku dolnoserbskeje rěcy a jeje narěcow" teke z górnoserbskima słowoma *holca* a *hólc*.

## Wótkaz
*
Gólc

**Gólc** jo młody luź muskego roda, kótaryž njejo starstwo dorosćonych dośěgnuł, toś źiśe abo młoźinski, kótaryž njejo hyšći muski.

## Słowo
Słowo gólc jo pśiswójźbne ze słowom gólica, ale pó Mukowem "Słowniku dolnoserbskeje rěcy a jeje narěcow" teke ze słowom goły ( hoły).

## Wótkaz
John Lennon

**John Winston Lennon** (* 9. oktobra 1940 w Liverpoolu; † 8. decembra 1980 w New Yorku) jo był britiski rockowy muzikaŕ, spiwaŕ a komponist, kótaryž jo grał mjaz 1960 a 1970 pla kupki The Beatles, kótaruž jo był sobu załožył. Pó rozpušćenju kupki jo zachopił wuspěšnu solowu karieru. Mimo togo jo był z awtorom wšakich knigłow a filmow kaž teke měrowy aktiwist.

Lennon bu w lěśe 1980 wót psychiski chórego atentatnika Marka Davida Chapmana w New Yorku zastśělony.

## Diskografija (solo)
* *John Lennon/Plastic Ono Band* (1970)
* *Imagine* (1971)
* *Mind Games* (1973)
* *Walls and Bridges* (1974)
* *Rock 'n' Roll* (1975)

## Wótkaze

* Oficielna website
* John Lennon Allmusic
Zwězkowy sejm

**Zwězkowy sejm** jo z lěta 1949 parlament Zwězkoweje republiki Nimskeje. Jogo sedło jo wót 1999 Barlinski reichstag. W politiskem systemje Nimskeje jo zwězkowy sejm jadnučki wustawowy organ, kótaryž bu direktnje z ludu wuzwólony. Legislaturna perioda sejma zasadnje trajo styri lět. W aktualnej 20. legislaturnej perioźe sejźi 736 zapósłańcow w sejmje, mjaz nimi 206 za SPD, 152 za CDU/CSU, 118 za Zelenych, 92 za FDP, 83 za AfD, 39 za Lěwicu a 1 za SSW. Aktualny prezident jo Bärbel Bas (SPD).

Doněntne wólby k zwězkowemu sejmoju su wótměli se w lětach 1949, 1953, 1957, 1961, 1965, 1969, 1972, 1976, 1980, 1983, 1987, 1990, 1994, 1998, 2002, 2005, 2009, 2013, 2017 a 2021.

## Wótkaze

* Oficialne website zwězkowego sejma
* Parlamentowa telewizija
Kśesćijańsko-demokratiska unija Nimskeje

**Kśesćijańsko-demokratiska unija Nimskeje** (nimski: Christlich Demokratische Union Deutschlands, CDU) jo konserwatiwna, demokratiska strona w Nimskej, kótaraž bu dnja 26. junija 1945 załožona. Pśedsedaŕ strony jo Friedrich Merz.

## Wótkaz
* Christlich Demokratische Union Deutschlands
Christlich-Soziale Union in Bayern

**Christlich-Soziale Union in Bayern** jo kśesćijańska strona w Bayerskej, kótaraž bu dnja 8. januara 1946 załožona. Pśedsedaŕ jo Markus Söder.

## Eksterne wótkaze
* Christlich-Soziale Union in Bayern
Liverpool

**Liverpool** jo wjelike engelske město w Zjadnośonem kralojstwje. Město same ma pśisamem poł miliona wobydlarjow, ale ceła aglomeracija ma wěcej ako milion wobydlarjow. Liverpool jo wuznamny pśistaw Atlantiskego oceana (w 19. lětstotku cesćony za drugi nejwětšy pśistaw Britiskego imperiuma) a tež něgajšny wuznamny industrielny centrum.

Sławna muzikowa kupka The Beatles póchada z Liverpoola.

## Eksterne wótkaze

* Oficialne stronki
The Beatles

**The Beatles** jo była engelska rockowa muzikowa kupka z Liverpoola, kótaraž jo eksistěrowała mjaz 1960 a 1970. Słuša k nejsławnjejšym kupkam na swěśe a měła wjeliki wliw na wuwiśe moderneje rock’n’roll- a pop-muziki.

## Cłonki
* John Lennon (1960-1970)
* Paul McCartney (1960-1970)
* George Harrison (1960-1970)
* Ringo Starr (1962-1970)
* Stuart Sutcliffe (1960-1961)
* Pete Best (1960-1962)

## Diskografija
* *Please Please Me* (1963)
* *With the Beatles* (1963)
* *A Hard Day's Night* (1964)
* *Beatles for Sale* (1964)
* *Help!* (1965)
* *Rubber Soul* (1965)
* *Revolver* (1966)
* *Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band* (1967)
* *Magical Mystery Tour* (1967)
* *The Beatles* (The White Album) (1968)
* *Yellow Submarine* (1969)
* *Abbey Road* (1969)
* *Let It Be* (1970)

## Eksterne wótkaze
Zwězk 90/Zelene

**Zwězk 90/Zelene** (nimski **Bündnis 90/Die Grünen**; krotce **Zelene** abo **GRÜNE**) jo strona w Nimskej, kótaraž bu dnja 14. maja 1993 w Lipsku ze stronowu Zwězk 90 a Zelenych załožona. Pśedsedarja stej Cem Özdemir a Simone Peter. Wót 1998 do 2005 jo była strona ako mjeńšy koaliciski partnaŕ na zwězkowem kněžaŕstwje wobźělona. Zwězk 90/Zelene maju něźi 61.000 cłonkow a zapósłańcow w kuždem krajnem sejmje.

W tuchylnem zwězkowem sejmje ma Zwězk 90/Zelene 68 wót 620 sedłow.

## Wótkaze

* Oficielna webstrona
* Oficielna webstrona wokrejsny zwězka Budyšyn
Freie Demokratische Partei

**Freie Demokratische Partei** *(Lichotna demokratiska strona)* jo liberalna strona w Nimskej, kótaraž bu dnja 11. decembra 1948 załožona. Pśedsedaŕ jo Christian Lindner.

## Wótkaza

* Freie Demokratische Partei
Paul McCartney

**Paul McCartney** (* 18. junija 1942 w Liverpoolu) jo britiski rockowy muzikaŕ, spiwaŕ, basist a komponist, kótaryž jo grał mjaz 1960 a 1970 pla kupki The Beatles, kótaruž jo był sobu załožył. Pó rozpušćenju kupki jo zachopił wuspěšnu solowu karieru.

## Diskografija (solo)
* *McCartney* (1970)
* *McCartney II* (1980)
* *Tug of War* (1982)
* *Pipes of Peace* (1983)
* *Give My Regards to Broad Street* (1984)
* *Press to Play* (1986)
* *Снова в СССР* (1988)
* *Flowers in the Dirt* (1989)
* *Off the Ground* (1993)
* *Flaming Pie* (1997)
* *Run Devil Run* (1999)
* *Driving Rain* (2001)
* *Chaos and Creation in the Backyard* (2005)
* *Memory Almost Full* (2007)
* *Kisses on the Bottom* (2012)

## Wótkaza

* Paul McCartney Allmusic
André Hahn

Dr. **André Hahn** (* 20. apryla 1963 w Barlinju) jo sakski politikaŕ Lěwicy a wót lěta 1994 pśez krajnu lisćinu wótpósłańc sakskego krajnego sejma. Wón jo był mjaz 1995 a 2007 parlamentariski jadnaśel frakcije PDS a pó tom do 2012 frakciski pśedsedaŕ Lěwicy w sejmje.

Wón jo ženjony a nan jadneje źowki.

## Wótkaze
* Oficielna webstrona
* Krótka biografija na webstronje krajnego sejma
Sri Lanka

**Sri Lanka** jo kupowy stat w pódpołdnjowej Aziji.

Lažy na krotkem zajtšu wót Indiskeje.

## Wótkaz
Jan Zahradil

**Jan Zahradil** (* 30. měrca 1963 w Praze) jo česki politikaŕ konzerwatiwneje strony ODS.

## Eksterne wótkaze

* Webstrona Jana Zahradila

## Žrědła
Peter Patt

**Peter Wilhelm Patt** (* 4. maja 1963 w Düsseldorfu) jo sakski politikaŕ Kśesćijańsko-demokratiskeje Unije Nimskeje a wót lěta 2004 wótpósłańc wólbnego wokrejsa 12 (Kamjenica 1) w sakskem krajnem sejmje. Do togo jo był mjaz 1999 a 2004 měsćański raźc w Kamjenicy.

Patt bu 2009 ako direktny kandidat swójeje strony z 35,7 % głosow wólony.

Wón jo katolski, ženjony a nan styrjoch źiśi.

## Wótkaze
* Oficielna webstrona
* Krótka biografija na webstronje krajnego sejma
Jana Pinka

Dr. **Jana Pinka** (* 3. nowembra 1963 w Freibergu) jo sakska politikarka Lěwicy, wót lěta 2009 pśez krajnu lisćinu wótpósłańcka sakskego krajnego sejma a rěcnica swojeje frakcije za wobswětowu politiku a technologiju.

Promowěrowana mineralogowka Pinka jo bśezkonfesionelna, ženjona a maś dweju góleśowu.

## Wótkaza
* Oficielna webstrona
* Krótka biografija na webstronje krajnego sejma
Édith Piaf

**Édith Piaf** (*Édith Giovanna Gassion*, * 19. decembra 1915 w Parisu; † 10. oktobra 1963, Plascassier) jo była francojska šansonowa spiwaŕka.

## Diskografija
* 1945 - La vie en rose
* 1945 - Les Trois Cloches
* 1949 - Hymne à l'amour
* 1951 - Padam… Padam…
* 1954 - Sous le ciel de Paris
* 1956 - Les amants d'un jour
* 1957 - La foule
* 1959 - Milord
* 1960 - Non, je ne regrette rien

## Eksterne wótkaze
* fan bok
Rico Gebhardt

**Rico Gebhardt** (* 27. maja 1963 w Schlemje) jo sakski politikaŕ Lěwicy, wót lěta 2004 pśez krajnu lisćinu wótpósłańc sakskego krajnego sejma a pśedsedaŕ swojeje frakcije w sejmje.

Wón jo bźezkonfesionelny, ženjony a nan dweju góleśowu.

## Wótkaze
* Oficielna webstrona
* Krótka biografija na webstronje krajnego sejma
Marion Junge

**Marion Junge** (* 24. julija 1963 w Lipsku) jo sakska politikaŕka Lěwicy, wót lěta 2009 pśez krajnu lisćinu wótpósłańcka sakskego krajnego sejma a komunalnopolitiska rěcnica frakcije Lěwicy. Mimo togo jo Junge wót 1990 měsćańska raźcowka w Kamjeńcu.

Wóna jo bźezkonfesionelna, ženjona a maś dweju góleśowu.

## Wótkaze
* Oficielna webstrona
* Krótka biografija na webstronje krajnego sejma
C. S. Lewis

**Clive Staples Lewis** (* 29. nowembra 1898 w Belfasće; † 22. nowembra 1963 w Oxfordźe) jo był irski spisowaśel,  kśesćijański teolog a apologet.

Jogo bliski pśijaśel jo był sławny engelski spisowaśel J. R. R. Tolkien.

## Źělo
* The Chronicles of Narnia (*Chroniki Narnije*)

## Eksterne wótkaze
1946

## Tšojenja
### W Serbach
* 6. januara: W Radworju jo załožył se Serbski wucabnikowy wustaw.
* 30. nowembra: Prědna głowna zgromaźina Domowiny pó Drugej swětowej wójnje.

### Hynźi
* 10. januara: W Londonje wótmějo se prědna generalna zgromaźina Zjadnośonych narodow.
* 30. septembra: W Nürnbergu skóńce se procese pśeśiwo nimskim wójnskim złosnikam z wózjawjenim wusudow.

## Narodniny
* 19. januara: Reinhard Lakomy – nimski komponist a spiwaŕ († 2013)
* 19. měrca: Beno Budar – serbski basnikaŕ, spisowaśel, pśełožowaŕ a redaktor († 2023)
* 6. julija: George W. Bush – US-ameriski politikaŕ, 43. prezident
* 14. decembra: Alfons Frencl – serbski wucabnik, spisowaśel a dłujkolětny redaktor Serbskeje Protyki

## Wumrěśe
* 28. januara: Jurij Gustaw Zarjenk – serbski faraŕ a kulturny procowaŕ (* 1871)
* 6. februara: Matej Handrik – serbski faraŕ, serbowědnik a narodny procowaŕ (* 1864)
* 11. februara: Marja Budychojc – dolnoserbska gmejnska sótša a ludowa spisowaśelka (* 1883)
* 11. měrca: Michał Mič – serbski faraŕ a domownjowědnik (* 1879)
* 20. apryla: Pawoł Wirt – serbski wucabnik, załožaŕ serbskeje rěcneje geografije (* 1906)
* 11. awgusta: Marjana Domaškojc – dolnoserbska basnjerka a spisowaśelka (* 1872)
* 24. oktobra: Mikławš Dórnik – serbski faraŕ a spěchowaŕ serbskego źiwadła (* 1877)

## Wótkaz
Freddie Mercury

**Freddie Mercury** (**Farrokh Bulsara**; Gujarati: *Pharōkh Balsārā‌*; * 5. septembra 1946, Zaznibar, Tansanija; † 24. nowembra 1991, London) jo był britiski spiwaŕ a muzikaŕ.

Dłujkolětny spiwaŕ rockoweje kupki Queen jo słušał k prědnym wósobam zjawnego žywjenja, kenž su na AIDS wumrěli.

## Wótkaz
Nürnberg

**Nürnberg** () jo bźezwokrejsne město w Bayerskej w Nimskej. Lažy něźi 170 kilometrow na pódpołnoc wót Münchena pśi rěce Pegnitz. Ma poł miliona wobydlarjow a jo toś druge nejwětše město Bayerskeje.

## Wótkaza

* Oficialne stronki
Queen

**Queen** jo była engelska rockowa muzikowa kupka z Londona, kótaraž jo mjaz 1970 a 1995 eksistěrowała.

## Cłonki
* Freddie Mercury (1946–1991)
* Brian Harold May
* John Deacon
* Roger Meddows Taylor

## Diskografija
**Queen* (1973)
**Queen II* (1974)
**Sheer Heart Attack* (1974)
**A Night at the Opera* (1975)
**A Day at the Races* (1976)
**News of the World* (1977)
**Jazz* (1978)
**The Game* (1980)
**Flash Gordon* (1980)
**Hot Space* (1982)
**The Works* (1984)
**A Kind of Magic* (1986)
**The Miracle* (1989)
**Innuendo* (1991)
**Made in Heaven* (1995)
München

**München** (teke Mnichow) jo stolica zwězkowego kraja Bayerskeje a kulturelne kaž teke ekonomiske srjejźišćo pódpołdnjoweje Nimskeje. Z něźi 1.350.000 wobydlarjami na 310 km² jo wón pó wobydlarjach nejwětše město zwězkowego kraja, tśeśe nejwětše Nimskeje a dwanaste nejwětše cełeje Europskeje Unije. Pśez München běžy rěka Isar.

## Nožki


## Wótkaz
1991

## Tšojenja
* 16. januara: Z lětanskimi nadpadami pśeśiwo Irakoju zachopnjo se druga golfowa wójna.
* 17. januara: Prědny cełonimski zwězkowy sejm wóli Helmuta Kohla zasej za zwězkowego kanclarja.
* 19. awgusta: Wopyt puča pśeśiwo sowjetskemu prezidentoju Michailoju Gorbačowoju.

## Narodniny
* 23. meje: Lena Meyer-Landrut – nimska spiwaŕka
* 27. decembra: Jimi Blue Ochsenknecht – nimski filmowy grajaŕ

## Wumrěće
* 6. januara: Heinrich Dathe – nimski coologa (* 1910)
* 17. januara: Olav V. – kral Norwegskeje (* 1903)
* 30. januara: John Bardeen – US-ameriski fyzikaŕ, nosaŕ Nobelowego myta (* 1908)
* 2. februara: Jozef Frencl – serbski wucabnik a awtor (* 1909)
* 7. februara: Jean-Paul Mousseau – kanadiski mólaŕ a tśasaŕ (* 1927)
* 2. měrca: Serge Gainsbourg – francojski šansonowy spiwaŕ (* 1928)
* 16. měrca: Trude Herr – nimska źiwadłownica, spiwaŕka a źiwadłowa direktorka (* 1927)
* 1. apryla: Martha Graham – US-ameriska rejowaŕka, choreografka a pedagogowka (* 1894)
* 3. apryla: Graham Greene – britiski spisowaśel (* 1904)
* 4. apryla: Max Frisch – šwicaŕski architekt a spisowaśel (* 1911)
* 5. apryla: Jiří Mucha – česki kosmopolit, spisowaśel, publicist a awtor wjertnych knigłow (* 1915)
* 23. apryla: Johnny Thunders – US-ameriski punkowy muzikaŕ (* 1952)
* 25. apryla: Michael Kühnen – nimski wjednik neonacistiskego gibanja (* 1955)
* 11. maja: Jurij Winar – serbski wucabnik, muzikaŕ a organizator muzikowego žywjenja (* 1909)
* 21. maja: Rajiv Gandhi – indiski politikaŕ (* 1944)
* 25. julija: Lazar Mojsewič Kaganowič – sowjetski politikaŕ (* 1893)
* 5. awgusta: Soichiro Honda – japański pśedewześaŕ (* 1906)
* 6. awgusta: Šapur Bachtiar – iraniski premier (* 1914)
* 10. septembra: Julius Meinl – awstriski pśedewześaŕ (* 1903)
* 25. septembra: Jurij Šěn – serbski ludowy spisowaśel a narodny procowaŕ (* 1922)
* 27. septembra: Karl-Heinz Köpcke – nimski powěsćowy rěcnik (* 1922)
* 28. septembra: Miles Davis – US-ameriski jazzowy trubjer (* 1926)
* 9. oktobra: Roy Black – nimski šlagrowy spiwaŕ a filmowy grajaŕ (* 1943)
* 18. nowembra: Gustáv Husák – čechosłowakski politikaŕ a statny prezident (* 1913)
* 20. nowembra: Helga Hahnemann – nimska entertainerka, kabaretistka a filmowa grajaŕka (* 1937)
* 23. nowembra: Klaus Kinski – nimski źiwadłownik a filmowy grajaŕ (* 1926)
* 24. nowembra: Freddie Mercury – britiski rockowy spiwaŕ (* 1946)

## Nobelowe myta
* za fyziku: Pierre-Gilles de Gennes
* za chemiju: Richard R. Ernst
* za medicinu: Erwin Neher a Bert Sakmann
* za literaturu: Nadine Gordimer
* Měrowe Nobelowe myto: Aung San Suu Kyi
* za góspodaŕsku wědomnosć: Ronald Coase

## Wótkaz
Pšuska

**Pšuska** () jo był historiski stat w lětach 1525-1947, kótaryž jo był na městnu źělow źinsajšnych statow: Nimskeje, Pólskeje, Rusojskeje, Litawskeje, Českeje republiki, Belgiskeje, Nižozemskeje a Dańskeje.

Wót kóńca Prědneje swětoweje wójny jo była Pšuska źěl Weimarskeje republiki z mjenim *[[Lichotny stat Pšuska]]*.
Weimarska republika

**Weimarska republika** se pomjenijo historiska epocha Nimskego rajcha mjaz lětami 1918 a 1933. Stawizny toś togo stata su se zachopili z wótstupjenim nimskego kejžora 9. nowembra 1918 resp. ze schwalenim Weimarskeje wustawy 11. awgusta 1919 a skóńcyjo se 30. januara 1933 z pśewześim mócy pśez nacionalsocialistow. 

Mě Weimarskeje republiki wótwóźujo se wót města Weimara, źož jo se wotměła prědna narodna zgromaźina. 

## Literatura
*Jan Šołta, *Bergarsko-parlamentariska Weimarska republika*, w: *[[Pśeglěd serbskich stawiznow]]*, do dolnoserbšćiny pśełožył Erwin Hanuš, Budyšyn 1976, b. 138-155.
Staśaństwo

**Staśaństwo** jo juristiska pśisłušnosć pśirodneje wósoby k jadnomu statoju, z kótarejež wuchadaju wěste bergaŕske pšawa a winowatosći. Jadnotliwc pśisłuša pótakem pšawniskemu zgromaźeństwu staśanow. Staśaństwo jo we wětšynje krajow njewótwisne wót etniskeje pśisłušnosći abo narodnosći, na pśikład su Serby zwětšego nimske staśanje, pótakem Nimce w pšawniskem zmysle.

Kuždy stat ma swójske kazni, kótarež rěduju dobyśe a zgubjenje swójogo staśaństwa. W Nimskej wupóžycujo se staśaństwo zwětšego pśez naroźenje a wótwisnje wót staśaństwa staršeju, abo teke pśez zadomjenje wukrajnikow.

Staśan ma wósebne pšawa, kaž na pśikład pšawo na lichotne drogowanje abo w demokratijach wólbne pšawo. Na tamnem boku ma teke wěste winowatosći, kaž na pśikład wobornu winowatosć abo dawkownosć.

Staśaństwo dokumentěrujo se na oficielnych dokumentach, na pśikład na drogowańskem pasu abo na personalnem wupokazu. W někotarych krajach – pśedewšym w něgajšnych socialistiskich statach – jo teke narodnosć do dokumentow zapisana.

Jadnotne nimske staśaństwo wobstoj akle z lěta 1934. Pśed tym su měli nimske kraje – na pśikład Sakska a Pšuska – swójske staśaństwa. Lěcrownož jo měła NDR teke swójske staśaństwo, su płaśeli wšykne bergarje z perspektiwy zwězkoweje republiki ako nimske staśanje. 

Pśi rozpadnjenju statow (na pśikład Sowjetskego zwězka abo Jugosłowjańskeje) móžo w někotarych padach k problemam dojś, njedostanu-li wšykne něgajšne staśanje staśaństwo jadnogo z naslědnych statow. To jo se w jugosłowjańskem pśikłaźe pśedewšym Romam stało, z kótarychž su byli pótom mnozy bźezstatne.

Napśeśiwny pad su luźe z wšakimi staśaństwami – zwětšego jadna se wó dwójne staśaństwo něgajšnych pśidrogowarjow, pótomnikow tych pśidrogowarjow abo bergarjow Europskeje unije, kenž su se w drugem kraju zasedlili. Za bergarjow drugich cłońskich statow EU jo dwójne staśaństwo w Nimskej zasadnje dowólone, za tamnych (na pśikład Turkow w Nimskej) wobstoje wěste wobgranicowanja.

## Wótkaz
* Informacije zwězkowego kněžaŕstwa wó staśaństwje
1934

## Tšojenja
* 

## Narodniny
* 1. februara: Marja Młynkowa – serbska lektorka, spisowaśelka a literarna kritikaŕka († 1971)
* 1. měrca: Jurij Krawža – serbski spisowaśel († 1995)
* 8. maja: Jan Pawoł Nagel – serbski komponist a pśedsedaŕ Domowiny († 1997)
* 18. maja Margita Heinrichowa - dolnoserbska žurnalistka a rozgłosowa redaktorka
* 10. julija: Jurij Nuk – serbski wucabnik, Maśicaŕ
* 15. julija: Beno Rječka – serbski casnikaŕ († 2004)
* 12. awgusta: Jurij Šołta – serbski wucabnik, Maśicaŕ
* 2. septembra: Pawoł Šołta – serbski wucabnik a dirigent chóra „Delany“
* 5. oktobra: Beno Njekela – serbski rozgłosownik, žurnalist a producent († 1998)
* 5. nowembra: Roža Šenkarjowa – serbska basnikaŕka, wucabnica a rozgłosowa redaktorka
* 16. nowembra: Měrćin Völkel – serbski kulturny wědomnostnik a publicist († 2007)
* 7. decembra: Jan Wornar – serbski wucabnik a spisowaśel († 1999)
* 30. decembra: Wyli Gusor - serbski towarišnostny a kulturny procowaŕ
* 30. decembra: Beno Pětška - dolnoserbski wucabnik a kulturny procowaŕ († 2021)

## Wumrěśe
* 20. februara: Jan Rězak – serbski wucabnik, redaktor a spisowaśel (* 1863)
* 29. apryla: Wilibald von Schulenburg – nimski mólaŕ, spisowaśel a ludowědnik, pśijaśel Serbow (* 1847)
* 7. maja: Oswald Mrózak – serbski faraŕ a nabóžninski procowaŕ (* 1845)
* 12. septembra: Křesćan Černik – serbski rolnikaŕ a ludowy gerc (* 1877)
* 14. nowembra: Jurij Mucha – serbski budkaŕ, braška a ludowy spisowaśel (* 1860)

## Wótkaz
Geografija

**Geografija**, teke *zemjepis* (z grichiskego γεός *geos* zemski + γράφειν *grafein* pisaś) jo wědomnosć wó zemi.
Botsuana

**Republika Botsuana** (Setsuana *Lefatshe la Botswana*, engelski *Republic of Botswana*) jo njewótwisny nutśikokrajny stat w pódpołdnjowej Africe, kótaryž  jo nastawał w lěśe 1966 z britiskeje kolonije. Granicujo z Pódpołdnjoweju Afriku na krotkem zajtšu a pódpołdnju, z Namibiju na pódwjacorje a pódpołnocy a na dłujkem zajtšu ze Sambiju a Simbabwe.

Statne mě wóznamjenijo „kraj ludu Tswana“.

W Botsuanje kněžy sucha połpusćinowa klima z górucym lěśim a miłej zymu. Zymske nocy su pak gusto lodojte.

Něźi běrtyl wobydlaŕstwa Botsuany jo inficěrowana z HIV-wirusom.

## Nožki


## Wótkaze

* Oficialne webstrony kněžaŕstwa
Brunei

**Sultanat Brunei** (amtski *Brunei Darussalam*, malajski *Negara Brunei Darussalam*) jo mały njewótwisny stat w krotkozajtšnej Aziji. Namaka se na kupje Borneo w Pódpołdnjownochinskem mórju a granicujo na wšych bokach z Malayziju. Statny teritorij se zestawajo z dweju źělow, mjaz kótarymaž lažy malayziski teritorij.

Arabske mjenjowy źěl *Darussalam* wóznamjenijo *domowna* abo *pśistaw měra*. Mě Brunei jo pśiswójźbne z kupowym mjenim *Borneo*.

W Bruneiju kněžy tropiska dešćolěsny klima z wusokeju powětšoweju mokšowatosću a pśerězneju temperaturu wót 27 °C.


## Wótkaze

* Oficialne webstrony kněžaŕstwa
Brunica

**Brunica** abo **bruny wugel** jo brunocarna sedimentowa kamizna. Wužywa se pśedewšym ako palidło. We Łužycy namaka se nejwětšy brunicowy rewěr w źinsajšnej Nimskej. Wót 1930tych lět sem bu wótbagrowane wěcej ako 70 łužyskich jsow dla brunicy.

## Dobywanje brunicy

## Eksterne wótkaze

*  ''Geologija łužyskeje brunicy'', Beno Knebel, Rozhlad 9/2009
Niska

**Niska** ( *Niesky*) jo městaško na dłujkem zajtšu Górneje Łužyce. Měsćański teritorij wobstoj z gmejnskich źělow Niska, Jězor, Kózło, Stanojšćo a Wódrjeńca. Sedlišćo Wuhelc słuša ku gmejnskemu źěloju Jězor. Na zachopjeńku wót lěta 1742 jo Niska była kolonija Ochranojskeje bratšojskeje wósady.

## Wótkaze

* http://www.niesky.de
* Lausitz Wiki (de)
Zwěrin

**Zwěrin** (nimski *Schwerin*) jo město w pódpołnocnem źělu Nimskeje a stolica zwězkowego kraja Mecklenburg-Pśedpomorska.

Ma wokoło 95.000 wobydlarjow na 130,46 km² a jo toś nejmjeńša nimska krajna stolica. 

## Wótkaz
Gambija

**Gambija** (engelski *The Gambia*) jo mały njewótwisny, gusće wobsedlony stat pśi rěce ze samskim mjenim w pódwjacornej Africe. Granicujo na wšych bokach ze Senegalom. Stolica jo město Banjul, kótarež se namaka blisko wulewa rěki Gambije do Atlantiskego oceana na pódwjacorje kraja. Nejwětše město jo pak Serekunda na drugem boku rěki. Gambija jo nejmjeńšy afrikański stat a něźi 480 km dłujka, ale maksimalnje 50 km šyroka.

W Gambiji kněžy tropiska klima ze suchym casom wót nowembra až do maja a dešćowym casom mjaz junijom a oktoberom. Nejwuše městno kraja lažy jano 56 m nad mórskeju głaźinu.

## Wótkaza

* Webstrony gambiskego wjelikopósłaństwa w Brüsselu
Simbabwe

**Simbabwe** (engelski *Zimbabwe*) jo nutśikokrajny stat w pódpołdnjowej Africe. Granicujo z Mosambikom w pódzajtšu, z Pódpołdnjoweju Afriku w pódpołdnju, z Botswanu w krotkem wjacorje a ze Sambiju w dłujkem wjacorje. Stolica jo Harare, kótarež se namaka w dłujkozajtšnem źělu kraja. 

W Simbabwe kněžy śopła subtropiska klima z dešćowym casom wót nowembra do měrca a górucym suchym casom z temperaturami wokoło 35&nbsp;°C. Pśerězna temperatura w stolicy jo 20&nbsp;°C. Nejwuše městno jo *Inyangani* (2.592 m) pśi mosambikskej granicy w pódzajtšu kraja. Pśewažeca krajinowa forma jo sawana.

Simbabwe jo jaden z nejchudšych krajow na swěśe.


## Wótkaza

* Informacije nimskego wenkownego zarěda
Sternberg

**Sternberg** jo małe město w pódpołnocnej Nimskej z něźi 4.000 wobydlarjami. Lažy we wokrejsu Ludwigslust-Parchim zwězkowego kraja Mecklenburg-Pśedpomorska.

K městu słušaju wjasne źěle Gägelow, Groß Görnow, Groß Raden, Klein Görnow, Neu Pastin, Pastin, Sagsdorf, Sternberger Burg a Zülow.

## Stawizny
Prědne historiske naspomnjenje ako *Sterneberg* póchada z lěta 1256.

## Wótkaz
Banzkow

**Banzkow** jo gmejna w pódpołnocnej Nimskej z něźi 2.800 wobydlarjami. Lažy we wokrejsu Ludwigslust-Parchim zwězkowego kraja Mecklenburg-Pśedpomorska. 


Dataja:Kirche Banzkow.jpg|Cerkwja w Banzkowje
Dataja:Banzkow Windmuehle 2008-10-29.JPG|Wětšnik w Banzkowje


## Wótkaz