open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Madagaskar

**Madagaskar** ( *Madagascar*) jo wjeliki kupowy stat na krotkem wjacorje Indiskego oceana pśed afrikańskim pśibrjogom. Mjaz Madagaskarom a kontinentom namaka se něźi 420 km šyroka Mosambikaniska wuscyna. Stolica jo Antananarivo, kótarež se namaka w srjejźišću kupy.

Na Madagaskarje kněžy śopła, tropiska klima z pśerěznymi temperaturami wokoło 25 °C. W pódzajtšnem źělu kupy jo mokšej z lětnymi spadkami ako do 4000 mm, na pódwjacorje sušej z jano 500 mm. Kupa lažy teke we wliwowem wobwoźe tropiskich cyklonow, kenž pśisamem kuždolětnje pśiźe. Nejwuše městno jo *Maromokotro* (2.876 m) na pódpołnocy Madagaskara.


## Wótkaze

* Informacije nimskego wenkownego zarěda
Tonga

**Kralojstwo Tonga** jo kupowy stat w pódpołdnjowem źělu Śichego oceana, kótaryž słuša geografiski k Polyneziskej. Dnja 4. junija 1970 bu njewótwisny wót Zjadnośonego kralojstwa. Tonga jo až do źinsajšnego jadnučka monarchija w Oceaniji a jadnučki cłonk Commonwealtha, kótaryž ma swójsku dynastiju.

## Geografija

K tongaskemu archipelu słušaju 176 kupow a atolow, kótarež su gronili w zachadnosći pla Europejarjow teke *Kupy pśijaśelstwa*. Wót nich su jano 36 stawnje wobsedlone. Wóni namakaju se w Pacifiku na pódzajtšo Fidžija, na pódpołdnjo Samowy a na pódpołnoc Nowoseelandskeje. Tongaske wulkanowe kupy lice k Pacifiskemu wulkanowemu kołoju. Na pódzajtšo wót jich namaka se až 10.882 metrow dłymoka Tongaska grobla, kótaraž słuša k nejdłymšym mórskim groblam na swěśe. Nejwušy wjeršk kraja jo wěcej ako 1.000 metrow wusoki a lažy na kupje Kao. 

Stolica a nejwětše město Tongy jo Nuku'alofa na głownej kupje Tongatapu z něźi 24.000 wobydlarjami.

## Wobydlaŕstwo
98 % tongaskego wobydlaŕstwa su Polynezijarje. Tamne wobydlarje su zwětšego Europejarje, Chinezarje a Indarje. Wjele tongaskich bergarjow jo stawnje we wukraju žywe, pśedewšym w Awstralskej, Nowoseelandskej a w Zjadnośonych statach.

Tongašćina słuša k polyneziskim rěcam, kenž su gałuz Awstroneziskich rěcow.

## Infrastruktura
Mjazynarodne lětańske linije zwězuju Tongu z Awstralskeju, Nowoseelandskeju, Samou a Fidžijom. Teke mjaz tongaskimi kupami jo lětadło nejwažnjejšy wobchadny srědk.

### Internet
Tonga wobsejźi Top Level Domain .to, kótaraž jo na pódwjacorje wósebnje dla wužywanja za (ilegalne) wideostreaming-słužby znata.

## Wótkaz
Samoa

**Samoa** (do 1997 oficielnje *Pódwjacorna Samoa*) jo njewótwisny kupowy stat w pódwjacornem źělu Śichego oceana, kótaryž wobstoj ze pódwjacornych Samoaskich kupow, mjaztym až słušaju pódzajtšne kupy ako Amerikańska Samoa k Zjadnośonym statam. Samoa bu w lěśe 1962 njewótwisna wót Nowoseelandskeje a ma pśisamem 200.000 wobydlarjow.

Republika Samoa słuša ku Commonwealthej a jo cłonk Zjadnośonych narodow.

## Geografija

Samoa lažy w krotkowjacornem Pacifiku, na dłujke zajtšo wót Fidžija. Nejwětšej kupje stej Savai'i (1708 km²) a Upolu (1118 km²), źož namakatej se samoaska stolica Apia a mjazynarodne lětanišćo. Dalšej wobsedlonej kupje stej Manono a Apolima. Dalše mjeńše kupy njejsu stawnje wobsedlone. Wětše kupy archipela su wulkaniskego póchada, mjeńše su nastali z koralowych riffow.

Na kupach kněžy tropisko-oceaniska klima z dešćowym a suchym casom. Pśerězna temperatura lažy pla 27 stopnjow. Dla swójogo geografiskego połoženja jo Samoa wót hurrikanow a tsunamijow wogrozona.

## Wótkaz
Seychelle

**Seychelle** su kupka kupow a na jich lažecy stat w pódwjacornem Indiskem oceanje, kótaryž bu w lěśe 1976 njewótwisny wót Zjadnośonego kralojstwa. Wóni słušaju až do źinsajšnego ku Commonwealthoju.

Wóni su dla wjelikeje kopice rědko wobsedlonych kupow z běłymi pśibrjogami woblubowany turistiski cil.

## Geografija

Seychelle wobstoje z 115 kupow, kótarež laže mjaz 200 a 900 kilometrow zdalone wót Madagaskara pśed pódzajtšoafriskim pśibrjogom. Na głownej kupje Mahé namakaju se stolica Victoria, nejwušy wjeršk *Morne Seychellois* (905 m) a mjazynarodne lětanišćo.

Na Seychellach kněžy tropiska klima z dešćowym a suchim casom, kótarejž staj wót monsuna póstajonej. Pśerězne temperatury laže cełe lěto mjaz 24 a 30° C, wódna temperatura zwětšego pśi 26° C.

## Wobydlaŕstwo
82,3 % wobydlaŕstwa jo romsko-katolske, něźi 7,7 % protestanty abo anglikany – zwětšego pótomnicy britiskich namórnikow a farmarjow. 5,1 % pśisłuša islamoju a 2,9 % Seychellanow jo hinduistiske.

## Wótkaz
Gustosć zasedlenja

**Gustosć zasedlenja** (teke *Gustosć wobydlenja*) jo pśerězna licba wobydlarjow na wobgranicowanej pśestrěni za wěsty teritorij, na pśikład za staty, wokrejse, gmejny a pódobne. Wóna se zwětšego ako licbu wobydlarjow na kwadratnem kilometerje pódawa. Jeje pendant w zwěrinstwje jo gustosć populacije.

Pśerězna gustosć zasedlenja ako licba njejo pśecej wjelgin wugroniwa. Tak ma na pśikład Egyptojska pśerěznu gustosć zasedlenja wót jano 80 wobydlarjow na kwadratnem kilometerje, wšak njegóźe se wěcej ako 90 % jeje teritorija scełego wobsedliś, tak až jo we wobydlobnych stronach cesto wěcej ako 1000 wobydlarjow na kwadratnem kilometerje žywe.

Nimska ma ako relatiwnje gusće wobsedlony srjejźoeuropski kraj gustosć zasedlenja wót něźi 230 wobydlarjow na km². W mjenjej wobsedlonej Łužycy su to jano wokoło 100 wobydlarjow na km² (1.300.000 wobydlarjow na 13.000 km²).

## Pśikłady
* kraje z nejwušeju gustosću zasedlenja:
:# : 15.520 wob./km²
:# : 6.750 wob./km²
:# : 1.900 wob./km²
:# : 1.330 wob./km²
:# : 1.290 wob./km²
:# : 1.090 wob./km²
:# : 970 wob./km²
:# : 665 wob./km²
:# : 640 wob./km²
:# : 635 wob./km²

* kraje z nejnišeju gustosću zasedlenja:
:# : 1,8 wob./km²
:# : 2 wob./km²
:# : 2,6 wob./km²
:# : 2,8 wob./km²
:# : 3,0 wob./km²
:# : 3,0 wob./km²
:# : 3,1 wob./km²
:# : 3,4 wob./km²
:# : 3,5 wob./km²
:# : 3,5 wob./km²

## Glědaj teke
* Lisćinu njewótwisnych statow z gustosću zasedlenja jadnotliwych statow

## Wótkaz
Małe Antile

**Małe Antile** ( *Lesser Antilles*) su rěd kupow w pódzajtšnem Karibiskem mórju, kótaryž se wót venezuelskeho pśibrjoga na pódpołdnju až ku Kněžniskim kupam na pódpołnocy rozpśestrěwa. Wóni stwórje gromaźe z Bahamami a Wjelikimi Antilami Pódwjacornoindiske kupy. 

Małe Antile rozdźěluju se do tak pomjenjowanych *[[Kupy nad wětšom|Kupow nad wětšom]]* a *[[Kupy pód wětšom|Kupow pód wětšom]]*. Mjenjej póchadatej wót w toś tych stronach kněžecych pasatowych wětšow.

## Rozrědowanje
### Kupy nad wětšom
**Wótwětŝna strona:**
* Amerikańske a Britiske kněžniske kupy
* 
* /
* Saba
* Sint Eustatius
* 
* 
* 
* 
* 
a dalše

**Nawětšna strona:**
* 
* 
* 
* 
* 
a dalše

### Trinidad a Tobago
* Trinidad
* Tobago

### Kupy pód wětšom
* 
* Bonaire
* Curaçao
* Isla Margarita
a dalšne

## Wótkaz
Tuvalu

**Tuvalu** jo mały kupowy stat w Śichem oceanje. Wón bu w lěśe 1978 njewótwisny wót Zjadnośonego kralojstwa, wóstanjo pak až do źinsajšnego z cłonkom Commonwealtha. Z něźi 10.000 wobydlarjami a pśestrěnju wót jano 26 km² jo Tuvalu tśeśi nejmjeńšy stat na swěśe nastupajucy wobydlaŕstwo a stwórty nejmjeńšy pó pśestrěni. Až do njewótwisnosći se jo gronił teritorij *Ellice Islands*.

Mě kraja wóznamjenijo „wósym kupow“, dokulaž jo było až k wobsedlenju nejwěcej pódpołdnjoweje kupy Niulakita w lěśe 1949 jano wósym wobsedlonych.

## Geografija

Archipel namaka se w krotkowjacornem źělu Pacifika na pódzajtšo Papua-Neuguinea a na pódpołnoc Nowoseelandskeje. W dalšej wokolinje laže kupowy staty Salomonow, Nauru, Kiribati, Tokelau, Samoa, Wallis a Futuna, Fidži a Vanuatu.

Nejwušy dypk kupow lažy jano pěś metrow nad mórskeju głaźinu, tak až jo Tuvalu pówažnje wobgrozony wót změny klimy a pówódnjowanja pśez mórjo. Dla togo planujo tuvaluske kněžaŕstwo dłujkodobnje ewakuěrowanje wobydlaŕstwa do Awstralskeje abo Nowoseelandskeje.

Na kupach kněžy góruca tropiska klima z pśerěznej temperaturu wót 30 °C.

Stolica jo centralny atol Funafuti, źož jo połojca wobydlaŕstwa žywa, a sedło kněžaŕstwo na tom atolu lažeca wjas Vaiaku.

## Stawizny
Tuvaluske kupy su wót něźi 2000 lět wobsedlone. Prědny europski nadejźaŕ, kótaryž jo w lěśe 1568 na kupy dojšeł, był Španijaŕ Alvaro de Mendaña de Neyra. Akle 1861 jo zachopił se pókśesćijańšćenje wobydlarjow z pśijězdom prědnego britiskego misionarja. Južo 16 lět pózdźej su dojšli kupy w lěśe 1877 pód britiske zastojnistwo a wót 1915 byli zgromadnje ze susednymi Gilbertowymi kupami – źinsajšnym Kiribatijom – oficielnje britiska kolonija.

W lěśe 1974 su rozsuźili se wobydlarje za wótźělenje wót Gilbertowych kupow a njewótwisnosć ako pśidatny stat. Wót lěta 2000 jo Tuvalu ze cłonkom Zjadnośonych narodow.

Tuvalu njejo w žednom wójaŕskem zwězku organizěrowany, daniž ma swójske wójsko.

## Góspodaŕstwo
Głownej góspodaŕskej gałuzy stej rolnikaŕstwo a rybaŕstwo. Głowne rolnikaŕske produkty su kokosowe wórjechy, banany a taro. Nejwažnjejšej eksportowej produkta stej kopra (kokosowe měso) a listowe znamki. Teke pśedawanje pšawow na internetowych domenach *.tv*, kótarež su wósebnje pla telewizijnych sćelakow wjelgin woblubowane, jo měł w 2000tych lětach wěsty góspodaŕski wuznam.

### Infrastruktura
Wót lěta 2002 ma Tuvalu cełkownje wósym kilometrow asfaltěrowaneje drogi a z tym nejkrotšu nadroznu seś na swěśe. Wót lětanišća we Funafuti dawa liniju do Fidžija. Wobchad mjaz kupami pśewjeźo se z pśewóznymi cołnami.

## Wótkaza

* Potepjenje Tuvalua
Ujgurska

**Sin-ťiang** (chinski: 新疆; pinyin: Xīnjiāng) jo Ujgurska awtonomna strona Chinskej ludowej republiki. Lažy w dłujkowjacornej Chinskej, w centrumje euraziskego kontinenta, a z pśestrěnju 1&nbsp;660&nbsp;000 km² jo nejwětša prowinca ČLR. Na pódwjacorje a pódpołnocy granicujo z wósym statami: Mongolskeju, Rusojskeju, Kazachstanom, Kirgizistanom, Tadžikistanom, Afghanistanom, Pakistanom a Indiskeju; granica jo 5&nbsp;400&nbsp;km dłujka.
Palermo

**Palermo** (, ) jo nejwětše město a stolica Siciliskeje w pódpołdnjowej Italskej. Lažy na dłujkowjacornej kšomje kupy na brjoze Tyrrenskego mórja a ma něźi 650 tysac wobydlarjow.

## Eksterne wótkaze
Samos

**Samos** ( *Σάμος*) jo kupa na pódzajtšu Egejskego mórja, blisko  Małeje Azije. Słuša k Grichiskej, k prefekturje ze samskim mjenim. Ma pśestrěń něźi 478 kwadratnych kilometrow a pśisamem styriatśiźasća tysac wobydlarjow.

## Wuznamne wósobiny
* Pythagoras — filozof a matematikar

## Wótkaza

* Prefektura Samos (grichiski)
Isle of Wight

**Isle of Wight** (/ˌaɪləvˈwaɪt/) jo kupa blisko pódpołdnjowego pśibrjoga Engelskeje, napśeśiwo městu Southampton. Słuša k Zjadnośonemu kralojstwu, do lěta 1890 jo był źěl grobinstwa Hampshire a wót togo casa jo faktiski njewótwisna. Ma pśestrěń něźi 381&nbsp;km² a 140.000 wobydlarjow.

Głowne město kupy jo Newport. 

## Wótkaz
David Cameron

**David Cameron** (* 9. oktobra 1966 w Londonje) jo britiski konserwatiwny politikaŕ, wót 11. maja 2010 do 13. julija 2016 premier Zjadnośonego kralojstwa. Jo teke był pśedsedaŕ britiskeje Konserwatiwneje strony wót 6. decembra 2005 do 11. julija 2016.

## Wótkaz
British National Front

**British National Front** jo ekstremistiska pšawicarska strona w Zjadnośonem kralojstwje, kótaraž bu w lěśe 1967 załožona. Pśedsedaŕ jo Ian Edward.

Fašistiska organizacija nima žednych zapósłańcow w britiskich parlamentach.

## Wótkaz
* British National Front
British National Party

**British National Party** jo nacionalistiska strona w Zjadnośonem kralojstwje, kótaraž bu 1982 załožona. Pśedsedaŕ jo Nick Griffin.

Wóna ma jadnogo zapósłańca w europskem sejmje.

## Wótkaz
* British National Party
Liberal Democrats

**Liberal Democrats** jo liberalna strona w Zjadnośonem kralojstwje, kótaraž bu 3. měrca 1988 ze stronowu Liberal Party a Social Democratic Party załožona. Pśedsedaŕ jo Nick Clegg.

Wóna ma wěcej ako 40.000 cłonkow a 57 wót 650 w britiskem parlamenśe.

## Wótkaz
* Liberal Democrats
Mebyon Kernow

**Mebyon Kernow** jo politiska strona w Korniskej. Pśedsedaŕ jo Dick Cole.

## Eksterne wótkaze
* Mebyon Kernow
Korniska

**Korniska** (Kornišćina: *Kernow*, Engelšćina: *Cornwall*, nim. *Kornwall* abo *Kornwales*, *Cornwallis*) jo grobinstwo a krotkowjacorny źěl w Engelskej.

## Kornišćina

Kornišćina jo była keltiska rěc, kótaraž jo wótemrěła zazdaśim 1777 ze smjerśu slědneje powědarki Dolly Pentreath z Mouseholea ako maśeršćina. 

Mjaztym powěda zasej 3.500 luźi rěc.

## Města a jsy
* Bodmin, Boscastle, Botallack, Bude,
* Camborne, Charlestown, Coverack, Crows-an-Wra
* Devoran
* Falmouth, Fowey
* Hayle, Helston
* Launceston, Lelant, Liskeard, Lizard, Looe
* Marazion, Mevagissey, Mousehole
* Newlyn, Newquay, Newtown
* Padstow, Penzance, Polperro, Polruan, Porthleven, Port Isaac, Portreath
* Redruth
* St Agnes, St Austell, St Ives, St Just, St Mawes
* Truro, Tintagel
* Zennor

## Literatura
;Stawizny
* Orme, Nicholas: *The saints of Cornwall.* Oxford University Press. Oxford 2000, 

;Drogowański wjednik
* Ralf Nestmeyer: „Cornwall & Devon“. Ein Reisehandbuch. Michael-Müller-Verlag, Erlangen 2008, 

;Rěc
* Daniel Prohaska: "Kornisch Wort für Wort." Kauderwelsch. Reise Know-How Verlag Rump, Awgust 2006, 

## Wótkaze

* cornwallcam.co.uk
United Kingdom Independence Party

**United Kingdom Independence Party** jo pšawicarska strona w Zjadnośonem kralojstwje, kótarejež politiski cil jo wustup Wjelikeje Britaniskeje z Europskeje unije. Pśedsedaŕ jo Nigel Farage.

Wóna bu w lěśe 1993 załožona, ma wokoło 27.000 cłonkow a źewjeś zapósłańcow w europskem sejmje.

## Wótkaz
* United Kingdom Independence Party
Cardiff

**Cardiff** () jo stolica a nejwětše město Waliziskeje w Zjadnośonem kralojstwje. Z wěcej ako 341 000 wobydlarjami jo teke źasete nejwětše město Zjadnośonego kralojstwa.

Lažy na pódpołnocnem brjoze Bristolskego kanala na krotkem zajtšu Waliziskeje.

## Wótkaz
Glasgow

**Glasgow** (, ) jo pó Londonje a Birminghamje tśeśe nejwětše město Zjadnośonego kralojstwa a zrazom nejwětše město Šotiskeje, mjaztym až jo mjeńšy Edinburgh šotiska stolica.

## Wótkaz
Monmouth

**Monmouth** () jo město w Zjadnośonem kralojstwje. Lažy nad zběžanim rěkow Wye, Monnow a Trothy w krotkozajtšnem źělu Waliziskeje, dwa kilometra na pódwjacor granicy z Engelskeju. Waliziska stolica Cardiff lažy něźi 58 kilometrow na krotki wjacor a wjelikobritaniska stolica London něźi 200 kilometrow na pódzajtšo. Monmouth ma pśisamem źewjeś tysac wobydlarjow a jo lokalny centrum wikowanja, kultury a wukubłanja.

Monmouth jo teke głowne město historiskego grobinstwa Monmouthshire.

## Stawizny

Stawizny Monmoutha se zachopinaju južo w Romskem imperiumje, ako jo stojał na městnje źinsajšnego Monmoutha romska twardnica *Blestium*. Mimo wójaŕskeje wažnosći jo był Blestium z wažnym industrijowym centrum – źěkowano městnym skłaźišćam zelezoweje rudy a wokolnym lěsom (k dobywanje drjewowego wugla) jo był Blestium teke centrum produkcije zeleza.
### Wósobiny
* Hendrich V. (1387–1422), engelski kral

## Wótkaze

* Oficialne stronki
Himalaja

**Himalaja** jo smuga górow w pódpołdnjowej Aziji, w kótarejž se nejwuše góry swěta namakaju. 

Rozpśestrěwa se na dłujkosći wót něźi 3.000 kilometrow mjaz Afghanistanom a Myanmarom a twóri až do 350 kilometrow šyroku geografisku barieru mjazy indiskim subkontinentom na pódpołdnju a Tibetiskej wusocynu na pódpołnocy. W Himalaja stoje źaseś wót cełkownje styrnasćo wosomtysačnikow, mjazy nimi Mount Everest (8.848 m), nejwuša góra na swěśe.

Ako pódwjacorny kóńc Himalaja płaśi Khyberski pas njedaloko afghanisko-pakistańskeje granicy. W pódpołnocnej Pakistanje namaka se Karakorum, kótaryž jo drugi nejwušy źěl Himalaja z drugeju nejwušeju góru swěta, K2. Dalej běžy Himalaja pśez pódpołnocnu Indisku, Nepal, Tibet, Bhutan a pódpołnocnu Burmu.

Himalaja jo złožowane góriny, kótarež su nastali pśez koliziju Indiskeje platy z Euraziskeju pśed něźi 40–50 milionami lětami.

Mě *Himalaja* póchada ze Sanskrita a wobstoj ze słowowu *hima* (sněg) a *alaja* (městno, bydlenje).

W dolnoserbšćinje mě Himalaja jo indeklinabelne.

## Nožki


## Wótkaz
Thimphu

**Thimphu** jo głowne město Bhutana a jadna z nejmjeńšych stolicow swěta. Ma pśisamem wósymźaset tysac wobydlarjow a jo nejwětše město stata. Lažy na pódwjacorje Bhutana we wusokosći 2320 m nad mórskeju głaźinu.

## Eksterne wótkaze
Veritas

**Veritas** (serbski *wěrnosć*) jo mała pšawicarska strona w Zjadnośonem kralojstwje, kótaraž bu w lěśe 2005 załožona. Pśedsedarka jo Therese Muchewicz.

## Wótkaz
* Veritas
Europski parlament

**Europski parlament** jo nejwuše demokratiski wólone zastupnistwo wobydlarjow Europskeje unije, kótarež se wót lěta 1979 pśecej na pěś lět wóli. Gromaźe z Radu Europskeje unije stwóri kaznidawajucy organ EU, pótakem europsku legislatiwu. Jogo sedło jo w francojskem Strasbourgu; dalšej oficielnej źěłowej městnje stej Brüssel a Luksemburg. Pó pśichodnych wólbach změjo europski parlament cełkownje 750 cłonkow.

Europski parlament njejo jano jadnučki direktnje wólony organ Europskeje unije, ale teke jadnučka direktnje wólona mjazynarodna institucija na cełem swěśe. Tuchylu ma 766 zapósłańcow, kótarež z cełkownje 160 narodnych stronow póchadaju a zwětšego jadnej wót sedym europskich frakcijow pśisłušaju. Nejwětšej frakciji stej Europska ludowa strona (274 sedłow) a Progresiwna alianca socialistow a demokratow (194 sedłow). Z tśeśej nejwětšej frakciju jo Alianca liberalnych a demokratow za Europu (85); z stwórtej nejwětšej Zeleni/Europska lichotna alianca (58). Jadne sedło mjenjej maju Europske konserwatiwne a reformisty (57). Mjeńšej frakciji stej Zjadnośona europska lěwica/Nordiska zelena lěwica (35) a euroskeptiska frakcija Europa lichoty a demokratije (31). Wót 17. januara 2012 jo nimski zapósłańc Martin Schulz (SPD) z pśedsedarjom parlamenta.

Pśichodne europske wólby su wótměli se 25. maja 2014.

## Wótkaze

* Webstrona Europskego parlamenta 
* Internetna telewizija parlamenta
Krim

**Krim** ( – Krim,  – Krym, ) jo połkupa w Carnem mórju a nejwěcej pódpołdnjowy źěl Ukrainy. Jo teke ukrainska awtonomna republika, jeje oficialne mě jo Awtonomna republika Krim.

Wjelikej měsće na połkupje Krim stej Simferopol a Sewastopol.

## Wótkaza
* 
* Oficialne stronki
Simferopol

**Simferopol** () jo město na Ukrainje. Lažy na połkupje Krim a jo stolica *Awtonomneje republiki Krim*. Ma něźi 360 tysac wobydlarjow.

## Nožki


## Wótkaz
* Историческая информация о городе Симферополь
Sewastopol

**Sewastopol** ( a  *Севастополь*) jo nejwětše město na połkupje Krim a zrazom wuznamny pśistaw pśi Carnem mórju. Wót měrca 2014 słuša de facto k Rusojskej, dotychměst jo był ze źělom Ukrainy. Rusojske zarědowanje połkupy mjazynarodnje pśipóznate njejo.

Město jo se pó rusojskem wobsajźenju Krima w lěśe 1783 na městnje staršego tatarskego sedlišća załožyło a lažy w krotkem wjacorje połkupy pśi kšomje Krimowych górinow. Sewastopol jo domacny pśistaw a głowne zepěranišćo rusojskeje Carnomórskeje floty a až do lěta 2014 teke ukrainskeje mariny.

## Wótkaz
Zugspitze

**Zugspitze** jo góra w Alpach na granicy Awstriskeje a Nimskeje. Jeje wjerašk lažy 2962 metrow nad mórskeju głaźinu a stakim jo wóna nejwuša góra Nimskeje. 

## Eksterne wótkaze
Sněžka

**Sněžka** (česki *Sněžka*, pólski *Śnieżka*, nimski *Schneekoppe*) jo z wusokosću 1.603&nbsp;m nejwuše wugjarbjenje w Kerkonošach a nejwuša góra Sudetow, srjejźogórinskego proga a Českeje. Pśez wjeršk běžy statna granica Pólskeje a Českeje. Teke gaž lažy wjeršk Sněžki nad lěsneju granicu, jo wón za turistam pśistupny. Na pólskem boku wjerška namaka se mjaz 1665–81 natwarjona kapałka swě. Ławrjenca (*kaplica św. Wawrzyńca*) a futuristiska górska góspoda, kótaraž se mjaz 1969–74 natwari. Na českem boku wjerška jo postowy amt a nejwuša stacija sedłowego lifta.

## Klima
Ze stron klimy a wegetacije se wusokostne połoženje Kerkonošow ako alpinske wopisujo, lěcrownož se wótpowědna wusokosć njedośěgnjo. Na Sněžce kněžy pśerězna lětna temperatura wót 0,2&nbsp;°C.

## Wótkaz
Wjelika Britaniska (kupa)

**Wjelika Britaniska** (, , , ) jo kupa w Atlantiskem oceanje, a źewjeta nejwětša kupa na Zemi. Lažy w dłujkozajtšnem źělu oceana blisko dłujkowjacornych brjogow Europy. Jo teke nejwětša kupa Britiskich kupow a pótakem nejwětša kupa Zjadnośonego kralojstwa, ku kótaremuž dopołnje słuša.

## Wótkaz
Eilean Donan

**Eilean Donan** () jo mała kupa z grodom na jazorje Loch Duich w dłujkem wjacorje Šotiskeje. Lažy w Šotiskej wusocynje pśisamem kilometer daloko wóte jsy Dornie.

## Eksterne wótkaze

* oficialne stronki (
Kralowa pfalca

**Pfalca** (łatyński *villa regia* [kralojske město] abo *curtis regia* [kralowy dwór]) jo była w ranem a wusokem srjejźowěku twardnica abo grod, kenž su statkował drogujucemu kraloju abo kejžoroju ako zepěranišćo a nachylna rezidenca. Zapśimjeśe wótwóźujo se wót romskeje górki Palatina, na kótarejž su reziděrowali romske kejžorje. 

Srjejźowěkowy kral abo kejžor njejsu měł stolicu ako kněžaŕstwowe sedło, ale jo drogował pó kraju, aby swóju awtoritu we wšych stronach mócnaŕstwa a wósobinski kontakt k wazalam zdźaržał. Pfalcy su namakali se zwětšego we wokolinje biskupskich sedłow a wjelikich kloštarjow abo w lichotnych městach a byli dosć wjelike, krala a jogo družynu góspodowaś a ze žywidłami zastaraś. Wósebnje wažne su byli pfalcy, w kótarychž kral z družynu pśezymował, tak pomjenjowane *zymske pfalcy*.

Wuznamne pfalcy su namakali se na pśikład w Aachenje, Goslaru a Memlebenje.
Pódpołdnjowa kupa (Nowoseelandska)

**Pódpołdnjowa kupa** (, ) jo nejwětša kupa Nowoseelandskeje. Lažy w krotkowjacornem Śichem oceanje jano 35 kilometrow zdalona wót nowoseelandskeje Pódpołnocneje kupy.

Pódpołdnjowa kupa ma pśestrěń wót 151.757 kwadratnych kilometrow a něźi milion wobydlarjow. Nejwětše město na Pódpołdnjowej kupje jo Christchurch, kótaryž ma něźi 350.000 wobydlarjow, dalše wjelike města su Dunedin, Invercargill a Nelson.

## Wótkaz
Beringowe mórjo

**Beringowe mórjo** jo nakšomne mórjo Śichego oceana. Lažy w pódpołnocnem źělu Śichego oceana, pśi granicy ze Pódpołnocnym polarnym oceanom. Na pódwjacorje granicujo z rusojskeju twardeju zemju, z połkupoma Kamčatka a Čukotka w Aziji, a na pódzajtšu z Alasku, zwězkowym statom Zjadnośonych statow Ameriki na kontinenśe Pódpołnocna Amerika.

Pśestrěń Beringowego mórja jo něźi 2,3 milionow kwadratnych kilometrow a maksimalna dłymokosć jo 4191 metrow.

## Wótkaz
Japańske mórjo

**Japańske mórjo** jo nakšomne mórjo Śichego oceana. Lažy mjaz aziskeju twardeju zemju, kupu Sachalin a Japańskim archipelom, pótakem granicujo z Rusojskeju federaciju na pódpołnocy, z Japańskeju na pódzajtšu a z Pódpołdnjoweju a Pódpołnocneju Koreju na pódwjacorje.

Ma pśestrěń 978 000 kwadratnych kilometrow a maksimalnu dłymokosć 3742 metrow.

## Wótkaz
Ochotske mórjo

**Ochotske mórjo** (, ) jo nakšomne mórjo na dłujkem wjacorje Śichego oceana. Na pódzajtšu granicujo z połkupu Kamčatka, na krotkem zajtšu z Kurilami, na krotkem wjacorje z japańskeju kupu Hokkaido, na pódwjacorje ze Sachalinom a na pódpołnocy z rusojskej twardeju zemju. Pśestrěń Ochotskeho mórja jo něźi 1,5 miliona kwadratnych kilometrow a maksimalna dłymokosć jo 3521 metrow. Nejwažnjejšy pśiběg Ochotskego mórja jo rěka Amur. Wuznamne pśistawy su Južno-Sachalinsk, Magadan, Ochotsk a Palana.

## Wótkaz
Pódpołdnjowochinske mórjo

**Pódpołdnjowochinske mórjo** (, pinyin *Nán Hǎi*, ) jo nakšomne mórjo w pódwjacorje Śichego oceana pśi krotkozajtšnej kšomje Azije. Granicujo z Chinskeju na pódpołnocy, z Chinskeju republiku na dłujkem zajtšu, z Filipinami na pódzajtšu, z Malayziju a sultanatom Brunei na krotkem zajtšu, z Indoneziskeju na pódpołdnju a pódwjacorje a z Vietnamom, Kambodžu a Thailandskeju na pódwjacorje. Jo zwězane z Pódzajtšochinskim mórjom na dłujkem zajtšu, z Filipinskim mórjom na pódzajtšu, ze Suluskim mórjom na krotkem zajtšu, z mórjom Java na pódpołdnju a pśez Malakkaskeju wuscynu z Andamanskim mórjom w Indiskim oceanje na pódwjacorje.

Pśestrěń Pódpołdnjowochinskego mórja jo 3,5 miliona kwadratnych kilometrow, maksimalna dłymokosć jo 5559 metrow.

## Wótkaz
*
Pódzajtšochinske mórjo

**Pódzajtšochinske mórjo** jo nakšomne mórjo Śichego oceana. Granicujo na pódwjacorje z Chinskeju, na pódpołnocy z Pódpołdnjoweju Koreju, na pódzajtšu z Japańskeju a na pódpołdnju z Chinskeju republiku.

na pódpołnocy jo zwězane z Žołtym mórjom (kótarež jo teke něgdy wažene za jogo źěl), na dłujkem zajtšu z Japańskim mórjom, na krotkem zajtšu z Filipinskim mórjom a na krotkem wjacorje z Pódpołdnjowochinskim mórjom.

Ma pśestrěń 836 000 kwadratnych kilometrow (1 249 000 gromaźe z Žołtym mórjom) a maksimalnu dłymokosć 2719 metrow.

## Wótkaz
Ural (rěka)

**Ural** (rus. *Урал*) jo rěka w Rusojskej a Kazachstanje. Jo 2 428 kilometrow dłujki a jogo rěcyna wopśimjejo 237 000 km². Ural běžy a wulewa se do Kaspiskego mórja.

## Wótkaz
Dnjepr

**Dnjepr** (rusojski *Днепр*, běłoruski *Дняпро*, ukrainski *Дніпро*) jo rěka na pódzajtšu Europy. Jogo rěcyna ma pśestrěń 531 817 km², jo 2201 kilometrow dłujki a jo stwórta nejdlejša rěka Europy. Wužrědli se w Rusojskej a běžy pśez Běłorusku a Ukrainu, źož se do Carnego mórja wulewa.

Wuznamna města pśi Dnjeprje su na pśikład Smolensk w Rusojskej a Kijew a Dnipro na Ukrainje.
Smolensk

**Smolensk** (rus. *Смоленск*, pól. *Smoleńsk*) jo město w Rusojskej federaciji. Lažy na pódwjacorje Rusojskeje blisko granicy z Běłoruskeju, we Smolenskej oblasće, pśi rěce Dnjepr. 

## Stawizny

*882-1054 - Kijewska Rus
*1054-1387 - Wjerchojstwo Smoleńske
*1387-1514 -  Wjelikie Wjerchojstwo Litawske (Unija Pólska-Litawska)
*1514-1547 -  Wjelikie Wjerchojstwo Moskewske
*1547-1618 -  Rusojske Carojstwo
*1618-1667 -  Republika Dweju Narodowu
*1667-1721 -  Rusojske Carojstwo
*1721-1917 -  Rusojske Mócnarstwo
*1918-1922 -  Sowjetska Rusojska
*1922-1991 -  Sowjetski zwězk
*wót 1991 -  Rusojska federacija

## Galerija

Wobraz:Assumption Cathedral in Smolensk.jpg
Wobraz:Общий вид на стену. Смоленск.JPG
Wobraz:Смоленск. Успенский собор.jpg
Wobraz:Крепостная стена 1596-1602г.г. у реки Днепр, надвратная Одигитриевская церковь 1793г..jpg
Wobraz:Svirskaya Church (Smolensk; 2013-11-08) 29.JPG
Wobraz:Верхне-георгиевская церковь 1.jpg
Wobraz:Smolensk Catholic Church 2.JPG
Wobraz:Smolensk StPeter&PaulOnGorodyanka2.jpg
Wobraz:Смоленск. Громовая башня..JPG
Wobraz:Saint George Church, Smolensk.jpg
Wobraz:Cathedral of the Dormition (Smolensk; 2013-11-08) 68.JPG
Wobraz:Смоленск. Жилой дом..JPG
Dnipro

**Dnipro** (; něga  – *Katerynosław*,  – *Jekaterinosław*) jo město na Ukrainje. Ma něźi 1,1 miliona wobydlarjow a jo (pó Kijewje a Charkiwje) tśeśe nejwětše město Ukrainy. Lažy pśi Dnjeprje blisko srjejźišća kraja.

## Eksterne wótkaze
Nutśikokrajne wódy

**Nutśikokrajne wódy** su wódy, kótarež su wót krajnych masow wobdane a kótarež k mórjam abo źělam mórjow njesłušaju. Wóni źěle se do běžecych a stojatych wódach.

Na nutśikokrajnych wódach se mimo nutśikokrajnego łoźnistwa pó źělach teke mórske łoźnistwo cyni. 

Wědomnosć wó žywjenju w nutśikokrajnych wódach jo limnologija.

## Glědaj teke
* Nutśikokrajne mórjo
* Nutśikokrajna wódna droga
Wódy

**Wódy** wopśimjeju cełu w pśiroźe se jawjecu běžecu a stojatu wódu. Wódy su do pśirodnego kołoběga wódy zapśimnjone.

Wucba nazemskich wódow jo hydrologija, kótaraž se do wucby nutśikokrajnych wódow (limnologija) a mórjow (oceanografija) rozdźěli. Na drugego boka jo hydrogeologija wucba wó pódzemskich wódach.

## Družyny wódow
Eksistěruju wšake družyny wódow, ku kótarymž słušaju mjaz drugim teke
*fjord – daloko do kraja dosegajuce mórjo, kótarež jo pśez glacialnu aktiwitu nastało
*gat – wódy, kótarež su mjeńša ako jazor a wót luźa stwórjona
*jazor – njemałe wódy na kraju, zwětšego ze słodkeje wódy
*lodojc – wjelike nagromaźenje lodu abo zamarznjonych rěkow, kótarež se wjelgin pómału góru dołoj pógibuju
*mórjo – wjelike kopjenje słoneje wódy, kótaraž jo pópšawem z oceanom zwězana abo wjelike kopjenje (słoneje wódy) 
bźez pśirodnego wótběga (kaž Kaspiske mórjo a Wumarłe mórjo) – gusto se teke synonymnje za ocean wužywa
*ocean – głowny źěl słoneje wódy, kótaraž něźi 71% cełego zemskego powjercha pókšyjo
*rěcka – mała rěka
*rěka – pśirodne a rowne běžece wódy na powjerchu zemje

Někotare geografiske zjawy, kaž wódopady a geisery njelice se k wódam.

## Wótkaz
Wójwodstwo (wěcejwóznamowosć)

**Wójwodstwo** móžo rozdźělnej wóznama měś:

* Wójwodstwo jo źělny stat, kótaregož głowny jo wójwoda. 
* Wójwodstwo (Pólska) jo źělny stat źinsajšneje Pólska.
Zwězkowy kraj

**Zwězkowy kraj** jo źělny stat federatiwneje republiki. W Europje eksistěruju take zwězkowe kraje pód toś tym mjenim jano w Nimskej, źož jo jich šesnasćo a w Awstriskej, źož maju źewjeś zwězkowych krajow.

Zwězkowy kraj ma samostatne krajne kněžaŕstwo a krajny sejm, kótaryž ma swójo sedło w krajnej stolicy.

## Druge terminuse
W někotarych krajach wužywaju se hynakše terminuse za źělne staty.
* W Zjadnośonych statach Ameriki, Brazilskej a Indiskej se wužywa ***[[stat]]***,
* a w Šwicarskej ***[[kanton]]***;
* w Belgiskej a Italskej pomjenjuju se źělne jadnotki stata ***[[region]]***,
* ale w Rusojskej ***subjekty***, pla kótarychž su rozdźělne staflowanje pó stopjenju awtonomije.
* W Kanaźe se rozeznawaju **[[Prowinca|prowincy]]** a **[[Teritorij|teritorije]]**.

## W Nimskej
Nimska ma slědujuce zwězkowe kraje. Kuždy kraj ma – wótwisnje wót licby wobydlarjow – wěstu licbu reprezentantow w zwězkowej raźe.
* Baden-Württembergska 
* Bayerska
* Barliń 
* Bramborska 
* Bremen 
* Dolnosakska 
* Durinska 
* Hamburg 
* Hesseńska 
* Mecklenburg-Pśedpomorska 
* Rheinland-Pfalcojska 
* Saarlandska 
* Sakska 
* Saksko-Anhaltska 
* Šleswig-Holštejnska 
* Nordrhein-Westfalska

## W Awstriskej
Awstriska ma slědujuce zwězkowe kraje:
* Dolna Awstriska
* Górna Awstriska
* Burgenlandska
* Korutańska
* Salzburgska
* Štyrska
* Tirol
* Vorarlberg
* Wien
Jim Morrison

**Jim Morrison** (**James Douglas Morrison**;* 8. decembra 1943, Florida; † 24. julija 1971, Paris) jo był US-ameriski spiwaŕ a muzikaŕ. Wón jo był dłujkolětny spiwaŕ rockoweje kupki The Doors. 

## Wótkaz
Kónjeca mroja

**Kónjeca mroja** (teke **wjelika morja**; *Camponotus*) jo rod mrojow (*Formicidae*) z pódswójźby (*Formicinae*).

## Systematika
Slědujuce družyny su w srjejźnej Europje domacne (wuběrk):
* Brunocarna kónjeca mroja (*Camponotus ligniperda*) (Latreille, 1802)
* :de:Haarige Holzameise (*Camponotus vagus*) (Scopoli, 1763)
* :de:Hohlrückige Holzameise (*Camponotus lateralis*) (Oliver, 1792)
* :de:Kerblippige Rossameise (*Camponotus fallax*) (Nylander, 1856)
* Carna kónjeca mroja (*Camponotus herculeanus*) (Linnaeus, 1758)
* :de:Stöpselkopfameise (*Camponotus truncatus*) (Spinola, 1808)
* *Camponotus aethiops* (Latreille, 1798)
* *Camponotus piceus* (Leach, 1825)

Dalšne njeeuropske družyny (wuběrk):
* *[[Camponotus gigas]]* (Latreille, 1802)

## Nožki


## Žrědła

## Eksterne wótkaze
Carna kónjeca mroja

**Carna kónjeca mroja** (*Camponotus herculeanus*) jo mroja z roda kónjecych mrojow (*Camponotus*).

## Wopis

## Nožki


## Žrědła

## Eksterne wótkaze
Krim (wěcejwóznamowosć)

**Krim** jo mě slědujucych geografiskich objektow:
* połkupa Krim
* krajny źěl Ukrainy: Awtonomna republika Krim
* Krim ako rusojski federaciski subjekt: Republika Krim (Rusojska)
* Krim ako rusojski federaciski wokrejs: Krim (federaciski wokrejs) 
* historiska Awtonomna socialistiska sowjetska republika Krimy
* historiska mjazynarodnje njepśipóznata republika: Republika Krim (secesiski region)
Awtonomna republika Krim

**Krim** (oficialnje **Awtonomna republika Krim**;  – Avtonomna Respublika Krim,  – Avtonomnaja Respublika Krym, ).
Republika Krim (secesiski region)

**Republika Krim** jo była republika na połkupje Krim, kótaraž njejo była mjazynarodnje pśipóznata.
Wokno

**Wokno** (stary pšawopis *hokno*) jo zwětšego styrirožkate wótwórjenje w domowej muri. Wóno zmóžni swětło abo samo powětš nutś a wen pušćiś.

Słowo *wokno* (česki, słowakski a pólski *okno*, połobski *våknü* a rusojski *окно*) bu wót słowa *woko* wótwóźone, dokulaž su wokna kaž wócy w domowej fasaźe (pśirownaj teke engelski *window*, „wětšowe woko“).

## Nožki


## Wótkaz
Jozef Stalin

**Jozef Wissarionowič Stalin** (  **, *  - † 5. měrca 1953) jo był sowjetski politikaŕ. Wón jo był diktator Sowjetskego zwězka wót 1941 až do swójeje smjerśi 1953.

## Nožki
Marron Curtis Fort

**Marron Curtis Fort** (roź. 24. oktobra 1938, wum. 18 decembra 2019) jo był amerikańsko-nimski germanist a specialist za saterfrizišćinu a dolnonimšćinu. Fort jo měł nimske staśaństwo a jo był pśez pśepóžycenje indigenata pódzajtšofriziskeje krajiny „zadomjany pódzajtšofriz“. Wón jo bydlił w Leerje (Pódzajtšna Friziska).

## Akademiske wuwiśe
Pó internatnem wopyśe w New Hampshire (USA) jo Marron C. Fort wót 1957 na Princeton University fachy germanistika, anglistika, nederlandistika, skandinawistika a matematika studěrował. W lěśe 1961 jo k uniwersiśe wót Pensylvaniskeje (Philadelphia) pśejšeł. Za cas uniwersitnego wuměnowego programa jo w lěśe 1963 k Alberta Ludwigowej Uniwersiśe Freiburg im Breisgau pśišeł. 1965 jo Fort pśi prof. Alfred Senn na University of Pennsylvania k doktoroju filozofije promowěrował, a to z disertaciju wó dolnonimšćinje Vechty ("Beschreibung der Vechtaer Mundart", faksimile eksistěrujo w UB Vechta).

Wót lěta 1969 až do lěta 1985 jo Marron C. Fort profesuru za germanistiku na uniwersiśe wót New Hampshire zastawał. W toś tem casu, mjenujcy 1976/77 a 1982/83, jo góstne profesury na uniwersiće Oldenburg pśewzeł. W toś tem casu jo swóje studije wó saterfrizišćinje a pódzajtšofriziskej dolnonimšćinje započał. Na uniwersiśe Oldenburg jo był Fort wót 1983 akademiski wušy rada a jo až do swójogo pensionowanja w lěśe 2003 źěłowe městno za dolnonimšćinu a saterfrizišćinu na uniwersiśe Oldenburg nawjedował. Wót lěta 1982 jo w Nimskej žywy.

Prof. Dr. Marron C. Fort jo wudawaŕ słownika za saterfrizišćinu.

## Twórby
* *Saterfriesisches Wörterbuch*. Helmut Buske Verlag, Hamburg 1980. 
* *Saterfriesisches Volksleben*. Ostendorp, Rhauderfehn 1985. 
* *Saterfriesische Stimmen*. Ostendorp, Rhauderfehn 1990. 
* *Dät Näie Tästamänt un do Psoolme in ju aasterlauwersfräiske Uurtoal fon dät Seelterlound, Fräislound, Butjoarlound, Aastfräislound un do Groninger Umelounde*. Oldenburg 2003. 

## Wótkaza
* Foto: Marron C. Fort
* "Deutsche Welle" wo Marron C. Fort
Guska

**Guska** jo klěbašk z wěcej mjenjej drobneje muki. Wóna jo cesto kulowata, ale eksistěruju dłujke typy, kótarež se na pśikład za hotdog wužywaju.
Kšuška

**Kšuška** jo płod kšušcyny. Płody mógu rozdźělne wjelikosći a barwy měś. Ale teke słod wótwisujo wót družyny a sorty.

Kšuška někotare witaminy a balastowe maśizny wopśimjejo.

## Wužywanje
Kšuški bu syre jěźone abo k mězdze abo kompotoju pśeźěłane. Na rozdźěl wót jabłukow se njegóźe dłujko chowaś. Zdrjałe kšuški mogu teke sušone byś, ze sušonych płodow móžno teke śamnobruny kompot pśigótowaś
Salzburg

**Salzburg** (serbski teke *Solnogrod*) jo město w Awstriskej a głowne město zwězkowego kraja Salzburg. Salzburg ma něźi 150 tysac wobydlarjow a jo stwórte nejwětše město cełeje Awstriskeje.

Salzburgske stare město (*Altstadt*) z barokoweju architekturu słuša wót lěta 1996 oficielnje k swětowemu derbstwoju UNESCO.

## Geografija
 
Salzburg lažy nad rěku Salzach blisko granicy mjazy Awstriskeju a Nimskeju pśi pódpołnocnej kšomje Alpow. Bliske wuznamne europske města su München něźi 150 kilometrow na pódwjacor, Ljubljana něźi 280 kilometrow na krotke zajtšo a Wien něźi 300 kilometrow na pódzajtšo.

## Žrědła


## Eksterne wótkaze
Kněžna Marija

**Kněžna Marija** (hebrejski *מִרְיָם* - *Mirjam*, aramejski *מַרְיָם* - *Marjam*, grichiski *Μαριαμ* abo *Μαρια*, arabski *مريم* - *Marjam*) jo wuznamna wósobina w kśesćijaństwje a w islamje, Jezusowa maś. Jeje statkowanje jo wopisane w Bibliji, w Nowem testamenśe.

## Eksterne wótkaze
Barok

**Barok** jo historiski směr wuměłstwa, kótaryž jo był popularny wót kóńca 16. lětstotka až do zachopjeńka 18. lětstotka, wót kóńca renesance až do zachopjeńka rokoka.
Cerkwja Našeje lubeje kněnje (Drježdźany)

**Cerkwja [[Kněžna Marija|Našeje lubeje kněnje]]** (nimski **Frauenkirche** abo *Kirche Unserer Lieben Frau*) jo wuznamna barokowa cerkwja w Drježdźanach.

## Eksterne wótkaze

*Oficialne stronki (nimski)
The Doors

**The Doors** jo była US-amerikańska rockowa muzikowa kupka z Los Angelesa, kótaraž jo mjaz 1965 a 1973 eksistěrowała.

## Cłonki
* Jim Morrison (1943–1971)
* Ray Manzarek
* John Densmore
* Robby Krieger

## Diskografija

**[[The Doors (album)|The Doors]]* (1967)
**[[Strange Days (album)|Strange Days]]* (1967)
**[[Waiting for the Sun]]* (1968)
**[[The Soft Parade]]* (1969)
**[[Morrison Hotel]]* (1970)
**[[L.A. Woman]]* (1971)
**[[Other Voices (The Doors album)|Other Voices]]* (1971)
**[[Full Circle (The Doors album)|Full Circle]]* (1972)
**[[An American Prayer]]* (1978)

## Eksterne wótkaze
Ł

Pismik **Ł** abo **ł** jo 15. pismik serbskego alfabeta a wužywa se wótglědajucy wót togo teke w pólšćinje, kašubšćinje, we Łacince (běłoruskim łatyńskem alfabeśe), we wenecianšćinje a w rěcy pódpołnocnoamerikańskego luda Navajo.

Pismik wužywa se wótergi teke ako njeoficialne narodnostne znamješko Łužyskich Serbow pśi awtach.

## Zwobraznjenje na licaku
W standarźe Unicode namaka se Ł ako *L with stroke* na slědujucyma městnoma:
* wjeliki pismik Ł: U+0141
* mały pismik ł: U+0142

## Eksterny wótkaz
Lěto

**Lěto** ( **) jo casowa měrjeńska jadnota. Wóno wótpowědujo casoju jadnogo dopołnego wobběga zemje wokoło słyńca. 

Jo móžno rozeznawaś mjazy:
* pśirodnym (słyńcnym abo tropiskim) lětom, kótarež jo cas mjazy dwěma pasěrowanjoma słyńca pśez nalětny dypk a trajo 365,2422 dnjow.
* sideriskim lětom, kótarež jo cas mjazy dwěma wrośenicoma słyńca do samskeje gwězdy a trajo 366,2422 dnjow.

Mimo togo jo cas někak wulicony, kótaryž se oficialnje za datěrowanje wužywa a na definěrowanem dnju zachopina.

## Glědaj teke
* lětźasetk
* lětstotk
* lěttysac
* pśestupne lěto

## Nožki
Rosmarin

**Rosmarin** (*Rosmarinus officinalis*) jo rostlina ze swójźby gubkatych kwitarjow (*Lamiaceae*). Dalše serbske mě jo **rosmarija**.

## Wopis

Rosmarin jo zrownany kerk.

Gałuzy mócnje wódrjewjaju.

Wuske łopjena su jegłate, dołojce filcojte a dośěgnu dłujkosć wót 2,5 cm.

Kwiśo wót nazyma až do nalěta. Kwiśonki su blědomódre gubkowe kwiśonki.

## Stojnišćo
Rosćo na małowutkatych, pśepušćatych zemjach na słyńcnych stojnišćach.

## Rozšyrjenje

## Wužywanje

## Nožki


## Žrědła
*  
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), , bok 44, ako "pódobna" družyna *Rosmarin* (*Rosmarinus officinalis*) pód lema *Rosmarinheide* (*Andromeda polifolia*) 

## Eksterne wótkaze
Tajo

**Tajo** (špański, []) abo **Tejo** (portugiziski, []) jo z dłujkosću wót 1.007 kilometrow nejdlejša rěka Iberiskeje połkupy a běžy pśez Špańsku a Portugalsku. W starowěku jo njasła rěka łatyńske mě *Tagus*.

Rěcyna rěki wobśimjejo 80.600 km², wót togo słuša 55.810 km² k špańskim regionam Extremadura, Madrid, Aragoniska a Kastilska-La Mancha a 24.790 km² k Portugalskej. Cełkownje jo na tej pśestrěni něźi 9,5 mio. luźi žywe.

Tajo wužrědli se we wusokosći wót pśisamem 1600 m w górinach Sierra de Albarracín wósrjejź Špańskeje. Běžy pótom do pódwjacornego směra pó Iberiskej połkupje pśez špańske města Aranjuez, Toledo, Talavera de la Reina a Alcántara kaž teke pśez portugalske město Santarém. Skóńcnje se blisko Lissabona do Atlantiskego oceana wulewa. 

Nejwětšy móst pśez Tajo jo Ponte Vasco da Gama w Lissabonje, kótaryž jo z cełkowneju dłujkosću wót 17,2 km nejdlejšy móst w cełej Europje. K nejstaršym mostam pśez rěku słušatej romski *Puente de Alcántara* a srjejźowěkowy *Puente de San Martín* w Toledo.

## Wobraze

Dataja:Bridge Alcantara.JPG|Puente de Alcántara
Dataja:SpainTajoBasin.png|Rěcyna na Iberiskej połkupje
Dataja:Lisboa Ponte Vasco da Gama 20-10-2010 12-11-50.JPG|Ponte Vasco da Gama w Lissabonje


## Wótkaz
1992

## Tšojenja
### W Serbach
* 27. nowembra: W Kamjeńcu wótmějo se pód nawjedowarjom Bogny Korjeńkoweje 118. schadźowanka.

## Hynźi
* 29. februara: Pó referendumje wó njewótwisnosći zachopnu se śěžke njeměry w Bosniskej a Hercegowinje a krotko pó tom Bosniska wójna.
* 3. nowembra: Pśi wólbach w Zjadnośonych statach bu Bill Clinton za 42. prezidenta wólony.

## Narodniny
* 3. junija: Mario Götze – nimski kopaŕ
* 22. julija: Selena Gomez – US-amerikańska filmowa grajaŕka
* 23. nowembra: Miley Cyrus – US-amerikańska filmowa grajaŕka a spiwaŕka

## Wumrěśe
* 29. januara: Willie Dixon – US-ameriski bluesowy muzikaŕ (* 1915)
* 15. februara: Hermann Axen – cłonk politběrowa centralnego komiteja SED (* 1916)
* 16. februara: Jânio Quadros – brazilski prezident (* 1917)
* 9. měrca: Menachem Begin – israelski politikaŕ a premier (* 1913)
* 17. měrca: Monika Mann – nimska spisowaśelka (* 1910)
* 6. maja: Marlene Dietrich – nimska źiwadłownica, filmowa grajaŕka a spiwaŕka (* 1901)
* 30. maja: Karl Carstens – nimski politikaŕ a zwězkowy prezident (* 1914)
* 6. junija: **[[Frido Michałk]]** –  serbski rěcywědnik a kulturny historikaŕ (* 1927)
* 27. junija: Elizabeth Shaw – irska grafikaŕka a awtorka źiśecych knigłow (* 1920)
* 19. julija: Heinz Galinski – prezident Centralneje rady Žydow w Nimskej (* 1912)
* 12. awgusta: John Cage – US-ameriski komponist (* 1912)
* 1. oktobra: Gert Bastian – nimski general a politikaŕ Zelenych (* 1923)
* 1. oktobra: Petra Kelly – nimska politikaŕka Zelenych (* 1947)
* 8. oktobra: Willy Brandt – nimski socialdemokratiski politikaŕ a zwězkowy kanclaŕ (* 1913)
* 7. nowembra: Alexander Dubček – čechosłowakski politikaŕ (* 1921)

## Nobelowe myta
* za fyziku: Georges Charpak
* za chemiju: Rudolph Arthur Marcus
* za medicinu: Edmond Henri Fischer a Edwin Gerhard Krebs
* za literaturu: Derek Walcott
* Měrowe Nobelowe myto: Rigoberta Menchú
* za góspodaŕsku wědomnosć: Gary Becker

## Wótkaz
1959

## Tšojenja
* 1. januara: Kubański diktator Fulgencio Batista wuběga do wukraja. Rewolucionarje pód nawjedowarjom Fidela Castra pśewzeju móc w Havanje.
* 3. januara: Alaska sta se z 49. zwězkowym statom Zjadnośonych statow.
* 31. julija: Kupka baskiskich studentow załožyjo wopěrańske gibanje *Euskadi Ta Askatasuna* (ETA), kótarež wójujo z teroristiskimi srědkami pśeśiwo špańskej diktaturje a za njewótwisnosć Baskiskeje.
* 21. awgusta: Hawaii sta se z 50. zwězkowym statom ZSA.

## Narodniny
* 8. januara: Jěwa-Marja Čornakec – serbska spisowaśelka, casnikaŕka a dramaturgowka
* 15. měrca: Maja Nagelowa – serbska kreslaŕka a mólaŕka
* 10. apryla: Stanisław Tilich – serbski politikaŕ (CDU), ministarski prezident Sakskeje
* 19. junija: Christian Wulff – nimski politikaŕ (CDU), 10. zwězkowy prezident Nimskeje
* 12. septembra: Sigmar Gabriel – nimski politikaŕ (SPD), zwězkowy ministaŕ a wicekanclaŕ
* 26. oktobra: Evo Morales – boliwiski politikaŕ a statny prezident
* Měrka Mětowa – serbska bibliotekarka a spisowaśelka
* Uwe Gutšmidt - serbski wucabnik, spisowaśel a pśełožowaŕ

## Wumrěśe
* 24. apryla: Karlo Nowak – serbski wucabnik, wuměłski molaŕ a grafikaŕ (* 1873)
* 28. oktobra: Jan Křižan – serbski faraŕ a kulturny procowaŕ, pśedsedaŕ Domowiny (* 1880)
* 28. decembra: Ante Pavelić – chorwatski fašistiski politikaŕ a diktator (* 1898)

## Wótkaz
8. januara

**8. januara** jo wósymy źeń gregorjaniskeje pratyje, toś wóstawa hyšći 357 dnjow (358 w pśestupnych lětach) až do kóńca lěta.

## Tšojenja
* 1918: US-prezident Woodrow Wilson pśedstaji tak pomjenjowany „program 14 dypkow“ pśed US-ameriskim kongresom. Centralny element jo pšawo samopóstajenja ludow.
* 1959: Charles de Gaulle sta se z prědnym prezidentom pěteje francojskeje republiki.

## Narodniny
* 1589: Ivan Gundulić - chorwatski spisowaśel
* 1777: Karlo Boguchwał Korn - faraŕ, łagodny germanizator
* 1822: Jan Wjela-Radyserb - spisowaśel
* 1902: Gret Palucca - nimska rejowaŕka a rejowańska pedagogowka
* 1904: Otto Spülbeck - nimski duchowny a teolog, Mišnjański biskop
* 1935: Elvis Presley - US-ameriski rock’n’roll-muzikaŕ
* 1942: Stephen Hawking - britiski fyzikaŕ a matematikaŕ
* 1947: David Bowie - britiski muzikaŕ, spiwaŕ, producent, źiwadłownik a mólaŕ
* 1959: **[[Jěwa-Marja Čornakec]]** - serbska spisowaśelka, casnikaŕka a awtorka źiwadłowych graśow
* 1973: Sean Paul - jamaikański reggae-muzikaŕ a rapper

## Wumrěśe
* 1324: Marco Polo - benatski drogujucy pśekupc
* 1642: Galileo Galilei - italski filozof, astronom, matematikaŕ a fyzikaŕ
* 1765: Jan Boguměr Rychtar - faraŕ, stawiznaŕ, ludowědnik, rozswětlaŕ
* 1964: Julius Raab - awstriski politikaŕ a zwězkowy kanclaŕ
* 1976: Zhou Enlai - chinski politikaŕ
* 1996: François Mitterrand - francojski politikaŕ a statny prezident

## Swěte dny

## Wótkaz
Ebro

**Ebro** ([]; katalański **Ebre** []) jo wjelika rěka w dłujkem zajtšu Špańskeje. Z dłujkosću wót 925 km jo wóna pó rěce Tajo druga nejdlejša rěka Iberiskeje połkupy. Jeje rěcyna ma pśestrěń wót něźi 83.000 km². W starowěku jo njasła rěka łatyńske mě *Iberus*. Ceła połkupa bu pó rěce pomjenjowana.

Rěka wužrědli se w Kantabriskich górinach we wjasce *Fontibre* (*fontes iberis*, „žrědła Ebra“) we wusokosći wót 1600 m. Běžy do pódzajtšnego směra pśez regiony Kantabriska, Kastilska-Léon a La Rioja, źož se namaka znate winowe plahowanišćo *Rioja*. Pótom pśeběžyjo Ebro awtonomne regiony Navarra, Aragoniska a Kataloniska. Stolica Aragoniskeje jo znate uniwersitne město Saragosa nad Ebrom. W pódpołdnjookataloniskej prowincy Tarragona namaka se 300 km² wjeliki delta Ebra, kótaryž stoj wót lěta 1983 pód pśirodošćitom. Mjaz městoma Amposta a Deltebre wulewa se rěka do Srjejźnego mórja.

Pśi pśewažnje wót dłujkego wjacora do krotkego zajtša běžecej rěce su natwarili tśi rěcne zawěry k dobywanju energije za katalańsku metropolu Barcelona.

## Wobraze

Dataja:TortosaBlickAufStadtUndEbro.jpg|Ebro w měsće Tortosa
Dataja:Ebro2.jpg|Górny běg rěki
Dataja:Delta de l'Ebre.jpg|W delśe Ebra


## Wótkaz
Kataloniska

**Kataloniska** (katalański *Catalunya*, špański *Cataluña*, okcitański *Catalonha*) jo jaden ze 17 awtonomnych teritorijow Špańskeje a historiski region na dłujkem zajtšu kraja pśi pśibrjogu Srjejźnego mórja. Metropola Kataloniskeje, kótaraž jo była w srjejźowěku źěl Aragonskego kralojstwa, jo wjelike město Barcelona. 

Wót lěta 1833 wobstoj Kataloniska ze styrjoch prowincow: Barcelona, Gerona (katalański *Girona*), Lerida *(Lleida)* a Tarragona.

Nejwažnjejša rěka Kataloniskeje jo Ebro, kótaraž se we prowincy Tarragona do Srjejźnego mórja wulewa.
Valparaíso

**Valparaíso** jo pśistawowe město Chilskeje, źož jo zrazom sedło chilskego parlamenta (*Congreso Nacional*). Wóno jo głowne město regiona ze samskim mjenim.

Historiske srjejźišćo města jo źěl Swětowego kulturnego derbstwa UNESCO.

## Wótkaza

* Website Valparaíso.
Carna Plumpa

**Carna Plumpa** () jo měsćański źěl Grodka w bramborskem wokrejsu Sprjewja-Nysa. Sedlišćo lažy w Dolnej Łužycy a serbskem sedleńskem rumje.

Wjas lažy něźi źaseś kilometrow na pódzajtšo Grodkowskego centruma pśi zwězkowej droze 156.

## Wótkaze

* Carna Plumpa na webstronach Grodka
Bob Hoskins

**Robert William** "**Bob**" **Hoskins, Jr.** (26. oktobra 1942 w Bury St. Edmunds, West Suffolk – 29. apryla 2014 w London, England) jo był britiski humorist, grajaŕ, a filmowy režiser.

## Wótkaz
Casey Kasem

**Kemal Amen** "**Casey**" **Kasem** (27. apryla 1932 w Detroit, Michigan – 15. junija 2014 w Gig Habor, Washington) jo był US-amerikański rozgłosowy moderator a powědaŕ za trikowe filmy.
Zwězkowa droga 156

**Zwězkowa droga 156** (nimski *Bundesstraße 156*) jo zwězkowa droga w Sakskej a w Bramborskej. Wóna se zachopina w Ranje pśi zwězkowej droze 169, źo pśez Bluń, Carnu Plumpu, Grodk, Cersk, Krušwicu a Běłu Wódu a kóńcy w Budyšynje. Jo dłujka cirka dwajawosomdźesać  kilometrow.
Zwězkowa droga 169

**Zwězkowa droga 169** (nimski *Bundesstraße 169*, skrotconka **B169**) jo zwězkowa droga w Nimskej, kótaraž wjeźo wót Neuensalza w Sakskej do Chóśebuza w Bramborskej. Droga jo něźi 257 kilometrow dłujka.

## Eksterne wótkaze
Kanariske kupy

**Kanariske kupy** () su kupka 7 wjelikich kupow a někotarych mjeńšych kupkow w Atlantiskem oceanje. Laže něźi 100 kilometrow pódwjacornje wót brjoga Marokka a Pódwjacorneje Sahary w Africe a słušaju k Špańskej (a pótakem k Europskej uniji).

Nejwětša kupa na ludnosć a na pśestrěń jo Tenerife, z 865 070 wobydlarjami na ludnosć nejwětša kupa wšeje Špańskeje.

## Žrědła

## Eksterne wótkaze

* oficialne stronki
Ceuta

**Ceuta** jo špańske město a špańska enklawa na pódpołnocy Afriki. Lažy na pódpołdnjowem brjoze Gibraltarskego pśelewa naprěki Gibraltaroju. Granicujo na pódzajtšu ze Srjejźnym mórjom, na dłujkem wjacorje z Atlantiskim oceanom a na pódwjacorje z Marokkom. Ceuta ma dobry pśirodny pśistaw.

Źinsa jo Ceuta awtonomne město, ale až do lěta 1995 jo była z źělom prowincy Cádiz. Ceuta ma něźi 75 tysac wobydlarjow a cełkowna pśestrěń enklawy jo 18,5 km², gustosć wobydlaŕstwa jo togodla něźi 4000 wobydlarjow na kwadratny kilometer. Nejwuša góra enklawy jo Monte Hacho (starowěke mě *Mons Abila*) z wusokosću 204 metrow nad mórskeju głaźinu. Monte Hacho lažy nad pśistawom na połkupje Peninsula de Almina a na jeje wjeršku jo wójaŕske zepěranišćo špańskego wójska.

## Wótkaz
Rick Dees

**Rigdon Osmond** "**Rick**" **Dees III** (14. měrca 1950 w Jacksonville, Florida) jo US-amerikański radijowy DJ.