open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pariski meridian

**Pariski meridian** jo nulowy meridian był, kótaryž jo se do Mjazynarodneje meridianoweje konference wužywał a lažy 2°&nbsp;20'&nbsp;14.025" na pódzajtšo wót Greenwichskego meridiana, kótaryž wužywa se powšyknje wót konference. Pariski meridian źo prěki pśez Pariski obserwatorium.

## Stawizny meridiana
Jo se w lěśe 1718 wót Jacques Cassini póstajił. Do górjejce naspomnjoneje konference w lěśe 1884 jo wón wažny nulowy meridian był (mimo daloko rozšyrjonego Ferro-meridiana a&nbsp;dr.) a jo se na konferency teke ako alternatiwa ku Greenwichskemu meridianoju rozpomnjeł, na kótryž su se naslědku dojadnali.

Spóromje Pariskego meridiana su se wěcej raz stopnjoměrjenja pśewjadli.

## Temps moyen de Paris

Meridian jo teke wót 9. měrca 1911 *(Loi du 9 mars 1911)* standardny póśěg za **' (kazniski cas) **' (srjejźny Pariski cas), normowy cas, kótaryž jo za Francojsku zawězujucy. Samo pó pśiwześu swětowego casa jo Francojska pśi kazniskem póśěgu t.m.P.−&nbsp;9′&nbsp;21″ wóstał, nic pśi GMT/UT/UTC sam, pśi comž t.m.P. jo ze swětowym casom na dokradnje toś tu diferencu koordiněrowany (zgromadne pśestupne sekundy). Gódnota jo až do 9.&nbsp;awgusta 1978 pó pšawje płaśeca była, akle wót togo jo UTC pśez dekret casowy zakład francojskeje **.

Francojska (głowny kraj, cona MEZ/MESZ) jo pótakem na pśikład t.m.P.+50′&nbsp;39″ měła, nic (pó lěśe 1968) UTC+1 – toś ta gódnota płaśi akle pó lěśe 1978.

## Pomniki
Meridian wóznamjenjujo se pśez někotare stawizniske słupy.

### Dibbetsowa wuměłska hommage: Arago-medaljony

Nižozemski konceptowy wuměłc Jan Dibbets jo stary nulowy meridian w lěśe 1995 pśez bronzowe plakety markěrował, kótarež su diskretnje w flastarju, chódnikach, dworach a wšakich twarjenjach zasajźone, *Arago-medaljony*, hommage fyzikarjeju a wójowarjeju za cłowjeske pšawa François Arago. 

Z toś tych spócetnje 135 plaketow, na kótarež dotychměst su mało glědali, su někotare wót publicěrowanja Dana Brownowego bestsellera Sakrileg wukšadnuli. Zapśimjeśe "rožowa linija", kótarež wužywa se w toś tych knigłach za Dibbetsowu wuměłsku twórbu, jo Brownowa wumyslenka. Wopac jo teke jogo pśedstajenje, až meridian by nawopacnu Louvreowu głažanu pyramidu pśeprěkował. Hynac ako w filmje pśedstajone, njejo togodla nad pyramidu žeden *Arago-medaljon*.

## Literatura
* Kurt Bretterbauer: *Meridian von Paris II.* In: *[[Sterne und Weltraum]]* 2/2008 (archiw nastawkow astronomie-heute.de, wótkaz k pdf).
* Günther Müller: *Meridian von Paris.* In: *Sterne und Weltraum* 10/2007, str. 63sl.sl. (archiw nastawkow astronomie-heute.de, wótkaz k pdf).
* Paul Murdin: *Full Meridian of Glory. Perilous Adventures in the Competition to Measure the Earth.* 2009,  (eng.).
* Frédérique Villemur, Paul Facchetti (Photogr.): *La Méridienne de Paris, une nouvelle traversée de la capitale.* Paris Musées/Actes Sud, Arles 2000,  (franc.).
Žorawina

**Žorawiny** su kupka družynow w roźe carnicow (*Vaccinium*). Wóni se zwětšego ako pódrod rozpominaju, wótergi pak teke ako swójski rod *Oxycoccus* wótźěla. Jagodowe płody jich zastupnikow su jědne a maju słodko-kisały, pó źělach pitśku njesłodny słod. Žorawiny wustupuju w měrnych regionach (na pś. teke w Nimskej) w lěsu, w bagnje a na góli.

## Družyny

* Wšedna žorawina (*Vaccinium oxycoccus*)
* Wjelikopłodowa žorawina (*Vaccinium macrocarpon*)

* Małopłodowa žorawina (*Vaccinium microcarpum*)
* Pódpołdnjowa žorawina (*Vaccinium erythrocarpum*)

## Nožki


## Eksterne wótkaze
* Wó wažnych zastupnikach roda ''Vaccinium''
Wšedna žorawina

**Wšedna žorawina** (*Vaccinium oxycoccos*, syn. *Oxycoccus palustris* Pers.) jo rostlina ze swójźby wrjosowych rostlinow (*Ericaceae*).

## Wopis
Wšedna žorawina jo kerk, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 1 až 5 cm.

Gałuzy dośěgnu dłujkosć wót 80 cm. Wóni laže na pochu a bahnjowce a su śańke kaž nitki, wodrjewjace a čumpate łopjenate.

### Łopjena
Łopjena su lancetojte, pśecej zelene, kožojće gropne, maju zawitu kšomu a dośěgnu dłujkosć wót 0,5 až 1 cm.

### Kwiśonki
Kwiśo wót junija až awgusta. Nygace, lilarožojte kwiśonki njasu wócynjone kronowe kónčki a dośěgnu wjelikosć wót wokoło 6 mm. Kwiśonkowe wogonki su cerwjene a sćeńka kósmate. Proškowe łopjeńka rorku wutwórje. Proškowe nitki su zwenka nage.

### Płody
Płod jo cerwjena, cesto žołśe pokrjepjena jagoda, kótaraž dośěgnjo wusokosć wót 0,8 až 1 cm. Kisałkojte płody za cas zymy na kerku wóstanu. Wóni wopśimjeju wjele witamina C a se góźe wósebnje pó prědnem mrozu za marmeladu.

## Stojnišćo
Rosćo na wusokich bagnach.

## Rozšyrjenje
Rostlina jo w pódpołnocnej a srjejźnej Europje rozšyrjona.

## Wužywanje

## Nožki


## Žrědła
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, ISBN 978-3-8354-0354-3, 2. nakład, 2008, bok 196 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), ISBN 978-3-440-11379-0, bok 22 

## Eksterne wótkaze

* Rozšyrjenje wšedneje žorawiny w Nimskej 
* Kórta swětodalokego rozšyrjenja wšedneje žorawiny
Wjelikopłodowa žorawina

**Wjelikopłodowa žorawina** jo rostlina z swójźby wrjosowych rostlinow (*Ericaceae*).

## Wopis

## Stojnišćo

## Rozšyrjenje

## Wužywanje

## Nožki
Bomowa lěšćina

**Bomowa lěšćina** (*Corylus colurna*) jo bom z pódswójźby lěskowych rostlinow (*Coryloideae*) znutśika swójźby brjazowych rostlinow (*Betulaceae*). 

## Wopis

## Stojnišćo

## Rozšyrjenje

## Wužywanje

## Nožki


## Žrědła
Jańska roža

**Jańska roža** (*Paeonia*) jo rod ze swójźby jańskorožowych rostlinow (*Paeoniaceae*). Dalšne serbske mě jo **kralojska roža**.

Wopśimjejo slědujuce družyny:

* balearska jańska roža (*Paeonia cambessedesii*)
* delavayowa jańska roža (*Paeonia delavayi*)
* chinska jańska roža (*Paeonia lactiflora*)
* kawkaziska jańska roža (*Paeonia mlokosewitschii*)
* kerkowa jańska roža (*Paeonia suffruticosa*)
* koralowa jańska roža (*Paeonia mascula*)
* zagrodna jańska roža (*Paeonia officinalis*) 
* žołta jańska roža (*Paeonia lutea*)

## Nožki


## Eksterne wótkaze
Limes Saxoniae

**Limes Saxoniae** jo była jadna njeskšuśona granica, kótaraž jo wót něźi 810 teritorium  Połobskich Słowjanow (Obodritow) wót teritoriuma Saksow w źinsajšnej Šleswig-Holštejnskej źěliła. Pózdźej z Frankojskim mócnarstwom.

## Žrědła
* *Quellen des 9. und 11. Jahrhunderts zur Geschichte der Hamburgischen Kirche und des Reiches*. Übersetzt v. Werner Trillmich, Darmstadt, 1973, FvS Bd. IX

## Literatura
* Matthias Hardt: *Linien und Säume, Zonen und Räume an der Ostgrenze des Reiches im frühen und hohen Mittelalter.* In: Walter Pohl/Helmut Reimitz (Hrsg.): *Grenze und Differenz im frühen Mittelalter.* Österreichische Akademie der Wissenschaften, phil.-hist. Kl. Denkschriften 287. Forschungen zur Geschichte des Mittelalters 1. Wien 2000, S. 39–56, . 
* Matthias Hardt: *Hesse, Elbe, Saale and the Frontiers of the Carolingian Empire.* In: Walther Pool/Ian N. Wood /Helmut Reimitz (Hrsg.): *The Transformation of Frontiers. From Antiquity to the Carolingians.* The Transformation of the Roman World 10. Leiden-Boston-Köln 2001, S. 219–232, . 
* Matthias Hardt: *Limes Saxoniae.* In: Reallexikon der Germanischen Altertumskunde, Bd. 18, Landschaftsrecht – Loxstedt. Berlin-New York 2001, S. 442–446, .
* Günther Bock: „Böhmische Dörfer“ in Stormarn? – Verlauf und Bedeutung des Limes Saxoniae zwischen Bille und Trave. In: Ders.: Studien zur Geschichte Stormarns im Mittelalter. Neumünster 1996 (Stormarner Hefte 19), S. 25–70 (mit Karten), .
* Walther Lammers: *Germanen und Slawen in Nordalbingien*, in: ZSHG 79 (1955), S.&nbsp;17 bis 80.

## Glědaj teke

Limes Sorabicus
Limes Sorabicus

**Limes Sorabicus** jo była jadna njeskšuśona granica, kótaraž jo teritorium Serbow wót Frankojskego mócnarstwa w 9. stolěśu źěliła.

## Bibliografija
* Hansjürgen Brachmann, *Der Limes Sorabicus – Geschichte und Wirkung*, Zeitschrift für Archäologie 25, 1991, b. 177–207. 
* Lothar Dralle, *Limes Sorabicus*, [w:] *Lexikon des Mittelalters*, zw. 5, Hiera-Mittel – Lukanien 1991
* Matthias Hardt, *Limes Sorabicus* [w:] *Reallexikon der Germanischen Altertumskunde*, zw. 18, Landschaftsrecht – Loxstedt, Berlin, New York 2001, b. 446–448. .

## Glědaj teke
Limes Saxoniae
Romski imperium

**Romski imperium** jo był w casach Antiki wjelike mócnaŕstwo we wokolinje Srjeźnego mórja. Ten imperium jo był w Europje, Africe a źělach Azije. Kóńc togo imperiuma jo był w lěśe 476.

## Literatura
* Karl Christ: *Geschichte der Römischen Kaiserzeit. Von Augustus bis zu Konstantin*. 6. Auflage mit aktualisierter Bibliographie. Beck, München 2009, . (Wohl die beste und detaillierteste Darstellung der Kaiserzeit in deutscher Sprache.)
* Albino Garzetti: *From Tiberius to the Antonines*. London 1974.
* David S. Potter (Hrsg.): *A Companion To The Roman Empire*. Blackwell, Oxford 2006, . 

## Glědaj
Limes Romanus
Limes Romanus

**Limes Romanus** abo jano **limes** jo była wobtwarźona granica Romskego imperiuma. Wóna jo była dłujka pśez 5.000 km.

## Literatura
### Romski Limes dogromady
* *Grenzen des Römischen Imperiums*. Zabern, Mainz 2006, .
* Margot Klee: *Grenzen des Imperiums. Leben am römischen Limes.* Theiss, Stuttgart 2006.
* Dieter Planck, Andreas Thiel: *Das Limes-Lexikon. Roms Grenzen von A bis Z.* Beck, München 2009, .
* Egon Schallmayer: *Der Limes: Geschichte einer Grenze*, 3. Auflage, C.H.Beck Verlag, München 2011, .
Frankojske mócnarstwo

**Frankojske mócnarstwo** jo se zachopiło w 5. stolěśu a jogo kóńc jo był w lěśe 843 z jogo źělenim na Pódwjacornofrankojske mócnarstwo, kótarež jo dało zakład Francojskej. A źělenim na Pódzajtšnofrankojske mócnarstwo, kótarež jo dało zakład źinsajšnej Nimskej.

## Bibliografija
* Gustav Faber: Merowingowie i Karolingowie., PIW, Warszawa 1994.
* Bernhard Jussen: Die Franken. Geschichte, Gesellschaft, Kultur. Beck, München 2014, .
* Tadeusz Manteuffel – Historia powszechna. Średniowiecze., PWN, Warszawa 2004. (wyd. XV)
* M. Mączyńska – Wędrówki ludów. Historia niespokojnej epoki IV i V w., PWN, Warszawa-Kraków 1996., 
* K. Modzelewski – Barbarzyńska Europa., Warszawa 2004.
* R. Michałowski – "Galia Merowińska"” [w:] Narodziny średniowiecznej Europy., pod red. H. Samsonowicz, Warszawa 1999, s. 151-181.
* Reinhard Schneider: Das Frankenreich (= Oldenbourg Grundriss der Geschichte. Band 5). 4., überarbeitete und erweiterte Auflage. Oldenbourg, München 2001, .

## Glědaj

Limes Sorabicus
Limes Saxoniae
Platon

**Platon** (grichiski: Πλάτων, transkriběrowane: *Pláton*) (Atheny, 428 pś. Kr,/427 pś. Kr. - Atheny, 348 pś. Kr./347 pś. Kr.) jo był grichiski filozof, kótaregož wucba a filozofija stej kradu wobwliwowałej myslenje a žywjenje w Europje.
Jeremy Renner

**Jeremy Lee Renner** (* 7. januara 1971, Modesto, Kaliforniska) jo amerikański grajaŕ, muzikaŕ a filmowy producent.

## Wótkaz
Novak Djoković

**Novak Djoković** (22. maja 1987. w Běłogrod) jo serbiski tenisowy grajaŕ.

## Eksterne wótkaze

http://www.novak-djokovic.com/
Hejduša

**Hejduša** (*Fagopyrum esculentum*) jo rostlina ze swójźby kólejowych rostlinow (*Polygonaceae*). Dalšne serbske mě jo **pšusnica**.

## Wopis
Hejduša jo jadnolětna rostlina, kótaraž dośěgnjo wusokosć wót 60 cm až do 1 m. Rostlina za cas dweju mjasecow zezdrjajo, tak až su dwóje žni w lěśe móžne.

Zrownane wogonki su zwětšego cerwjenojte.

Šypate łopjena maju wutšobojtu bazu. Pódlańske łopjeńka su tutkojśe zrosćone.

Kwiśo wót julija až do oktobra. Wónjajuce kwiśonki su běłe abo rožojte a stoje we wokołkowych granach. Kwiśonkowa wobalka wobstoj z pěś łopjeńkow. Wóni su bogate na mjod.

Tśirogate płody su na škrob bogate wórješki z kšutej, brunej škórku. Wóni dośěgnu dłujkosć wót něźi 5 mm.

## Stojnišćo
Rosćo na rolach, wótsypkowych městnach a na drogowych kšomach. Ma lubjej suche zemje.

## Rozšyrjenje
Póchada z pódpołnocneje Chinskeje a Turkestana, ale něnto jo w srjejźnej a pódpołdnjowej Europje wustupujo.

## Wužywanje
Rostlina bu na pěskowych zemjach a na gólańskich rolach pśedewšym w Aziji a srjejźnej Europje kultiwěrowana, pśi comž jeje sajźenje jo wjelgin wóteběrało. Źinsa słužy w Nimskej pśisamem jano ako skótnu a ptaškowu picu, ale se pak w někotarych krajach ako wažnu carobinu wužywa.

Wułušćone semjenja se pśedewšym ako syru zeleninu, pśidawk do pólewanki a hejdušne kšupy wužywaju.

## Wobraze


wobraz:Illustration_Fagopyrum_esculentum0.jpg|Ilustracija
wobraz:Fagopyrum_esculentum_overview_jp.jpg|Hejduša na pólu
wobraz:Fagopyrum_esculentum2.jpg|Hejduša
wobraz:Kasza_gryczana_01.jpg|Zernka hejduše


## Nožki


## Žrědła
*   
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 1. zwězk, , bok 131 
* Steinbachs Großer Pflanzenführer, , bok 72 
* Ullstein Lexikon der Pflanzenwelt, 1973, , bok 80 

## Eksterne wótkaze

*  pśitwar, wustupowanje 
*  Fagopyrin w hejdušy
Tarnobrzeg

**Tarnobrzeg** jo město w Pólskej, kótarež lažy w podkarpackem wójewódstwje, nad rěku Wisła. W lěśe 2010 jo how bydliło 48 837 luźi. 

## Eksterne wótkaze

* www.tarnobrzeg.pl (pól).
Galileo Galilei

**Galileo Galilei** (roź. 15 swěckowny 1564, w Pisa; wum. 8. januara 1642, w Arcetri) jo był italski fyzikaŕ, matematikaŕ, astronom a filozof.
Awary

**Awary** (*teke* **Avary**) su byli nomadiski lud wěrjepódobnje turkskego nastaśa. Wóni su pśišli z Centralnej Aziji. Su měnjenja, až wóni su rod Žu-žuan, kótaryž jo był zbity w bitwje z Chinskim mócnarstwom w lěśe 555 pó Kristusu. Wón jo był wugnany na pódwjacor a jo był pód śišćom drugich nomadiskich rodow.

## Pśichad Awarow do Europy

Do Europy su pśišli Awary w lěśe 558.

## Kóńc Awarow
W lěśe 791 Karl Wjeliki jo wjadł gromaźe z panonskim wjerchom Wojnomirom pśeśiwo Awaram wójnske śěgnuśe. Slědna powěsć wó Awarach jo z lěta 822.

## Literatura

* Lovorka Bara u.a.: *Y chromosomal heritage of Croatian population and its island isolates*. In: European Journal of Human Genetics (2003) 11, 535–542. (Medizinische Studie zu Genvergleichen.)
* Eric Breuer: *Byzanz an der Donau. Eine Einführung in Chronologie und Fundmaterial zur Archäologie im Frühmittelalter im mittleren Donau Raum*. Tettnang 2005,  . (Neue Standardchronologie zur awarischen Archäologie.)
* Falko Daim (Hrsg.): *Die Awaren am Rand der byzantinischen Welt. Studien zu Diplomatie, Handel und Technologietransfer im Frühmittelalter*. Innsbruck 2000,  . (Sammelband mit kurzen Aufsätzen verschiedener Autoren zu geographisch, formenkundlichen Zusammenhängen, insbesondere byzantinischem Einfluss.) 
* Falko Daim (Hrsg.): *Reitervölker aus dem Osten. Hunnen + Awaren. Burgenländische Landesausstellung 1996, Schloß Halbturn*. Eisenstadt 1996. (Ausstellungskatalog, behandelt alle archäologischen Themenbereiche, besonders für Laien als Einstieg geeignet.)
* Falko Daim: *Studien zur Archäologie der Awaren*. 1984 ff.
* Josef Deér: *Karl der Große und der Untergang der Awaren*. In: *Karl der Große. Persönlichkeit und Geschichte*. Hrsg. v. Helmut Beumann. Düsseldorf 1965, S. 719–791.
* Wilfried Menghin, Tobias Springer, Egon Wamers (Hrsg.): *Germanen, Hunnen und Awaren. Schätze der Völkerwanderungszeit. Ausstellungskatalog*. Nürnberg/Frankfurt a. M. 1987.
* Walter Pohl: *Die Awaren, Ein Steppenvolk in Mitteleuropa 567–822 n. Chr*. 2 Aufl. München 2002,  . (Standardwerk zu den frühmittelalterlichen Awaren aus der Sicht eines der angesehensten Historiker auf diesem Gebiet.)
* Denis Sinor: *The Cambridge History of Early Inner Asia.* Cambridge 1990. (Publikation zu reiternomadischen Völkern in Mittel-und Innerasien.)
* József Szentpéteri (Hrsg.): *Archäologische Denkmäler der Awarenzeit in Mitteleuropa*. Varia archaeologica Hungarica 13. Budapest 2002,  , . (Lexikonartige, kurze Zusammenstellung tausender archäologischer awarenzeitlicher frühmittelalterlicher Fundorte, meist Gräberfelder, wichtig als Literaturnachweis.) 
* Herwig Wolfram: *Die Geburt Mitteleuropas. Geschichte Österreichs vor seiner Entstehung 378–907*. Wien 1987
* Michael Wendel: *Der Kriegszug der Awaren im Jahr 586/87 n. Chr. durch Nordthrakien.* In: *Pontos Euxeinos. Beiträge zur Archäologie und Geschichte des antiken Schwarzmeer- und Balkanraumes,* ZAKSSchriften 10, Verlag Beier & Beran, Langenweissbach 2006, S. 447-461
Mongolske rěcy

## Źělenje
* srjejźne mongolske rěcy
** mongolšćina
** ordošćina
* pódwjacorne mongolske rěcy
** kalmykišćina
** darkhatšćina
* pódpołnocne mongolske rěcy
** burjatišćina
** chamniganšćina
* dłujkopódzajtšne mongolske rěcy
** daguršćina
* krotkopódzajtšne mongolske rěcy
** monguor
** kangjia
** bonan
** dongxiang
* srjejźnopódpołdnjowe mongolske rěcy
** pódzajtšna yuguršćina
* krotkopódwjacorne mongolske rěcy
** mogholšćina
Mongole

**Mongole** su lud, kótaryž jo žywy głownje w Mongolskej, w Chinskej ludowej republice a w Rusojskej.

## Stawizny
### Nastaśe
Mongole su wobsednuli na dłujkem pódzajtšu źinsajšneje Mongolskeje, mjazy rěkoma Onon a Kerulen. Mongole su byli zjadnośone wót Džyngis chana (Temüdžyna - teke Temudžyna) na kóńcu 12.stolěśa.

## Źinsajšne rozšyrjenje Mongolow
### Mongolska
Wobydlarstwo Mongolskeje wobstoj z 85 % z Mongolow, což jo něźi 2,4 milionow (Staw 2007).

### Chinska ludowa republika
W Chinskej ludowej republice jo žywych 5.813.947 Mongolow. (Staw 2000) Licba Mongolow w Chinskej ludowej republice jo rozdźělona do awtonomnych teritorijow a prowincow:
* 68,72 %: Awtonomny teritorij Nutśikowna Mongolska,
* 11,52 %: prowinca Liaoning,
* 2,96 %: prowinca Jilin,
* 2,92 %: prowinca Hebei,
* 2,58 %: Ujgurski awtonomny teritorij Xinjiang,
* 2,43 %: prowinca Heilongjiang,
* 1,48 %: prowinca Qinghai,
* 1,41 %: prowinca Henan,
* 5,98 %: zbytk Chinskeje ludoweje republiki.
Džyngis chan

**Džyngis chan** (něgajšne mě jo było **Temüdžyn** abo **Temudžyn**, tatarski: *kowal*; *&nbsp;wěrjepódobnje wokoło 1155, 1162 abo 1167; †&nbsp;wěrjepódobnje  18. awgusta 1227 jo był  khan  Mongolow, kótaryž jo mongolske rody zjadnośił a wjelike źěle Centralnej Aziji a pódpołnocnej Chinskej dobył. Jogo cas kněžaŕstwa ako prědnego wjelikego khana Mongolow jo trał wót 1206 do 1227.

## Žrědła
* Hans Rainer: Tschinggis Khan, in: Die Mongolen. Beiträge zu ihrer Geschichte und Kultur, hg. von Michael Weiers, Darmstadt 1986, S. 183f.

## Wótkaz
Avril Lavigne

**Avril Ramona Lavigne** (n. 27. septembra 1984 w Belleville, Ontario) jo kanadiska rockowa a popowa spiwaŕka, gitaristka, songwriterka, grajaŕka a designerka, kótaraž pśi někotarych jeje spiwach teke jo producentka była.

## Nožki
Pókšyty semjenjak

**Pókšyty semjenjak** (*Magnoliopsida*, prjedy *Angiospermae* abo *Magnoliophyta*) jo nejwětša klasa ze pódwótrěda semjenicow (*Spermatophytina*).

Jogo semjenišćo se pśecej w płodniku zawěra. Toś ten se pśi zdrjałosći do płoda pśetwórjujo, pśi comž se dalšne źěle kwiśonki mógu wobźělowaś.

## Systematika
Pókšyty semjenjaki su z něźi 250.000 znatymi družynami rostlinska kupka z nejwětšymi družynami. W casu jich systematiska pozicija znutśika semjenicow a jich póchad pśecej hyšći pśedmjat wědomnostnych debatow, jo se jich nutśikowna systematika nic napóslědku pśez źěło Angiosperm Phylogeny Group (APG) z 1990. lět stabilizěrowała. Tu pśestajowana systematika bazěrujo na w oktobrje 2009 pśedstajonej tśeśej wersiji APG.

Mimo wjelikich kupkow monokotyledonow a eudikotyledonow hyšći eksistěruju někotare bazalnje stojece pórědy. Jich pśiswójźbnosć se pśez slědujucy kladogram wujasnjujo:

### Bazalne pórědy
Pód zapśimjeśu bazalne pórědy su wšake pórědy zjimaja, kótarež na bazy pókšytych semjenjakow stoje. Wóni njejsu žedna pśirodna pśiswójźbnostna kupka (Monophylum). Togodla se nic wěcej kaž w zajźonosći ako swójski takson wjedu, na pś. ako Einfurchenpollen-Zweikeimblättrige. Bazalne pórědy wopśimjejo něźi 8600 družynow. Wóni maju někotare zgromadne pśiznamjenja.

To su pśedewšym wódrjewjane rostliny, kótarež eteriske wóleje twórje (fenylpropanoidy a terpeny). Toś te su w kulowatych idioblastach. Łopjena su jadnore a wobsejźe žedne pódlańske łopjeńko. Kwiśonki eksistěruju w wjelgin rozdźělnych formach. Pśirědowanje kwiśonkowych organow jo šrubikojte abo tež cesto w tśilicbnych kružkach. Prošk jo pśedewšym monosulkatny. Płodowe łopjeńka su zwětšego nic zrosćone. Ceste rostlinske wopśimjeśowe maśizny su bencylisochinolinalkaloidy a neolignany.

K bazalnym pórědam se lice slědujuce taksony:
* Amborellales
** Amborellaceae
* Nymphaeales
** Cabombaceae
** Hydatellaceae
** Nymphaeaceae
* Austrobaileyales
** Austrobaileyaceae
** Schisandraceae)
** Trimeniaceae
* Chloranthales
** Chloranthaceae
* Magnoliids 
** Canellales
** Piperales
** Laurales
** Magnoliales

Za detailny pśeglěd wó systematice, glědaj :de:Systematik der Bedecktsamer.

## Nožki


## Žrědło
*
Koptšćina

**Koptšćina** (koptiski  *Met.Remenkími*) jo slědny  stadium egyptojšćiny. To jo wumarła pódpołnocna afroaziska rěc, z kótarež jo se powědało w Egyptojskej wězo do 17. stolěśa. Ma dwa dialekta sahidski a bohairski. Bohairski dialekt jo liturgiska rěc egyptojskeje orthodoksneje cerkwje a egyptojskeje katoliskeje cerkwje. Někotare słowa z koptšćiny su teke w egyptojskem dialekśe arabšćiny.

## Glědaj teke
* Kopty

## Literatura
* Wolfgang Kosack: *Lehrbuch des Koptischen. Teil I: Koptische Grammatik.Teil II: Koptische Lesestücke*, Graz 1974.
Kopty

**Kopty** (z grichiskego αἰγύπτιοι ‚Egyptojcy‘) su kśesćijańske wobydlaŕstwo Egyptojskeje. Wóni su cłony Koptiskeje cerkwje.

## Kopty w [[Egyptojska|Egyptojskej]]

Licba koptiskego wobydlaŕstwa jo mjazy 6 a 10 % wšogo wobydlaŕstwa Egyptojskeje. To jo wót 5 do 8 milionow, ale móžo byś teke 15 milionow. Licba Koptow dypkownje njejo znata.

## Wótkaze
* Koptische Kirchengemeinden in Deutschland
* Koptisch-orthodoxe Kirche in Deutschland im Internet
* Koptisches Kloster Höxter-Brenkhausen
* Koptisch-Orthodoxes Kloster des Hl. Antonius in Kröffelbach
* Koptische Kirchengemeinde in Österreich
* Koptische Kirche in der Schweiz
* Zum Christentum konvertierte Ägypter – eine rare Spezies, Artikel in der Neuen Zürcher Zeitung vom 3. September 2007
Islam

**Islam** jo po kśesćijaństwje druga nejwětša nabóžnina we swěśe. Wóna ma něźi 1,2 miliardy pśiwisnikow.

## Nastaśe islama
Nastaśe islama jo se zachopiło pśez profeta Mohameda w 7. stolěśu.

## Teksty

Zakładnym tekstom islama jo Koran. Dalšne teksty wó žywjenju Mohameda su Hadisy.

## Zakłady islama

### Pěś „słupow“ islama
# Šahada (islamiske wěrywuznaśe)
# Salat (bjatowanje pěś raz za źeń)
# Zakat (wołomužna)
# Saum (spóśenje w casu Ramadana)
# Hadž (drogowanje jaden raz w žywjenju do Mekki)
Kśesćijaństwo

**Kśesćijaństwo** jo nejwětša nabožnina we swěśe. Wóna ma něźi 2.6 miliardy pśiwisnikow.

## Nastaśe kśesćijaństwa

Kórjenje kśesćijaństwo laže w žydojstwu, w casach romskego imperiuma, kótaryž jo wobkněžył źinsajšny Israel. To jo było na zachopjeńku 1. stolěśa. Ze žydojstwa wužywa kśesćijaństwo prědny źěl biblije Stary testament. Głowna wosoba kśesćijaństwa jo Jezus Kristus.

## Texty

Zakładnym textom kśesćijaństwa jo biblija, kótaraž jo za kśesćijanow swěte pismo abo teke bože słowo.

## Zakłady kśesćijaństwa

Jesus jo po kśesćijańskem wěrjewuznaśu rownocasnje pšawy Bog a pšawy cłowjek.Kśesćijańska wucba, kótaraž na bibliskem znakstwu stoj, ma slědujuce centralne wopśimjeśe: Bog jo pśišeł na swět w swójom synu Jezusu Kristusu. Smjerś Jezusa Kristusa na kśicy jo wucyniła wumoženje pśez wótporanje wót winow a grěchow cłowjeka.

## Rozšyrjenje

**Kśesćijaństwo we swěśe w cysłach (2000)**
Sankt Petersburg

**Sankt Petersburg** (rus.: *Санкт-Петербург*) jo město w Rusojskej, głowne město Lenigradskego wobceŕka. W lěśe 2012 jo w Sankt Petersburgu bydliło 4.958.219 luźi, w 2020 -  5.395.200.

## Nožki


## Wótkaze
Ankara

**Ankara** jo stolica a (pó Istanbulje) druge nejwětše město Turkojskeje. Ma pěś milionow wobydlarjow a lažy w srjejźišću kraja.

## Eksterne wótkaze

## Nožki
Istanbul

**Istanbul** (turkojski **İstanbul**, historiske serbske mě teke *Konstantinopel*) jo nejwětše město Turkojskeje a teke pěte nejwětše město swěta — ma 12,8 milionow wobydlarjow, ale njejo głowne město Turkojskeje (to jo Ankara). Lažy na brjogoma mórskeje wuscyny Bosporus a togodla na dwěma kontinentoma, w Europje a w Aziji.
Žołty wjerbnik

**Žołty wjerbnik** (*Lysimachia vulgaris*) jo rostlina z pódswójźby myrsinowych rostlinow (*Myrsinoideae*) znutśika swójźby primulowych rostlinow (*Primulaceae*).

## Wopis
Žołty wjerbnik jo trajne zele, kótarež dośěgnjo wusokosć wót 50 až do 150 cm.

Kijaški su kulojte, zrownane, roznogaśowane a krotko kósmate.

### Łopjena
Łopjena su jajojśe-lancetojte, załzojśe dypkate a zwětšego pó tśich až pó styrjoch mutwje wutwórje. Wóni su dwójce až pěś razow tak dłujke kaž šyroke.

### Kwiśonki
Kwiśo wót junija až do awgusta. Kwiśonki stoje w pyramidojtem kwiśonkowem stołku a njasu pěś owalnych cypliškow. Keluškowe cypliški su na kšomje cerwjenojte. Krona jo złotožołta, na spódku cerwjenojta a dośěgnjo wjelikosć wót 1,5 až do 2,5 cm, mjaztym až kronowe łopjeńka su owalne a kronowe cypliški su na kšomje nage. Proškowe nitki su załzojśe kósmate. 

## Stojnišćo
Rosćo na žrědłach, w groblach, ługowych lěsach a bagnowych łukach. Ma lubjej humozne zemje.

## Rozšyrjenje
Rostlina jo w Europje rozšyrjona.

## Wužywanje

## Nožki


## Žrědła
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, , 2. nakład, 2008, bok 132 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), , bok 276 

## Eksterne wótkaze
Wužowe zele

**Wužowe zele** (*Lysimachia nummularia*) jo rostlina z pódswójźby myrsinowych rostlinow (*Myrsinoideae*) znutśika swójźby primulowych rostlinow (*Primulaceae*).

## Wopis
Wužowe zele jo trajne zele, kótarež dośěgnjo wusokosć wót 10 až do 50 cm.

Kijaški su lažece a w dolnem źělu korjenja.

### Łopjena
Łopjena su kulojte až owalne, napśeśiwo stojece a tupe. Wóni za cas zymy su zelene a dośěgnu wjelikosć wót 3 cm.

### Kwiśonki
Kwiśo wót maja až do julija. Złotožołte kwiśonki stoje na dłujkich wogonkach w rozporach srjejźnych łopjenow, dośěgnu šyrokosć wót 1 až do 2 cm a njasu pěś cypliški. Keluškowe cypliški su wutšobojte, mjaztym až krony su złotožołte, cesto cerwjenje dypkate a dośěgnu wjelikosć wót 1 až do 2,5 cm. 

### Zemjepókšawaŕ
Rostlina wutwóri wjelike pśestrěńce a se góźi ako zemjepókšawaŕ w zagrodach. 

## Stojnišćo
Rosćo na tucnych łukach, włožnych łukach, pastwach, w zagrodach, na brjogach, w groblach, łučinowych lěsach a na drogowych kšomach. Ma lubjej skerjej włožne, wutkate a bazowe zemje na wótworjonych stojnišćach.

## Rozšyrjenje
Rostlina jo w pśisamem Europje rozšyrjona, ale felujo w regionje Srjejźnego mórja. Wóna teke w Błotach wustupujo.

## Wužywanje

## Nožki


## Žrědła
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, ISBN 978-3-8354-0354-3, 2. nakład, 2008, bok 132 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), ISBN 978-3-440-11379-0, bok 276 
* 

## Eksterne wótkaze

* 
*
Alpowa fijałka

**Alpowa fijałka** (*Cyclamen*) jo rod ze pódswójźby myrsinowych rostlinow (*Myrsinoideae*) znutśika primulowych rostlinow (*Primulaceae*).

## Systematika

Wopśimjejo slědujuce družyny:

* źiwa alpowa fijałka (*Cyclamen purpurascens*) 
* persiska alpowa fijałka (*Cyclamen persicum*) 

## Nožki
Źiwa alpowa fijałka

**Źiwa alpowa fijałka** (*Cyclamen purpurascens*) jo rostlina ze pódswójźby myrsinowych rostlinow (*Myrsinoideae*) znutśika swójźby primulowych rostlinow (*Primulaceae*).

## Wopis

## Stojnišćo

## Rozšyrjenje

## Wužywanje

## Nožki


## Žrědła

## Eksterne wótkaze

*
*
Miriam Makeba

**Miriam Makeba** (* 4. měrca 1932 w townshipu Prospect, blisko Johannesburga, Pódpołdnjowa Afrika; † 10. nowembra 2008 w Castel Volturnoje, Italska; dopołne mě *Zenzile Makeba Qgwashu Nguvama Yiketheli Nxgowa Bantana Balomzi Xa Ufun Ubajabulisa Ubaphekeli Mbiza Yotshwala Sithi Xa Saku Qgiba Ukutja Sithathe Izitsha Sizi Khabe Singama Lawu Singama Qgwashu Singama Nqamla Nqgithi*, teke ako *Mama Afrika*) jo była pódpołdnjoafrikańska spiwarka a reprezentantka swětowej muzice. Zasajźiła jo pśeśiwo apartheit w Pódpołdnjowej Africe a angažěrowała se politiski a humanitarnje.

## Diskografija
### Soloalbumy

* *Miriam Makeba*, 1960
* *The World of Miriam Makeba*, 1962
* *Makeba*, 1963
* *The Voice of Africa*, 1964
* *Makeba Sings*, 1965
* *An Evening With Belafonte/Makeba* (z Harry Belafonte), 1965
* *The Click Song*, 1965
* *All About Makeba*, 1966
* *Malaisha*, 1966
* *Pata Pata*, 1967
* *The Promise*, 1974
* *Country Girl*, 1975
* *Sangoma*, 1988
* *Welela*, 1989
* *Eyes on Tomorrow*, 1991
* *Sing Me a Song*, 1993
* *A Promise*, 1994
* *Live From Paris & Conakry*, 1998
* *Homeland*, 2000
* *Keep Me In Mind*, 2002
* *Reflections*, 2004

### Kompilacije

* *Africa 1960–65 recordings*, 1991
* *The Best Of Miriam Makeba & The Skylarks 1956–59 recordings*, 1998
* *Mama Africa: The Very Best of Miriam Makeba*, 2000
* *The Guinea Years*, 2001
* *The Definitive Collection*, 2002
* *The Best of the Early Years*, 2003

## Eksterne wótkaze
* oficielny bok
Wólša

**Wólša** (*Alnus*) jo rod ze swójźby brjazowych rostlinow (*Betulaceae*). 

## Wopis
Kórjenje zwětšego symbiozu z powětšowy dušyk wězajucymi bakterijami wopśimjeju.

Škóra jo bruna, a zwětšego jasnje brozdźona.

Žeńske micki su jajojte a wise zwětšego w kupkach na kóńcach gałuzow. Wóni za cas zdrjałosći wodrjewjaju.

## Rozšyrjenje
Rostliny su w chłodnych a zymnych regionach pódpołnocneje hemisfery rozšyrjone.

Wopśimjejo slědujuce družyny:

* cuza wólša (*Alnus rugosa*)
* górska wólša (*Alnus incana*)
* łucna wólša (*Alnus glutinosa*)
* zelena wólša (*Alnus viridis*)

## Wobraze

Wobraz:Alnus cordata 01 ies.jpg|Žeński kwiśonkowy stołk łucneje wólše (*Alnus cordata*)
Wobraz:Alnus glutinosa catkins bialowieza beentree.jpg|Muski kwiśonkowy stołk łucneje wólše (*Alnus glutinosa*)
Wobraz:Alnus glutinosa seeds.jpg|Semjenja łucneje wólše (*Alnus glutinosa*)


## Nožki


## Žrědło
* Botanica, Bäume und Sträucher, Über 2000 Pflanzenporträts, , bok 85 

## Eksterne wótkaze
Sitkowy škrjok

**Sitkowy škrjok** (*Picea sitchensis*) jo bom ze swójźby chójcowych rostlinow (*Pinaceae*). 

## Wopis

## Stojnišćo

## Rozšyrjenje

## Wužywanje

## Nožki


## Žrědła

## Eksterne wótkaze
Pšawa wušpula

**Pšawa wušpula** (*Mespilus germanica*) jo bom abo kerk ze swójźby rožowych rostlinow. 

## Wopis
Pšawa wušpula jo śernjowaty, 3 m wusoki kerk abo 6 m wusoki bom. Kultiwěrowane sorty njejsu śernjowate.

Škóra jo oliwozelena a dłujko gładka wóstanjo.

Młody gałuzy su gusto kósmate, pózdźej gołe bywaju.

### Łopjena
Zymske pupki su jajojte a dośěgnu dłujkosć wót 5 mm.

Łopjena su měnjate, wjelgin krotko wogonkate, dłujkojte, lancetoje až owalne, prědku wótše, na górnem boku śamnozelene, na dolnem boku šerozelene a gusto móškojśe-wałmokósmate. Wóni dośěgnu dłujkosć wót 6 až do 12 (15) cm a šyrokosć wót 3 cm. Jich kšoma jo śańko rězana abo cełokšomna. Pódlańske łopjeńka su lancetojte a dośěgnu dłujkosć wót 15 mm.

### Kwiśonki
Kwiśo wót maja až do junija. Běłe, pěślicbne kwiśonki dośěgnu rozměr mjaz 4 a 5 (6) cm a stoje pó jadnom nakóńcne na krotkich pšuśikach. Keluškowe łopjeńka su linealne-lancetojte, dłujke a wuske a dośěgnu dłujkosć wót 15 mm, pśi comž až do zdrjałosći płodow wóstanu. Wobalka jo dwójna. Kronowe łopjeńka su kulojte.

### Płody
Jabłukowe płody su brune, wjelgin twarde, kšuškojte až pśisamem wopak-kjaglojte a dośěgnu wjelikosć wót něźi 2-3 cm, pśi kultiwěrowanych sortach 4 cm. Wóni su górjejce wopłonjone a wót łistołopjenojtych, keluškowych łopjeńkow kronowane a wopśimjejo pěś kamjeńtwardych jědrow. Ale se akle pó statkowanju mroza měke stanu a se góźe jěsć.

## Stojnišćo
Rosćo w bogatych na družynach dubowych měšanych lěsach, rědko w regionach sajźowanja wina a w swětłych lěsach wóźiwjona, ale se pó źělach ako wozdobne drjewa sajźijo. Ma lubjej w lěśe śopłe, wutkate, humusowe abo kamjeńtne kalkate abo glinjane zemje.

## Rozšyrjenje
Rostlina jo w krotkowjacornej Aziji, w Kawkazu, w pódpołnocnej Persiskej, krotkozajtšnej Europje a w pódpołdnjowych Alpach rozšyrjona, pśi comž we pódwjacornej Europje a na pódpołnoc Alpow jano wóźiwjone wustupujo. Źiwa forma pśi nas njewustupujo.

## Wužywanje
Pšawa wušpula jo była woblubowany sadowy bom za cas srjejźowěka.

Jeje płody su dla wusokego wutka na pektinach a kisalinach same abo w měšanju z jabłukami, winom a cukorom k wugótowanju wót marmelady pśigódne. Mimo togo wóni ako pśidawk k jabłukowym a kšuškowym mostam tych źaržatosć pólěpšyju.

## Nožki


## Žrědła
* Mayer, Schwegler: Welcher Baum ist das?, Bäume, Sträucher, Ziergehölze, ISBN 978-3-440-11273-1, bok 108 
* Spohn: Welcher Baum ist das? Die neuen Kosmos-Naturführer, ISBN 978-3-440-10794-2, bok 112 
* Ullstein Lexikon der Pflanzenwelt, 1973, ISBN 3-550-16019-4, bok 294 
* Ulrich Hecker: BLV Bestimmungsbuch Bäume und Sträucher, ISBN 3-405-13737-3, boka 74, 162
Wušpula

**Wušpula** (*Mespilus*) jo rod ze swójźby rožowych rostlinow  (*Rosaceae*). 

Wopśimjejo slědujucej družynje:

* pšawa wušpula (Mespilus germanica) 
* *[[Mespilus canescens]]*

## Nožki
Rozraz

**Rozraz** (*Veronica*) jo rod, kótaryž se pó molekulargenetiskich pśepytowanjach njedawno k swójźbje škórodwjowych rostlinow (*Plantaginaceae*) pśilicyjo. Wón se w literaturje cersto ako trudownikowych rostlinow (*Scrophulariaceae*) wjeźo. 

Wopśimjejo slědujuce družyny:

* alpowy rozraz (*Veronica alpina*)
* awstriski rozraz (*Veronica jacquinii*)
* babyduškowy rozraz (*Veronica acinifolia*)
* bagnowy rozraz (*Veronica scutellata*)
* naběły rozraz (*Veronica serpyllifolia*)
* běličkojty rozraz (*Veronica bellidioides*)
* blědy rozraz (*Veronica anagalloides*)
* blušćowy rozraz (*Veronica hederifolia*) 
* cuzy rozraz (*Veronica peregrina*)
* śańki rozraz (*Veronica filiformis*)
* śamny rozraz (*Veronica opaca*)
* cerwjeny rozraz (*Veronica catenata*)
* dobry rozraz (*Veronica officinalis*) 
* gajowy rozraz (*Veronica sublobata*)
* gładki rozraz (*Veronica polita*)
* góleński rozraz (*Veronica dillenii*)
* górski rozraz (*Veronica montana*)
* kerčkaty rozraz (*Veronica fruticulosa*)
* kopśiwojty rozraz (*Veronica urticifolia*)
* łucny rozraz (*Veronica chamaedrys*) 
* lažecy rozraz (*Veronica prostrata*)
* nalětny rozraz (*Veronica verna*)
* njełopjenaty rozraz (*Veronica aphylla*)
* pólny rozraz (*Veronica arvensis*)
* popricowy rozraz (*Veronica satureiifolia*)
* porsćikaty rozraz (*Veronica triphyllos*)
* rakuski rozraz (*Veronica austriaca*)
* rěčny rozraz (*Veronica beccabunga*) 
* rolny rozraz (*Veronica agrestis*)
* skalny rozraz (*Veronica fruticans*)
* šyroki rozraz (*Veronica teucrium*)
* šery rozraz (*Veronica incana*)
* trojolapjany rozraz (*Veronica triloba*)
* wienski rozraz (*Veronica vindobonensis*)
* wódny rozraz (*Veronica anagallis-aquatica*)
* wótšozubaty rozraz (*Veronica arguteserrata*)
* zagrodny rozraz (*Veronica persica*) 

## Nožki
Wienski rozraz

**Wienski rozraz** (*Veronica vindobonensis*, syn.: *Veronica chamaedrys* subsp. *vindobonensis*) jo rostlina ze swójźby škórodwjowych rostlinow (*Plantaginaceae*).

W někotarych žrědłach jo swójźbje trudownikowych rostlinow  (*Scrophulariaceae*) pśirědowany. 

## Wopis

## Stojnišćo

## Rozšyrjenje

## Wužywanje

## Nožki


## Žrědła

## Eksterne wótkaze

*
Jan Wornar

**Jan Wornar** (* 7. decembra 1934 w Hórkach póla Chrósćic, † 20. maja 1999 we Worklecach) jo był serbski spisowaśel a pśełožowaŕ. Wón jo źěłał ako wucabnik na serbskej wušej šuli w Budyšynje a wót lěta 1974 na serbskej šuli w Ralbicach.

Wón jo pisał pśedewšym źiśece a młoźinske knigły. W lěśe 1970 jo dostał *Literarne myto Domowiny*.

## Twóŕby
*1965: *Opium*
*1967: *Wajchtar trubi* (zběrka wulicowańkow; druge wudaśe - 1974)
*1969: *Čapla a Hapla. Bajka z našich dnjow*
*1974: *Dypornak ma ptačka*
*1978: *Šěrikowe huslički*
*1980: *Železny pjeršćeń*
*1988: *Mudra wudra a druhe powědki wo zwěrjatach*
*1994: *Dźiwny stražnik w Sernjanach*
*1997: *Halo, tu je stonóžka*
*2002: *Bombi pyta lód*

### Pśełožki
*1968: Jan Litan, *Agent* (z nimšćiny)
*1968: Julian Semjonow, *Major Wichr* (z nimšćiny)
*1970: Wiktor Hugo, *Gavroche* (z nimšćiny)

#### W pśełožku do dolnoserbšćiny
*1978: *Wo tśi cantnarje cementa* (wulicowańko), z górnoserbšćiny pśestajił Wylem Bjero, w: *Mrokawa běłych pjerkow. Zběrka wulicowańkow*

## Žrědła
* Helmut Kaltšmit, *Leksikon awtorow serbskich knihow 1945-1978*, Budyšyn 1979, b. 135.
Pad (gramatika)

**Pad** (teke **kazus**) jo w gramatice fleksiska kategorija nomena (=deklinacija). Z nim pokaza nomen swóju funkciju znutśika zmysłowego zwiska sady. W morfologiji jo kazus morfologiska kategorija, kótaraž jo pśez system na sebje napśeśiwo stojecych formowych rědow wóznamjenjowany, pśi tom toś te formy póśěg pśedmjata k drugim pśedmjatam w dokładnej situaciji wrośi. Typiski njaso słowo jano jadnučke kazusowe markěrowanje, w někotarych rěcach tola eksistěruju teke słowa z dwěma a wěcej kazusowymi markěrowanjami .

## Etymologija
Pomjenjowanje *kazus* etymologiski wót grichiskego gramatikarja Dionysios Thrax slědk źo. Wón jo nomeny ako wót werba *wótpadujucy* (nimski 'abfallend' ('abhängig')) wopisował  a wóznamjenjował toś ten proces ako *ptosis* () 'pad'. Pśewześe zapśimjeśa  łatyńšćiny jo až źinsajšny źeń wobchowało.

## Kazuse w dolnoserbšćinje
Dolnoserbšćina ma jano šesć kazusow (padow): 
* Nominatiw
* Genitiw
* Datiw
* Akuzatiw
* Instrumental
* Lokatiw

## Kazuse w górnoserbšćinje
Górnoserbšćina ma samo sedym kazusow, dokulaž wokatiw pśidatnje eksistěrujo.

## Kazuse w słowjańskich rěcach
Licba kazusow jo pó źělach rozdźělna we słowjańskich rěcach, dokulaž bulgaršćina a makedońšćina wěcej njamatej kazuse pśi nomenach, ale małe kazuse pśi pronomenach. Wše druge rěcy maju šesć abo sedym kazusow.

Prasłowjańska rěc jo sedym kazusow měła.

Pódwjacornosłowjańske a pódzajtšnosłowjańske rěcy maju rozdźěl mjazy měkeju a twardeju deklinaciju, ale w pódpołdnjosłowjańskich rěcach toś ten rozdźěl pśisamem wěcej njeeksistěrujo.

## Kazuse w indoeuropskich a drugich rěcach
Indoeuropska prarěc jo znała wósym abo źewjeś kazusow:

* Nominatiw
* Genitiw
* Datiw
* Akuzatiw
* Ablatiw
* Instrumental 
* Alatiw (diskutěrowany)
* Wokatiw
* Lokatiw

Z togo nastawane rěcy (baltiske, słowjańske rěcy, ale teke łatyńšćina abo Stara grichišćina) su toś te dopołnje abo jano pó źělach wobchowałe (pó źělach z drugimi mjenjami). Teke nimšćina jo měła pśed 1.000 lětami hyšći instrumental.

Njeindoeuropske rěcy (na pś. finougriske) znaju pó źělach jasnje wěcej kazusow. W finšćinje su na pśikład pěśnasćo, w hungoršćinje wósymnasćo. 

Tola jo pšawje śěžke daś zapśimjeśu powšyknje płaśecu definiciju. Někotare fachniki cwibluju na śim, až wón se na wše rěcy (na pś. Engelšćina abo hungoršćina) nałožowaś góźi.

## Kazuse w rěcach swěśow

## Glědaj teke:

* Deklinacija
* Rekcija
Tergaty wětš

**Tergaty wětš**, teke **štorm** jo mócne mólenje atmosfera, zwětšego pśewóźone wót tšurnjenja abo sněga. Ma wětšowu mócnosć wót 7 až do 10 pó skali Beauforta. Wót mócnosći 12 jo orkan, mjaztym až pśi mócnosći wót 11 jo *orkanowy tergaty wětš*.

## Nožki
Betlehem

**Betlehem** jo město w *Kraju pódwjacornego Jordana*. Ma 29.930 wobydlarjow a słuša k Palestinskemu awtonomnemu teritoriumoju. Za 2,1 miliardy kśesćijanow jo město, kótarež ma za nich wósebny wuznam, dokulaž jo pó tradiciji rodne městno Jezusa Kristusa.

## Wótkaze

* Offizielle Website der Stadtverwaltung von Betlehem
* Katholische Universität Betlehem (Kreuzritterorden vom Heiligen Grab Jerusalems (Schweizerische Statthalterei))
* Offizielle Website der (erstgegründeten) „Bethlehem University“

 ‎
Boretš

**Boretš** (*Borago*) jo rod ze swójźby (*Boraginaceae*).

## Wopis
Družyny su jadnolětne rostliny abo krotko žywe trajne zela. Zwětšego zrownane rostliny njesu šćeśinate kósmy.

Na spódku stojece łopjena su lancetojte a twórje kupy. W nalěśu z nich nastanu spěšnje rozhałuzowace stołpiki z kćenjemi.

Wót kóńca nalěta njesu poł wisece, gwězdojte, purpurmódre abo běłe kwiśonki.

## Systematika
Rod *Borago* jo mě dawajucy rod za swójźbu, pódswójźbu Boraginoideae a tribus Boragineae. Rod jo monofyletiski a sotšojska kupka wót *[[Symphytum]]* .

Rod wobstoj z pěś družynow w dwěma pódrodoma :

* Pódrod *Borago*: se wuzběhuje pśez zrownany rost a módre, kołojte kwiśonki 
** Pšawy boretš (*Borago officinalis*) 
** *[[Borago trabutii]]*, jaden endemit z Wusokego a Anti-Atlasa w Marokku
** *[[Borago longifolia]]*, Endemit w pódpołnocnej Algeriskej a Tuneziskej
* Pódrod *Buglossites* (Moris) Gusul.: wobmjezowany na Korsiku, Sardiniju a kupu Capraia. Wóni su lažece a maju swětłe, zwónčkojte kwiśonki.
** *[[Borago pygmaea]]*
** *[[Borago morisiana]]*, endemiski na kupje San Pietro w krotkem wjacorje Sardiniskeje.

Mě *Borago* póchada wót arabskego słowa *araq* za znoj a se póśěgujo na wužyśe ako a.&nbsp;d. znoj gónjecu gójeńsku rostlinu.

## Nožki


## Žrědło
*   

## Eksterne wótkaze
Alt (tasta)

Tasta **Alt** jo funkcijowa tasta na tastaturje kompjutera. Na windowsowej tastaturje jo nalěwo pódla prozneje tasty, na makintošowej tastaturje jo druga tasta nalěwo pódla prozneje tasty, mjazy "wóźeńskeju" tastu nalěwo a "jabłukoweju" tastu napšawo. Tastowe mě "Alt" originalnje póchada z engelšćiny a wóznamjenja *alternate* („alterněrowaś“): Z pomocy toś teje tasty jo móžne, aby wóznam drugich computerowych tastow změniło.

## Eksterne wótkaze
* Alt-kody
Pšawy boretš

**Pšawy boretš** (*Borago officinalis*) jo rostlina ze swójźby (*Boraginaceae*). Dalšnej serbskej ludowej mjeni stej **poklete zele** a **górkowe zele**.

## Wopis
Pšawy boretš jo jadnolětna rostlina, kótaraž dośěgnjo wusokosć wót něźi 75 cm.

Łopjena ma górkam pódobny słod.

Kwiśo w nalěśu a lěśu. Kwiśonki su purpurmódre a maju formu gwězdki.

## Stojnišćo

## Rozšyrjenje

## Wužywanje
Fryšne a młode łopjena se w salatach abo za napoje syrje wužywaju, ale teke z zeleninu warje. Jědne kwiśonki se góźe k dekorěrowanju salatow wužywaś.

## Nožki


## Žrědła
*   

## Eksterne wótkaze
Lewkoja

**Lewkoja** (*Matthiola*) jo ród ze swójźby kśicnokwětarjowych rostlinow (*Brasicaceae*). 

Wopśimjejo slědujuce družyny:

* jadnolětna lewkoja (*Matthiola annua*)
* *Matthiola tricuspidata*

## Nožki


## Eksterne wótkaze
Jadnolětna lewkoja

**Jadnolětna lewkoja** (*Matthiola annua*) jo rostlina ze swójźby kśicnokwětarjowych rostlinow (*Brassicaceae*).

## Wopis

## Stojnišćo

## Rozšyrjenje

## Wužywanje

## Nožki


## Žrědła

* Brankačk, Jurij: Wobrazowy słownik hornjoserbskich rostlinskich mjenow na CD ROM. Rěčny centrum WITAJ, wudaće za serbske šule. Budyšin 2005. 
* Kubát, K. (Hlavní editor): Klíč ke květeně České republiky. Academia, Praha (2002)
* Lajnert, Jan: Rostlinske mjena. Serbske. Němske. Łaćanske. Rjadowane po přirodnym systemje. Volk und Wissen Volkseigener Verlag Berlin  (1954)
* Rězak, Filip: Němsko-serbski wšowědny słownik hornjołužiskeje rěče. Donnerhak, Budyšin (1920)
Pisana pówitka

**Pisana pówitka** (*Convolvulus tricolor*) jo rostlina ze swójźby pówitkowych rostlinow (*Convolvulaceae*). 

## Wopis
Pisana pówitka jo jadnolětna rostlina, kótaraž dośěgnjo wusokosć wót 20 až do 30 cm.

Małke łopjena su lancetojte.

Kwiśo wót póznego nalěśa až do raneje nazymy. Kwiśonki su purpurmódre abo běłe a njasu žołtu kšomu a běłu póžerawu.

## Stojnišćo

## Rozšyrjenje
Póchada z regiona Srjejźnego mórja.

## Wužywanje

## Nožki


## Žrědła
*   

## Eksterne wótkaze
Convolvulus althaeoides

***Convolvulus althaeoides*** jo rostlina ze swójźby pówitkowych rostlinow (*Convolvulaceae*).

## Wopis
Convolvulus althaeoides jo wěcejlětna rostlina, kótaraž se z pódzemskimi ricomami rozšyrjujo. W miłym klima móžo druge rostliny pśerosć.

Kijaški su wijuce abo lězece. Łopjena su owalne, wutšobojte a mócnje lapate. Wóni lažko slobrojśe swěśe.

Kwiśo w póznem nalěśu. Kwiśonki su rožojte a dośěgnu rozměr wót 2,5 až do 4 cm.

## Stojnišćo

## Rozšyrjenje
Póchada z regiona Srjejźnego mórja.

## Wužywanje

## Nožki


## Žrědła
*   

## Eksterne wótkaze
Convolvulus cneorum

***Convolvulus cneorum*** jo rostlina ze swójźby pówitkowych rostlinow (*Convolvulaceae*).

## Wopis
Convolvulus cneorum jo połkerk, kótaregož gusto śišćece, se kśiwjece pšuśiki dośěgnu wusokosć wót 0,5 až do 1,2 m.

Łopjena su měke, wuske. Wóni ako mutwje wokoło zdonka stoje a su slobrojśe swěśece kósmate.

Kwiśo w nalěśu. Kwiśonki su běłe a njasu małki, žołty flack a w gustych granach stoje.

## Stojnišćo

## Rozšyrjenje
Póchada z europskego źěla regiona Srjejźnego mórja.

## Wužywanje

## Nožki


## Žrědła
*  

## Eksterne wótkaze
Krickata roža

**Krickata roža** (*Rosa canina*) je rostlina ze swójźby rožowych rostlinow (*Rosaceae*). Jeje płod jo **[[głogowe jabłuško]]**.

## Wopis
Krickata roža jo kerk, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 1 až do 3 m.

Gałuzy su wobłukaśe pśewisujuce abo łazece. 

### Łopjena
Łopjena su nage a 5-7-ličbnje pjerinate. Jich wogonk jo njekósmaty, ale cesto njaso wogonkate załzy a serpikojte štapce. 

### Kwiśonki
Kwiśo w juniju. Kwiśonki su swětłorožojte, sejźe zwětšego pó wšakich na nagich wogonkach a dośěgnu šyrokosć wót 4 až do 5 cm. Keluškowe łopjeńka su pó casu kwiśenja wótpókšyte a pśed zdrjałosću wótpadaju. Zwenkowne keluškowe łopjeńka su pśez sćažne pśiwiski pjerinate. Pěstki su lichotne, krotke a jano małko z kwiśonkowego bjacharika segaju. 

### Płody
Głogowe jabłuško jo cerwjene, nage a sćažnje jajojta.

## Stojnišćo
Rosćo w žywych płotach, na lěsnych a drogowych kšomach a pustych płoninach. Ma lubjej śopłe, zwětšego do dłymi duce glinjane zemje.

## Rozšyrjenje
Rostlina jo w Europje rozšyrjona.

## Nožki


## Žrědła
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, , 2. nakład, 2008, bok 454 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), , bok 410 

## Eksterne wótkaze

*
Pówitka

**Pówitka** (*Convolvulus*) jo rod ze swójźby pówitkowych rostlinow (*Convolvulaceae*).

## Wopis
Pówitki su zwětšego wijuce lězece rostliny a małke zela. Jadnore łopjena su musterowane a zwětšego wuske. Kwiśonki su pódobne tym pyšneje pówitki. Wóni wobstoje ze złožoneje rorki, kótaraž se lejkojśe wótcyni.

## Družyny
Wopśimjejo slědujuce družyny:
* *[[Convolvulus althaeoides]]*
* Rolna pówitka (*Convolvulus arvensis*)
* *[[Convolvulus cneorum]]*
* Pisana pówitka (*Convolvulus tricolor*)

## Nožki


## Žrědło
*
Rolna pówitka

**Rolna pówitka** (*Convolvulus arvensis*) jo rostlina ze swójźby pówitkowych rostlinow (*Convolvulaceae*).

## Wopis

Rolna pówitka jo trajne zele, kótarež dośěgnjo wusokosć wót 20 až do 80 cm.

Kijaški su śańke a dołojce lažece, lězece abo nalěwo wijuce. 

### Łopjena
Łopjena su wutšobojte až šypojte a 3 až 6 raz tak dłujke kaž šyroke. Wóni dośěgnu dłujkosć wót 3 až do 4 cm.

### Kwiśonki
Kwiśo wót junija až do septembra. Kwiśonki su lejkojte, běłe abo rožojte a dośěgnu dłujkosć wót 1,5 až do 2,5 cm. Wóni sejźe na dłujkich wogonkach w łopjenowych rozporach. 

## Stojnišćo
Rosćo na rolach, winicach, w zagrodach, na wótpadkowych městnach, drogowych kšomach a pustych płoninach. Ma lubjej małohumozne zemje.

## Rozšyrjenje
Rostlina jo w Europje rozšyrjona.

## Wužywanje

## Nožki


## Žrědła
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, , 2. nakład, 2008, strona 220 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), , strona 54 

## Eksterne wótkaze
Roger Federer

**Roger Federer** (8. awgusta 1981. w Basel) jo šwicaŕski tenisowy grajaŕ.

## Eksterne wótkaze
http://www.rogerfederer.com/en.html
Nha Trang

**Nha Trang** (starše oficialne mě **Nhatrang**) jo nejwětše město Vietnama, něgajšna stolica Khanh Hoay a pózdźej stolica Nam Trung Bo Vietnama. Same město ma płoninu 251 km² a ceła aglomeracija ma źinsa (2009) wěcej ako 392 000 wobydlarjow. 

## Eksterne wótkaze

Nha Trang - Wikivoyage
* oficialne boki
Ptaškowa wójka

**Ptaškowa wójka** (*Vicia cracca*) jo rostlina ze swójźby łušćinowych rostlinow (*Fabaceae*).

## Wopis
Ptaškowa wójka jo trajne zele, kótarež dośěgnjo wusokosć wót 1,5 m. Rostlina jo zwětšego krotko pśilěgajuce kósmate a lažeca, póstupujuca abo lězeca.

### Łopjena
Łopjena wobstoje z 6-10 pjerowych porow. Łopjeńka dośěgnu dłujkosć wót 1 až 3 cm a šyrokosć wót 3 až 5 mm.

### Kwiśonki
Wóna kwiśo wót junija až do awgusta (septembra). Kwiśonki stoje pó wosmych až pó styrźasćoch we wuskich wogonkatych granach, dośěgnu dłujkosć wót 0,8 až 1,2 cm a su zwětšego módrowioletne abo cerwjenowioletne a pó kwiśenju k módrej barwje změnja. Krona dośěgnjo dłujkosć wót 8 až 12 mm.

### Płody
Łušćina dośěgnjo dłujkosć wót 10 až 25 mm a šyrokosć wót 4 až 6 mm.

## Stojnišćo
Wóna rosćo na łukach, pastwach, rolach, pustych płoninach, pód kerčinami, na lěsowych kšomach a rěcnych brjogach.

## Rozšyrjenje
Ptaškowa wójka jo w Europje a Aziji rozšyrjona.

## Nožki


## Žrědła
* GU Naturführer Blumen, ISBN 3-7742-1507-3, strona 116 
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, ISBN 978-3-8354-0354-3, 2. nakład, 2008, strona 236 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), ISBN 978-3-440-11379-0, strona 236 

## Eksterne wótkaze
Ananas

**Ananas** (*Ananas comosus*) jo rostlina ze swójźby bromelijowych rostlinow (*Bromeliaceae*).

## Nožki


## Žrědła