Finšćina

**Finšćina** słuša k finougriskim rěcam, kótarež su swójźba znutśika uralskich rěcow. W toś tej swójźbje twóri kupku baltofinskich rěcow z gromadu z blisko pśiswójźbnymi rěcami: Estnišćina, Karelšćina a dalšne małke rěcy.

Finski powěda 6 mil. luźi, z togo we Finskej wušej ako 5 mil, toś něźi 92 % wobydlarjow. Něźi 6% wobydlarjow powěda Šwedšćinu ako maśeršćinu.

Finski se teke powěda we Šwedskej, Norwegskej a Rusojskej a drugich krajach.

Finšćina jo aglutinowanska rěc a se bejnje wót susednych indoeuropskich rěcow rozeznawa, lěcrownož bu wót lěttysacow wót tych wobwliwowana. Togodla finšćina ma mnogolicbne póžyconki z rozdźělnych indoeuropskich rěcow, pśedewšym germaniskich, baltiskich a słowjańskich rěcow.

## Pśiswójźbnosć
Finšćina słuša k finougriskim rěcam, kótarež se w dłujkozajtšnej Europje a dłujkowjacornej Azija powěda. Jano Hungoršćina se w srjejźnej Europje powěda. Finšćina jo pśisamem blisko pśiswójźbna z Estnišćinu, Karelšćinu, Wepsišćinu, Wotišćinu a Liwišćinu, mjaztym až pśiswójźbnosć z Hungoršćinu jo něźi tak mało  kaž ta mjaz Nimšćinu a Persišćinu. Baltofinskim rěcam su lappske rěcy pódobne, mjaztym až se druge rěcne kupki mócnjej rozeznawaju.

## Alfabet a wugronjenje
We Finšćinje se łatyński alfabet z tśimi pśidatnymi pismikami wužywa, a to ä, ö, å (jano za šwedske mjenja). Wóni w alfabetiskem pórěźe pó pismiku z slěduju, tak až *ä* a *ö* njestojtej pśi a a o kaž w Nimšćinje. Stawiznow dla finski alfabet faktiski jo identiski ze šwedskim alfabetom.

Ale jano slědujuce pismiki we wopšawdnych finskich słowach wustupuju:

Slědujuce pismiki se jano w cuzych słowach wužywaju:

* b, c, f, q, w, x, z, å

Pśi tom wugronjenje jo wěcej pšawidłowna ako we wjele drugich rěcach. Mimo togo dłujkosć wokalow a konsonantow jo wažna. Na pś. *tuli* "wogeń", *tulli* "cło", *tuuli*  "wětš". Konsonanty *b*, *d* a *g* se pitśku měkše ako w Nimšćinje wugranjaju, mjaztym až *p*, *t* a *k* pśecej su njeaspirěrowane.

Pismik n wótwisujo we wugronjenju wót slědujucego konsonanta. T.g. gromadu z pismikom k, toś ako *nk* se kaž // wugranja, mjaztym až gromadu z pismikom g, toś ako *ng* samo k // zjadnośujo. Pśed pismikom p wón se kaž m wugranja, na pś. *kunpa* (kaž *kumpa*).

Pśizukowanje lažy w Finšćinje pśecej na prědnej złožce. Wót wěcej ako tśoch złožkow wustupujo teke pódlańske pśizukowanje na kuždej drugej złožce. Ale slědna złožka wóstanjo njepśizukowana.

Pśi zestajanych słowach kuždy wobstatk wobchowa swóje pśizukowanje.

## Fonologija
### Fonemy
Finšćina ma wósym wokalow, 18 diftongow a 14 konsonantow, pśi comž pśidatne konsonanty jano w cuzych słowach wustupuju.
#### Wokale
Finšćina ma wósym wokalow, pśi comž wše wokale mógu krotke abo dłujke byś. Krotke wokale se jaden raz pišu, mjaztym až dłujke wokale se dwójce pišu. Transkripcija pó IPA se w slědujucej tabeli mjaz pórom / jawi.

Mimo togo jo w Finšćinje wótwisnje wót wašnja licenja 16 až 18 rozdźělnych diftongow, kótarež se ako fonemy gódnośe: ai [], au [], ei [], eu [], ey [], ie [], iu [], iy [], oi [], ou [], ui [], uo [], yi [], yö [], äi [], äy [], öi [] a öy []. Status diftongow wót *ey* a *iy* njejo jadnomyslny. Powšyknje se by mjaz diftongami a dwójozłožkowymi wokalowymi wězbami rozeznawaś musało, pśi comž se pśecej njegóźi granica jasnje śěgnuś. Tak jo *au* w *kaula* [] (šyja) diftong, ale w *kulaus* [] (lunk) wokalowa wězba.

#### Konsonanty
Finšćina ma jano 14 samostatnych konsonantiskich fonemow. Wóna togodla słuša k chudym na konsonantach rěcam. Dalšne styri konsonanty, kótarež tu w spinkoma stoje, jano w póžyconkach wustupuju.

Zuk ʔ jano se pśi substantiwach na krotkem *-e* a pśi někotarych werbowych formach jawi, kaž na pś. *Tule tänne!* "Pśiź sem!". Pśi tom bywa ako wuslědk nazukowego konsonanta slědujucego słowa słyšabny.

### Wokalna harmonija

Mimo togo Finšćina ma wokalnu harmoniju. Slězne wokale *a*, *o* a *u* njamógu w samskem słowje z prědnymi wokalami *ä*, *e*, a *y* wustupowaś. Kóńcowki a sufikse se wótpowědujucy pó wokalami w zdonku pśiměrjuju.

* *talo* (dom) – *talossa* (w domje)
* *metsä* (lěs, góla) – *metsässä* (w lěsu, w góli)

Wokala *e* a *i* stej neutralnej. Togodla wónej móžotej z wokalami wobeju kupkowu wustupowaś. Jolic słowo jano wopśimjejo neutralne wokale, pótom se za kóńcowki prědne wokale wužywaju.

* *meri* (morjo) – *meressä* (w morju)

W zestajanych słowach wokalna harmonija płaśi za kuždy źěl. Wokale kóńcowki se pó wokalach slědnego źěla zrěduju.

* *Pohjanmeri* (Pódpołnocne mórjo) – *Pohjanmeressä* (w Pódpołnocnem mórju)

Cuze słowa wótergi wopśimjeju wokale wobeju kupkowu. Ale pśi njepórědnem wugronjenju se wokale pśipódobnjuju, kaž na pś. *Olympia* se ako *Olumpia* wugranja.

### Stopnjowa změna

Konsonanty *k*, *p* a *t* pódlaže w deklinaciji kaž w  konjugaciji finskich słowow stopnjowej změnje. Wustupuju w „mócnem“ a „słabem“ stopjenju. Mócny stopjeń stoj we wótwórjonych, toś na wokalu kóńcecych, złožkach (na&nbsp;pś. *katu* „droga“) kaž teke pśed dłujkimi wokalami a diftongami (na&nbsp;pś. *katuun* „do drogi“). Howacej stoj słaby stopjeń (na&nbsp;pś. *kadun* „drogi“).

Pśi wětšynje słowow stoj zakładna forma (nominatiw pśi nomenach, infinitiw pśi werbach) w mócnem stopjenju. Někotare słowa pódlaže nawopacnej stopnjowej změnje, pśi kótarejž zakładna forma w słabem stopjenju stoj a flektěrowane formy pśewažnje mócny stopjeń pśiwzeju (na&nbsp;pś. *tuote* „produkt“ – *tuotteen* „produkta“).

Rozeznawa se mjaz kwantitatiwnej a kwalitatiwnej stopnjowej změnu. Pśi kwantitatiwnej stopnjowej změnje se dwójne konsonanty w słabym stopjenju do jadnorych reducěrujo:

* kk → k: *pankki* (banka) – *pankin* (banki)
* pp → p: *oppia* (wuknuś) – *opin* (ja wuknu)
* tt → t: *katto* (kšywo) – *katot* (kšywa)

Wót kwalitatiwneje stopnjoweje změny su jadnotliwe konsonanty *k*, *p* a *t* kaž teke mnogolicbne konsonantowe wězby pótrjefjone. Toś te wašnje stopnjoweje změny njejo wěcej produktiwna, t.&nbsp;r., nowše słowa njejsu wěcej wót togo pótrjefjone (pśir. *katu* „droga“ –&nbsp;*kadun* „drogi“, ale *auto* „awto“&nbsp;– *auton* „awta“).

* k → ∅: *lukea* (cytaś) – *luen* (cytam)
* p → v: *rapu* (rak) – *ravun* (raka)
* t → d: *katu* (droga) – *kadulla* (na droge)
* nk → ng: *Helsinki* – *Helsingissä* (w Helsinki)
* mp → mm: *kampa* (cesak) – *kammat* (cesaki)
* lt → ll: *valta* (móc) – *vallan* (mócy)
* nt → nn: *antaa* (daś) – *annan* (dam)
* rt → rr: *parta* (broda) – *parran* (brody)

Wósebne pady:
* hke → hje: *rohkenen* (zwěrijom se) – *rohjeta* (zwěriś se)
* lke → lje: *hylkeen* (roba) – *hylje* (roby)
* rke → rje: *särkeä* (rozłamaś) – *särjen* (rozłamjom)
* uku → uvu: *luku* (licba) – *luvun* (licby)
* yky → yvy: *kyky* (zamóžnosć) – *kyvyn* (zamóžnosći)

## Gramatika
Finšćina jo aglutinowana rěč, kótaraž ma 15 padow. Genusy a nominalne klasy feluju.

### Werby
Finšćina ma konjugacije. W slědujucej tabeli su někotare pśikłady za pśitomnostne formy werbow, pśi comž mjenjowany werb *olla* jo pitśku njepšawidłowne.

! colspan="2" | Wósoba || Pronomen || Olla (byś) || Puhua (powědaś) || Etsiä (pytaś)
|-
| rowspan="3" | Jadnota || 1. || minä || ole**n** || puhu**n** || etsi**n**
|-
| 2. || sinä  || ole**t** || puhu**t** || etsi**t**
|-
| 3. || hän, se¹ || **on** || puh**uu** || ets**ii**
|-
| rowspan="3" | Mnogota || 1. || me || ole**mme** || puhu**mme** || etsi**mme**
|-
| 2. || te || ole**tte** || puhu**tte** || etsi**tte**
|-
| 3. || he, ne² || **ovat** || puhu**vat** || etsi**vät**
|}

¹ *Hän* wóznamjenja “wón/wóna”, a *se* wóznamjenja “wóno”.
² *He* jo pluraliski *hän*, *ne* jo pluraliski *se*.

Pronomeny tśeśeje wósoby su notne, ale móžno wuwóstajaś pronomeny prědneje a drugeje wósoby.

#### Negěrujucy werb
Až cynił negěrujucu sadu, finšćina wužywa negěrujuce pomocny werb. Pó nim wužywaju werb, kótarež se negěrujo: namakaš formu werba jolic bjerjoš formu prědneje wósoby a wótwónoźeś kóńcny N. Na pś., “ja njepowědam” jo: “*minä en puhu*”. Konjugacija werbow jo tak slědujo.

! colspan="2" | Wósoba || Pronomen || Werb
|-
| rowspan="3" | Jadnota || 1. || minä || en
|-
| 2. || sinä || et
|-
| 3. || he, se || ei
|-
| rowspan="3" | Mnogota || 1. || me || emme
|-
| 2. || te || ette
|-
| 3. || he, ne || eivät
|}

### Pšašanja
Za pšašanja bźez wopšawdnego pšašajucego pronomena se sufiks  -*ko*/-*kö* wužywa. Pśi tom se słowo ze sufiksom do zachopjeńka sady sejźi. Na pś.:
* *Hän osti sen eilen.* Wón (abo wóna) jo kupował(a) jo cora.
* *Osti*'ko** hän sen eilen?'' Kupował jo wón jo cora?
* ''Hän**kö** osti sen eilen?'' Wón jo kupował jo cora? (W pšašanju źo wó “njogo”.)
* ''Sen**kö** hän osti eilen?'' Jo wón jo kupował cora?
* ''Eilen**kö*' hän osti sen?* Cora jo wón jo kupował?

## Nožki


## Žórła
* 
* 
* 
* 

## Eksterne wótkaze