open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Christian Wulff

**Christian Wulff** (* 19. junija 1959 w Osnabrücku) jo nimski jurist a politikaŕ strony CDU. Wót 30. junija 2010 do 17. februara 2012 jo był źasety prezident zwězkoweje republiki Nimskeje. Do togo jo był Wulff wót 2003 do 2010 ministarski prezident Dolneje Sakskeje.

Wulff jo romsko-katolski, ženjony a ma dwě góleśi.
Prezident Zwězkoweje Republiki Nimska

**Prezident [[Nimska|Zwězkoweje Republiki Nimska]]** jo głowa stata  a bu wót Zwězkoweje zgromaźiny na pěś lětow wólony. Tuchylny prezident jo wót 23. měrca 2012 Joachim Gauck.

## Stawizny
### Doněntne prezidenty Zwězkoweje Republiki Nimska

 
 

## Eksterne wótkaze
* http://www.bundespraesident.de/
Carny Gózd

**Carny Gózd** ( *Schwarzheide*,  *Čorny Gózd*) jo małe město na krotki pódwjacor Dolneje Łužyce we bramborskem wokrejsu Górne Błota-Łužyca. Wejsny źěl Łucka lažy pśi wulewje tšugi Pěsnicy do Carnego Halštera.

## Partnaŕske města
*  Krošyn (Krosno Odrzańskie) w Pólskej
*  Karcag w Hungorskej
*  Piano di Sorrento w Italskej

## Žrědła


## Wótkaz
Pódpołdnjowa Afrika

**Pódpołdnjowa Afrika** ( ***South Africa***,  *Südafrika*), oficielnje **Republika Pódpołdnjowa Afrika** ( ***Republic of South Africa***, afrikaans *Republiek van Suid-Afrika*,  *Republik Südafrika*), jo demokratiski stat w pódpołdnjowej Africe.

__TOC__



## Geografija

Pódpołdnjowa Afrika lažy na pódpołdnju wót afriskego kontinenta a jo njewótwisna wót 31. maja 1910. Ma płoninu 1&nbsp;219&nbsp;912 km² a 43&nbsp;647&nbsp;658 wobydlarjow. Granicujo na połudnju z Namibiju, Botswanu a Simbabwe, na krotke zajtšo z Mosambikom a Swasisku, na pódwjacor z Atlantiskim oceanom a na pódzajtšo z Indiskim oceanom. Nutśika republiki Pódpołdnjowa Afrika lažy ako enklawa njewótwisne kralojstwo Lesotho.

## Politika

## Zastojnstwo
### Prowincy

#### Wokrejse

### Nejwětše města

* **[[Bloemfontein]]** we prowincu Free State, źož jo bydliło wokoło 609&nbsp;046 wobydlarjow. 
* **[[Kaapstad|Cape Town]]** (*Kapstadt*) we prowincu Western Cape, źož jo bydliło wokoło 3&nbsp;497&nbsp;097 wobydlarjow. 
* **[[De Aar]]** we prowincu Northern Cape, źož jo bydliło wokoło 47&nbsp;443 wobydlarjow. 
* **[[Durban]]** we prowincu KwaZulu-Natal, źož jo bydliło wokoło 3&nbsp;090&nbsp;117 wobydlarjow.
* **[[East London]]** we prowincu Eastern Cape, źož jo bydliło wokoło 478&nbsp;676 wobydlarjow.
* **[[Johannesburg]]** we prowincu Gauteng, źož jo bydliło wokoło 3&nbsp;225&nbsp;810 wobydlarjow.
* **[[Kimberley]]** we prowincu Northern Cape, źož jo bydliło wokoło 184&nbsp;817 wobydlarjow.
* **[[Ladysmith]]** we prowincu KwaZulu-Natal, źož jo bydliło wokoło 225&nbsp;452 wobydlarjow.
* **[[Mossel Bay]]** we prowincu Western Cape, źož jo bydliło wokoło 150&nbsp;000 wobydlarjow.
* **[[Mthatha]]** we prowincu Eastern Cape, źož jo bydliło wokoło 85&nbsp;162 wobydlarjow.
* **[[Musina|Messina]]** we prowincu Limpopo, źož jo bydliło wokoło 40&nbsp;826 wobydlarjow.
* **[[Richards Bay]]** we prowincu KwaZulu-Natal, źož jo bydliło wokoło 54&nbsp;553 wobydlarjow.
* **[[Polokwane]]** we prowincu Limpopo, źož jo bydliło wokoło 508&nbsp;272 wobydlarjow.
* **[[Port Elizabeth]]** we prowincu Eastern Cape, źož jo bydliło wokoło 1&nbsp;244&nbsp;900 wobydlarjow.
* **[[Pretoria]]** jo stolica lažy we prowincu Gauteng, źož jo bydliło wokoło 2&nbsp;345&nbsp;908 wobydlarjow. 
* **[[Upington]]** we prowincu Northern Cape, źož jo bydliło wokoło 109&nbsp;679 wobydlarjow.

## Stawizny

## Wótkaz
Budyšyński měr

**Budyšyński měr** jo był pólsko-nimske dogrono pódpisane w lěśe 1018. Na zakłaźe togo jo Pólska połnu njewótwisnosć wót Swětego Romskego Mócnarstwa dostała – pólski princ njejo južo wazal kejžora był. Nimska jo Łužycu, pódwjacorne teritorije nad Odru a Łužysku Nysu zejgrała. W pólskej tradiciji jo toś to dogrono wiźone ako dobyte, ale głowny cil Bolesława Chrobłego njejo se dosegnuł – Česka jo pód wliwom Nimskeje wóstała.

## Žrědła
* Pilikowski Jerzy, *Szkolny słownik historii Polski*, Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2001, b. 327

## Noty
Kóšyna

**Kóšyna** (nimski *Coschen*) jo wejsny źěl we wokrejsu Odra-Sprjewja w Bramborskej, lažy něźi 7,5 km wót Gubina. Kóšyna ma jadnab 400 wobydlarjow. Jo wóna była wót Serbow załožona.

## Žrědła
Selena

**Selena** (roź. 16. apryla 1971, wum. 31. měrca 1995) jo była amerikańska spiwaŕka, grajaŕka a model.

## Singles
Valery Leontiev

**Valery Leontiev** (rusojski: Валерий Леонтьев (roź. 19. pózymskego 1949 (něgajšny Sowjetski zwězk, źinsa Rusojska)) jo rusojski spiwaŕ.

## Eksterne wótkaze
* www.leontiev.ru
Mlac

**Mlac** (*Taraxacum officinale*) jo rostlina ze swójźby kóšowych kwětarjow (*Asteraceae*). 

## Wopis

Mlac jo naga, słabje kósmata rostlina, kótaraž dośěgnjo wusokosć wót 50 cm. Wón ma rěpojty, měsny korjeń.

Kijaški su prozne, nage, blěde a wopśimjeju mlocnu mězgu.

### Łopjena
Łopjena su spódkostejace, nawopacnje lancetojte, 

### Kwiśonki
Wón kwiśo wót apryla až do julije abo decembra. Kwiśonkowe głowki sejźe jadnory na dłujkem, bźezłopjenowym kijašku. Kwiśonki su žołte a jězykojte.

### Płody
Płody maju dłujki, śańki cypk a mnogolicbne běłe pjerjojte keluchowe šćeśiny.

## Stojnišćo
Wón rosće na łukach, zelowych gónach, pastwach, rolach a kopicach wótpadankow.

## Rozšyrjenje
Mlac jo w Europje a pódwjacornej Aziji rozšyrjany kaž śěžko rozeznobne formy.

## Wobraz


Wobraz:Dandelion_clock.jpg|Semjenja
Wobraz:Taraxacum_officinalis_DSC02042.JPG|Rostlina


Wobraz:Dandelion-leaf.jpg|Łopjenko  
Wobraz:Gewöhnlicher Löwenzahn.jpg|Mlac krotko pśed wokwitanim


## Wužywanje
Łopjena mlaca se wótergi za salate wužywaju. Ale se teke za picy rozdźělnych domjacych zwěrjetow wužywaju. Na pś. za karnikle a za wujki.

## Nožki


## Žrědła
* GU Maxi-Kompaß Blumen, , bok 82 
* GU Naturführer Blumen, , bok 88 

## Eksterne wótkaze
Mlac (rod)

**Mlac** (*Taraxacum*) jo rod ze swójźby kóšowych kwětarjow (*Asteraceae*). 

## Družyny
 
* Mlac (*Taraxacum officinale*) 
* Taraxacum serotinnum
* Taraxacum bessarabicum
* Taraxacum laevigatum
* Taraxacum aquilonare
* Taraxacum alpinum
* Taraxacum alpestre

## Wobraze


Wobraz:Taraxacum_officinalis0.jpg|Taraxacum officinale 
Wobraz:Taraxacum_sect._Ruderalia_april_2005.jpg|Taraxacum sect. Ruderalia
Wobraz:Taraxacum dissectum.JPG|Taraxacum dissectum
Image:Taraxacum-00.jpg


## Nožki


## Eksterne wótkaze

* Taráxacum - HerbsTopic.com
Bórkowy

**Bórkowy** ( *Burg*) su wjas a gmejna we wokrejsu Sprjewja-Nysa. Bórkowy laže w Błotach a togodla su cel turistiskich wulětow.

Na pódpołnoc wót jsy jo Bismarkowy torm z lěta 1917, kótaryž stoj na něgajšnem słowjańskem groźišću. Starša nježli sedlišćo jo grodowa góra, wó kótarejž dajo wjele bajkow a powěsćow. Wóna jo była snaź sedlišćo serbskego krala.

W Bórkowach jo se w lěśe 1893 naroźiła znata dolnoserbska spisowaśelka a casnikaŕka Mina Witkojc.

## Wobrazy

Burg Spreewald Kirche 01.jpg|Cerkwja w Bórkowach
Spreewald ausflugskahn 02.jpg|Pśistaw cołnow
Sparkasse Burg.JPG|Žarjabnica


## Nožki


## Wótkaze
Muchoradło

**Muchoradło** (*Amanita muscaria*) nim. *Fliegenpilz* jo gadojty grib ze swójźby luźiradłowych gribow (*Amanitaceae*).

## Wopis
Muchoradło njaso cerwjeny až oranžowy, połkulojty kłobyk z běłymi zbytkami wobalki.

### Lamele
Lamele su běłe a liche.

### Nožki a kulki
Jeje nožka jo běła, šwižna a mócna a njaso dołoj wisecu, žłobičkowanu manšetu. Kulka jo tucna a spjerchlinata.

### Měso
Měso jo běłe, pód kłobykoweju kózu pitśku žołtawe, a pśisamem njewónjate.

## Stojnišćo
Rosćo w lěśu a nazymje pśedewšym pód brjazami a jeglinami.

## Glědaj teke
* gadojty grib

## Nožki


## Žrědło
* Didier Michelot and Leda Maria Melendez-Howell 2003 Amanita muscaria: chemistry, biology, toxicology, and ethnomycology * [http://www.erowid.org/archive/rhodium/pdf/amanita.muscaria.review.pdf Mycological Research*, 107, 131-146]
* Christoph Mayr: Giftfibel, Giftstoffe aus der Tier- und Pflanzenwelt, , boka 140-141 
* Jugendlexikon Biologie, Leipzig 1988, , bok 106 

## Eksterne wótkaze
* Wikispecies
* Muchoradło
Glória Pires

**Glória Maria Cláudia Pires de Morais** (* 23. jacmjeński 1963, Rio de Janeiro, Brazilska) jo brazilska grajaŕka.

## Eksterne wótkaze
* Official Site
´
Pšawa wórješyna

**Pšawa wórješyna** (*Juglands regia*) jo bom ze swójźby (*Juglandaceae*).

## Wopis
Pšawa wórješyna jo bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 5 až do 25 m.

Štom jo zwětšego krotki, krona jo šyroka, kulowata až jajowata a mócne gałuzy su rozšyrjone.

Škóra jo šera a wedli rozpukana. 

### Łopjena
Łopjena su měnjate, na górnem boku śamnozelene, na dolnem boku swětlejše, dośěgnu dłujkosć wót 40 (20-50) cm. Wóni su njepórikowje pjerinate a wobstoje z 5 až 9 cełokšomnych, jajowatych pjerinatych łopjeńkow z dłujkosću wót 15 cm. Rozšurowane łopjena aromatiski wónjaju. Zymske pupki su kulowate abo jajowate a dośěgnu wjelikosć wót 4 až do 6 mm.

### Kwiśonki
Rostlina jo malsnje rosćeca a togodla je južo pó 10 až 15 lětach zamóžna ku kwiśenju.

Kwiśo wót apryla až do maja. Kwiśonki su njenadpadne, jadnogo roda a se z łopjenjami jawje. Rostlina jo jadnodomna. Muske micki se južo łoni załožuju a ako 5-6 mm dłujke pupki pśezymuju. Muske wisece micki su žołtozelene a dośěgnu dłujkosć wót 5 až 15 cm. Žeńske kwiśonki stoje pó dwěma (jadnu) až pó tśoch (pěśoch) na kóńcu łopjenatych młodych wurostkow. Kwiśonkowa wobalka je z płodnikom zarosćona. Kwiśonki se wót wětša woprošuju.

### Płody
Kamjentny płod jo owalny až kulowaty, maksimalnje 5 cm tłusty, ma zelenu škórpinu a brozdźone, swětłobrune drjewjane jědro. Płody wót septembra až do oktobra wuzdrjaju. Wóni wopśimjeju až do 60 % tucnego wóleja. Kabeje, karwony, njewjericki, pjelchi a myše płody rozšyrjuju.

### Juglon
Južo wucony Plinius jo pytnył, až pód bomom lěbda druge rostliny rostu. Pśicyna za to jo wopśimjeśowa maśizna juglon, kótaryž klěwanje a rosćenje wjele rostlinskich družynow późaržujo. Mězga fryšnych łopjenow a zelenych škórpinow intensiwnje žołtobrunje kóžu zabarwijo. 

## Stojnišćo a rozšyrjenje
Póchoda z Aziji a regiona pódzajtšnego srjejźozemskego mórja. Rostlina jo z Romjanow k srjejźnej Europje pśišła.

Preferujo do dłymi duce, włožne, wutkate, kalkowate až pó pšawem měrje kisałe glinjane a ługowe zemje.

## Wužywanje
Bom pódawa drjewo, drjewjanu bajcu a wólejowe semjenja. Jogo drjewo se za meble wužywa.

## Nožki


## Žrědło
* Mayer, Schwegler: Welcher Baum ist das?, Bäume, Sträucher, Ziergehölze, ISBN 978-3-440-11273-1, bok 222 
* Ulrich Hecker: BLV Bestimmungsbuch Bäume und Sträucher, ISBN 3-405-13737-3, boki 142, 154, 173, 182 
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, ISBN 978-3-8354-0354-3, 2. nakład, 2008, bok 434 
* Spohn: Welcher Baum ist das? Die neuen Kosmos-Naturführer, ISBN 978-3-440-10794-2, bok 137 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), ISBN 978-3-440-11379-0, strona 396
Brjazyna

Žědne městna maju mě Brjazyna:
* Brjazyna – gmejna we Błotach
* Brjazyna – źěl Gubina
* Brjazyna – źěl Dobrjoługa-Góstkowa
* Brjazyna – źěl Łobja
Pomorjanšćina

**Pomorjanšćina** jo pódwjacornosłowjańska rěc bliska pisnej staropólšćiny z wliwami połobšćiny (słowińska rěc, pódwjacornopomorska rěc), nižonimšćiny a staropšušćiny (kašubska rěc). Wóna słuša do lechiskeje pódkupki, ako pólšćina abo drjewjanopołobšćina.

Pomorjanšćina jo měła tśi głowne dialekty. Kašubska rěc (*kaszëbsczi jãzëk*) jo jadnučki zawóstank słowjańskich pomorskich dialektow. Slědna wósoba, kenž jo wuměła słowiński (*slovjinsci jązěk*) powědaś, jo 1959 zamrěła. Pódwjacornopomorska rěc jo teke wumarła rěc (17. stolěśe).

## Pśirownujuca lisćina słowow

## Žrědła
Šera spliska

**Šera spliska** (*Motacilla alba*) jo ptašk ze swójźby *Motacillidae*.

## Wopis
Šera spliska jo wujšpurny, carno-běły ptašk, kótaryž stawnje z wopušku cympoco. Wóna dośěgnjo wjelikosć wót 18 cm. Jeje kśebjat jo šery (*Motacilla alba alba*) abo carny (*Motacilla alba yarrellii*). Šyja a chochoł stej carnej, mjaztym až wenkowne wopušowe pjera su běłe. Coło, boka głowy a brjuch su běłe.

Ganja z nygajucej głowu a cyni naraz skoki za cas góńtwy na insekty. Lětajucy jo južo z dalokosći k spóznaśeju na dłujkej wopušce ale teke na ekstremnem žwałkatem lětanju z nadpadnymi serijami pjerchotow. Pśi lětanju woła typiski „tśi-lit“ abo „tśu-wij“.

Ptašk wustupujo cesto blisko wódy, ale teke na pólach, na burskich žywnosćach, w parkach, na sportnišćach, na nadroznych kšomach a na kšywach domow. 

## Nožki


## Žrědło
* Chris Kightley, Steve Madge, Dave Nurney: Taschenführer Vögel, Alle Arten Mitteleuropas, , bok 201
Głog

**Głog** (*Crataegus*) jo rod bomow ze swójźby rožowych rostlinow (*Rosaceae*). 

Wopśimjejo slědujuce družyny:

* dwupěstkaty głog (*Crataegus laevigata*)
* jadnopěstkaty głog (*Crataegus monogyna*)
* keluchowy głog (*Crataegus rhipidophylla*)
* srědny głog (*Crataegus x media*)
* wšakozubičkaty głog (*Crataegus x subsphaericea*)
* wjelikopłodowy głog (*Crataegus x macrocarpa*)

## Nožki
Okcitanšćina

**Okcitanšćina**, teke **Okcitanska rěc** (*occitan*) jo romaniska rěc. 
Okcitanšćina se powěda w Francojskej, Italskej, Špańskej a Monaco. Okcitański jo se w Nimskej až do srjejź 20. lětstotka powědało.

Wót lěta 2006 jo okcitańšćina oficielna rěc w Kataloniskej. Wón ma status šćitaneje historiskeje mjeńšynoweje rěcy w Italskej. Wón njama daniž w Francojskej daniž w Monaco oficielny status. 
## Gramatika
Okcitanšćina ma dwa genusa a numera, ale njama žeden pad, z wuwześim pronomenow.

## Eksterne wótkaze
* dolnoserbsko-okcitanski słownik
Law

**Law** (*Panthera leo*) jo rubjažne zwěrje. Wón jo žywy w Africe a w źělu pódpołdnjoweje Azije.

## Póddružyny
* Law pódpołnocnokonžski (*P. l. azandica*)
* Law konžski (*P. l. bleyenberghi*)
* Law indiski (*P. l. goojratensis*)
* Law pódpołdnjowoafriski (*P. l. krugeri*)
* Law berberski (*P. l. leo*)
* Law kapski (*P. l. melanochaita*)
* Law nubijski (*P. l. nubica*)
* Law perziski (*P. l. persica*)
* Law senegalski (*P. l. senegalensis*)
* Law pódzajtšnoafriski (*P. l. somaliensis*)
* Law masajski (*P. l. massaica*)

## Nožki


## Eksterne wótkaze
Kantela

**Kantela** (finski *kantele* abo *kannel*, estniski *kannel*) jo narodny muzikowy instrument Finskeje a wóna jo znaty tšunaty instrument teke w drugich krajach pśi Baltiskem mórju. 

## Struktura a stawizny
Tradicionalna kantela ma pěś tšunow, kótarež su pśicynjone na drjewowem ramiku a dolny bok jo wótwórjony. Nowšu tak pomjenjonu dwudrjewowu pěśtšunowu kantelu nejpjerwjej grifeluju. Dajo teke wjele rozdźělnych akustiskich a elektriskich kantelow w samskej swójźbje muzikowych instrumentow. 

Něnto kantelowa muzika jo wjelgin žywa a licba grajarjow pitśku se pówětšujo. Ewolucija jo zachopiła dla źěła Kannelliitto za cas 1970. lět a trajo něnto dla zgromadnego źěła muzikarjow, muzikowych šulow, firmow a zwězkow.

Nejstarše dopokaze za take instrumenty (mjaz drugim finsku *kantele*, estnisku *kannel*, letisku *kokle* [wugroni *kuokle*], litawsku *kanklės* a rusojsku *gusli*) snaź su archeologiske namakanki z lět 900-1400 we Welikim Nowgoroźe a w regionach Opola a Gdańska w Pólskej.

Kantela jo muzikowy instrument boga Väinämöinena w *Kalevali*, finskem narodnem eposu.

Finski kantelowy muzej (finski *Suomen kantelemuseo*) jo w měsće Jyväskylä.

## Eksterne wótkaze
Bukowicka

**Bukowicka** jo płod cerwjenego buka. Wóna jo warianta nažki. Brune płody su tśigranite a sejźe pó dwěma w styrilapatem płodowem kelušku (*Cupula*). Wóna dośěgnjo dłujkosć wót 12 až do 22 mm a wopśimjejo jano jadno semjo. Semjenja wopśimjeju wólej, škrob a aleuron. Dla wutka cholina su pitśku gadowate. Bukowicki w nazymje dozdrjawje.

## Žrědła
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 1. zwězk, ISBN , bok 130, pód lema **Bucheckern** 
* Schütt, Weisgerber, Schuck, Lang, Stimm, Roloff: Enzyklopädie der Laubbäume. Die große Enzyklopädie mit über 800 Farbfotos unter Mitwirkung von 30 Experten. , bok 165, lema *Fagus*, w kapitelu *Buchecker*
Björk

**Björk**, popš. *Björk Guðmundsdóttir*, (roź. 21. nowembra 1965 w Reykjavíku, Islandska) jo islandska spiwaŕka.
Finska chórgoj

**Finska chórgoj** pokaza módru skandinawisku kśicu na běłym slězynje. Finski se *siniristilippu* („módrokśicowa chórgoj“) mjenjujo. Wóna bu pó kaznju dnja 29. maja 1918 ako oficielny symbol Finskeje zawjeźony.
Koala

**Koala**  (*Phascolarctos cinereus*) jo bomy wobydlujucy měškaŕ w Awstraliji.

## Wopis

## Stojnišćo

## Rozšyrjenje

## Wužywanje

## Nožki


## Žrědła

## Eksterne wótkaze
Kócki

**Kócki** (*Felidae*) su swójźba rubjažnych zwěrjetow (*Carnivora*).

## Systematika
Rozeznawaju se nejmjeńša 37 družynow kóckow, kótarež w śělnem twarje relatiwnje pódobne su a wenkownje pśedewšym w barwjenju a wjelikosći wariěruju. Jano gepard se wótchylujo to nastupajucy jasnjej wót drugich kóckow. Jadnotny śělny twaŕ wobśěžujo rozrědowanje swójźby na zakłaźe morfologiskich kriterijow. Tradicionelnje su tśi žywe pódswójźby, wjelike kócki, małke kócki a gepardy rozeznawane. Dalšu pódswojźbu, kótaraž źinsa jo wótemrěta, pśedstaje zablowate kócki. K zablowatym kóckam su byli spócetnje teke Metailurini licone, kótarež źinsa cesto k felinym kóckam lice. 

Pśez wuwiśu molekulargenetiskich metodow, z kótarychž se pomocu DNA-sekwency pśirownaś mógu, wěmy, až starodawne źělenje kóčkow do tśich partow wopšawdne poměry pśiswójźbnosći njewótbłyšćujo. Teke jolic na monofyliju (wše pódkupki póchadaju wót jadneje póchadneje formy) kóckow lěbda eksistěruju cwible, jo pak nutśikowna systematika kóckow pak jano wobzwadna. Slědujuce rody a družyny se ku kóckam lice:
* Rod *Acinonyx*
** Gepard (*Acinonyx jubatus*)
* Rod *Caracal*
** Karakal (*Caracal caracal*)
* Rod *Pardofelis*
** Marmorowa kócka (*Pardofelis marmorata*)
** Bornejska kócka (*Pardofelis badia*)
** Aziska złota kócka (*Pardofelis temminckii*)
* Rod *Felis*
** Šera kócka (*Felis bieti*)
** kóčka bažinná?? (*Felis chaus*)
** Manul (*Felis manul*)
** Pěskowa kócka (*Felis margarita*)
** Carnonogowa kócka (*Felis nigripes*)
** Źiwa kócka (*Felis silvestris*), inkluziwnje domacna kócka (*Felis silvestris catus*)
* Rod *Leopardus*
** Pampowa kócka (*Leopardus colocolo*)
** Geoffroyi-kócka (*Leopardus geoffroyi*)
** Chilska kócka (*Leopardus guigna*)
** Górska kócka, tež **Andska kócka** (*Leopardus jacobita*)
** Ocelot (*Leopardus pardalis*)
** Tigrowa kócka (*Leopardus tigrinus*)
** Margaj, tež **Dłujkowogonata kócka** (*Leopardus wiedii*)
* Rod *Leptailurus*
** Serwal (*Leptailurus serval*)
* Rod Rys (*Lynx*)
** Kanadiski rys (*Lynx canadensis*)
** Euraziski rys (*Lynx lynx*)
** Pardelowy rys (*Lynx pardinus*)
** Cerwjeny rys (*Lynx rufus*)
* Rod *Prionailurus*
** Bengalska kócka (*Prionailurus bengalensis*)
*** Iriomote-kócka (*Prionailurus bengalensis iriomotensis*)
** Płonogłowna kócka (*Prionailurus planiceps*)
** Zarzowa kócka (*Prionailurus rubiginosus*)
** Rybarska kócka (*Prionailurus viverrinus*)
* Rod *Profelis*
** Złota kócka (*Profelis aurata*)
* Rod Puma (rod) (*Puma*)
** Puma (*Puma concolor*)
** Jaguarundi (*Puma yaguarondi*)
* Rod *Neofelis*
** :de:Nebelparder (*Neofelis nebulosa*)
** :de:Sunda-Nebelparder (*Neofelis diardi*)
* Rod *Panthera*
** Law (*Panthera leo*)
** Jaguar (*Panthera onca*)
** Leopard (*Panthera pardus*)
** Tiger (*Panthera tigris*)
** Irbis, tež **Sněgowy leopard** (*Pathera uncia*)

## Nožki

## Eksterne wótkaze
Šyška

**Šyška** jo žeński kwiśonkowy stołk a z jeje se wuwiwace semjenstwo koniferow (*Coniferales*) a wólšow (*Alnus*). Ma formu kłose, kótarejež wóski a nosece łopjeńka su drjewjane. Drjewjane nosece łopjeńka su kšywne spjerchliny šyški, mjaztym až se kwiśonki ako semjenjowe spjerchliny jawje. W zdrjałosći semjenja zwětšego sejźe na suchych drjewjanych spjerchlinach.

Šyški na rozdźělnem wašnju na gałuzach bomow sejźe. Pśi jedłach (*Abies*) rowno stoje, mjaztym až pśi škrjokach (*Picea*) wise.

Někotare šyški za cas zdrjałosći rozpadnu, na pś. pśi jedłach, mjaztym až pśi drugich družynach ako cełk wót boma wótpadnu, na pś. pśi škrjokach.

## Warianty
Pśi jałowjeńcach ale teke drugich družynach cypresowych rostlinow (*Cupressaceae*) měsne spjerchliny semjenja wobdaju, pśi comž semjenjowe spjerchliny su z kšywnymi spjerchliny zrosćone.

Pśi swójźbje *Cephalotaxaceae* njejsu žedne semjenjowe spjerchliny widne.

## Galerija

Japanese_Larch_Larix_kaempferi_Cone_2000px.jpg|Šyška japańskego larika (*Larix kaempferi*)
Alnus fruits.jpg|Zelena wólša(*Alnus viridis*)Zelene, njezdrjałe šyški
Alnus rubra 0020.JPG|Wólša(*Alnus spec.*)stare šyšce
Abies cone & bits.jpg|Bulgaŕska jedła(*Abies borisii-regis*) šyšce, Spindel, górjejce krywne spjerchliny, dołojce semjenjowe spjerchliny
Zapfen mit Massband.jpg|šyšce rozdźělnych wjelikosćow
Picea Abies female cone cropped.jpg|Njezdrjała šyška wšednego škrjoka (*Picea abies*)
Pinus coulteri MHNT Cone.jpg|*[[Pinus coulteri]]*


## Žrědła
* Jugendlexikon Biologie, 1988, , bok 374 
* Mayer, Schwegler: Welcher Baum ist das?, Bäume, Sträucher, Ziergehölze, , bok 278 
* Spohn: Welcher Baum ist das? Die neuen Kosmos-Naturführer, , bok 12 
*  

## Eksterne wótkaze
Japański larik

**Japański larik** (*Larix kaempferi*, syn. *Larix leptolepis*) jo rostlina ze swójźby chójcowych rostlinow (*Pinaceae*).

## Wopis
Japański larik jo bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót až do 30 m a šyrokosć wót až do 6 m.

Spjerchlinowa škóra jo nacerwjena bruna, pśi staršych gałuzow teke oranžocerwjena.

Jegły su měke, šere až módrozelene.

Šyški su brune a kulowate. Jich spjerchliny su napadnje naslědk zgibnjone.

## Stojnišćo

## Rozšyrjenje

## Wužywanje

## Nožki


## Žrědła
* Botanica, Bäume und Sträucher, Über 2000 Pflanzenporträts, , bok 498 

## Wótkaze
Larik

**Larik** (*Larix*) jo rod ze swójźby chójcowych rostlinow (*Pinaceae*).

## Wopis
Družyny su w lěśu zelene a spěšnje rosćece bomy.

Drjewo jo wjelgin twarde.

Jegły su w nalěśu swětłozelene a w nazymje wótpadnu.

### Kwiśonki a šyški
Muske kwiśonki wótwisuju, mjaztym až žeńske šyški su zrownane. W lěśu spjerchliny šyškow twardnu.

Pó rozsypowanju semjenjow šyški na bomje wóstanu.

## Stojnišćo

## Rozšyrjenje
Rostliny su w górskich regionach pódpołnocneje hemisfery domacne.

## Wužywanje

## Systematika
Pó kuždem awtorje se mjaz 10 a 20 *Larix*-družynami rozeznawa.
Pśi tom su wósebnje rozdźělne zapśijeśa wó wjele cesto ako *Larix gmelinii* mjenjowane póddružyny.

;W Euraziji:
* Europski larik (*Larix decidua* Mill.)
* Dahuriski larik (*Larix gmelinii* (Rupr.) Kuzen.):
** *Larix gmelinii* (Rupr.) Kuzen. var. *gmelinii*
** *Larix gmelinii* var. *japonica* (Regel) Pilger
** *Larix gmelinii* var. *principis-rupprechtii* (Mayr) Pilger
** *Larix gmelinii* var. *olgensis* (Henry) Ostenfeld & Syrach Larsen (Syn.: *Larix olgensis* Henry)
* Sikkim-larik (*Larix griffithiania* Hook. f.)
* Himalajaski larik (*Larix himalaica* W.C.Cheng & L.K.Fu)
* Japański larik (*Larix kaempferi* (Lambert) Carriére)
* *[[Larix kongboensis]]*: Domacny w Chinskej na skalnych zwisach we wusokosćach wót 3200 až 3500 metrow, w krotkozajtšnem źělu prowincy Xizang.
* *[[Larix mastersinia]]* Rehder & E.H.Wilson in Sargent: Domacny w Chinskej w górinach we wusokosćach wót 2300 až 3500 metrow w prowincy Sichuan.
* *[[Larix potaninii]]* Batalin: Domacny w Chinskej w górinach a w rěcnych dołach, we wusokosćach wót 2500 až 4300 (až 4600) metrow, w prowincach: w pódpołdnjowem źělu wót Gansu, w pódpołdnjowem źělu wót Shaanxi, w Sichuanje, w krotkozajtšnem źělu wót Xizang, w pódpołnocnem źělu wót Yunnan: Z tśi warjetetami:
** *Larix potaninii* var. *australis* A.Henry ex Hand.-Mazz. (Syn.: *Larix potaninii* var. *macrocarpa* Y.W.Law)
** Chinski larik (*Larix potaninii* var. *chinensis* L.K.Fu & Nan Li, Syn.: *Larix chinensis* Beissner, not Miller: Na rozdźěl wót *Larix potaninii* var. *potaninii* ma žołte dłujke wurostki a cerwjene, wótro dowjedźace kšywne spjerchliny. Wustupujo jano w pódpołdnjowem źělu wót Shaanxi.
** *Larix potaninii* Batalin var. *potaninii* 
* Sibirski larik (*Larix sibirica* Ledeb.)
* *[[Larix speciosa]]*: Domacny w Chinskej w górinach we wusokosćach wót 2600 až 4000 metrow w prowincoma: w krotkozajtšnej Xizang a w dłujkowjacornej Yunnan.
;W Pódpołnocnej Americe:
* Pódzajtšoameriski larik (*Larix laricina* (DuRoi) K.Koch)
* :de:Felsengebirgslärche (*Larix lyallii* Parlatore)
* Pódwjacoroameriski larik (*Larix occidentalis* Nutt.)

## Nožki


## Žrědła
* Botanica, Bäume und Sträucher, Über 2000 Pflanzenporträts, , bok 497 

## Eksterne wótkaze
Europski larik

**Europski larik** (*Larix decidua*) jo rostlina ze swójźby chójcowych rostlinow (*Pinaceae*).

## Wopis
Europski larik jo bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót až do 30 m.

Krona jo zaprědka kjaglojta, a rosćo pózdźej do šyrokosći.

Škóra jo šera, w starstwje cerwjena. Wóna cesto rozpukujo a se wótdrjebijo.

Gałuzy z pśewisujucymi bocnymi gałuzami daloko roztyla stoje.

Měke swětłozelene jegły se w nazymje žołte barwnu, a pózdźej wótpadnu.

Zdrjałe šyški su jajojte, bruna a zrowna stoje.

## Stojnišćo

## Rozšyrjenje
Rostlina je w górinach srjejźneje a pódpołdnjoweje Europy domacna.

## Wužywanje

## Nožki


## Žrědła
* Botanica, Bäume und Sträucher, Über 2000 Pflanzenporträts, , bok 498 

## Eksterne wótkaze
Chójcowe rostliny

**Chójcowe rostliny** (*Pinaceae*) jo swójźba semjenjowych rostlinow (*Spermatophyta*).

## Systematika
Wopśimjejo slědujuce rody w styrich pódswójźbach.

* Abietoideae Pilger: Šyški stoje na dłujkich wurostki. Ze šesć rodami:
** (*Abies*) jedła - Z něźi 51 družynami.
*** běła jedła (*Abies alba*)
*** wjelicka jedła (*Abies grandis*)
*** nordmanowa jedła (*Abies nordmanniana*)
*** šera jedła (*Abies concolor*)
** (*Cedrus*) cedra - Ze styri družynami. 
*** himalajaska cedra (*Cedrus deodara*)
*** libanońska cedra (*Cedrus libani*)
** *[[Keteleeria]]* Carrière: Z tśi družynami.
** *Nothotsuga* Hu ex C.N.Page: Jo monotypiski rod z jadnučkej družynu:
*** *[[Nothotsuga longibracteata]]* (W.C.Cheng) Hu ex C.N.Page
** *Pseudolarix* Gordon: Jo monotypiski rod z jadnučkej družynu:
*** (*Pseudolarix amabilis* (J.Nelson) Rehd.)
** tsuga (*Tsuga*)
*** kanadiska tsuga (*Tsuga canadiensis*)
* Laricoideae Melch. & Werd.: Šyški stoje na krotkich wurostkach. Z tśi rodami:
** (*Larix* Mill.) Larik: Z něźi 13 družynami. 
** *Cathaya* Chun & Kuang: Jo monotypiski rod z jadnučkej družynu: 
*** (*Cathaya argyrophylla* Chun & Kuang)
** (*Pseudotsuga*) douglasija - Z něhdźe sydom hač wósom (hač 22) družinami.
*** wšedna douglasija (*Pseudotsuga menziesii*) wónjata jedła
* Piceoideae Frankis: Z jadnučkim rodom: 
** (*Picea*) škrjok - Z 33 až 35 družynami.
*** módry škrjok (*Picea pungens*)
*** serbiski škrjok (*Picea omorika*)
*** sitkowy škrjok (*Picea sitchensis*)
*** wšedny škrjok (*Picea abies*)
* Pinoideae: Šyški stoje na dłujkich wurostkach. Z jadnučkim rodom:
** (*Pinus*) chójca - Z něźi 111 družynami.
*** bagnowa chójca (*Pinus palustris*) 
*** carna chójca (*Pinus nigra*) 
*** górska chójca (*Pinus mugo*) 
*** pěskowa chójca (*Pinus sylvestris*) šlejsa, holanska borojca, łučnowy štom
*** pinija (*Pinus pinea*) carne drjewo
*** pyskowa chójca (*Pinus uncinata*) 
*** rumelska chójca (*Pinus peuce*) 
*** górska chójca (*Pinus cembra*) 
*** bagnowa chójca (*Pinus rotundata*) 
*** wjertawa chójca (*Pinus contorta*) 
*** žyźana chójca (*Pinus strobus*) 

Synonym za Pinaceae Lindl. jo Abietaceae Gray.

## Nožki

## Eksterne wótkaze
## Einzelnachweise
Bulgaŕska jedła

**Bulgaŕska jedła** (*Abies borisii-regis*) jo rostlina ze swójźby chójcowych rostlinow (*Pinaceae*).

## Nožki


## Wótkaz
Jedła

**Jedła** (*Abies*) jo rod ze swójźby chójcowych rostlinow.

Wopśimjejo slědujuce družyny:

* běła jedła (*Abies alba*)
* bulgaŕska jedła (*Abies borisii-regis*)
* wjelicka jedła (*Abies grandis*)
* nordmanowa jedła (*Abies nordmanniana*)
* šera jedła (*Abies concolor*)

## Nožki
Běła jedła

**Běła jedła** (*Abies alba*) jo bom ze swójźby chójcowych rostlinow (*Pinaceae*). 

## Wopisanje
Běła jedła jo bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 50 m.

Krona jo wusko kjaglojta. Wjeršk je pśi młodych bomach wótšy, pózdźej kulowaty.

Škóra jo gładka a swětłošera.

### Jěgły
Jěgły su pśecejzelene, płone, zgibujobne, na górnem boku błyšćece śamnozelene, sejźe zwětšego w dwěma rědoma a dośěgnu dłujkosć wót 1,2 až 3 cm. Jich dolny bok njaso dwa běłej paska. Mimo togo su prědku tupe abo zarěznjone.

### Kwiśonkowy stołk
Kwiśo wót maja až do junija. Žeński kwiśonkowy stołk jo zrownany. Muski kwiśonkowy stołk stoj na kóńcu gałuzow. Kwiśenje zachopi w starstwje wót 60-70 lět.

### Šyški
Šyški su zrownane a dośěgnu dłujkosć wót 10 až 16 cm. Pśi zdrjałosći na bomje rozpadnu.

## Stojnišćo
Rosćo w lěsach we wusokosćach mjaz 400 a 1000 m. Preferujo fryšne, chłodne, małokalkowate abo kalkowate zemje. Rostlina jo cuśniwa napśeśiwo zmarznjenju.

## Rozšyrjenje
Rostlina jo w górinach srjejźneje a pódpołdnjoweje Europy rozšyrjona.

## Wužywanje

## Nožki


## Žrědła
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, , 2. nakład, 2008, bok 428 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), , bok 388 

## Eksterne wótkaze

*
Wjelicka jedła

**Wjelicka jedła** (*Abies grandis*, syn.: *A. excelsior*) jo bom ze swójźby chójcowych rostlinow (*Pinaceae*). 

## Wopis

## Stojnišćo

## Rozšyrjenje

## Wužywanje

## Nožki


## Žrědła

* Brankačk, Jurij: Wobrazowy słownik hornjoserbskich rostlinskich mjenow na CD ROM. Rěčny centrum WITAJ, wudaće za serbske šule. Budyšin 2005. 
* Kubát, K. (Hlavní editor): Klíč ke květeně České republiky. Academia, Praha (2002)
* Lajnert, Jan: Rostlinske mjena. Serbske. Němske. Łaćanske. Rjadowane po přirodnym systemje. Volk und Wissen Volkseigener Verlag Berlin (1954)
* Rězak, Filip: Němsko-serbski wšowědny słownik hornjołužiskeje rěče. Donnerhak, Budyšin (1920)

## Eksterne wótkaze
Cedra

**Cedra** (*Cedrus*) jo rod ze swójźby chójcowych rostlinow.

Wopśimjejo slědujuce družyny:

* himalajaska cedra (*Cedrus deodara*)
* libanońska cedra (*Cedrus libani*)

## Nožki
Himalajaska cedra

**Himalajaska cedra** (*Cedrus deodara*) jo bom ze swójźby chójcowych rostlinow  (*Pinaceae*). 

## Wopis
Himalajaska cedra jo bom, kótaryž źiwje dośěgnjo wusokosć wót 60 m. Młode bomy malsnje rostu. Wóna z wšych cedrow jo nejwěcej cuśniwe pśeśiwo mrozoju.

Krona jo kjaglojta, pśi comž wjerškowy wurostk jo nygacy.

Wše gałuzy njasu pśewisujuce špicki.

### Jegły
Zelene abo módrozelene jegły dośěgnu dłujkosć wót až do 6 cm a stoje pó dwaźasća až pó tśiźasća rozetojśe na krotkich wurostkach, ale šrubojśe na dłujkich wurostkach.

### Šyški
Šyški su zrownane, tonojte a dośěgnu dłujkosć wót 8 až do 12 cm. Jich špicka jo tupo-jajojta. Na zachopjeńku su namódry šědźiwiznojte, pózdźaj cerwjenobrunje.

## Stojnišćo
Wóna se góźi jano regionach z miłych zymach a pśi wusokej włožnosću powětša bźez problemow kultiwěrowaś.

## Rozšyrjenje
Rostlina jo w pódwjacornej Himalaje, źož we wusokosćach wót 1000 až do 4000 m wustupujo. Ale bu tam pśisamem wutupjona.

W Europje se cesto ako pyšne drjewa w parkach a w zagrodach sajźa.

## Wužywanje

## Nožka


## Žrědła
* Botanica, Bäume und Sträucher, Über 2000 Pflanzenporträts, , strona 217 
* Bruno P. Kremer: Steinbachs Naturführer Bäume & Sträucher, , strona 78, jako podobna družina *Himalaja-Zeder* (*Cedrus deodara*) pod hesłom *Atlas-Zeder* (*Cedrus atlantica*)
Libanońska cedra

**Libanońska cedra** (*Cedrus libani*) jo bom ze swójźby chójcowych rostlinow (*Pinaceae*). Toś ten bom jo w starowěku za nejrědnjejšy bom měł.

## Wopis
Libanońska cedra jo bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 20 až do 35 m.

Młode bom su wuske a rowne, mjaztym až starše su na špicce wopłonjone a njasu masiwne gałuzy. Krona jo šyroka. Štom je mócny a dośěgnjo tłustosć wót wěcej až 2 m.

### Jegły
Jegły su śamnozelene, dosć měke a dośěgnu dłujkosć wót 1,5 až do 3,5 (4) cm. Wóni stoje pśedewšym na krotkich wurostkach w promjenjach, a to pó źaseś až pó dwaźasća.

### Šyški
Kwiśo w septembrje. Šyški su zrownane a tonojte a dośěgnu dłujkosć wót 8 až do 10 cm. Zdrjałe šyški maju wopłonjonu špicku. Spjerchliny zdrjałych šyškow wótpadnu.

## Stojnišćo

## Rozšyrjenje
Rostlina jo w górinach pódwjacorneje a małkeje Azije rozšyrjona, pśi comž buchu pśirodne wobrosty za cas antiki wjelgin deciměrowane.

Južo w 17. lětstotku bu w Europje zawjeźona.

## Wužywanje

## Nožki


## Žrědła
* Botanica, Bäume und Sträucher, Über 2000 Pflanzenporträts, , strona 217 
* Bruno P. Kremer: Steinbachs Naturführer Bäume & Sträucher, , strona 78, jako podobna družina *Libanon-Zeder* (*Cedrus libani*) pod hesłom *Atlas-Zeder* (*Cedrus atlantica*) 
* Mayer, Schwegler: Welcher Baum ist das?, Bäume, Sträucher, Ziergehölze, , strona 266 
* Spohn: Welcher Baum ist das? Die neuen Kosmos-Naturführer, , strona 47
Škrjok

**Škrjok** (*Picea*) jo rod ze swójźby chójcowych rostlinow (*Pinaceae*).

Wopśimjejo slědujuce družyny:

* módry škrjok (*Picea pungens*)
* serbiski škrjok (*Picea omorika*)
* sitkowy škrjok (*Picea sitchensis*)
* wšedny škrjok (*Picea abies*)

## Nožki
Wšedny škrjok

**Wšedny škrjok** (*Picea abies*) jo bom ze swójźby chójcowych rostlinow (*Pinaceae*). 

## Wopis
Wšedny škrjok jo bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 50 m.

Škóra jo cerwjenobruna.

Krona jo kjaglojta a jegły su pśecejzelene, styrigranite, błyšćece zelene, pšoste, wótstojecy ku kuždym bokam a dośěgnu dłujkosć wót 1 až 2,5 cm.

Gałuzy zu pó wótpadanju šyškow gropne.

### Kwiśonki
Kwiśo wót apryla až junija, pśi comž to w starstwje wót 30 až 60 lět zachopina. Žeński kwiśonkowy stołk jo cerwjenojty, mjaztym až młode muski kwiśonkowy stołk jo cerwjeny.

### Šyški
Wisece šyški dośěgnu dłujkosć wót 10 až 15 cm a ako cełk wótpada.

## Stojnišćo
Rosćo w pśiroźe we wusokosćach wót wušej až 800 m a jo cesty lěsniski bom. Ma lubjej skerjej włožne zemje na chłodnych, powětšowłožnych, zymozymnych stronach. Źinsa jo pśez sajźenje daloko rozšyrjona a narownujo druge družyny bomow.

## Rozšyrjenje
Rostlina jo w pódpołnocnej a srjejźnej Europje rozšyrjona.

## Wužywanje


Wobraz:Picea abies.JPG|Bom
Wobraz:Snow Scene at Shipka Pass 1.JPG|Zymička 
Dataja:Picea abies young female cone - Keila.jpg|Njezdrjała šyška wšednego škrjoka (*Picea abies*)
File:Picea abies MHNT.BOT.2010.6.79.jpg|Picea abies - Museum specimen


## Nožki


## Žrědła
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, , 2. nakład, 2008, strona 428 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), , strona 390 

## Wótkaze
Chójca

**Chójca** (*Pinus*) jo rod ze swójźby chójcowych rostlinow.

Wopśimjejo slědujuce družyny:

* bagnowa chójca (*Pinus palustris*) 
* carna chójca (*Pinus nigra*) 
* górska chójca (*Pinus mugo*) 
* pěskowa chójca (*Pinus sylvestris*)
* pinija (*Pinus pinea*) čorne drjewo
* pyskowa chójca (*Pinus uncinata*) 
* rumelska chójca (*Pinus peuce*) 
* górska chójca (*Pinus cembra*)
* :hsb:tymjenjowa chójna (*Pinus rotundata*) 
* wjertawa chójca (*Pinus contorta*) 
* žyźana chójca (*Pinus strobus*)

## Nožki
Bagnowa chójca

**Bagnowa chójca** (*Pinus palustris*) jo bom ze swójźby chójcowych rostlinow. 

## Wopis

## Stojnišćo

## Rozšyrjenje

## Wužywanje

## Wobraze

Wobraz:Longleaf_Pine01.jpg|Jeglicka
Wobraz:Longleaf 8246.jpg|Góla  
Wobraz:Grassstage 8236.jpg|Mała rostlina


## Nožki


## Žrědła

## Eksterne wótkaze
* wopisanje a systematika 
* fair use wobrazy
Pěskowa chójca

**Pěskowa chójca** (*Pinus sylvestris*) jo bom ze swójźby chójcowych rostlinow (*Pinaceae*).

## Wobraze

Wobraz:Illustration_Pinus_sylvestris0.jpg|ilustracija
Pinus sylvestris MHNT.BOT.2005.0.971.jpg
Wobraz:La-maliciosa1.jpg|lěs (Sierra de Guadarrama, Špańska)


Wobraz:Pinus-sylvestris-01.jpg|góla (Bramborska, Nimska)
Wobraz:Pinus sylvestris Herzogstand-Heimgarten 006.jpg


## Wopis
Pěskowa chójca jo bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 40 m. Jeje krona ma kjaglojty abo předešćnikojty  zrost.

Škóra jo nanejmjenjej w kronje zarzocerwjena a dolnem źělu štoma jo śamno-bruna. 

Jegły su zwětšego jaden raz wokoło wóski wjertane. Jich nutśikowny bok jo módrozeleny. A wóni stoje pó dwěma na krotkich wurostkach a dośěgnu dłujkosć wót 3 až 7 cm.   

Kwiśo wót maja až junija, mjaztym kwiśenje w starstwje wót 30 až 70 lět zachopina. Njelicobne proški maja dwa powětšowej měcha, a togodla su wjelgin lažke.

Šyški su kulojte až jajojte, na bazy zwětšego kśiwe a dośěgnu dłujkosć wót 2,5 až 6 (7) cm. Semjenja akle w drugem lěśu pó kwiśenju zezdrjaju.

## Stojnišćo
Rosćo w pśiroźe na skałach, łukach, w nagłych zwisach a tymjenjach. Preferujo skerje śoplejše, suche zemja a pótrjebujo wjele swětła.

## Rozšyrjenje

## Wužywanje

## Nožki


## Žrědła
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, ISBN 978-3-8354-0354-3, 2. nakład, 2008, strona 430 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), ISBN 978-3-440-11379-0, strona 390 

## Eksterne wótkaze

* wopisanje a systematika
Górska chójca

**Górska chójca** (*Pinus mugo*) jo małoróstny bom ze swójźby chójcowych rostlinow. 

## Wopis

## Stojnišćo

## Rozšyrjenje

## Wužywanje

## Nožki


## Žrědła
* Aichele, D., Golte-Bechtle, M.: Was blüht denn da: Wildwachsende Blütenpflanzen Mitteleuropas. Kosmos Naturführer (1997)
* Brankačk, Jurij: Wobrazowy słownik hornjoserbskich rostlinskich mjenow na CD ROM. Rěčny centrum WITAJ, wudaće za serbske šule. Budyšin 2005. 
* Kubát, K. (Hlavní editor): Klíč ke květeně České republiky. Academia, Praha (2002)
* Lajnert, Jan: Rostlinske mjena. Serbske. Němske. Łaćanske. Rjadowane po přirodnym systemje. Volk und Wissen Volkseigener Verlag Berlin (1954)
* Rězak, Filip: Němsko-serbski wšowědny słownik hornjołužiskeje rěče. Donnerhak, Budyšin (1920)
Górska chójca (cembra)

**Górska chójca** (*Pinus cembra*) jo bom ze swójźby chójcowych rostlinow (*Pinaceae*).

## Wopis
Górska chójca dośěgnjo wusokosć wót 25 m.

Krona jo kjaglojta abo walcojta.

Škóra jo bruna.

Młode gałuzy su tłuste a cerwjenožołśe kósmate.

Jegły su pó pěś na krotkich wurostkach promjenjate, pšoste, śamnozelene, tśigranite a dośěgnu dłujkosć wót 6 až 10 mm a šyrokosć wót 1,5 mm.

Kwiśo wót junija až julija. 

Šyški su jajojte, kśiwo zrownane abo wótstojne a dośěgnu dłujkosć wót 5 až 8 cm. Wóni akle w drugim lěśe pó kwiśenju zdrjałe budu. Płodowe spjerchliny su módrojte a maju brunu špicu.

## Stojnišćo a rozšyrjenje
Rosće w jeglinowych gólach we wusokich połoženjach a na gólnej granicy Alpow a Karpatow we wusokosćach wót něźi 1200 až 2600 m.

## Nožki


## Žrědła
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, , 2. nakład, 2008, strona 430
Ŝ

**Ŝ**, kaž minuskla **ŝ**, jo 23. pismik Esperanto-alfabeta, kótaryž ma wugronjenje [ʃ] a mě "ŝo".

**Jogo zuk** se wróći w drugich rěcach pśez:
* **S**(i) : Kunrei-Transkripcija: jenož *si* し[ŝi]
* **SH** (engelski), Hepburn-Transkripcija: sha しゃ[ŝa], shi し[ŝi], shu　しゅ[ŝu], she しぇ[ŝe], sho しょ[ŝo]
* **SH** (chinski [pinjine], mimo pśed [i] a [ü]; pó nim [œ] se pišo "i")
* **X** (chinski [pinjine], pśed [i] a [ü])
* **X** (baskiski)
* **IX** (katalanski)
* **CH** (francojski)
* **SJ** (nižozemski)
* **SCH** (nimski)
* **SCI** (italski)
* **S** (hungorski)
* **SY** Kunrei-Transkripcija: sya しゃ[ŝa], syu しゅ[ŝu], sye しぇ[ŝe], syo しょ[ŝo]
* **SZ** (pólski)
* **CH** a **X** (portugiziski)
* **Š** (w rozdźělnych łatyńskopismikowych słowjańskich rěcach a baltiskej rěcy litawšćina a letišćina)
* **Ş** (turkojski)
* **Ш** (w cyriliskim alfabeśe)
* **שׁ** (w hebrejskim alfabeśe)
* **ش** (w arabskim alfabeśe)

**Ŝ** jo wunamakanje Zamenhof, modifikacija pismika S.

**Ŝ** jo onomatopeija za interjekciju *ĉiit!*: *"Ŝŝ… Ĉit! Silentu!"*

**Ŝ** se wužywa w normje transliteracije ISO 9 kaž reprezentant cyriliskego pismika Щ.
Serbterm

**Serbterm** - skrotconka za **Serb**ska **term**inologija - jo nowy projekt za napóranje internetnego słownika górnoserbskeje a dolnoserbskeje fachoweje terminologije. Mimo górnoserbskich a dolnoserbskich zapśimjeśow su teke nimske a engelske zapśimjeśa pódane. Teke powjerch websedła stoj w pomjenjonych styrich rěcach k dispoziciji. Iniciator projekta jo Štefan Zarjeńk.

## Cele

Projekt ma dwa głownej cela:
 
* Eksistěrujuce zapśimjeśa górnoserbskeje a dolnoserbskeje fachoweje terminologije gromaźiś
* Wuźěłowanje naraźenjow za fachowe terminusy, za kótarež serbske zapśimjeśa hyšći njejsu a diskusija wó nich.

Terminologija toś teje zběrki njejo na wěste fachowe pólo wobgranicowana. Na toś tom projekśe móžo se kuždy wobźěliś, kenž ma trjebne rěcne znajobnosći w nanejmjenjej jadnej ze styrich projektowych rěcow.

## Tuchylny staw

Projekt lažy hyšći w pjeluškach. Tuchylu zběraju se głownje terminusy. Eksistěrujo pógódnośeński system, kótaryž rozsuźujo wó pśiwześu zapśimjeśow. Za toś ten cesćilakosćiwy projekt trjeba se hyšći wjele pomagajucych rukow. Ale moderny swět pomina se teke modernu serbsku fachowu terminologiju, aby serbšćina wóstała zamóžna do žywjenja. Detailěrowane informacije su na websedle projekta Serbterm. 

## Stawizny projekta

Zachopjeńki toś togo projekta segaju slědk až do lěta 2008. Pó załoženju górnoserbskeje Wikipedije w lěśe 2005 a dolnoserbskeje Wikipedije w lěśe 2008 jo se skóro pokazało, až za wjele temow trěbne zapśimjeśa feluju, pak dokulaž hyšći žedne serbske zapśimjeśa njeeksistěruju pak dokulaž wótpowědne žrědła njejsu k dispoziciji byli. Toś ta situacija hyšći njejo se doněnta wjele změniła. Z toś teje situacije jo se ideja naroźiła, toś ten projekt iniciěrowaś.

Na zachopjeńku tós ten projekt hyšći jo se gronił *Serbski leksikon*. Pózdźej jo se toś ten projekt do *Serbterm* pśemjenił.

## Funkcionalnosć

Serbterm bazěrujo na PHP, HTML a na datowej bance MySQL. Wužywarje projekta mógu za eksistěrujucymi zapśimjeśami pytaś, nowe zapśimjeśa naraźiś a zapisaś a skóńcnje južo zapisane zapśimjeśa pósuźiś a pógódnośiś. Doněnta wšak forum za diskusiju mjazy wužywarjami resp. sobustatkujucymi hyšći njeeksistěrujo.

Serbterm ma swójsku kupku na Twitter, kótarejež nejnowše powěsći pokazuju se na startowem boku www.serbterm.de. 

Mimo togo dostawa něnto zapśimjeśe, ku kótaremuž nastawk eksistěrujo we Wikipediji, wótkaz we formje pismika "W". To nastupa wšykne styri rěcy projekta Serbterm, t. gr. wótkaz górnoserbskego zapśimjeśa wjeźo do górnoserbskeje Wikipedije, wótkaz dolnoserbskego zapśimjeśa do dolnoserbskeje Wikipedije, wótkaz nimskego zapśimjeśa do nimskeje Wikipedije a wótkaz engelskego zapśimjeśa do engelskeje Wikipedije.

## Eksterne wótkaze
* Serbterm
* Kupka na Twitter
Malayzija

**Malayzija** (teke **Malaysia**) jo  federatiwna konstitucionelna monarchija w krotkozajtšnej Aziji, na pódpołdnju Malajiskeje połkupy a na pódpołnocy kupy Borneo. Jeje susedy su Indoneska, Brunei, Singapur a Thailand.

## Wótkaz
Kuala Lumpur

**Kuala Lumpur** jo głowne a nejwětše město Malayzije. Same město ma płonina 244 km² a połtera miliona wobydlarjow, ceła aglomeracija pak wěcej ako 7,2 milionow wobydlarjow. Sedli tu Malayziski parlament a jo tu teke oficialne sedło Malayziskego krala. Mimo togo jo Kuala Lumpur teke kulturny a góspodaŕski centrum Malayzije.

## Wótkaze

* oficialne boki
Ho Chi Minh město

**Ho Chi Minh město** (starše oficialne mě **Saigon**) jo nejwětše město Vietnama, něgajšna stolica Cochinchiny a pózdźej stolica Pódpołdnjowego Vietnama. Same město ma płoninu 2043 km² a ceła aglomeracija ma źinsa (2010) wěcej ako 9 milionow wobydlarjow. 

## Eksterne wótkaze

* oficialne boki
Běłogłowny mórski jerjeł

**Běłogłowny mórski jerjeł** (*Haliaeetus leucocephalus*)  jo ptašk ze swójźby (*Accipitridae*).

## Wopis

## Nožki


## Eksterne wótkaze
Mórski jerjeł

**Mórski jerjeł** (*Haliaeetus*)  jo rod ptaškow ze swójźby (*Accipitridae*). Dalšne serbske mě jo **mórski hodlaŕ**.

## Wopis

## Družyny
Rod wopśimjejo wósym družynow, fosilnje jo dalša družyna, *[[Haliaeetus piscator|H. piscator]]*, ze srjejźnego miocena Francojskeje znata.

* Seeadler (*H. albicilla*)
* Běłogłowny mórski jerjeł (*Haliaeetus leucocephalus*)
* Běłobrjuchowy mórski jerjeł (*H. leucogaster*)
* :de:Bindenseeadler (*H. leucoryphus*)
* :de:Riesenseeadler (*H. pelagicus*)
* :de:Salomonenseeadler (*H. sanfordi*)
* :de:Schreiseeadler (*H. vocifer*)
* :de:Madagaskarseeadler (*H. vociferoides*)

## Nožki


## Eksterne wótkaze
Osasco

**Osasco** jo město w Brazilskej. W lěśe 2009 jo how bydliło 718.646 luźi.

## Eksterne wótkaze

* https://web.archive.org/web/20080530101138/http://www.osascobrazil.com/ 
* http://www.osasco.sp.gov.br/
Šup

**Šup** (*Procyon lotor*) jo  rubjažne zwěrje, kótarež jo pódobne małkemu mjadwjeźoju z dłujkim wopušom markěrowany wót barwojtych smužkow. Ma delikatnu, elastisku carno-běłu kóžu. Šup jo znaty dla swójeje zwuconosći myś swóju picu we wóźe pśed žranim.

## Wopis

Šup dośěgnjo dłujkosć wót 50 až do 70 cm. Jogo pušlaty wopuš jo brunje a carnje kuźerjony a dośěgnjo dłujkosć wót něźi 20 až do 25 cm. Nogi su wobkrotke.

Šup w zemskich abo bomowych jamach zymski měr źaržy.

## Rozšyrjenje a žywjeński rum
Póchada z pódpołnocneje a srjejźneje Ameriki, ale něnto teke w Europje a Japańskej wustupujo.

Źinsa w někotarych krajach šupy se cesto městam pśibližuju a se samo zwažyju pśepytowaś  wótpadkowe tuny!

## Žrědła
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 3. zwězk, , bok 267 

## Eksterne wótkaze

* https://web.archive.org/web/20180915065947/http://www.diewaschbaerenkommen.de/ 
* http://www.nature.ca/notebooks/english/racoon.htm
* http://fohn.net/raccoon-pictures-facts 
* https://web.archive.org/web/20080917222215/http://www.wildlife.pro/raccoon-control.html
Kós

**Kós** (*Turdus merula*) jo družyna droznow. Samica jo brunocarna, mjaztym až jo samjak carny ze žołtym pyskom a rědnje spiwa abo šwikoco. 

Wón jo žywy w Europje, póddružyna **Turdus merula aterrimus** jo žywy mjaz Waliziskej a Kawkazom, póddružyna **Turdus merula mauritanicus** jo žywy w dłujkowjacornej Africe. Někotare póddružyny se teke namakaju w Aziji, na Acorach, Kanarskich kupach a na Madejrje.

Ptašk jo  wót 22 až do 29 cm dłujki a wažy 75-135 g.

Jogo głos pśi pśiwabjowanju jo pódobny na „dukdukduk“ abo „sriii“, pśi alarmje „tikstikstiks“, spiwanje jo pódobne k šwikotanju.

Ptašk gnězdźi w gólach, zagrodach a parkach, dwójce abo trojce za lěto mjazy aprylom a julijom. Jogo gnězdo jo kulojta šklicka z trawiznow měšane z glinu, lažecy  na gólach, kerkach, wuwześnje teke na domach. Samica njaso 4-6 módrozelenych jajow z zarzobarwojtymi flackami, sejźe na nich 13-14 dnjow (jano wóna). Pótom wobej staršej se staratej za młoźeśa za cas 12-15 dnjow a hyšći pó wótleśenju z gnězda pomagatej jich se žywiś za cas dweju tyźenjowu. Wóni žeru insekty, wužeńce, sliniki, płody.

Kósy pó źělach wótlětuju za cas zymy k śopłym regionam. Za cas slědnych lětow wjele pśezymuju w městach.

## Nožki


## Wótkaze
NOCC

**NOCC** jo webmailowy klient (to jo websoftwara za zastojanje elektroniskego posta), iniciěrowany wót Olivier Cahagne a Nicolas Chalanset, nejpjerwjej napisany w Perlu pód mjenim Epimail, pón pód mjenim NOCC (**N**icolas **O**livier **C**halanset **C**ahagne) w PHP4 pśeprograměrowany. 

Pódpěra protokole IMAP (wěsty abo nic), POP3 (wěsty abo nic) a SMTP (z awtentifikaciju abo bźez awtentifikacije). Napórane boki su we formaśe XHTML 1.1 Strict a wužywaju někótare JavaScriptowe funkcije, aby se wěste funkcije wólažcyli. 

Jogo zaměr jo, jadnory webmailowy klient k dispoziciji stajiś, kótaryž wót tak mało ako móžno PHP-modulow wótwisujo (tuchylu stej to jano modula IMAP za wóteběranje e-mejlkow a ICONV za rědowanje trěbnych znamuškowych sajźbow).

NOCC funkcioněrujo z UTF-8: rěcne dataje su w UTF-8, a e-mejlki konwertěruju se do UTF-8 do wózjawjenja. Mimo togo jo wón kompatibelny ze wšymi PHP-wersijami wót PHP 4.1.0 sem.

Dokulaž NOCC jo licha softwara pód licencu GPL, jo wón na kuždu architekturu pśiměrjujobny.

## NOCC dolnoserbski
NOCC jo dopołnje do dolnoserbšćiny (a górnoserbšćiny) pśełožony. Rěc dajo se pśi instalaciji wubraś.

## Eksterne wótkaze
*Oficielne websedło
Sad

**Sad** jo pógromadne zapśimjeśe za cłowjekow se jěsć góźece płody a semjenja wót zwětšego wěcejlětnych bomow a kerkow, kótarež se mógu zwětšego syrje jěsć. W Nimskej lažy wšedny konsum sada a sadowych wuźěłow (bźez sadowych mězgow) pó studiji z lěta 2008 pśi muskich pśi 230 g a pśi žeńskich pśi 278 g.

## Nožki


## Eksterne wótkaze
Japańšćina

**Japańšćina** (日本語; *Nihongo*) jo rěc, kótaraž powědaju wěcej ako 127 milionow luźi zwětšego w Japańskej, ale teke zgromaźeństwa japańskich emigrantow pó cełem swěśe. Japańšćina jo aglutinaciska rěc z mnoga niwow stopnja zdwórliwosći narěcy.

## Pismo
Město alfabeta japańšćina ma tśi pismowe systemy. Dwa z tych stej złožkowej pismje. Tśeśi jo znamješka ze chinšćiny, ale ze cele drugim wugronjenim.

## Gramatika
Japańšćina njama žeden genus daniž numerus, daniž pad. Město padow ma partikle pó substantiwje.