Astronomiska šyrina

**Astronomiska šyrina** – cesto teke **„polowa wusokosć“** pomjenowana – jo wusokostny kut pódpołnocnego (resp. pódpołdnjowego) njebjaskego pola na stojnišću wobglědowarja.

Njepóśěgujo se direktnje na zemsku kulu resp. zemski elipsoid, ale na napšawdny (fyzikaliski) lotowy směr a wótpowědujo deklinaciji cenita.

## Astronomiske koordinaty a lotowe wótchylenje
Pśi blišym wobglědowanju njesmějo se *astronomiska* šyrina z *[[Geografiska šyrina|geografiskeju šyrinu]]* najadno stajiś, lěcrownož se to wót ekspedicijow 15. stolěśa cesto stawa. Wobej šyrinje rozeznawatej se wó lotowe wótchylenje – t.&nbsp;g. wó ten mały kut *&xi;*, wó kótaryž *napšawdny* lotowy směr wótchyla se wót *teoretiskeje* normale na zemski elipsoid. We formulach wuzwigujo se toś ten rozdźěl zwětšego pśez formulowe znamjo *&phi;' * (resp. *B' * ), w pśirownowanju z *&phi;* (resp. *B*) za geografisku šyrinu. Ako slěd lotowego wótchylenja płaśi pótakem za astronomisku šyrinu a jeje pendant, astronomisku dlininu:
:*<math>\varphi' = \varphi + \xi</math>*
:*<math>\lambda' = \lambda + \eta \cos\varphi</math>* 
Wobej komponenśe lotowego wótchylenja (*&xi;, &eta;*) wuměnijotej se pśez masowe njepšawidłownosći zemskego śělesa. Na dypku w mórskem niwowje jo *&xi;* kutowa diferenca mjazy napšawdnym horicontom (geoid) a elipsoidiskim horicontom.

Astronomiska šyrina jo pótakem na jadnom boce *fyzikaliski* fakt zemskego póla śěžnosći, dajo se wšak teke na drugem boce *geometriski* – ako kut mjazy lotowym směrom a  njebjaskim ekwatorom – interpretěrowaś. Tomu napśeśiwo jo „geografiska“ šyrina fyzikaliska fikcija – pótakem kut, kótaryž jo jano na idealizěrowanem zemskem elipsoiźe definěrowany a wótwisujo wót jogo formowych parametrow.

Aby na wěcejzmysłowosć zapśimjeśa „šyrina“ źiwało, groni se w geodeziji lěpjej wó „elipsoidiskej“ (geodetiskej) šyrinje ako wó „geografiskej“ šyrinje. Zemskego wopłonjenja dla (wótchylenje idealneje zemskeje formy wót kuloweje formy) jo w geowědomnosćach samo tśeśe zapśimjeśe šyriny, „geocentriska šyrina“.

## Zespominanje
;Astronomiska šyrina &phi;: kut mjazy napšawdnym lotowym směrom a ekwatoroweju rowninu (njebjaski ekwator). Diferenca k elipsoidiskej šyrinje jo pódpołnocno-pódpołdnjowa komponenta (*&xi;*) lotowego wótchylenja.
;Elipsoidiska šyrina &phi;: Wužywa se ako zemski model rotaciski elipsoid, tak wótpowědujo kutoju mjaz ekwatoroweju rowninu a elipsoidoweju normalu. Groni se teke *geodetiska šyrina* a wužywa se w rozměrjenju kraja a kartografiji. Pśi póstajenjach pozicije z GPS dobywaju se teke elipsoidiske koordinaty (šyrina a dlinina). 
;Geocentriska šyrina &psi;: směr k zemskemu srjejźišćoju. Lotowy směr a elipsoidowa normala njejźotej – mimo na ekwatorje a na poloma – pśez zemske srjejźišćo. Geocentriska šyrina rozeznawa se wót *geodetiskeje  resp. elipsoidiskeje* šyriny wó až k 0,2°.

## Měrjeńske metody a instrumenty
Měrjenje astronomiskeje šyriny (pomjenowaneje gromaźe z dlininy něga zamólnje *astronomiske [[póstajenje pozicije]]*) móžo se z někotarymi metodami astrogeodezije abo astrometrije pśewjasć. Pśi znatych koordinatach wobglědowanych gwězdow su nejdokradnješe metody (pó zasajźonku 0,3″ až 0,05″ na wjacor):
* Póstajenje šyriny pśez měrjenje cenitowych distancow
** pśi gwězdnem pśechoźe w meridianje wobglědowarja: Sterneckowa metoda a Horrebow-Talcottowa metoda
** w prědnem wertikalu (pomina se teke dokradne casowe měrjenje, což ako drugi produkt librujo astronomisku *dlininu* abo gwězdny cas)
* Póstajenje šyriny z horicontalnych směrow
** w nejwětšej digresiji (maksimalny pódpołnocny wótstawk) gwězdy: Embachska metoda
** we wertikalu terestriskego cela: Döllenowa metoda a Niethammerowa metoda
** (toś te 3 metody su pśigódne, gaž muse se teke astronomiske acimuty resp. dokradna orientacija instrumenta póstajiś. Howac by měli se lubjej górjejce a dołojce pódane wužywaś)
* Simultane póstajenje šyriny a dlininy: Metoda teje samskeje wusokosći
* Fotografije cenita do dweju napśeśiwneju směrow:
** z astrografom a pśipnětym Horrebow-niwowom
** z cenitoweju kameru (fotografiski abo z pomocu CCD-sensora).

3 slědne naspomnjete metody su źinsa (z modernymi instrumentami) nejmalsnjej pśewjedne. Jolic stej *wobej* komponenśe lotowego směra (mimo B teke L) póžedanej, jo metoda jadnakich wusokosćow z Ni2-astrolabom nejwěcej ekonomiska, a nejdokradnjejša z Danjonowym astrolabom.

Pśigódne měrjeńske instrumenty kutowych metodow su uniwersalny instrument (abo dokradny teodolit z cenitoweju prismu), transitowy abo pasažowy instrument. Nejwuša preciznosć jo z cenitowym teleskopom dojśpijobna – wizuelnje něźi 0,1″, fotografiski abo fotoelektriski samo dokradnjej.