open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pjelch

**Pjelch** (*Glis glis*) jo jadnučki gryzaŕ w swójźbje  spańcow (*Gliridae*), kótaryž słuša k rodoju *Glis*. Wón jo nejwětša Europska družyna toś teje swójźby.

## Wopis
Pjelch ma na górnem boku swětošyrobrunojtu, šeru abo brunošeru kóžu. Jogo dolny bok a jogo licy stej běłej. Wopuš njaso dłujke kósmy, jo pušlaty a dośěgnjo dłujkosć wót až do 15 cm. Cełkowna dłujkosć głowy a tyłowa dośěgnjo 13 až 19 cm. Wokoło wóckow śamne koło jo widobne.

W pórowańskem casu, kótaryž se stanjo pó wócucenju w nalěśu, wón cyni šwicace a kwicece zuki. Samicy póroźuju pó 4,5 tyźenjach tśi až sedym młoźetow, wótergi samo dwójcy w lěśe. Młoźeta se něźi jaden mjasec seśe.

## Jěź
Pjelch jě bomowe semjenja, głownje žołźe a bukowicki, płody, wórjechy, bomowe pšuty, insekty, ptaškowe młoźeta a jajka. Zwětšego pyta swójo žranje na bomach.

## Pśirodne njepśijaśele
Pśirodne njepśijaśele pjelcha su gólne kuny (*Martes martes*) a gólne kiwki (*Strix aluco*).

## Žywjeński rum
Pjelch jo domacny wót pódpołnocneje Špańskeje, Grichiskeje a Italskeje, pśez srjejźnu Europu až do Uralskich górow a Małeje Azije. W Irskej, Skandinawiskej a Engelskej njewustupujo, z wuwześim wokolina Londona. Wón tam jo žywy głownje w dubowych a bukowych lěsach, parkach a sadowych zagrodach. Wótergi se teke we winicach namaka. Wón se pógibujo jano wokoło 100 m wokoło swójeje gnězda, kótarež wón twari w bomowych a pódzemskich jamach. Wódnjo wón spi, a to w proznjeńcach, skalnych rozdorach a cesto teke w ptaškowych měwańskich kašćikach.

Wót oktobra pjelchy pó wšakich se namakaju w sam grěbanych pódzemskich jamach, źož wóni pśespiju zymu za cas něźi sedym mjasecow. Wótergi wóni samo spiju w domach. Zymski spaŕ trajo až do kóńca apryla, cesto až do maja, pśi njepśigódnem wjedrje samo až do zachopjeńka junija.

## Žrědła
* , bok 370 
* , bok 310 
* , boka 548-585 
* , boka 634-635 
* , bok 136 

## Eksterne wótkaze
Kuniny pjas

**Kuniny pjas** (*Nyctereutes procyonoides*) jo rubjažne zwěrje ze swójźby psow (*Canidae*).

## Wopis
Kuniny pjas jo rubjažne zwěrje, kótarež jo w naglěźe šupoju pódobne. Wón ma krotke nogi, dłujkokósmatu a šerobrunojtu kóžu a dośěgnjo dłujkosć wót něźi 60 cm. Wokoło wócowu jo carne koło.

## Žywjeński rum
Kuniny pjas jo w nocy aktiwny.

## Zežywjenje
Kuniny pjas jo wšožrack.

## Rozšyrjenje
Póchada z górskich lěsow pódzajtšneje Azije, ale jo na pódwjacor do Europy zasedlowany.

## Nožki


## Žrědła
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 2. zwězk, , bok 167 

## Eksterne wótkaze
Rubjažne zwěrjeta

**Rubjažne zwěrjeta** (*Carnivora*) su pórěd cycakow z wokoło 260 družynow.

## Źělenje

* **Psykojte** (*Canoidea*)
** Psy *(Canidae)*
** Kuny *(Mustelidae)*
** Skunki *(Mephitidae)*
** Małke mjadwjeźe *(Procyonidae)*
** Mjadwjeźe *(Ursidae)*
** Wuchowe roby *(Otariidae)*
** Mórže *(Odobenidae)*
** Psowe roby *(Phocidae)*
* **Kóckojte** (*Feloidea*)
** Kócki *(Felidae)*
** Hyeny *(Hyaenidae)*
** Cybetki *(Viverridae))*
** Mangusty *(Herpestidae)*

## Nožki
Psy

**Psy** (*Canidae*) su swójźba znutśika nadswójźby (*Canoidea*).

## Klasifikacija
* Tribus *Vulpini*
** Rod *Vulpes*
*** bengalska liška (*Vulpes bengalensis*)
*** afghaniska liška (*Vulpes cana*)
*** kapowa liška (*Vulpes chama*)
*** korsak (*Vulpes corsac*)
*** tibetiska liška (*Vulpes ferrilata*)
*** blěda liška (*Vulpes pallida*)
*** pěskowa liška  (*Vulpes rueppelli*)
*** šerobruna liška (*Vulpes velox*)
*** wšedna liška (*Vulpes vulpes*)
*** fenek (*Vulpes zerda*)
** Rod *Alopex*
*** polarna liška (*Alopex lagopus*)
** Rod *Urocyon*
*** šera liška (*Urocyon cinereoargenteus*)
*** kupowa liška (*Urocyon littoralis*)
** Rod *Otocyon*
*** :de:Löffelhund (*Otocyon megalotis*)
* Tribus *Canini*
** Rod *Atelocynus*
*** :de:Kurzohrfuchs (*Atelocynus microtis*)
** Rod *Canis*
*** smugaty šakal (*Canis adustus*)
*** złoty šakal (*Canis aureus*)
*** kojota (*Canis latrans*)
*** wjelk (*Canis lupus*), inkluziwnje domacny pjas a dingo
*** šabrakowy šakal (*Canis mesomelas*)
*** cerwjeny wjelk (*Canis rufus*)
*** etiopiski wjelk (*Canis simensis*)
** Rod *Cerdocyon*
*** maikong (*Cerdocyon thous*)
** Rod *Chrysocyon*
*** :de:Mähnenwolf (*Chrysocyon brachyurus*)
** Rod *Cuon*
*** :de:Rothund (*Cuon alpinus*)
** Rod *Dusicyon* 
*** :de:Falklandfuchs (*Dusicyon australis*) †
** Rod *Lycaon*
*** :de:Afrikanischer Wildhund (*Lycaon pictus*)
** Rod *Nyctereutes*
*** kuniny pjas :de:Marderhund (*Nyctereutes procyonoides*)
** Rod *Lycalopex* (syn. *Pseudalopex*)
*** andski šakal (*Lycalopex culpaeus*)
*** liška Darwina (*Lycalopex fulvipes*)
*** argentinska liška (*Lycalopex griseus*)
*** pampowa liška (*Lycalopex gymnocercus*)
*** sechuranowa liška (*Lycalopex sechurae*)
*** brazilska liška (*Lycalopex vetulus*)
** Rod *Speothos*
*** pralěsny pjas (*Speothos venaticus*)

## Nožki


## Žrědła

## Eksterne wótkaze
Domacny pjas

**Domacny pjas** (*Canis lupus familiaris*) jo zwěrje ze swójźby psow (*Canidae*).

## Wopis

## Stawizny
Domacny pjas jo domacne zwěrje, kótarež wót wjelka póchada. Domestikacija se jo pśed něźi 15000 lětami w krotkowjacornej a pódpołdnjowej Aziji zachopiła. Nejstarše dwórske psy w srjejźnej Europje póchadaju z něźi 8. lětstotka pśed našym licenim casa.

## Žrědła
* Jugendlexikon Biologie, 1988, , bok 145 
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 1. zwězk, , bok 318
Pjas (wěcejwóznamowosć)

**Pjas** ma někotare wóznamy:

:Coologiske
* Pjas (*Canis*), rod psow
** Domacny pjas (*Canis lupis familiaris*), znate domacne zwěrje
* Psy (*Canidae*), swójźba rubjažnych zwěrjetow

:Astronomiske
* Małki pjas, gwězdno z gwězdu *Prokyon*
* Wjeliki pjas, gwězdno z gwězdu *Sirius*
Domacna kócka

**Domacna kócka** (*Felis silvestris catus*) jo cycak ze swójźby kóckow (*Felidae*).

## Wopis
Domacna kócka jo mjeńša ako źiwa kócka a kubłańska forma płoweje kócki (*Felis silvestris libyca*). Wóna jo pó jadnu žywa.

## Wužywanje
Kócki se młogolicbnych rasach kubłaju.

## Stawizny
Domacne kócki buchu juž něźi 7000 lět pśed našym licenim casa w Prědnem orienśe źaržane. Wopšawdna domestikacija jo se w drugim lěttysacu pśed našym licenim casa w Egyptojskej stała. Kócka jo akle w něźi 8. lětstotku do srjejźneje Europy pśišła.

## Žrědła
* Jugendlexikon Biologie, 1988, , bok 145 
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 1. zwězk, , bok 318
Źiwa kócka

**Źiwa kócka** (*Felis silvestris*) jo cycak ze swójźby kóckow (*Felidae*).

## Poddružyna
Eksistěruju tśi póddružyny:
* Europska źiwa kócka (*Felis silvestris  silvestris*)
* Płowa kócka abo **Afriska źiwa kócka** (*Felis silvestris lybica*)
* Aziska źiwa kócka (*Felis silvestris ornata*)

## Wopis

## Žywjeński rum

## Eksterne wótkaze
Gryzarje

**Gryzarje** su zwěrjeta, kótarež słušaju ku klasy cycakow kaž pórěd. Mjaz nimi su myš, njewjericka, bobr, činčil, atd.

Z něźi 2280 recentnymi družynami staja něźi 42 %  wšych cycakowych družynow a su z tym zdaloka na družyny bogaty pórěd toś teje kupki.


wobraz:Apodemus_sylvaticus_bosmuis.jpg|Lěsna myš (*Apodemus sylvaticus*)
wobraz:House_mouse.jpg|Domacna myš (*Mus musculus*)

## Systematika


```
──┐ Euarchontoglires
  │
  ├──┐ Euarchonta
  │  ├─── Spitzhörnchen (Scandentia)
  │  └──┬─── Riesengleiter (Dermoptera)
  │     └─── Primaty (Primates)
  │
  └──┐ Glires
     ├─── Hasenartige (Lagomorpha)
     └─── Gryzarje (Rodentia)
```


## Referency
Bobr

**Bobr** jo zwěrje, kótarež słuša do wjelikeje kupki gryzarjow. Bobry su w Europje a Pódpołnocnej Americe žywe. Nejwěcej su znate swójich nasypow dla, kótarež na rěkach twarje. Luźe łoju bobry jich kóžucha a jich bobriny dla. Bobrina jo substanca, kótaruž jich seksualne załzy producěruju a kótaruž wužywaju luźe za parfimy. Z togo casa, až su šćitane, zasedluju se bobry zasej w stronach, źož su ze srjejźowěka sem byli wutupjone.

## Družyny
Swójźba z jadnučkego roda (*Castor*) z dwěma družynoma wobstoj.

* Europski bobr (*Castor fiber* L.)
** (C. f. fiber)
** (C. f. galliae Geoffroy, 1803)
** (C. f. albicus Matschie, 1907)
** (C. f. belorussicus Lavrov, 1981)
** (C. f. orientoeuropaeus Lavrov, 1981)
** (C. f. pohlei Serebrennikov, 1929)
** (C. f. tuvinicus Lavrov, 1969)
** (C. f. birulai) Serebrennikov, 1929)
* Kanadiski bobr (*Castor canadensis* Kuhl, 1820)



## Wobraze

wobraz:Castor_canadensis.jpg|kanadiski bobr
wobraz:Beaver.jpg|kanadiski bobr
wobraz:Beaver_signs.JPG|wót bobrow pušćone bomy
wobraz:Biber-Brahe.jpg|wót bobrow nagryzany bom
wobraz:Beaverdam_7827.JPG|bobrowy nasyp
wobraz:Beaver_Castor_barrage.jpg|bobrowy nasyp
wobraz:Biberschaedel-drawing.jpg|bobrowy nop
wobraz:Beaverlodge.JPG|bobrišćo
Bobr (rěka)

**Bobr**, teke **Bobrawa** (, , ) jo rěka w Českej republice a w Pólskej. Jo 272 kilometrow dłujka a ma pśestrěń rěčiny 5882 kwadratnych kilometrow. 

Bobr se wužrědli w krotkozajtšnem źělu Kyrkonošow njedaloko města Žacléř w Českej republice a nejpjerwjej běžy dwa kilometra na pódpołnoc do Pólskeje. 

W Pólskej pśi rěce laže města Kamienna Góra, Jelenia Góra, Bólesław, Zahań, Sprotawa a Krosno Odrzańskie, blisko kótaregož se Bobr wulewa do Odry.

Dolny źěl Bobra pódpołnocnje Zaganja wótpowědujo historiskej pódzajtšnej granicy Dolneje Łužyce.

## Nožki
Gepard

**Gepard** (*Acinonyx jubatus*) jo rubjažne zwěrje ze swójźby kóckow (*Felidae*).

## Wopis
Gepard ma žołtojtu kóžu, jo carnje flakaty a dośěgnjo wusokosć ramjenjow wót 80 cm. Jogo głowa jo małki w poměrje k wjelikosć śěła. Njaso carne smugi mjaz wokom a blabu. Jogo nogi su śańke a dłujke. Małke pacy njasu pazory, kótarež njejsu zaśěgobne.

Młoźeta njasu až do 3. mjaseca dłujku, běłu griwu.

Gepard jo nejspěšnjejšy cycak, pśi comž spěšnosć wót až do 110 km/h dośěgnjo. Juž Sumerery su jogo za góńtwu antilopow dresěrowali.

## Rozšyrjenje
Wustupujo w stepach a pusćinach prědneje Indiskeje, Arabskeje a Afriki.

## Nožki


## Žrědła
* Jugendlexikon Biologie, 1988, , bok 125 
* Wolfgang Puschmann, BI-Lexikon Zootiere, VEB Biobliographisches Institut, Leipzig 1989, , bok 125-126 

## Eksterne wótkaze
Mjadwjeźe

**Mjadwjeźe** (*Ursidae*) su cycakowa swójźba z pórěda rubjažnych zwěrjetow (*Carnivora*). K swójźbje słuša 8 družynow.

## Wopis
Mjadwjeźe su rubjažne zwěrjeta, kótarež dośěgnu dłujkosć wót něźi 1 m až do wótergi 3 m. Samice su mjeńše ako samjaki. Śěło jo masiwne, ale nogi su relatiwnje krotke a wjelgin mócne. Jich wopuš jo wjelgin krotki a togodla lěbda widny. Mjadwjeźe maju małke wócy a małke, kulowate wušy. Jich kóža jo dłujka a kósmata. Pěś palcow njaso dłujke pazory.

Mjadwjeźe su wšožracki, z wuwześim wjelikego pandy.

Traśe sćelnosći dośěgnjo něźi 6 až do 9 mjasecow, z wuwześim malayziskego mjadwjeźa (96 dnjow). Młoźeta se wjelgin małke póroźuju z wagu mjaz 230 a 450 g. Wóni se 1 až 1,5 lět cycaś daju a w starstwje wót 2 až 3 lět maś spušćiju. W starstwje wót 2,5 až 5 lět bywaju rodnje zdrjałe.

## Rozšyrjenje a žywjeński rum
Wóni su žywe w lěsach, tundrach a połpusćinach Eurazije a pódpołnocneje Ameriki. Tam su wódnjo, w switanju abo změrkanju aktiwne. Jich rewěry su wjelike. Jich lěgwo je w sam twarjonych twarjach, pód wuwrotom, w skalnych jamach abo w gustem pódrostku.

## Klasifikacija
* Pódswójźba: **pandy** (*Ailuropodinae*)
** Rod *Ailuropoda*
*** Wjeliki panda (*Ailuropoda melanoleuca*)
* Pódswójźba: **krotkogłowne mjadwjeźe**?? (*Tremarctinae*)
** *Arctodus*
*** Krotkonosny mjadwjeź (*Arctodus simus*) †
** *Tremarctos*
*** Brylaty mjadwjeź (*Tremarctos ornatus*)
* Podswójba: **mjadwjeźe** (*Ursinae*)
** *Helarctos*
*** Malayziski mjadwjeź (*Helarctos malayanus*)
** *Melursus*
*** Gubaty mjadwjeź (*Melursus ursinus*)
** *Ursus*
*** Baribal, **carny mjadwjeź** (*Ursus americanus*)
*** Bruny mjadwjeź (*Ursus arctos*)
*** Běły mjadwjeź, **lodny mjadwjeź** (*Ursus maritimus*)
*** Kragaty mjadwjeź, **himalajski mjadwjeź** (*Ursus thibetanus*)

Pó nowšych žrědłach cerwjeny panda (*Ailurus fulgens*) se něnto do swójskeje swójźby zarědujo. W někotarych žrědłach słuša k swójźbje małkich mjadwjeźow (*Procyonidae*) abo gromadu z wjelikim pandu k swójźbje (*Ailuridae*).

## Galerija

Polar-bear.jpg| Běły mjadwjeź (*Ursus maritimus*) jo jadnučki mjadwjeź, kótaryž pśewažnje měso žerjo
Panda-AnAn.jpg| Wjeliki panda (*Ailuropoda melanoleuca*) jo jadna nejwěcej rědkich družynow mjadwjeźow


## Nožki


## Žrědła
* Wolfgang Puschmann, BI-Lexikon Zootiere, VEB Biobliographisches Institut, Leipzig 1989, , bok 30 
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 1. zwězk, , bok 81 

## Eksterne wótkaze
Bruny mjadwjeź

**Bruny mjadwjeź** (*Ursus arctos*) jo družyna mjadwjeźow (*Ursidae*), kótaryž wažy wót 105 do až do 780 kg.

## Wopis
Bruny mjadwjeź dośěgnjo w pódzajtšu wětšy wjelikosć ako w pódwjacorje. Jogo wjelikosć a waga wót póddružyny wótwisujo.

## Rozšyrjenje a póddružyny
Družyna we wšakich póddružynach w źělach Eurazije a pódpołnocneje Ameriki wustupujo, pśi comž we pódzajtšnej a krotkozajtšnej Europje, w Skandinawiskej, na Pyrenejach a krotkowjacornej Špańskej wustupujo. Wón jo był prěnjotnje w cełej pódpołnocnej Americe, Europje a Aziji domacny.
* *U. a. arctos* (nimski *Europäische Braunbär*) jo był něga teke w srjejźnej Europje domacny, ale něnto jano w pódpołnocnej Skandinawiskej, pódzajtšnej Europje, w Pyrenejach a Karpatach wustupujo. Wón dośěgnjo dłujkosć wót 1,70 až do 2,50 m a wagu wót 105 až do 400 kg. To jo nejmjeńša póddružyna.
* *U. a. beringianus* (nimski *Kamtschatkabär*) jo śamnobruny a žywy w Kamčatce a dłujkozajtšnej Aziji.
* *U. a. californicus* 
* *U. a. gyas* 
* *U. a. horribilis* (nimski *Grizzlybär*) jo blěźe brunožołty až slobrošery abo samo pśisamem carny. Wón jo w górach Montany domacny, ale pak jo był teke w pódwjacornej Americe domacny. Wón dośěgnjo dłujkosć wót až do 2,3 m. Jogo waga móžo wěcej ako 350 kg dośěgnuś.
* *U. a. isabellinus* 
* *U. a. jeniseensis* 
* *U. a. lasiotus* 
* *U. a. meridionalis* 
* *U. a. middendorffi* (nimski *Kodiakbär, Alaskabär*) jo zwětšego swětłobruny a nejwětšy mjadwjeź na swěśe. Wón dośěgnjo dłujkosć wót až do 3 m, wusokosć ramjenjow wót 1,20 m a wagu wót 780 kg. Jogo wobstank jo wobgrozony. Wón jo na kupje lodowego mórja Kodiak a w regionach Alaskeje domacny.
* *U. a. pervagor* 
* *U. a. pruinonsus* 
* *U. a. syriacus* (nimski *Syrischer Braunbär*) pśedewšym w połpušćinach wustupujo.
* † *U. a. crowtheri* 
* † *U. a. nelsoni* 

## Žrědła
* Wolfgang Puschmann, BI-Lexikon Zootiere, VEB Biobliographisches Institut, Leipzig 1989, , bok 55 
* , boki 21 (Alaskabär), 125 (Braunbär), 202 (Eurasischer Braunbär), 300 (Grizzlybär) 

## Eksterne wótkaze
Baribal

**Baribal**, teke **carny mjadwjeź** (*Ursus americanus*) jo družyna mjadwjeźow (*Ursidae*).

## Wopis
Baribal jo zwětšego carnobruny a dośěgnjo dłujkosć wót 1,5 až do 1,8 m. Pśi tom jo mjeńšy a wěcej zasajźity až bruny mjadwjeź. Wón dośěgnjo wusokosć ramjenjowu wót pśisamem 1 m. Jogo głowa jo wuska. Blaba jo relatiwnje wótša. Barwjenje wjelgin wariěrujo, a to: carne, slobrošere abo brune až pśisamem cele běłe.

## Rozšyrjenje a žywjeński rum
Baribal je žywy w pódpołnocnej Americe.

## Nožki


## Žrědła
* Wolfgang Puschmann, BI-Lexikon Zootiere, VEB Biobliographisches Institut, Leipzig 1989, , boka 356-357 
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 3. zwězk, , bok 101 

## Eksterne wótkaze
Běły mjadwjeź

**Běły mjadwjeź** (tež **lodny mjadwjeź**, *Ursus maritimus*) jo nejwětša družyna mjadwjeźow. W někotarych žrědłach jo swójskemu rodoju (*Thalarctos*) zarědowany a tam ma wědomnostne mě *Thalarctos maritimus*.

## Wopis
Běły mjadwjeź dośěgnjo wusokosć wót až do 1,6 m, dłujkosć śěła wót 1,8 m (samice) až 2,5 m (samjaki). Samjaki maju 400–600 kg, samice 300–400 kg. Głowa jo relatiwnje małka a wuska. Wušy stej nadpadnje krotkej a kulowaśonej. Kóža jo gusta a běła až nažołśe běła. Ma krotke plěwańske kóže mjaz palcami.

Žerjo pśedewšym měso wót robow, w lěśe teke jo wšožrack. Za góńtwow robow daloke drogujo.

Młoźeta se w sněgowej jamje póroźuju a maju wagu wót jano 600 g. Pó 4 mjasecach samica z młoźetami jamu wopušći.

## Rozšyrjenje a žywjeński rum
Toś ta družyna mjadwjeźa jo typiska za pódpołnocne polarne strony. Wón jo žywy w Grönlandskej, na pódpołnocnem pśibrjoze Pódpołnocneje Ameriki a Aziji. Na wšyknych toś tych teritorijach jo šćitany a jogo góńtwa se kontrolěrujo. Ma se za to, až jo žywych něźi 40&nbsp;000 toś tych mjadwjeźow.

## Wažne kakosći

## Nožki


## Žrědła
* , boka 85-86, z wědomnostnym mjenim *Thalarctos maritimus* 
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 2. zwězk, , bok 183, z wědomnostnym mjenim *Ursus maritimus* 

## Eksterne wótkaze
Kragaty mjadwjeź

**Kragaty mjadwjeź**, teke **himalajski mjadwjeź** (*Ursus thibetanus*) jo družyna mjadwjeźow (*Ursidae*).

## Wopis
Kragaty mjadwjeź jo carny, baribaloju (*Ursus americanus*) wjelgin pódobny a dośěgnjo dłujkosć wót 1,4 až do 1,7 m. Ma kaž kraga stojece kósmy na šyji. Mimo togo njaso běły v-formowy muster na gruźi.

## Rozšyrjenje a žywjeński rum
Kragaty mjadwjeź jo žywy w górskich lěsach centralneje a pódpołdnjoweje Azije, inkluziwnje Japańskeje, pśi comž we wusokosćach wót až do 4000 m wustupujo. Cesto na bomje pśenocujo.

## Nožki


## Žrědła
* Wolfgang Puschmann, BI-Lexikon Zootiere, VEB Biobliographisches Institut, Leipzig 1989, , bok 217 
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 2. zwězk, , bok 106 

## Eksterne wótkaze
Brylaty mjadwjeź

**Brylaty mjadwjeź** (*Tremarctos ornatus*) jo družyna mjadwjeźow (*Ursidae*). Wón jo jadnučki mjadwjeź w pódpołdnjowej Americe.

## Wopis
Brylaty mjadwjeź dośěgnjo dłujkosć wót něźi 1,5 až do 1,8 m a wusokosć ramjenjowu wót něźi 75 cm. Wopuš dośěgnjo dłujkosć wót něźi 7 cm. Jogo kóža jo kósmata, carna až carnobruna. Njaso žołtawy až běły muster we woblicu, kótaryž ma formu bryle.

Žerjo rostliny. Cesto w bomowych jamach abo gnězdach spi.

## Rozšyrjenje a žywjeński rum
Brylaty mjadwjeź jo žywy w pódpołdnjowej Americe, pśi comž z gólu wobrosćone pódwjacorne wótkłony Andow, wót Venezuele až Boliwiskeje, we wusokosćach wót 1500 až do 2000 m wobydli.

## Nóžki


## Žórła
* Wolfgang Puschmann, BI-Lexikon Zootiere, VEB Biobliographisches Institut, Leipzig 1989, , bok 217 
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 2. zwězk, , bok 106 

## Wótkaze
Gubaty mjadwjeź

**Gubaty mjadwjeź** (*Melursus ursinus*) jo družyna mjadwjeźow (*Ursidae*).

## Wopis
Gubaty mjadwjeź jo carny až carnobruny a dośěgnjo dłujkosć wót až do 1,7 m. Jogo kóža jo dłujkokósmata. Blaba jo swětła, pśi comž guby su daloko doprědka wusunjone a jězyk jo dłujki a wuski. Njasu na groźi v-formowy běły muster. Nogi su krotke, ale stopy su wjelike a njasu dłujke pazory. Žratwa wobstoj z insektow, pśedewšym termitow a mrojow, mjoda a płodow.

Gubaty mjadwjeź móžo derje lězć. Wón w nocy aktiwny.

## Rozšyrjenje a žywjeński rum
Gubaty mjadwjeź je žywy w lěsach prědneje Indiskeje a Sri Lanki.

## Nožki


## Žrědła
* Wolfgang Puschmann, BI-Lexikon Zootiere, VEB Biobliographisches Institut, Leipzig 1989, , bok 217 
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 2. zwězk, , bok 145 

## Eksterne wótkaze
Malayziski mjadwjeź

**Malayziski mjadwjeź** (zwětšego *Helarctos malayanus*, wótergi *Ursus malayanus*) jo družyna mjadwjeźow (*Ursidae*).

## Wopis
Malayziski mjadwjeź jo nejmjeńšy mjadwjeź a dośěgnjo dłujkosć wót něźi 1,4 m a wusokosć ramjenjowu wót maksimalnje 70 cm. Jogo kóža jo krotka, gładka a carna. Blaba jo swětła. Ma bělany až oranžožołty muster na groźi. Jogo žratwa wobstoj z rostlinow, płodow, małkich zwěrjetow a mjoda.

## Rozšyrjenje a žywjeński rum
Malayziski mjadwjeź jo žywy w krotkozajtšnej Aziji, pśedewšym w pódpołdnjowej Chinskej, pódwjacornej Indiskej, na kupoma Sumatra a Borneo. Wón se zwětšego tam na bomach wobźaržujo.

## Žrědła
* Wolfgang Puschmann, BI-Lexikon Zootiere, VEB Biobliographisches Institut, Leipzig 1989, , bok 244 
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 2. zwězk, , bok 161 

## Wótkaze
Wjeliki panda

**Wjeliki panda** (*Ailuropoda melanoleuca*) jo družyna mjadwjeźow (*Ursidae*).

## Wopis
Wjeliki panda jo płošny a dośěgnjo wjelikosć wót něźi 1,5 až do 1,8 m. Jogo kóža jo běła až nažołśe běła, mjaztym až wušy a nogi su carne, ale teke wokolina wokow jo carna. Mimo togo ma carnu smugu mjaz prědnyma nogoma na kśebjaśe a groźi. Głowa jo wjelika a kulojta. Wón móžo wagu wót wěcej ako 100 kg dośěgnuś.

Žerjo pśisamem jano bambusowe wurostki. Pśi tom daloko drogujo.

## Rozšyrjenje a žywjeński rum
Wjeliki panda jo žywy w kurjawkatych bambusowych lěsach krotkozajtšnych regionach srjejźneje Chiny, we wusokosćach wót 2300 až do 3800 m. Pśi tom 90 % su žywy w prowincy Sichuan. Něga jo był wót pódpołnocneje prowincy Gansu až do pódpołnocneje Burmy domacny.

## Rozmnoženje

Samice pó 97 až 163 dnjach w skalnej jamje abo bambusowej gusćinje póroźuju wjelgin małke młoźe, kótarež ma wagu wót jano 100 g. Pó 2 až 3 lět wóno bywa samostatne. Wóno akle w starstwje wót 5 až do 6 lět bywa rodnje zdrjałe.

Wjelike pandy něnto se w coowach kubłaju, pśi comž prědne młoźe bu w coowje Peking naroźony w lěśe 1963.

## Žrědła
* Wolfgang Puschmann, BI-Lexikon Zootiere, VEB Biobliographisches Institut, Leipzig 1989, , bok 144 
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 1. zwězk, , bok 79 

## Wótkaze
Małki panda

**Małki panda**, teke **cerwjeny panda** (*Ailurus fulgens*) jo družyna ze swójźby (*Ailuridae*).

## Wopis
Małki panda jo šwižny a dośěgnjo dłujkosć wót něźi 50 až do 65 cm. Jogo wopuš jo gustokósmaty a dłujki. Kóža jo gusta, dłujkokósmata a měka, pśi comž górny bok jo błyšćecy kaž liška cerwjeny až žołtocerwjeny a brjuchowy bok a ruce a noze su carne. Woblico njaso běły muster. Głowa jo kulojta. Ruce a noze su krotke.

Žerjo pśedewšym bambusowe wurostki a łopjena, ale teke płody, małke rěpniki a insekty.

Samica pó 125 až 132 dnjach póroźi 1 až 4 młoźeta, kótarež w starstwje wót 2 až 3 lět bywaju rodnje zdrjałe.

## Rozšyrjenje a žywjeński rum
Małki panda jo žywy w górskich a bambusowych lěsach na krotkozajtšnem wótkłonje Himalaje, pśi comž we wusokosćach wót něźi 1800 až do 4000 m wustupujo.

## Žrědła
* Wolfgang Puschmann, BI-Lexikon Zootiere, VEB Biobliographisches Institut, Leipzig 1989, , bok 205 
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 2. zwězk, , bok 86 

## Eksterne wótkaze
Małke mjadwjeźe

**Małke mjadwjeźe** (*Procyonidae*) su swójźba znutśika psykojtych rubjažnych zwěrjetow (*Carnivora*). Słyšy 19 družynow k toś tej swójźbje, kótarež wše su žywe w měrnych a tropiskich conach Ameriki. Taksonomiski wobzwadne jo pśirědowanje w Aziji domacnego małkego pandy, kótaryž źinsa se w swójske swójźbje, Ailuridae, wjeźo.

## Wopis
Śěło zwětšego jo šwižne. Družyny dośěgnu dłujkosć wót něźi 30 až do 70 cm. Wopuš jo krotki abo ma samsku dłujkosć kaž śěło. Maja pěś palcow.

Małke mjadwjeźe su w nocy aktiwne. Wóni mógu derje lězć, zwětšego su wobydlarje bomow a wšožracki.

Samice pó 60 až do 118 dnjow póroźuju 1 až 7 młoźetow, kótarež se 2 až 7 mjasecow cycaju. Wóni bywaju w starstwje wót 1 až 2,5 lět rodnje zdrjałe.

## Rody
Rozdźěliju małke mjadwjeźe do dweju pódswójźbowu ze šesć rodami a 19 družynami:

* Pódswójźba Potosinae
** Makijowe mjadwjeźe (*Bassaricyon*) z 5 družinami
** Wity mjadwjeź (*Potos flavus*)
* Pódswójźba Procyoninae
** Kotofretki (*Bassariscus*) z 2 družinomaj
** Šupy (*Procyon*) z 7 družinami, pod tymi jedna mortwa
** Nosowe mjadwjeźe (*Nasua*) z 3 družinami
** Górski nosowy mjadwjeź (*Nasuella olivacea*)

Kaž na zachopjeńku naspomnjone, pśirědowanje małkego pandy jo wobzwadne. Drje toś ten jo pódobny w morfologiji mjadwjeźam, genetiskich pśepytowanjow dla pak z toś tymi jano daloko pśiswójźbny a se skerjej do swójskeje swójźby, Ailuridae, wjeźo, abo se wjelikim mjadwjeźam pśilicyjo.

## Žrědła
* Wolfgang Puschmann, BI-Lexikon Zootiere, VEB Biobliographisches Institut, Leipzig 1989, , bok 204 
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 2. zwězk, , bok 86 

## Eksterne wótkaze
Šupy

**Šupy** (*Procyon*) su rod ze swójźby małkich mjadwjeźow (*Procyonidae*). Wót sedym družynow jo jadna teke w Europje zadomiła.

## Wopis
Šupy dośěgnu dłujkosć wót něźi 40 až do 70 cm. Barwjenje jo šere až pócarne, mjaztym až maju carny muster we woblicu. Wóni su wšožracki a mógu derje lězć a plěwaś.

## Rozšyrjenje a žywjeński rum
Sedym družynow jo w pódpołnocnej, srjejźnej a pódpołdnjowej Americe domacne.

## Družyny

Rod šupow se do sedym družynow rozdźěli:

* (Pódpołnocnoamerikański) šup (*Procyon lotor*) jo nejdalšej rozšyrjony a nejlěpjej pśeslěźowany zastupnik roda. Prěnjotnje wót pódpołdnjoweje Kanady až do Panamy rozšyrjony, wón jo mjaztym teke w Europje domacny.
* Krabowy šup (*Procyon cancrivorus*) jo w Pódpołdnjowej Americe domacny. 
* :de:Tres-Marias-Waschbär (*Procyon insularis*) jo na Tres-Marias-kupach pśed pódwjacorym pśibrjozom Mexiko endemiski. 
* Bahamaski šup (*Procyon maynardi*) jo žywy jano na kupje New Providence, kótaraž k Bahamam słuša.
* Guadeloupe-šup (*Procyon minor*) jo na Antilowej kupje Guadeloupe endemiski.
* Cozumel-šup (*Procyon pygmaeus*) jo žywy na kupje Cozumel pśed mexiskej połkupu Yucatán.
* Barbadosowy šup (*Procyon gloveralleni*) jo na Karibiskej kupje Barbadosy wustupował. Slědny eksemplar bu w lěśe 1964 wuglědany, tak až družyna płaśi ako wótemrěta.

## Žrědła
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 3. zwězk, , bok 267 

## Eksterne wótkaze
Nosowe mjadwjeźe

**Nosowe mjadwjeźe**, tež **pyskowe mjadwjeźe** (*Nasua*) su rod ze swójźby małkich mjadwjeźow (*Procyonidae*). Wopśimjejo tśi družyny.

## Wopis
Nosowe mjadwjeźe dośěgnu dłujkosć wót něźi 35 až do 70 cm.

## Rozšyrjenje a žywjeński rum
Družyny su w lěsach a tšawnej stepje pódpołdnjowego źěla pódpołnocneje Ameriki až do pódpołdnjoweje Brazilskeje domacne. Wóni su wšožracki, kótarychž kóža jo brunošera až cerwjenobruna a gusta. Głowa jo dłujka kaž teke nos.

## Družyny
Tśi družyny se rozeznawaju:
* Pódpołdnjowoameriski nosowy mjadwjeź (*Nasua nasua*),
* :de:Weißrüssel-Nasenbär (*Nasua narica*) a
* Nelsonowy nosowy mjadwjeź (*Nasua nelsoni*)

Dalša družyna, Górski nosowy mjadwjeź (*Nasuella olivacea*), kótaryž jano w Andskich dolinach w dłujkowjacornej Pódpołdnjowej Americe jo žywy, se w swójskim roźe, *Nasuella*, wjeźo.

## Nožki


## Žrědła
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 2. zwězk, , bok 222 

## Eksterne wótkaze
Pódpołdnjowoameriski nosowy mjadwjeź

**Pódpołdnjowoameriski nosowy mjadwjeź** (*Nasua nasua*) jo rubjažne zwěrje ze swójźby małkich mjadwjeźow (*Procyonidae*). Wón ma 11 póddružynow.

## Wopis
Pódpołdnjowoameriski nosowy mjadwjeź ma zwětšego nacerwjenje brunu, wótergi šerobrunu kóžu. Jogo wopuš jo dłujki a śamno kuźerjony. Wón jo relatiwnje dłujkonogaty. Nos jo pyskaty a wjelgin pógibliwy. Jogo wušy stej małkej. Wón jo wódnjo aktiwny.

## Rozšyrjenje a žywjeński rum
Pódpołdnjowoameriski nosowy mjadwjeź jo žywy w pódpołdnjowej Americe, w Ekuadorje, Peruwje, pódzajtšnej Brazilskej a pódzajtšnej Argentinskej.

Tam wustupujo w dešćowych lěsach, suchych lěsach, ale teke w sawanach, pśi comž w górach we wusokosćach wót až do 3000 m wustupujo. Samicy twórje wjelike kupki.

## Žrědła
* Wolfgang Puschmann, BI-Lexikon Zootiere, VEB Biobliographisches Institut, Leipzig 1989, , bok 395 
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 2. zwězk, , bok 222, pód lemma *Nasenbären* 

## Eksterne wótkaze
*
Bazilikum

**Bazilikum** (*Ocimum basilicum*) jo wěrcowe zelko (a gójeńska rostlina) ze swójźby gubkatych kwitarjow (*Lamiaceae*).
__TOC__

## Synonymy
* Ocimum americanum L.
* Basilicum indicum et cetratum Rumph. 

## Wopis
Bazilikum jo jadnolětna rostlina, kótaraž dośěgnjo wusokosć wót 20 - 30 cm. 

Łopjena su su z krotkim kijaškom. Łopjeno dośěgnjo dłujkosć wót 1,5 - 5 cm a šyrokosć wót 1 - 3 cm.

Bazilikum kwiśo wót junija až do septembra. Kwiśonki su nažołte, běłe abo rožojte.

## Etymologija
Mě wótwóźujo se wót grichiskego słowa *βασιλικός*. Wóznamjenijo tak wjele kaž *kralojski*.

## W kuchni
Bazilikum wužywa se pśedewšym w italskej kuchni. Wěrcuju z bazilikumom pólewanki, salat a juški, łušćinowe płody a tomaty, rybu a měso, twarožk a twarog, galerty, carne korjenje a gromaki.

## W rostlinskej gójarskej wěźe
W farmacije wužywaju se łopjena (*Herba Basilici*). Wužywaju eteriski wólej łopjenow w aromy terapije. 

## Nožki


## Žrědła
* Linde, G. u. E.: Von Anis bis Zimt. Kleine Gewürzfibel. Leipzig 1983 
* Stead, Christine: Aroma-Therapie. Düsseldorf 1991  

## Eksterne wótkaze

* Botanický herbář 
* G. Madaus: Lehrbuch der biologischen Heilmittel 
* crescent bloom 
* Plants for a Future 
* Heilpflanzen-Lexikon 
* Gewürzseiten 
* wuerzkraut.de
Górski nosowy mjadwjeź

**Górski nosowy mjadwjeź** (*Nasuella olivacea*) jo rubjažne zwěrje ze swójźby małkich mjadwjeźow (*Procyonidae*). Wón jo pśiswójźbny z nosowymi mjadwjeźami (*Nasua*), se pak w swójskem roźe *Nasuella* wjeźo.

## Wopis
Górski nosowy mjadwjeź ma oliwobrunu až šerobrunu kóžu. Wopuš jo śamno kuźerjony.

## Rozšyrjenje a žywjeński rum
Górski nosowy mjadwjeź jo žywy w górach dłujkowjacorneje pódpołdnjoweje Ameriki.

## Žrědła
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 2. zwězk, , bok 222, pód lemma *Nasenbären*
Bazilikum (rod)

**Bazilikum** (*Ocimum*) jo rod ze swójźby gubkatych kwitarjow (*Lamiaceae*). Nejwažnjejša družyna jo bazilikum (*Ocimum basilicum*).

## Wopis
Rod wopśimjejo něźi 60 družynow. Družyny su jadnolětne zela, trajne zela abo połkerki, kótarež su pśeśiwo mrozoju cuśniwe. Napśeśiwo stojece łopjena su zwětšego owalne. Małke kwiśonki se w póznem lěśe jawje a stoje we wjele mutwjach na kóńcu kijaškow. 

## Rozšyrjenje
Póchadaju z tropiskich regionow Azije a Afriki, ale něnto we wjele krajach sajźaju.

## Družyny (wuběrk)

* *Ocimum albostellatum*
* *Ocimum americanum* (Syn.: *Ocimum canum*): ameriski bazilikum.
* *Ocimum amicorum*
* *Ocimum angustifolium*
* *Ocimum basilicum* bazilikum.
* *Ocimum burchellianum*
* *Ocimum campechianum*: peruski bazilikum.
* *Ocimum canescens*
* *Ocimum carnosum*
* *Ocimum centraliafricanum*
* *Ocimum circinatum*
* *Ocimum coddii*
* *Ocimum cufodontii*
* *Ocimum dambicola*
* *Ocimum decumbens*
* *Ocimum dhofarense*
* *Ocimum dolomiticola*
* *Ocimum ellenbeckii*
* *Ocimum ericoides*
* *Ocimum filamentosum*
* *Ocimum fimbriatum*
* *Ocimum fischeri*
* *Ocimum formosum*
* *Ocimum forsskaolii*
* *Ocimum fruticosum*
* *Ocimum grandiflorum*
* *Ocimum gratissimum*: bomowy bazilikum, afriski bazilikum.
* *Ocimum hasslerii*
* *Ocimum heckmannianum*
* *Ocimum hirsutissimum*
* *Ocimum irvinei*
* *Ocimum jamesii*
* *Ocimum keniense*
* *Ocimum kilimandscharicum*: kamferowy bazilikum.
* *Ocimum labiatum*
* *Ocimum lamiifolium*
* *Ocimum masaiense*
* *Ocimum mearnsii*
* *Ocimum menthifolium*
* *Ocimum metallorum*
* *Ocimum micranthum*
* *Ocimum minimum*: grichiski bazilikum, kerkowy bazilikum.
* *Ocimum minutiflorum*
* *Ocimum mitwabense*
* *Ocimum monocotyloides*
* *Ocimum motjaneanum*
* *Ocimum natalense*
* *Ocimum neurophyllum*
* *Ocimum nudicaule*
* *Ocimum nummularia*
* *Ocimum obovatum*
* *Ocimum ovatum*
* *Ocimum pseudoserratum*
* *Ocimum pyramidatum*
* *Ocimum reclinatum*
* *Ocimum selloi*
* *Ocimum serpyllifolium*
* *Ocimum serratum*
* *Ocimum somaliense*
* *Ocimum spectabile*
* *Ocimum spicatum*
* *Ocimum tenuiflorum* ( Syn.: *Ocimum sanctum*): indiski bazilikum, swěty bazilikum, Tulsi.
* *Ocimum transamazonicum*
* *Ocimum tubiforme*
* *Ocimum urundense*
* *Ocimum vandenbrandei*
* *Ocimum vanderystii*
* *Ocimum vihpyense*
* *Ocimum waterbergense*
* *Ocimum* × *africanum*
* *Ocimum* × *citriodorum*: limonowy bazilikum.
* *Ocimum kilimandscharicum* × *basilicum*: Sortowe mě na pś. 'African Blue'.

## Nožki


## Žrědła
*   
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 1. zwězk, , bok 84, lemma *Basilienkraut* 

## Eksterne wótkaze

*Zapisk pśi Aluka. 
* Kew Checklist (Taksonomiska datowa banka).
Płonjak

**Płonjak** (*Thymus*) jo rod ze swójźby gubkatych kwitarjow  (*Lamiaceae*).

## Wopis
Rod wopśimjejo pśecej zelene družyny wěcejlětnych, zelišćatych rostlinow a połkerkow. Rostliny mógu dołojce lažece byś abo dośěgnuś wusokosć wót až do něźi 20 cm. Jich małke, cełokšomne łopjena aromatiski wónjaju. Małke kwiśonki stoje w pózdatnych mutwjach.

## Rozšyrjenje
Družyny su w pódpołdnjowej Europje a Aziji domacne, pśi comž wěcej ako 30 družynow w Europje a pódpołnocnej Africe wustupuju.

## Systematika
Rod *Thymus* se do wósym sekcijow rozrědujo, kótarež su pó źělach do pódsekcijow pódrědowane. Dogromady se 214 družynow rozeznawa:

## Wobraze


Wobraz:Thymus vulgaris0.jpg|Pšawy płonjak (*Thymus vulgaris*)
Wobraz:Thymus moroderi03-800.jpg|Thymus moroderi
Wobraz:Thymus zygis L11.jpg|Thymus zygis


## Nožki


## Žrědła
*   
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 2. zwězk, , bok 210 

## Eksterne wótkaze

* blumeninschwaben.de
Pšawy płonjak

**Pšawy płonjak** (*Thymus vulgaris*) jo rostlina ze swójźby gubkatych kwitarjow (*Lamiaceae*).

## Wopis
Pšawy płonjak jo zrownana rostlina, kótaraž dośěgnjo wusokosć wót 20 až do 40 cm. Kijašk jo šero-somośany kósmaty. Łopjena su linealne a maja zakulonu kšomu. Wóni su na dolnem boku běłofilcojśe kósmate. Kwiśonki su lila-rožojte.

## Stojnišćo

## Rozšyrjenje

## Wužywanje
Rostlina se ako lěkarsku rostlinu a wěrcu wužywa.

## Nožki


## Žrědła
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 2. zwězk, , bok 210-211, lema *Thymian* 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), , bok 96 , ako pódobna družyna *Gewürz-Thymian* (*Thymus vulgaris*) pód lema *Arznei-Thymian* *Feld-Thymian*, *Quendel* (*Thymus pulegioides*)

## Eksterne wótkaze

*
Pśelewajucy płonjak

**Pśelewajucy płonjak** (*Thymus caespititius*) jo rostlina ze swójźby gubkatych kwitarjow (*Lamiaceae*).

## Wopis
Pśelewajucy płonjak jo pśecej zeleny połkerk, kótaryž dośěgnjo lěbda wusokosć wót wěcej až 5 cm a njeje cele zymokruty. Wutwóri polstry.

Wurostki su šwižne a wodrjewja.

Małučke łopjena su srjejźnozelene, kósmate a aromatiski wónjaju.

Kwiśo w póznem nalěśe a lěśe. Kwiśonki su swětłowioletne abo rožojśe-wioletne.

## Stojnišćo
Rosće na suchych, kamjentnych wótkłonach.

## Rozšyrjenje
Rostlina jo na Acorach, w dłujkem wjacorje Špańskeje a w Portugalskej rozšyrjona.

## Nožki


## Žrědło
*
Thymus camphoratus

***Thymus camphoratus*** jo družyna ze swójźby gubkatych kwitarjow  (*Lamiaceae*).

## Wopis
Rostlina jo małki kerk, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót pśisamem 50 cm.

Gałuzy su drośane.

Lažko kósmate łopjena kaž kamfer wónjaju.

Kwiśonki su cerwjenowioletne.

## Rozšyrjenje
Póchada z Portugalskeje.

## Nožki


## Žrědło
*  

## Eksterne wótkaze
Hungorski płonjak

**Hungorski płonjak** (*Thymus pannonicus*) jo rostlina ze swójźby gubkatych kwitarjow (*Lamiaceae*). 

## Wopis
Hungorski płonjak rosćo pód miłymi wuměnjenjami hdys a hdys pśecej zelena. Howacej rosćo kaž trajne zele nisko a do šyrokosći.

Kwiśonki su rožojte.

## Stojnišćo

## Rozšyrjenje
Póchada z krotkowjacorneje a srjejźneje Europy.

## Wužywanje

## Nožki


## Žrědła
*   

## Eksterne wótkaze
* 
* Wobraze 
* Wopis družyny z wobrazom
Wšedny płonjak

**Wšedny płonjak** (*Thymus pulegioides*) jo rostlina ze swójźby gubkatych kwitarjow (*Lamiaceae*). 

## Wopis
Wšedny płonjak jo kerk, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 5 až 40 cm. Rostlina ma wjele póddružynow, kótarež aromatiski abo pó citronje wónjaju.

Kijašk jo krotko lězecy, wustupujucy, roznogaśowany a pód kwiśonkowym stołkom wótšo styrikšomaty. Wón jo na granje kósmaty a na spódku zdrjewjony.

### Łopjena
Łopjena su pśeśiwo stojece a dośěgnu dłujkosć wót 20 mm a šyrokosć wót 11 mm.

### Kwiśonki
Kwiśo wót junija až do oktobra. Purpuroworožojte kwiśonki dośěgnu dłujkosć wót něźi 6 mm a stoje w gustych, cylindriskich głowkach, pśi comž dalše mutwje pód tym stoje. Wóni aromatiski wónjaju.

### Płody
Płody njasu jědne wólejowe śělesa a se wót mrojow do jich jamow wlaku.

## Stojnišćo
Rosćo na suchych błomjenjach a pastwach, nakłonjach, skałach a mrojowišćach. Ma lěpjej śoplejše, słyńcne stojnišća.

## Rozšyrjenje

## Wužywanje

## Systematika
Wšedny płonjak wopśimjejo pěś póddružynow a jaden fertilny bastard, kótaryž se pśedewšym w pśiznamjenjach łopjenow a w jich wupominanjach na stojnišćach rozeznawaju:

* *Thymus pulegioides* subsp. *chamaedrys* (Fr.) Gusul. in T.Savulescu, Fl. Republ. Popul. Roman. 8: 319 (1961). 
* *Thymus pulegioides* subsp. *effusus* (Host) Ronniger, Repert. Spec. Nov. Regni Veg. Beih. 30(2): 373 (1936). 
* *Thymus pulegioides* subsp. *montanus* (Benth.) Ronniger, Repert. Spec. Nov. Regni Veg. Beih. 30(2): 371 (1930). 
* *Thymus pulegioides* subsp. *pannonicus* (All.) Kerguélen, Coll. Patrim. Nat. 8: xvi (1993). 
* *Thymus pulegioides* subsp. *pulegioides*
* *Thymus pulegioides* nothosubsp. *pilistensis* (Borbás) ined. (*T. pulegioides* subsp. *chamaedrys* × *T. pulegioide*s subsp. *pannonicus*)

## Nožki


## Žrědła
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), ISBN 978-3-440-11379-0, bok 96
Pěskowy płonjak

**Pěskowy płonjak** (*Thymus serpyllum*) jo rostlina ze swójźby gubkatych kwitarjow (*Lamiaceae*).

## Wopis
Pěskowy płonjak jo zymje pśetrajucy kerk, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 2 až do 10 (25) cm, šyrokosć wót 45 cm a ma dłymoko w zemju dosegajucy centralny korjeń a se wót togo wujźecy z lažecymi kijaškami rozšyrjujo. Jadnotliwa rostlina wuwiwa na toś tem wašnju zwisujucy pśestrěńc, kótaryž móžo dośěgnuś wjelikosć wót jadnogo kwadratowego metra.

Dele lažece kijaški su jano na spódku pitśku wódrjewjone.

### Łopjena
Wónjajuce łopjena rostliny su małe, błyšćece, eliptiske až lancetne a dośěgnu dłujkosć wót 10 mm a šyrokosć wót 4 mm. Ze wogony zapušćuju w kuždem lětu wjeliku tšochu kwiśonkowych wurostkow, kótarež dośěgnu wusokosć wót źaseś až do pěśnasćo centimetrow.

### Kwiśonki
Kwiśo wót maja až do septembra (wót junija až do awgusta). Rožojte abo módrowioletne, małe, rorkojte, dwojogubkate kwiśonki stoje pó tśoch až pó šesćoch w łopjenowych rozporach w pózdatnem kłosu, kótarež dośěgnu dłujkosć wót až do 4 milimetrow (wót 6 až do 7 mm).

Rostlina producěrujo w toś tem casu nektar za woprošujuce insekty. Za pcołkarstwo jo pěskowy płonjak togodla wažna pcołcyna pastwa.

## Stojnišćo
Pěskowy płonjak jo typiski wobydlaŕ wót chójcowych stepowych lěsow z suchymi, małokalkatymi pěskowymi zemjami. Wón se tam cesto podłu drogow abo na gólnych swětlinach namaka. Typiska pśewódna rostlina na toś tem stojnišću ja :hsb:jatřobnik.

## Nožki


## Žrědła
*   
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), ISBN 978-3-440-11379-0, bok 96 

## Eksterne wótkaze

* 

* Rozšyrjeńska kórta
Tupa kopśiwa

**Tupa kopśiwa** (*Lamium*) jo rod ze swójźby gubkatych kwitarjow  (*Lamiaceae*). Druge serbske mě jo **kopśiwka**.

## Systematika

Rod tupych kopśiwow se znutśika swójźby gubkatych kwitarjow (Lamiaceae) do pódswójźby Lamioideae, Tribus Lamieae staja. Rod wopśimjejo něźi 30 družynow. 

Srjejźnoeuropejske družyny su:
* Běła tupa kopśiwa (*Lamium album*)
* Mała tupa kopśiwa (*Lamium amplexicaule*)
* Flakata tupa kopśiwa (*Lamium maculatum*)
* Srjejźna tupa kopśiwa (Lamium confertum, = *Lamium moluccellifolium*)
* Wjelicka tupa kopśiwa (*Lamium orvala*)
* Cerwjena tupa kopśiwa (*Lamium purpureum*)
** Zarězana tupa kopśiwa (*Lamium purpureum* var. *incisum* = *Lamium hybridum*)

Złotne kopśiwki z něźi 10 družynami se wótwisnje wót Bearbeiter ako swójski rod *Galeobdolon* abo ako pódrod typych kopśiwow (*Lamium* subg. *Galeobdolon*) zastopnjowany . W srjejźnej Europje wopśimjejo slědujuce družyny:
* Slobrana złotna kopśiwka (*Lamium argentatum* = *Galeobdolon argentatum*)
* Endtmannowa złotna kopśiwka (*Lamium endtmannii* = *Galeobdolon endtmannii*)
* Blědožołta złotna kopśiwka (*Lamium flavidum* = *Galeobdolon flavidum*)
* Wšedna złotna kopśiwka, złotna kopśiwka (*Lamium galeobdolon*; syn.: *Galeobdolon luteum*, *Lamiastrum galeobdolon* L.)
* Górska złotna kopśiwka (*Lamium montanum* = *Galeobdolon montanum*)

## Nožki
Lawendel

**Lawendel** (*Lavandula angustifolia*, syn. *Lavandula officinalis*, *Lavandula vera*) jo rostlina ze gubkatych kwitarjow (*Lamiaceae*).

## Wopis
Lawendel jo aromatiski wónjeca rostlina, kótaraž dośěgnjo wusokosć wót 20 až do 60 cm.

### Łopjena
Łopjena su wusko-lancetne, na kšomje zakulone, na dolnem boku gusto kósmate. Wóni dośěgnu dłujkosć wót 3 až do 4 cm.

### Kwiśonki
Kwiśo wót julija až do awgusta. Kwiśonki stoje w pśetergnjonych, zdalenje łopjenatych, nakóńcnych pózdatnych kłosach. Krona jo módrowioletna. Keluch jo rorkojty a njejasnje pěślicbny.

## Stojnišćo
Rosćo na kamjentnych nakłonjach a w skalnych stepach.

## Rozšyrjenje
Rostlina jo w krotkowjacornej Europje rozšyrjona, ale teke kultiwěrowana wustupujo. Rědko wóźiwjujo.

## Wužywanje

## Nožki


## Žrědła
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, , 2. nakład, 2008, bok 316, ze synonymom *L. officinalis* Chaix 

## Eksterne wótkaze
Yzop

**Yzop** (*Hyssopus officinalis*) jo rostlina ze swójźby gubkatych kwitarjow (*Lamiaceae*). 

## Wopis
Yzop jo wěcejlětne zele, kótarež dośěgnjo wusokosć wót 60 cm. Rostlina jo zymje pśetrajuca.

Śamnozelene łopjena su wuske a špicne.

### Kwiśonki
Kwiśo w póznem lěśe. Małke, wioletnomódre kwiśonki stoje w pózdatnych kłosach.

Teke se góźe formy z běłymi a rožojtymi kwiśonkami kupowaś.

## Stojnišćo

## Rozšyrjenje

## Wužywanje
Pitśku górke łopjena se w małkich kopicach k wěrcowanju tucnego měsa a tucneje ryby wužywaju.

Z łopjenow zgótowany eteriski wólej ma antiseptiske kakosći a se w zgótowanju parfimow wužywa.

## Nožki


## Žrědła
*  

## Eksterne wótkaze

*
Anis

**Anis** (*Pimpinella anisum*) jo gójeńska rostlina a wěrcowe zelko ze swójźby wokołkojtych rostlinow.

## Etymologija
Mě póchada wót grichiskego słowa *ανηθον* za dylu, z kótarymž bu anis zaměnjowany.

## Synonymy

* *Apium anisum* Crantz
* *Sison anisum* Sprengel
* *Tragium anisum* Link
* *Carum anisum* Baillon
* *Selinum anisum* E. H. L. Krause
* *Anisum vulgare* Gärtner
* *Anisum officinarum* Mönch
* *P. anisum cultum* Alef.

## Wopis
Anis jo jadnolětna rostlina a dośěgnjo wusokosć wót něźi 25 až do 60 cm.

Kijašk jo rowny a lažko kósmaty.

### Łopjena
Spódne łopjena su wutšobojśe kulojte, na kšomje nutś rězane a dośěgnu dłujkosć wót 2 až do 5 cm. Kijaškowe łopjena su tśilicbne až do pjerkowje źělone. 

### Kwiśonki
Małe běłe kwiśonki z pśeměrom wót 3 mm su w bźezwobalkowych, nejcesćej dwanasćopruhojće gromaźe stajonych wokołkach (tak mjenjowana dwójna wokołka) rědowane a kwiśu wót julija až septembra. 

### Płody
Płody, kótarež w awgusće/septembrje se mógu žněś, dośěgnu dłujkosć wót 3 až 5 mm, su owalne a maju šere kósmy.

## Wužywanje
W kucharskich kumštach bu semjenja rostliny wužywane. Anis pólěpšujo głownje słodke pjacywa, placki, likery (anisowy paleńc) a sirup.

## Nožki


## Eksterne wótkaze

* G. Madaus: Lehrbuch der biologischen Heilmittel 
* crescent bloom 
* Plants for a Future 
* Heilpflanzen-Lexikon 
* Gewürzseiten  
* Kräuterbuch von Jacobus Theodorus Tabernaemontanus (1625)  
* wuerzkraut.de
Běły žonop

**Běły žonop** (*Sinapis alba*, syn.: *Brassica alba* L.) jo rostlina ze swójźby kśicnokwětarjowych rostlinow (*Brassicaceae*).

## Wopis
Běły žonop ma pšostokósmate płody, kótarychž bźez-semjenjowy wótrězk jo wjelgin wopłonjony.

## Stojnišćo

## Rozšyrjenje

## Wužywanje
Rostlina se ako zelene gnojenje, wěrcu abo futrowańsku rostlinu cesto na rolach sajźijo.

## Nožki


## Žrědła
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), , bok 258 , ako pódobna družyna *Weißer Senf* (*Sinapis alba*) pód lema *Acker-Senf* (*Sinapis arvensis*)
Žonop

**Žonop** (*Sinapis*) jo rod ze swójźby kśicnokwětarjowych rostlinow (*Brassicaceae*). 

Wopśimjejo slědujuce družyny:

* běły žonop (*Sinapis alba*)
* rolny žonop (*Sinapis arvensis*)
**[[Sinapis flexuosa]]* Poir.
**[[Sinapis pubescens]]* L.

## Nožki


## Eksterne wótkaze
Rolny žonop

**Rolny žonop** (*Sinapis arvensis*) jo rostlina ze swójźby kśicnokwětarjowych rostlinow  (*Brassicaceae*). Dalšne serbske mjenja su **rěpnik**,  **górkac**,  **górcyca**.

## Wopis
Rolny žonop jo jadnolětna rostlina, kótaraž dośěgnjo wusokosć wót 30 až 60 cm.

### Łopjena
Łopjena su kijaškate. Dolne su cesto našćěpane.

### Kwiśonki
Kwiśo wót junija až do oktobra. Kwiśonki dośěgnu wjelikosć wót něźi 1,5 cm a stoje w granach, kótarež na zachopjeńku su połkulowate. Kronowe łopjeńka su syrikžołte a dośěgnu dłujkosć wót 8 až 12 mm. Keluškowe łopjena dośěgnu dłujkosć wót 5 až 6 mm a wódorownje wótstoje. 

### Płody
Płody (tšuki) su nage abo naslědk šćeśokósmate, dośěgnu dłujkosć wót 2,5 až 4 cm a šyrokosć wót 2 až 3 mm a njasu 10-15 mm dłujki bźez semjenjowy wótrězk. Tšukowa sćěna jo tśinerwna až pěśnerwna. Semjenja su carne a w zemi 50 lět klěwajuce wóstanu.

### Wóleje
Žonopowe wóleje rostlinu pśeśiwo nadpadoju pśez griby a žracki rostlinow šćitaju.

## Stojnišćo
Rosćo na rolach, drogach, pustych płoninach a nadroznych nakłonjach.

## Rozšyrjenje
Rostlina jo w pśisamem cełej Europje rozšyrjona.

## Wužywanje

## Pódobna družyna
* Běły žonop (*Sinapis alba*) ma pšustokósmate płody z bźez semjenjowym, wjelgin wopłonjonym wótrězkom. Rostlina se ako zelene gnojenje, wěrcu abo futrowańsku rostlinu cesto na rolach sajźijo.

## Nožki


## Žrědła
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, , 2. nakład, 2008, bok 106 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), , bok 258
Źiwy kobołk

**Źiwy kobołk** (*Allium ursinum* syn.: *Allium latifolium*, *A. nemorale*, *Ophioscorodon ursinum*) jo rostlina z pódswójźby kobołkowych rostlinow (*Allioideae*) znutśika swójźby amarylisowych rostlinow (*Amaryllidaceae*).

## Wopis
Źiwy kobołk jo wěcejlětna rostlina, kótaraž rosćo rowno. Kwiśonki intensiwnje pó kobołku wónjaju.

## Stojnišćo
Mam lěpjej pśepušćate, humusowe, fryšne až włožne zagrodowe zemje.

## Rozšyrjenje

## Wužywanje
Łopjena se za pólewanki, salaty a twarog wužywaju. Wóni apetit pózbuźuju a póžywanje pódpěraju.

## Nožki


## Žrědła
* Throll: Was blüht im Garten? 1000 Pflanzen Pflege Merkmale Sorten, , bok 329 

## Eksterne wótkaze
Kobołk

**Kobołk** (*Allium*) jo rod z pódswójźby kobołkowych rostlinow (*Allioideae*) znutśika amarylisowych rostlinow (*Amaryllidaceae*). 

## Systematika

Wopśimjejo slědujuce družyny:

* cuzy kobołk (*Allium victorialis*) 
* wšedna cybula (*Allium cepa*) 
* śamnocerwjeny kobołk (*Allium atropurpureum*) 
* carny kobołk (*Allium nigrum*) 
* :hsb:dźiwi kobołk (*Allium oleraceum*) 
* głowkaty kobołk (*Allium sphaerocephalum*) 
* górski kobołk (*Allium carinatum*) 
* hraničkaty kobołk (*Allium angulosum*) 
* jebarski kobołk (*Allium lusitanicum*) 
* ješćerći kobołk (*Allium scorodoprasum*) 
* kulojty kobołk (*Allium rotundum*) 
* pšawy kobołk (*Allium sativum*) 
* pózna cybula (*Allium fistulosum*) 
* pólski/źiwy kobołk (*Allium vineale*) 
* źiwy kobołk (*Allium ursinum*) 
* cybulinka (*Allium schoenoprasum*) 
* spóźiwny kobołk (*Allium paradoxum*) 
* tłusty kobołk (*Allium ampeloprasum*) 
* twardy kobołk (*Allium strictum*)  
* wónjaty kobołk (*Allium suaveolens*) 
* žołty kobołk (*Allium flavum*)

## Nožki


## Eksterne wótkaze
Wšedna cybula

**Wšedna cybula** (*Allium cepa*) jo rostlina z pódswójźby kobołkowych rostlinow (*Allioideae*) znutśika amarylisowych rostlinow (*Amaryllidaceae*).

## Wopis
Wšedna cybula jo dwójolětne zele. Nazeleń běłe kwiśonki stoje w pózdatnych wokołkach.

## Stojnišćo

## Rozšyrjenje
Póchada ze pódwjacorneje Azije.

## Wužywanje
Rostlina se kublo w młogolicbnych sortach.

## Nožki


## Žrědła
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 3. zwězk, ISBN 3-411-12033-9, bok 317 

## Eksterne wótkaze
Tłusty kobołk

**Tłusty kobołk** (*Allium ampeloprasum*) jo rostlina z pódswójźby  kobołkowych rostlinow (*Allioideae*) znutřka swójźby amarylisowych rostlinow (*Amaryllidaceae*).

Wažna kupka sortow jo porej (*Allium ampeloprasum* nimski *Lauch-Gruppe*, syn. *Allium porrum*).

## Wopis

## Stojnišćo

## Rozšyrjenje

## Wužywanje

## Nožki


## Žrědła

* Aichele, D., Golte-Bechtle, M.: Was blüht denn da: Wildwachsende Blütenpflanzen Mitteleuropas. Kosmos Naturführer (1997)
Pšawy kobołk

**Pšawy kobołk** (*Allium sativum*) jo rostlina z pódswójźby kobołkowych rostlinow (*Allioideae*) znutśika amarylisowych rostlinow (*Amaryllidaceae*). 



## Wopis
Pšawy kobołk jo wutrajne zele, kótarež mócnje wónja. Łopjena su płone a dośěgnu šyrokosć wót něźi 1 cm. Kwiśonki stoje we wokołkojtych kwiśonkowych stołkach. Cybulka jo kulowata a wót wjele kupkow małkich sedańskich cybulkow wobdane.

## Stojnišćo

## Rozšyrjenje
Póchada z Azije.

## Wužywanje

## Nožki


## Žrědła
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 2. zwězk, ISBN 3-411-12023-1, bok 89 

## Eksterne wótkaze