Swahilšćina

**Swahilšćina** (**Kiswahili**) jo rěc, kenž se w pódzajtšnej Africe wužywa. Wóna ma wjele narěcow. Mě rěcy póchada wót pluraliskeje formy (*sawahil*) arabskego słowa *sahil* "pśibrjog".

## Rozšyrjenje

Wužywa se w toś tych krajach: Tanzanija, Burundi, Kenija, Mayotte, Mosambik, Somalia, Pódpołdnjowa Afrika a Uganda.
W někotarych z nich jo samo ako amtska rěc.

## Fraze
Jadna z nejwěcej znatych frazow we swahilšćinje jo „hakuna matata“ z trikowego filma Walta Disneyja *[[Kral lawow]]*. To wóznamjeni „žeden problem“ abo „njecyń se žedne starosći“. 

Ale teke znatej mjeni *Simba* a *Rafiki* stej z toś teje rěcy, dokulaž tej słowje wóznamjenitej law resp. pśijaśel.

## Alfabet
Za pisanje swahilšćiny źinsajšnego dnja se łatyński alfabet wužywa. 
a, b, ch [č], d, dh (eng. *th* kaž we słowje *that*), e, f, g, gh, h, i, j [dź], k, l, m, n, ng’, ny [ń], o, p, r, s, sh [š], t, th (eng. *th* kaž we słowje *thin*), u, v (nim. *v* we słowje *Vase*), w, y [j], z

## Gramatika
### Fonologija
#### Wokale
Standardowa Swahilšćina ma pěś wokalnych fonemow: /a/, /e/, /i/, /o/ a /u/, kaž špańšćina, japańšćina a esperanto. Wótpowěduju nimske krotke wokale a se teke w njezazukujucych złožkach nic reducěrowanje wugroniju. Pśedslědny Wokal jo dłujki, ale teke wótwórjony, dokulaž pśizuk pśecej jo na pśedslědnej złožku.
:Wugronjenje:

* /a/ kaž „a“ w nimski „hat“; 
* /e/ kaž „e“ w nimski „Fett“; 
* /i/ kaž „i“ w nimski „in“; 
* /o/ kaž „o“ w nimski „hoffen“; 
* /u/ kaž „u“ w nimski „Kuss“; 
Swahlšćina njama diftongi. Słowo za „leopard“, *chui*, se togodla *chu’i* wugronje.

#### Konsonanty
Slědujuca tabela wopśimjejo konsonanty Swahilšćiny w formje jich pisańskeje realizacije. W rožkatych spinkach jo pśecej zuk we fonetiskej transkripciji pódawaty. Mimo mjenjowanych teke eksistěrujo pismikowa kombinacija  (wugroń: []). Rozeznawa se wót  pśez felowanje  kluzila [ɡ].  na zachopjeńk słowa pśed konsonantom k [] nastanjo. Wósebnosć w zukowem inwentarje Swahilšćiny su implosiwy, kótarež na městno spiwnych plosiwow [], [] a [] stupaju.

Pśispomnjenje: Jolic dwa zuka w kašćiku, lěwy jo njespiwny a pšawy jo spiwny.

Někotare rěcnicy njespiwny wótpowědnik wót konsonanta gh [] wužywaju. To se ako kh [] pišo, kaž na pś. *khabari* (město *habari*) "powěsć; nowinka".

### Klasowy system
Swahilšćina ma klasowy system kaž wše Bantuske rěcy. Su cełkownje wósym klasow (pó *Kauderwelsch*, na bokach 12-14). Někotare awtory lice singular a plural pó jadnom, tak až pó nich Swahilšćina ma samo pěśnasćo abo sedymnasćo klasow. Klasa z prefiksom *ku-* ma jano singular.

Tu slědujo pśipis pó *Kauderwelsch* 10, 6. nakłada wót lěta 1997.

Adjektiwy a numerale maju samske prefikse kaž substantiwy, ale werby, genitiwne partikle a někotare druge słowne družyny maju pó źělach druge.

1. klasa wopśimjejo słowa za žywych byśow. W singularje substantiwy zachopinaju z *m* abo *mw*, w pluralu z *wa*.

2. klasa wopśimjejo rostliny, źěle pśirody a někotare źěle śěła. W singularje substantiwy zachopinaju z *m* abo *mw*, w pluralu z *mi*.

3. klasa wopśimjejo słowa, kótarež daju se śěžko zarědowaś. W singularje substantiwy zachopinaju z *ki* abo *ch*, w pluralu z *vi* abo *vy*.

4. klasa wopśimjejo pśedewšym płody, źěla rostlinow a wjele cuzych słowow. W singularje njama prefiks, w pluralu ma prefiks *ma*.

5. klasa jo nejjadnorjejša klasa, kótarež wopśimjejo nejwěcej słowow. Singular a plural stej samskej.
* *ngoma* "bubon, bubony"
* *baba* "nan, nany"

6. klasa wopśimjejo słowa, kótarež zachopinaju w singularje z *u* abo *w*, w pluralu z *n*. N jano se pokaza, jolic slědujucy konsonant jo jaden z *d*, *g*, *j*, *ch* a *z*. Pśed jadnom z slědujucych *n*, *v* a *b* nastanjo *m*. Pśed wokale nastanjo *ny*.

7. pa-klasa wopśimjejo jano jadne słowo, *mahali* "městno".

8. klasa wopśimjejo wše werby. Zachopina se na *ku* abo *kw*. Plural njejo.
* *kucheka* "smjaś se"
* *kupika* "wariś"

#### Změna klasow
Z samskeje kórjenja mógu se pśez wužywanje rozdźělnych klasowych prefiksow wótwóźenki napóraś: cłowjeske (1.) *mtoto* (*watoto*) „źiśe, źiśi“; abstraktne (6.) *utoto* „źiśetstwo“; pomjeńšowanje (3.) *kitoto* (*vitoto*) „embryjo“; pówětšenje (4.) *toto* (*matoto*) „wjelike źiśe/wjelike źiśi“.

Teke móžne: rostliny (2.) *mti* (*miti*) „bom(y)“; rědy (3.) *kiti * (*viti*) „blido/blida“; powjetšenje (4.) *jiti* (*mati*) „wulki štom“; pomjeńšowanje (3.) *kijiti* (*vijiti*) „kij/kije“; ? (6.) *ujiti* (*njiti*) „šwižny, wjeliki bom/šwižne, wjelike bomy“.

*Afrika* "Afrika"; (1.) *Mwafrika* "Afrikanaŕ", *Waafrika* "Afrikanarje"

### Pronomeny
#### Wósobowe pronomeny
Swahilšćina ma rozdźělne pronomeny, drje samostatne ale teke afiksowe.

Pśikłady: 
* ***mimi''' ni mgonjwa'' "('''ja''') som chóry"
* ***wao** ni tajiri'' "(**wóni**) su bogate"
* ***wewe*' si msafari* "(*'ty**) njejsy turist"
* ***a*'nacheka* "(*'wón**/**wóna**) se směju"
* ''mkate w**ako**'' "**mój** klěb"
* ''Rafiki yako ali**tu**ona.'' "twój pśijaśel jo **nas*' wiźeł."

== Słowoskład ==
Swahilšćina wopśimjejo słowa z paralelami w drugich bantuskich rěcach, na pś. *baya* "špatny", *mtoto* "źiśe". [[Arabšćina]] jo wót 10. lětstotka Swahilšćinu wobwliwowała. Póchadaju nic jano słowa z nabóžnego wobwoda, kaž na pś. *baraka* "žognowanje", *imani* "wěra", ale teke wjele słowow maritimnego wikowanja na pś. *fedha* "pjenjeze", *hesabu* "zliceńka", z pšawnistwa na pś. *kadhi* "sudnik", *sheria* "kazń", pisańskeje kultury na pś. *kitabu* "knigły", *nahau* "gramatika" a słowa wšednego dnja na pś. *sabuni* "mydło", *wakati* "cas", *mshahara* "myto".

W słowoskłaźe teke su słowa z [[persišćina|persišćiny]], na pś. *bagala* "płachtata łoź", *teli* "złoty pask". Ale teke su słowa z [[hindišćina|hindišćiny]], na pś. *bali* "nawušnik".

Teke kolonialne stawizny jo słowoskład wobwliwował. Z [[portugalšćina|portugalšćiny]] Swahilšćina ma słowa kaž na pś. *gereza* "twardnica", *bendere* "chórgoj", *meza* "blido". Z [[nimšćina|nimšćiny]] su słowa kaž na pś. *daktari* "doktor", *aparati* "aparat" a *shule* "šula". Wjelgin wažne su słowa z [[engelšćina|engelšćiny]], kaž na pś. *motokaa* "awto", *eropleni* "lětadło", *kampuni* "firma", *redio* "radijo", *dansi* "europska reja", *klabu* "klub", ale teke mjenja mjasecow: *Januari, Februari, Machi''.

## Nožki


## Žrědła
* Brauner/Herms: Lehrbuch des modernen Swahili, , 4. Auflage, 1990 
* Christoph Friederich: Kauderwelsch Band 10, Kisuahili Wort für Wort,  
* Harald Haarmann: Kleines Lexikon der Sprachen, , boki 369-372 
* Jan Knappert: vortaro esperanto svahila, kamusi kiesperanto kiswahili, 1983,  

## Eksterny wótkaz
* Kamusi Project Internet Living Swahili Dictionary 
* Wikikniha wo Swahilšćinje