Staropólšćina

**Staropólšćina** jo pomjenjenje pólskeje rěcy w **staropólskej dobje**, kótaraž jo trała wót IX. do XVI. stolěśa. W zachopjeńkach staropólskeje doby su se pokazali prědne rozdźěle mjazy jadnotliwymi pódwjacornosłowjańskimi rěcami, wósebnje mjazy česko-słowakskeju a lechiskeju kupku (pólšćina, kašubšćina, pomorjanšćina, połobšćina).

Pó dupjenju Pólskeje w lěśe 966 jo wjele póžyconkow z łatyńšćiny do staropólšćiny pśišło (pak pśez pósrědnjenje češćiny, ako wětšyna nabóžninskeje terminologije, pak njepósrědnje w pózdźejšem casu) na pś. *ańjoł* → *janžel* wót łat. *angelus*)

## Gramatika
W XIV. - XV. stolěśu zgubujotej se wót starosłowjańšćiny zderbnjonej casa zachadnosći aorist a imperfekt, kótarejž hyšći w ''swětokśicnych prjatkowanjach''. Wót XV. stolěśa zgubujo se w stronach pólskego kralojstwa dual (w Górnej Šlazyńskej jo wón až do źinsajšnego pśetrał). Charakteristiskej pśiznamjeni stej byłej teke relatiwnej pronomena *jąż* (kótaruž), *jegoż* (wó což, wó kogož), kótarejž wustupujotej w Bogurodzicy a źinsa se wěcej njewužywatej.

## Wugrono
W běgu stolěśow jo staropólske wugrono pódlažało wjele modifikacijam. Eksistěruju někotare rozdźěle w pśirownowanju ze źinsajšnym nowopólskim wugronom:
* pismik **ł** jo se wugronił ako t. p. "jawišćowe l" (**[[Lateralny  alweolarny welarizěrowany aproksimant|ɫ]]**).
* pismik **ą** jo se cytał ako "nazalne a" (**[[Mjazynarodny fonetiski alfabet|ã]]**), togodla teke źinsajšny pšawopis  (pisanje "a" z ogonkom).
* Jo eksistěrował teke zjaw wokaloweje dłujkosći, wokale su měli dwě warianśe wugrona – dłujku abo krotku (dłujke o – **ó** – jo pśejšło do źinsajšnego **[[Połzacynjony slězny wukulowaśony wokal|u]]**).

## Pisanje

Śěžkosć, na kótaruž srjejźowěkowe pisarje, kótarež su wopytali rěc skodificěrowaś, su starcyli, jo było njepśiměrjenje łatyńskego alfabeta do někotarych zukow pólskeje rěcy, na pśikład *cz*, *sz*. Z teje pśicyny jo se staropólska rěc rědko zapisała a njejo měła standardny pšawopis. Jaden pismik jo mógł někotare zuki pódawaś – na pś. **s** jo se cytało ako *s*, *sz* abo *ś*. Pisanje słowow jo se makało pśisamem dopołnje z pšawopisom  łatyńšćiny, na pś. *Bichek* – Byczek, *Gneuos* – Gniewosz a p. Prědna zapisana staropólska sada, wó kótarejž wěmy, jo se zapisała wokoło  lěta 1270 w Šlazyńskej w t. p. Henrykowskich knigłach: **Day, ut ia pobrusa, a ti poziwai** (originalne zněnje: **"Daj, uć ja pobrusza, a ti pocziwaj"** – źinsajšna pólšćina: *"Daj, niech ja pomielę, a ty odpoczywaj"* abo *"Pozwól, że ja będę mełł, a ty odpocznij"*).

Prědne naraźenje zjadnośenja pšawopisa jo pśednjasł Jakub Parkoszowic, profesor Krakowskeje akademije. Reforma jo wobstojała w zawjeźenju rožkatych a kulowatych pismikow za rozeznawanje twardych a měkich konsonantow a zasejpódawanje wokaloweje dłujkosći pśez dwójne pisanje wokalow, na pś *aa* – /a:/. Ale naraźenje Parkoszowica njejo se pśiwzeło, a jogo teoretiske koncepcije njejsu se wót nikogo pókšacowali.

## Pśikład
: *Zawjeźenje do „Legendy wó swětem Aleksandrje”, pśestajoneje do pólskeje rěcy w XV. stolěśu:*
:: **Ach, Królu wieliki nasz**
:: **Coż Ci dzieją Maszyjasz,**
:: **Przydaj rozumu k mej rzeczy,**
:: **Me sierce bostwem obleczy,**
:: **Raczy mię mych grzechów pozbawić**
:: **Bych mógł o Twych świętych prawić.**

## Bibliografija
* Zenon Klemensiewicz – *Historia Języka Polskiego*, Warszawa 1974, wyd. PWN (pólski)

## Pśispomnjeśa