open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Serbski sedleński rum

**Serbski sedleński rum** - jo toś ten region w pódzajtšnej Sakskej a pódpołdnjowej Bramborskej, źož jo pódwjacornosłowjański serbski lud domorodny.

## Historiski serbski sedleński rum

Źinsajšny serbski sedleński rum jo jano mały źěl historiskego serbskego ruma. Serbski historiski teritorium jo se rozpśestrěwał wósrjejź 9. stolěśa na pódwjacorje wót rěki Solawy a na pódzajtšu wót rěkoma Bobr a Kwisa. Kraj, kótaryž serbske rody su wót 6.do 10.stolěśa wobydlili a wobkněžyli, jo wobpśimjeł w cełem něźi 40 000 kwadratnych kilomejtarjow wjeliku płoninu.

## Města a gmejny
K Serbskemu sedleńskemu rumoju słušaju slědujuce města a gmejny

* W Sakskej:
** Wokrejs Budyšyn: Bóšicy, Budestecy (mimo Jiłoc), Budyšyn, Bukecy (mimo Wujezda), Chrósćicy, Dobruša-Huska (mimo Kosarnje a Noweje Wsy), Halštrow (jano Krěpjecy), Halštrowska hola, Hodźij, Hornja Hórka, Kamjeńc (jano Brěznja, Hlinowc, Jěžow, Kamjeńc a Němske Pazlicy), Kubšicy, Kulow, Łaz, Malešecy, Njebjelčicy, Njeswačidło, Pančicy-Kukow, Porchow (jano Nowy Dwór), Radwor, Rakecy, Ralbicy-Róžant, Sprjewiny Doł, Wórjejce, Worklecy, Wóslink (jano Jitro), Wóspork a Wulka Dubrawa
** Wokrejs Zgórjelc: Běła Woda, Chrjebja-Nowa Wjes, Dźěwin, Hamor, Jabłońc, Krušwica, Kwětanecy při jězoru (jano Hóršow a Hóznica), Mikow, Mužakow, Rěčicy, Slepo, Trjebin, Wuskidź a Wysoka Dubrawa (mimo Drěnowa, Jerchec a Radšowa)
* W Bramborskej:
** Wokrejs Damna-Błota: Běła Góra-Bělin, Błośańska Góla, Lubin (Błota), Markojska Góla (jano Dołgi, Lutol, Małe Linje a Mrocna), Nowa Niwa, Slopišća a Tšupc
** Wokrejs Górne Błota-Łužyca: Kalawa, Lubnjow, Nowa Jazorina, Nowe Wiki, Wětošow a Zły Komorow
** Wokrejs Sprjewja-Nysa: Baršć, Bórkowy, Brjazyna (Błota), Derbno (jano Dubojce, Grano, Kerkojce a Wjeliki Gósćeraz), Dešno-Strjažow, Drjenow, Drjowk, Feliksowy jazor (jano Błobošojce), Gatojce, Gołkojce, Góry, Grodk, Hochoza, Janšojce, Kopańce (jano Hažow a Wjelike Dobrynje), Łukojce, Móst, Picnjo, Smogorjow-Prjawoz, Turjej, Turnow-Pśiłuk a Wjelcej

## Literatura
* Peter Kunze, *[[Serby w Dolnej Łužycy]]*, pśełožk do dolnoserbšćiny Uwe Gutšmidt, Podstupim 2001 (*[[Podstupimske pśinoski k Sorabistice]]*, No 4).

## Wótkaze
Anastacia

**Anastacia Lyn Newkirk** [] (Chikago, 17. septembra 1968) jo amerikańska spiwaŕka, pěsnjaŕka a stilistka.

## Albumy
* 2000 - *[[Not That Kind]]* 
* 2001 - *[[Freak of Nature]]*
* 2004 - *[[Anastacia (album)|Anastacia]]* 
* 2005 - *[[Pieces of a Dream (album Anastacia)|Pieces of a Dream]]* 
* 2008 - *[[Heavy Rotation]]*
* 2012 - *[[It's A Man's World]]*
* 2014 - *[[Resurrection]]*
* 2015 - *[[Ultimate Collection]]*
Alfons Mucha

**Alfons Maria Mucha** (, * 24. julija 1860 Ivančice w Morawje; † 14. julija 1939 w Praze) jo był česki plakatowy wuměłc, grafikaŕ, ilustrator, mólaŕ, amaterski fotograf a wuměłstwowy źěłaŕnik, kótaryž ako jaden z nejwěcej pśesegujucych reprezentantow  młoźinskego stila płaśi.
Pózdatna cypresa

**Pózdatna cypresa** (*Chamaecyparis*) jo rod ze swójźby cypresowych rostlinow (*Cupressaceae*).

Wopśimjejo slědujuce družyny:

* Štapata cypresa (*Chamaecyparis pisifera*)
* Tupa cypresa (*Chamaecyparis lawsoniana*)

Za dłujki cas bu teke družyna Nutkowa cypresa (*Callitropsis nootkatensis*) k pózdatnym cypresam licona.
Cypresa

**Cypresa** (*Cupressus*) jo rod ze swójźby cypresowych rostlinow (*Cupressaceae*).

Wopśimjejo slědujuce družyny:

* Pšawa cypresa (*Cupressus sempervirens*)
* Wisata cypresa (*Cupressus funebris*)
Cypresowe rostliny

**Cypresowe rostliny** (*Cupressaceae*) su swójźba semjenjowych rostlinow (*Spermatophytina*). 

## Systematika

    
W swójźbje cypresowych rostlinow (Cupressaceae) jo sedym pódswójźbow a 29 rodow z 142 družynami; wjele rodow (17) jo monotypiske, toś wobstoj jano z jadneje družyny:
* Pódswójźba **Athrotaxidoideae** Quinn: Z jadnučkim rodom:
** Schuppenfichten (*Athrotaxis*): Z tśimi družynami.

* Pódswójźba **Callitroideae** Saxton: Z pěś až źaseś rodami: 
** *[[Actinostrobus]]*: Z tśimi družynami.
** Chilezeder (*Austrocedrus*): Wón jo monotypiski rod.
** Schmuckzypressen (*Callitris*): z 19 družynami, w Awstraliji a Nowej Kaledoniskej.
** *[[Diselma]]*, monotypiski.
** Patagonische Zypresse oder Alerce (*Fitzroya*): Wón jo monotypiski rod.
** *[[Libocedrus]]*: Z pěś družynami.
** *[[Neocallitropsis]]*: Wón jo monotypiski rod.
** *[[Papuacedrus]]*: Wón jo monotypiski rod.
** Chilenische Flusszeder (*Pilgerodendron*): Wón jo monotypiski rod.
** *[[Widdringtonia]]*: Ze styri družynami.

* Pódswójźba **Cunninghamioideae** (Sieb. & Zucc.) Quinn: Z jano monotypiskim rodom:
** Rožonowa jedła (*Cunninghamia*): Wón jo monotypiski rod.
* Pódswójźba **Cupressoideae** Rich. ex Sweet: Z jadnasćo rodami:
** Weihrauchzedern (*Calocedrus*): Z tśimi družynami.
** Pózdatna cypresa (*Chamaecyparis*): Z pěś družynami.
** Cypresa (*[[Cupressus]]*): Z dwaźasća až 24 družynami.
** Fujian-Zypresse (*Fokienia*): Wón jo monotypiski rod.
** Jałowjeńc (*Juniperus*):Z něźi 50 až 67 družynami.
** Sibirischer Zwerg-Lebensbaum oder Fächerwacholder (*Microbiota*): Wón jo monotypiski rod.
** Pódzajtšna tuja (*[[Platycladus]]*): Wón jo monotypiski rod.
** Sandarakbaum oder Gliederzypresse (*Tetraclinis*): Wón jo monotypiski rod.
** Tuja (*Thuja*): Z pěś družynami.
** Hiba-Lebensbaum (*Thujopsis*): Wón jo monotypiski rod.
** *[[Xanthocyparis]]*. 
* Pódswójźba **Sequoioideae** (Luerss.) Quinn (mamutowe bomy): Z tśimi družynami w monotypiskich rodach:
** Pśimórski mamutowy bom (*Sequoia*) Wón jo monotypiski rod.
** Wjelicki mamutowy bom (*Sequoiadendron*) Wón jo monotypiski rod.
** Praswětowy mamutowy bom (*Metasequoia*): Wón jo monotypiski rod.
* Pódswójźba **Taiwanioideae** (Hayata) Quinn: Z jano jadnym rodom:
** Taiwanien (*Taiwania*): Z jano dwěma družynoma.

* Pódswójźba **Taxodioideae** Endl. ex K.Koch: Z tśimi rodami:
** Kryptomerija (*Cryptomeria*: Wón jo monotypiski rod.
** China-Zypresse oder Wasserfichte (*Glyptostrobus*): Wón jo monotypiski rod.
** Bagnowa cypresa (*Taxodium*): Z jano dwěma družynoma.

## Eksterne wótkaze
Wisata cypresa

**Wisata cypresa** (*Cupressus funebris*) jo bom ze swójźby cypresowych rostlinow (*Cupressaceae*). 

## Wopis

## Stojnišćo

## Rozšyrjenje

## Wužywanje

## Žrědła
Chinska rožonowa jedła

**Chinska rožonowa jedła** (*Cunninghamia lanceolata*) jo rostlina ze swójźby cypresowych rostlinow  (*Cupressaceae*). Družyna bu něga do swójźby bagnocypresowych rostlinow (*Taxodiaceae*) pśirědowana. Źinsa jo jadnučka družyna w roźe (*Cunninghamia*) znutśika pódswójźby (*Cunninghamioideae*).

## Wopis

## Stojnišćo

## Rozšyrjenje

## Wužywanje
## Žrědła

## Eksterne wótkaze
Jałowjeńc

**Jałowjeńc** (*Juniperus*) jo rod ze swójźby cypresowych rostlinow (*Cupressaceae*).

Wopśimjejo slědujuce družyny:

* Cedrojty jałowjeńc (*Juniperus virginia*)
* Góleński jałowjeńc (*Juniperus communis*)
* Chinski jałowjeńc (*Juniperus chinensis*)
* Niski jałowjeńc (*Juniperus sibirica*)
* Cerkwine zele (*Juniperus sabina*)

## Nožki


## Eksterne wótkaze
Cerkwine zele

**Cerkwine zele** (*Juniperus sabina*) jo kerk ze swójźby cypresowych rostlinow (*Cupressaceae*).

## Wopis

Cerkwine zele jo wusegujucy kerk, kótaryž dośěgnjo wusokosć a šyrokosć wót 3 až do 4,5 m.

Cerwjenojśe bruna škóra se drobi.

Łopjena su śamnozelene.

Jagody su módrocarne.

## Stojnišćo
Ma lubjej kalkate zemje.

## Rozšyrjenje
Rostlina jo w chłodnych regionach Europy a Azije rozšyrjona.

## Wužywanje

## Nožki


## Žrědła
* Botanica, Bäume und Sträucher, Über 2000 Pflanzenporträts, , bok 481 

## Eksterne wótkaze
Kulawata smalanka

**Kulawata smalanka** (*Filipendula vulgaris*, syn. *Filipendula hexapetala*) jo rostlina ze swójźby rožowych rostlinow  (*Rosaceae*). 

## Wopis
Kulawata smalanka jo wěcejlětna rostlina, kótaraž dośěgnjo wusokosć wót 30 až 60 (90) cm. Čerstwe zelo jo glykosidow dla słabje gadowate.

Jadnotliwe korjenje su kulawaśe tłustnjone a słužy rostlinje ako składowański organ.

### Łopjena
Paprośojte łopjena su na wobyma bokoma zelene, pjerinate z 21-81 grupnje zubatymi łopjenkami. 

### Kwiśonki
Kwiśo wót junija až julija. Wona ma zwětšego 6 kwiśonkowe łopjeńka, kótarež dośěgnu dłujkosć wót 5 až 10 cm. Jeje kronowe łopjeńka zwenka zwětšego su cerwjenojte. Běłe kwiśonki stoje w njepšawych wokołkach.

Někotare zagrodne warjetety njasu rožojte kwiśonki.

### Płody
Płody su kósmate, rowne a wurownane. 

## Stojnišćo
Wóna rosćo na suchych łukach, w krickach, na lěsowych kšomach a swětłych lěsach.

## Rozšyrjenje
Rostlina jo w Europje a w Aziji rozšyrjona.

## Pódobna družyna
* Bagnowa smalanka  (*Filipendula ulmaria*)

## Nožki


## Žrědła
*  
* GU Maxi-Kompaß Blumen, , bok 178 
* Rothmaler, W. et al.: Exkursionsflora von Deutschland, Band 1-4, Spektrum Akademischer Verlag, Heidelberg, Berlin (2002) 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), , bok 172 
* Strasburger, E. et al.: Lehrbuch der Botanik für Hochschulen. 35. Auflage, Spektrum Akademischer Verlag, Heidelberg, Berlin (2002) 

## Eksterne wótkaze

* BioLib 
* Botanický herbář 
* crescent bloom 
*  USDA plants database 
*  Plants for a Future
Smalanka

**Smalanka** (*Filipendula*) jo rod ze swójźby rožowych rostlinow  (*Rosaceae*). 

## Systematika
Rod smalanka (*Filipendula*) bu w lěśe 1754 wót Philip Miller nejpjerwjej wopisany. Wón se bźez pśirědowanja k tribusoju abo supertribusoju do pódswójźby Rosoideae  rožowych rostlinow stajony a wopśimjejo 15 družynow, mjaz tymi:

* Kamčatkowa smalanka (*Filipendula camtschatica*)
* Rožojta smalanka (*Filipendula palmata*)
* Japańska smalanka (*Filipendula purpurea*)
* Amerikańska smalanka (*Filipendula rubra*)
*Bagnowa smalanka (*Filipendula ulmaria*)
*Kulawata smalanka (*Filipendula vulgaris*)

## Nožki
Japańska smalanka

**Japańska smalanka** (*Filipendula purpurea*) jo rostlina ze swójźby rožowych rostlinow  (*Rosaceae*).

## Wopis
Japańska smalanka jo wurownana trajne zele, kótarež dośěgnjo wusokosć wót 1,2 m.

Źělone łopjena su zubate.

Kwiśo w lěśu. Purpurcerwjene-wioletne kwiśonki stoje w njepšawych wokołkach.

## Stojnišćo

## Rozšyrjenje
Póchada z Japańskeje.

## Wužywanje

## Nožki


## Žrědła
*
Bagnowa smalanka

**Bagnowa smalanka** (*Filipendula ulmaria*) jo rostlina ze swójźby rožowych rostlinow  (*Rosaceae*). 

## Wopis
Bagnowa smalanka jo wěcejlětna, zelišćata rostlina, kótaraž dośěgnjo wusokosć wót 2 m (50-150cm). 

Kijaški su lisćate a cesto cerwjenobrune. 

### Łopjena
Łopjena su měnjate a górjejce śamnozelene, gołe, ale dołojce nejcesćej běłofilcojśe kósmate, rědko pśisamem zelene; pjerinate z 5-11 cunje zubatymi, jajojtymi łopjenkami. Wóni dośěgnu dłujkosć wót až do 30 cm.

### Kwiśonki
Wóna kwiśo wót junija až do awgusta. Kwiśonki su gusto stojece, we wěcejkwiśonkowych kisćatych źělnych kwisónkowych stołkach (až do 25 cm šyroki njepšawa wokołka). Keluškowe łopjena dośěgnu dłujkosć wót 1mm. Kwiśonkowe łopjeńka su 5 abo 6, kulojte až do owalne, dośěgnu dłujkosć mjazy 2 a 5 mm a su žołtoběłe. Wurownane póbocne gałuzki wokołkoweje grany su dlejše ako głowna wóska. 

Kwiśonki buchu wót insektow woprošone.

### Płody
Rozšyrjenje płodow se pśewjeźo pśez wětš a wódu.

## Stojnišćo
Wóna rosćo na wusokotrajnowych pólinach, łukach za zasćełanje a rěcnych brjogach. Ma lubjej mokše, wutkate zemje. 

## Rozšyrjenje
Bagnowa smalanka jo w pśisamem cełej Europje (z wuwześim někotarych kupow w pódpołdnjowej mediteranej regionje), pódzajtšu až do pódzajtšneje Azije rozšyrjona.

## Pódobna družyna
* *[[Kulawata smalanka]]*  (*Filipendula vulgaris*) ma łopjena kótarejež su na wobyma bokoma zelene, pjerinate z 21-81 gropnje zubatymi łopjenkami. Wóna ma 6 kwiśonkowe łopjeńka, kótarež dośěgnu dłujkosć mjazy 5 a 10 cm. Płody su kósmate, rowne a wurownane. Wóna rosćo na suchych łukach.

## Wužywanje
Kwiśonki toś teje družyny móžo se kaž gójeński tej pśeśiwo reumatizmoju a chórosćam mokśowych drogow wužywaś, dokulaž ceła rostlina wopśimjejo salicylowu kisalinu.

## Nožki


## Žrědła
*  
* GU Maxi-Kompaß Blumen, , bok 178 
* GU Naturführer Blumen, , bok 180-181 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008),  , bok 150 
* Seidel/Eisenreich: BLV Bestimmungsbuch Blütenpflanzen, , boka 88-89 
* Rothmaler, W. et al.: Exkursionsflora von Deutschland, Band 1-4, Spektrum Akademischer Verlag, Heidelberg, Berlin (2002)
* Strasburger, E. et al.: Lehrbuch der Botanic für Hochschulen. 35. Auflage, Spektrum Akademischer Verlag, Heidelberg, Berlin (2002)

## Eksterne wótkaze

* 
* Mapa wó swětodalokem rozšyrjenju bagnoweje smalanki
* BioLib 
* Botanický herbář 
* Bylinky na dlani 
* garten.cz 
* G. Madaus: Lehrbuch der biologischen Heilmittel 
* crescent bloom 
* USDA plants database 
* Flora of Northern Ireland  
* Plants for a Future
Japańska kryptomerija

**Japańska kryptomerija** (*Cryptomeria japonica*) jo rostlina ze pódswójźby (*[[Taxodioideae]]*) znutśika swójźby cypresowych rostlinow (*Cupressaceae*). Wóna jo jadnučka družyna w roźe (*Cryptomeria*).

Pó staršych žrědłach se do swójskeje swójźby bagnocypresowych rostlinow (*Taxodiaceae*) pśirědujo.

## Wopis
Japańska kryptomerija jo bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 6 až do 20 m. Stare bomy w Japańskej mógu wusokosć wót až do 45 m měś. Kjagelojta krona jo wuska. Tłusta škóra jo bruna a njaso wurownane, padorowne brozdy. Wurosćone bomy su dłujke, špicne a kjagelojte. Japańska sorta ma tłusćejše gałuzy ako chinska (*C. japonica* var. *sinensis*).

### Jegły
Jehły su dosrjejźa serpikojśe kśiwjone a dośěgnu dłujkosć wót 6 až 20 mm. Wóni stoje w pěś šrubikowych rědach podłu gałuzow.

### Kwiśonka a šyški
Kwiśo wót februara až do měrca. Rostlina jo jadnodomna. Kwiśonki njenadpadne. Kulowate šyški dośěgnu pśeměr wót něźi 2 cm.

## Stojnišćo
Rosćo jano w regionach z miłych zymami. Ma lubjej do dłymi duce, włožne a małokalkate zemje.

## Rozšyrjenje
Bom jo w Japańskej rozšyrjona.

## Wužywanje
Bom se w Europje w parkach sajźa, wětše formy teke w zagrodach.

## Sorty
Eksistěrujo něźi 50 kulturowych formow. Wóni su zwětšego mjeńše ako pochadna forma.
* Sorta 'Elegans' dośěgnjo wusokosć wót až do 10 m. Pśeměr dośěgnjo 2,5 m. Jegły su dłujke a měke. Zymske barwjenje jo bronzowe abo slěwkobarwne.
* Sorta 'Elegans Nana' jo pódobna, ale jo mjeńša.
* Sorta 'Araucarioides' njaso bicarny zwitk z gałuzow. Wóna dośěgnjo wusokosć wót 3 m.
* Sorta 'Globosa Nana' twóri gustu, zelenu kulu. Fryšne kóńcyki w nalěśu a lěśu su swětłozelene.
* Sorta 'Bandai-Sugi' jo na zachopjeńku kulowata, pózdźej ma wót 2 m njepšawidłownu wobcerbu. Jegły su tłusty. Zymske barwjenje jo blědobronzowe.
* Sorta 'Jindai-Sudi' jo pómału rosćecy kerk. Wón jo njepšawidłowny. Jogo kóńcyk jo płony. Jasnozelene jegły stoje gusto.
* Sorta 'Vilmoniriana' jo małučka a dośěgnjo wusokosć wót jano 30 cm. Wóna jo pśigódna za kamjentnych zagrodach.

## Žrědła
* Botanica, Bäume und Sträucher, Über 2000 Pflanzenporträts, , bok 294 
* Mayer, Schwegler: Welcher Baum ist das?, Bäume, Sträucher, Ziergehölze, , bok 248 

## Eksterne wótkaze
Bagnowa cypresa

**Bagnowa cypresa** (*Taxodium*) jo rod ze pódswójźby (*[[Taxodioideae]]*) znutśika cypresowych rostlinow (*Cupressaceae*).

Pó staršych žrědłach se do swójskeje swójźby bagnocypresowych rostlinow (*Taxodiaceae*) pśirědujo.

Wopśimjejo slědujucej družynje:

* Wšedna bagnowa cypresa (*Taxodium distichum*) 
* Mexikańska bagnowa cypresa  (*Taxodium mucronatum*)

## Nožki


## Žrědła

## Eksterne wótkaze
Pśimórski mamutowy bom

**Pśimórski mamutowy bom** (*Sequoia sempervirens*) jo bom ze swójźby cypresowych rostlinow (*Cupressaceae*). Wóna jo jadnučka družyna w roźe (*Sequoia*).

Pó někotarych žrědłach se do swójźby bagnocypresowych rostlinow (*Taxodiaceae*) pśirědujo. 

## Wopis
Pśimórski mamutowy bom jo pśecej zeleny bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 20 až do 30 m, wótergi wěcej ako 100 m. Rostlina jo wjelgin dłujko žywa, pśi comž móžo starstwo wót až do 3500 lět dośěgnuś. Kjagelojta krona jo šwižna. Zdonk jo dłujki. Škóra jo śamnobruna až cerwjenobruna, dłymoko brozdźona a kaž gubica měka. Wóna ma dłymoke, paralelne a wertikalne rozpukliny. Krotke pšuśiki cesto kaž promjenja stoje na dłujkich pšuśikach. Gałuzy stoje w njepšawidłownych mutwjach.

Bom a pśedewšym jogo škóra wuchada wóń, kótaraž jo tej wót chójcowego drjewa pódobna. Wóna jo jadna z małko koniferow, kótarež z wótrězanego pjeńka zasej wubija.

### Jegły
Měke, špicne jegły su wopłonjone, śamnozelene až namódrje zelene dośěgnu dłujkosć wót 0,5 až 2 (2,5) cm. Wóni su njejadnak dłujke a na dłujkich pšuśikach šrubikojśe stoje, ale na krotkich pšuśikach dwójosmužkowje wjerškaśe.

### Kwiśonki a šyški
Kwiśo wót februara až do měrca. Rostlina jo jadnodomna. Kwiśonkowe stołki su njenadpadne. Muske kwiśonki su žołte a stoje pó wšakich na młodych pšutowych kóńcykach. Žeńske kwiśonki zwětšego stoje na staršych gałuzach.

Šyški su jajojte a dośěgnu dłujkosć wót 2 až do 2,5 (3) cm. Wóni rowno stoje abo pśewisuju. Šyški wót septembra až do nowembra dozdrjaju. Pśi wuzdrjatych šyškach se spjerchliny rozdoraju.

## Stojnišćo
Rosćo jano w regionach z miłych zymach. Ma lubjej wutkate, włožne, dłymoke, pśepušćate zemje. Spěšnje rosćece młode bomy pótrjebuju wjele wódy.

## Rozšyrjenje
Póchada ze pódpołnocneje Ameriki, pśi comž tam jano w źěratym arealu wót pódpołdnjowego Oregona až do srjejźneje Kaliforniskeje źiwje wustupujo.

## Wužywanje
Bom se w Europje w arboretach a parkach sajźa. Cerwjenobrune drjewo bu ako twarske drjewo a za zgótowanje meblow wužywane. Togodla pśirodne wustupowanja buchu dla pušćenja drjewa wjelgin deciměrowane. Źinsa zbytkowe wustupowanja stoje w pśirodnych rezerwatach.

## Sorty
* Sorta 'Adpressa' jo małorostna forma, kótaraž ma za cas wjele lětach jano wusokosć wót 1 m a šyrokosć wót 2 m, pózdźej dośěgnjo wusokosć wót až do 6 m.
* Sorta 'Aptos Blue' njaso módrozeleny list. Jeje kóńcyki gałuzow pśewisuju.
* Sorta 'Los Altos' njaso śamnozelene, twardy list.
* Sorta 'Santa Cruz' njaso blěźozeleny, něžny list, kótaryž lažko wisy.

## Žrědła
* Botanica, Bäume und Sträucher, Über 2000 Pflanzenporträts, ISBN 978-3-8331-4467-7, bok 856 
* Bruno P. Kremer: Steinbachs Naturführer Bäume & Sträucher, ISBN 978-3-8001-5934-5, bok 80 
* Mayer, Schwegler: Welcher Baum ist das?, Bäume, Sträucher, Ziergehölze, ISBN 978-3-440-11273-1, bok 254 

## Wótkaze
Wšedna bagnowa cypresa

**Wšedna bagnowa cypresa** (*Taxodium distichum*) jo rostlina ze pódswójźby (*[[Taxodioideae]]*) znutśika cypresowych rostlinow (*Cupressaceae*).

Pó staršych žrědłach se do swójskeje swójźby bagnocypresowych rostlinow (*Taxodiaceae*) pśirědujo.

## Wopis
Wšedna bagnowa cypresa jo w lěśu zeleny, spěšnje rosćecy bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 20 až do 35 (40) m. Krona jo pšawidłowna a na zachopjeńku kjagelojta, pózdźej šyrše a wěcej wótwórjona. Zdonk jo dołojce šyroki a se skoku pómjeńšujo. Nacerwjenje bruna škóra jo dłymoko brozdźona a nitkojta.

Korjenje wutwórje tucne "kólena", jolic bom stoj we wóźe. Wóni nejskerjej słuže k pśewětšenju korjenjow.

### Jegły
Płone, swětłozelene jegły su linealiske, špicne a dośěgnu dłujkosć wót 8 až do 15 mm (2 cm). Na krotkich wurostkach stoje dwójocerowje wjerškate, mjaztym až na dłujkich wurostkach stoje pó jadnom. Jegły z krotkimi wurostkami w nazymje pó cerwjenojtym barwjenju wótpadnu.

### Kwiśonki a šyški
Kwiśo wót měrca až do apryla. Bom jo jadnodomna. Muske kwiśonki su žołtojte abo purpurowe a wise w 5 až 12 cm dłujkich dwójnych granach. Žeńske kwiśonki su małučke, zelene a njenadpadne. Kulowate šyški dośěgnu wjelikosć wót 2 až do 3 cm. Pśi zdrjałosći za cas oktobra až do decembra su brune.

## Stojnišćo
Rosćo na bagnojtych brjogowych a pólaśowych wobcerkach blisko rěkow.

## Rozšyrjenje
Bom jo w krotkozajtšnej pódpołnocnej Americe, wót Floridy až do Delaware, na pódwjacor až do Misisipijowych stronach a pódzajtšnego Texasa domacny.

## Wužywanje
W Europje ako pyšnu drjewinu w parkach pódla gatnych brjogach sajźa.

## Nožki


## Žrědła
* Botanica, Bäume und Sträucher, Über 2000 Pflanzenporträts, ISBN 978-3-8331-4467-7, bok 890 
* Bruno P. Kremer: Steinbachs Naturführer Bäume & Sträucher, ISBN 978-3-8001-5934-5, bok 82 
* Mayer, Schwegler: Welcher Baum ist das?, Bäume, Sträucher, Ziergehölze, ISBN 978-3-440-11273-1, bok 248 

## Eksterne wótkaze
Mamutowe bomy

**Mamutowe bomy** (*Sequoioideae*) su pódswójźba ze swójźby cypresowych rostlinow (*Cupressaceae*).

Pó někotarych žrědłach se do swójźby bagnocypresowych rostlinow (*Taxodiaceae*) pśirědujo.

Wopśimjejo slědujuce družyny w monotypiskich rodach:

* Wjelicki mamutowy bom (*Sequoiadendron giganteum*) 
* Pśimórski mamutowy bom (*Sequoia sempervirens*)
* Chinski praswětowy mamutowy bom (*Metasequoia glyptostroboides*)

## Žrědła
*Pódswójźba znutśika swójźby pśi conifers.org
Knochac

**Knochac** (*Calendula officinalis*) jo rostlina ze swójźby kóšowych kwětarjow (*Asteraceae*). Druge serbske mě jo **knochanka**.

## Wopis
Knochac jo w lěśe zelena a dośěgnjo wusokosć wót až do 60 cm abo až do 30 cm wótwisnje sorty. Ma krickaty zrost.

Blědozelene, kósmate łopjena su lancetojte, měnjate a mócnje aromatiski wónjaju.

Kwiśo wót nalěśa až do nazymy, wót junija až do oktobra. Kwiśonki su žołte abo oranžowe a stoje w jadnorych abo połnjonych głowkach. Wóni wopśimjeju eteriske wóleje a górke maśizny. Někotare sorty njasu połnjone kwiśonki.

Płody su kaž guseńcy se kuźerjone nažki.

## Stojnišćo
Rosće w zagrodach a na pustych płoninach.

## Rozšyrjenje
Póchada z pódpołdnjoweje Europy.

## Wužywanje
Rostlina se ako pyšnu rostlinu sajźa. Jeje kwiśonki se pśeśiwo žołcowym chórosćam a crjowowym bólosćam ale teke wótwenka pśi chórosćach koźe a ranach wužywaju.

## Galerija

Wobraz:Doronic-grandes-fleurs massif.jpg|Knochac
Wobraz:Calendula_officinalis_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-024.jpg|Ilustracija


## Nožki


## Žrědła
*  
* Ullstein Lexikon der Pflanzenwelt, 1973, , bok 367 

## Eksterne wótkaze

* Zapisk a wobraze pśi awl.ch 
* Zapisk w hortipediji 
* Zapisk w ''pflanzen-portal''
Knochace

**Knochace** (*Calendula*) su rod ze swójźby kóšowych kwětarjow (*Asteraceae*).

## Wopis
Družyny su jadnolětne rostliny abo pśecej zelene trajne zela. Wóni njasu jadnore, aromatiski wónjate łopjena. Jich głowki su oranžobarwne abo žołte.

## Rozšyrjenje
Družyny su wót kanariskich kupow, pśez region Srjejźnego mórja až do Irana rozšyrjone.

## Družyny
Eksistěrujo 12 až 20 družynow:
* Rolny knochac (*Calendula arvensis* L.)
* Knochac (*Calendula officinalis* L.)
* *Calendula stellata* Cav.
* *Calendula suffruticosa* Vahl:
** Pśibrjozny knochac :de:Meeresstrand-Ringelblume (*Calendula suffruticosa* subsp. *maritima* (Guss.) Meikle, Syn.: *Calendula maritima* Guss.)
** *Calendula suffruticosa* subsp. *tomentosa* Murb., Syn.: *Calendula tomentosa* Desf., non L.f.
* *Calendula tripterocarpa* Rupr.

## Galerija

Wobraz:Calendula, Japan.jpg|Rolny knochac (*Calendula arvensis*).
Wobraz:2006-10-18Calendula04Samenstand.jpg|*[[Calendula officinalis]]*, semjenjowy stołk.
Wobraz:Calendula suffruticosa b.jpg|*[[Calendula suffruticosa]]*.


## Nožki


## Žrědło
*   

## Eksterne wótkaze

* Zapisk pśi "Plants for a Future". 
* Zapisk pśi GRIN.
Rolny knochac

**Rolny knochac** (*Calendula arvensis*) jo rostlina ze swójźby kóšowych kwětarjow (*Asteraceae*).

## Wopis
Rolny knochac jo lažeca abo wustupujuca jadnolětna rostlina, kótaraž dośěgnjo wusokosć wót 10 až do 40 cm. Wóna wót spódka roznogaśujo.

Sejźece łopjena su dłujkojte-lancetojte a w lěśe zelene.

### Kwiśonki
Kwiśo wót nalěśa až do nazymy, toś wót junija až do oktobra, pśi miłym wjedrje samo až do jěsneje zymy. Kwiśonki su złote a wutwórje dłujko wogonkate głowki z pśeměrom wót 10 až do 20 mm. Pśikšywne łopjeńka su rowno dłujke. Jězykowe kwiśonki su kaž rorkowe kwiśonki žołte, stoje jano w jadnej rěźe a dośěgnu dłujkosć wót 7 až do 15 mm.

Kwiśonki se wót insektow abo samego woprošuju.

### Płody
Zwenkowne płody su linealne, wurownane, mjaztym až nutśikowne płody su zakulone. Papus felujo.

## Stojnišćo a rozšyrjenje
Rostlina jo w regionje Srjejźnego mórja rozšyrjona. Rosćo w pódpołdnjowej a srjejźnej Nimskej ako rolne zele a na winicach.

## Wužywanje

## Pódobna družyna
* Knochac (*C. officinalis* L.) jo wětša a njasu oranžowe kwiśonki, kótarychž jězykowe kwiśonki stoje we wěcej ako jadnej rěźe. Jich głowki su wěcej ako dwójce tak wjelike ako te rolnego knochaca.

## Galerija

Wobraz:Bee February 2008-3.jpg|Rolny knochac z pcołku
Wobraz:171 Calendula arvensis L.jpg|Ilustracija
Wobraz:Calendula arvensis Habitus SierraMadrona.jpg|Habitus


## Nožki


## Žrědła
*   
* Ullstein Lexikon der Pflanzenwelt, 1973, , bok 367 

## Eksterne wótkaze

* 
* Zapisk w hortipediji 
* Zapisk w ''pflanzen-portal''
Wšedny blušć

**Wšedny blušć** (*Hedera  helix*) jo rostlina ze swójźby aralijowych rostlinow.

## Wopis
Wšedny blušć jo lězecy kerk, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 0,5 až do 20 m. 

### Łopjena
Łopjena eksistěruju we dwěma formoma. Łopjena njekwiśecych pšuśikow (primarne, sćinowe łopjena) su 3-rožkaśe až do 5-rožkaśe lapate. Łopjena kwiśecych pšuśikow (sekundarne, swětłowe łopjena) su owalne-lancetojte. Wše łopjena su pśecej zelene. 

### Kwiśonki
Kwiśo wót septembra až do nowembra. Kwiśonki dośěgnu wjelikosć wót 5 mm a su zelene a 5-licbne, w połkulojtych wokołkach. Kwiśonkowe łopjeńka su lichotne.

Pśedmuske kwiśonki buchu w nazymje wót muchow a wósow woprošone. 

### Płody
Jagody su carne a kulojte. Jagody akle w slědujucym nalěśu zdrjaju. Wóni su gadowate a škóduju pśedewšym kóžu. Mimo togo rostlina wopśimjejo saponiny, kótarež su statkowne pśeśiwo dušatemu kašloju.

## Stojnišćo
Wšedny blušć rosće w listowych měšanych lěsach a  na skałach.

## Rozšyrjenje
Wšedny blušć jo w srjejźnej, pódwjacornej a pódpołdnjowej Europje až do pódpołnocneje šyriny wót 60° rozšyrjony.

## Nožki


## Žrědła
* Rothmaler, W. et al.: Exkursionsflora von Deutschland, Band 1-4, Spektrum Akademischer Verlag, Heidelberg, Berlin (2002) 
* Seidel/Eisenreich: BLV Bestimmungsbuch Blütenpflanzen, ISBN 3-405-13557-5, boka 226-227 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), ISBN 978-3-440-11379-0, bok 428 
* Strasburger, E. et al.: Lehrbuch der Botanik für Hochschulen. 35. Auflage, Spektrum Akademischer Verlag, Heidelberg, Berlin (2002) 

## Eksterne wótkaze

* ahaco.de
Blušć

**Blušć** (*Hedera*) jo rod ze swójźby aralijowych rostlinow (*Araliaceae*). W srjejźnej Europje nejwěcej znata družyna jo wšedny blušć (*Hedera helix*).

## Družyny
Eksistěrujo něźi šesć až źaseś (až 15) blušćowych družynow (*Hedera*); z wótstawkom nejwěcej rozdźělna družyny w Europje jo wšedny blušć (*Hedera helix*). How jo lisćina:
* *Hedera algeriensis*, z dłujkowjacorneje Afriki.
* *Hedera azorica*, z Acorow.
* *Hedera canariensis*, z Kanariskich kupow.
* *Hedera colchica*, z rozšyrjenim mjaz Carnym mórjom a Kaspiskim mórjom, a z Kawkaza, Syriskeje a Cyperna.
* *Hedera helix* (Wšedny blušć, z wjelikim rozšyrjenim w Europje.
* *Hedera hibernica*, na Atlantiskich pśibrjogach. 
* *Hedera maderensis*, na Madeira.
* *Hedera nepalensis* K.Koch, ze ceły krajiny Himalaje we wusokosćach až do 2300 m, Chinska a Taiwan.
* *Hedera pastuchovii*, we wjelgin małkich arealach w pódwjacornem Kawkazu a w Iranje. Toś ta družyna jo akle wót něźi 1930 znata.
* *Hedera rhombea* (Miquel) Bean, z Japańskeje z Riukiu-kupami a w Koreji a Taiwanje.

Rozdźělenje wót *Hedera canariensis* do styri družynow: *H. canariensis*, *H. algeriensis*, *H. azorica* a *H. maderensis* jo wobzwadne.

## Nožki
Nowy testament

**Nowy testament** jo woznamjenje drugego źěla Biblije. Ma 27 knigłow, kótarež se wšykne direktnje abo njedirektnje nastupaju wósoby Jezusa Kristusa.
Wjelkowe mloko

**Wjelkowe mloko** (*Euphorbia*) jo rod ze swójźby wjelkomlokowych rostlinow (*Euphorbiaceae*). Dalšnej serbskej mjeni stej **koccyne mloko** a **kokotowe mloko**. Znatej pyšnej rostlinje stej kristusowy śerń (*Euphorbia splendens*) a (*Euphorbia pulcherrima*).

## Wopis
Družyny su kerki, trajne zela, jadnolětne rostliny abo kaktusojte sukulenty.

### Kwiśonkowe stołki
Kwiśonkowe stołki su wjelgin pódobne a tak mjenjowany *[[cyathium]]*. Wóni wobstoje z reducěrowanych jadnotliwych kwiśonkow, kótarež maju jano jaden płodnik resp. proškowe łopjeńko. Mimo togo njasu wusoke łopjeno.  Płod jo tśiźělna kapsla.

### Maśizny
Rostliny wopśimjeju běłu mězgu, kótaraž wužrawje statkujo. Mězga jo zwětšego gadowata, ale pśi někotarych družynach móžo fosforescěrujuca byś abo samo wót parazitiskich flagelatow bydlona byś.

## Družyny
Wopśimjejo slědujuce družyny:

* brodajcate wjelkowe mloko (*Euphorbia verrucosa*)
* kristusowy śerń (*Euphorbia splendens*)
* jěre wjelkowe mloko (*Euphorbia esula*)
* kśicne wjelkowe mloko (*Euphorbia lathyrus*)
* małe wjelkowe mloko (*Euphorbia exigua*)
* mandlowe wjelkowe mloko (*Euphorbia amygdaloides*)
* pěskowe wjelkowe mloko (*Euphorbia seguieriana*)
* pisane wjelkowe mloko (*Euphorbia epithymoides*)
* pjedličkate wjelkowe mloko (*Euphorbia villosa*)
* podsywne wjelkowe mloko (*Euphorbia falcata*)
* pšutojte wjelkowe mloko (*Euphorbia virgata*)
* rowne wjelkowe mloko (*Euphorbia stricta*)
* słodke wjelkowe mloko (*Euphorbia dulcis*)
* słyńcne wjelkowe mloko (*Euphorbia helioscopia*)
* cypresowe wjelkowe mloko (*Euphorbia cyparissias*)
* swětłe wjelkowe mloko (*Euphorbia lucida*)
* sywowe wjelkowe mloko (*Euphorbia segetalis*)
* šyroke wjelkowe mloko (*Euphorbia platyphyllos*)
* wjerbowe wjelkowe mloko (*Euphorbia salicifolia*)
* zagrodne wjelkowe mloko (*Euphorbia peplus*)
* bagnowe wjelkowe mloko (*Euphorbia palustris*)

## Nožki


## Žrědła
*   
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 3. zwězk, , bok 288 
* Ullstein Lexikon der Pflanzenwelt, 1973, , boka 492-493 

## Eksterne wótkaze
Kristusowy śerń

**Kristusowy śerń** (*Euphorbia milii*, Syn.: *Euphorbia bojeri* Hook., *Euphorbia splendens* Bojer ex Hook., *Euphorbia splendens* var. *bojeri* (Hook.) Leandri) jo rostlina ze swójźby  wjelkomlokowych rostlinow  (*Euphorbiaceae*). 

## Wopis
Kristusowy śerń jo kerk, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót až do 2 m. Njaso carnobrune śernje. Łopjena njasu krotke wogonki. Zdonk jo sukulentny.

### Kwiśonkowe stołki
Wjelgin reducěrowane kwiśonki twórje pózdatne kwiśonki ze cinobercerwjenym abo swětłožołtym wusokim łopjeńkom, kótarež stoje w njepšawych wokołkach.

## Maśizny
Rostlina wopśimjejo běłu mězgu z triterpenami.

## Stojnišćo

## Rozšyrjenje
Rostlina jo na Madagaskarje rozšyrjona.

## Wužywanje
Kristusowy śerń jo ako rostlina w gjarnyšku wužywa.

## Galerija
Warietety

Dataja:Euphorbia sp 01.jpg|Kwiśonkowy stołk *Euphorbia milii* var. *hislopii*
Dataja:E milii longifolia ies.jpg|*Euphorbia milii* var. *longifolia* 
Dataja:Euphorbia-milii.jpg|Kwiśecy kerk *Euphorbia milii* var. *splendens* 
Dataja:E milii vulcanii ies.jpg|Kwiśonkowy stołk *Euphorbia milii* var. *vulcanii*


Hybridy

Dataja:E Siraya2 ies.jpg|*E*. 'Siraya' typiski Poysean hybrid
Dataja:E Siraya1 ies.jpg|*E*. 'Siraya': Cyathophylle su w zymje blěde
Dataja:E Siraya4 ies.jpg|*E*. 'Siraya': Su pukajuce pupki
Dataja:E Siraya3 ies.jpg|*E*. 'Siraya': Cyathophyllowy pór dośěgnjo pśeměr wót 6 cm.
Dataja:Euphorbia milii var. splendens, thorns.jpg|Śernjojte gałuzy
Dataja:Euphorbia milii var. splendens, flower.jpg|Kwiśonkowy stołk
Dataja:Euphorbia milii2.jpg|Pinkbarwne Cyathophylle
Dataja:Euphorbia milii0.jpg|Pśisamem běłe Cyathophylle
Dataja:E milii ies.jpg|Cerwjene Cyathophylle
Dataja:E milii3 ies.jpg|Žołte Cyathophylle
Dataja:E NatWong ies.jpg|*E*. 'Nat Wong'
Dataja:E hawaii2 ies.jpg|*E*. 'Hawaii'
Dataja:E Hawaii ies.jpg|*E*. 'Hawaii'
Dataja:E honkeytonk ies.jpg|*E*. 'Honkeytonk'


## Nožki


## Žrědła
:Wó rostlinje
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 1. zwězk, , boka 140 (wobraz) a 142 (wopis), z wědomnostnym mjenim *Euphorbia splendens* 
* Ullstein Lexikon der Pflanzenwelt, 1973, , bok 493, pód lema *Wolfsmilch* (*Euphorbia*), z wědomnostnym mjenim *Euphorbia milii* 
:Wó maśiznje
* Christoph Mayr: Giftfibel, Giftstoffe aus der Tier- und Pflanzenwelt, Bechtermünz Verlag, 1995, , bok 77, z wědomnostnym mjenim *Euphorbia splendens* 

## Eksterne wótkaze
Eurazija

**Eurazija** ( *Eurazia*) jo wobznamjenjenje za zwisujucy kontinent na Zemi wobstajucy z dweju kontinentowu Europy a Azije, jo źěl Eurafrazije. Zapśimjeśe **Eurazije** jo zawjadł w 19. stolěśu geolog Eduard Suess. Na ten part ku kulturnym rozdźělam, kótarež w zachadnosći su wuculi Europejarje, jo kontinent kumštnje źělony do dweju kontinentowu. 

Źělona linija su góry Ural, rěka Ural, Kaspiski jazor, Kumomanyčska pśepadlina a Carne mórjo, tato źělona linija ale njejo generalnje pśipóznata. Ako wó źělach granice se teke powěda wó górach Kawkaz a rěce Embje.

## Zakładna fakta

## Dalše wužywanje

* Fiktiwna zemja w romanje 1984 wót George Orwella, kótaryž pišo wó swěśe źělonem do tśich mócnaŕstwow, kótarež su Oceanija, Eurazija a Eastazija.

## Literatura
* Hermann Parzinger: *Die frühen Völker Eurasiens. Vom Neolithikum zum Mittelalter*. Verlag C. H. Beck, München 2006.

## Žrědła (płonina a wobydlaŕstwo)

* płonina kontinentow – „Rozum do kapsy“, 1988, Albatros Praha, licby
* wobydlaŕstwo pó 2004 „World Population Data Sheet of the Population Reference Bureau“, licby
* WorldDataSheet 2005
* Mars a Mjasec
Cypresowe wjelkowe mloko

**Cypresowe wjelkowe mloko** (*Euphorbia cyparissias*) jo rostlina ze swójźby wjelkomlokowych rostlinow (*Euphorbiaceae*).

## Wopis
Cypresowe wjelkowe mloko jo wěcejlětna rostlina (trajne zele), kótaraž dośěgnjo wusokosć wót 15 až do 30 (40 abo 50) cm. Rostlina jo goła, wopśimjejo běłu mězgu a ma pódzemske wótnožki. Kijaški su dołojce wódrjewjone, njasu až do 20 njekwiśecych, gusto łopjenatych a až do 10 kwiśecych bocnych gałuzow.

### Łopjena
Měnjate łopjena su wuske, swětłozelene, linealiske až pśisamem nitkojte, cełokšomne a dośěgnu dłujkosć wót 1,5 až do 3 (4) cm a šyrokosć wót 2 až do 3 mm. Njekwiśece pšuśiki su gusto łopjenate.

### Kwiśonki
Kwiśo wót apryla až do julija (awgusta). Kwiśonki stoje w njepšawych wokołkach z 10 až 20 promjenjami. Pśikšywne łopjeńka kwiśonkowych stołkow su njezrosćone, šyroko-tśirožkowe a nejpjerwjej žołte ale pózdźej cerwjenojte. Žołte załzy kwiśonkowego keluška ma formu połmjaseca a njasu 2 rožka.

### Płody
Płody su kapsle z połkulowymi brodajcami.

### Maśizny
Rostlina wopśimjejo toksistiske triterpeny w běłej mězdze.

## Stojnišćo
Rosće na suchych pěskowych zemjach, pśedewšym na suchych błomjenjach, na kamjentnych nakłonjach, w swětłych krickach, na kšomach a na drogowych kšomach.  Ma lubjej skerjej suche a bazowe zemje.

## Rozšyrjenje
Rostlina jo w srjejźnej a pódpołdnjowej Europje rozšyrjona, pśi comž w Nimskej w dłujkowjacornej nižynje felujo.

## Škódniki a chóroby
Rostlina jo cesto wót brunawow podeńdźena, pśi comž jo nachylny zežywjarnik grochoweje brunawy *Uromyces pisi*. To statkujo typiske wurostki rostliny, kótaraž mimo togo njekwiśo. Pótom jo swětłozelena, šwižna a njeroznogaśowana. Mimo togo njaso na dolnem boku skrótšenych łopjenow oranžowe tšocki.

Wóna  jo głowna futrowańska rostlina guseńcow wjelkomlokowego nocnego mjatela.

## Wužywanje

## Nožki


## Žrědła
:Wó rostlinje
* GU Maxi-Kompaß Blumen, , bok 57 
* GU Naturführer Blumen, , bok 62 
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 3. zwězk, , bok 288, pód lema *Wolfsmilch* (*Euphorbia*) 
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, , 2. nakład, 2008, bok 164 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), , bok 262 
* Steinbachs Großer Pflanzenführer, , bok 98 
* Ullstein Lexikon der Pflanzenwelt, 1973, , strona 492, pód lema *Wolfsmilch* (*Euphorbia*) 
:Wó maśiznje
* Christoph Mayr: Giftfibel, Giftstoffe aus der Tier- und Pflanzenwelt, Bechtermünz Verlag, 1995, , bok 81 

## Eksterne wótkaze

*
*
Słyńcne wjelkowe mloko

**Słyńcne wjelkowe mloko ** (*Euphorbia helioscopia*) jo rostlina ze swójźby wjelkomlokowych rostlinow (*Euphorbiaceae*). 

## Wopis
Słyńcne wjelkowe mloko jo jadnolětna rostlina, kótaraž dośěgnjo wusokosć wót 10 až do 30 (40) cm. Jeje kijašk jo wurownany. Rostlina wopśimjejo běłu mězgu a jo zwětšego roznogaśowana.

### Łopjena
Kijaškowe łopjena su měnjate, wopak-jajojte až klinate a swětłozelene. Wóni su krotko wogonkate, prědku kulowate a śańko rězane a dośěgnu dłujkosć wót 2 až do 4 cm. Pśi tom wóni spody górjej wětše bywaju.

### Kwiśonki
Kwiśo wót apryla až do junija (nowembra). Kwiśonki stoje w pěśpromjenjowych, nažołśe zelenych pózdatnych wokołkach. Promjenja su cesto ako widlicki roznogaśowane. Pśikšywne łopjeńka su kijaškowym łopjenam pódobne. Styri žołte załzy na kšomje kwiśonkowego keluška su kulowate-owalne. Pód wšym pózdatnej kwiśonku jo kijaškowym łopjenam pódobne wusoke łopjeńko.

### Płody
Płody su gładke kapsle, tśiźělne, kulowate a dośěgnu wjelikosć wót 2,5 až do 3 mm. Wóni do tśich źělnych płodow rozpadnu.

## Stojnišćo
Rosćo na rolach, w zagrodach a we winicach. Ma lubjej wutkate a bazowe mělne zemje.

## Rozšyrjenje
Rostlina jo w Europje rozšyrjona, pśi comž jo w Nimskej pśisamem wšuźi cesta, jano w Alpach jo rědka. Družyna póchada nejskerjej z regiona Srjejźnego mórja a se jo za cas młodeje kamjeńtneje doby ako slědowaŕ kulturneje krajiny            zasedlowała.

## Wužywanje

## Podobna družina
* Zagrodne wjelkowe mloko (*Euphorbia peplus*) njaso cełokšomne łopjena. Jeje płody maju 3 kšomki.

## Nožki


## Žrědła
* GU Naturführer Blumen, , bok 226 
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 3. zwězk, , bok 288, pód lema *Wolfsmilch* (*Euphorbia*) 
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, , 2. nakład, 2008, bok 164 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), , bok 352 
* Steinbachs Großer Pflanzenführer, , strona 98 

## Eksterne wótkaze
Zagrodne wjelkowe mloko

**Zagrodne wjelkowe mloko** (*Euphorbia peplus*) jo rostlina ze swójźby wjelkomlokowych rostlinow  (*Euphorbiaceae*). 

## Wopis
Zagrodne wjelkowe mloko jo jadnolětna rostlina, kótarejež kijašk dośěgnjo dłujkosć wót (5) 10 až do 30 cm. Łopjena su wogonkate, jajojte-kulowate, prědku tupe a gładkokšomne  a dośěgnu dłujkosć wót 0,5 až do 2 cm. Kijaškowe łopjena rano wótpadnu.

### Kwiśonki
Kwiśo wót junija až do oktobra. Kwiśonki su nažołśe zelene a stoje w tśipromjenjowych pózdatnych wokołkach. Pśi tom wše promje jo dwójce až tśi raze źělone. Pśikšywne łopjeńka su jajojte a ako cołnik zgjarbjone. Załzy kwiśonkowego keluška ma formu połmjaseca a njasu 2 kóńcecej róžka  z dłujkosću wót 1 mm. Pód wšym pózdatnej kwiśonku jo 2 njezrosćonej, jajojtej, zelenej abo słabje nažołtej wusokej łopjeńce.

### Płody
Płody su kapsle z wuskimi kśiłkami. Zdrjałe płody se pśi wuschnjenju ako 3 źělne płody wót rostliny pušća. Pśi tom se wócynjaju a semjenja pšec starkaju.

## Stojnišćo
Rosćo na rolach, na lědach, w zagrodach a na winicach. Ma lubjej wutkate, zwětšego kalkate glinjane zemje.

## Rozšyrjenje

## Wužywanje

## Nožki


## Žrědła
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 3. zwězk, , bok 288, pód lema *Wolfsmilch* (*Euphorbia*) 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), , bok 352 
* Steinbachs Großer Pflanzenführer, , bok 98 

## Eksterne wótkaze
Słodke wjelkowe mloko

**Słodke wjelkowe mloko** (*Euphorbia dulcis*) jo rostlina ze swójźby  wjelkomlokowych rostlinow (*Euphorbiaceae*). 

## Wopis
Słodke wjelkowe mloko jo trajne zele, kótarež dośěgnjo wusokosć wót 20 až 50 cm.

### Łopjena
Měnjate, dłujkojte-jajojte łopjena su na dolnem boku módrozelene a na górnem boku śamnozelene.

### Kwiśonki
Kwiśo w maju. Kwiśonkowe stołk jo zwětšego pěśpromjenjowe. Załzy pózdatnych kwiśonkow su owalne, na zachopjeńku žołtozelene, pózdźej cerwjene. 3-5-promjenjowa wokołka njasu pód kuždej pózdatnej kwiśonku dwa nic zarosćonej, słabje zubatej wusokej łopjeni.

### Płody
Kapslowy płod jo kósmaty, rozpjeršony brodajcojty. 

## Stojnišćo
Rosćo w swětłych lěsach, na lěsnych drogach a lěsnych kšomach. Ma lubjej wutkate a bazowe, zwětšego kalkate zemje.

## Rozšyrjenje
Rostlina jo w srjejźnej Europje, na pódpołdnju až pódpołnocneje Špańskeje, srjejźneje Italskeje a na Balkanowej połkupje rozšyrjona.

## Wužywanje

## Nožki


## Žrědła
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, ISBN 978-3-8354-0354-3, 2. nakład, 2008, bok 164, 364 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), ISBN 978-3-440-11379-0, bok 352 

## Eksterne wótkaze

*
Małe wjelkowe mloko

**Małe wjelkowe mloko** (*Euphorbia exigua*) jo rostlina ze swójźby wjelkomlokowych rostlinow (*Euphorbiaceae*). 

## Wopis
Małe wjelkowe mloko jo jadnolětna rostlina, kótaraž dośěgnjo wusokosć wót 5 až do 20 cm.

### Łopjena
Měnjate łopjena su swětłozelene, linealne, ako štapc špicne, sejźece a dośěgnu dłujkosć wót 0,5 až do 3 cm.

### Kwiśonki
Kwiśo wót junija až do oktobra. Pózdatne wokołki su tśipromjenjowe až pěśpromjenjowe, pśi comž wše promjenja su ako widlicki źělone. Pśikšywne łopjeńka su swětłozelene a linealne. Wóni su sejźece a njezrosćone. Jich spódk jo wutšobojty. Załzy kwiśonkowego keluška su połmjasecojte-rogate.

### Płody
Płody su gładke kapsle.

## Stojnišćo
Rosćo na glinjanych trajdowišćach, na lědach a na wótsypkowych městnach.

## Rozšyrjenje
Rostlina jo w pśisamem cełej Europje rozšyrjona. Ale póchada z pódpołdnjoweje Europy.

## Wužywanje

## Nožki


## Žrědła
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, , 2. nakład, 2008, bok 364 

## Eksterne wótkaze
Pěskowe wjelkowe mloko

**Pěskowe wjelkowe mloko** (*Euphorbia seguieriana*) jo rostlina ze swójźby wjelkomlokowych rostlinow (*Euphorbiaceae*). 

## Wopis
Pěskowe wjelkowe mloko dośěgnjo wusokosć wót 15 až do 30 cm. Rostlina ma tłusty, drjewjony, cesto wódorownje běžecy ricom. Měnjate, módrozelene łopjena su lancetojte, kaž štapc špicne a dośěgnu šyrokosć wót 4 až do 6 mm. Kwiśonki stoje w pózdatnych wokołkach, kótarež su 8- až 15-promjenjowe. Promjenja su jónu až dwójce kaž widlicki roznogaśowane. Załzy kwiśonkowych keluškow su owalne a žołte. Płody su gładke, gołe a dośěgnu dłujkosć wót 3 mm.

## Stojnišćo
Rosćo na suchych błomjenjach, na kalkatych pěskowych nawěwach a stepowych błomjenjach.

## Rozšyrjenje
Rostlina jo w srjejźnej a pódpołdnjowej Europje rozšyrjona.

## Wužywanje

## Nožki


## Žrědła
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, ISBN 978-3-8354-0354-3, 2. nakład, 2008, strona 164 

## Eksterne wótkaze
Brodajcate wjelkowe mloko

**Brodajcate wjelkowe mloko** (*Euphorbia verrucosa*) jo rostlina ze swójźby wjelkomlokowych rostlinow (*Euphorbiaceae*). 

## Wopis
Brodajcate wjelkowe mloko jo trajne zele, kótarež dośěgnjo wusokosć wót 30 až do 50 cm. Rostlina wopśimjejo běłu mězgu.

Měnjate, swětłozelene łopjena su dłujkojte-owalne, sejźece, prědku śańko rězane a dośěgnu dłujkosć wót 2 až do 5 cm.

### Kwiśonki
Kwiśo wót maja až do junija. Kwiśonkowe stołki su pózdatne wokołki a wobstoje zwětšego z pěś promjenjow a njasu žołte abo oranžowe šyroko-owalne abo wopak jajojte wusoke łopjeńka. Wobalka z wusokich łopjeńkow jo owalna, njezrosćona a krotko wogonkata. Załzy kwiśonkowych keluškow su owalne a žołte.

### Płody
Płody su kapsle, kótarež njasu połkulowe až cylindriske brodawki a dośěgnu dłujkosć wót 3 až do 4 mm.

## Stojnišćo
Rosćo na suchych łukach a pastwach, na nakłonjach. Ma lubjej suche, do dłymi duce zemje na pitśku śoplejšych stojnišćach.

## Rozšyrjenje
Rostlina jo w srjejźnej a pódpołdnjowej Europje rozšyrjona.

## Wužywanje

## Nožki


## Žrědła
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, , 2. nakład, 2008, bok 162, z wědomnostnym mjenim *Euphorbia brittingeri* Opiz a synonymom *Euphorbia verrucosa* L. 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), , bok 262 

## Wótkaze
Mandlowe wjelkowe mloko

**Mandlowe wjelkowe mloko** (*Euphorbia amygdaloides*) jo rostlina ze swójźby wjelkomlokowych rostlinow (*Euphorbiaceae*). 

## Wopis
Mandlowe wjelkowe mloko jo trajne zele, kótarež dośěgnjo wusokosć wót 30 až do 60 (70) cm. Ma wjele njekwiśecych, gusto łopjenatych kijaškow. Wóni wódrjewje, njasu gropne łopjena a w slědujucym lěśe kwiśece kijaški wubijaju. Rostlina wopśimjejo běłu mězgu a jo zymje pśetrajuca.

### Łopjena
Měnjate, w zymje zelene łopjena su jajko-lancetojte, kóžane, cełokšomne a dośěgnu dłujkosć wót 3 až do 6 cm. Pśezymujuce łopjena su śamnozelene, pózdźej brune a dośěgnu dłujkosć wót 3 až do 7 cm.

### Kwiśonki
Kwiśo wót apryla až do maja (junija). Kwiśonkowe stołki su pózdatne wokołki z pěś až źewjeś promjenjami. Załzy pśikšywnego keluška su cerwjene abo žołte a maju formu połmjaseca. Wobej wusokej łopjeńce stej ku kulowatemu łopjeńku zrosćonej.

## Stojnišćo
Rosćo w zelišćatych lěsach. Ma lubjej kalkate zemje.

## Rozšyrjenje
Rostlina jo w srjejźnej a pódpołdnjowej Europje ale teke w Małkej Aziji rozšyrjona.

## Wužywanje

## Warjetety a sorty
* *E. amygdaloides* var. *robbiae* (syn. *E. robbiae*) njaso na kóńcykach pšuśikow śamnozelene łopjena a kulojte kwiśonkowe stołki z swětłozelenymi wusokimi łopjeńkami.
* Sorta 'Rubra' njaso swětłozeleny, wjelgin burgunder-cerwjenje woběžany list a gadzelene wusoke łopjeńka.

## Nožki


## Žrědła
*   
* GU Naturführer Blumen, , bok 226 
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, , 2. nakład, 2008, bok 164 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), , bok 352 

## Wótkaze

*
Bagnowe wjelkowe mloko

**Bagnowe wjelkowe mloko** (*Euphorbia palustris*) jo rostlina ze swójźby wjelkomlokowych rostlinow (*Euphorbiaceae*). 

## Wopis
Bagnowe wjelkowe mloko jo trajne zele, kótarež dośěgnjo wusokosć wót 50 až do 150 cm. Rostlina wopśimjejo běłu mězgu a jo zymje pśetrajuca.

### Łopjena
Srjejźnozelene łopjena su lancetojte, cełokšomne abo śańko rězane a dośěgnu dłujkosć wót 3 až do 8 cm.

### Kwiśonki
Kwiśo wót maja až do junija. Śamnožołte kwiśonki stoje w płonych pózdatnych wokołkach. Žołte załzy su owalne. Wusoke łopjeńka su njezrosćone a na zachopjeńku nazeleń žołte. Pó kwiśenju wusoke łopjeńka cesto su cerwjenojte.

### Płody
Płody su kapsle z gustymi brodajcami.

## Stojnišćo
Rosćo na bagnowych łukach, we wjerbowych krickach, w groblach a na rěcnych brjogach. Ma lubjej pśez gaśenju mokše, kalkate bagnowe zemje.

## Rozšyrjenje
Rostlina jo w Europje a Prědnej Aziji rozšyrjona. W Nimskej jo šćitana, dokulaž jo wjele spócetnych stojnišćow  wusuchotnjone.

## Wužywanje

## Nožki


## Žrědła
*  
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), , bok 262 

## Eksterne wótkaze
Cyathium

**Cyathium** (z grichiskego *κύαϑος* ) jo specielny kwiśonkowy stołk, kótaryž jo *pseudanthium* a kaž kwiśonka wuglěda. Wustupujo jano w roźe wjelkowych mlokow (*Euphorbia*) znutśika swójźby wjelkomlokowych rostlinow (*Euphorbiaceae*).

## Natwaŕ
Wón wobstoj z wjelgin reducěrowanych jadnotliwych kwiśonkow a njaso wusoke łopjeńka. Zwětšego su jadne žeńska kwiśonka a muske kwiśonki w pěś kupkach.
* Žeńska kwiśonka jo goła a dłujko wogonkata. Toś, wobstoj jano z płodnika z pěstku a njama kwiśonkowe łopjena. Wóna cesto jo dołoj zgibnjona. Pśi nejwětšych družynach njama periant.
* Muske kwiśonki su teke wogonkate. Wóni wobstoje jano z prošnika. Wóni wobdawaju žeńsku kwiśonku a stoje w zawitkach.
* Nosece łopjeńka muskich kwiśonkow wobdawaju ako wusoke łopjeńka ceły kwiśonkowy stołk.
* Mjaz nich su cesto eliptiske abo połmjasecowe nektarowe załzy. Załzy zgótowje nektar, kótaryž insektow pśiwabja.

Slědujucej pśerěza pśez cyatijow rozjasnjujotej tych njewšedny natwaŕ.

Legenda:

----

## Nožki


## Žrědła
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), , bok 262, pód lema *Warzen-Wolfsmilch* (*Euphorbia verrucosa*) 
*  
*  
* Ullstein Lexikon der Pflanzenwelt, 1973, , bok 493, pód lema *Wolfsmilchgewächse*
Zawitk (kwiśonkowy stołk)

**Zawitk** (*Cincinnus*) jo monochasiski kwiśonkowy stołk, pśi kótaremž kužda generacija kwiśonkowego pšuśika jo w rozdźělnym rowninje.

Wón se wót dichazija wótwóźujo, pśi comž se jano jaden z bocneju gałuzow wutwóri, a to we wótměnjenju napšawo a nalěwo bocnu wósku z kwiśonku zapušćujo. Jolic bocna wóska jo pśecej na samskem boku, pótom to jo šrubel.

## Pśikłady
Wustupujo pśi tomatach, petunijach a njezabyńkach.

Dataja:Heliotropium_curassavicum_2.jpg|Zawitk pśi curaçaowej wobrotničce
Dataja:Rajče1.jpg|Zawitk tomaty
Dataja:Myosotis_scorpioides.jpg|Bagnowa njezabyńka (*Myosotis scorpioides*)


## Žrědła
* Erich-Dieter Krause: Großes Wörterbuch Deutsch-Esperanto, bok 1596, pód lema ²**Wickel**
* 
*