open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Strč prst skrz krk

**Strč prst skrz krk** [] (dsb. *Tkaj palc pśez gjargawu* ) ze mócnje kulonym złožkotwórnym *r* jo česke a słowakske jězykłamate gronko z 15 pismikami.
__TOC__

W rěcnej wucbje za njemaminorěcnych se toś ta sada cesto wužywa, aby wugronjenje słowjańskich słowow bźez napisanych wokalow w tych rěcach zwucowało. Pó maśernej rěcy su te pó zdaśu bźezwokalowe słowa śěžko wugronjobne. W češćinje su bźezwokalowe słowa cesto, dokulaž **r** a **l** stej złožkotwórnej, pótakem njenapisany njespiwny wokal implikujotej a pśez to móžotej złožkowy wjeršk twóriś, tak až złožki bźez napisanych wokalow eksistěruju. Togodla se toś ta sada cesto ako pśikład za "sadu bźez wokalow" wužywa.

Toś ta sada słužy teke ako moto šwicarskego casopisa kulturneje kritiki *La Distinction* .

Cesto maju toś tu sadu za nejdlejšu česku sadu bźez napisanych wokalow. Ale južo dawno su teke druge, wó wjele dlejše znate: 

## Druge, pódobne sady bźez napisanych wokalow
* Smrž pln skvrn zvlhl z mlh. (Smarž połny flakow jo se pśez mły wowłožnił. (21 pismikow))
* Chrt pln skvrn vtrhl skrz trs chrp v čtvrť Krč. (Chart połny flakow jo se pśez pušel módracow do stwórce Krč zadobył. (35 abo 37 pismikow))
* Chrt pln skvrn zhltl hrst zrn. (Chart połny flakow jo gjarsć zernkow spóžrěł. (23 abo 24 pismikow))
* Plch zdrhl skrz drn, prv zhltl hrst zrn. (Pjelch jo pśez grjuzlu tšachnuł, do togo jo gjarsć zernkow spóžrěł. (30 abo 31 pismikow))
* Chrt zdrhl z Brd. Vtrhl skrz strž v tvrz srn, v čtvrť Krč. Blb! Prskl, zvrhl smrk, strhl drn, mrskl drn v trs chrp. Zhltl čtvrthrst zrn skrz krk, pln zrn vsrkl hlt z vln. Chrt brkl, mrkl, zmlkl. Zvlhls? (140 pismikow)

## Dalšne česke „jězykłamate gronka“ z wokalami

Znate jo teke jězykłamate gronko, kótarež česke „ř“ tematizěrujo:
**
(333 slobrowitych wognjowych sykawow syka pó 333 slobrowitych kšywami)

## Žrědła


## Eksterne wótkaze
*design.radio.cz Francojski pśinosk pśi Radiju Praga
Alpy

**Alpy** su (wótglědajucy wót Kawkaza) nejwuše góry w Europje. Laže we Francojskej, Monaco, Italskej, Šwicarskej, Liechtensteinskej, Nimskej, Awstriskej a Słowjeńskej. Nejwuše wuzgjarbjenje Alpow jo Mount Blanc (4.810 m).

## Eksterne wótkaze
Carne mórjo

**Carne mórjo** ( Черно море/*Černo more*,  *Karadeniz*,  *Marea Neagră*,  Чёрное море,  Чорне море) jo nutśikokrajne mórjo Srjejźnego mórja, z kótarymž jo zwězane pśez mórske wuscyny Bosporus a Dardanelle a pśez Egejske mórjo. Słuša k mórjam Atlantiskego oceana a napśeśiwo mjeńšemu Azowskemu mórju na krotkem zajtšu Ukrainy płaśi ako źěl Carnego mórja.

Na pódwjacorje granicujo z Bulgaŕskeju a Rumuńskeju, na pódpołnocy z Ukrainu, na dłujkem wjacorje z Rusojskeju federaciju, na pódzajtšu z Georgiskeju a na pódpołdnju z Turkojskeju.

Carne mórjo ma płoń 436 400 km² a maksimalnu dłymokosć 2 206 metrow. Jogo nejwětšy pśiběgi su Dunaj, Dnjepr, Dnjestr a Don.

## Wótkaz
Łatyńšćina

**Łatyńšćina**, teke **łatyńska rěc** jo wumarła, ale něźi pśecej wužywana rěc. Jo była zakładom wšych romaniskich rěcy. Źins se wužywa w kśesćijańskej liturgiji a we fachowych wurazach (biologija, lěkarstwo, filozofija atd.).

## Fonetika
### Wokale a diftongi
Łatyńšćina ma pěś krotkich (a, e, i, o, u) a pěś dłujkich (ā, ē, ī, ō, ū) wokalow. Krotke wokale se bźez diakritiskich znamješkow pišu, mjaztym až dłujke wokale se ze znamješkom ¯ pišu.

Mimo togo ma styri diftongi: ae, oe, eu, au.

### Konsonanty
Konsonant c se ako k wugroni. Změna wugronjenja pśed wokaloma "e" a "i" jo se pózdźej stało.

## Gramatika
Łatyńšćina ma wjelgin kompleksnu gramatiku.

### Substantiwy
Substantiwy maju tśi genuse na rozdźěl wót romaniskich rěcow. Mimo togo maju šesć padow, kótarychž formy wótwisuju wót numerusa (gramatiskego cysła) a klasy deklinacije.

Rozeznawa se pěś deklinacijow: 
* prědna abo a-deklinacija
* druga abo o-deklinacija
* tśeśa abo měšana deklinacija
* stwórta abo u-deklinacija
* pěta abo e-deklinacija.

### Adjektiwy
Adjektiwy se w genusu, numerusu a paźe pó substantiwje złožuju. Pśi nich jano tśi deklinacije klasy wustupuju.
* bona "dobra" - žeńska forma se pó prědnej deklinaciji skłonjujo.
* bonus "dobry", bonum "dobre" - muska a srjejźna forma se pó drugej deklinaciji skłonjujo.
* fēlīx - se pó tśeśej  deklinaciji skłonjujo.

Wjele adjektiwy se mógu stopnjowaś. Komparatiwne kóńcowki su -ior (za žeński a muski genus) a -ius (za srjejźny genus), mjaztym až superlatiw ma kóńcowki -issim/us/-um/-a. Adjektiwy na -er maja wariantu -rim/us/-um/-a, mjaztym až adjektiwy na l maja -lim/us/-um/-a.

Někotare, cesto wužywane adjektiwy maja njeregularne formy.
* bonus "dobry", melior, melius "lěpšy", optimus "nejlěpšy";
* malus "špatny", peior, peius "špatnjejšy", pessimus "nejšpatnjejšy";
* māgnus "wjeliki", māior, māius "wětšy", maximus "nejwětšy";
* parvus "małki", minor, minus "mjeńšy", minimus "nejmjeńšy";
* multi "wjele", plūrēs, plūra "wěcej", plūrimī "nejwěcej".

### Pronomeny
Pśi pronomenach jano tśeśa wósoba ma rozdźělne formy pó genusu, mjaztym až druge wósoby njamaju taki rozdźěl. 

### Werby
Werby maja młogolicbne formy. 

Rozeznawa se pěś konjugacijow:
* ā-konjugacija
* ē-konjugacija
* měšana konjugacija
* ī-konjugacija
* i-konjugacija

## Žrědła
* Kauderwelsch Band 176, Latein Wort für Wort, 1. nakład, 2004, 
* J.M. Stowasser, M. Petschenig, F. Skutsch: Lateinisch - deutsches Schulwörterbuch, 1994, 

## Wótkaz
Podolsk

**Podolsk** (rus. *Подольск*) jo industrijne město a zastojnstwowy centrum wokrejsa Podolsk wobcerka Moskwa, Rusojska. Lažy pśi rěce Pachra (pśirěka rěki Moskwa), 36 km wót centruma rusojskego głownego města Moskwa. Jo nejwětše město we wobcerku Moskwa, z ludnosću 180.963 wobydlarjow (ludlicenje 2002); 209.178 (ludlicenje 1989); 183.000 (1974); 129.000 (1959); 72.000 (1939).

## Stawizny
*1627-1721 -  Rusojske Carojstwo
*1721-1917 -  Rusojske Mócnarstwo
*1917 -  Rusojska Republika
*1917-1922 -  Sowjetska Rusojska
*1922-1991 -  Sowjetski zwězk
*wót 1991 -  Rusojska federacija

## Galerija

Wobraz:Krasnaya Gorka Podolsk.jpg
Wobraz:Ivanovskoye 3.jpg
Wobraz:Holy Trinity Church Podolsk 2.jpg
Wobraz:Главный дом и служебный корпус 7112.JPG
Wobraz:Church of the Renewal of the Temple of the Resurrection (Podolsk) 11.jpg
Wobraz:Подольск. Воскресенская ц. (1724-28 с поздн.)..JPG
Wobraz:Shopping arcade Podolsk.jpg
Wobraz:Morozov house in Podolsk 1.jpg
Wobraz:Просп Ленина д91 (5) mod.jpg
Wobraz:Buildings on Fiodorova street in Podolsk.jpg
Wobraz:Lepse cultural centre Podolsk.jpg
Wobraz:Open-air theater in Podolsk.jpg
Siciliska

**Siciliska** () jo nejwětša kupa Srjejźnego mórja. Lažy blisko krotkowjacornego rožka Apeninskeje połkupy a słuša k Italskej. Zgromadnje z małkimi kupami we wokolinje wutwórjujo **Siciliski awtonomny region** ().

Region ma pśestrěń 25 703 km² a pěś milionow wobydlarjow. Wuznamna góra regiona jo Etna, wulkan kótary lažy blisko pódzajtšneje kšomje Siciliskeje a jo nejwušy wjerch kupy.

## Eksterne wótkaze
* (en) Piccolo, Salvatore (2018). ''Bronze Age Sicily''. Ancient History Encyclopedia.
*
Odriny ług

**Odriny ług**  (''nim.'' **Oderbruch**) jo nutśikokrajny delta pśi Odrje w Pólskej a w nimskem wokrejsu Markojski Odriny kraj w Bramborskej na pódpołnoc wót Frankobroda a wót Dolneje Łužyce.

 

## Stawizny

Odriny ług jo stary historiski region wót pólskego kralojstwa.

## Žrědła


## Wótkaze

* http://www.oderbruch.eu
* http://www.oderbruchpavillon.de
* Gewässer- und Deichverband Oderbruch
* Ministerium für Umwelt, Gesundheit und Verbraucherschutz des Landes Brandenburg: Alte Oder
Papua-Neuguinea

**Papua-Neuguinea** (tokpisinski *Independen Stet bilong Papua Niugini*) jo stat w Oceaniji. Wóna jo pó Indoneskej a Madagaskarje tśeśi nejwětšy kupowy stat swěta.

## Geografija
Granicujo na pódwjacorje z Indoneskeju a na wšych drugich bokach ze Śichim oceanom. Wopśimjejo pódwjacorny źěl kupy Nowa Gineja a pódlanske kupy we pódzajtšu.

## Nožki


## Wótkaz
Concepción

**Concepción** jo město w pódpołdnjowej Chilskej. W lěśe 2002 jo how bydliło 216.061 luźi.


File:Arco de Medicina UdeC.jpg|
File:Moderno Edificio en Concepción.jpg|
File:Desembocadura del Biobío.jpg|
File:Ex Catedral de Concepción.jpg|
File:Biobus01.jpg|
File:Hotel El Araucano.JPG|
File:Plaza de Armas Concepción.jpg|


## Eksterne wótkaze
* Concepción Website
Indoeuropske rěcy

**Indoeuropske rěcy** su kupka rěcow, kótarež se su gromaźe wuwijali we wšakorakich stronach Eurazije z konstatěrowaneje indoeuropskeje prarěcy. Ako śěžyšćo a region nastaśa prarěcy se naglědaju stepy w źinsajšnej krotkowjacornej Rusojskej a Ukrainje.

W indoeuropskich rěcach powědaju wěcej ako 2,5 miliardy luźi (pśemóžeca wětšyna Europy, Azije wót pódzajtšneje Turkojskeje až do Indiskeje (mimo pódpołdnjowego źěla Indiskeje, źo dominěruju drawidiske rěcy), wětšyna luźi w Americe, Awstralskej a Pódpołdnjowoafrikańskej republice).

Ze studiumom indoeuropskich rěcow zaběra se indoeuropeistika, disciplina pśirownujuceje rěcywědomnosći.


wobraz:IE_countries.png
wobraz:Centum_Satem_map.png
wobraz:IE5500BP.png
wobraz:IE4500BP.png
wobraz:IE3500BP.png
wobraz:IE2500BP.png
wobraz:IE1500BP.png
dataja:IndoEuropeanTree.svg|Indoeuropske rěcy


## Indoeuropska swójźba - źělenje

a) pódzajtšne (satemowe)
* armeńšćina
* balto-słowjańske rěcy
** baltiske rěcy
** słowjańske rěcy
* indoirańske rěcy
** indoarijske rěcy (indiske rěcy - indoeuropske rěcy w Indiskej)
** irańske rěcy
** sarmathšćina (wumarła)
** skythšćina (wumarła)
* thrakšćina (wumarła)
* dakšćina (wumarła)
* frygšćina (wumarła)

b) pódwjacorne (kentumowe)
* albanšćina
* germaniske rěcy
* grichišćina
* italske rěcy (nimski *Italisch*)
** romaniske rěcy
* keltiske rěcy
* anatolske rěcy (wumarłe)
** lydšćina (wumarła)
** karšćina (wumarła)
* antikna makedońšćina (wumarła)
* illyrske rěcy (wumarłe)
* venetšćina (wumarła)
* liburnšćina (wumarła)
* messapšćina (wumarła)
* paionšćina (wumarła)
* tocharske rěcy (wumarłe)

c) njejasne
* liguršćina (wumarła)

## Literatura
# Michael Meier-Brügger: Indogermanische Sprachwissenschaft. 8. Aufl., W. de Gruyter, Berlin 2002. 
# Benjamin W. Fortson: Indo-European Language and Culture: An Introduction. 2. Auflage. Blackwell Publishing, Malden, Oxford, Victoria 2010, , S. 39ff. (engl.).
# z. B. in  Benjamin W. Fortson: Indo-European Language and Culture: An Introduction. Blackwell Publishing, Malden,Oxford,Victoria 2004,  (engl.).
# Fortson, Benjamin W. (2004). Indo-European Language and Culture: An Introduction. Malden, Massachusetts: Blackwell. .
Dawid Statnik

**Dawid Statnik** (nimski *David Statnik*, * 15. junija 1983) jo wót 26. měrca 2011 pśedsedaŕ Domowiny.

Z Ralbic pochadajucy Statnik bu wót 15. głowneje zgromaźiny Domowiny w Delnim Wujězdźe wuzwólony a jo - pó Pawole Neźe - drugi nejmłodšy pśedsedaŕ w stawiznach organizacije. Statnik jo naslědnik Jana Nuka, kótaryž se pó jadnasćo lětami juž njejo był nastupił. 

Dawid Statnik jo wóženjony a nan dweju góleśowu. Źěła ako jawišćowy mejstaŕ w Serbskem ludowem ansambelu a angažěrujo se w zwězku serbskich wuměłcow.
Jan Nuk

**Jan Nuk** (nimski *Jan Nuck*, * 13. junija 1947 w Koslowje) jo był mjaz 2000 a 2011 pśedsedaŕ Domowiny.

Nuk wopyta serbskej šuli w Ralbicach a Pančicach; pó tym wuwuknjo powołanje elektrikarja w Lubnjowskej milinarni. Wót 1967 jo źěłał we Wětrowje kaž teke w redakciji Noweje doby a wót 1969 w LND. W casach pśewrota se Nuk w Serbskej narodnej zgromaźinje jo angažěrował.

Jan Nuk jo wóstawał až do 2011 pśedsedaŕ Domowiny, dokulaž jo był wón k wólbam 2009 jadnučki kandidat za zastojnstwo. Jogo naslědnik jo Dawid Statnik. Nuk jo wóženjony a nan styrjoch źiśi. Jo jadnaŕ Budyšyńskego zawoda „Nukec napoje“.
Jan Pawoł Nagel

**Jan Pawoł Nagel** (roź. 8. maja 1934 we Łazu; wum. 21. maja 1997) jo był serbski komponist kaž teke pśedsedaŕ Domowiny mjaz 1991 a 1992.

## Žrědła
* Helmut Kaltšmit, *Leksikon awtorow serbskich knihow 1945-1978*, Budyšyn 1979, b. 88.
Cybulinka

**Cybulinka** (*Allium schoenoprasum*) jo rostlina z pódswójźby kobołkowych rostlinow (*Allioideae*) znutśika amarylisowych rostlinow (*Amaryllidaceae*). Druge serbske mě jo **cyblišk**.

## Wopis
Cybulinka jo wěcejlětna rostlina, kótaraž rosćo rowno a dośěgnjo wusokosć wót 10 až 40 cm. Wóna  intensiwnje wónja.

Wogon łopjena njama.

### Łopjena
Łopjena su 6 mm tłuste, rorkate, prozne a stoje w promjenjach.

### Kwiśonki
Kwiśo wót junija až awgusta. Kwiśonkowe łopjeńka su swětłofijołkojte abo śamnofijołkojte, dośěgnu dłujkosć wót něźi 1 cm, njejsu nigdy gwězdkaty. Kwiśonkowe wogonki su krotše ako kwiśonki. 

Rostlina njenjaso sedańske cybule we kwiśonkowem stołku. 

## Stojnišćo
Rosćo źiwje w Alpach a Jurje, na włožnych łukach, w płonych bagnach, na rěcnych brjoze na włožnym kamjentnem wótsypku a wóźiwjowany pśi pěskowych ławach a w šoterje rěkow.

## Rozšyrjenje
Rostlina jo žywa w Europje, Aziji a pódpołnocnej Americe.

## Wužywanje
Wón bu juž za cas srjejźowěka rostlinu ako wěrcu kultiwěrowana. Wón za salaty a k garněrowanju wužywa.

## Nožki


## Žrědła
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 3. zwězk, , bok 90 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), , strona 72 
* Throll: Was blüht im Garten? 1000 Pflanzen Pflege Merkmale Sorten, , bok 328 

## Eksterne wótkaze

* 
* Rozšyrjeńska kórta pśi Den virtuella floran.
Gnilawa

**Gnilawa** móžo byś:

* Tśipalcowa gnilawa (*Bradypus*/*Bradypodidae*)
* Dwójopalcowa gnilawa (*Choloepus*) znutśika swójźby (*Megalonychidae*)
* Gnilej, gnilejka (Źo wó cłowjeka.)
Reykjavík

**Reykjavík** (serbski *Dymowy zalew*) jo stolica a nejwětše město Islandskeje a teke nejwěcej pódpołnocne głowne město na swěśe. Město lažy pśi zalewje *Faxaflói* Atlantiskego oceana pód góru Esja. Ma wokoło 120.000 wobydlarjow, pótakem wěcej ako tśeśinu wobydlaŕstwa cełego kraja.

Reykjavík bu w lěśe 870 wót prědnych sedlarjow pód wóźarjom Ingólfur Arnarson załožony a jo tak teke nejstarše sedlišćo Islandskeje. W měsće namaka se wětšyna fakultow jadnučkeje islandskeje uniwersity, kaž teke źiwadło, muzeje a mórski pśistaw.


Dataja:Reykjavík séð úr Hallgrímskirkju.jpeg|Póglěd města
Dataja:Reykjavik-downtown-1836-august-mayer.jpg|Reykjavík w lěśe 1836
Dataja:Lækjartorg, Reykjavík 2004.jpg|Naměsto *Lækjartorg*


## Partnaŕske města
* Helsinki (Finska)
* Kingston upon Hull (Zjadnośone kralojstwo)
* Kopenhagen (Dańska)
* Nuuk (Grönlandska) 
* Oslo (Norwegska)
* Sankt Petersburg (Rusojska) 
* Seattle (ZSA)
* Stockholm (Šwedska)
* Tórshavn (Färöje)
* Vilnius (Litawska)
* Winnipeg (Kanada)

## Wótkaze
C (wěcejwóznamowosć)

**C** abo **c** ma wšakore wóznamy. Pšosym tam cytaś:

* C, c jo tśeśi pismik łatyńskego alfabeta.
* W baseballu C jo skrotconka za poziciju łojecego.
* W biochemiji C jo symbol za cystein a cytosin.
* W fyzice
** c je spěšnosć swětła.
** C je coulomb, SI-jadnotka elektriskego nakłada.
* W chemiji C jo symbol wuglika.
* W informatice C jo mě programoweje rěcy (z wšakorymi deriwatami: C++, Objective-C, Java, C#).
* Ako muzikowy terminus C jo mě tona.
* Ako romska licba C je 100.
* Pó systemje SI c jo prefiks za stośinu.
* Pó systemje, kótaryž jo popularny we wjele krajach, °C jo jadnotka temperatury, pó celsiusu.
* c w krejzu © jo symbol copyrighta.
* C jo jadna z tšoch fazow tśifazowego elektriskego šaltowańskego krejza.
* Komitatano C, komitej UEA
* C jo code aminokisaliny cystein w chemiji.
* *c* jo kardinal kontinuuma w matematice.
Coulomb

**Coulomb** jo jadnotka elektriskego nakłada. Jogo mě póchada wót francojskego fyzikarja Charles Augustin de Coulomb. 

1 coulomb (znamješko **C**) se rowna młogosć elektriskego nakłada, kótaryž se transportěrujo z milinu 1 ampera z cas 1 sekundy.
Europska źiwa kócka

**Europska źiwa kócka** (*Felis silvestris silvestris*) jo cycak ze swójźby kóckow (*Felidae*).

## Wopis

## Žywjeński rum

## Eksterne wótkaze
Tśmjel

**Tśmjel** (*Bombus*) jo rod insektow.

## Družyny
Rod wopśimjejo slědujuce družyny.

* Rolny tśmjel (*Bombus agrorum*)
* Zagrodny tśmjel (*Bombus hortorum*)
* Kamjentny tśmjel (*Bombus lapidarius*)
* Łucna tśmjel (*Bombus pratorum*)
* Zemski tśmjel (*Bombus terrestris*) 

## Žrědła
* Erwin Stresemann: Exkursionsfauna, Wirbellose, 1981, bok 457 
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 2. zwězk, ISBN 3-411-12023-1, bok 34 

## Nožki


## Eksterne wótkaze
Arabiske mórjo

**Arabske morjo** jo źěl Indiskego oceana mjaz Aziju a Afriku. Na pódzajtšu granicujo z Indiskeju połkupu, na pódpołnocy z Iranom a Pakistanom, a na pódwjacorje z Omanom a Jemenom na Arabiskej połkupje a ze Somaliju w Africe. Arabiske mórjo jo pśez Adenski zalew z Cerwjenym mórjom zwězane (a dalej pśez Suezkanal ze Srjejźnym mórjom) a pśez Omanski zalew z Persiskim zalewom.

Mórjo ma płoninu wót pśisamem styrich milionow kwadratowych kilometrow a maksimalnu dłymokosć wót 4 625 metrow.

Wuznamne města a pśistawy Arabiskego mórja su na pśikład Bombay w Indiskej, Maskat w Omanje a Karači w Pakistanje.

## Wótkaze
Arabiska połkupa

**Arabiska połkupa** se wupśestrěwa na Bliskem pódzajtšu mjaz Aziju a Afriku. 

## Geografija

Na pódwjacorje granicujo z Cerwjenym mórjom a Zalewom Akaby, na krotkem zajtšu z Arabiskim mórjom a na dłujkem zajtšu ze Zalewom Omana a Persiskim zalewom. Jogo płonina jo 2&nbsp;780&nbsp;000&nbsp;km².

## Staty
* Saudi-Arabska
* Zjadnośone Arabiske Emiraty
* Jemen
* Oman
* Katar
* Kuwait
Cerwjene mórjo

**Cerwjene mórjo** (arabiski  *al-Bahr al-ahmar*;  *al-Chalīdž al-'arabī*, t.r. *Arabiski zaliw*; hebrejski  *Jam suf*, rědko teke הים האדום *Ha-jam he-adom* ; Tigrinya ቀይሕ ባሕሪ *QeyH baHri* ) jo mórjo mjaz Afriku a Arabiskeju połkupu.

## Geografija
Granicujo na pódzajtšu ze Saudi-Arabskeju a Jemenom a na pódwjacorje ze Sudanom a Eritreju, na pódpołnocy a pódwjacorje z Egyptojskeju a na dłujkem zajtšu z Israelom a Jordaniskeju.

## Žrědło
* Weltatlas, Die Welt in Karten, , boki 69, 79, 124 

## Wótkaz
Persiski zalew

**Persiski zalew** abo **Persiski golf** jo zalew Indiskego oceana na krotkem wjacorje Azije. Lažy mjaz Arabiskej połkupu a Iranom. Ma płoninu 251.000 km² a maksimalnu dłymokosć 104 m. 

Namakaju se tu wuznamne skłaźišća zemskego wóleja. 

## Eksterne wótkaze
Kwadratny kilometer

**Kwadratny kilometer** (znamje **km²**) jo jadnotka płoniměry. Płoninu jaden kwadratny kilometer ma na pśikład kwadrat z bocnyma dłujkosćoma jadnogo kilometera.
Jaden kwadratny kilometer wótpowědujo
* 100&nbsp;hektaram
* 10000&nbsp;aram
* 1&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;m²
* 1012&nbsp;mm²
Somalija

**Somalija** (somalski: Soomaaliya, arabski: الصومال aṣ-Ṣūmāl) amtski Somalska republika jo de jure stat, kótaryž na Somalskej połkupje (znata teke ako Rog Afriki) we Pódzajtšnej Africe lažy. Susedne staty su Etiopiska na pódwjacorje, Džibuti na dłujkem wjacorje a Kenia na krotkem wjacorje. Z pódzajtša kraj Indiski ocean wobdawa a z pódpołnocy Adenski zalew. Somalski stat źinsa jano formalnje eksistěrujo. Kraj jo rozdźělony na někotare regiony, kótarež su w rukach mjazynarodnje njepśipóznateju republikow Somaliland (na dłujkem wjacorje kraja) a Puntland (na pódpołnocy kraja). Tuchylne pśechodne kněžaŕstwo ma sedło w měsće Baidoa. 

## Wótkaz
Hektar

**Hektar** (znamje **ha**) jo jadnotka płoniměry. Wužywa se pśedewšym w rolnikaŕstwje a gólnistwje.

Jaden hektar wótpowědujo:
* 0,01&nbsp;km²
* 100&nbsp;aram
* 10&nbsp;000&nbsp;m²
* 1010&nbsp;mm²
Kwadrat

**Kwadrat** jo płony geometriski twaŕ, wjelerožk ze styrimi bokami, kótaregož wšykne kuty su pšawokuty a wšykne boki su jadno dłujke.

## Formule
Formule pó kwadrat z dłujkosći bokow *a* a dłujkosći diagonale *d*:
* Wobměra: O=4a
* Wopśimjeśe płoniny: S=a^2=\frac{d}{2}
* Dłujkosć diagonale: d=a\cdot\sqrt{2}
Toflowa krida

**Toflowa krida**  jo material, kótaryž se wužywa aby na gropnych pówjerchach pisaś, wósebnje na toflach. Wóna zawóstaja partikle, kótarež se jano słabje njepušća a se góźe lažko wótrěwaś.

## Kakosći

Toflowa krida zwětšego jo dłujka z kwadratowym abo kulojtym prěcnym profilom. Toflowa krida se zgótujo w Nimskej, Awstriskej a Skandinawiskej pśedewšym z kalciumowego sulfata (gips), dokulaž tam nejwětše kriźišća su šćitane. We Francojskej se wužywa za tak mjenjowanu **šampańsku kridu** mineral krida, toś kalciumowy karbonat. Něźi 55 procentow w Nimskej pśedateje tofloweje kridy wobstoj ze gipsa.

Pśez dodank barwow teke se móžo barwna toflowa krida zgótowaś. Dokulaž kridowy proch, kótaryž nastanjo pśedewšym pśi suchym wótrěwanju tofle, za alergikarjow jo mólece, teke se bźezprošna krida zgótujo.
Proch teke stoj w pódglěźe, problemy z dychańskimi organami zawinowaś. Z wódy a gipsa sam mógu kridu zgótowaś.

## Nožki
Azowske mórjo

**Azowske mórjo** ( - *Azowske more*,  - *Azowskoje more*, ) jo małke mórjo w krotkozajtšnem źělu Europy. Granicujo na pódwjacorje z Ukrainu a na pódzajtšu z Rusojskej federaciju. Słuša k mórjam Atlantiskego oceana a płaśi ako źěl wětšego Carnego mórja, wót kótaregož jo na krotkem wjacorje wótźělone pśez połkupu Krim a z kótarymž jo zwězane na pódpołdnju pśez Kerčsku wuscynu njedaloko Kerča.

Azowske mórjo ma płoninu wót pśisamem 40 tysac kwadratowych kilometrow a maksimalnu dłymokosć wót 15 metrow. Jogo nejwětšy pśiběg jo Don. Azowske mórjo ma wjelgin nisku solny wobstatk.

Wuznamne pśistawy su Mariupol a Berdjansk na Ukrainje a Taganrog a Jejsk w Rusojskej federaciji.

## Eksterne wótkaze

* Azov Sea Atlas site NOAA
* Azovsko more web kamera
Atlantiski ocean

**Atlantiski ocean** abo **Atlantik** jo wódowa płoń mjaz Afriku, Europu a Ameriku. Jo to drugi nejwětšy z 5 swětowych oceanow.

Jogo cełkowna płoń wopśimjejo něźi pěśinu zemskego pówjercha, což jo dogromady z nakšomnymi mórjami něźi 106,4 mil. km2 a 82,4 mil. km2 bźez nakšomnych mórjow. Dłujkosć jogo pśibrjoga jo 111 866 km. Šyrokosć jo wót 2&nbsp;848 km mjaz Brazilskej a Liberiu do 4&nbsp;830 km mjaz Zjadnośonymi statami Ameriki a pódpołnocnej Afriku. **Nejdłymše městno** w Atlantiskem oceanje jo dłymina *Milwaukee* w Portorikoskej grobli we dłymokosći 8&nbsp;648 metrow pód głaźinu oceana. Pśerězna dłymokosć jo 3 332 m, resp. 3 926 m bźez nakšomnych mórjow.
Amerika

**Amerika** jo kontinent. Amerika se do dweju źělowu rozrědujo, a to Pódpołnocna Amerika a Pódpołdnjowa Amerika (abo Łatyńska Amerika).
Módra sykorka

**Módra sykorka** (*Cyanistes caeruleus*, syn. *Parus caeruleus*) jo ptašk ze swójźby sykorkow (*Paridae*). 

## Wopis
Dorosćone ptaški maju běłe woblico z wuskeju, carneju wócneju smužku a z adretnym carnym lackom.

Kśebjat jo zeleny. Žołta gruź njaso jano małku carnu smužku w srjejźišću.

Kśidle stej módrej.

Młode ptaški maju swětłožołte woblico a šerozelenu kapku.

## Rozšyrjenje a žywjeński rum
Sykorka wustupujo w listowych a měšanych gólach, w žywych płotach, w parkach a w zagrodach. Wóna teke wopytujo ptaškarnje.

## Nožki


## Žrědła
* Chris Kightley, Steve Madge, Dave Nurney: Taschenführer Vögel, Alle Arten Mitteleuropas, , bok 254, z wědomnostnym mjenim *Parus caeruleus* 

## Eksterne wótkaze
Konstanta π

**Konstanta π** (pó grichiskem słowje περιφέρεια, *wobměra*) jo wuznamna matematiska konstanta, poměr wobměry kólasoweje cery k jeje pśeměroju. Konstanta π jo iracionalna a transcendentalna licba, kótaraž ma gódnotu wokoło 3,141592653.

Eksistenca konstanty π jo była znata južo w Babylonje 2000 lětow do Christusa, jeje gódnota jo była tegdy wuměrjona ako 25/8 = 3,125.

## Eksterne wótkaze
Cera krejza

**Cera krejza** jo płona geometriska forma, młogosć dypkow, kótarychž zdalonosć wót *srjejźišća* jo jadnaka. Tale zdalonosć groni se **radius**. **Pśeměr** jo nejwětšy zdalonosć mjazy dwěma dypkoma cery krejza, jo dwa raz wětšy ako radius. Definicija cery krejza koresponděrujo z njej kreslenim z pomocu kružydła.

## Formalna definicija
Cera krejza *k* s radiusom *r* a 
 S w rowninje E:
:k = \left\{X \in E \vert |\overline{SX}| = r \right\}.

😁

## Formule
# Wobměra cery krejza z radiusom *r* jo 2π*r*. (π jo matematiska konstanta z gódnotu něźi 3,141592.)
# Wopśimjeśe płoni krejza z radiusom *r* jo π*r*2.

## Žrědła


## Eksterne wótkaze
Kružydło

**Kružydło** jo rěd w geometriji ku kreslenju kólasowych cerow a kružnicowych łukow. Kružydło a pšawidło su dwa fundamentalne rěźe płone geometrije.

## Symbol kružydła

Kružydło jo było symbol eksaktnosći a rěda. Jo na pśikład we woponje lichotnego murjarstwa a jo było we woponje Nimskeje demokratiskeje republiki.
Wopśimjeśe płoni

**Wopśimjeśe płoni** (teke **wopśimjeśe płoniny**) jo geometriski a fyzikaliski termin wužywany pó měrjenje wjelikosći płoniny. Zakładna měra pó wopśimjeśe płoni jo kwadratny meter, skrotconka m² — to jo wjelikosć płoni kwadrata z bokom dłujkim 1 meter. Dalšne měry su:
* hektar, skrotconka ha — 10 000 m², wopśimjeśe płoni kwadrata ze bokom dłujkim 100 metrow.
* kwadratny kilometer, skrotconka km² — 1 000 000 m², wopśimjeśe płoni stwórca z bokom dłujkim 1000 metrow (jaden kilometer)

## Formule
Pšawokut

**Pšawokut** (teke **pšaworog**) jo płona geometriska forma, styrirožk kótaregož wšykne kuty su pšawe kuty. Pšawokut, kótaregož wšykne boki su jadnak dłujke, se mjenjujo kwadrat.

## Formule
Formule pó pšawokut z dłujkosći bokow *a* a *b* su:
* Wobměra: U=2a+2b; U=2(a+b)
* Wopśimjeśe płoni: A=ab
* Dłujkosć diagonale: d=\sqrt{a^2+b^2}

## Nožki


## Žrědła
* Leupold: Mathematik besser verstehen, ISBN 3-81112-0720-2, boki 330, 334-335

## Wótkaze
Pšašajuca partikla

**Pšašajuce partikle** su njedekliněrujobne resp. njekonjugěrujobne słowa, kótarež pšašanje zachopinaju abo kóńce abo stoje znutśika pšašanja, ale sam njejsu žedne pšašajuce pronomeny. W nimšćinje eksistěruju jano w někotarych narěcach.

Pśikłady za nimske narěcy:
* Korutanski: * *'A** wer kummtn heit?''; '' **A** du håst ka Geld?'' (glědaj, až felujo inwersija pśi zwěsćacych pšašanjach)
* [[Górnoawstrišćina]]: ''Wås tuast dånn **gę**, wånn i amål stiràb?'' (Co cyniš, jolic ty by raz zemrěł; ze srjejźnowusokonimskego ''gê'', glědaj poziciju partikla)

W nimskej wobchadnej rěcy se wótergi "ob" ako pšašajuca partikla wužywa:

* ***Ob*' du mir mal hilfst?* : Raz mě pomagaš?

*'Pśikłady w drugich rěcach:**

* [[litawšćina|Litawski]]: '' **Ar** esi ten buvęs?'' (Sy tam był?)
* [[pólšćina|Pólski]]: '' **Czy** tam byłeś?'' (Sy tam był?)
* [[češćina|Česki]] (we wusokem stilu, zestarjony): '' **Jestlipak** jsi tam byl?'' (Sy tam był?)
* [[Chorwatšćina|Chorwatski]]: ''Hoćeš **li** danas doći?'' (Pśiźoš źinsa?)
* [[Serbišćina|Serbiski]]: ''Da **li** ćeš danas doći?'' (Pśiźoš źinsa?)
* [[Słowjeńšćina|Słowjeński]]: '' **A(li)** boš prišel?'' (Pśiźoš?)
* [[rušćina|Rusojski]]: ''Был **ли** ты когда-нибудь в Германии?'' (''Byl **li** ty kogda-nibud' w Germanii?'') (Něźi raz sy w Nimskej był?)
* [[iršćina|Irski]]: '' **An** dtiocfaidh tú inniú?'' (Pśiźoš?)
* [[Gotišćina|Gotiski]]: ''Ga**u**laubjast?'' (Wěriśo?; k inf. ''glaubjan'')
* [[Łatyńšćina|Łatyński]]: Dicis**ne** linguam latinam? (Powědaš łatyńšćinu?)
* [[turkojšćina|Turkojski]]: ''Orada **mı**ydın?'' (Sy tam był?)
* [[japańšćina|Japański]]:  ''Nan-ji desu **ka**?'' (Wjelich jo?)
* [[Wusoka chinšćina|Wusokochinski]]:  ([[Pinyin]] ''Nǐ xǐhuān wǒ **ma**?'', Maš mě rad?)
* [[Hebrejšćina|Bibliskohebrejski]] '' **Ha**Ephraimi atta?'' (Sy Efraimit?), tak mjenjowany "He interrogativum".
* [[Esperanto]]: '' **&#264;u** vi havas tempon?'' (Maš cas?)
* [[Lojban]]: ''.i **xu** do se bangu la lojban'' (Powědaš Lojban?)
* [[Stara Grichišćina|Starogrichiski]]: '' **Ἆρα*' εἶ Ἀρχίλοχος;* (Sy Archilochos?)
* Arabski: هَل

W někotarych rěcach wužywanje pšašajucych partiklow jo notne, na pś. w Turkojšćinje, kótaraž daniž intonaciske pšašanja daniž inwersiju (wuměnjenje subjekta a predikata za wutwórjenje pšašanja) njeznajo.
Górzyn (dolnošlazyńske wojewódstwo)

**Górzyn** (''pól.'' **Górzyn**, ''nim.'' Guhren) jo wjas w dolnošlazyńskem wójewódstwje we wokrejsu Lubin (*powiat lubiński*), gmejnje Rudna (*gmina Rudna*).
Tśirožk

**Tśirožk** jo płona geometriska forma, wjelerožk z tśomi róžkami a tśomi bokami.

## Źělenje
* pó kutach
** wótšokutny tśirožk
** pšawokutny tśirožk
** tuponuglaty tśirožk
* pó bokach
** njepšawidłowny tśirožk
** jadnakoramjaty tśirožk
** rownobocny tśirožk
Gjarbikaty šwon

**Gjarbikaty šwon** (*Cygnus olor*) jo ptašk ze swójźby kackowych ptaškow (*Anatidae*).

## Wopis
Dorosćone ptaški njasu běłe pjerje, maju carnu bazu a gjarbik na oranžocerwjenem pysku, pśi comž gjarbik jo pśi samjakach pitśku wětšy a jasnjejšy.

Jadnolětny šwon jo swětobruny, pśi comž wóni su pitśku śamnjejšy a wěcej brune ako *Cygnus columbianus* a *Cygnus cygnus*. Ma carnojte woblico. Suknja dorosćonych ptaškow maju wót drugeje zymy. Jich pysk jo šerorožojty z carnej bazu.

Wón jo daloko rozšyrjony, pśedewšym na gatach a drugich wódach.

## Nožki


## Žrědło
* Chris Kightley, Steve Madge, Dave Nurney: Taschenführer Vögel, Alle Arten Mitteleuropas, , bok 24 

## Eksterne wótkaze
Słyńca

**Słyńca** (*Helianthus annuus*) jo rostlina ze swójźby Kóšowych kwětarjow (*Asteraceae*). Dalšne serbske mě jo **słyńco**.

## Wopis
Słyńca jo jadnolětna rostlina, kótaraž dośěgnjo wusokosć wót 3 m abo wěcej. Rostlina njaso pšoste kósmy.

Šyroke, měnjate łopjena su srjejźozelene, wutšobojte až jajowate.

Kwiśo w lěśu. Wjelike kwiśonkowe głowki dośěgnjo pśeměr wót něźi 30 cm, maksimalnje wót 40 cm. Jich srjejźišćo jo brune, mjaztym až pšugowe kwiśonki su žołte.

Ze semjenjow se góźi wólej wóttwariś.

## Stojnišćo
Rostlina se w pódpołdnjowej GUS-statach, krotkozajtšnej Europje, pódpołnocnej a pódpołdnjowej Americe sajźi.

## Rozšyrjenje

## Nožki


## Žrědła
*  
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 3. zwězk, , bok 137 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), , bok 298, ako pódobna družyna *Gewöhnliche Sonnenblume* (*Helianthus annuus*) pód lema *Topinambur*, *Erdbirne* (*Helianthus tuberosus*) 

## Eksterne wótkaze
Słyńca (rod)

**Słyńca** (*Helianthus*) jo rod ze swójźby Kóšowych kwětarjow (*Asteraceae*).

Nejwažnjejšej družynje stej słyńca (*Helianthus annuus*) a topinambur (*Helianthus tuberosus*), kótarejž se w Europje ako kulturnej rostlinje sajźijotej.

## Wopis
Družyny su jadnolětne abo wěcejlětne rostliny, kótarež su na amerikańskem kontinenśe domacne. Rostliny su zwětšego kósmate.

Kijaški su dłujke a gropne.

Kósmate łopjena su zwětšego lěpjate, cełokšomne abo zubate.

Kwiśonki wutwórje wjelike złotožołte kwiśonkowe głowki. Wóni stoje pó jadnom abo w chlimpatych wokołkojtych granach.

## Systematika
W roźe słyńcow (*Helianthus*) jo něźi 52 až 67 družynow:

## Nožki


## Žrědła
*  
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 3. zwězk, , bok 137 

## Eksterne wótkaze
Plural

**Plural**, teke **mnogota** jo numerusowa kategorija, kótaraž wóznamjenijo wěcej ako dwa elementa a w rěcach bźez duala samo wěcej ako jaden element. Móžo wustupowaś pśi substantiwach, adjektiwach, pronomenach a werbach.

## Plural w serbšćinje
Pśi substantiwach a adjektiwach kóńcowki za plural su z kóńcowkami za pad zjadnośone, mjaztym až pśi werbach kóńcowki za plural su  z kóńcowkami za wósobu, cas a modus zjadnośone. Pśi pronomenach samo cesto zdonk měna.

;Pśi substantiwach

Někotare substantiwy jano w pluralu wustupuju, kaž na pś. *źurja*, *wrota*, *luźe*, *gódy*, *nožyce*. Někotare městnostne mjenja jano w pluralu eksistěruju, pśedewšym z kóńcowku *-ce*, kaž na pś. *Chrósćicy*, *Ralbicy*.

## Plural w drugich rěcach

### Turkojske rěcy
#### Baškiršćina
;Pśi substantiwach a pó źělach pśi pronomenach
W Baškiršćinje kóńcowka za plural stoj pśed kóńcowku za pad. Wariěrujo jano pó wokalnej harmonije a konsonantowej harmoniji.

;Pśi werbach
Kóńcowki za plural se wót kóńcowkow za singular rozeznawaju, pśi comž rozdźělne kupki kóńcowkow eksistěruju.

#### Turkojšćina
W Turkojšćinje kóńcowka za plural stoj pśed kóńcowku za pad. Wariěrujo jano pó wokalnej harmonije a konsonantowej harmoniji.

## Žrědło
;Powšitkowne
*  
;Za jadnotliwe rěcy
*  
*
Genitiw

**Genitiw** jo pad substantiwow a adjektiwow we wjele rěcach (na pś. łatyńšćinje a nimšćinje), kótaryž wugroni wobsejźenje a druge semantiske póśěgi (łatyński, *canis puellae* = pjas-NOM źowćo-GEN = "pjas źowća"). Někotare rěcy njamaju genitiw, a togodla prepoziciju město togo wužywaju.

## Genitiw
Pśi někotarych rěcach genitiw prědku stoj, mjaztym až pśi drugich slědujo.
;Prědne
Pśikłady:
* engelski: the girl**'s** dog
* finski: tytö**n** koira
* litawski: mergait**ės** šuo
* šwedski: flickan**s** hund

;Slězne
* nimski: der Hund **des** Mädchen**s**
* łatyński: canis puell**ae**
* dolnoserbski: pjas źowć**a**, pjas gólic**e**
* persiski : سگ دختر (sage dokhtar)
* pólski: pies dziewczyn**y**
* rusojski: собака девочк**и**
* górnoserbski: pos holc**y**

### Dodatna posesiwna kóńcowka
Někotare rěcy, wósebnje turkojske, dodatnje pśidaju posesiwnu kóńcowku tśeśeje wósoby k wobsydstwu.
Pśikłady:
;W turkojskich rěcach
* baškirski: ҡыҙҙ**ың** эт*е*
* turkojski: kız**ın** köpeğ*i*

;W drugich rěcach
* kečuski: sipas**pa** allqo*n*

## Prepozicije
Wjele rěcow nima genitiw a togodla wužywa prepoziciju město togo.

Pśikłady:
* engelski: dog **of** the girl
* esperante: la hundo **de** la knabino
* francojski: le chien **de** la fille
* špański: el perro **de** la chica, el perro **de** la niña
* italski: il cane **de**lla ragazza
* nižozemski: de hond **van** het meisje

## W astronomiji
W astronomiji, genitiw łatyńskego mjenja gwězdy se z pismikom grichiskego alfabeta wužywa, aby daś systematiske mě gwězdy; na pś., genitiw  *Oriona* (Orion) jo *Orionis*, toś Beteigeuze, nejwěcej jasna gwězda w Orionje, wědomnostnje se groni *α Orionis*.

## Eksterne wótkaze
* http://www.russianlessons.net/grammar/nouns_genative.php
* http://www.forumschoixpc.com/viewtopic.php?topic=53198&forum=10&post_flagged=398246&start=15#398246
Datiw

**Datiw** jo gramatiski pad, kótaryž wugroni indirektny objekt sady. Mimo togo se wót někotarych prepozicijow a werbow kněžy. Mě pada z łatyńskego słowa *datum* póchada. Wón cesto zgromadnje z akuzatiwom wustupujo.

## W serbšćinje
Kóńcowka datiwa wótwisujo wót słowneje družyny, deklinaciskeje klasy a numerusa.

### Ako indirektny objekt
Datiw se wót někotarych werbow kněžy, kaž na pś. *daś*, *pósłaś*, 

* **Pawoł ''mě'' pjenjeze da.**
* **Ja pósćelu ''tebje'' list.** 

### Z prepozicijami
Datiw se wót někotarych prepozicijow kněžy, kaž na pś. *k*, *napśeśiwo*, *pśeśiwo*.

* **Wona pśiźo ''ku mnjo***.

== W nimšćinje ==
* *'Paul hilf *ihm*''' "Pawoł jomu pomaga."

## Žrědła
*  
*
Kreolska rěc

**Kreolska rěc** (: *creole*, : *créole*, : *criollo* "domorodny") jo (něgajšny) pidgin, kótaryž jo bywał k maśeršćinje rěcneje zgromaźeństwa. Mimo togo swójska gramatika nastanjo a słowoskład rosće.

## Glědaj teke
* Tokpisinšćina (w Papua-Neuguineji)
* Bislama (we Vanuatuwje)
* Kreolšćina (na Jamaice)

## Žrědła
* Helmut Glück: Metzler Lexikon Sprache, , bok 344
Lingua Franca Nova

**Lingua Franca Nova** jo planowa rěc. Wózjawił jo ju wócny gójc dr. C. George Boeree w lěśe 1998.

## Eksterne wótkaze
* Lingua Franca Nova homepage
* LFN - English Dictionary
* Profile at Omniglot.com
* Mithridates' Page F30
* Joy of Languages
* Grammar of Lingua Franca Nova
Tšuk

**Tšuk** jo płod, kótaryž z dweju zrosćoneju płodoweju łopjeńkow nastanjo. Słuša k sypjucym płodam, jo warianta kapslowych płodow a jo typiski za kśicne kwětarje  (*Brassicaceae*). Mjaz wobyma połojcoma jo pózdatna źěleńska sćěna.

## Žrědła
*   
* Ullstein Lexikon der Pflanzenwelt, 1973, ISBN 3-550-16019-4, bok 399
Kapslowy płod

**Kapslowy płod** jo suchy płod, kótaryž wobstoj z dweju až wšakich płodowych łopjeńkow. Jogo perikarp se pśez rozpukliny abo pory wótwórja. Wón słuša k sypjucym płodam, kótaryž se wótwórja a tak semje wustupujo.

## Warianty
Wótwórjanje se móžo na rozdźělnym wašnju stojaś.

### Septicidna kapsla

Jolic wóno se stanjo pśez rozdźělenje karpele w šawach, da kapsla jo septicidna. Taki płod ma smjerź (janowe zele), orchidejowe rostliny, bałmowa rostlina a pózdnička (?) (*Colchicum*).

### Lokucidna kapsla
Jolic se na podłujkostnem rozpuklinje w jadnotliwym fachu wótwórja, da kapsla jo lokulicidna. Taki płod ma hwěžkan (?) (*Ornithogalum*).

### Poricidna kapsla

Jolic kapsla na porach wótwórja, da kapsla jo poricidna. Taki płod ma mak.

## Žrědło
* Lehrbuch der Botanik für Hochschulen, Jena 1921, bok 517
Martin Haspelmath

**Martin Haspelmath** (roź. 2. februara 1963 w Hoya) jo nimski rěcywědnik.

## Žywjenje
W lětach 1983–1985 na Wienskej Uniwersiśe a 1985–1987 na Uniwersiśe w Köln jo Martin Haspelmath studěrował indogermanistiku, powšyknu rěcywědu a slawistiku. W 1988 wón jo wustuděrował na University at Buffalo swój magistrowy eksamen w rěcywěźe, 1989 swój magistrowy eksamen w slawistice na uniwersiśe Köln. Pó wukrajnym lěśe na uniwersiśe Lomonosowa w Moskwje jo źěłał 1990–1996 na lichotnej uniwersiśe w Barlinju, źož 1993 jo se promowěrował a w 1996 teke habilitěrował.

Wót lěta 1998 jo Haspelmath na Max-Planck-instituśe za ewolucionarnu antropologiju w Lipsku pśistajony ale teke ako honorarowy profesor za rěcywědu na uniwersiśe Lipska cynity.

## Slěźenja
Slěźeńske śěžyšća Haspelmatha su syntaksowa teorija, morfologija, rěcny kontakt, rěcna změna ale teke rěcna typologija. Wažny projekt pód jogo wjednistwom jo było wuźěłanje *World Atlas of Language Structures* (WALS), kótaryž jo se 2005 publicěrował a něnto teke online jo pśistupny. Mimo togo jo Haspelmath iniciator rěcywědneje online-encyklopedije Glottopedia.

## Myta
* 2007: Akademijowe myto Berlin-Bramborskeje akademije wědomnosćow

## Eksterne wótkaze
* 
* Martin Haspelmath na boce Lipskej uniwersity
* Glottopedia
Rozdwójony ginkgo

**Rozdwójony ginkgo** (*Ginkgo biloba*, syn. *Salisburia adiantifolia* Sm.) jo rostlina ze swójźby ginkgowych rostlinow (*Ginkgoaceae*). 

## Wopisanje
Rozdwójony ginkgo jo bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 10 až do 40 m.

Łopjena su ropikate, kóžojte a dośěgnu šyrokosć wót 5 až do 8 cm. Wóni su w nazymje złotožołte. Jich nerwy su widlicojte.

Kwiśo w aprylu. Muske kwiśonki stoje w mickach. Žeńske kwiśonki su njenadpadne.

Płody su slěwkojte a dośěgnu wjelikosć wót 2 až do 3 cm.

## Stojnišćo

## Rozšyrjenje
Rostlina wustupujo źiwje jano w chinskej prowincy Čekiang. 

## Wužywanje
Bom se w Europje w parkach a ako nadrozny bom nasajźi.

## Noty


## Žrědła
* Spohn: Welcher Baum ist das? Die neuen Kosmos-Naturführer, , bok 57
Ginkgo

**Ginkgo** (*Ginkgo*) jo rod ze swójźby ginkgowych rostlinow (*Ginkgoaceae*).

Wopśimjejo slědujuce družyny:

* rozdwójony ginkgo (*Ginkgo biloba*) 

Druge družyny su wótemrěte.
* † *[[Ginkgo adiantoides]]*
* † *[[Ginkgo digitata]]*
* † *[[Ginkgo dissecta]]*
* † *[[Ginkgo huttonii]]*
* † *[[Ginkgo yimaensis]]*

## Nožki
Ginkgowe rostliny

**Ginkgowe rostliny** (*Ginkgoaceae*) jo swójźba semjenjowych rostlinow (*Spermatophyta*).

Wopśimjejo slědujuce rody:

* ginkgo (*Ginkgo*) 
** rozdwójony ginkgo (*Ginkgo biloba*)
Joe Biden

**Joseph Biden**, powšyknje teke znaty ako **Joe Biden**, połne mě: *Joseph Robinette Biden Jr.* (roź. 20. nowembra 1942 w Scrantonje, Pennsylvania) jo amerikański demokratiski politikaŕ a amtěrujucy, 46. prezident Zjadnośonych statow Ameriki. Wón jo był wót 2009 do 2017 wiceprezident ZSA, gaž prezident jo był Barack Obama. Ako cłonk Demokratiskeje strony jo wón był senator stata Delaware wót 1973 do 2009. 

W 2020 jo Joe Biden był demokratiski kandidat za amt prezidenta Zjadnośonych statow a jo wubrał Kamalu Harris ako swóju kandidatku za amt wiceprezidenta. W nowembrje 2020 stej Joe Biden a Kamala Harris dobyłej wólby za amt prezidenta a wiceprezidenta ZSA.

## Wótkaze
* Joe Biden
Baltiske mórjo

**Baltiske mórjo**, teke **Pódzajtšne mórjo** (nimski *Ostsee*, dański *Østersøen*, šwedski *Östersjön*, finski *Itämeri*, estniski *Läänemeri*, letiski *Baltijas jūra*, litawski *Baltijos jūra*, rusojski *Балтийское  море*, pólski *Morze Bałtyckie*) jo šelfowe mórjo Atlantiskego oceana, wót kótaregož jo hysći Pódpołnocne mórjo, wužyna Skagerrak a Kattegat źěla. Płoń Baltiskego mórja jo 422&nbsp;300 km&sup2;, nejwětša dłymokosć jo 459&nbsp;m.
Pódpołnocne mórjo

**Pódpołnocne mórjo** jo nakšomne mórjo Atlantiskego oceana na dłujkem wjacorje Europy. Jo to šelfowe mórjo, ma płoń 750 000 kwadratnych kilometrow a maksimalnu dłymokosć 700 metrow.
Kowerb

Z terminusom **kowerb** (engelski *coverb*) se wóznamjenjuju w rěcywěźe werby, kótarež w rěcach z werboweju serializaciju wustupuju a družynu adpozicionalneje funkcije (w konkretnem paźe prepozicionalnu funkciju) wupołnjuju, na&nbsp;pś. w rěźe pódzajtšnych a krotkozajtšno-aziskich rěcow (na&nbsp;pś. Chinšćina) ale teke w pódwjacorno-afriskich rěcach (na&nbsp;pś. Yoruba), ale teke w Hungoršćinje.

## Pśispomnjenja
Kowerby se z **[[konwerb]]ami** (engelski *converbs*) zaměniś njemali.

## Pśikłady
W chinšćinje su slědujuce kowerby:

## Nožki


## Literatura
*Walter Bisang: *Verb serialization and converbs – differences and similarities*. In: Martin Haspelmath u. Ekkehard König (Hrsg.): *Converbs in cross-linguistic perspective*. Mouton de  Gruyter, Berlin u. New York 1995, boki 137–188.
Chinšćina

**Chinšćina** jo rěc, kótaraž se w Chinskej, na Taiwanje a w chinskich zgromaźeństwach we wukraju powěda. Powěda se wót něźi 1 miliardy luźi na swěśe. Słuša k tibeto-chinskim rěcam. Chinšćinu powěda nejwěcej luźi na swěśe. Rozrědujo se do wjele dialektow.
Jerjeł

**Jerjeł** (*Aquila*) jo rod z rubjažnych ptaškow, kótarež k swójźbje  (*Accipitridae*) słuša. K toś tomu rodoju słuša 11 družynow, kótarež su we wšych klimatowych conach rozšyrjone. Jano  holarktiski rozšyrjony skalny jerjeł wustupujo teke w Americe.

## Družyny

* :de:Molukkenadler (*A. gurneyi*)
* :de:Keilschwanzadler (*A. audax*)
* Skalny jerjeł (*A. chrysaetos*)
* :de:Kaffernadler (*A. verreauxii*)
* :de:Östlicher Kaiseradler (*A. heliaca*)
* :de:Spanischer Kaiseradler (*A. adalberti*)
* :de:Raubadler (*A. rapax*)
* :de:Steppenadler (*A. nipalensis*)
* :de:Wahlbergsadler (*A. wahlbergi*)
* :de:Schelladler (*A. clanga*)
* :de:Schreiadler (*A. pomarina*)

## Systematika
Pó nejnowšych molekulargenetiskich pśepytowanjach rod njejo žeden monofylum. Wón se togodla w nowšej literaturje zwětšego z rodom *[[Hieraaetus]]* zjadnośujo, pśi comž teke to hyšći nic dopołnje wuslědkam molekulargenetiskich pśepytowanjow wótpowědujo (pśirownuj Aquilinae).

## Žrědło
### Nožki


### Literatura
*J. Ferguson-Lees, D. A. Christie: *Raptors of the World.* Christopher Helm, London 2001. .
Koreja

Móžo byś:

* Koreja jo połkupa.
* Pódpołdnjowa Koreja jo kraj.
* Pódpołnocna Koreja jo kraj.
Wjeliki Nowgorod

**Wjeliki Nowgorod** (rus. *Вели́кий Но́вгород*) jo głowne město nowgorodskego wobcerka w Rusojskej. W lěśe 2014 jo w měsće bydliło 219 971 luźi. Do lěta 1999 se groniło Nowgorod (rus. *Но́вгород*). Lažy pśi rěce Wołchow. Jo turistiski centrum regiona. Historiske centrum Nowgoroda jo na lisćinje UNESCO.

## Stawizny
*862-1136 - Nowgorodska Rus
*1136-1478 -  Nowgorodska Republika
*1478-1547 -  Wjelikie Wjerchojstwo Moskewske
*1547-1721 -  Rusojske Carojstwo
*1721-1917 -  Rusojske Mócnarstwo
*1917 -  Rusojska Republika
*1917-1922 -  Sowjetska Rusojska
*1922-1991 -  Sowjetski zwězk
*wót 1991 -  Rusojska federacija

## Galerija

Wobraz:Velikiy Novgorod Detinets 08.jpg
Wobraz:VNovgorog SaintSophiaCathedral VN130.jpg
Wobraz:VNovgorod VladychnayaChamber VN23.jpg
Wobraz:VNovgorog SaintSophiaBelfry VN121.jpg
Wobraz:VNovgorod AntonievMon Cathedral VN152.jpg
Wobraz:VNovogorod WhiteTower VN216.jpg
Wobraz:VNovgorod ZM Cathedral VN105.jpg
Wobraz:VNovgorod HolyTrinityChurch DukhovMon VN176.jpg
Wobraz:VNovgorod YurievMon 5511.JPG
Wobraz:2012-05-08 Великий Новгород. Ансамбль Юрьева Монастыря (3).jpg
Wobraz:VNovgorod IlyinaStreet22 VN93.jpg
Wobraz:Boris and Gleb Church in Velikiy Novgorod.jpg

## Eksterne wótkaze
Běły bóśon

**Běły bóśon** jo ptašk ze swójźby bóśony (*Ciconiidae*).

## Wopis
Běły bóśon je běły, ale njaso carne zamachowe pjera. Jogo šnapac jo dłujki a noze stej cerwjenej.

Twari jogo gnězdo na bomje a kšywje, pśi comž 3-6 jajkow wusejźijo.

Žerjo skócki, muše, ryby a žaby.

## Žywjeński rum a rozšyrjenje
Běły bóśon jo we włožnych krajinach Europy, dłujkowjacorneje Afriki, Małeje Azije, srjejźneje a pódzajtšneje Azije žywy.

## Žrědło
* Chris Kightley, Steve Madge, Dave Nurney: Taschenführer Vögel, Alle Arten Mitteleuropas, , bok 22 
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 3. zwězk, , bok 176 
 
## Eksterne wótkaze
Bóśon

**Bóśon** (*Ciconia* ) jo rod ze swójźby bóśony (*Ciconiidae*).

## Wopis

## Žrědło
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 3. zwězk, , bok 176-177 

## Eksterne wótkaze
Bóśony

**Bóśony** (*Ciconiidae* ) su swójźba (*Ciconiiformes*) z 19 družynami.

## Wopis
Ptaški su cesto carne a běłe, maju dłujkej noze a dłujku šyju. Dłujki jo teke jich šnapac. Wóni mógu wjelikosć wót něźi 1,4 m dośěgnuś. 

Derje mógu leśeś, pśi comž na rozdźěl wót šytawow z wupśestrětej šyju leśe (wuwześa marabu).

Jěźe žaby, małke cycaki, jašćericy a insekty.

## Žywjeński rum
Wóni su w płonych, włožnych krajinach měrnych a śopłych regionow.

## Žrědło
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 3. zwězk, , bok 176-177 

## Eksterne wótkaze
Hungoršćina

## Zakładne informacije
**Hungoršćina** jo ugriska (finougriska) rěc, kótaraž se w Hungorskej, w serbiskej Wojwodinje, na pódpołdnjo ukrainskeje Zakarpatskeje krajinje, w awstriskem Burgenlandskej, w dłujkem wjacorje Rumuńskeje a w Chorwatskej powěda. Hungorski powěda dogromady wokoło 14,5 mil. luźi.

## Zachopjeńk a historija

### Rěcowa pśiswójbnosć

Na zakłaźe slěźenja rěcywědnikow słuša hungorska rěc gromaźe  z chantisku a z mansijsku rěcowu do ugriskej kupki uralskich rěcow.Z tymi rěcami se powěda źinsa w Sibirskej pla rěki Ob.

## Rozšyrjenje

## Literatura

### Historiske słowniki

* Albert Szenczi Molnár: *Dictionarium Ungarico-Latino-Germanicum*. Endter, Nürnberg 1708 (Digitalisat)

### Gramatiki a druge rěcywědne knigły

* Béla Szent-Iványi: *Der ungarische Sprachbau*. Hamburg: Buske, ³1995; 
* László Keresztes: *Praktische ungarische Grammatik*. Debrecen: Debreceni Nyári Egyetem, 1992; 
* Mária D. Mátai: *Kleine ungarische Sprachgeschichte*. Hamburg: Buske, 2002; 
* Tamás Forgács: *Ungarische Grammatik*. Wien: Edition Praesens, 2002 (²2004); 
* Gyula Décsy: *Einführung in die finnisch-ugrische Sprachwissenschaft*. Wiesbaden: Harrassowitz, 1965; 
* Harald Haarmann: *Die finnisch-ugrischen Sprachen. Soziologische und politische Aspekte ihrer Entwicklung*. Hamburg: Buske, 1973; 
* József Tompa, *Kleine ungarische Grammatik*. Akadémiai Kiadó, Budapest 1972; keine sichtbare ISBN, Vergleichlzenz Nr., LSV oder Bestnr.
Nominatiw

**Nominatiw** (wót łatyńskego *nōmināre* "mjenjowaś") jo gramatiski pad, kótaryž subjekt sady w nominatiwnych rěcach wugroni.

## W serbšćinje
Nominatiw w serbšćinje je nejcesćej wužywany  pad ze šesć padow. Pšašanje na toś ten pad jo *chto?* pśi žywych byśach a *co?* pśi wěcach a idejach.

* *Nan jo tu.* - *Chto jo tu?* - *Nan.*
* *Knigły su tam.* - *Co jo tam?* - *Knigły.*

## W nimšćinje
Nominatiw w nimšćinje jo nejcesćej wužywany pad ze styri padow. Pšašanje na toś ten pad jo *wer?* pśi žywych byśach a *was?* pśi wěcach a idejach.

* *Der Esel lebt im Zoo.* - *Wer lebt im Zoo?* - *Der Esel.* (Wósol jo žywy w cooje. - Chto jo žywy w cooje? - Wósoł.)
* *Das Auto hupt.* - *Was hupt?* - *Das Auto.* (Awto tšubi. - Co tšubi? - Awto.)

Pśi někotarych werbach móžo dwójny nominatiw stojaś, kaž na pś. *heißen*, *bleiben* atd.
* *Er heißt Fritz.* (Jomu se gronijo Frico.)
* *Otto bleibt sein Freund.* (Otto wóstanjo jogo pśijaśel.)

## W drugich rěcach
W někotarych rěcach nominatiw je njemarkěrowany bazowy pad a togodla ma tak mjenjowany nulowy morfem (nimski *Nullmorphem*) w někotarych składowańskich paradigmach (Na pś. pśi maskulinumowych substantiwach w nimšćinje, rušćinje a serbšćinje.) abo samo we wšych (Na pś. w mongolšćinje a esperanto.).

## Žrědła
*  
*