Estnišćina

**Estnišćina** (estniski *eesti keel*) jo rěc baltiskofinskeje gałuzy finougriskich rěcow, a togodla teke słuša k swójźbje uralskich rěcow. Estnišćina jo pśiswójźbna z finšćinu a daloko teke z hungoršćinu. K kupce finskich rěcow słušaju teke někotare małe rěcy, na pśiklad liwišćina, karelšćina, samišćina, marišćina a dalše. Estnišćina njejo pśiswójźbna z rěcami susednych narodow (rušćinu, letišćinu, šwedšćinu), kótarež słušaju k indoeuropskim rěcam. 

Estniski powěda wokoło 1,1 mil. luźi, wětšyna z nich (na 950.000) bydli w Estniskej. Estnišćina jo jadnučka amtska rěc w Estniskej a jadna z 25 amtskich rěcow Europskeje unije.

## Alfabet a wugronjenje

W estnišćinje wužywa se łatyński alfabet z pśidatnymi pismikami *õ* , *ä* , *ö* , *ü* . W cuzych słowach wužywaju teke pismiki *š*, *z* a *ž*. W alfabetskem porěźe slěduju *õ, ä, ö, ü* za pismikom *v* na kóńcu alfabeta, *š, z* a *ž* slěduju za *s*.

### Wokale

Tabela pokazujo jano kakosć wokalnych fonemow, nic jich rozdźelne dłujkosći.

Mimo jadnorych wokalow eksistěrujo hyšći wjelika licba diftongiskich zwězanjow:
*ae, ai, au, ea, ei, iu, oe, oi, ou, ui, õe, õi, õu, äe, äi, äu, öi*.

Rěcna norma se pomina, až slěd *üü* wugronijo se ako . 

Pśi wupaźe konsonantow nastawaju hyšći dalšne diftongi, kótarež njenastawaju w njepśeměnjatych zdonkach: *öe, ao, eo, õo, äo, oa, õa, öa*.

### Konsonanty

Typiska wósebnosć estnišćiny jo rozeznawanje tśich schójźenkow dłujkosći (krotko – dłujko – pśeliš dłujko) ako pla konsonantow tak teke pla wokalow, na pś. *koli*  ‘chabź’ – *kooli*  ‘šule’ (genitiw singulara) – *kooli*  ‘šulu, do šule’, *kanu*  ‘kokoše’ (partitiw plurala) – *kannu*  ‘kany’ (genitiw singulara) – *kannu*  ‘kanu’ (partitiw singulara). Pšawopis njepokazujo rozdźěl mjazy dłujkim a pśeliš dłujkim schójźenkom, wuwzaśe su rědy  –  – ,  –  –  a  –  – , źož pišu *b – p – pp, d – t – tt* a *g – k – kk*.

Palatalizaciju konsonantow w pismje njewóznamjenjuju.

Na rozdźěl wót finšćiny njama estniska pisna rěc wokalnu harmoniju. W někotarych narěcach jo wokalna harmonija weto hyšći wuchowana (na pś. pódpołdnjoestniski *külä* ‘wjas’, *tervüs* ‘strowosć’, pisna rěc *küla* a *tervis*).

### Stopnjowa změna

Ako teke druge finsko-samiske rěcy (mimo wepšćiny a pódpołdnjosamiskeje rěcy) pokazujo estnišćina t. pomj. stopnjowu změnu. Na rozdźěl wót finšćiny pódlaže tej w estnišćinje wšykne wokale a konsonanty, na pś. *kapp*  ‘spižka’ (nominatiw singulara) – *kapi*  ‘spižki’ (genitiw singulara) – *kappi*  ‘do spižki’ (illatiw singulara), *samm*  ‘kšac’ (nom. sg.) – *sammu*  ‘kšaca’ (gen. sg.) – *sammu*  ‘kšac’ (par. sg.), *tool*  ‘stoł’ (nom. sg.) – *tooli*  ‘stoła’ (gen. sg.) – *tooli*  ‘stoł’ (par. sg.). Cesto pśi tom jadnotliwe konsonanty wupaduju a wokolnej wokala se znižatej: *uba*  ‘bob’ (nom. sg.) – *oa*  ‘boba’ (gen. sg.) – *uba*  ‘bob’ (par. sg.), *tigu* ‘slinik’ (nom. sg.) – *teo* ’slinika’ (gen. sg.) – *tigu* ’slinika’ (par. sg.).

## Gramatika

### Substantiwy a adjektiwy

Estnišćina ma 14 padow a dwa numerusa, ale njama žeden genus. 

Partitiw słužy k zwuraznjanjeju źělnego subjekta, na pś. *Lapsed on tänaval* ‘Źiśi su na droze’ (wěste źiśi), ale *Tänaval on lapsi* ‘Na droze su źiśi’ (někake, njeznata kopica). W młogich padach słužy partitiw ako pad indirektnego objekta, wósebje z werbami zawupytnjenja, na pś. *Ma näen autot* ‘Ja wiźim awto’. Z drugimi werbami zwuraznja partitiw njedopołnosć wugbanja, tak *Ma söön torti* ‘Ja jěm tortu’, ale *Ma sõin tordi ära* ‘Ja som tortu zjědł’. Partitiw slědujo teke numeralam mimo *üks* ‘jaden’: *üks raamat* ‘jadne knigły’ *kaks raamatut* ‘dwě knigły’, *kümme raamatut* ‘źaseś knigłow’ atd. 

Wjeliki źěl substantiwow móžo twóriś plural ako z kóńcowku *-de-* ako teke z kóńcowku *-i-* (kótaraž móžo teke formu *-e-* abo *-u-* měś).

Deklinacija adjektiwow jo jadnaka ako ta substantiwow.

### Werby

Estniski werb ma dwa numerusa (singular, plural), tśi wósoby (1., 2., 3.), styri case (prezens, imperfekt, perfekt, pluskwamperfekt) a styri moduse (indikatiw, kondicional, imperatiw a *modus obliquus*). Estnišćina ma dwa infinitiwa, jaden na *-ma* a jaden na *-da*: *Ma tahan lugeda* ‘Ja cu cytaś’, ale *Ma hakkan lugema* ‘Ja zachopijom cytaś’.

Tak pomjenowany *modus obliquus* (kóńcowka *-vat*) zwuraznja, až powědaŕ jo wopśimjeśe gronjonego jano słyšał a nic sam dožywił, na pś. *Poiss loeb* ‘Gólc cyta’, ale *Poiss lugevat* ‘Gólc zazdaśim cyta’.

Pśi negaciji werba wužywa se njepśeměnjata partikla *ei*, za kótarejuž slědujo forma werba bźez kóńcowki: *(ma) loen* ‘(ja) cytam’, ale *ma ei loe* ‘ja njecytam’. W imperfekśe slědujo partikli forma participa na *-nud*: *ma ei lugenud* ‘ja njejsom cytał’.

## Słowoskład

Nejwětšy źěl słowoskłada estnišćiny jo uralskego abo finougriskego póchada. Z 13. stolěśa jo estnišćina ale teke wjeliku licbu słowow z nimčiny pśewzeła (zaprědka z dolnonimčiny, pózdźej z wusokonimčiny), na pś. *müts* ‘mica, šapka’, *kool* ‘šula’, *köök* ‘kuchnja’, *nööp* ‘bublin’, *naaber* ‘sused’ a *kleit* ‘suknja’, *tudeng* ‘student’, *tisler* ‘blidaŕ’, *liiderlik* ‘njerodny’, *rehkendama* ‘licyś’. 

Zwězanja z prepozicije a werba póchadaju w estnišćinje teke zwětšego z nimčiny, na pś. *ette tulema* ‘staś se’ (< nim. *vorkommen*), *juurde võtma* ‘pśiběraś’ (< nim. *zunehmen*) abo *läbi kukkuma* ‘pśepadnuś’ (<nim. *durchfallen*).

Wósebnosć estnišćiny jo twórjenje neologizmow bźez pśikłada w drugich rěcach, tak na pś. *relv* ‘bróń’, *laup* ‘coło’, *raal* ‘licadło’ abo *rula* ‘skateboard’.

## Stawizny

Nejstarše dokłady estnišćiny su z Heinrichoweje Chroniki Liwiskeje *(Henrici Chronicon Livoniae)* wót 1224–1227, prědny tekst z lěta 1524 (rukopis z Kullamaa). Do kóńca 19. stolěśa jo estnišćina dwě rozdźělnej formje pisneje rěcy měła – pódpołnocnoestnišćinu (t. pomj. rěc Tallinna) a pódpołdnjowoestnišćinu (t. pomj. rěc Tartua).

Pisanje staršych tekstow jo se na principy nimskego pšawopisa zeprěło, pśez což na pś. rozeznawanje dłujkosćow njejo móžno było – słowo *kalla* jo mógło stojaś za  (‘ryba’, źinsa *kala*) abo  (‘lej’, źinsa *kalla*).