open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Wójka

**Wójka** (*Vicia*) jo rod ze swójźby łušćinowych rostlinow (*Fabaceae*).

## Družyny (wuběrk)
* Wuska wójka (*Vicia angustifolia*)
* Jadnokwětkata wójka (*Vicia articulata*)
* Kašubska wójka, sucha wójka (*Vicia cassubica*)
* Wutšobojta wójka (*Vicia cordata*)
* Ptaškowa wójka (*Vicia cracca*)
* Kerčna wójka (*Vicia dumetorum*)
* Sočna wójka (*Vicia ervilia*)
* Bobac (*Vicia faba*)
* Wjelikokwětna wójka (*Vicia grandiflora*)
* Mólička wójka (*Vicia hirsuta*)
* Tšawna wójka (*Vicia lathyroides*)
* Žołta wójka (*Vicia lutea*)
* Zelenokwětkata wójka (*Vicia melanops*)
* Myšaca wójka (*Vicia narbonensis*)
* Holanska wójka (*Vicia orobus*)
* Hungorska wójka (*Vicia pannonica*)
* Šwižna wójka (*Vicia parviflora*)
* Grochowa wójka (*Vicia pisiformis*)
* Rolna wójka (*Vicia sativa*)
* Łucna wójka (*Vicia sepium*)
* Zubičkata wójka (*Vicia serratfolia*)
* Lěsna wójka (*Vicia sylvatica*)
* Drobna wójka (*Vicia tenuifolia*)
* Śańka wójka (*Vicia tetrasperma*)
* Kósmata wójka (*Vicia villosa*)
** Pisana wójka (*Vicia villosa* Roth subsp. *varia* (Host) Corb., syn.: *Vicia varia* Host, *Vicia dasycarpa* Ten.)

## Nožki


## Eksterne wótkaze
Ananas (rod)

**Ananas** (*Ananas*) jo rod ze swójźby bromelijowych rostlinow (*Bromeliaceae*).

## Družyny
Zwětšego se w roźe wósym družynow rozeznawaju:  

* *[[Ananas ananassoides]]* (Baker) L.B.Sm. 
* *[[Ananas bracteatus]]* (Lindl.) Schult. & Schult. f. 
** *Ananas bracteatus* (Lindley) Schultes f. var. *bracteatus*
** *Ananas bracteatus* var. *tricolor* (Bertoni) L.B.Sm.
* Ananas (*Ananas comosus* (L.) Merr.
** *Ananas comosus* (L.) Merr. var. *comosus* 
** *Ananas comosus* var. *variegatus* (E.Lowe) Moldenke: Kulturna forma, kótaraž zelene a žołto-běłe smugate łopjena ma (glědaj wobraz).
* *[[Ananas fritzmuelleri]]* Camargo 
* *[[Ananas lucidus]]* Mill.: Łopjana su na kšomje nic wobrónjone a se ako włokninowu rostlinu wužywaju.
* *[[Ananas microcephalus]]* Linden ex Baker (drje nic płaśiwe mě, bźez wobkruśonja póla H.E.Luther.)

* *[[Ananas nanus]]* (L.B.Sm.) L.B.Sm.: Małka, małokwiśonkowa družyna, z rosćenskimi wusokosćami wót maksimalnje 20 cm.
* *[[Ananas parguazensis]]* Camargo & L.B.Sm. 

Njejsu pak žedne křižowanske bariery mjaz družynami, teke da se nic wše indiwiduje družynje pśirědowaś. Rozdźělne studije su doporucyli, družyny do jadneje družyny, *Ananas comosus* zgromaźiś a jano wěcej ako wariety wobjadnaś. Susedny rod, *Pseudananas sagenarius*, by pó tom druga *Ananas*-družyna.

## Nožki
Marseillaise

**La Marseillaise** jo narodna hymna Francojskeje. W francojšćinje, *La Marseillaise* wóznamjeni "marseilleska". Teksty jo strasbourgiski hejtman  Claude Joseph Rouget de Lisle (1760-1836) w lěśe 1792 źěłał, groni, w rewoluciskej perioźe Francojskeje. Spiw nejpjerwjej jo mjenjował *Chant de Guerre pour l'Armée du Rhin* (wójnski spiw za Rynowu Armeju); w lěśe 1792 marseilleske regimentarje su do Parisa  póchodowali, spiwajucy toś ten spiw... kótaryž Parisčenjo su pózdźej do *La Marseillaise* pśemjenjowali. Adoptowali su kaž narodnu hymnu prědny raz w lěśe 1795 (Prědna Francoska Republika); wót lěta 1879 zasej jo narodna hymna bywało. Jo był spiw teke rewolucionary a liberanoj w Europje, někotare prědne mjasece sowjetski mócy w Rusojskej jogo melodija (z drugimi, njepśełožonymi słowami) bu wužywany kaž hymna Sowjetskeje Rusojskeje.

Spiw wobstoj z 7 štuckow, mjaz kótarymi sedyma bu pózdźej źěłana, a jano 3 něnto so hyšći wužywaju (1, 6 k 7).

#### Tekst Marseillaise

Kapitl z *[[Sternstunden der Menschheit]]* wót Stefan Zweig ma ako tema nastaśe Marseillaise.

## Eksterne wótkaze
* https://web.archive.org/web/20100414212735/http://www.elysee.fr/elysee/francais/les_symboles_de_la_republique/la_marseillaise/la_marseillaise.21106.html 
* http://news.bbc.co.uk/olmedia/995000/audio/_998481_france.ram 
* https://web.archive.org/web/20121213232806/http://marseillaise.org/english/ 
* Cyły tekst, hudźba, noty (FR, EN)
Tupi-Guaraniske rěcy

**Tupi-Guaraniske rěcy** twórje nejwažnjejšu pódkupku Tupiskich rěcow w Pódpołdnjowej Americe. Wóni wopśimjeju 53 rěcow w 11 kupkach. Nejwěcej znate zastupnicy su Guaraniska pódkupka ale teke źinsa wumrětej rěcy Tupišćina a Tupinambá.
 
Słowje carioca a jaguar matej jeju póchad w Tupí. Mimo togo ma wjele brazilske měsćańske a městne mjena jich póchad w Tupi-Guaraniskich rěcach.

## Klasifikacija Tupi-Guaraniskich rěcow
* **Guarani I:** Pai Tavytera (Paraguay), Ñandeva (Paraguay)
* **Guarayu-Siriono-Jora II:** Jorá (Boliwiska), Yuqui (Boliwiska)
* **Pauserna:** Pauserna (Boliwiska)
* **Pódkupka I:** Aché (Paraguay), Guaraní Ava (Paraguay), Guaraní Eastern Bolivian (Boliwiska), Guaraní Mbyá (Brazilska), Guaraní Paraguayan (Paraguay), Guaraní Western Bolivian (Boliwiska), Kaiwá (Brazilska), Xetá (Brazilska)
* **Pódkupka II:** Guarayu (Boliwiska), Sirionó (Boliwiska)
* **Pódkupka III:** Cocama-Cocamilla (Peru), Nhengatu (Brazilska), Omagua (Peru), Potiguára&nbsp;(Brazilska), Tupí (Brazilska), Tupinambá (Brazilska), Tupinikin (Brazilska)
* **Pódkupka IV:** Asurini Tocantins (Brazilska), Avá-Canoeiro (Brazilska), Guajajára (Brazilska), Parakanã (Brazilska), Suruí do Pará (Brazilska), Tapirapé (Brazilska), Tembé (Brazilska)
* **Pódkupka V:** Araweté (Brazilska), Asurini of Xingu (Brazilska), Kayabí (Brazilska)
* **Pódkupka VI:** Amundava (Brazilska), Apiaká (Brazilska), Júma, (Brazilska), Karipúna&nbsp;(Brazilska), Karipuna (Brazilska), Morerebi (Brazilska), Paranawát (Brazilska), Tenharim&nbsp;(Brazilska), Tukumanféd (Brazilska), Uru-Eu-Wau-Wau (Brazilska), Uru-Pa-In (Brazilska), Wiraféd (Brazilska)
* **Pódkupka VII:** Kamayurá (Brazilska)
* **Pódkupka VIII:** Amanayé (Brazilska), Anambé (Brazilska), Emerillon (Französisch-Guayana), Guajá (Brazilska), Kaapor (Brazilska), Turiwára&nbsp;(Brazilska), Wayampi (Brazilska), Zo’é (Brazilska)
* **Aurá** (Brazilska)

## Eksterne wótkaze
* Ethnologue, Languages of the World: Tupi-Guarani
Staropermiske pismo

**Staropermiske pismo**  jo alfabet, kótaryž bu něga k pisanju komišćiny wužywany.

Pismo bu w 14. lětstotku wót misionarja Stefan von Perm wunamakany. Mimo pomjenjowanja *staropermiski* jo teke mě *Abur* (pó prědnyma wobyma pismikoma alfabeta) běžne. Znamjenja pisma pokazuju pó źělach mócny kyriliski wliw. 

Staropermiske pismo bu w 17. lětstotku wót kyriliskego pisma wutłocone a se z togo casa njewužywa.

## Eksterne wótkaze
* Revised proposal for encoding the Old Permic script in the UCS
Mała šćerkawa

thumb|'' Rhinanthus minor ''

**Mała šćerkawa** (*Rhinanthus minor*) jo rostlina ze swójźby (*Orobanchaceae*).

Pó někotarych žrědłach se jo swójźbje (*Scrophulariaceae*) pśirědujo.

## Wopis
Mała šćerkawa jo jadnolětna rostlina, kótaraž dośěgnjo wusokosć wót 10 až do 60 cm. Rostlina jo pśisamem naga.

Kijašk jo zwětšego jadnory, cesto śamnje smužkaty. 

### Łopjena
Łopjena su nejmjeńša dołojce pśeśiwo stojece, lancetojte, śamnozelene a cesto brunfijołkojśe pśeběžane. 

### Kwiśonki
Kwiśo wót maja až do septembra. Śamnožołta krona dośěgnjo dłujkosć wót 1,5 až do 1,5 cm a jo kaž keluch bocnje gromadu tłocona. Rorka jo na kśebjaśe zrownana. Górna gubka jo nagłownikojta z lěbda wótsajźonym módrym zubikom, kótaryž jo krotšy ako 1 mm.

### Połparazit
Kaž wše šćerkawy teke mała šćerkawa jo połparazit, kótaraž drje hyšći ma chlorofyl, ale wzejo wódu a seśeńsku sol z korjenjow jeje zežywjeńskich rostlinow. Wóna zwětšego sejźi na tšawach.

## Stojnišćo
Rosćo na suchych łukach. Ma lubjej fryšne, cesto małokalkate zemje.

## Rozšyrjenje

## Wužywanje

## Nožki


## Žrědła
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), , bok 336 

## Eksterne wótkaze
Šćerkawa

**Šćerkawa** (*Rhinanthus*) jo rod ze swójźby (*Orobanchaceae*).

## Systematika
Až pśed krotkim se jo rod Šćerkawa k swójźbje (*Scrophulariaceae*) zarědował. Pśez molekularbiologiske pśepytowanja se jo pak bliša pśiswójźbnosć ze hubinku (*Orobanche*) wukopała. 

Wopśimjeju slědujuce družyny:

* alpska šćerkawa (*Rhinanthus pulcher*)
* wósćata šćerkawa (*Rhinanthus glacialis*)
* kósmata šćerkawa (*Rhinanthus alectorolophus*)
* mała šćerkawa (*Rhinanthus minor*)
* wjelika šćerkawa (*Rhinanthus angustifolius*)
* załzkata šćerkawa (*Rhinanthus rumelicus*)

## Nožki
Wósćata šćerkawa

**Wósćata šćerkawa** (*Rhinanthus glacialis*) jo rostlina ze swójźby (*Orobanchaceae*). 

## Wopis

## Stojnišćo

## Rozšyrjenje

## Wužywanje

## Nožki


## Žrědła

## Eksterne wótkaze
Pšawy gokowc

**Pšawy gokowc** (*Rhamnus cathartica*) jo kerk ze swójźby  gokowcowych rostlinow (*Rhamnaceae*). 

## Wopis
Pšawy gokowc jo kerk, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 1 až do 3 m. Gałuzy se cesto ze śernjom skóńcyju.

### Łopjena
Łopjena su kulowate až šyroko-jajojte a dośěgnu dłujkosć wót 4 až do 6 cm. Wóni njasu na wobyma bokoma 3-4 wobłukate nerwy. Na staršych gałuzach stoje w promjenjach, mjaztym až na młodšych gałuzach su pśeśiwo stojece. Jich kšoma jo śańko rězana.

Łopjenowy wogonk jo dlejše ako pódlańske łopjeńka.

### Kwiśonki
Kwiśo wót maja až do junija. Žołtozelene, wónjate kwiśonki su styrilicbne, dośěgnu šyrokosć wót 4 až do 5 mm a stoje pó dwěma až pó wósymych we łopjenowych rozporach.

### Płody
Płody su carne jagodojte twardopackate płody, kótarež dośěgnu šyrokosć wót 6 až do 8 mm.

## Stojnišćo
Rosćo w słyńcnych žywych płotach, na lěsnych kšomach, w swětłych lěsach a suchych pastwach.

## Rozšyrjenje
Rostlina jo w pódpołdnjowej Skandinawiskej, w srjejźnej a pódpołdnjowej Europje rozšyrjona.

## Wužywanje
Něga bu z płodow zelena barwa zgótowana, kótaraž bu w mólarstwje a k barwjenju papjery a kóže wužywana.

## Nožki


## Žrědła
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, ISBN 978-3-8354-0354-3, 2. nakład, 2008, bok 460 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), ISBN 978-3-440-11379-0, bok 242 

## Eksterne wótkaze
Nahuatl

**Nahuatl** ma rozdźělnej wóznama:

* Nahuatl (lud) - lud w srjejźnej Americe
* Nahuatl (rěc) - rěc w srjejźnej Americe
Mały gokowc

**Mały gokowc** (*Rhamnus pumila*) jo kercyk ze swójźby  gokowcowych rostlinow (*Rhamnaceae*). 

## Wopis

## Stojnišćo

## Rozšyrjenje

## Wužywanje

## Nožki


## Žrědła

## Eksterne wótkaze
Skalny gokowc

**Skalny gokowc** (*Rhamnus saxatilis*) jo kerk ze swójźby gokowcowych rostlinow (*Rhamnaceae*). 

## Wopis
Skalny gokowc jo śernjowaty kerk, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 50 až do 100 cm.

Łopjena su lancetojte, na dolnem boku měko kósmate a dośěgnu dłujkosć wót 1 až do 3 cm. Kwiśo wót apryla až do maja.

## Stojnišćo
Rosćo na lěsnych kšomach a w słyńcnych krickach.

## Rozšyrjenje
Rostlina jo w pódpołdnjowej Nimskej, w Alpach, krotkozajtšnej Europje a na pódpołdnjo až do pódpołnocneje Špańskeje a srjejźneje Italskeje rozšyrjona.

## Wužywanje

## Nožki


## Žrědła
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, ISBN 978-3-8354-0354-3, 2. nakład, 2008, strona 460 

## Eksterne wótkaze

*
Pšawy maniok

**Pšawy maniok** (*Manihot esculenta*) je rostlina ze swójźby wjelkomlokowych rostlinow (*Euphorbiaceae*). 

## Wopis

## Stojnišćo

## Rozšyrjenje

## Wužywanje

## Wědomnostne mě
Wědomnostne mě *Mánihot* póchada pśez starše francojske słowo *manihot* (něnto *manioc*) z tupiskego słowa *mandioca* a guaraniskego słowa *mandio* „na škrobje bogate kule pśi *M. esculenta*“.

## Nožki


## Žrědła
Swěte romske mócnaŕstwo

**Swěte romske mócnarstwo** (, , , ) jo był dominantny pśewažnje nimski stat w Srjejźnej Europje w lětach 962-1806. Jo był na městnu źinsajšnych statow: Nimskeje, Awstriskeje, Českeje, Šwicarskeje, Liechtensteina, Nižozemskeje, Belgiskeje, Luxemburgskeje,  Słowjeńskeje a teke mjeńšych źělow Pólskeje, Francojskeje a Italskeje.

Kakostnik *romske* pokazujo na wótmyslonu kontinuitu Swětego romskego mócnarstwa z Romskim imperiumom, kakostnik *Swěte* pokazujo na ambicije wobkněžyś teke Italsku a Vatikan. Wót lěta 1512 jo było oficialne mě **Swěte romske mócnarstwo nimskego naroda** (, ).

## Eksterne wótkaze
Fraktura (pismo)

**Fraktura** jo swójźba pisma pó łatyński alfabet. Bu wutwórjona w 16. lětstotku za Maksimilijana I.,  kejžora Swětego romskego mócnaŕstwa, a w Nimskej bu wužywana až do lěta 1941.

## Pismiki

## Eksterne wótkaze
Górka

**Górka** (*Cucumis sativus*) jo zeleninowa rostlina ze swójźby banjowych rostlinow (*Cucurbitaceae*). 

## Pódobne słowa
Pódobnej słowje eksistěrujotej w češćinje (okurka) a pólšćinje (ogórek). Mimo togo nimšćina ma słowo (Gurke) z pólšćiny. Pólske mě se wót grichiskego słowa  wótwóźujo.

## Wopis
Rostlina jo dołoj lažeca abo lězeca. 

### Łopjena
Łopjenca listowych łopjenow su pěśrožkate až do rukoformowe. Jich kóńcyki su wótše.

### Kwiśonki
Muske kwiśonki su cesto gjałmate, krona dośěgnjo dłujkosć wót 2 až do tśi centimetrow. Žeńske kwiśonki wobsejźe tśi staminodije. 

### Płody
Płod dośěgnjo dłujkosć mjazy 30 a 40 centimeterami, jo šwižna, walcoformowa a śańša se na kóńcoma. Kaž wše jagodowe płody pušći wóna jich semjenja akle, gaž płodowe měso spada. Wóna wopśimjejo až do 97 procentow z wódy. Z 9,7 kcal na 100 g płaśi kaž małokalorijowa.

Powjerch płoda wariěrujo pó sorśe, tak až eksistěruju płody z gładkim, brozdźonym, rozpukanym, brodajcowatym abo gjarbikatym powjerchom. Ale teke barwa zdrjałych płodow wariěrujo: cerwjene, oranžobrune, běłe abo kremojte. Zwětšego pak su zelene. Mimo togo su pśez sajźenje rozdźělne formy nastali: kulowaśe-jajojte, krotko-walcojte až dłujko-walcojte a dłujko kśiwjone.

## Wužywanje
Górki su syrje jědne. Nejcesćej bu wóni do plackow rězane a ze salatowej jušku resp. Vinaigrette pśigótowane. Woblubowane su teke kaž wobstatk sandwichow. Wóni bu pśez mlocnokisalinowe štosowanje kaž solowe górki (pšawe kisałe górki), z wósuchoweju warjeceju wódu zawarjone kaž wěrcowe górki abo kaž žonopowe górki konserwěrowane mógli.

## Wobraze

Wobraz:Illustration Cucumis sativus0.jpg|ilustracija
Wobraz:Komkommer Cucumis sativus 'Melita'.jpg|Górka 'Melita'
Wobraz:ARS_cucumber.jpg|Někotre górki


## Nožki


## Žrědła
* Ullstein Lexikon der Pflanzenwelt, 1973, , strona 94, pód lema *Cucumis* 
* wiktionary (něm.)

## Eksterne wótkaze
* R. Kraft
Milcany

**Milcany** (górnoserbski: *Milčenjo*, čěski: *Milčané*; nimski: *Milzener*; pólski: *Milczanie*) jo byli pódwjacornosłowjański rod w Górnej Łužycy, kótaryž spomni se prědny raz we wopisanju *Bayerskego geografa* srjejź 9. lětstotka. Toś ten pśipisujo Milcanam južo 30 sedlišćow (*civitates*), snaź južo z centralnym groźišćom srjejź pśisłušnych sedlišćow.

Dokładne wótgranicowanje sedleńskego teritorija Milcanow jo w slěźenju cwibelne. Wóno jo wopśimjeł głownje krajinu z płodnymi glininowymi zemjami a z rozměrom něźi 50 kilometrow wót wuchoda do pódwjacora a něźi 20 kilometrow wót pódpołnocy do pódpołdnja. Pódpołnocnu granicu drje jo twóriła bagnojta a pó źělach njepłodna nižyna a pódpołdnjowu granicu su twórjali Łužyske góriny. W pódwjacorje twórje *Porchowske góry* na pódwjacor Kamjeńca pśirodny regel. Na pódzajtšo, k susednemu teritoriju Bjezuncanow, jo wótgranicowanje mjenjej jasne. Rodowy centrum jo był centralny grod w Budyšynje. Pó Milcanach jo mjenjował se region wokoło Budyšyna w pisnych žrědłach 10.-12. lětstotka *Gau Milsca*. Hyšći źinsa bydli w regionje słowjański lud Serbow.

## Literatura
*Milceni et Silensi. Die Oberlausitz und Schlesien um das Jahr 1000 in der Zeit des Boleslaw Chrobry. Begleitheft zur Gemeinschaftsausstellung des Muzeum Miejskie Wroclawia, Abteilung Archäologisches Museum mit dem Stadtmuseum Bautzen vom 17. Juni bis zum 11. November im Stadtmuseum. Bautzen [2001].
*Joachim Meffert, Die Ortenburg in Bautzen - Der archäologische Forschungsstand und die Ausgrabungen von 1999-2001. Arbeits- und Forschungsberichte zur sächsischen Bodendenkmalpflege 44, 2002, 75-177.
*Karin Sczech, Archäologische Untersuchungen zu Bautzen in der Oberlausitz in slawischer Zeit. Archäologische Forschungen am GWZO. Berichte und Beiträge des Geisteswissenschaftlichen Zentrums Geschichte und Kultur Ostmitteleuropas e.V. 2003, 49-64.

## Eksterne wótkaze
*Die Milzener e.V.
Wilhelm Bogusławski

**Wilhelm Józef Bogusławski** (1825-1901) jo był pólski jurist, stawiznaŕ a pśijaśel Serbow. Wón jo gromaźe z Michałom Hórnikom wudał knigły *Historija serbskeho naroda* (Budyšyn 1884).

## Žrědła
* Jan Šołta: *Bogusławski, Wilhelm Józef*, [w:] Jan Šołta, Pětr Kunze, Franc Šěn (wud.): *Nowy biografiski słownik k stawiznam a kulturje Serbow*, Budyšyn 1984, b. 60-61.

## Eksterny wótkaz

*
Górka (rod)

**Górka** (*Cucumis*) jo rod ze swójźby banjowych rostlinow (*Cucurbitaceae*). 30 Cucumis-družynow wustupujo w Africe, 25 w Indiskej, Krotkozajtšnej Aziji a Awstraliji.

## Wopis
Wobwitki njejsu roznogaśowane, ale jano jadnore.

Łopjenowe lapy njejsu pjerinate.

Płody wjelgin wariěruju.

## Systematika

DNA-Sekwencowe analyzy su pokazali w lěśe 2006, až rod  *Cucumis* w tegdyšim wobjimje jo był parafyletiski, dokulaž rody *Cucumella*, *Dicoelospermum*, *Mukia*, *Myrmecosicyos* a *Oreosyce* znutśika roda *Cucumis* leže. W lěśe 2007 jo Hanno Schäfer družyny toś tych rodow teke formalnje do roda *Cucumis* pśenjasł a slědujuce noworědowanje roda wótměł, kótarež pótakem 52 družynow wopśimjejo:

* Pódrod *Humifructus* 
** Serija *Humifructosi* 
*** *Cucumis hirsutus* 
*** *Cucumis humifructus* 
* Pódrod *Cucumis*
** Sekcija *Cucumis* 
*** *Cucumis gracilis* 
*** *Cucumis hystrix* 
*** *Cucumis javanicus* 
*** *Cucumis leiospermus* 
*** *Cucumis maderaspatanus* 
*** Cokorowa melona :de:Zuckermelone (*Cucumis melo*) 
*** *Cucumis ritchiei* 
*** *Cucumis rumphianus* 
*** Górka (*Cucumis sativus*)
** Sekcija *Aculeatosi* 
*** *Cucumis aculeatus* 
*** *Cucumis africanus* 
*** *Cucumis anguria* 
*** *Cucumis baladensis* 
*** *Cucumis canoxyi* 
*** *Cucumis carolinus* 
*** *Cucumis dipsaceus* 
*** *Cucumis ficifolius* 
*** *Cucumis hastatus* 
*** *Cucumis heptadactylus* 
*** *Cucumis insignis* 
*** *Cucumis jeffreyanus* 
*** *Cucumis kalahariensis* 
*** *Cucumis meeusei* 
*** *Cucumis messorius* 
*** *Cucumis myriocarpus* 
*** *Cucumis prolatior* 
*** *Cucumis prophetarum* 
*** *Cucumis pubituberculatus* 
*** *Cucumis pustulatus* 
*** *Cucumis quintanilhae* 
*** *Cucumis rigidus* 
*** *Cucumis thulinianus* 
*** *Cucumis zeyheri* 
** Sekcija *Sagittati* 
*** *Cucumis globosus* 
*** *Cucumis sagittatus* 
** Sekcija Metuliferi 
*** :de:Horngurke abo Kiwano (*Cucumis metuliferus*) 
*** *Cucumis rostratus* 
*** *Cucumis sacleuxii* 
** Sekcija *Cucumella*
*** *Cucumis aëtheocarpus* 
*** *Cucumis asper* 
*** *Cucumis bryoniifolius* 
*** *Cucumis cinereus* 
*** *Cucumis clavipetiolatus* 
*** *Cucumis engleri* 
*** *Cucumis indicus* 
*** *Cucumis kelleri* 
*** *Cucumis kirkbrideana* 
*** *Cucumis oreosyce* 
*** *Cucumis reticulatus* 
*** *Cucumis silentvalleyi*

## Nožki


## Žrědło
* Ullstein Lexikon der Pflanzenwelt, 1973, , bok 94, pód lema *Cucumis* 

## Eksterne wótkaze
Saterland

**Saterland** jo gmejna w Nimskej. Namaka se w wobwoźe Cloppenburg zwězkowego kraja Dolna Sakska. Historiski słuša k  regionje Oldenburgska. Skóńc junija 2005 gmejna jo měła 12 896 wobydlarjow.

Saterland jo srjejźišćo nejmjeńša mjeńšynoweje rěcy Nimskeje, a to *[[saterfrizišćina|saterfrizišćiny]]*. Dla stawiznow wobsedlenja Saterland jo rěcna kupa kompletnje wobdata wót nje-friziskego (dolnonimski) wobsedlonego areala.
Zelenina

**Zelenina** jo rostlinske žywidła, kótarež njewarjone abo pó wosebnem pśigótowanju cłowjeskej carobje słuže. Ale sad a zakładne žywidła trajda a kulka k tomu njesłušaju.

Slědujuce zeleniny se rozeznawaju:
* korjenjowa a dulata zelenina (na pś. kulrabij, rjadkej, radiska)
* łopjenowa a wogonkowa zelenina (na pś. spinat, mangold, rabarber, głowkaty salat)
* płodowa zelenina (na pś. groch, tomata, górka)
* kałowa zelenina (na pś. pupkaty kał, kwětkaty kał)

Zelenina se w zagrodach abo na wjelikich zagonach sajźijo.

## Žrědło
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 1. zwězk, , lema **Gemüse** na boku 269 

## Eksterne wótkaze
Kulrabij

**Kulrabij** (*Brassica oleracea* var. *gongylodes* L.) jo rostlina ze swójźby kśicnokwětarjowych rostlinow (*Brassicaceae*).

## Wopis
Kulrabij ma mócne zrostki koła, z kótarychž se ako jabłuka wjelike, měsne kule nastawaju. 

## Stojnišćo

## Rozšyrjenje

## Wužywanje
Kule góźe se syrje abo warjone jěś.

## Nožki


## Žrědła
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 2. zwězk, , bok 95 

## Wótkaz
Zeleninowy kał

**Zeleninowy kał** (*Brassica oleracea*) jo rostlina ze swójźby kśicnokwětarjowych rostlinow (*Brasicaceae*). 

Wopśimjejo slědujuce warjetety:

* głowkaty kał (*Brassica oleracea var. capitata*)
** běły kał (*Brassica oleracea* var. *capitata* f. *alba*) 
** cerwjeny kał (*Brassica oleracea* var. *capitata* f. *rubra*)
** ropkaty kał (*Brassica oleracea* var. *capitata* f. *sabauda*)
* brokoli (*Brassica oleracea var. italica*)
* kulrabij (*Brassica oleracea var. gongylodes*) 
* kwětkowy kał (*Brassica oleracea var. botrytis*) 
* zymski kał (*Brassica oleracea var. medullosa*)
* pupkaty kał (*Brassica oleracea var. gemmifera*) 
* zeleny kał (*Brassica oleracea var. sabellica*)

## Wopisanje

## Stojnišćo

## Rozšyrjenje

## Wužywanje

## Nožki


## Žrědła
Spinat

**Spinat** (*Spinacia*) jo rod z pódswójźby  (*Chenopodioideae*) znutśika swójźby (*Amaranthaceae*).

Wótergi bu swójskej swójźbje (*Chenopodiaceae*) pśirědowany.

Nejwěcej znata družyna jo ako zelenina wužywany wšedny spinat (*Spinacia oleracea*).

## Rozšyrjenje a systematika
Rod jo spócetnje w regionje Srjejźnego mórja a w Srjejźnej Aziji rozšyrjona. Wón wobstoj z tśich družynow:

* Wšedny spinat (*Spinacia oleracea*)
* *[[Spinacia tetrandra]]* w Kawkazu, Armeńskej a Kurdistanje
* *[[Spinacia turkestanica]]* w Karakumje

## Nožki
Wšedny spinat

**Wšedny spinat** (*Spinacia oleracea*) jo rostlina ze swójźby (*Amaranthaceae*).

Wótergi se jo swójskej swójźbje (*Chenopodiaceae*) pśirědowany, kótaraž něnto płaśi ako pódswójźba (*Chenopodioideae*).

## Wopis

## Stojnišćo

## Rozšyrjenje

## Wužywanje

## Nožki


## Žrědła
Singular

**Singular** ( *singulāris* „jednotliwy“), teke **jadnota** jo numerusowa kategorija, kótaraž wóznamjeni jadnotliwy elementy. Móžo pśi substantiwach, adjektiwach, pronomenach a werbach wustupowaś.

Wjele nominow móžo jano w singularu wustupowaś. To jo tak mjenjowany signularetantum.

## Žrědło
;Powšykne
*
Werner Měškank

**Werner Měškank**, nim. Werner Meschkank (roź. 15. měrca 1956) jo serbski žurnalist, kurator Serbskego muzeja w Chóśebuzu, załožaŕ kupki *Serbska namša* a spisowaśel. Werner Měškank pišo w dolnoserbskej rěcy teksty spiwow za Serbski rozgłos, na pś. *W mórju wóda stupa* (spiwa Aaron Priedigkeit, muzika Matthias Kießling), *Ma fijałkowu sukničku* (spiwa Oliver Thomas). Wón jo teke napisał teksty za spiwy, kotarež su na cejdejce *Zgubjone wěcy. Nowe źiśece spiwy* z muziku Sebastiana Elikowskego-Winklera wózjawjone. Wón jo był teke moderator prědnego serbskego telewiznego magacina "Łužyca".

Wón jo syn Alfreda Měškanka, bydli w Zaspach.

## Publikacije
*1980: *Lěc starjejšej stej zabyłej*, wulicowańko, w: *[[Lubosć pytaś|Lubosć pytaś. Antologija dolnoserbskeje literatury]]*, zest. Ingrid Naglowa
*1988: *Mjedowa knižka: serbske přisłowa* (górnoserbšćina), zestajał Werner Měškank, Budyšyn
*1989: *Kontrola*, *Reportarski źeń*, wulicowańka, w: *[[Na mjazy|Na mjazy. Antologija dolnoserbskeje literatury]]*, zestajiła Ingrid Hustetowa, Budyšyn
*1992: *[[Njaboga pata|Njaboga pata. 111 žortow a luštnych tšojeńkow z Dolneje Łužyce]]*, wuběrał a zestajał Werner Měškank, Budyšyn
*1996: *Serbski muzej w Chośebuzu. Das Wendische Museum in Cottbus*, Chóśebuz (serbšćina/nimšćina)
*1999: *Muzeum Łużyckie w Chociebużu. Serbski muzej w Chośebuzu. The Wendish Museum in Cottbus*, Serbski muzej, Chóśebuz (pólšćina/jenźelšćina)
*1999: *[[Plon na najśpje|Plon na najśpje. Powěsći z našych jsow]]*, wuběrał, zestajał a pśigotował Werner Měškank, Budyšyn
*2000: *Vom Regenzauberlied bis zur wendischen Pop-Ballade. Ein Beitrag zur Musikgeschichte der Lausitz unter besonderer Darstellung der niedersorbischen Musikgeschichte*, Podstupim (*[[Podstupimske pśinoski k Sorabistice]]*, Nr. 3; gromaźe z Detlefom Kobjelu) 
*2005 - *Als die Wendengötter sterben sollten. Über die vorchristliche wendische Glaubens- und Götterwelt*, Chóśebuz 

## Nóžki


## Eksterne wótkaze
* Werner Měškank na boce literarny-konopej.de
* Informacija na boce Serbskego muzeja
* Jan Měškank, ''Powołanski zakaz serbskeho dipl. žurnalista Wernera Měškanka (1985)'' (pdf)
* Prědny serbski telewizny magacin "Łužyca", moderator Werner Měškank
Michał Hórnik

**Michał Hórnik** (* 1. septembra 1833 we Worklecach; † 22. februara 1894 w Budyšynje) jo był serbski duchowny a jaden z nejwažnjejšych spěchowarjow serbskego pismojstwa 19. stolěśa.

## Žrědła
* Ein kleines Lexikon - Sorben/Serbja. Bautzen: Domowina-Verlag. 
* H. Imiš, Wopomnjeńska rěč, Časopis Maćicy Serbskeje, 1894, str. 70 - 72
* Ernst Muka, Nekrolog XXXI, Časopis Maćicy Serbskeje, 1895, str. 145—157
Serbski muzej (Chóśebuz)

**Serbski Muzej** w Chóśebuzu jo se załožył w lěśe 1994. Wón zaběra se ze stawiznami a folklorom serbskego žywjenja Dolneje Łužyce.

Jaden z kuratorow Serbskego muzeja jo Werner Měškank.

## Eksterne wótpokaze
* http://www.wendisches-museum.de/
Kłosk

**Kłosk** jo kwiśonkowy stołk, pśi kótaremž w kłoskatym pśirědowanju kwiśonki pó pśikšywnych łopjeńkach, plowach, sejźe.

## Słodke tšawy

A: Ceły kłosk jo wót dweju, rědko jadneje abo wěcej pśikšywnych plowow (*Glumae*) wobdana.

B: Pśekšywowa plowa (*Palea inferior* = dolna abo *Palea exterior* = zwenkowna plowa) slědujo, kótaraž jo nosece łopjeńko. W jogo rozporje kwiśonki stoj.

C: Na špicku pśekšywowa plowa cesto njaso pšostu šćeśinu, wósć. Pśi pśikšywnych plowach wósći su rědke.

1: Prědna plowa (*Palea superior* = górna abo *Palea interior* = nutśikowna plowa) se wót dweju zrosćoneju łopjeńkow zwenkownego kwiśonkołopjeńkowego krejza twóri.

2: Póchad dweju, rědko tśich, spšosćakow (*[[Lodiculae]]*) wrośi na nutśikowny kwiśonkołopjeńkowego krejza.

3: Pśez wustupowanje   rozpśestrěwaju Lodiculae plowy, kwiśonka se puka a se proškowe łopjeńka jawje. Kłosk jo něnto zakwiśona a se móžo woprošowaś.

4. Płodnik wobda anatropne abo słabje kampylotropne semjenišćo.
 
5: Pěsta

Wšake kłoski se k kłosam abo kisćam na głownej wósce (*Rachis*) zjadnośuju. Jolic kłoski sejźe granje wjelgin krotko na głownej wósce, da wupada kaž kłosa a se groni wót pózdatnego kłosa.


Dataja:Rogge aar Secale cereale.jpg|Trajdowy kłos (Žyto)
Dataja:Avena sativa II.jpg|Trajdowa kisć (Rolny wows)
Dataja:Timothee in bloei Phleum pratense.jpg|Pózdatny kłos (:hsb:Łučny pasnik)


## Žrědła
* Seidel/Eisenreich: BLV Bestimmungsbuch Blütenpflanzen, , bok 273 
*
Kłos

**Kłos** (*Spica*) jo njeroznogaśowany kwiśonkowy stołk, kótaryž njaso sejźece jadnotliwe kwiśonki na pódlejšonej głownej wósce. Jolic głowna wóska jo stłustnjona, da jo homoła (*Spadix*).


Dataja:Grote weegbree bloeiwijze Plantago major subsp. major.jpg|Kłos škórodwje
Dataja:Getreide.jpg|Trajdowe kłose
Dataja:Ährchenspindel.jpg|Kłos wuskeje wołmicy
Dataja:Plantagomedia.JPG|Psowy jězyk (kłos)


## Warianty
Kłosk njaso jano 1-3 kwiśonki.

Pśi słodkich tšawach a cypriskotšawowych rostlinach sejźe kłoski město jadnotliwych kwiśonkow.

## Žrědła
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 1. zwězk, boka 113-114 
*  
* Ullstein Lexikon der Pflanzenwelt, 1973, , boka 66 a 457
Kisć

**Kisć**, teke **łoś** jo kwiśonkowy stołk, pśi kótaremž bocne wóski njasu jadnore abo roznogaśowane grany. Pó formje se rozeznawaju wupśestrěta kisć, wopłonjona wótšćitarska kisć, lejkowa kisć a botryoid.

## Warianty
### Wšedna kisć

Licba roznogaśowanja wubywaju wót dołojce górje w źělnych kwiśonkowych stołkach. Bocne wóski, ale teke głowna wóska njasu nakóńcne kwiśonki (nimski *Terminalblüte*).

Kisć jo ako kwiśonkowy stołk daloko rozšyrjona a se namaka na pś. pśi ricinusu, pśi winowym pruće abo pśi wowsowych a jałhowych družinach.


Dataja:Vitis vinifera sylvestris Closeup SierraMadrona.jpg|Winowe grany njejsu žedne grany, ale typiske kisće
Dataja:Avena sativa II.jpg|Rolny wows
Dataja:Veldbeemdgras bloeiwijze Poa pratensis.jpg|Łucna lipnica


### Wótšćitarska kisć

Jolic kisć jo pśez wupśestrěwanje bocnych gałuzow wokołce pódobna, pótom je wótšćitarska kisć abo wokołkowa kisć.


Dataja:Gemeine Schafgarbe, weiss - gross.jpg|Wójcyna rotwica
Dataja:Hyczka RB1.JPG|Carny baz pśi kwiśenju.
Dataja:Sambucus nigra2.jpg|a z płodami


### Lejkowa kisć

Jolic zwenkowne kwiśonki laže wušej ako nutśikowne, tak až ma formu lejka, pótom jo lejkowa kisć (*Anthela*). Taki kwiśonkowy stołk maju bagnowa smalanka, škripiny a syśowe rostliny.


Dataja:Juncus inflexus.jpeg|Lejkowa kisć na syćinje
Dataja:Filipendula-ulmaria.JPG|Lejkowe kisće pśi bahnowej smjetance


### Botryoid
Jolic roznogaśowanja su reducěrowane, tak až pśisamem wupada kaž grana (*Botrys*), pótom jo botryoid.


Dataja:Botryoid (inflorescence).svg|Botryoid z terminalneju kwiśonku a podótknjenym roznogaśowanim
Dataja:Traube (inflorescence).svg|Wopšawdna grana bźez terminalneje kwiśonki a roznogaśowanja


## Žrědła
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 1. zwězk, , boka 113-114 pód lema *Blütenstand* 
*  
* Ullstein Lexikon der Pflanzenwelt, 1973, , bok 66 

## Eksterne wótkaze

Wobraze kisćow z wobrazowego archiwa uniwersity Basel
Rolny wows

**Rólny wows** (*Avena sativa*) jo rostlina ze swójźby słodkich tšawow (*Poaceae*).

## Wopis
Rolny wows ma nage, nic rozpadajuce kłoski, kótarež njamaju wósć abo jano maju jadnu wósć.

## Stojnišćo

## Rozšyrjenje

## Wužywanje

## Nožki


## Žrědła
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), , bok 448.
Wows

**Wows** (*Avena*) jo rod ze swójźby słodkich tšawow (*Poaceae*). 

Wopśimjejo slědujuce družyny:

* krotki wows (*Avena nuda subsp. brevis*)
* nagi wows (*Avena nuda subsp. nuda*)
* njerodny wows (*Avena fatua*)
* rolny wows (*Avena sativa*)
* smužkaty wows (*Avena nuda subsp. strigosa*)
* :hsb:zmjećeny wows (*Avena planiculmis*)

## Nožki
Wójcyna rotwica

**Wójcyna rotwica** (*Achillea millefolium*) jo rostlina ze swójźby kóšowych kwětarjow, z roda rotwicow. 

## Etymologija

Botaniske mě „Achillea“ wótwóźujo se wót grichiskego ryśarja Achilles.

## Wopis

Wójcyna rotwica jo wěcejlětna, zelišćowa rostlina, kótaraž dośěgnjo wusokosć wót 60 cm. Rostlina jo zymje pśetrajuca.

Pjerinata łopjena su śamnozelene.

Wóna kwiśo wót junija až do oktobra. Kwiśonki su běłe a wótergi rožojte abo karmine. 

Rostlina wónja słaba aromatiska a słoźi górkoaromatiska.

## Stojnišćo

Wójcyna rotwica jo łucna rostlina. Jo rostlina na zeleznicowych nasypach, na pólnych mjezach, na pastwišćach a pśi drogach abo rolach. Rostlina ma lubjej mokšojtu zemju.

## Rozšyrjenje
Rostlina jo w Europje a w měrnych conach Azije rozšyrjona.

## W rostlinskej gójarskej wěźe

W rostlinskej gójarskej wěźe wužywaju se kały póddružyny Achillea millefolium (Herba Millefolii). Zběraju kały wót junija do septembra. Wójcyna rotwica jo apetit pózbuźujuca, pódpěra póžywanje, pógnuwa žołcnik a bubnjenja. Rostlina póspěšujo sednjenje a późaržujo zagórjenja. Wóna statkujo ako mokś pógónjujuca.



## Synonymy

* Achillea borealis subsp. arenicola (A. Heller) D.D. Keck, 1940. 
* Achillea lanulosa Nutt., 1834. 
* Achillea laxiflora Pollard & Cockerell, 1902 
* Achillea pecten-veneris Pollard , 1899 



## Systematika

### Póddružyna Achillea millefolium subsp. millefolium

* Achillea millefolium subsp. millefolium var. millefolium - europa, azija 
* Achillea millefolium subsp. millefolium var. alpicola - Rocky Mountains 
* Achillea millefolium subsp. millefolium var. borealis - arktis 
* Achillea millefolium subsp. millefolium var. californica - kaliforniska 
* Achillea millefolium subsp. millefolium var. occidentalis - sewjernoamerika 
* Achillea millefolium subsp. millefolium var. pacifica - zapadny pobrjóh sewjernoameriki 
* Achillea millefolium subsp. millefolium var. puberula - kaliforniska
* Achillea millefolium subsp. millefolium var. collina - juhowuchodna europa

### Póddružyna Achillea millefolium subsp. chitralensis

- zapadna himalaja 

### Póddružyna Achillea millefolium subsp. sudetica

- alpy, karpaty 



## Nožki


## Žórła
*   
* Dörfler, H.-P., Roselt, Gerhard: Heilpflanzen. Gestern und Heute. Urania, Leipzig - Jena - Berlin 1989, S. 14 f. 
* GU Naturführer Blumen, ISBN 3-7742-1507-3, strona 208 



## Eksterne wótkaze
* Botanický herbář 
* garten.cz 
* Bylinky na dlani 
* Herbaversum 
* crescent bloom 
* ARKive 
* USDA plants database 
* Plants for a Future 
* Flora of Northern Ireland
Rotwica

**Rotwica** (*Achillea*) jo rod ze swójźby kóšowych kwětarjow (*Asteraceae*).

## Wopis
Łopjena su paproćojte, aromatiske a cesto kósmate.

Wětše družyny kwiśu wót póznego nalěta až do nazyma. Kwiśonkowe głowki su běłe, žołte, oranžowe, rožojte abo cerwjene.

## Systematika
Rozeznawa se w roźe *Achillea* něźi 115 až 200 družynow (wuběrk) :
* *[[Achillea aegyptiaca]]* L.
* :de:Silbergarbe (*Achillea ageratifolia* (Lindl.) Boiss.)
* :de:Leberbalsam-Schafgarbe (*Achillea ageratum* L.)
* *[[Achillea alpina]]* L.
* *[[Achillea asiatica]]* Serg.
* *[[Achillea aspleniifolia]]* Vent.
* :de:Schwarzrandige Schafgarbe (*Achillea atrata*)
* *[[Achillea biebersteinii]]* Afan.
* *[[Achillea biserrata]]* M.Bieb.
* *[[Achillea cartilaginea]]* Ledeb. ex Rchb.
* *[[Achillea chrysocoma]]* Friv.
* :de:Bittere Schafgarbe oder Steinraute (*Achillea clavennae* L.)
* :de:Clusius-Schafgarbe (*Achillea clusiana* Tausch)
* *[[Achillea clypeolata]]* Sm.
* :de:Hügel-Wiesenschafgarbe (*Achillea collina* (Rchb. f.) Heimerl)
* *[[Achillea conferta]]* DC.
* :de:Kretische Schafgarbe (*Achillea cretica*)
* :de:Meerfenchelblättrige Schafgarbe (*Achillea crithmifolia* Waldst. & Kit.)
* :de:Muskatgarbe (*Achillea decolorans* Schrad.)
* *[[Achillea distans]]* Waldst. & Kit. ex Willd.
* *[[Achillea erba-rotta]]* All.:
** :de:Moschus-Schafgarbe (*Achillea erba-rotta* subsp. *moschata* (Wulfen) I.Richardson; Syn.: *Achillea moschata* Wulfen) 
** *Achillea erba-rotta* subsp. *rupestris* (Porta) I.Richardson (Syn.: *Achillea rupestris* Porta)
* *[[Achillea falcata]]* L.     
* :de:Gold-Schafgarbe (*[[Achillea filipendulina]]* Lam., často *Achillea filipendula* geschrieben)
* *[[Achillea grandifolia]]* Friv.
* *[[Achillea impatiens]]* L.
* *[[Achillea lingulata]]* Waldst. & Kit.
* *[[Achillea macrocephala]]* Rupr.
* :de:Großblättrige Schafgarbe (*Achillea macrophylla* L.)
* *[[Achillea magnifica]]* Hub.-Mor.
* Wójcyna rotwica (*Achillea millefolium* L., Syn.: *Achillea millefolium* subsp. *lanulosa* (Nutt.) Piper, *Achillea lanulosa*)
* :de:Edle Schafgarbe (*Achillea nobilis* L.)
* *[[Achillea odorata]]* L.
* :de:Dolomiten-Schafgarbe (*Achillea oxyloba*)
* :de:Ungarische Wiesen-Schafgarbe (*Achillea pannonica* Scheele)
* *[[Achillea pseudopectinata]]* Janka
* :de:Rasige Wiesen-Schafgarbe (*Achillea pratensis*)
* Wjelika rotwica Sumpf- oder Bertram-Schafgarbe (*Achillea ptarmica* L.)
* *[[Achillea ptarmicifolia]]* (Willd.) Heimerl
* *[[Achillea pyrenaica]]* Sibth. ex Godr.
* :de:Blaßrote Wiesen-Schafgarbe (*Achillea roseoalba*)
* :de:Weidenblättrige Sumpf-Schafgarbe (*Achillea salicifolia*)
* *[[Achillea santolina]]* L.
* :de:Feinblättrige Schafgarbe (*Achillea setacea* Waldst. & Kit.)
* *[[Achillea sibirica]]* Ledeb.
* :de:Griechische Schafgarbe (*Achillea taygetea*)
* *[[Achillea tenuifolia]]* Lam.
* :de:Gelbe Schafgarbe (*Achillea tomentosa*)
* *[[Achillea umbellata]]* Sm.
* *[[Achillea vermicularis]]* Trin. 
* *[[Achillea wilhelmsii]]* C.Koch

## Nožki


## Žrědło
*  

## Eksterne wótkaze
Carny baz

**Carny baz** (*Sambucus nigra*) jo rostlina ze swójźby pižmonkowych rostlinow (*Adoxaceae*).

## Wopis
Carny baz jo kerk abo małki bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 3 až do 7 (9) m.

Gałuzy su zrownane abo wobłukaśe wen pśewisujo.

### Łopjena
Pśeśiwo stojece łopjena su pjerinate, dłujko wogonkate, na dolnem boku namódry zelene a wobstoje zwětšego z 5 až do 7 dłujkojśe-jajojtych, 5-10 cm dłujkich, 3,5 cm šyrokich, śańko zubatych, pśisamem sejźecych łopjeńkow. Pśi rozšurowanju aromatiski wónjaju.

### Kwiśonki
Kwiśo wót maja až do junija. Małke, šlapkaśe płone, gódnje wónjajuce kwiśonki stoje w až do 8 cm šyrokich wokołkowych kisćach. Krona jo kólaskata, běła abo póžołta.

Kwiśonki se wót muchow a brucykow woprošuju. Ale proški se zwětšego wót wětša rozšyrjona, tak až ako wuwołaŕ někotarych alergijow płaśe.

### Płody
Płody su cerwjeno-carne, jědne, kulowate packate płody, kótarež cesto se jagody pomjenjuju. Wóni dośěgnu tłustosć wót 3 až do 4 mm. Jich wogonki su swětłocerwjene. Mězga jo purpurcerwjena.

Zdrjałe płody se wót ptaškow jěźe.

## Stojnišćo
Rosćo w žywych płotach a w bogatych na zelu, włožnych lěsach a drjebiznowych městnach.

## Rozšyrjenje
Rostlina jo w pśisamem cełej Europje rozšyrjona. Ale teke w Małkej Aziji a w Kawkazu wustupujo.

## Wužywanje
Kwiśonki a płody se pśeśiwo kataroju a drugim bólosćam dychańskich puśow, ale teke pśeśiwo zymnicy wužywaju.

## Mytologija
Pśi Germanach jo był wósebnje swěta, pśeto ako domacny kerk jo złe duchy zagnaś měła. Jeje nimske mě Hollunder cesći *Frau Holle*.

## Nožki


## Žrědła
* Bruno P. Kremer: Steinbachs Naturführer Bäume & Sträucher, , bok 362 
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, , 2. nakład, 2008, bok 462 

## Eksterne wótkaze

* 
*
Głogołopjenata jabłušcyna

**Głogołopjenata jabłušcyna** (× *Malosorbus florentina*) jo rodowy bastard z źiweje jabłušcyny (*Malus sylvestris*) a brjoka (*Sorbus torminalis*).

## Wopis
Głogołopjenata jabłušcyna jo małki bom. Krona jo kulojta. Šerozelene łopjena su rězane. Kwiśonki su běłe. Płody su swětłocerwjene.

## Žrědło
* Botanica, Bäume und Sträucher, Über 2000 Pflanzenporträts, , strona 546 

## Eksterne wótkaze
Brjok

**Brjok** (*Sorbus torminalis*) jo kerk abo bom ze swójźby rožowych rostlinow  (*Rosaceae*).

## Wopis
Brjok jo kerk abo bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 3 až do 12 (15) m.

Krona jo jajojta až kulojta. Młode gałuzy su pjelsniwe.

### Łopjena
Śamnozelene łopjena su błyšćece, we wobcerbje šyroko jajojte, maju na kuždem boku 3 až 4 wušpicnjone lapy a dośěgnu dłujkosć wót 5 až do 10 cm. Wóni njasu na dolnem boku šeru pjelsń, ale pózdźej gołe bywaju. Jich lapy su wótše, pśi comž dolnje su wjelike a horicontalnje wótstoje. Jich nazymowe barwjenje jo nabrunje žołte až oranžocerwjene.

### Kwiśonki
Kwiśo wót maja až do junija. Běłe kwiśonki dośěgnu wjelikosć wót 1,5 cm a stoje we wokołojtych kisćach.

### Płody
Jabłukowy płod jo jajojty a na zachopjeńku žołte až nacerwjenje žołte, w zdrjałosći nacerwjenje bruny z swětłymi dypkami, dośěgnjo dłujkosć wót 2 cm. Wóni su jano pśi pśezdrjałosći jědne, pśi comž su śěstojte a słoźe wjelgin kisale.

## Stojnišćo
Rosćo w dubowych a dubo-grabowych lěsach a na lěsnych kšomach. Ma lubjej w pšawej měrje suche, w lěśu śopłe, nejwětšego kalkate, kamjenjate zemje.

## Rozšyrjenje
Rostlina jo w srjejźnej a pódpołdnjowej Europje rozšyrjona.

## Wobraze

Wobraz:ElsbeerBlatt.jpeg|Łopjeno a pupk kwiśonki
Wobraz:ElsbeerFrucht.jpeg|Płodnistwo
Wobraz:Sorbus torminalis Weinsberg 20070929 8.jpg|Łopjeno w nazymje


## Nožki


## Žrědła
* Botanica, Bäume und Sträucher, Über 2000 Pflanzenporträts, , bok 867, z wědomnostnym mjenim *Sorbus terminalis* 
* Mayer, Schwegler: Welcher Baum ist das?, Bäume, Sträucher, Ziergehölze, , bok 188 
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, , 2. nakład, 2008, bok 440 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), , bok 412 

## Eksterne wótkaze

* 
*
Andy

**Andy** (špański *Cordillera de los Andes*, kečwa *Anti*) su z dłujkosću wót 7.500 km nejdlejšy górski rjeśaz na Zemi a namakaju se podłu pobrjoha Śichego oceana w Pódpołdnjowej Americe, dokładnej we Venezuelje, Kolumbiskej, Ekuadorje, Peru, Boliwiskej, Chilskej a Argentinskej.

Z wětšego źěla wobstoje Andy z dweju paralelneju rjeśazowu. Nejwušy dypk wulkaniskich zropjonych górinow jo Aconcagua (6.962 m) pśi granicy mjaz Chilskeju a Argentinskeju, kenž jo nadobo nejwuša góra cełeje Ameriki. W Andach wužrědli se teke Amaconas, nejwětša rěka na swěśe.

## Wótkaz
Lisabon

**Lisabon** (port. *Lisboa*) jo głowne město a stolica Portugalskeje.


Lissabon-Castelo de Sao Jorge-42-von Calcada do Duque-2011-gje.jpg
Lissabon-Sao Vicente de Fora-64-Dachterrasse-2011-gje.jpg
Lissabon-Sao Domingos-06-2011-gje.jpg
Lissabon-Ascensor da Gloria-04-2011-gje.jpg
Lissabon-Ginjinha-10-2011-gje.jpg
Lissabon-Rua do Carmo-06-Luvaria Ulisses-2011-gje.jpg
Lissabon-Rua do Almada-02-Restaurant-2011-gje.jpg
Lissabon-250-Containerhafen-Ponte 25 de Abril-2011-gje.jpg
Jodie Foster

**Jodie Foster** (pópšawem *Alicia Christian Foster*; * 19. nowembra 1962, Los Angeles) jo US-amerikańska grajaŕka, režiserka a filmowa producentka.

## Wobraze

Jodie Foster at the 1989 Academy Awards.jpg
Paper_Moon_television_1974.JPG|Jody Foster w lěśe 1974 pódla Christopher Connelly


## Eksterne wótkaze

* Jodie-Foster-Fan.de
Priwatiw

**Priwatiw** (z łatyńskego *prīvāre* „wobrubnuś“) jo semantiske pśiznamje  wótwóźonych werbow a z tych wótwóźonych adjektiwow a substantiwow. Pśi tom werby zwurazniju wótwónoźowanje abo felowanje něcogo resp. negaciju.

Mimo togo eksistěruju priwatiwne afikse, kótarež se pśi substantiwach a adjektiwach wužywaju.

## Pśikłady

### Nimšćina
Někotare prefikse pśi werbach pokazuju priwatiw, a to *ent-*, *aus-*, *ab-* a *de-* (w cuzorěcnych werbach). Slědujuce werby zwurazniju priwatiw:
* *schälen* „běliś, woběliś“
* *demaskieren* „demaskěrowaś“
* *entfärben* „wótbarwiś“

Teke substantiwy a adjektiwy mógu priwatiwny prefiks wopśimjeś, a to *un*- abo *ent*-.
* *Untreue* „njezwěrnosć“

### Turske rěcy
Turske rěcy maju sufiks za priwatiw, kótaryž wariěrujo pó wokalnej harmoniji. Pšosym glědajśo, až njejźo wó pad, dokulaž rezultěrujuce słowo jo adjektiw.

#### Baškiršćina
W baškiršćinje eksistěrujo priwatiwny sufiks +hEҙ, kótaryž se dla wokalneje harmonije w někotarych wariantach jawi: -*һеҙ*, -*һыҙ*,-*һоҙ* a -*һөҙ*. Wón góźi se pśełožyś do nimšćiny pśez *-los* resp. *ohne* („bźez--ny“), *un-* („nje-“), *miss-* (“?“) a jo antonym wót -*лЕ* „--ny“ w styri wariantach -*лы*, -*ле*, -*ло*, -*лө*.
* *эшһеҙ* „bźezdźěłabny“
* *һөтһөҙ кофе* „bźezmlokowy kafej“
* *балһыҙ сәй* „bźezmjedowy tej“
* *боросһоҙ риҙыҡ* „bźezpjepjerjowa jěź“

#### Turkojšćina
W turkojšćinje eksistěrujo priwatiwny sufiks we wariantach -*siz*, -*sız*, -*suz* a -*süz*. Wón jo antonym wót -*li*, -*lı*, -*lu* a -*lü*.
* *șekersiz* „bźezcukorowy“
* *tuzsuz* „bźezsolny“

### Tupi-guaraniske rěcy
#### Guaranišćina
W guaranišćinje eksistěrujo priwatiwnej sufiksa, a to -*o* a -*ỹ*.
* *ojetavy'o* „wón wuknjo“ (pó słowach „wón-se-głuposć-wótwónoźoniś“)
* *y'ỹ* „suš“

## Nožki

## Žrědła
;Powšykne
* , bok 484, lema *Privativ*
* , boki 187-188, lema *privativ*
;Za jadnotliwe rěcy
* , boka 66, 169 (z nimskorěcnym pokazku *Privativsuffix*)
* , bok 103

## Glědaj teke
* Alpha privativum
Čerokiske pismo

**Čerokiske złožkowe pismo** jo pisański system kótaryž jo se wuźěłany wót muža, Sequoyah, w lěśe 1819, aby čerokisku rěc pisał. Naměty kontakt z europskimi sedlarjami, jo ideju pisanja pśewzeł, a sam jo zachopił wuźěłaś pódobny pisański system za swójski čerokiski lud. Pó někotarych wopytach, inkluziwnje ideografije, jogo źěło jo płoźiło pśez wuźěłanje złožkowego alfabeta, nic alfabet kaž ten sedlarjow. Někotare ze symbolow su pśipadnje pśewzete z alfabeta sedlarjow, a druge su cele wunamakane z jogo pśestajenja.

## Kompjuterowa reprezentacija
Čerokiske pismo se w Unicode reprezentěrujo, w znamješkowem wobłuku (engelski *character range*) U+13A0 až U+13F4.  

Jadnučka čerokiska pismowa družyna (engelski *font*) se z Mac OS X dodawa, wersija 10.3 (Panther) a pózdźej a Windows Vista. Čerokiske pismo se teke pódpěra z lichotnych pismow namakane na boku languagegeek.com a Touzet's atypical.net, a shareware-pismowe družyny Code2000 a Everson Mono.

## Eksterne wótkaze
* languagegeek.com fonts 
* Everson Mono 
* atypical.net Cherokee font
Manšćina

**Manšćina** abo **Manx** (manski *Yn Ghaelg* abo *Yn Ghailck*) jo keltiska rěc, kótaraž se na kupje Man powěda. Jo to rěc, kótaraž se jo ze stareje iršćiny wuwiła, jo pódobna pódzajtšoulsterskemu a gallowayskemu dialektu. 

Slědny cłowjek za kótaregož jo była manšćina ako maśeršćina, jo był Ned Maddrell, wumrěł w lěśe 1974. W slědnej dobje jo ale rěc zasej wucona.

## Fonologija

## Eksterne wótkaze

* Wikipedija w manšćinje
* Modlitewna kniha w manšćinje
Man

Kupa **Man** lažy w Irskem mórju mjaz Engelskeju, Šotiskeju, Irskeju a Waliziskeju.

Njejo źěl Wjelikeje Britaniskeje, ale jo awtonomna kronowa dependenca, kótaraž jo direktnje britiskej kronje pódstajana. Kupa jo wjelika něźi 48x16 km. Płonina jo 572 km2. Srjejźišćo kupy jo Douglas.
Audrey Hepburn

**Audrey Hepburn** (* 4. maja 1929 w Brüsselje, Belgiska; † 20. januara 1993 w Tolochenaz blisko Lausanne w Šwicarskej; pópšawem *Edda Kathleen van Heemstra Hepburn-Ruston*) jo była grajaŕka a źiwadłownica britisko-nižozemskego póchada.

## Filmy
* 1961: Breakfast at Tiffany's 
* 1957: Love in the Afternoon
* 1953: Roman Holiday
Johannes Heesters

**Johannes Heesters**, pópšawem *Johan Marius Nicolaas Heesters* (* 5. decembra 1903 w Amersfoorśe, Nižozemska; † 24. decembra 2011 w Starnbergu) jo był nižozemsko-awstriski źiwadłownik a spiwaŕ. Jogo žona jo była Simone Rethel-Heesters (* 1949). Płaśił jo w slědnych lětach ako nejstaršy aktiwny wuměłc na cełem swěśe.

## Eksterne wótkaze
* Johannes Heesters
Maśeršćina

Ako **maśeršćinu** wóznamjenja w ranem źiśetstwje bźez formalneje wucby nawuknjonu rěc, prědnu rěc. Toś ta zaśišća w jeje zukowej pódobje a gramatiskej strukturje tak dłymoko, až rěcnicy jich maśeršćina do dalokeje měry zawtomatěrizowanje wobkněže. W cełku njamóžo něźi wót pubertetnosći žedna druga rěc toś te městno wěcej wobsajźiś. Kuždy nic na wósebnje rěcnu słabosć śerpjecy cłowjek nawuknjo w toś tem casu w jogo wokolinje pśewažujucu rěc w samskej perfektnosći kaž zachadna generacija. 

Psycholog Steven Pinker a linguist Noam Chomsky měnitej, až młody cłowjek nad pśinaroźonymi strukturami disponěrujo (Uniwersalna gramatika), kótarež rěcne pśiswójenje aktiwnje pódpěraju (pśirownaj Generatiwna gramatika). Toś ten pśistup rozšyri Jerome Bruner wó starjejšyny *pódpěrowański system za rěcne pśiswójenje*, kótaryž k tomu wjeźo, až interakcija z mjeńšymi źiśimi jich wuknjenje wósebnje pógnuwa. Nowše pśepytowanja pokazuju, až rěcne pśiswójenje teke bźez pśipušćenja pśinaroźonymi rěcospecifiskich mórzgowych strukturow jo wujasnjobne (konnektionizm, kulturne teorije); neokorteks pokaza wusoke plastiskosć w ranych lětach a źiśe jo regularnje wjelgin pógnujuce wuknjeńske wokoliny pśez dlejšy cas wustajone. Wažne jo pśi tom, až druge luźe nad pśirownajobnymi duchownymi strukturami (wótglědy, zaměry) disponěruju, kótarež źiśe z nimi pśez rěcu źěliś móžo („Theory of Mind“, kulturna teorija wót Tomasello). Zgromadne cynjenje we wětšych kupkach se zda teke z ewolucionarnego rozglěda psicyna k wutwórjenju rěcy był byś (Dunbar).

W Zjadnośonych statow Ameriki, ale teke w drugich źělach swěta, se góźi tendenca wobglědowaś, kuždu wósobu, kótaraž ma bejnje wužytne znajobnosći w cuzej rěcy, ako „bilingualna“ abo „multilingualna“ wóznamjeniś. Rěcopolitiski to se móžo ako wopyt wobglědaś, wopšawdnu wěcejrěcnosć wjelikich kupkow wobydlaŕstwa, kótarež mimo rěcy majority drugu maśeršćinu powědaju, w poměrje k ako idealizowanje zapśimjobnej a jano myslonej jadnorěcnosći pówušyś. W Nimskej to mjaz drugim na migrantowych kupkow pówójnskego casa pśitrjefi.

Bilingualnosć w eksaktnym wóznamje rěka, až se druga rěc z runje takej wusokej kompetencu kaž maśeršćina powěda.

Pó spóznaśach neurowědomostnego instituta w La Jolla daś muzika komponista rěcnu melodiju jogo maśeršćiny wótbłyšćujo. Maśeršćina da jeje charakteristiski raz pó toś tom slěźeńskem wuslědku toś teke muzice kraja. Jolic se rozeznawa na pśikład wusokosć tona jaden na drugi slědujuceju  złožkow we pótrjefjonej rěcy mócnje, da pokaza teke muzika wurazne skoki tonow.
Veverská Bítýška

**Veverská Bítýška** jo gmejna w Českej (Pódpołdnjowomorawski kraj, wokrejs Brno-venkov). Lažy 235&nbsp;m nad mórskeju głaźinu. Ma 2 879 wobydlarjow (2005). Prědne historiske naspomnjenje jo z lěta 1376.