open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gokowc

**Gokowc** (*Rhamnus*) jo rod ze swójźby gokowcowych rostlinow (*Rhamnaceae*).

## Rozšyrjenje
Družyny pśedewšym w měrnym regionach na pódpołnocnej połkuli wustupuju, jano někotare w Africe.

## Systematika
Eksistěruju rozdźělne rozrědowanja roda Rhamnus, psowicy (*Frangula*) se cesto ako swójski rod wobglědaju. Wětšyna awtorow źěli rod do dweju pódrodowu *Eurhamnus* a *Frangula*, kótarejž se dalej do sekcijow rozrěduju. Slědujuce rozdźělenje slědujo systemoju pó Suessenguth:

*Pódrod *Frangula* Miller, S.F. Gray
:Kwiśonki su pěślicbne a dwójorodnikojske, semjenja njebrozdźone. Kotyledony su tłuste, pupki njamaju žedne pupkowe spjerchliny. Łopjena a gałuzy su měnjate. Głowny rozšyrjeński teritorij jo w pacifiskej pódpołnocnej Americe, źož na pś. Purgier-Faulbaum (*Rhamnus purshiana*) wustupujo, mimo togo w Africe, pódzajtšnej Aziji, srjejźnej a pódpołdnjowej Americe.

:Ceste europske družyny su na pś.
:*Psowic (*Rhamnus frangula*)
:**[[Rhamnus rupestris]]*

*Pódrod *Eurhamnus* Dippel
:Kwiśonki su pśecej dieciske a semjenja dłymoko brozdźone. Klěwanje se stanjo epigeiski, klěwańske łopjeńka su śańke a łopjena su měnjate abo pśeśiwo stojece. Pupkowe spjerchliny eksistěruju. Śěžej rozšyrjenja jo pódzajtšna Azija.

:Ceste europske družyny su na pś.
:* Wótšolistowy gokowc abo pśecej zeleny gokowc (*Rhamnus alaternus* L.)
:* Alpski gokowc (*Rhamnus alpina* L.): Njama kałače, njaso styrilicbne kwiśonki a wustupujo w pódpołdnjowoeuropskich górach
:* Balearski gokowc (*Rhamnus ludovici-salvatoris* Chodat, Syn.: *Rhamnus belearicus* (DC.) Willk.): Wustupujo na Mallorca
:* Pšawy gokowc (*Rhamnus cathartica* L.): Rowny kerk z wjelikimi, wótergi meškowje kósmatymi łopjenjami a měsnymi płodami
:* *[[Rhamnus fallax]]* Boiss.: Wustupujo wót Kärnten až Grichiskeje, njama śernje
:* *[[Rhamnus lycioides]]* L.
:* *[[Rhamnus myrtifolia]]* Willk.: Družyna ze Špańskeje
:* Mały gokowc (*Rhamnus pumila* Turra): Małołopjenowy kerčk pódpołdnjowo- a srjejźoeuropskich górow
:* *[[Rhamnus tinctoria]]* L.: Družyna ze šyrokimi łopjenami a śernjami, wustupujo w juhowuchodno-europskich górach, pśi comž sušene jagody se góźe k barwjenju („Gelbbeeren“)
:* Skalny gokowc (*Rhamnus saxatilis* Jacq.): gusto roznogaśowana a śernjojta družyna z wjelgin małkimi łopjenami, kótaraž wustupujo pśedewšym w górach srjejźneje a pódpołdnjoweje Europy

### Dalšne družyny
*Afrikański psowic (*Rhamnus prinoides* L'Hér.)

## Nožki


## Eksterne wótkaze
Amurowa wišnja

**Amurowa wišnja** (*Prunus maackii*) jo rostlina ze swójźby rožowych rostlinow (*Rosaceae*).

## Wopis

Amurowa wišnja jo bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 15 m.

### Łopjena
Łopjena su na zachopjeńku meškowje kósmate a dośěgnu dłujkosć wót 8 až do 10 cm. Wóni se w nazymje wjelgin rědnje pśebarwjuju.

### Kwiśonki
Małke běłe kwiśonki rostu w krotkich, gustych kłosach na špicach krotkich łońskich wurostkow.

### Płody
Płody su małučke, suche a carne.

## Rozšyrjenje
Rostlina  jo domacna w Koreji, dłujkozajtšnej Chinskej a pódzajtšnej Sibiriskej.

## Žrědło
* Botanica, Bäume und Sträucher, Über 2000 Pflanzenporträts, , bok 682 

## Eksterne wótkaze
Rudno

**Rudno** jo wjas w Pólskej.

Rudno lažy mjazy městoma Kraków a Chrzanów w krotkozajtšnej Pólskej.
W lěśe 2009 jo how bydliło 745 luźi.
Załzowa wišnja

**Załzowa wišnja** (*Prunus glandulosa*) jo rostlina ze swójźby rožowych rostlinow (*Rosaceae*).

## Wopis
Załzowa wišnja jo kerk, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 1,5 m.

Gałuzy su jěderne a śańke.

### Łopjena
Łopjena su małke, eliptiske až dłujkojśe-lancetojte. Wóni dośěgnu dłujkosć wót 3 až 8 cm a gusto załzaśe rězane.

### Kwiśonki
Kwiśo w póznem nalěśe. Mnogolicbne kwiśonki su běłe až blědorožojte a se z łopjenami jawje. Wóni dośěgnu pśeměr wót 1 až do 2,5 cm a stoje pó jadnom až pó dwěma.

### Płody
Jědne, ale kisałe płody su śamnocerwjene a něźi poł tak wjelike kaž wišnje.

## Sorśe 'Sinensis' a 'Alba Plena'

* Sorta 'Sinensis' njaso połnjone, rožojte kwiśonki.
* Sorta 'Alba Plena' resp. 'Alboplena'  njaso běłe kwiśonki.

## Rozšyrjenje
Rostlina jo w Chinskej a Korejańskej rozšyrjona.

## Žrědła
* Botanica, Bäume und Sträucher, Über 2000 Pflanzenporträts, , bok 683 
* Mayer, Schwegler: Welcher Baum ist das?, Bäume, Sträucher, Ziergehölze, , bok 174 

## Eksterne wótkaze
*Nastawk wó ''Prunus glandulosa'' z wobrazom
Hendryškowy keŕ

**Hendryškowy keŕ** (*Ribes uva-crispa*,  syn. *Ribes grossularia*) jo kerk ze swójźby hendryškowych rostlinow. Dalše serbske mě jo **bubańkowy keŕ**. Jogo jagoda jo **hendryška** abo **bubańka**.

## Wopis
Hendryškowy keŕ jo w lěśu zeleny, rowny kerk, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 0,6 až do 1,5 m. Rostlina njaso mócne, w tśich rědach stojece, až do 1 cm dłujke śernje. Wurostki su gusto kósmate.

### Łopjena
Měnjate łopjena su tśilapate až pěślapate, meškowje kósmate, njasu tupe zubki a dośěgnu šyrokosć wót 1 až do 6 cm. Wóni su na dolnem boku měko kósmate a stoje zwětšego w rozporach dłujkich śernjow, cesto w małkich promjenjach. Jich wobcerba jo kulojta a baza jo wutšobojta.

### Kwiśonki
Kwiśo wót apryla až do maja. Kwiśonki su pśewažnje dwójorodnikojske, wótergi jadnorodnikojske a stoje pó jadnom až pó tśich w łopjenowych rozporach a dośěgnu wjelikosć wót 0,5 až do 1,5 cm. Běłe kronowe łopjeńka su njenaglědne. Keluškowe łopjeńka su cerwjenojte abo zelenojte a gusto kósmate a dwójce až tšoji tak dłujke kaž kronowe łopjeńka.

### Płody
Wisece jagody su zelene, žołtozelene abo cerwjenojte, dłujkojte až kulowate, gładke abo kósmate a dośěgnu dłujkosć wót 1 až do 2 cm. Wóni njasu prědku zbytk kelucha a měke šćeśiny. Wóni wót julija dozdrjaju.

## Stojnišćo
Rosćo w ługowych lěsach, w krickach na lěsnych kšomach, na kamjentnych kupach, we žłobišćowych a górskich lěsach. Ma lubjej wutkate, cesto kalkate a kamjentne zemje. 

## Rozšyrjenje
Rostlina jo w pśisamem cełej Europje, w pódpołnocnej Africe a wót Prědneje Azije až do dłujkozajtšneje Chinskeje rozšyrjona, pśi comž na pódpołdnju Europy w górach we wusokosćach až do něźi 1400 m wustupujo a w pódpołnocnej Skandinawiskej felujo.

## Wužywanje
Rostlina wót 16. lětstotka se ako jagodowy sad kultiwěrujo. Něźi 1000 sortow ma pśisamem samske wětše płody, pśi comž někotare sorty su pśez skśicenje ameriskich sortow nastali. Jagody wopśimjeju wjele witamina C, mineralne maśizny a płodowe kisaliny.

### Kulturowe sorty
Kulturowe sorty su pśez skśicenje rozdźělnych ameriskich *Ribes*-družynow nastawali, pśi comž toś te sorty se wótergi pód swójskim wědomnostnym mjenim *R. grossularia* wóźe.

* 'Careless': Jo šyroko rosćecy kerk. Wón njaso małko śernjow. Jogo žołte płody su dłujkojte a miłe.
* 'Invicta': Jogo wjelike, žołte płody su jěsno zdrjałe.
* 'Leveller': Kerk jo mócna sorta. Jogo płody su słodne.
* 'Whinham's Industry': Jo pómału rosćecy kerk. Jogo kulojte, žołte płody su słodne a njasu wioletcerwjene šćeśiny.

## Nožki


## Žrědła
* Botanica, Bäume und Sträucher, Über 2000 Pflanzenporträts, , bok 777 
* Bruno P. Kremer: Steinbachs Naturführer Bäume & Sträucher, , bok 276 
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, , 2. nakład, 2008, bok 456, ze synonymom *R. grossularia* L. 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), , bok 406 
* Steinbachs Großer Pflanzenführer, , bok 298 

## Wótkaze
Carny janowy krick

**Carny janowy krick** (*Ribes nigrum*) jo kerk ze swójźby hendryškowych rostlinow  (*Grossulariaceae*). Jogo płod jo carna janowka.

## Wopis
Carny janowy krick jo w lěśu zeleny kerk, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 80 až do 150 cm (2 m). Rostlina njenjaso śernje. Wše źěle rostliny pśi rozšurowanju mócnje wónjaju, pśisamem njepśijaznje.

Młody wurostki su meškowje kósmate. Gałuzy su mócne.

### Łopjena
Měnjate łopjena su tśilapate až pěślapate, dłujko wogonkate, maju kulojtu abo rožkatu wobcerbu, su na górnem boku gołe, njasu na dolnem boku žołtojte załzy a dośěgnu dłujkosć wót 10 cm a šyrokosć wót až do 10 cm. Pśi tom 3 lapy su wjelike, ale 2 stej małkej. Na krotkich wurostkach kaž w promjenjach kopate wustupuju.

### Kwiśonki
Kwiśo wót apryla až do maja. Zwětšego pěślicbne kwiśonki su njenadpadnje zelenojte, znutśika blěźe cerwjenojte a stoje pó styrjoch až pó źaseśoch we wótstojecych abo dele wisecych granach. Kronowe łopjeńka su rowne a krotše ako slědk kśiwjone, gusto kósmate keluškowe łopjeńka.

### Płody
Kulowate płody su carne, jědne, mězgojte jagody, kótarež dośěgnu šyrokosć wót 10 až do 15 mm. Wóni wót junija dozdrjaju a su bogate na witaminy.

## Stojnišćo
Rosćo we wólšowych tonišćach, ługowych lěsach a we włožnych krickach na wódowych brjogach. Ma lubjej změnowłožne až mokše, humozne glinjane a běłoglinjane zemje.

## Rozšyrjenje
Rostlina jo pśedewšym w srjejźnej a pódpołnocnej Europje rozšyrjona, ale teke w pódpołnocnej a pódzajtšnej Aziji wustupujo.

## Wužywanje
Jagody se syre jěźe abo k marmeladźe pśedźěłaju.

## Nožki


## Žrědła
* Bruno P. Kremer: Steinbachs Naturführer Bäume & Sträucher, , bok 274 
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 2. zwězk, , bok 55 
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, , 2. nakład, 2008, bok 456 
* Steinbachs Großer Pflanzenführer, , bok 296 

## Eksterne wótkaze
Kšejcerwjeny janowy krick

**Kšejcerwjeny janowy krick** (*Ribes sanguineum*) jo kerk ze swójźby hendryškowych rostlinow (*Grossulariaceae*). 

## Wopisanje
Kšejcerwjeny janowy krick rosćo ako 1 až 4 metry wusoki list chytajucy, měko  roznogaty, w lěśe zeleny kerk. Njenjaso śernje.

Škóra jo šerobruna až cerwjenobruna. Młode pšuśiki su załzojśe kósmate.

### Łopjena
Měnjate łopjena maju owalnu wobcerbu, su tśilapate až pěślapate, na bazy wutšobojte, na górnem boku pitśku zmaršćone, na dolnem boku gusto šerofilcojte a něźi rowno tak šyroke kaž dłujke (, 5-10 cm). Fryšne łopjenowe zazelenjenje  w nalěśu wónja žywicowje.

### Kwiśonki
Dwójorodnikojske, nadpadne kwiśonki su mócnje rožojte a se pokaza w samskim casu z łopjenami w aprylu až do maja. Wóni stoje pó 5 až 30 w 3−7&nbsp;cm dłujkich, rownych abo pśewisujucych kulojtych granach. Jadnotliwe kwiśonki su 5 až 10&nbsp;mm wjelike a maju pěś mócnje cerwjene až pinkojte  kronowe łopjeńka. Kwiśonkowe wogonki su załzojte.

### Płody
Płody su śamnopurpurne, módrje pśimrozowane jagody, kótarež w junija až do juliju zdrjaju. Jagody su něźi 1&nbsp;cm wjelike; wóni su jědne, maju pak małko aromy.

## Stojnišćo
Rosćo w bogatych na krě górskich listowych lěsach a na wótkłonach.

## Rozšyrjenje
Kšejcerwjeny janowy krick póchada ze pódwjacora Pódpołnocneje Ameriki a wustupujo tam wót Britiskeje Kolumbiskeje až do Pódpołnocneje Kaliforniskeje.

## Systematika
W družynje bu slědujucej warietetnosći (pó źělach teke ako póddružynje wobglědowanej) rozeznawanej:
* *Ribes sanguineum* var. *glutinosum* (Benth.) Loudon
* *Ribes sanguineum* var. *sanguineum*
Chromozomowa licba jo 2n=16.

## Wužywanje
Dla jaskrawje cerwjenego kwiśonkow bu kšejcerwjeny janowy krick wót lěta 1826 cesto ako pyšny kerk w zagroźe sajźona.

## Kubłańske formy
Wjele sortow jo su kubłane. Móžne barwy kwiśonkow su: běła až śamnocerwjena.
Tu někotare sorty:
* 'Brocklebankii': Ma rožojte kwiśonki a njaso złote łopjena.
* 'King Edward VII': Ma kaž karmesin cerwjene kwiśonki.
* 'Pulborough Scarlet': Ma cerwjene kwiśonki a bujnje kwiśo.
* 'Tydeman's White': Ma běłe kwiśonki.
* 'White Icicle': Ma běłe kwiśonki.

## Nožki


## Žrědła
* Botanica, Bäume und Sträucher, Über 2000 Pflanzenporträts, , bok 776 
* Bruno P. Kremer: Steinbachs Naturführer Bäume & Sträucher, , bok 276 
* Steinbachs Großer Pflanzenführer, , bok 298 

## Eksterne wótkaze

* Zapisk při ''GRIN - Taxonomy for Plants''. 
* Wobraz běle kwiśeceje sorty 'Tydeman's White', Wobraz samskeje sorty
* Wobraz sorty 'Snowflame' z běłymi a kšejcerwjenymi kwiśonkami 
* Wobraz sorty z běłymi kwiśonkami
Skalny janowy krick

**Skalny janowy krick** (*Ribes petraeum*) jo keŕk ze swójźby hendryškowych rostlinow (*Grossulariaceae*). 

## Wopis
Skalny janowy krick jo w lěśu zeleny, rowno rosćecy, wjelgin roznogaśujucy keŕk, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 1 až do 2 m. Mócne wurostki su šerobrune, gołe a njenjasu śernje daniž štapce. Mócnje wurostki su šerobrune a gołe.

### Łopjena
Měnjate łopjena su dłujko wogonkate, rězane, maju kulojtu wobcerbu, dośěgnu šyrokosć wót až do 10 cm. Wobstoj z 3 wjelikich a 2 małkeju lapow, kótarež wótergi su jano njejasnje wutwórjone. Wóni su na dolnem boku pitśku kósmate, a na górnem boku bejnje zmaršćone.

### Kwiśonki
Kwiśo wót apryla až do maja. Zwětšego pěślicbne kwiśonki su pśecej dwójorodnikojske, nacerwjenje barwjone a dośěgnu šyrokosć wót 4 až do 9 mm. Wóni stoje pó źaseśoch až pó pěśnasćoch w gustych, dłujko wogonkatych granach. Grany su wótstojece abo wisece. Kronowe łopjeńka se wót dlejšych keluškowych łopjeńkow ako zwónašk pśeseguju.

Kwiśonki se wót małkich kóžokśidłacow a dwójokśidłacow, rědko teke wót mjatelow wopytaju a wót tych woprošuju.

### Płody
Płody su kulowate, jědne jagody, kótarež wjelgin kisało słoźe. Wóni wót junija dozdrjaju.

## Stojnišćo
Rosćo w górskich lěsach, we wódnych žłobišćach, w blokowych nasypach. Ma lubjej wót śacanja włožne, měke, słabje kisałe zemje.

## Rozšyrjenje
Rostlina jo w Europje wót Pyrenejow, pśez Alpy až do Karpatow rozšyrjona, ale teke w pódpołnocnej Afriki a na pódzajtšo až do pódzajtšneje Sibirskeje wustupujo. Pśi tom jo w srjejźnych górach wjelgin rědka, ale w Alpach we wusokosćach wót wěcej ako 2000 m wustupujo.

## Wužywanje

## Nožki


## Žrědła
* Bruno P. Kremer: Steinbachs Naturführer Bäume & Sträucher, ISBN 978-3-8001-5934-5, bok 272 
* Steinbachs Großer Pflanzenführer, ISBN 978-3-8001-7567-3, bok 294 

## Eksterne wótkaze
Cerwjeny janowy krick

**Cerwjeny janowy krick** abo **běły janowy krick** (*Ribes rubrum*) jo kerk ze swójźby hendryškowych rostlinow. 

## Wopis
Cerwjeny janowy krick jo rowny, krickaty, w lěśe zeleny nanophanerophyt bźez štapcow, kótaryž wusokosć wót 1 až do 2 metrowu dośěgnjo. Młode wurostki su lažko kósmate a ze załzami wobsajźone.  Škóra staršych gałuzow jo cerwjeno-bruna až šero-carna. Pupki su jajojte a maju chlimpate  pupkowe spjerchliny.

### Łopjena
Měnjate listowe łopjena su pó wobcerbje kulojte, dłujko wogonkate, 4 až 10 centimetrow dłujke a až do 7 (8) centimetrow šyroke. Wóni su tśi- až pěślapate a na spódku  wutšobojte abo pśirězane. Łopjenowe lapy su tupe a na kšomje gropnje rězane. Łopjenowy dolny bok jo w młodosći krotko-meškowje kósmaty, pózdźej goły. Łopjenowy wogonk jo něźi tak dłujki kaž łopjeno a rowno tak cystozeleny.

### Kwiśonki
Kwiśo wót apryla až do maja. Kwiśonki su dwójorodnikojske, nazeleń žołte abo teke cerwjenojte barwjone a pó styrich až wósymjoch w na zachopjeńku rownych, pózdźej ako wobłuk dołoj wisecych granach rědowane. Keluchowy bjacharik jo kołoformowje rozšyrjony. W jogo nutśikownem jo pěśrožkata, wugjarbjana rinka. Keluškowe łopjeńka su gołe, zelenojte abo nabrunje cerwjene barwjone, pó źělach cerwjenje dypkate, łopatkowe  a někak dwójce tak dłujke kaž žołtojte kronowe łopjeńka. Prošnikowe połojcy su pśez pódlejšonu prochowu nitku  źělone a lažko rozpěrane.

### Jagody
Jagody maju pśeměr wót 6 až do 7 milimetrow, su kulojte, cerwjene abo běłe, wótergi teke rožojte, transparentne a wopśimjejo mnogolicbne semjenja. Płod jo jědny, mězgojty a ma aromatiski, kisałkojty słod. Wóni wót junija dozdrjaju.

Někotare sorty maju žołtojte abo nazeleń běłe jagody.

### Genetika
Chromosomowa licba jo n = 8.

## Synonymy
Dalše wědomnostne mjenja su 

* *Ribes sativum* Syme 
* *Ribes sylvestre* (Lam.) Mert. & W.D.J. Koch 
* *Ribes vulgare* Lam. 

## Stojnišćo
Wón jo wjelgin rědki w niwowych lěsach , wudrjeńcach, kerčinach a na rěčkach . Ma lubjej mokšu, běłoglinowu, wutkatu zemju.

## Rozšyrjenje
Cerwjeny janowy krick jo w pśisamem cełej Europje rozšyrjony. Źiwy wustupujo jano w Belgiskej, Nižozemskej, Francojskej, Nimskej a Italskej, w zbytnej Europje je z kultury wóźiwjowany.

## Wužywanje
Zdrjałe płody cerwjenego janowego kricka se za wujuškowanje a pśigótowanje marmelady a pudinga wužywaju abo syrje jěźe.

## Nožki


## Žrědła
* Botanica, Bäume und Sträucher, Über 2000 Pflanzenporträts, , bok 776, z wědomnostnym mjenim *Ribes silvestre* a ze synonymoma *Ribes rubrum*, *Ribes sativum* 
* Bruno P. Kremer: Steinbachs Naturführer Bäume & Sträucher, , bok 274 
* Gunter Steinbach (Hrsg.): *Strauchgehölze* (Steinbachs Naturführer). Mosaik Verlag GmbH, München 1996, . (pó nimskej wikipediji)
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 2. zwězk, , bok 55 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), , bok 406, w nastawku wó górskem janowem kricku (*Ribes alpinum*) ako pódobna družyna. 
* Steinbachs Großer Pflanzenführer, , bok 296 

## Eksterne wótkaze

*
Kłoskaty janowy krick

**Kłoskaty janowy krick** (*Ribes spicatum*) jo kerk ze swójźby hendryškowych rostlinow (*Grossulariaceae*).

## Wopis

## Stojnišćo

## Rozšyrjenje

## Wužywanje

## Nožki


## Žrědła

## Eksterne wótkaze
Złoty janowy krick

**Złoty janowy krick** (*Ribes aureum*) jo kerk ze swójźby hendryškowych rostlinow (*Grossulariaceae*). 

## Wopis
Złoty janowy krick jo w lěśu zeleny, bźezśernjowy kerk, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 1 až do 2 m.

### Łopjena
Dłujko wogonkate łopjena su gołe, blěźe błyšćece, dłymoko tśilapate, maju kulojtu wobcerbu a dośěgnu dłujkosć wót 3 až do 5 cm. Jich nazymske barwjenje jo winocerwjene.

### Kwiśonki
Kwiśo wót apryla až do maja. Kronowe a keluškowe łopjeńka su złotožołte. Kwiśonki su w srjejźišću cerwjenojte a stoje pó pěśoch až pó pěśnasćoch w rownych abo wótstojecych granach. Wóni pśijaznje wónjaju.

### Płody
Płody su carne jagody, kótarež dośěgnu wjelikosć grochowkow. Wóni su jědne a wót junij dozdrjaju.

## Systematika

Znutśika roda Ribes słuša *Ribes aureum* zgromaźe z kšejcerwjenym janowym krickom a carnym janowym krickom k pódrodoju Coreosma (Spach) Janczewski. 

Někotare awtory wobjadnawaju *Ribes aureum* ako synonym wót *Ribes odoratum*. Slědni se rozeznawa pak mjaz drugim pśez wětše, na kšomach a na płoninje mócnjej kósmate łopjena.

## Póddružyny

Wopśimjejo slědujuce póddružyny:

* *Ribes aureum var. aureum*
* *Ribes aureum var. gracillimum* (Coville & Britton) Jeps.
* *Ribes aureum var. villosum* DC.

## Stojnišćo
Rosćo w łučinowych kerčinach, na rěčnych brjogach. Ma lubjej čumpate, humozne zemje.

## Rozšyrjenje
Póchada z pacifiskeje pódpołnocneje Ameriki (Kaliforniska), ale něnto z městnami tež wóźiwjowane w Europje wustupujo.

## Wužywanje
Wóna se ako pyšnu drjewinu sajźa.

## Nožki


## Žrědła
* Bruno P. Kremer: Steinbachs Naturführer Bäume & Sträucher, , bok 276 
* Steinbachs Großer Pflanzenführer, , bok 298 

## Wótkaze

* Zapisk pśi ''Plants Profile'', United States Department of Agriculture 
* Zapisk pśi ''GRIN Taxonomy for Plants''
Górski janowy krick

**Górski janowy krick** (*Ribes alpinum*) jo kerk ze swójźby hendryškowych rostlinow (*Grossulariaceae*). 

## Wopis
Górski janowy krick jo w lěśe zeleny, gusto roznogaśowany kerk, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 0,8 až do 1,5 (2) m. Rostlina jo zwětšego jadnorodnikojska.

Wurostki su gładke a swětłozelene abo swětłošere. Gałuzy njenjasu śernje. Škóra se wót staršych źělow w smužkach pušći.

### Łopjena
Měnjate łopjena su wogonkate, tśilapate až pěślapate a gropnje zubate. Wóni stoje na krotkich wurostkach w gustych promjenjach a dośěgnu dłujkosć wót 2 až do 4 cm. Łopjency maju tśirožkatu až kulojtu wobcerbu a dośěgnu šyrokosć wót 3 až do 5 cm, su na górnem boku blěźe zelene, na dolnem boku pitśku błyšćece. Jich wogonki su załzojśe kósmate.

### Kwiśonki
Kwiśo wót apryla až do maja. Styrilicbne abo pěślicbne kwiśonki su zelenojśe-žołte a dośěgnu wjelikosć wót 5 až do 9 mm. Muske kwiśonki stoje pó źaseśoch až pó tśiźasćoch w rownych, 2-3 cm dłujkich granach, mjaztym až žeńske kwiśonki stoje pó dwěma až pó pěśoch w rownych, krotšych granach. Kronowe łopjeńka su krotše ako keluškowe łopjeńka.

### Płody
Jagody su kulowate, pśeswěśaśe cerwjene a njesłodnje słoźe. Płody se wokoło dnja swětego Jana wócerwjeniju.

## Stojnišćo
Rosćo w górskich a žłobišćowych lěsach, na górskich ługowych łukach a w skalnych krickach. Ma lubjej wutkate, zwětšego kalkate zemje. Ale teke na śamnych stojnišćach rosćo.

## Rozšyrjenje
Rostlina jo w pódpołnocnej a srjejźnej Europje, ale teke w pódpołnocnej a pódzajtšnej Aziji rozšyrjona, pśi comž w Alpach we wusokosćach wót 2000 m, na pódpołdnju až do pópołnocno-špańskich górinow, Apeninow, górinow Balkańskeje połkupy wustupujo.

## Wužywanje
Kulturne sorty se za sajźenje žywych płotow wužywaju a pódla drogach sajźaju, dokulaž derje połchłodk a wótpłuny znjasu.

## Nožki


## Žrědła
* Botanica, Bäume und Sträucher, Über 2000 Pflanzenporträts, , bok 775 
* Bruno P. Kremer: Steinbachs Naturführer Bäume & Sträucher, , bok 272 
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, , 2. nakład, 2008, bok 456 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), , bok 406 
* Steinbachs Großer Pflanzenführer, , bok 294 

## Wótkaze

*
Fuchsijokwětny janowy krick

**Fuchsijokwětny janowy krick** (*Ribes speciosum*, nimski *Fuchsienblütige Johannisbeere*) jo kerk ze swójźby hendryškowych rostlinow  (*Grossulariaceae*).

## Wopis
Fuchsijokwětny janowy krick jo w lěśu zeleny, śernjojty kerk, kótaryž dośěgnjo wusokosć a šyrokosć wót až do 2 m. Młode pšuśiki su cerwjene. Rostlina jo pśeśiwo mrozoju cuśiwa. Štapce dośěgnu dłujkosć wót 10 až do 20 mm.

### Łopjena
Owalne łopjena su tśilapate až pěślapate, błyšćece zelene a dośěgnu wjelikosć wót 1 až 3,5 cm. Pśi tom rozkłony mjazy lapami su wuske. Jich wogonki dośěgnu dłujkosć wót 0,5 až do 2 cm. Jich baza jo klinata. Kšoma njaso małko płonych zubkow. Cypliški su kulowaśone.

### Kwiśonki
Kwiśo w póznej zymje. Wuske, dołoj wisece kwiśonki su cerwjene, šyrše ako dłujke a stoje pó jadnom abo pó dweju až pó styrjoch w 2 až 7 cm dłujkich kisćach. Jich  dłujke proškowe łopjeńka su cerwjene a dwójce až styri raz tak dłujke kaž kronowe łopjeńka. 4 cerwjene keluškowe łopjeńka su rowne a dośěgnu wjelikosć wót 6 až do 10 mm. 4 cerwjene kronowe łopjeńka su rowne a dłujkojte, maju nutś žwałkatu kšomu a dośěgnu wjelikosć wót 6 až do 10 mm. Gołe proškowe nitki su linealne a dośěgnjo dłujkosć wót 12 až do 40 mm. Owalne prošniki su wioletne abo cerwjene, njasu kulowaśony cyplišk a dośěgnu wjelikosć wót 2 mm.

Wusoke łopjeńka su šyroko-jajojte a dośěgnu dłujkosć wót 4 až do 8 mm. Kwiśonkowe wogonki dośěgnu dłujkosć wót 8 až do 12 mm.

### Płody
Kulowate płody su cerwjene, gusto załzojśe šćeśinate a dośěgnu wjelikosć wót 10 až do 12 mm.

## Stojnišćo

## Rozšyrjenje
Póchada z Kaliforniskeje.

## Nožki


## Žrědła
* Botanica, Bäume und Sträucher, Über 2000 Pflanzenporträts, , bok 777 

## Eksterne wótkaze

* Zapisk pśi GRIN  
* Wopis pśi ''Flora of North America''
Pi

**Pi** móžo byś:
* π – pismik grichiskego alfabeta
* konstanta π - wuznamna matematiska konstanta
Jeglinowa jemjelica

**Jeglinowa jemjelica** (*Viscum album* subsp. *austriacum*; synonym *Viscum laxum*) jo rostlina ze swójźby sandelowych rostlinow (*Santalaceae*).

Pó někotarych žrědłach se swójskej swójźbje jemjelicowych rostlinow (*Viscaceae*) pśirědujo. 

## Wopis

## Stojnišćo

## Rozšyrjenje

## Wužywanje

## Nožki


## Žrědła
Jemjelicowe rostliny

**Jemjelicowe rostliny** (*Viscaceae*) jo była rostlinska swójźba, kótarejež družyny pó nowych spóznaśach něnto słušaju k swójźbje (*Santalaceae*).
Topoł

**Topoł** (*Populus*) jo rod ze swójźby wjerbowych rostlinow (*Salicaceae*). 

Wopśimjejo slědujuce družyny:

* ameriski topoł (*Populus deltoides*)
* běły topoł (*Populus alba*)
* carny topoł (*Populus nigra*)
* kanadiski topoł (*Populus x canadensis*)
* libotcyna (*Populus tremula*)
* šery topoł (*Populus x canescens*)
* wónjaty topoł (*Populus balsamifera*)
* pódwjacorny topoł (*Populus trichocarpa*)

## Nožki
Ameriski topoł

**Ameriski topoł** (*Populus deltoides*) jo rostlina ze swójźby wjerbowych rostlinow (*Salicaceae*). 

## Wopis

## Stojnišćo

## Rozšyrjenje

## Wužywanje

## Nožki


## Žrědła

## Eksterne wótkaze
Jemjelica

**Jemjelica** (*Viscum*) jo rod ze swójźby sandelowych rostlinow (*Santalaceae*). Dalše serbske mě jo **cartowe chóžyšćo**.

Pó někotarych žrědłach se swójskej swójźbje jemjelicowych rostlinow (*Viscaceae*) pśirědujo.

Wopśimjejo slědujuce družyny:

* listowa jemjelica (*Viscum album*): domacna rostlina.
** jeglinowa jemjelica (*Viscum album* subsp. *austriacum*; syn. *Viscum laxum*)
* *[[Viscum articulatum]]* Burm. f.: rosćo parazitiski na parazitach *[[Dendrophthoe]]*.
* *[[Viscum capitellatum]]* Sm.: rosćo parazitiski na parazitach *[[Loranthus]]* ale teke na drugich *Viscum*-družynach.
* *[[Viscum coloratum]]* (Kom.) Nakai: něga ako póddružyna listoweje jemjelice wobglědana družyna w pódzajtšnej Aziji (Chinska, Korejańska, Japańska).
* *[[Viscum crassulae]]* Eckl. & Zeyh.: sukulentna družyna, kótaraž na sukulentnych *[[Crassula]]*-družynach rosćo. 
* Rotfrüchtige Mistel (*Viscum cruciatum* Sieber ex Boiss.): w pódpołdnjowej Špańskej ale teke, disjunktnje, w Palestinje endemiska.
* *[[Viscum cuneifolium]]* Baker: na Madagaskarje endemiska družyna.
* *[[Viscum loranthi]]* Elmer: wustupujo w Nepalu a rosćo parazitiski na parazitach *[[Scurrula]]* .
* małorostna jemjelica (*Viscum minimum* Harv.): sukulentna, pśisamem dopołnje parazitiski a nejmjeńša družyna jemjelicow. 
* *[[Viscum monoicum]]* Roxb. ex DC.: se cesto wót swójskich wuklěwkow parazitiski data.
* *[[Viscum orientale]]*: w Aziji rozšyrjona družyna.
* *[[Viscum ovalifolium]]* DC.: bejnje wjelika bywajuca chinska družyna.
* *[[Viscum triflorum]]* DC.: afrikańska družyna, kótaraž na wjele rozdźělnych žiwićelach rosće.

## Nožki
Hochoza

**Hochoza** ( *Drachhausen*) jo wjas a gmejna w Dolnej Łužycy we wokrejsu Sprjewja-Nysa w Bramborskej. Lažy we wusokosći 61 metrow nad mórjom a ma 855 wobydlarjow. Hochoza jo jadna z mało źinsajšnych dolnołužyskich wjaskow, źož jo dolnoserbska rěc w zjawnosći prezentna. Gósćeńcoju se groni *Złoty plon* a wjas ma teke mały muzeum. Hochoza jo teke jadno z dweju srjejźišćowu Folklornego festiwala Łužyca. Fryco Wojto - něgajšny šołta Hochozy - se za wužywanje serbskeje rěcy we swójej jsy zasajźujo.

Na połdnju wót gmejny běžy Sprjewja a Małksa.  

Znate Hochozarje: Erwin Hanuš, Fryco Wojto, Mjertyn Grys 

## Nožki


## Wótkaz
Jonna Tervomaa

**Jonna Marika Tervomaa** (r. 7. januara 1973, Forssa) jo finska pop-spiwarka a spiwyźěłarka. Wóna jo bywała sława w starstwje wót źaseś lět, gaž wóna jo dobyła spiwańske wuběźowanje "Syksyn Sävel" ze spiwom "Minttu sekä Ville". Tervomaa jo zachopinała swóju nowu, dorosćonu karieru w lěśu 1998 z swój pó njej titelowanym albumom.

Nejwětše wuspěchy Tervomaa woprijmu "Suljettu sydän" (1998), "Yhtä en saa" (1999), "Rakkauden haudalla" (Helmiä ja sikoja soundtrack, 2003), "Myöhemmin" (2004) a "Se ei kuulu mulle" (2004).

## Diskografija
### Albumy

* "Jonna" (1984)
* "Tykkään susta" (1985 – Lubuju śi)
* "Jonna" (1986)
* "Parhaat" (1987 – Nejlěpše wót)

* "Jonna Tervomaa" (1998)
* "Neljä seinää" (1999 – Styri murje)
* "Viivalla" (2001 – Pódla kšomy)
* "Halo" (2004)
* "Parempi loppu" (2007 – Nejlěpšy kóńc)

## Eksterne wótkaze

* Oficialna strona
Walizišćina

**Walizišćina** (teke **kymrišćina** , waliziski *Cymraeg* abo *y Gymraeg*) jo keltiska rěc, kótaraž se we Waliziskej, w Engelskej pśi granicy z Waliziskej a w enklawach pó cełym swěśe powěda. Walizišćina jo něnt zwětšego wužywana keltiska rěc na swěśe. Waliziski powěda wokoło 750 tysac luźi.
Štokawšćina

**Stokawksa narěc** jo dialektna kupka pódpołdnjowosłowjańskich rěcow.

## Rozšyrjenje a narěcy
**Štokawska narěc** wobstoj ze tśich głownych wariantow narěcow. Z ekawskich, ijekawskich a ikawskich. Z ekawsku štokawšćinu se powěda na pódzajtšu, wósebnje w Serbiskej. Z ijekawsku na pódwjacorje w Chorwatskej, w Bosniskej-Hercegowinskej, w Sandžaku a Carnogórskej. Ikawske w srjejźnej Dalmaciskej a na pódwjacor wót rěkowu Bosna a Neretwa. Teke stej staroštokawske a nowoštokawske narěcy. Rozdźěl jo głownje w intonaciji.
Bosniska rěc

**Bosniska rěc** jo pódpołdnjowosłowjańska rěc Bosňakow, wuchadajuca z pódzajtšnohercegowskej štokawskej pódrěcy (dialekta). Powěda z njej wokoło 2 milionow luźi w Bosniskej-Hercegowinskej (1,7 mil.), Serbiskej a Carnogórskej (245 000) a pódwjacornej Europje a pódpołnocnej Americe (150 000) a teke njeznata licba emigrantow w Turkojskej.

## Gramatika
Bosnišćina ma tśi genuse, dwa numerusa a 7 padow.
Sarah Kuttner

**Sarah Kuttner** (* 29. januarja 1979 w Barlinju (NDR)) jo nimska moderatorka a kolumnistka.

## Eksterne wótkaze
* sarahkuttner.de
Wjelicka tuja

**Wjelicki tuja** (*Thuja plicata*, syn.: *Thuja gigantea*) jo bom ze swójźby cypresowych rostlinow (*Cupressaceae*).

## Wopis
Wjelicka tuja jo pśecej zeleny bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót až do 50 m. W kulturje jano wusokosć wót až do 25 m dośěgnjo.

Krona jo na zachopjeńku kjagelojta, pózdźej njepšawidłowna. Dołojce jo bejnje šyroka.

Zdonk dośěgnjo tłustosć wót wěcej ako 2 m, pśedewšym pśi starych rostlinach. Škóra jo cerwjenojta až śamnobruna a se w pódłujkostnych smužkach abo w małkich platach pušća.

Gałuzy su wopłonjone, wódorownje wótstojece a pśi rozšurowanju pó ananas wónjaju. Jich górny bok jo błyšćecy zeleny, ale dolny bok jo šerozeleny.

### Łopjena
Spjerchlinate, gusto na gałuzy pśilěgajuce łopjena su tupe njasu krotki špick a dośěgnu dłujkosć wót něźi 3 mm.

### Kwiśonki
Kwiśo wót měrca až do apryla. Muske kwiśonki su małke a žołtojte a stoje na kóńcykach gałuzow. Žeńske kwiśonkowe stołki su zelenojte abo mělnje cerwjene.

### Šyški
Šyški su wogonkate, rowne a dośěgnu dłujkosć wót 1 až 2 cm. Wóni njasu pěś až šesć porow elastiskich spjerchlinow. Wogonki su krotke a kśiwjone. Zdrjałe šyški su brune.

## Stojnišćo
Rosćo na pśirěcnych brjogach a sćinowych wótkłonach, pśi comž wót płoninow až do górow wustupujo. Ma lubjej włožne, wutkate zemje.

## Rozšyrjenje
Rostlina jo w pacifiskej pódpołnocnej Americe wót pódpołdnjoweje Alaskeje až pódpołnocneje Kaliforniskeje rozšyrjona. Tam bom móžo starstwo wót wěcej ako 500 lět dośěgnuś.

## Wužywanje
Rostlina se w srjejźnej Europje ako pyšnu drjewinu sajźa. Indianarje zdonki su za totemowe koły wužywali.

### Drjewo
Drjewo jo w jědrje cerwjene, wjelgin trajne a se góźe derje wobźěłaś. Z togo se na pś. šynźele, paneele, zepěrańske grědy a płachtate sćažory zgótujo.

## Nožki


## Žrědła
* Botanica, Bäume und Sträucher, Über 2000 Pflanzenporträts, ISBN 978-3-8331-4467-7, bok 900 
* Bruno P. Kremer: Steinbachs Naturführer Bäume & Sträucher, ISBN 978-3-8001-5934-5, bok 88 
* Steinbachs Großer Pflanzenführer, ISBN 978-3-8001-7567-3, bok 440 

## Eksterne wótkaze
Tuja

**Tuja** (*Thuja*) jo rod ze swójźby cypresowych rostlinow (Cupressaceae).

W roźe tujow (*Thuja*) su pěś družynow:
* Korejańska tuja (*Thuja koraiensis* Nakai) (syn.: *T. odorata*)
* Pódwjacorna tuja (*Thuja occidentalis*)
* Wjelicka tuja (*Thuja plicata*)
* Japańska tuja (*Thuja standishii* (Gordon) Carriére)
* Sichuan-tuja (*Thuja sutchuenensis* Franch.)

Družyna pódzajtšna tuja, kótaraž něga jo měła wědomnostne mě (*Thuja orientalis*), źinsa se do swójskemu rodoju *Platycladus* zarědujo a togodla ma nowe wědomnostne mě *Platycladus orientalis*.

Jadnotliwe družyny roda *Thuja* se góźe mjaz drugim na aromatiskej woni rozšurowanych spjerchlinatych łopjenow rozeznawaś. Toś wónjaju *Thuja koraiensis* kaž mandlowy tykańc, *Thuja plicata* (toś južo bźez rozšurowanja) kaž ananas, *Thuja occidentalis* kaž jabłucyna z korjeninskimi nalikami a wóń wót *Thuja standishii* dopomina na citronowe placki.

## Nožki


## Žrědło
* Steinbachs Großer Pflanzenführer, ISBN 978-3-8001-7567-3, boka 440 a 442, tam źo wó družynoma **Riesen-Lebensbaum** (*Thuja plicata*) a **Abendländischer Lebensbaum** (*Thuja occidentalis*) 

## Eksterne wótkaze
Pódwjacorna tuja

**Pódwjacorna tuja** (*Thuja occidentalis*) jo bom ze swójźby cypresowych rostlinow (*Cupressaceae*). Družyna ma wěcej ako 140 kulturnych formow.

## Wopis
Pódwjacorna tuja jo pśecej zeleny bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 5 až 20 m.

Krona jo wusko-kjagelojta abo pyramidojta.

Gałuzy gusto stoje, wjelgin dele segaju a su płonje rozšyrjone. Rozšurowane gałuzy jěrje aromatiski wónjaju.

Škóra jo śańka, swětle cerwjenojśe-bruna, nitkojta a maju wuske pódłujkostne rozpukliny.

### Łopjena
Spjerchlinowe łopjena su tupe abo pitśku špicne a dośěgnu dłujkosć wót až do 6 mm na głownych pšuśikach a wót něźi 3 mm na pódlańskich pšuśikach. Wóni su na górnem boku słabje śamnozelene a na dolnem boku nažołśe zelene. Na gałuzowych flankach su kilate. Na płoninach njasu nadpadnje žywicowe załzy.

Pśi rozšurowanju pó jabłukach z gózdźikami wónjaju.

Nazymske barwjenje jo bronzowe.

### Kwiśonki
Kwiśo wót (měrca) apryla až do maja. Kwiśonki su njenaglědne. Muske kwiśonki su žołtojte a stoje w bogatej licbje na gałuzowych kóńcykach. Žeńske kwiśonkowe stołki su cerwjenojte.

### Šyški

Žołtozelene šyški su jajojte, nadłujke, rowne, kóžane, dośěgnu dłujkosć wót 1 (1,2) cm a stoje na górnem boku płonych gałuzow. Njasu 4 až 5 porow pśeśiwo stojecych spjerchlinow, kótarež maju rozdźělnu wjelikosć. Prozne šyški cesto dłujko na gałuzy sejźe. W casu zdrjałosći su brune.

## Stojnišćo a rozšyrjenje
Jo domacny w pódzajtšnej pódpołnocnej Americe, wót regiona wjelikich jazorow na pódzajtšo až do Maine a New York. Rosćo w Europje w parkach, zagrodach a zelenišćach. 

Ma lubjej dłymoko segajuce zemje w górskich městnach we wusokosćach wót až do něźi 900 m.

## Rosćenje a drjewo
Bomy pomałku rosćo a mógu starstwo wót až do 400 lět dośěgnuś. Jich drjewo jo wjelgin kšute, ale relatiwnje lažke.

Indianarje su drjewo za zdonkowe cołny lubjej wužywali. Ale běłe sedlarje su drjewo za twarjenje domow wužywali.

## Wopśimjeśowe maśizny
Wše źěle rostliny wopśimjeju thujon, tak až su wjelgin gadowate.

## Wužywanje
W Europje se wjelgin cesto ako kjarchobowu drjewinu abo zagrodny žywy płot sajźa.

## Sorty
* Sorta 'Ericoides' jo gusty kerk, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót až do 50 cm. List w młodosći jo bronzowy, pózdźej nazeleń brune.
* Sorta 'Lutea' móžo wusokosć wót až do 2,5 m dośěgnuś. Łopjena su w zymje złotobrune.
* Sorta 'Lutea Nana' jo małki, gusty kerk, kótaregož łopjena su w zymje złotobrune. Rosćo kjagelojśe.
* Sorta 'Micky' njaso zelene łopjena.
* Sorta 'Rheingold' dośěgnjo wusokosć wót až do 80 cm a šyrokosć wót něźi 1,5 m. Jeje krona jo wjelgin roznogata. Łopjena su w zymje złotobrune.
* Sorta 'Smaragd' jo kompaktna, pyramidojta, se góźe ako gusty žywy płot sajźaś a móžo wusokosć wót až do 2 m dośěgnuś. Cełolětnje njaso swěśe zelene łopjena.

## Nožki


## Žrědła
* Botanica, Bäume und Sträucher, Über 2000 Pflanzenporträts, ISBN 978-3-8331-4467-7, bok 898 
* Bruno P. Kremer: Steinbachs Naturführer Bäume & Sträucher, ISBN 978-3-8001-5934-5, bok 90 
* Spohn: Welcher Baum ist das? Die neuen Kosmos-Naturführer, ISBN 978-3-440-10794-2, bok 54 
* Steinbachs Großer Pflanzenführer, ISBN 978-3-8001-7567-3, bok 442 

## Eksterne wótkaze
Pódzajtšna tuja

**Pódzajtšna tuja** (*Platycladus orientalis*) jo bom ze swójźby cypresowych rostlinow (*Cupressaceae*). Wón jo jadnučka družyna roda *Platycladus*.

Synonymy su *Biota orientalis*, *Thuja orientalis*, *Platycladus stricta*, *Thuja chengii*, a *Thuja orientalis* var. *argyi*.

## Wopis
Pódzajtšna tuja jo pśecej zeleny bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót až do 30 m. Rostlina jo jadnodomna.

Krona jo wuska a kjagelojta. Jich gałuzy su nagle górje měrjone, fryšnje zelene až žołtozelene.

### Łopjena
Spjerchlinowe łopjena gałuzam wusko pśilěgaju a se jasnje pśekšywaju. Wóni dośěgnu dłujkosć wót až do 7 mm. Pśi rozšurowanju słabje sadojśe wónjaju.

### Kwiśonki
Kwiśo wót měrca až do apryla. Muske kwiśonki su swětłožołte a stoje mnogolicbnje na gałuzowych kóńcykach. Žeńske kwiśonkowe stołki su njenadglědnje zelenojte.

### Šyški
Šyški dośěgnu dłujkosć wót 1,5 cm. Wóni su na zachopjeńku namódry zelene, w zdrjałosći śamnobrune. 6 šyškowych spjerchlinow njaso rožkojty, slědk zakśiwjony pśiwisk.

## Stojnišćo

## Rozšyrjenje
Rostlina jo domacna w Chinskej.

## Wužywanje
Bom se w Europje we wšakich, teke małorostnych warjetetach sajźa.

## Nožki


## Žrědła
* Bruno P. Kremer: Steinbachs Naturführer Bäume & Sträucher, ISBN 978-3-8001-5934-5, bok 90, z drugim wědomnostnym mjenim *Thuja orientalis* 
* Steinbachs Großer Pflanzenführer, ISBN 978-3-8001-7567-3, bok 442 

## Eksterne wótkaze
Drawidske rěcy

**Drawidske rěcy** su rěcy na pódpołdnju Indiskej. Toś ta rěcna swójźba ma 73 rěcow.(žrědło engelska wikipedija). Powěda z nimi wěcej ako 200 mil. luźi.

## Źělenje

### pódpołdnjowe

* **[[Tamil language|Tamil]]**
* **[[Malayalam language|Malayalam]]**
* **[[Kannada language|Kannada]]**
* Badaga
* Bellari
* Irula
* Toda
* Tulu
* Kanikkaran
* Kota
* Kurumba
* Paliyan

### pódpołdnjowocentralne

* **[[Telugu language|Telugu]]**
* Abujmaria
* Gondi
* Kui
* Kuvi
* Konda
* Koya
* Manda
* Pengo
* Sugali

### Centralne

* **[[Kolami-Naiki]]**
** Naiki
** Sewjerozapadna Kolami (Indiska) 
** Juhowuchodna Kolami (Indiska) 
* **[[Parji-Gadaba]]**
** Duruwa (Indiska) 
** Mudhili Gadaba (Indiska) 
** Parji
** Pottangi Ollar Gadaba (Indiska)

### Pódpołnocne

* Brahui (jenička Drawidska rěč w Pakistanje; w Balochistanje )
* Kumarbhag Paharia - (Indiska)
* Kurux (Indiska) 
* Kurux Nepali - (Nepal) 
* Malto
* Sauria Paharia (Indiska)
Romaniske rěcy

**Romaniske rěcy** su rěcy, kótarež su se wuwili z łatyńšćiny. Rowno tak ako łatyńšćina słušaju k swójźbje indoeuropskich rěcow. Te rěcy su se wuwili pśedewšym tam, źož jo se něga rozestrěwało (pódwjacorno) Romske imperium, w kótaremž jo se łatyńšćina wužywała ako amtska rěc.Powěda z nimi něźi 800 milinow luźi.Z wjelikich rěcow słušaju k romaniskim rěcam na pśikład špańšćina, francojska rěc, portugišćina a italšćina.

## Źělenje

* pódwjacornoromaniske rěcy
* pódzajtšnoromaniske rěcy
* pódpołdnjoworomaniske rěcy
Uralske rěcy

**Uralske rěcy** twórje samostatnu swójźbu. Powěda z nimi 24 milionow luźi.

## Głowne rěcy
Nejwažnjejše rěcy abo rěcy z nejwětšymi rěcnikami su:

* **[[Hungoršćina]]**, 14,5 Mio. rěcnikow, Narodna rěc Hungorskeje
* **[[Finšćina]]** (finski **Suomi**), 6 Mio., Narodna rěc Finskeje
* **[[Estnišćina]]**, 1,1 Mio., Narodna rěč Estniskeje
* **[[Mordwinske rěcy]]**, 1,1 Mio., Ruska, Mordwiniska (warjetetnosći Ersjanišćina a Mokšanišćina)
* **[[Mari (rěc)|Mari]]** abo **Čeremisišćina**, 600.000, Ruska, Republika Mari El
* **[[Udmurtiske rěcy]]**, 550.000, Ruska, Udmurtiska
* **[[Komi (rěc)|Komi]]**, 400.000, Ruska, Republika Komi (warietetnosći: Syrjenišćina a Permjakišćina)
Biblija

**Biblija** jo swěte pismo kśesćijanow. Biblija wobstoj ze dweju źělowu: *[[Stary testament|Starego]]* a *[[Nowy testament|Nowego testamenta]]*. Slědne wudaśe Biblije w górnoserbskej rěcy jo z lěta 2006.

Prědne cełkowne wudaśe Biblije w dolnoserbskej rěcy jo z lěta 1868. Tekst toś togo wudaśa jo redigěrował a na śišć pśigótował gołkojski faraŕ Karlo Eduard Haußig (1821-1870) z pomocu drugich sobuźěłaśerjow, mjazy kótarymi su byli Kito Albin, Pawoł Broniš a Jan Bjedrich Tešnaŕ. Nowe śišćane wudaśe toś teje Biblije w źinsajšnej ortografiji jo wujšło we februaru 2021. Dolnoserbska Biblija jo teke dostupna online na boce dolnoserbski.de w tśich pšawopisnych wariantach, to su: originalny tekst w šwabachu, transkripcija originalnego teksta do łatyńskich pismikow a wersija w źinsajšnem pšawopisu.

## Nóžki


## Eksterne wótkaze
* Dolnoserbska Biblija w online dostupje
* Stawizny Biblije w dolnoserbskej rěcy, blog Libotka
Koran

**Koran** su swěte knigły muslimow. Wóne su na 114 surow (kapitelow) źělone.

## Eksterne wótkaze
* Tekst online
Afroaziske rěcy

**Afroaziske rěcy** (něgajšne *hamito-semitiske rěcy*) jo rěcna swójźba z něźi 375 rěcami (SIL estimate) a wěcej ako 300 mil. luźi w  Pódpołnocnej Africe, Pódzajtšnej Africe,  Sahelu, a Krotkowjacornej Aziji (gromaźe z 200 mil. luźimi, kótarež powědaju arabski).  

Afroaziske rěcy su jaden z styrjoch wjelikich fylumow afriskich rěcow, kótarež Joseph Greenberg jo we swójich źělach wót 1949  do 1963 etablěrował a kótarež źinsa bazu wšych linguistiskich klasifikacijow w Africe twórje.

## Kupki
Tuta swójźba ma toś te pódswójźby:
* Afroaziske: > 354 rěcow, z togo 43 wumarłych, 347 Mio rěcnikow: Pódpołnocna Afrika, Bliske pódzajtšo
* Berberske rěcy > 24 rěcow, z togo 5 wumarłych, 13,5 Mio rěcnikow: Krotkowjacorne Afrika
* Čadske rěcy > 193 rěcow, z togo 7 wumarłych, 31 Mio rěcow: Krotkowjacorny Čad, Pódpołdnjowy Niger, Pódpołnocna Nigerija
* Egyptojska rěc (rěcy) † > 1 rěc, wumarła: Egyptojska
* Semitiske rěcy > 62 rěcow, z togo 28 wumarłych, 261 Mio rěcnikow: Pódpołnocna Afrika, Bliske pódzajtšo, Arabska, Malta, Etiopiska
* Kušitske rěcy > 47 rěcow, z togo 2 wumarłych, 38 Mio rěcnikow: Dłujkozajtšna Afrika
* Beja(rěc) (něga źěl Kušitskich rěcow)
* Omotiske rěcy > 27 rěcow, 4 Mio rěcow: Etiopiska, Sudan
Persišćina

**Persišćina**, fârsî - abo teke pârsî - jo indoeuropska rěc. Z darijšćinu, tádžikišćinu, pahlawšćinu, hazaragšćinu, dehwaršćinu, darwazšćinu, aimaqšćinu, džidšćinu, tatšćinu, bucharšćinu, luršćinu, kumzaršćinu a larišćinu słuša do krotkowjacorneje kupki irańskich rěcow. Jo jadnučka amtska rěc Iranskeje islamiskej republiki (pśez 66 milionow wobydlarjow) a jeje pódzajtšny dialekt, tj. daršćinu, powěda něźi dalšych 7 milionow wobydlarjow Afghanistana (5,6 mil.) - tu stej dwě drugej amtskej rěcy - a Pakistana (1 mil.). Źinsajšnej modernej persišćinje wjelgin pódobna jo teke tadźikišćina (jadnučka amtska rěc z něźi 6 mil. wobydlarjami Tadźikistana. Afghaniske a tadźikiske dialekty su archaiše a gramatiski bogatše nježli źinsajšna moderna irańska persišćina.

## Gramatika
Persišćina ma dwa numerusa, ale njama žeden genus, na rozdźěl wót stareje persišćiny.
Albanšćina

**Albanšćina** (*gjuha shqipe* IPA /ˈɟuha ˈʃcipɛ/) jo oficielna rěc w Albańskej, ale teke na Kosovo a w Makedońskej. Jo to indoeuropska rěc, kótaraž twóri swóju swójsku kupku a se źěli na dwa głownej dialekta - Gegiski a Toskiski.
Grichišćina

**Grichišćina** (grichiski: Ελληνική (γλώσσα) tj. *grichiska rěc*) jo indoeuropska rěc, kótarež se powěda w Grichiskej a na Cypernje. Grichiski powěda 12,259 mil. luźi.
Grichišćina se wužywa mimo Grichiskej a Cypernje teke w Albańskej, Egyptojskej, Italskej, Rumuńskej, Turkojskej a na Ukrainje.

## Gramatika
Grichišćina ma dwa numerusa, tśi genusy a tśi pady.

## Wótkaz
Baltiske rěcy

**Baltiske rěče** jo kupka indoeuropskich rěcow we pódzajtšnej Europje. Źinsajšny źeń jano hyšći 2 rěcy eksistěrujotej.

## Źělenje
* pódwjacornobaltiske rěcy (wumarłe)
** prušćina
** jatwingšćina
** sudowšćina
* pódzajtšnobaltiske rěcy
** kuršćina - wumarła, młogi raz ma se za pódwjacornobaltisku rěc
** letišćina (1,6 mil. luźi)
*** latgalšćina (150 tys. luźi) - cesto ma se za dialekt letišćiny
** litawšćina (3,9 mil. luźi)
*** žemaitšćina - cesto ma se za dialekt litawšćiny
** selšćina (wumarła)
** zemgalšćina (wumarła)
Pódzajtšnobaltiske rěcy

**Pódzajtšnobaltiske rěcy** jo podkupka Baltiskich rěcow. Teke słuša k indoeuropskim rěcam.

Źinsajšny źeń jano hyšći dwě rěcy eksistěrujotej.

## Źělenje
* kuršćina - wumarła, wótergi ma se za pódwjacornobaltisku rěc
* letišćina (1,6 mil. luźi)
** latgalšćina (150 tys. luźi) - cesto ma se za dialekt letišćiny
* litawšćina (3,9 mil. luźi)
** žemaitšćina - cesto ma se za dialekt litawšćiny
* selšćina (wumarła)
* zemgalšćina (wumarła)
Litawšćina

**Litawšćina** (litawski *lietuvių kalba*) słuša do kupki baltiskich rěcow. Jo to amtska rěc Litawskeje, źož ju powěda něźi 2,9 mil. luźi, w susednych statach a we swěśe jo to pótom něźi 1,1 mil. luźi. 

## Stawizny

## Wótkaz
Letišćina

**Letišćina** (letiski *latviešu valoda*) słuša do kupki baltiskich rěcow. Jo zastojańska rěc w Letiskej, źož ju powěda něźi 2 mil. luźi.

## Klasifikacija
Letišćina jo jadna z dweju eksistěrujuceju baltiskeju rěcowu, pódkupka  indoeuropskich rěcow. Letišćina a specialnje litawšćina se wobglědatej kaž nejwěcej archaiske z powědanych indoeuropskich rěcow. Nejwěcej pśiswójźbnych drugich indoeuropskich rěcow su słowjańske a germaniske rěcy.

## Pšawopis a wugronjenje
Kaž wětšyna indoeuropskich rěcow, letišćina wužywa modificěrowany łatyński alfabet kótaryž wopśimjejo 33 pismikow. Alfabet njewužywa pismiki *q*, *w*, *x*, a *y*, ale jo wón pśidawał pismiki *ā*, *č*, *ē*, *ģ*, *ī*, *ķ*, *ļ*, *ņ*, *š*, *ū*, a *ž*. *Ö* se wužywa jano w latgaliskej narěcy, dokulaž jogo oficialne wužyśe se skóńcnuł za cas 1940.. Pśisamem kuždy fonem ma swójski pismik, togodla se pśisamem pśecej mógu wěźeś wugronjenje słowa gaž se je cyta. Jano rozdźěl mjaz /e/ a /ɛ/ zwětšego se njepišo.

### Konsonanty

Pismika *h* a *f* jano w cuzych słowach abo póžyconkach wustupujotej.

### Wokale
Letišćina rozeznawa w swójskich słowach pěś wokalowych fonemow, z kótarychž // a // se zwětšego samski ako *e* pišotej. Jano w tak mjenjowanem rozšyrjonym pšawopisu se rozeznawatej, ale rozdźělnje wótwisnje wót awtorow. W póžyconkach a cuzych słowach da se dalšny wokal // pśidaś. Wše druge wokale se w letišćinje narownaju.

Wokale z makronom (toś *ā, ē, ī* a *ū*) se dłujko wugroniju, pśeśiwo comu normalne wokale su wjelgin krotke, na kóńcu słowow su zwětšego lěbda słušabne.

Pismik *o* se w spócetnje letiskich słowach ako diftong [], w póžyconkach zwětšego ako [] abo [] wugronijo. Dokulaž diftongi njamógu dłujke abo krotke byś, njeeksistěrujo *o* z makronom w letiskem pismje.

Mimo togo krotke njeakcentuěrowane wokale mógu se reducěrowaś, na pś. *bija* „wón jo był“ se  [] město [] wugronijo. A wokale mógu se samo njespiwne byś, na pś.  *cilvēki* se ako [] město [] wugronijo.

### Pśizuk
Pśizuk z někotarymi wuwześami jo na prědnej złožce.

## Gramatika
Letišćina ma dwa genusa a numerusa, a šesć padow.

## Nožki


## Žrědła
* 
*
Pódwjacornobaltiske rěcy

**Pódwjacornobaltiske rěcy** jo pódkupka baltiskich rěcow, kótarež źinsajšny źeń su wumarłe. Nejwuznamnějša rěc je prušćina, kótaraž jo za cas 18. stolěśa wumarła.

## Źělenje

* prušćina
* jatwingšćina
* sudowšćina
Armeńšćina

**Armeńšćina** jo indoeuropska rěc, kótaruž se powěda w Armeńskej.
Armeński powěda něźi 6,7 mil. luźi. Armeńšćina se wužywa mimo w Armeńskej teke w Azerbajdžanje, na Cypernje, w Iranje, Iraku, Israelu, Jordaniskej, Libanonje, Turkojskej a Syriskej.

Armeńšćina jo rěc armeńskego naroda. Wjele Armenijarjow jo źinsa w diasporje žywych. Armeńšćina ga eksistěrujo znejmjeńša wót 6. stolěśa pś. Kr., prědne dokumenty w klasiskej rěcy (*grabar*) pak póchadaju akle z casa pó zawjeźenju armeńskego pisma na zachopjeńku 5. stolěśa pśez Mesropa Maštoce. Z grabara, kótaryž se źinsa wužywa ako cerkwinska a liturgiska rěc armeńskich kśesćijanow, jo w běgu stolěśow nastała tak pomjenjowana „laiska“ rěc (*ašxarhabar*).

## Źinsajšnej dialekta
Moderna armeńšćina ma zakładnej warianśe.
* pódwjacornu armeńšćinu, kótaraž se źinsa głownje hyšći w diasporje wužywa. 
* pódzajtšnu armeńšćinu, kótaraž jo oficialna rěc Armeńskeje republiki a kótaraž se po źělach teke w Iranje a w źělach něgajšnego Sowjetskego zwězka powěda.

## Gramatika
Armeńšćina ma dwa numerusa, ale njama žeden genus.
Kornišćina

Klasiska **kornišćina** jo až do 18. stolěśa eksistěrowała. Słuša do swójźby keltiskich rěcow a bu wužywana w Cornwallje w krotkowjacornej Engelskej. Namakaś nejskerjej felujuceje maminorěcneje tradicije nejskerjej wót 18-ego stolěśa,kótaraž jo była pozabyta, a wót 20. stolěśa pśidu do mócy procowanja wó zasejwóžywjenje, nejwěcej na bazy srjejźneje kornišćiny. Něźi 3.500 luźi korniski powěda. 

## Žrědła
Prušćina

**Prušćina** jo wumarła baltiska rěc a jadnučki wěsty zastupjaŕ pódwjacornobaltiskeje kupki (letišćina a litawšćina stej pódzajtšnobaltiskej rěcy). Wóna jo wumarła wót 18. stolěśa.

## Licbniki
Hindišćina

**Hindišćina** (हिन्दी, něźi हिंदी) jo jadna z nejwěcej wužywanych rěcow w Indiskej a teke jadna z nejcesćej wužywanych rěcow na swěśe. 
Toś ta rěc se pśedewšym w pódpołnocnej a srjejźnej Indiskej powěda. Jo nejwažnjejša z oficialnych rěcow zemje a maminu rěcu za něźi 337&nbsp;000&nbsp;000 Indarjow.
Nigerokongoske rěcy

Swójźba **Nigerokongoskich rěcow** jo jadna ze 4 afrikańskich rěcnych swójźbow a twóri te rěcne kupki: 

* Nigerokongoske rěcy
** Atlantiske rěcy
** Mande-rěcy
** Volta-Kongo-rěcy
*** Benué-Kongo-rěcy
**** Bantuske rěcy
*** Kru-rěcy
*** Kwa-rěcy
*** Gur-rěcy
*** Adamawa-Ubangi-rěcy
*** Dogon(rěc)
* Kordofanske rěcy

K **Nigerokongoskim rěcam** słuša:
* Swahili 
* Shona 
* Wolof (Senegal) 
* Yoruba (Nigeria) 
* Zulu

W někotarych klasifikacijach jo była swójźba Nigerokongoskich rěcow teke ako „Nigerokordofanska rěcna swójźba“ wóznamjeni.