Astronomija

**Astronomija** (ze starogrichiskeje ἀστρονομία, *astronomía*, „wobglědowanje gwězdow“, nastało ze starogrichiskego ἄστρον [ástron], „gwězda, njebjaske śěleso“, a νόμος [nómos], „nałog, kazń“) jo wědomnosć wó njebjaskich śěłach. Wóna pśepytujo z pśirodowědomnostnymi srědkami kakosći objektow we uniwersumje, pótakem njebjaskich śěłow (planety, mjasec, gwězdy inkluziwnje słyńca, gwězdowe gromady, galaksije a galaksijowe gromady), interstelarneje materije a we swětnišću wustupujucego promjenjenja. Mimo togo pyta wóna za rozměśim uniwersuma ako cełka, jogo nastaśa a jogo natwari.

Lěcrownož se jano na mało šulach wuwucujo, wubuźujo astronomija a jeje slěźeńske wuslědki wjeliki zajm w zjawnosći a jo daloko rozpśestrěty hobby (glej amaterowa astronomija). To zwisujo na jadnom boce z "pózwigujucym" zaśišćom, ako gótujo gwězdne njebjo teke gaž jano z wócyma glědaš, na drugem boce pak teke z jeje tematiskeju bogatosću, dotyknjenim filozofiskich pšašanjow a zwiskom z kosmonawtiku.

Astronomija njedej se z astrologiju zaměniś (grich. ἀστρολογία, *astrología*, „wěda wó gwězdach“), ako jo měła w Antice samski wóznam ako astronomija.

## Stawizny astronomije

Astronomija płaśi ako jadna z nejstaršych wědomnosćow. Zachopjeńki astronomije laže wěrjepódobnje w kultiskem cesćenju njebjaskich śělesow. W lěttysacy trajucem procesu su se źělili nejpjerwjej astronomija a pśirodowa religija, pózdźej astronomija, meteorologija a kalendarjowe licenje, w pózdnem srjejźowěku potom astronomija a astrologija. Bytostne mrocniki za našu wědu wó swětnišću su byli wunamakanje teleskopa pśed něźi 400 lětami, kenž jo Kopernikowy pśewrot dokóńcył, ako teke pózdźej w 19. stolěśu wunamakanje fotografije a spektroskopije. Wót srjejźi 20. stolěśa mógu astronomy z bźezwobsadkoweju a wobsadkoweju kosmonawtiku zemsku atmosferu pśewinuś a bźez jeje wobgranicowanjow wobglědowaś, to groni we wšyknych wobłukach elektromagnetiskego spektruma. K tomu pśiźo hyšći móžnosć, pśespytowanym objektam direktnje woglědaś a tam dalšne, nic jano wobglědujuce měrjenja gótowaś. Paralelnje se twarje pśecej wětše teleskopy za wobglědowanje ze zemje.

## Fachowe wobłuki astronomije

Astronomiska wědomnosć se źěli powšyknje pó pśepytowanych objektach, a pó tom, lěc jo slěźenje teoretiskego abo wobglědujucego razu. Wažne zakładne wobłuki su *[[astrofyzika]]*, *[[astrometrija]]* a *[[njebjaska mechanika]]*, nejwažnjejše póla su fyzika słyńcnego systema, wósebnje *[[planetologija]]*, *[[galaktiska astronomija]]*, kótaraž pśeslěźujo ptaškowu drogu a jeje centrum, *[[ekstragalaktiska astronomija]]*, kótaraž pśepytujo natwaŕ drugich galaksijow a jich aktiwne jědra, abo błyski gammapromjenjow ako nejwěcej bogate na energiju procese uniwersuma, ako teke *[[relatiwistiski|relatiwistiska]] astrofyzika*, kenž se na pśikład z carnymi źěrami zaběra. *[[stelarna astronomija|Stelarna astronomija]]* pśepytujo naroźenje, wuwiśe a smjerś gwězdow. *[[kosmologija|Kosmologija]]* se zaběra ze stawiznami a nastaśim uniwersuma, a *[[kosmogonija]]* wopisujo stawizny našogo słyńcnego systema. Dla integracije wjelich metodow se źěli *[[wobglědujuca astronomija]]* pśecej mjenjej pó wužywanych wobłukach žwałowych dłujkosćow (*[[radijowa astronomija]]*, *[[infracerwjena astronomija]]*, *[[wizuelna astronomija]]*, *[[ultrawioletna astronomija]]*, *[[roentgenowa astronomija]]* a *[[gammapromjenjowa astronomija]]*), dokulaž slěźeńske kupki a (w idealnem paźe) teke jadnotliwe wědomnostniki mógu wužywaś informacije ze wšyknych tych žrědłow. Tencasnje nejnowšy wobłuk jo *[[eksoplanetologija]]*.

Wusčejše metody *klasiskeje astronomije* su ako *poziciska astronomija* z pomocu astrometrije a njebjaskeje mechaniki njebjaske śělesa katalogizěrowaś (*[[gwězdowy katalog]]*, *[[efemeridy]]*), a w *[[astrofyzika|astrofyzice]]* fyziku swětnišća a we njom zdźaržanych objektow pśeslěźowaś. Pódla togo se móžo kosmonawtika ako *[[eksperiment]]elna astronomija* wobglědowaś, a kosmologija ako teoretiska disciplina.

## Astronomija a druge wědomnosći

Wusko z astronomiju zwězanej stej fyzika a matematika, tej fachowej wobłuka stej se cesto mjazsobnje wopłoźowałej a wobglědujotej se teke w studiumje astronomije ako cełk. Uniwersum se wopokažo we wjele padach ako laboratorium fyziki, wjele jeje teorijow se móžo jano w jogo dalokosćach a na górucych, na energiju bogatych objektach pśepytowaś. Mimo togo su byli wobšyrne wobliceńske nadawki astronomije nastark až do numeriskeje matematiki a pśeźěłanja datow.

Pó tradiciji źěła astronomija gromaźe z geodeziju (*[[astrogeodezija]]*, zwěsćenje městna a zwěsćenje casa, póśěgowańske systemy, nawigacija), z licenim casa a kalendarjowym licenim (*[[astronomiska chronologija]]*) ako teke z optiku (wuwijanje *[[astronomiski instrument|astronomiskich instrumentow]] a sensorow*). Dla instrumentow a metodow jo teke wjele paralelow k technice, kosmonawtice a matematice (měrjeńske srědki, satelitowa technika, modelěrowanje drogow njebjaskich śělesow). Geodetiske metody se wužywaju teke za zwěsćenje grawitaciskego póla a figurow drugich njebjaskich śělesow.

W slědnych lětźasetkach jo nabyło na wažnosći zgromadne źěło astronomije z moderneju geologiju a geofyziku, pśeto se kšyjo źěłowe pólo geowědomnosćow ze źělami *[[planetologija|planetologije]]*. Mineralogija analyzěrujo kamizny zemje z pódobnymi metodami ako te drugich njebjaskich śělesow. *[[kosmochemija|Kosmochemija]]* ako źěl chemije pśepytujo nastaśe a rozdźělenje chemiskich elementow a zwězanjow w uniwersumje a chemisku ewoluciju, *[[eksobiologija]]* pak wobstojnosći nastaśa a eksistence žywjenja zwenka zemje.

Dalej pśiběra mjazydisciplinowe slěźenje z něga skerjej duchownowědomnostnje wusměrjonymi wědomnostnymi disciplinami:

Astronomiske stawizny ako źěl stawiznowědomnosćow pśepytuju *[[stawizny astronomije]]*. Twarjenja a namakanki z pśedstawiznoweje a jěsnostawiznoweje doby se gódnośe źeń a wěcej w astronomiskem zwisku (*[[archeoastronomija]]*). Dokulaž astronomija se zaběra mimo togo we wobłuku kosmologije z pšašanjami za nastaśim, wuwiśim a kóńcom uniwersuma, su teke zrězki z teologiju a filozofiju.

## Glej teke

* lisćina znatych astronomow
* gwězdarnja
* amaterowa astronomija

## Literatura

### Jadnotliwe twórby
* Albrecht Unsöld, Bodo Baschek: *Der neue Kosmos.*  (standardna wucbnica za studium)
* *Meyers Handbuch Weltall, Wegweiser durch die Welt der Astronomie*. 1994 (7. pśeźěł. nakład), 
* P. Murdin (Hrsg.): *Encyclopedia of Astronomy & Astrophysics*. 2001,  – http://eaa.iop.org/
* *Der Brockhaus Astronomie: Planeten, Sterne, Galaxien*. F. A. Brockhaus, Mannheim – Lipsk 2006, 
* Kurt Hopf: *Von der Erde ins All – Das Weltall in Beispielen* – didaktiska zběrka meterialow na CD-ROM za źiśownje, šule, gwězdarnje a planetariumy, COTEC-Verlag Rosenheim
* Harry Nussbaumer: *Das Weltbild der Astronomie*. 2007, , 2. rozšyr. a aktual. nakład. vdf Hochschulverlag.

### Periodikumy
* Sterne und Weltraum, mjasecnik za astronomiju
* Astronomie Heute, popularny magacin za astronomiju a kosmonawtiku, 10 wudaśow wob lěto, nimske wudaśe wót Sky & Telescope (eng. wikipedija)
* Sternenbote, awstriski mjasecnik za astronomiju
* Interstellarum, dwójo-mjasecnik za praktisku astronomiju
* Astronomie + Raumfahrt, dwójo-mjasecnik za wucbu, dalejkubłanje, lichy cas ISSN|0004-6310
* Regiomontanusbote, kwartalne wudaśe Nürnbergskego astronomiskego towaristwa a Nürnbergskego astronomiskego źěłowego zjadnośeństwa ISSN|0938-0205

## Eksterne wótkaze
* Cogodla astronomija? W: Max-Planck-Institut für Astronomie
* ceste pšašanja  w nimskej astronomijowej diskusijnej kupce de.sci.astronomie
* NASA: Astronomy Picture of the Day – wšednje nowy astronomiski wobraz z rozjasnjenim (engelski)
* NASA ADS – datowa banka astronomiskeje slěźeńskeje literatury (eng.)
* njebjaske fota – digitalna astrofotografija
* astronomiske powěsći w 11 rěcach 
* nimskorěcne boki wó astronomiji 
* pódłymjone artikle k wobłukam astronomije a astrofyziki 
* Astronomy – A History – G. Forbes – 1909 (eLibrary Project – eLib Text)

### Wideo
Z telewizije Alpha Centauri (*glej teke:* archiw wusćełanja. W: https://web.archive.org/web/20071107044740/http://www.br-online.de/alpha/):
* Harald Lesch. *[https://web.archive.org/web/20070929115715/http://www.br-online.de/cgi-bin/ravi?v=alpha%2Fcentauri%2Fv%2F&f=980927.rm Cogodla astronomija?]* (RealPlayer-format)
* Harald Lesch. *[https://web.archive.org/web/20070405054530/http://www.br-online.de/cgi-bin/ravi?v=alpha%2Fcentauri%2Fv%2F&f=020106.rm Quo vadis astronomija?]* (RealPlayer-format)