Stary Nowgorodski dialekt

**Stary Nowgorodski dialekt** (rusojski: *Древненовгородский диалект*) mjenjujo se słowjański dialekt, kótaryž jo na rěcnych pomnikach z brjazoweje škóry wužywał, kótarež su se w Nowgorodskem regionje Rusojskeje nadejšli. Dialekt jo se až do 15. lětstotka w Nowgorodskej federalnej republice wužywał. Zapśimjeśe stwórił jo Andrej Zaliznjak. Staronowgorodski dialekt wótchyla se we wjele pozicijach wót starorušćiny. W dokumentach wužywana rěc ma wjele znamjenjow, kótarež njejsu typiske za druge pódzajtšnosłowjańske dialekty (a teke howacej za druge słowjańske rěcy).

Stary Nowgorodski jo se pó dobyśu Nowgoroda pśez Moskowitow w lěśe 1478 zgubił. Někotare narěcne wósebnosći pak se hyšći dłujko na Nowgorodskem teritoriju su źaržali (cokanje, pismik *ять* () město *ы* w genitiwje sg. a-zdonkow atd.).

__TOC__

## Rěcne pśiznamjenja
Staronowgorodski dialekt wuznamjenijo se mjaz drugim pśez slědujuce rěcne wósebnosći:
**Modus relativus*, kótaryž eksistěrujo howacej jano w krotkozajtšnej kupce pódpołdnjosłowjańskich rěcow.

**Morfologiske pśiznamjenja**
*nominatiw singular o-zdonkow ma kóńcowku -*e* (město starorusojskego -*ъ*), na pś. *brate* "bratš" (pśir. rusojski *брат* (brat)), *Иване* (rusojski: 'Иван', pśir. starorusojski *Иванъ*), *старе* "stary" (rusojski: 'старый', pśirownaj starorusojski *старъ*), *кето* "chto" (rusojski: 'кто', pśirownaj starorusojski *к-ъ-то*);
*genitiw singular а-deklinacije jo měł kóńcowku - město starorusojskego -ы (*у жен* město rusojskeje formy *у жены* "pla žony").
*Pódawanje směra z pomocu datiwa bźez prepozicije, na pś. *idi Pliskovu* "źi do Pskowa".

**Fonologiske pśiznamjenja**
*njepśewjeźona druga palatalizacija, kótaraž jo howacej pśiznamje wšyknych słowjańskich rěcow, (w zdonkach — *кле* 'ceły' (pśir. rusojski целый, starorusojski: цлъ), *хде* 'šery' (pśir. rusojski седой, starorusojski: сдъ), pśed kóńcowkami — na pś. datiw sg. *rěkě* "(k) rěce" (pśir. rusojski (к) реке), *ног* "noze" (pśir. rusojski ноге, starorusojski: ноз), *рук* "ruce" (pśir. rusojski руке, starorusojski: руц) atd.);
*zdźaržanje protosłowjańskego **kv*, **gv* (kaž w pódwjacornosłowjańskich rěcach). Toś tej kupce njejstej pótakem pśed prědnymi wokalami do *cv* resp. *zv* pśejšłej. Na pś. *květ* "barwa", *гвзда* [gvězda] "gwězda" (pśirownaj rusojski *цвет* [cvet], *звезда* [zvezda], starorusojski: звзда);
*źělne njepśewjeźenje tśeśeje palatalizacije /x/, na pś. *vьx*- "wš-" (w słowach kaž wšo, wšykno, wše), pśirownaj *вс*- w modernej rušćinje a starorusojske *вьс*);
*Wótpóranje fonologiskego rozdźěla mjaz *c* a *č*, na pś. *ноць* "noc" (pśirownaj starorusojske *ночь*).
*Změna *tl a *dl na *кл, гл*, na pś. *клещь* (rusojski: 'лещ'), *привегле* (rusojski: 'привёл', pśirownaj starorusojski *привелъ*). W rušćinje stej se kupce, kaž pokazuju górne pśikłady, howacej na *l* zjadnoriłej. Pódobne wuwiśe kaž w Starem Nowgorodskem dialekśe eksistěrujo w dolnoserbskich dialektach: tłušty > kłusty, pśir. teke górnoserbske *klama* pla *tlama*.

## Pśikłada
### Kriminalny pad: Nowgorodne wopismo na brjazowej škórje, c. 109

(Mjaz kóńcom 11. lětstotka a lětom 1110, wuryte w 1954)
#### Originalny tekst (z pśidatnymi proznymi znamjenjami mjazy słowami)

#### Pśełožk

'Pismo (wót) Žiznomira (k) Mikuli: Sy w Pskowje njewólnicu kupił, a za to jo mě Kněni (za)jała. *[Nejskerjej jo była wóna njewólnicu spóznała ako jadnu, kótaraž jo była se jej kšadnuła a Žiznoměr jo někak do teje wěcy spleśony, snaź ako swójźbny Mikule abo jogo wikowański partner.]* Ale pótom jo družyna (swójźba, žona) za mnjo rukowała. A něnto pósćel tomu mužoju *[wót kótaregož sy njewólnicu kupił]* list, až ma (dalšu) njewólnicu. *[Toś ta druga njewólnica by se musała pśepódaś kněni za cas, w kótaremž by rubjona njewólnica ako "corpus delicti" trěbna była, tak dłujko ako njejo wujasnjone, chto jo był paduch.]* A com, ako som konja kupił a kněžojskego muža na njogo sadnuł, k napśeśiwostajenju pśiś. A ty, jolic hyšći njejsy pjenjeze wzeł, njewzej nic wót njogo *[wót wikowarja njewólnikow, howacej mógł se plan mimo kuliś.]*.'

### Pśepšosenje: Nowgorodne wopismo na brjazowej škórje c. 497

(mjazy 1340 a 1380; wuryte w 1972)
#### Originalny tekst (z pśidatnymi proznymi znamjenjami mjazy słowami)

#### Pśełožk
Póstrow wót Gawrile Posenje k mójomu swakoju, kmótšoju Grigori a k mójej sotše Ulita. Jolic wej tola k mójej radosći stej do města jěłej, a stej naše słowo (*abo* naše rozgrono?) njezabydnułej. Daś Bog wam radosć da. My wšykne njezabydnjomy waše słowo (*abo* waše rozgrono?).

## Stawizny

Stary Nowgorodski dialekt wěcej jo njewužywał pó dobyśu Nowgoroda pśez Moskowitow w lěśe 1478. (Pśi tom su někotare wósebnosći južo jěsnjej zgubili. Na pśikład jo gustosć wužyśa kóńcowki -e wóteběrał, pśi nominatiwje muskego genusa.).

Někotare narěcne wósebnosći pak se hyšći dłujko w pódpołnocnej rusojskej narěcy su źaržali (cokanje, pismik *ять* () město *ы* w genitiwje atd.).

Znate su pśedewšym wopisma na brjazowych škórach (rusojski: берестяные грамоты), kótarež su zwětšego w cystej narěcy napisane a jano wótergi jawi se naddialektalny wliw a wótbłyšć cerkwinosłowjańskich normow, a wopisma na drjewjanych "cylindriskich zamkach" měchow běricow. Někotare stare Nowgorodske dialektizmy se su teke do śišćanych rěcnych pomnikow dostali. Pomocne pśi rekonstrukciji narěcy jo był źiwanje a pśeslěźenje nacasnych pódpołnocnorusojskich narěcow k pśirownowanju.

## Nožki


## Žrědła
Wědomnostna literatura wó Starem Nowgorodskem dialekśe eksistěrujo dotal jano w Rušćinje:
*А. А. Зализняк. Древненовгородский диалект. М., 1995 (2-е изд., М., 2004).
*Janin, Walentin Lawrentjevič. Я послал тебе бересту... (Ja poslal tebe berestu...) ("Ja sym tebje wopismo na brjazowej škórje pósłał ...") 3. nakł, z dosłowom wót A.A. Zaliznyak. Moskwa 1998.
*Древнерусские берестяные грамоты Bok wó wopismach na brjazowej škórje