open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
8. februara

**8. februara** jo 39. źeń gregorjaniskeje pratyje, toś wóstawa hyšći 326 dnjow (327 w pśestupnych lětach) až do kóńca lěta.

## Narodniny

* 1291: Alfons IV. – kral Portugalskeje
* 1700: Daniel Bernoulli – šwicaŕski matematikaŕ
* 1828: Jules Verne – francojski spisowaśel
* 1834: Dmitri Iwanowić Mendelejew – rusojski chemikaŕ
* 1894: Ludwig Marcuse – nimski spisowaśel a filozof
* 1925: Jack Lemmon – US-amerikański źiwadłownik
* 1927: Hinc Šewc – serbski rěcywědnik a Maśicaŕ
* 1930: Eva Strittmatter – nimska basnikaŕka a spisowaśelka
* 1931: James Dean – US-amerikański źiwadłownik
* 1937: Manfred Krug – nimski źiwadłownik a spiwaŕ
* 1955: John Grisham – US-amerikański spisowaśel
* 1960: Alfred Gusenbauer – awstriski politikaŕ

## Wumrěśe
* 1296: Přemysł II. – kral Pólskeje
* 1640: Murad IV. – sultan Osmanskego mócnaŕstwa
* 1676: Alexej I. – rusojski car
* 1696: Iwan V. – rusojski car
* 1725: Pětš Wjeliki – rusojski car
* 1849: France Prešeren – słowjeński basnikaŕ
* 1903: Hermann Knothe – wuznamny stawiznaŕ Górneje Łužyce
* 1918: Louis Renault – francojski jurist a nosaŕ Nobelowego myta
* 1935: Max Liebermann – nimski mólaŕ
* 1987: Max Seydewitz – nimski politikaŕ a ministaŕski prezident Sakskeje

## Wótkaz
9. februara

**9. februara** jo 40. źeń gregorjaniskeje pratyje, toś wóstawa hyšći 325 dnjow (326 w pśestupnych lětach) až do kóńca lěta.

## Narodniny

* 1404: Konstantinos XI. Palaiologos - slědny bycantiniski kejžor
* 1756: Karel Blažej Kopřiva - česki komponist
* 1834: Kamehameha IV. - hawiiski kral
* 1885: Alban Berg - awstriski komponist
* 1931: Thomas Bernhard - awstriski spisowaśel
* 1940: Hubert Burda - nimski wuměłstwowy stawiznaŕ a nakładnik
* 1942: Carole King - US-amerikańska muzikarka, spiwarka a pěsnjarka
* 1947: Carla Del Ponte - šwicarska juristka a zwězkowa pšawiznica
* 1954: Ulrich Walther - nimski fyzikaŕ a astronawt
* 1958: Jürgen Kuttner - nimski moderator
* 1966: Christoph Maria Herbst - nimski źiwadłownik a komediant
* 1980: Cassandra Steen - nimska spiwarka
* 1987: Magdalena Neuner - nimska biatletka

## Wumrěśe
* 1670: Bjedrich III. - kral Dańskeje a Norwegskeje
* 1767: Jan Gelanski - serbski žywnosćaŕ, doglědowaŕ statnych drogow a polyglot
* 1881: Fjodor Michailowić Dostojewski - rusojski spisowaśel
* 1948: Karl Valentin - nimski komikaŕ, kabaretist, awtor a producent filmow
* 1957: Miklós Horthy - hungorski politikaŕ
* 1981: Bill Haley - US-amerikański rock and rollowy muzikaŕ
* 1984: Juri Wladimirowić Andropow - sowjetski politikaŕ a głowa stata

## Wótkaz
10. februara

**10. februara** jo 41. źeń gregorjaniskeje pratyje, toś wóstawa hyšći 324 dnjow (325 w pśestupnych lětach) až do kóńca lěta.

## Narodniny

* 1791: Korla Jan Smoler – serbski wucabnik a kulturny procowaŕ, nan Jana Arnošta Smolerja
* 1822: Handrij Kerk – serbski kněžk a sejmski zapósłańc
* 1890: Boris Leonidowić Pasternak – rusojski basnikaŕ a spisowaśel, nosaŕ Nobelowego myta
* 1898: Bertolt Brecht – nimski dramatikaŕ, lyrikaŕ a basnikaŕ
* 1947: Louise Arbour – kanadiska sudnica
* 1950: Christine Clauß – sakska politikaŕka (CDU) a statna ministaŕka
* 1950: Mark Spitz – US-amerikański plěwaŕ, olympiski dobyśaŕ
* 1952: Frank Bsirske – nimski źěłarnik
* 1954: Peter Ramsauer – nimski politikaŕ strony CSU, zwězkowy ministaŕ
* 1957: Steffen Flath – sakski politikaŕ strony CDU
* 1962: Clifford Lee Burton – US-amerikański basist *(Metallica)*
* 1975: Kool Savas – nimski rappowy muzikaŕ
* 1977: Janek Wowčer – serbski casnikaŕ
* 1982: Tom Schilling – nimski źiwadłownik

## Wumrěśe
* 1307: Timur Khan – mongolski khan a kejžor Chinskeje
* 1829: Leo XII. – katolski bamž
* 1837: Aleksander Sergejewič Puškin – rusojski spisowaśel a basnikaŕ
* 1918: Abdülhamid II. – sultan Osmanskego mócnaŕstwa
* 1923: Wilhelm Conrad Röntgen – nimski fyzikaŕ a nosaŕ Nobelowego myta
* 1932: Edgar Wallace – engelski spisowaśel krimijow
* 1939: Pius XI. – katolski bamž
* 1947: Jan Awgust Pětř – serbski wjeliki buŕ a wjednik saksoswěrnych Serbow
* 1960: Alojzije Stepinac – arcybiskup Zagreba a kardinal
* 1977: Sergej Wladimirowić Iljušin – rusojski inženjer a twarc lětadłow
* 1979: Edvard Kardelj – jugosłowjański politikaŕ
* 2005: Arthur Miller – US-amerikański spisowaśel

## Wótkaz
11. februara

**11. februara** jo 42. źeń gregorjaniskeje pratyje, toś wóstawa hyšći 323 dnjow (324 w pśestupnych lětach) až do kóńca lěta.

## Narodniny

* 1261: Ota III. - wójwoda Bayerskeje a kral Hungorskeje
* 1535: Hrjehor XIV. - katolski bamž
* 1709: Jan Józef Hawštyn Hauptmann - serbski duchowny a spisowaśel
* 1776: Ioannis Kapodistrias - grichiski politikaŕ a filozof
* 1816: Ernst Litfaß - nimski śišćaŕ a wunamakaŕ litfasowego słupa
* 1847: Thomas Alva Edison - US-amerikański wunamakaŕ
* 1869: Else Lasker-Schüler - nimska basnikaŕka a kreslaŕka
* 1907: Pawoł Jenka - serbski wucabnik, muzikaŕ a kulturny procowaŕ
* 1920: Faruk - kral Egyptojskeje
* 1938: Manuel Noriega - panamaski diktator
* 1941: Sergio Mendes - brazilski pianist
* 1944: Lejna Theurigowa - pśedsedaŕka załožboweje rady Załožby za serbski lud
* 1962: Sheryl Crow - US-amerikańska spiwaŕka, gitaristka a pěsnjaŕka
* 1964: Sarah Palin - US-amerikańska politikaŕka, guwernerka Alaski
* 1969: Jennifer Aniston - US-amerikańska źiwadłownica

## Wumrěśe
* 244: Gordian III. - romski kejžor
* 731: Hrjehor II. - bamž
* 1586: Awgust - kurwjerch Sakskeje
* 1650: René Descartes - francojski filozof, matematikaŕ a pśirodowědnik
* 1783: Johann Andreas Silbermann - elsaski twarjaŕ orgelow
* 1868: Jean Bernard Léon Foucault - francojski fyzikaŕ
* 1901: Milan I. Obrenović - kral Serbiskeje
* 1946: Marja Budychojc - serbska gmejnska sotša a ludowa spisowaśelka
* 1960: Victor Klemperer - nimski spisowaśel a literaturowědnik
* 1998: Beno Njekela - serbski rozgłosowy sobuźěłaśeŕ, žurnalist a producent
* 2002: Traudl Junge - priwatna sekretaŕka Adolfa Hitlera
* 2012: Whitney Houston - US-amerikańska spiwaŕka a źiwadłownica

## Swěte dny
* Japańska: Źeń załoženja kejžorstwa (z lěta 1967)

## Wótkaz
12. februara

**12. februara** jo 43. źeń gregorjaniskeje pratyje, toś wóstawa hyšći 322 dnjow (323 w pśestupnych lětach) až do kóńca lěta.

## Tšojenja
* 1991: Serbska kulturna informacija w Budyšynje jo źěłaś zachopiła.

## Narodniny

* 1074: Konrad – kral Swětego romskego mócnaŕstwa a Italskeje
* 1768: Franc II. – kejžor Swětego romskego mócnaŕstwa
* 1809: Charles Darwin – britiski pśirodowědnik
* 1809: Abraham Lincoln – 16. prezident Zjadnośonych statow
* 1814: Jenny Marx – nimska socialistka a manźelska Karla Marxa
* 1885: Julius Streicher – nimski nacionalsocialistiski politikaŕ a propagandist
* 1900: Wassili Iwanowić Čujkow – sowjetski maršal a politikaŕ
* 1903: Georges Simenon – belgiski spisowaśel
* 1942: Ehud Barak – israelski general a ministaŕski prezident
* 1945: Thilo Sarrazin – nimski politikaŕ a awtor
* 1956: Brian Robertson – britiski rockowy muzikaŕ *(Thin Lizzy, Motörhead)*
* 1980: Christina Ricci – US-amerikańska źiwadłownica

## Wumrěśe
* 1242: Hendrich VII. – kral Swětego romskego mócnaŕstwa
* 1554: Jane Grey – kralowka Engelskeje
* 1798: Stanisław II. Awgust – slědny kral Pólskeje
* 1804: Immanuel Kant – nimski filozof
* 1837: Ludwig Börne – nimski spisowaśel
* 1949: Hassan al-Banna – egyptojski wucabnik, załožaŕ Muslimiskego bratšojstwa
* 1977: Steve Biko – pódpołdnjoafrikański wójowaŕ wó bergaŕske pšawa
* 1989: Thomas Bernhard – awstriski spisowaśel
* 2009: Alison Des Forges – US-amerikańska stawiznaŕka a wójowaŕka wó ludske pšawa
* 2011: Peter Alexander – awstriski spiwaŕ, źiwadłownik a entertainer

## Wótkaz
13. februara

**13. februara** jo 44. źeń gregorjaniskeje pratyje, toś wóstawa hyšći 321 dnjow (322 w pśestupnych lětach) až do kóńca lěta.

## Tšojenja

* 1945: Zachopjeńk angloamerikańskich lětadłowych nadpadow pśeśiwo Drježdźanam.

## Narodniny
* 1599: Aleksander VII. – katolski bamž
* 1827: Mikławš Jacsławk – serbski duchowny, basnikaŕ a satiriski spisowaśel
* 1845: Wilhelm Oswald Lohse – nimski astronom
* 1849: Randolph Churchill – britiski politikaŕ
* 1855: Paul Deschanel – francojski statny prezident
* 1903: Georges Simenon – belgiski spisowaśel
* 1915: Aung San – birmaski narodny ryśaŕ
* 1933: Paul Biya – kameruński prezident
* 1937: Sigmund Jähn – pódzajtšnonimski astronawt, prědny Nimc w swětnišću
* 1939: Beate Klarsfeld
* 1949: Jo Baier – nimski filmowy režiser a awtor wjertnych knigłow
* 1950: Peter Gabriel – britiski rockowy muzikaŕ
* 1974: Robbie Williams – britiski spiwaŕ
* 1976: Leslie Feist – kanadiska spiwaŕka

## Wumrěśe
* 858: Kenneth I. – kral Šotiskeje
* 921: Wratisław I. – wójwoda Čechow a nan swj. Wjacława
* 1332: Andronikos II. – bycantiniski kejžor
* 1660: Korla X. Gustaw – kral Šwedskeje
* 1810: Jan Bohumił Junghänel – serbski faraŕ, pśigóźbny basnikaŕ a ludowědnik
* 1883: Richard Wagner – nimski komponist
* 1945: Pětr Kowar – serbski ludowy spisowaśel a mólaŕ
* 1947: Michał Cyž – serbski pšawiznik a zarědnik Serbskego domu
* 1958: Józef Jakubaš – serbski faraŕ, basnikaŕ a spisowaśel
* 1965: Humberto Delgado – portugiziski general a politikaŕ
* 1994: Edgar Ott – nimski źiwadłownik a rěcnik

## Wótkaz
7. februara

**7. februara** jo 38. źeń gregorjaniskeje pratyje, toś wóstawa hyšći 327 dnjow (328 w pśestupnych lětach) až do kóńca lěta.

## Narodniny

* 1693: Anna – rusojska carica
* 1804: Hendrich Awgust Krygar – serbski faraŕ, pśigóźbny basnikaŕ a kulturnowědnik
* 1812: Charles Dickens – britiski spisowaśel
* 1877: Richard Steiff – nimski pśedewześaŕ a wunamakaŕ tedija
* 1895: Fryco Latk – serbski mólaŕ a ilustrator
* 1900: Konrad Zenda – serbski plastikaŕ a wuměłstwowy rucnikaŕ
* 1906: Pu Yi – posledni chinski kejžor
* 1927: Juliette Gréco – francojska šansoneta a źiwadłownica
* 1948: Josef Ackermann – šwicaŕski bankowy manager
* 1954: Dieter Bohlen – nimski muzikaŕ a muzikowy producent
* 1960: Klaus J. Behrendt – nimski źiwadłownik
* 1978: Ashton Kutcher – US-amerikański źiwadłownik a moderator

## Wumrěśe
* 999: Bolesław II. – wójwoda Čechow
* 1837: Gustaw IV. Adolf – kral Šwedskeje
* 1864: Vuk Stefanović Karadžić – serbiski rěcywědnik
* 1878: Pius IX. – katolski bamž
* 1894: Adolphe Sax – belgiski twarc instrumentow a saksofonist
* 1979: Josef Mengele – nimski gojc a wójnski złosnik
* 1999: Hussein I. – kral Jordaniskeje

## Wótkaz
14. februara

**14. februara** jo 45. źeń gregorjaniskeje pratyje, toś wóstawa hyšći 320 dnjow (321 w pśestupnych lětach) až do kóńca lěta.

## Narodniny

* 1483: Babur – kejžor Indiskeje, załožaŕ Mogulowego mócnaŕstwa
* 1557: Maćij – kejžor Swětego romskego mócnaŕstwa, kral Hungorskeje, Chorwatskeje a Čechow
* 1667: Michał Frencel – serbski faraŕ a basnikaŕ
* 1679: Georg Friedrich Kauffmann – nimski organist a komponist
* 1763: Jean-Victor Moreau – francojski general
* 1844: Joseph Thyssen – nimski industrialnik
* 1855: Handrij Króna – serbski bur a narodny procowaŕ
* 1900: Rut-Marka Rawpowa – serbska operowa a koncertowa spiwaŕka, muzikowa pedagogowka za spiw a gusle
* 1932: Alexander Kluge – nimski filmowc, spisowaśel a awtor
* 1942: Michael Bloomberg – US-amerikański pśedewześaŕ, šołta New York
* 1945: Hans Adam II. – liechtensteinski wjerch
* 1959: Renée Fleming – US-amerikańska sopranistka
* 1962: Josef Hader – awstriski kabaretist a źiwadłownik
* 1977: Cadel Evans – awstralski kólasowaŕ

## Wumrěśe
* 869: Cyril – pósoł Słowjanow
* 1393: Hilžbjeta Pomorska – kejžorka a kralowka Čechow
* 1400: Richard II. – kral Engelskeje
* 1779: James Cook – britiski namórnik a nadejźaŕ
* 1869: Johann Ludwig Wilhelm Beck – nimski jurist
* 1891: William T. Sherman – US-ameriski general
* 2004: Marco Pantani – italski kólasowaŕ
* 2005: Rafiq al-Hariri – libanoński politikaŕ a ministaŕski prezident

## Swěte dny
* Źeń swj. Cyrila a Metoda
* Źeń swj. Walentina

## Wótkaz
16. februara

**16. februara** jo 47. źeń gregorjaniskeje pratyje, toś wóstawa hyšći 318 dnjow (319 w pśestupnych lětach) až do kóńca lěta.

## Narodniny

* 1416: Krystof III. – kral Dańskeje, Šwedskeje a Norwegskeje
* 1497: Philipp Melanchthon – nimski reformator, teolog, rěcywědnik, filozof, awtor a basnikaŕ
* 1620: Bjedrich Wylem – kurwjerch Bramborskeje
* 1634: Jurij Šěrc – serbski faraŕ a kjarližaŕ
* 1750: Michał Haupt – serbski wucabnik, pśełožowaŕ a kjarližaŕ
* 1765: Jan Mahr – serbski faraŕ, dr.theol., dobrośaŕ katolskich Serbow
* 1800: Arnošt Bohuwěr Jakub – serbski faraŕ a spisowaśel
* 1821: Heinrich Barth – nimski slěźaŕ w Africe
* 1856: Rudolph Karstadt – nimski pśedewześaŕ
* 1916: Dương Văn Minh – pódpołdnjownovietnamski politikaŕ a general
* 1935: Sonny Bono – US-amerikański spiwaŕ, źiwadłownik a politikaŕ
* 1939: Czesław Niemen – pólski rockowy spiwaŕ
* 1941: Kim Jong-il – pódpołnocnokorejski diktator
* 1956: Bodo Ramelow – nimski politikaŕ Lěwicy
* 1958: Ice-T – US-ameriski rapper a źiwadłownik
* 1979: Valentino Rossi – italski wuběgowaŕ

## Wumrěće
* 1279: Alfons III. – kral Portugalskeje
* 1579: Gonzalo Jiménez de Quesada – špański dobywaŕ a pšawiznik
* 1665: Stefan Czarniecki – pólski general
* 1901: Bjedrich August Bergan – serbski faraŕ, zašćitowaŕ serbstwa
* 1963: László Lajtha – hungorski komponist
* 1996: Brownie McGhee – US-amerikański bluesowy spiwaŕ a gitarist
* 2003: Aleksandar Tišma – serbiski spisowaśel

## Swěte dny
* Litawska: Źeń załoženja prědneje litawskeje republiki (1918)

## Wótkaz
Buenos Aires

**Buenos Aires** jo stolica a nejwětše město Argentinskeje. Lažy nad rěku Río de la Plata na pódzajtšnem brjoze Pódpołdnjoweje Ameriki pśi Atlantiskem oceanje.

Město samske ma něźi tśi miliony wobydlarjow, ale ceła konurbacija ma něźi 13 milionow wobydlarjow a jo tśeśa nejwětša w Pódpołdnjowej Americe. 

## Eksterne wótkaze
Ten mały princ

**Ten mały princ**, francojšćina: *Le Petit Prince*, su nejwěcej cytane francojske knigły na swěśe. Spisał jo je francojski pilot a spisowaśel Antoine de Saint-Exupéry. Wóni su byli do wěcej ako 170 rěcow pśełožone. 

Knigły su w lěśe 1943 nastali – za cas Drugeje swětoweje wójny – pó tom až jo Saint-Exupéry do USA emigrěrował. Tam jo se prědny raz w New Yorku pśedstajił. W lěśe 1950 jo nimski pśełožk wujšeł. Original wopśimjejo žedne pisane akwarele, kenž awtor sam jo kreslił.

Jolic wobglědujoš se knigły zwjeršnje, móžoš měniś, až jadnaju se how wó jadnore źiśece knigły. Ale wopšawdu namakajoš w njej wótegrona na pšašanja za zmysłom žywjenja a k póšěgoju mjaz luźimi – knigły su pótakem filozofiski spis.

W oktobrje 2006 jo prědny pśełožk do serbšćiny wujšeł. Claudia Knoblochec jo je pśestajiła do górnoserbšćiny. Toś te knigły su teke k dostaśu w pśełožku do dolnoserbšćiny. Knigły jo pśestajił Pětš Janaš w 2010.

## Eksterne wótkaze
* Wobalka dolnoserbskego pśełožka knigłow
* Oficielny bok knigłow
* Mały princ we wjele rěcach
Sierra Leone

**Sierra Leone** („Lawowa góra“) jo njewótwisny stat pśi Atlantiskem oceanje w pódwjacornej Africe. Granicujo z Guineju na pódpołnocy a z Liberiu na krotkem zajtšu. Stolica jo Freetown, kótaryž se namaka pśi atlantiskem pśibrjoze na pódwjacorje kraja. 

W Sierra Leone kněžy włožna, tropiska klima z lětnymi spadkami wót něźi 5000 mm. Suchy cas z górucymi wětšykami ze Sahary trajo wót oktobra do maja. Dešćowy cas zachopijo se srjejź maja a trajo až do oktobra, pśi comž staj awgust a september na dešćikach nejbogatšej mjaseca. Nejwuše městno jo *Loma Mansa* (1.948 m) na pódpołnocy kraja blisko guinejskeje granice. Pśewažeca krajinowa forma jo dešćowy lěs.

Sierra Leone jo było až do lěta 1961 britiska kolonija.


## Wótkaze

* Oficialne internetowy bok prezidenta
Muž

**Muž** wóznamjenijo dorosćonego cłowjeka muskego roda. Muske źiśi a młodostne gronje *[[gólc]]y*.

## Glědaj tež
* Manźelski
Saarbrücken

**Saarbrücken** (luxemburgski *Saarbrécken*, francojski *Sarrebruck*) jo město z něźi 180.000 wobydlarjami na krotkem wjacorje Nimskeje a krajna stolica zwězkowego kraja Saarlandska. Jo mimo togo nejwětše město a scełego jadnučke wjelikoměsto w Saarlandskej, kaž teke jeje politiske, góspodaŕske a kulturne srjejźišćo. Mjaz 1947 a 1957 jo był Saarbrücken teke stolica awtonomnego stata Saarlandska.

Město lažy w šyrokej dolinje rěki Saar. Městnostne mě *Saarbrücken* nima nic z mostami cyniś, ale jo keltiskego póchada. Pśi tom wóznamjenijo *Sara* „běžeca wóda“ a *Briga* „wjeliki kamjeń“. Prědny grod na teritoriju źinsajšnego města bu na wjelikej skale pśi Saarje natwarjony.

Stolica Saarlandskeje ma mjazynarodne lětanišćo a wót lěta 1948 teke swójsku uniwersitu.

## Wótkaz
Žona

**Žona** (teke **žeńska**) wóznamjeni, dorosćonego cłowjeka žeńskego roda. Žeńske źiśi a młodostne gronje *[[źowćo|źowća]]*.

## Glědaj teke
* Manźelska
Deborah Secco

**Deborah Fialho Secco** (* 26. nowembra 1979, Rio de Janeiro, Brazilska) jo brazilska grajaŕka.

## Eksterne wótkaze
* Deborah Secco IMDB
Germanistika

**Germanistika** jo wědomnostny pśedmjat a źěl duchownych wědomnosćow, kótaryž se z nimskeju rěcu a literaturu w jeje stawizniskich a tencasnych formach zaběra. W šyršem zmysle ma wóna nadawk, wšykne germaniske rěcy z jich kulturami a literaturami pśeslěźiś.

Moderna germanistika wobstoj z tśich źělnych pśedmjatow: germanistiskeje linguistiki, nowšeje nimskeje literatury a germanistiskeje mediewistiki. 

Ako prědne akademiske zarědnišćo za germanistiku bu 1858 w Roztoku *Nimsko-filologiski seminar* załožony.

## Wótkaz
* Germanistiski portal w syśi
Pódwjacorne pódpołnocnogermaniske rěcy

**Pódwjacorne pódpołnocnogermaniske rěcy** su pódkupka pódpołnocnogermaniskich rěcow.

## Rozdźělenje

*pódpołnocnogermaniske rěcy (skandinawske rěcy)
**pódwjacorne pódpołnocnogermaniske rěcy
***norwegšćina
***färöeršćina
***islandšćina
***nornšćina - wumarła rěc
Islandšćina

**Islandšćina** (islandski *íslenska*) jo pódpołnocnogermaniska rěc. Islandski powěda wěcej ako 300 tysac luźi a islandšćina jo zastojnska rěc w Islandskej.
Pódzajtšnogermaniske rěcy

**Pódzajtšnogermaniske rěcy** su pódkupka germaniskich rěcow, kótarež źinsajšnego su wumarłe rěcy.

Pisańske dokłady jano z gotišćiny eksistěruju.
## Źělenje
*Burgundšćina 
*Gotišćina
*Krimska gotišćina
*Wandalšćina
Pódwjacornogermaniske rěcy

**Pódwjacornogermaniske rěcy** su kupka germaniskich rěcow. Teke słuša k indoeuropskim rěcam.

## Rozdźělenje

* Górnonimske rěcy
** Nimšćina
** Srjejźonimšćina
*** Pódwjacorna srjejźonimšćina
**** Luxemburšćina
**** Pensylwanska nimšćina
*** Pódzajtšna srjejźonimšćina
** Górnonimšćina
*** Alemanšćina
*** Awstrijsko-baworšćina
*** Jidišćina 
** Wilamowšćina
* Dolnonimsko-dolnofrancke rěcy
** Dolnofrancke rěcy
*** Nižozemšćina
*** Afrikaanšćina
** Dolnonimšćina
* Engelskofriske rěcy
** Engelske rěcy
*** Engelšćina
*** Skotšćina
*** Yolšćina
** Frizišćina
1. měrca

**1. měrca** abo **1. pózymskego** jo 60. źeń gregorjaniskeje pratyje (61. w pśestupnych lětach), toś wóstawa hyšći 305 dnjow až do kóńca lěta.

## Tšojenja

* 1867: Nebraska sta se ze 37. zwězkowym statom Zjadnośonych statow.
* 1872: W US-amerikańskem Yellowstone jo se prědny nacionalny park na swěśe załožył.
* 1901: Wótwórjenje prědnego źěla Wuppertalskeje powrjozoweje zeleznicki.
* 1956: Załoženje Narodneje ludoweje armeje w NDR.
* 2008: Serbiska prowinca Kosowo sta se jadnobocnje z njewótwisnym statom.

## Narodniny

* 1456: Vladislav II. – kral Českeje, Hungorskeje, Chorwatskeje a Słowjeńskeje
* 1810: Fryderyk Chopin – pólski komponist a pianist
* 1820: Rudolf Buchheim – nimski medicinaŕ a załožaŕ farmakologije, roźony Budyšynaŕ
* 1883: Awgust Lapštich – serbski rolnikaŕ, šołta, braška a ludowy basnikaŕ
* 1886: Oskar Kokoschka – awstriski mólaŕ, grafikaŕ a spisowaśel
* 1904: Glenn Miller – US-ameriski jazzowy pozawnist, komponist a aranžer
* 1922: Jitzchak Rabin – israelski šef generalnego staba, ministaŕ a ministaŕski prezident, nosaŕ měrowego Nobelowego myta
* 1923: Josef Suchý – česki basnikaŕ, pśijaśel Serbow
* 1925: Pawoł Šenkar – prědny brigadnik Serbskeje młoźiny 1947
* 1927: Harry Belafonte – US-ameriski spiwaŕ a filmowy grajaŕ
* 1927: Jan Korjeńk – serbski wucabnik a publicist, Maśicaŕ
* 1934: Jurij Krawža – serbski spisowaśel
* 1958: Nik Kershaw – britiski popowy muzikaŕ
* 1987: Kesha Rose Sebert – US-amerikańska spiwaŕka
* 1994: Justin Bieber – kanadiski popowy spiwaŕ

## Wumrěśe
* 492: Feliks II. – bamž
* 965: Leo VIII. – bamž
* 1396: Johann ze Zgórjelca – jadnučki Zgórjelski wójwoda
* 1792: Leopold II. – arcywójwoda Rakuskeje, wjelikowójwoda Toskany, kejžor Swětego romskego mócnaŕstwa a kral Českeje, Chorwatskeje a Hungorskeje
* 1832: Arnošt Bjedrich Šołta – serbski wucabnik, słownikaŕ a gramatikaŕ
* 1875: Tristan Corbière – francojski lyrikaŕ
* 2012: Rudolf Kilank – serbsko-katolski faraŕ a awtor

## Swěźeńki
* NDR: Źeń Narodneje ludoweje armeje

## Wótkaz
2. měrca

**2. měrca** abo **2. pózymskego** jo 61. źeń gregorjaniskeje pratyje (62. w pśestupnych lětach), toś wóstawa hyšći 304 dnjow až do kóńca lěta.

## Tšojenja
* 986: Pó smjerśi Lothara I. jo póstupił Ludwig V. na tron Pódwjacornofrankojskego mócnarstwa.
* 1825: Śěžke zemjerdžanje jo kóńcowało algeriske město Blida. 7000 luźi jo wumrěli.
* 1855: Aleksander II. sta se pó smjerśi swójogo nana Mikławša I. wósrjejź Krimskeje wójny z nowym carom rusojskego mócnarstwa.
* 1939: Kardinal Eugenio Pacelli wuzwóli se za nowego bamža a jo pśiwzeł mě Pius XII.
* 1956: Marokko bu njewótwisne wót Francojskeje.
* 1969: Na sowjetsko-chinskej granicy pśi Usuriju dóńdźe k smjertnym bojam mjaz komunistiskima statoma.
* 1970: Něgajšna britiska kolonija Rhodeziska sta se pěś lět pó jadnobocnej deklaraciji njewótwisnosći z republiku, bu pak jano wót susedneje Pódpołdnjoweje Afriki pśipóznata.

## Narodniny

* 959: En’yū – 64. kejžor Japańskeje
* 1316: Robert II. – kral Šotiskeje
* 1459: Hadrijan VI. (Adriaan Florisz Boeyens) – romsko-katolski bamž
* 1810: Leo XIII. – romsko-katolski bamž
* 1824: Bedřich Smetana – česki komponist
* 1851: Franz von Liszt – nimski narodoprawnik a pšawniski politikaŕ
* 1859: Šolem Alejchem – rusojsko-ameriski spisowaśel, klasikaŕ jidiskeje literatury
* 1876: Pius XII. – romsko-katolski bamž
* 1883: Nikos Kazantzakis – grichiski spisowaśel
* 1900: Kurt Weill – nimski komponist
* 1931: Michail Sergejewič Gorbačow – rusojski politikaŕ, generalny sekretaŕ CK KSSZ a sowjetski prezident, nosaŕ měrowego Nobelowego myta
* 1937: Abd al-Aziz Bouteflika – algeriski prezident
* 1938: Ricardo Lagos – chilski politikaŕ a statny prezident
* 1940: Lothar de Maizière – nimski pšawiznik a politikaŕ, slědny ministarski prezident NDR
* 1942: John Irving – US-ameriski awtor
* 1942: Lou Reed – US-ameriski rockowy muzikaŕ
* 1944: Uschi Glas – nimska filmowa grajarka
* 1948: Rory Gallagher – irski gitarist
* 1962: Jon Bon Jovi – US-ameriski spiwaŕ, gitarist, komponist a filmowy grajaŕ
* 1968: Daniel Craig – britiski filmowy grajaŕ
* 1977: Chris Martin – britiski komponist, pianist, gitarist a spiwaŕ kupki *Coldplay*
* 1982: Kevin Kurányi – nimski kopaŕ
* 1984: Elizabeth Jagger – britisko-ameriski fotowy model

## Wumrěśe
* 672: Chad – anglosakski biskop wót Yorka a Lichfielda
* 968: Wilhelm – arcybiskup wót Mohuča
* 986: Lothar – kral Francojskeje
* 1333: Władysław I. – krakowski wójwoda a kral Pólskeje
* 1743: Jan Józef Ignac Freišlag ze Šmidentala – serbski duchowny a nabóžninski procowaŕ
* 1835: Franc II. Józef Korla – slědny kejžor Swětego romskego mócnarstwa a kejžor Awstriskeje
* 1855: Mikławš I. – rusojski car
* 1932: Michał Wjerab – serbski wucabnik, muzejownik a kulturny stawiznaŕ
* 1938: Jan Awgust Kerk – serbski wucabnik a spisowaśel
* 1939: Howard Carter – britiski archeologa a egyptologa
* 1991: Serge Gainsbourg – francojski šansonowy pěsnjaŕ, komponist a spiwaŕ
* 1993: Ryszard Kwiatkowski – pólski komponist
* 2009: Ernst Benda – nimski jurist, politikaŕ, zwězkowy ministaŕ a prezident Zwězkowego wustawowego sudnistwa
* 2011: Šahbaz Bhatti – pakistański politikaŕ

## Wótkaz
5. měrca

**5. měrca** abo **5. pózymskego** jo 64. źeń gregorjaniskeje pratyje (65. w pśestupnych lětach), toś wóstawa hyšći 301 dnjow až do kóńca lěta.

## Tšojenja
### W Serbach
* 1955: Nowy Casnik jo prědny raz pó wójnje ako samostatny casnik wujšeł.

### Hynźi
* 1933: Pśi wólbach k nimskemu mócnarstwowemu sejmoju jo NSDAP 43,9 procentow głosow dośěgnuła. Wóni su to slědne wólby we wěcejstronowem systemje byli.
* 1945: Bombowy nadpad na Kamjenicu jo wjeliki źěl města kóńcował.
* 1969: Zwězkowa zgromaźina jo Gustava Heinemanna (SPD) za nowego zwězkowego prezidenta wóliła.

## Narodniny

* 1133: Hendrich II. – kral Engelskeje
* 1324: Dawid II. – kral Šotiskeje
* 1326: Ludwig I. – kral Hungorskeje a Pólskeje
* 1512: Gerhard Mercator – flandrisko-nimski matematikaŕ, geograf, filozof, teologa a kartograf
* 1685: Georg Friedrich Händel – nimsko-britiski komponist
* 1751: Jan Křtitel Kuchař – česki grajaŕ na orgelach a komponist
* 1871: Rosa Luxemburg – pólsko-nimska politikarka, rewolucionarka a zastupjarka dźěłaćerskeho hibanja
* 1880: Sergej Natanowič Bernstein – rusojski matematikaŕ
* 1898: Zhou Enlai – wjednik komunistiskeje strony Chinskeje a premier Ludoweje republiki Chinska
* 1904: Aleksej Nikolajewič Kosygin – sowjetski ministarski prezident
* 1929: Hinc Nagel – serbski wucabnik a publicist
* 1943: Christian Führer – ewangelski faraŕ w Lipsčańskej Mikławskej cerkwi, zastupjaŕ měrliweje rewolucije 1989
* 1949: Franz Josef Jung – nimski politikaŕ (CDU), krajny a zwězkowy ministaŕ
* 1957: Dietmar Wischmeyer – nimski satirikaŕ, awtor a kolumnist
* 1970: John Frusciante – US-ameriski gitarist kupki *Red Hot Chili Peppers*
* 1974: Jens Jeremies – nimski kopaŕ
* 1974: Barbara Schöneberger – nimska moderatorka, filmowa grajarka a spiwarka

## Wumrěśe

* 254: Lucius I. – romski biskop
* 1785: Michał Bałcar – serbski faraŕ a awtobiograf
* 1827: Alessandro Volta – italski fyzikaŕ, wunamakaŕ baterije a pioněr milinoweje wucby
* 1944: Rudolf Harbig – nimski lažkoatlet, olympiski dobyśaŕ
* 1953: Sergej Sergejewič Prokofjew – rusojski pianist a komponist
* 1953: Józef Stalin – sowjetski politikaŕ, generalny sekretaŕ KSSZ, ministarski prezident, diktator a maršal Sowjetskego zwězka
* 1967: Mohammad Mossadegh – irański politikaŕ, zapósłańc, ministaŕ a premier
* 1980: Wilhelm Hoegner – nimski jurist a politikaŕ, zapósłańc a bayerski ministarski prezident
* 1982: John Belushi – US-ameriski spiwaŕ a filmowy grajaŕ *(Blues Brothers)*
* 2000: Lolo Ferrari – francojska porno-grajarka a spiwarka
* 2006: Milan Babić – serbiski politikaŕ, prezident „Republiki Srpska Krajina“, wójnski złostnik 
* 2011: Alberto Granado – kubański biochemikaŕ, drogowański towariš Ernesta Che Guevary
* 2013: Hugo Chavez – venezuelski prezident
* 2013: Dieter Pfaff – nimski źiwadłownik, filmowy grajaŕ a režiser

## Wótkaz
Vanuatu

**Vanuatu** (bislamski *Ripablik blong Vanuatu*,  *Republic of Vanuatu*,  *République du Vanuatu*) jo oceaniski kupowy stat w Melaneziji, kótaregož stolica jo Port Vila. Ma jano pitśu wěcej ako 240.000 wobydlarjow na pśestrěni wót 12.190 kwadratnych kilometrow.

## Wótkaz
Ocean

Ako **ocean** (ze starogrichišćiny Ὠκεανὸς („Okeanos“), *wokoło zemskeje platśu běžeca wjelika rěka*, personifikacija ako antikskego Boga *Okeanos*) pomjenjuju se nejwětše mórja swěta – wótergi wužywa se teke synonym **swětowe mórjo**.

## Połoženje
Cełkownje 71&nbsp;% zemskego powjercha su z mórjami (oceanami a pódlańskimi mórjami) pókšyte. Wóni koncentěruju se na wódnej hemisferje, kótarejež centrum we wjelickem Pacifiku blisko Nowoseelandskeje lažy. Na napśeśiwnej krajnej hemisferje laže jano Atlantiski ocean, Arktiski ocean a źěle Pódpołdnjowego oceana kaž teke Indiskego oceana.

## Rozdźělenje oceanow
Cełkownje eksistěruju pěś oceanow:

* Arktiski ocean (*Pódpołnocne polarne mórjo*),
* Atlantiski ocean (*Atlantik*),
* Indiski ocean (*Indik*),
* Śichy ocean (*Pacifik*) a
* Antarktiski ocean (*Pódpołdnjowe polarne mórjo*).
Mórjo

**Mórjo** jo zwisujuca masa słoneje wódy, kótaraž něźi 70&nbsp;% zemskego powjercha pókšyjo. 31,7&nbsp;% swětowych mórjow su 4000–5000&nbsp;m dłymoke a flora w mórju producěrujo wokoło 70&nbsp;% kislika, kótaryž w zemskej atmosferje eksistěrujo.

W cełku maju mórja wolumen něźi 1,338 miliardow km³ a twórje z tym 96,5&nbsp;% cełeje wódy na swěśe. Dla wusokego solowego wobstatka wót 3,5&nbsp;% se toś ta wóda pak ako pitna abo pówóźowańska wóda direktnje wužywaś njegóźi. Jano 3,5&nbsp;% cełeje wódy na zemi twóri słodka wóda.

## Wótkaz
Rěka

**Rěki** su w powšyknem zmysle pśirodne a rowne běžece wódy na powjerchu zemje. Zapśimjeśe we wšednem wužywanju zagranicujo a póśěgujo se pótom jano na běžece wódy srědneje wjelikosći w rozdźělu k wětšym wjelikim rěkam a mjeńšym rěckam. Powšyknje płaśiwe mězne gódnoty za toś te historiski a geografiski wšakore rěcne rozdźěle njeeksistěruju, cogoždla se zapśimjeśi *wjelka rěka* a *rěcka* w geowědomnostnem rěcnem wužywanju wobejdu.

Nejwažnjejšej rěce we Łužycy stej Sprjewja (kótaraž se w dolnoserbskich dialektach gusto pšosće „Rěka“ pomjenjujo) a Nysa.

## Nejdlejše rěki swěta
# 6.670 km – Nil: Luvironza – Ruvuvu – Ruvusu – Kagera – Běły Nil – Nil (Afrika)
# 6.448 km – Amazonas: Apurimac – Ene – Tambo – Ucayali – Amazonas (Pódpołdnjowa Amerika) 
# 6.380 km – Jangtsekiang (Azija)
# 6.051 km – Missouri-Mississippi (Pódpołnocna Amerika)
# 5.476 km – Jenisej: Tuul – Orchon – Selenga – Angara – Jenisej (Azija)
# 5.410 km – Ob: Irtyš – Ob (Azija)
# 5.052 km – Amur: Kerulen – Argun – Amur (Azija) 
# 4.845 km – Huáng Hé (Žołta rěka) (Azija)
# 4.500 km – Mekong (Azija)
# 4.374 km – Kongo (Afrika)

## Wótkaz
Rěcka

**Rěcki** su małe a pśirodne běžece wódy. Wětše běžece wódy pomjenjuju se ako *[[rěka|rěki]]*. Konkretne wótgranicowanje pak jo śěžko a wót konteksta wótwisnje. Tak mógu se na pśikład łoźownosć, wótwód (mjenjej ako 20&nbsp;m³/s) abo šyrokosć (mjenjej ako 5&nbsp;m) ako kriterij źiwaś. Teke pśerěznje niska dłymokosć wódy a mały pśerěz wódow, kaž teke pśez to wobgranicowane direktne mjazsobnosći mjaz wódu, spódkom, brjogom a pśibrjoznej wegetaciju wótgranicuju charakter rěckow wót charaktera rěkow..

## Žrědła


## Wótkaz
Wjelika rěka

Ako **wjelika rěka** płaśi rěka, kótaraž se do šyrokego mórja wulewa, nejmjeńša 500&nbsp;km dłujka jo a pśitocnišćo wětše ako 100.000&nbsp;km² wobpśimjeju.

## Pśeglěd
Gusto płaśe jano dolne běgi rěkow ako „wjelika rěki“, ku kótarymž se slědujuce licyś góźe:
* w Africe: Kongo – Limpopo – Niger – Nil – Sambesi – Senegal –  Volta
*w Aziji: Amur – Brahmaputra – Ganges – Huáng Hé (Žołta rěka) – Indus – Irawadi – Jangtsekiang – Jenisej – Lena – Mekong – Ob
* w Europje: Dnjepr – Don – Dunaj – Łobjo – Odra – Po – Ryn – Rhone – Tajo – Weser – Wisła – Wolga (wótergi teke Ems)
*w Pódpołnocnej Americe: Columbia – Delaware – Mackenzie – Mississippi – St.-Lorencowa rěka – Yukon
*w Pódpołdnjowej Americe: Amaconas – Río de la Plata – Orinoco

## Žrědła
Rěcny delta

**Rěcny delta** jo wósebna družyna pśipławjonego kjagla, pla kótarejež lažy kjagel k wjelikim źělam abo teke dopołnje pód wódowej głaźinu jazora abo mórja. W stojecych wódach se spěšnosć běžeceje wódy spomałšyjo, tak až se wjeliki źěl materiala rěki wótsajźi – gropny material w bliskosći brjoga a drobnjejšy material dalej zwenka. Mórske błoto abo pěski nastanu a rěka wuśisnjo swój pśeběg pśecej dalej do mórja až musy wokoła swójich wótsajźenjow samych běžaś. Ze stupajucej wódu jo móžno, až se rěcne delty dopołnje pólewaju a mimo pśepołoženja rěki spózy wódy dalej zdźaržuju. Toś te *pódwódne delty* mógu něgajšny staw wódy wujasniś. 

Grjekski stawiznaŕ Herodot twóri formikoniski wuraz *delta* za rěcny delta Nila, dokulaž wulew rěki na formu wjelikego grichiskego pismika delta (Δ) dopomina.

## Wótkaz
Gat

**Gat** słuša ku kumštnje stwórjonym stojecym wódam ze snadnej dłymokosću a nejmjeńša jadnym pśi- a wóttokom. W gaśe se žedne stabilne temperaturowe warstowanje njewutwórijo.

## Nastaśe a wósebnosći
Gaty płaśe k stawizniski wuznamnym wuwiśam wódnego twarskego wuměłstwa. Akle pśez składowanje pitneje a wužytneje wódy su mógli se wobsedlenje w bliskosći městow a wjaskow rozšyriś. Wuznam gatow za skład wódy se akle w nowšem casu pśez moderne zastaranje z spódnej wódu zgubijo. To płaśi pśed rozšyrjenim sparneje mócy w 19. lětstotku teke za wažne młyńske gaty. Mjaztym až su se w městach pó źělach južo srjejź 19. lětstotka nowe wódne techniki wugótowali, su wobydlarje wejsnych stronow hyšći dłujko na gaty pokazane byli. Mimo togo su byli a su gaty wažne za nutśikokrajne rybarstwo, kaž na pśikład w dolnych stronach Łužyce.

## Wótkaz
Richard Andree

**Richard Andree** (* 26. februara 1835 w Brunšwigu; † 22. junija 1912 w Münchenje) jo był nimski geograf a etnograf.

## Žywjenje
Richard Andree jo w Brunšwigu a Lipsku pśirodowědy studěrował, wósebnje geologiju. W Lipsku jo 1857 do tamnjejšego studentskego korpusa *Lusatia* zastupił, kótaryž jo se 1807 załožył. Studentski korpus jo  jomu pózdźej teke cesne cłonkojstwo wupóžycył. Kaž teke južo jogo nan Karl Andree (1808–1875) jo Andree głownje na polu geografije slěźił, a bywał pśez jogo etnografiske slěźenja teke daloko znaty.

W lětach 1859 do 1863 jo Andree zastojnik w českem górnistwje w kněstwje Křivoklát wjercha Maxa Egona von Fürstenberga był. W Lipsku, źož jo mjaz 1873 do 1890 kartografiski wustaw nakładnistwa *Velhagen & Klasing nawjedował,* jo se Andree zrazom z kartografiju zaběrał a měł wjeliki późěl pśi wuźěłanju a wudawanju šulskich atlantow a *Physikalisch-Statistischen Atlas des Deutschen Reichs*. Mimo togo jo był redaktor wědomnostnego casopisa *Globus*. Twórby Richarda Andreeja su teke Arnošta Mukowe slěźenja wó serbskem kulturnem žywjenju wobwliwowali. Wót 1903 jo był Andree z ludowědnicu Marie Andree-Eysn (1847–1929) z Awstriskej ženjony. W lěśe 1886 jo se wón na cłonka akademije wuconych Leopoldiny wólił a 1909 bywał cesny cłonk *Berlinskeje towarišnosći za antropologiju, etnologiju a prastawizny (Berliner Gesellschaft für Anthropologie, Ethnologie und Urgeschichte)*.

Richard Andree jo w běgu jězby z śěgom wót Münchena do Nürnberga w starstwje 76 lět wumrěł.

## Twórby (wuběrk)
 

* *Das Amur-Gebiet und seine Bedeutung: Reisen in Theilen der Mongolei, den angrenzenden Gegenden Ostsibiriens, am Amur und seinen Nebenflüssen.* Leipzig 1867 (online z wobstatka uniwersity w Rěznje).
* *Wendische Wanderstudien. Zur Kunde der Lausitz und der Sorbenwenden.* Stuttgart 1874.
* *Chronik des Corps Lusatia zu Leipzig 1807 bis 1877.* Auszug aus den Annalen des Corps, Leipzig 1877.
* *Ethnographische Parallelen und Vergleiche.* Stuttgart 1878.
* *Zur Volkskunde der Juden.* Bielefeld und Leipzig 1881.
* *Andrees Allgemeiner Handatlas.* Leipzig 1881–1937 (źewjeś wudaśow).
* *Die Flutsagen ethnographisch betrachtet.* Braunschweig 1891.
* *Geschichte des Corps Lusatia zu Leipzig 1807 bis 1898.* Leipzig 1898.
* *Braunschweiger Volkskunde.* Braunschweig 1901.

## Wótkaze
* 
* 
* Droysens Allgemeiner Historischer Handatlas, 1886

## Žrědła
* Erich von Drygalski: *[http://www.deutsche-biographie.de/pnd116309695.html Andree, Richard.]* W: *Neue Deutsche Biographie (NDB)*. Band 1, Duncker & Humblot, Berlin 1953, , str. 285 (online).
* Wilhelm Haan: *[https://de.wikisource.org/wiki/Haan:Richard_Andr%C3%A9e Richard Andrée.]* W: *Sächsisches Schriftsteller-Lexicon.* Robert Schaefer’s Verlag, Leipzig 1875, str. 6sl.
* Mechthild Wiswe: *Andree, Richard.* W: Horst-Rüdiger Jarck, Günter Scheel (wud.): *Braunschweigisches Biographisches Lexikon – 19. und 20. Jahrhundert.* Hahnsche Buchhandlung, Hannover 1996, , str. 28sl.
*
Pawoł Nedo

**Pawoł Nedo** (* 1. nowembra 1908 w Kotecach blisko Wósporka; † 24. maja 1984 w Lipsku) jo był serbski wucabnik, ludowědnik, narodny procowaŕ a pśedsedaŕ Domowiny wót 1933 až do jeje rozpušćenja w lěśe 1937, kaž teke mjaz 1945 a 1950. Jogo naslědnik jo był komunist Kurt Krjeńc.

Pó wotchadźe z Łužyce jo był wón z ludowědnikom mjaz drugim na Lipšćanskej Karla Marxowej uniwersiśe a na Berlinskej Humboldtowej uniwersiśe. Strowotniskich pśicyn dla bu w lěśe 1968 pśedcasnje emeritěrowany.

Pawoł Nedo jo był wót junija 1940 ženjony z Marku, roźonej Budarjec z Křiweje Boršće (1914–98) a měł dweju synow Michała (* 1941) a Mateja (1947–71).

## Literatura
* Annett Bresan: *Pawoł Nedo 1908–1984.* Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšyn 2002.

## Wótkaz
*  ''Pawoł Nedo – markantna wosobina serbskeho narodneho hibanja'', Dietrich Šołta, Rozhlad 2-3/2009
1908

## Tšojenja
### W Serbach
* 9. awgusta: W Poršicach pód nawjedowanim Korle Wyrgača wótměła se 34. Schadźowanka.

### Hynźi
* 5. oktobra: Awstrisko-Hungorska anektěrujo Bosnisku a Hercegowinu.

## Narodniny
* 11. měrca: Jakub Wornar – serbski skałaŕ, funkcionaŕ źěłarnistwa, Domowinski procowaŕ († 1978)
* 24. apryla: Alfred Krupar – serbski skałaŕ a šołta, Budyšyński župan († 1970)
* 25. apryla: Maks Rječka – serbski wucabnik a domownjowědnik († 1944)

## Wumrěśe
* 25. januara: Beno Pětr Šołta – serbski wucabnik a towaristwowy procowaŕ (* 1851)
* 15. junija: Handrij Pawoł – serbski skałaŕ, braška a ludowy basnikaŕ (* 1843)
* 18. decembra: Mikławš Andricki – serbski duchowny, spisowaśel, publicist, pśełožowaŕ (* 1871)

## Wótkaz
Rotokasišćina

**Rotokasišćina** se powěda w Bougainville, kupa na pódzajtšo Neuguinea, źěl Papua-Neuguinea. Wóna jo cłonk pódzajtšnopapuaskich rěcow. Jeje głowne znamje, rěcywědnje, jo až ma jadnu z nejmjeńšych fonemowych inwentarow na swěśe: šesć konsonantow (p t k v r g) a pěś wokalow (i e a o u); /t/-fonem ma alofon [s] pśed /i/-fonemom. Jano pirahanšćina ma mjenjej fonemow.

Tak, alfabet rotokasišćiny wobstoj z dwanasćo pismikow: AEIGKOPRSTUV.

Fonemy rotokasišćiny, w IFA, su:

               Bilabialny   Alweolarny   Welarny
 Spiwny ploziw      **p          t            k**
 Njespiwny ploziw                           **g**
 Spiwny frikatiw    **&#x03b2;**
 Njespiwny frikatiw            **s**
 Spiwny klepk                  **&#x027e;**

Wokale        **i e &#x0251; o u**

Pšawopis, *v* wóznamjeni IFA /&#x03b2;/.

## Eksterne wótkaze
* http://www.rosettaproject.org/live/search/showpages?ethnocode=ROO&doctype=morsyn&scale=six&version=1&allpages=1
Hirimotuwa rěc

**Hirimotuwa rěc** jo pidgin bazěrowany na motuwej rěcy a jadna z tśich oficialnych rěcow Papua-Neuguinea, gromadu z engelšćinu a tokpisinšćinu. Mjazy 100 a 250 tysac luźi ju powěda, ale wjelgin mało luźi powěda ju ako maśeršćinu.

Hirimotuwa rěc jo se wokoło 1880 we wokolinje Port Moresby wužywaś zachopinała, źož jo wjele cuzych pśišło aby wikowali abo bydlili. Pó tym až Papua-Neuguinea jo britiska kolonija w lěśe 1888 bywała, rěc jo se dla jeje wužywanja w kolonialnem zastojanju wupśestrěła, a specielnje w policiji.

Narodnorěcne mjenja hirimotuweje rěcy su *Hiri Motu*, *Police Motu* (policajska motuwa), *Pidgin Motu* (pidžinska motuwa) a *Hiri*. Słowo *hiri* wóznamjeni wikowańske drogowanje.

## Žrědło
*, boki 107-109
Jazor

**Jazor** (teke **jazoro**) słuša ku kategoriji stojecych wódow, kótarež mógu pśi- abo wóttok běžeceje wódy měś a su dopołnje z krajoweju płoninu wobdane. Wón wóznamjeni se w dalokej měrje pśez zamknjony ekosystem.

## Definicija
Jazor jo nutśikokrajne wódy, w kótarychž se (wětša) kopica wódy we wužłobjenju zemje nagromaźiś móžo. W pśeśiwje k nutśikokrajnem mórju (kaž na pśikład Srjejźne mórjo) njama jazor direktny zwisk k oceanam na wusokosći głaźiny mórja, ze comž se teke žeden pśi- abo wóttok pśez mórske tšuženje njepokazujo. Kopica pśi- a wóttoka jo w pśirownanju ze cełkowneju kopicu wódy w jazorje skerjej małe. W rozdźělu k běžecej wóźe jo jazor płony a njepokazujo žeden spad.

Z wida limnologiskeje definicije jo jazor pópšawem zasadnje dłymšy ako gat abo łuža, tak až móžo se pśez dny abo mjasece stabilne temperaturne warstowanje wutwóriś. Z frekwency pśeměšanja, kótaraž ma daloko segajuce ekologiske slědy, góźe se jazory kategorizěrowaś. W toś tom zmysle někotare niske jazory, kaž na pśikład Balaton, scełego ako „wopšawdne“ jazory njepłaśe.

Pśi wšym jo wótgranicowanje mjaz jazorami, gatami a łužami atd. njedokradne a pśecej subjektiwne. Togodla mjenjuju někotare limnologi kuždu z wódu napołnjonu wužłobinu ako jazor. Za kategorizěrowanje by pótom bźez wuznama było, lěc jo jazor stawnje, periodiski abo epizodiski z wódu połnjony a lěc stawne warstowanje wutwóri.

Jazor wopśimjejo zwětšego słodku wódu, eksistěruju pak teke wjelike słone jazory, kaž na pśikład Kaspiske mórjo, Aralski jazor a Marłe mórjo. Někotare jazory su teke bogate na sodu, kaž jazory wokoło wjelikego groblowego pśełama we pódzajtšnej Africe.

Druga móžnosć definicije góźi se pśez wjelikosć zawjasć, pó kótarejž musy jazor nejmjeńša jaden hektar wjeliki byś.

Teke w astronomiji powěda se wó jazorach, jolic drugu žydku maśiznu wobpśimjeju – kaž metanowe jazory na Titanje, mjasecu Saturna.

## Nejwětše jazory swěta

Nejwětše łužyske jazory namakaju se w (kumštnej) Łužyskej jazorinje a su nastali z něgajšnych brunicowych jamow. Nejwětšy z nich jo Sedlišćowy jazor, kótaryž lažy na dłujkem zajtšu Złego Komorowa a ma pśestrěń wót 13,3 kwadratnych kilometrow. Pśisamem samsku wjelikosć ma nejwětšy pśirodny jazor Łužycy (a cełeje Bramborskeje), Gójacki jazor na pódpołnoc Błotow.

## Žrědła


## Wótkaz
Bodenjazor

**Bodenjazor** (nimski **Bodensee**) jo wódy w pódpołnocnem pśedkraju Alpow, kótarež wobstoje pópšawem z dweju jazorowu - Górny jazor a Dolny jazor - kaž teke rěki Jazorowy Ryn. Źěle jazora słušaju k nimskima krajoma Baden-Württembergska a Bayerska, awstriskemu kraju Vorarlberg a šwicaŕskim kantonam St. Gallen, Thurgau a Schaffhausen. 

Jazora stej se k prědnemu razoju pisnje w lěśe 43 pśed Chr. ako *Lacus Venetus* a *Lacus Acronius* naspomnjełej. W romaniskem rumje rěka jazor zwětšego *Lacus Constantinus* abo pódobnje - pomjenjowany pó měsće Konstanz *(Constantia)*, kótarež pśi brjoze lažy.

Z 473 km² jo Bodenjazor za Błótonjom a Genfskim jazorom tśeśi nejwětšy jazor srjejźneje Europy.


Dataja:Karte Bodensee V2.png|Kórta jazora
Dataja:Bodensee Weinbau Birnau.jpg|Winica pśi Birnau
Dataja:Bodensee.jpg|Switanje nad jazorom
Dataja:Bodensee vom Pfänder (Aurtia).JPG
Górny jazor

**Górny jazor** (engelski *Lake Superior*, francojski *Lac Supérieur*) jo nejwětšy jazor Pódpołnocneje Ameriki a drugi nejwětšy cełego swěta. Wón jo jaden z pěś „wjelikich jazorow“ *(Great Lakes)* a namaka se na granicy mjaz Zjadnośonymi statami a Kanadu. Jazor lažy 184&nbsp;metrow nad mórskeju głaźinu a jo z pśestrěnju 82.103&nbsp;km² tak wjeliki kaž Awstriska.

Pódpołnocny pśibrjog jazora słuša ku kanadiskej prowincy Ontario a k US-ameriskim statoju Minnesota; pódpołdnjowy pśibrjog k zwězkowyma statoma Wisconsin a Michigan. Nejwětša kupa w jazorje jo Isle Royale. Górny jazor ma wěcej ako 200 pśitokow a wulewa se do Huronskeho jazora. 

Pśi Górnem jazorje laže města Duluth a Superior w Zjadnośonych statach a Thunder Bay w Kanaźe.

## Wótkaz
Huronski jazor

**Huronski jazor** (engelski *Lake Huron*, francojski *Lac Huron*) jo drugi nejwětšy jazor Pódpołnocneje Ameriki a stwórty nejwětšy cełego swěta. Wón jo centralny z pěś „wjelikich jazorow“ *(Great Lakes)* a namaka se na granicy mjaz Zjadnośonymi statami a Kanadu. Jazor lažy 176&nbsp;metrow nad mórskeju głaźinu, pótakem wósym metrow pód powjerchom susednego Górnego jazora a jo z pśestrěnju 59.586&nbsp;km² wětšy ako Chorwatska.

Pódzajtšny pśibrjog jazora słuša ku kanadiskej prowincy Ontario a pódwjacorny k zwězkowemu statoju Michigan. Nejwětša kupa w jazorje jo Manitoulin, kótaraž jo teke nejwětša jazorowa kupa na swěśe. Huronski jazor jo z Michiganskim jazorom pśez Mackinacsku wuscynu bźez wusokostnego rozdźěla zwězany a wulewa se pśez rěku St. Clair River do Erieskego jazora. 

Pśi Huronskem jazorje laže města Saginaw a Bay City w Zjadnośonych statach a Sarnia w Kanaźe.

## Wótkaz
Michiganski jazor

**Michiganski jazor** ( *Lake Michigan*) jo tśeśi nejwětšy jazor Pódpołnocneje Ameriki a pěty nejwětšy cełego swěta. Wón jo jaden z pěś „wjelikich jazorow“ *(Great Lakes)* a namaka se na pódpołnocy Zjadnośonych statow. Jazor lažy 176&nbsp;metrow nad mórskeju głaźinu a jo z pśestrěnju 58.016&nbsp;km² wětšy ako Chorwatska.

Pódzajtšny pśibrjog jazora słuša k zwězkowemu statoju Michigan; pódpołdnjowy kóńc k Indianje a pódwjacorny pśibrjog k statoma Illinois a Wisconsin. Michiganski jazor jo z Huronskim jazorom pśez Mackinacsku wuscynu bźez wusokostnego rozdźěla zwězany, tak až jadna se pópšawem jano wó jaden jazor.

Kołowokoło jazora su 12&nbsp;milionow luźi žywe. Pśi Michiganskem jazorje laže města Chicago, Milwaukee, Gary a Green Bay.

## Wótkaz
Viktoriaski jazor

**Viktoriaski jazor** jo nejwětšy jazor w Africe a pó Kaspiskem mórju a Górnem jazorje tśeśi nejwětšy cełego swěta. Słuša k pódzajtšnoafriskim statam Uganźe, Tansaniji a Keniji. Ma pśestrěń wót pśisamem 69.000 km², což wótpowědujo Bayerskej abo Irskej, a jo až do 85 metrow dłymoki. Spóromje jogo pśibrjogow jo wěcej ako 30 milionow luźi žywe.

Jazor lažy wósrjejź pódzajtšnoafriskeje wusokeje rowniny. Nejwětšy pśiběg jo w Ruanźe se wubryzgujuca Kagera; jadnučki wjeliki wótwód jo Viktoriaski Nil na pódpołnocy, kenž jo zrazom nejwažnjejšy pśiběg Nila.

Viktoriaski jazor bu pśez natwarjenje nasypa „Owen Falls Dam“ pśi Viktoriskem Nilje w lěśe 1954 kumštnje pówětšony a wužywa se wót togo casa teke za dobywanje energije. Dla gustego wobsedlowanja spóromje pśibrjogow ma jazor wjele ekologiskich problemow, kaž na pśikład wunjerěšenje wódy a njedostatk kislika.

## Fauna
Mimo wódnego kónja jo we Viktoriaskem jazorje wokoło 550 rybowych družynow žywe - w cełej Europje mamy jano 200. Zasedlenje Nilowego pjerška *(Lates niloticus)* w 1960tych lětach jo był pak ekologiska katastrofa, dokulaž jo był cuza družyna wutłocowała domacne pjerški.

## Wótkaz
Bajkal

**Bajkal** (teke **Bajkalski jazor**,  – *Bajkal*,  – *Bajgal*) jo nejdłymšy jazor na Zemi. Lažy w Sibirskej na pódzajtšu Rusojskeje federacije a ma maksimalnu dłymokosć 1642 metrow.

## Žrědła


## Eksterne wótkaze
Tśemuśnica

**Tśemuśnica** (górnoserbski *Tšemušnica*, nimski *Scharmützelsee*) jo jazor, kótaryž namaka se w Bramborskej mjazy Barlinjom a Frankobrodom blisko města Pśibor *(Fürstenwalde/Spree)*. Jazor słuša dopołnje ku gmejnje Zarow w bramborskem wokrejsu Odra-Sprjewja.

Tśemuśnica jo z pśestrěnju wót 12,1 km² pó Gójackem jazorje drugi nejwětšy pśirodny jazor w cełej Bramborskej. Z maksimalnej dłymokosću wót 29 metrow jo Tśemuśnica wšak dwójce tak dłymoka kaž Gójacki jazor. Wóna bu k prědnemu razoju w lěśe 1316 abo 1319 ako *Tschermitzel* naspomnjona.

## Wótkaz
Gójacki jazor

**Gójacki jazor** (nimski **Schwielochsee**) namaka se na krotkem zajtšu Barlinja na dłujkozajtšnej kšomje Błotow. Sprjewja pśeběžyjo pódpołnocny źěl jazora a běžy pótom do směra Bezkow wen. Jazor słuša dopołnje ku gmejnje ze samskim mjenim w bramborskem wokrejsu Damna-Błota.

Gójacki jazor jo z pśestrěnju wót 13,3 km² nejwětšy pśirodny jazor w cełej Bramborskej. Wón bu k prědnemu razoju w lěśe 1302 ako *Zwilow* naspomnjony. Teke „nimske“ mě jazora jo pó zdaśu serbskego póchada. Źinsajšne serbske mě póchada wót sedlišća Gójac, kótarež lažy pśi pódpołdnjowem pśibrjoze jazora.

## Wótkaz
Łužyske jazorišćo

**Łužyske jazorišćo** (górnoserbski *Łužiska jězorina*) jo nastawajuce kumštne jazorišćo w srjejźnej Łužycy. Pśez napołnjenje něgajšnych brunicowych jamow Łužyskego rewěra maju nastaś až do lěta 2018 nejwětše kumštne wódne strony cełeje Europy a stwórte nejwětše jazorišćo w Nimskej.

Jazorišćo lažy we Łužycy mjaz Lubnjowom w dłujkem wjacorje a Niskej w krotkem zajtšu a wupśestrěwa se na dłujkosći wót wěcej ako 80 kilometrow. Jědro łužyskego jazorišća jo Łužyski jazoraty rěd, pótakem źewjeś jazorow mjaz Złym Komorowom a Wojerecami, kenž su pśez łoźowne kanale mjaz sobu zwězane.

## Lisćina jazorow
Slědujuce jazory pśisłušaju Łužyskemu jazorišću:

### Pódpołnocne jazory (w Bramborskej)

* Chóśebuski pódzajtšny jazor
* Górski jazor; 3,32 km² (2013)
* Chóžyšćański jazor; 7 km² (2012)
* Grabicański jazor; 4,75 km²
* Starodarbnjanski jazor; 10,16 km² (2021)
* Zelenogózdźański ług; 1 km²

### Srjejźne jazory (Jazoraty rěd)
* Horjanski jězor, Sakska; 1,33 km² (2015)
* Južny Blunjanski jězor, Sakska; 3,5 km² (2015)
* Leniski jazor, Sakska/Bramborska; 6,2 km² (2012)
* Nowołučanski jězor, Sakska; 6,32 km² (2015)
* Parcowski jazor, Sakska/Bramborska; 11,2 km² (2012)
* Rański jazor, Bramborska; 7,71 km² (2015)
* Sedlišćański jazor, Bramborska; 13,3 km² (2015)
* Sprjewinodołski jězor, Sakska; 5,4 km² (2015)
* Zabrodski jězor, Sakska; 1,36 km² (2015)
* Złykomorojski jazor, Bramborska; 13 km²

### Pódpołdnjowe jazory (w Sakskej)

* Bjerwałdski jězor, Sakska; 13,3 km²
* Čaplacy jězor; 1,38 km²
* Hórnikečanski jězor; 2,86 km²
* Jantarowy jězor; 4,45 km²
* Łazowski jězor; 10,7 km² (2014)
* Slěborny a Mortkowski jězor; 3,15 km²
* Šibojski jězor; 6,6 km² (2012)
* Třižonjanski jězor; 2,86 km²

## Wótkaz

* Oficialne webstrony (nimski, engelski, česki)