Tokpisinšćina

**Tokpisinšćina** (swójske mě *Tok Pisin*) jo kreolska rěc w Papua-Neuguinea. Wót lěta 1975 wóna jo jadna z tśich narodnych rěcow w Papua-Neuguinea. Dwě dalšnej stej engelšćina a hirimotuwa rěc. 

Mimo togo jo drugim kreolskim rěcam pódobna, kaž na pś. Bislamje na Vanuatu, Pijinje na Salomonach a Torres Creole na Torres Strait (Awstralska), kótarež su z melaneziskego pidgina nastali.

## Mě rěcy
Słowo Tok-Pisin póchada wót *tok* a *pisin*. Pśi tom *tok* póchada z engelskego *talk*, wobznamjenjece "rozgrono", ale teke "słowo", zdźělenje" a "rěc". *Pisin* wóznamjenja "pidgin" a originalnje póchada wót engelskego *business*. Na rozdźěl wót sugestije mjenja Tok-Pisin njejo pidgin, ale kreolska rěc.

Něga rěc jo měła druge mjenja, a to Melanesiski Pidgin (engelski *Melanesian Pidgin*), Neo-Melanesišćina (engelski *Neo-Melanesian*), Pidginowa Engelšćina (engelski *Pidgin English*) a 'Tok Boi'. Ale něnto 'Tok Pisin' jo akceptěrowane mě rěcy.

## Oficialnosć a pśiswójźbne rěcy
Wóna jo jadna z oficialnych rěcow Papua-Neuguinea, z engelšćinu a hirimotuwej rěcu), a nejcesćej powědana rěc w městnje. Wužywaju ju w medijach a kněženju Papua-Neuguinea, lěcrownož mjeńše ako engelšćinu. Někotare bazowe šule wuwucuju w Tokpisinšćinje.

Njewužywaj Bislamšćinu ako mě za Tokpisinšćinu. Wónej stej dwě rozdźělnej rěcy, kótarejž pak stej blisko pśiswójźbnej.

## Powšykne
Rěc słužy pśedewšym komunikaciji mjaz pśisłušnikami rozdźělnych rěcnych zgromaźeństwow, ma pak - winacej ako nejwětše Pidgin-rěcy - teke se powyšowacu licbu maminorěcnych rěcnikow.

85% słowoskłada bazěrujo na engelskej rěcy, mjaztym zbytk wobstoj z melaneziskich słowow, ale samo słowa z nimšćiny eksistěruju. Rěc ma wjele narěcow, kaž na pś. mócnje wót engelšćiny wobwliwowany *Waigani-Pidgin* wokoło Port Moresby. Tokpisinšćina se jo z pidginoweje rěcy wuwiła, pśi tom toś te wuwiśe hyšći trajo, dokulaž maminorěcne wót wšych rěcnikow hyšći su mjeńšyna. Ale toś ta kupka wjelgin rosćo, pśi comž wjele rěcow z jano małkimi licbami rěcnikow wótemrěju.

Pśikłady:

* apinun "wótpołdnjo; wjacor; dobre wótpołdnjo"
* misis "běła žona; manźelska"
* sik "chóry; chórosć; chóry byś"
** haus sik "chórownja"
* gude "dobry źeń"
* kaikai "jěź; jěsć"
* bulut, blut "kšej" (z nimskego *Blut*)
* tenkyu "źěkujom se"

## Fonetika
Fonetika Tokpisinšćiny jo jadnorjejša ako ta engelšćiny. Eksistěrujo jano 16 konsonantow a 5 wokalow.

### Konsonanty

* Źož se dwa symbola jawitej, lěwy reprezentěrujo njespiwny konsonant.
* //, //, a // mógu pak dentalne pak alweolarne konsonanty byś, mjaztym // jo jano alweolarny.
* //, //, a // mógu w někotarych narěcach pśenazalne byś: //, // a //.
* // su wót staršych rěcnikow bilabialnje wugronjone: //, ale // se cesto wót // njerozeznawa.
* W nejwětšych narěcach Tokpisinšćiny, // jo podótk (engelski *tap*) abo klepk (engelski *flap*).

#### Wěcej engelski
We wugronjenju, kótarež jo wěcej pódobne engelšćinje, eksistěruju dalšne fonemy, a to pśedewšym: //, //, //, //, //, // a //.

### Wokale

Tok Pisin ma pěś wokalow, kótarež su wokalam w Špańšćinje, Japańšćinje a dalšym pěśwokalnym rěcam pódobne:

Mimo togo eksistěruju tśi diftongi, a to *ai*, *au* a *oi*.
:*kaikai* "jěź; jěsć"
:*haus* "dom, huta"
:*boi* "słužabnik; gólc"

### Wósebnosći pśirownane z Engelšćinu
Na kóńcach słowow njejsu spiwne konsonanty, tak ze z konsonantow **b**/**v**, **d**, **g**, **dž**/**dz** nastanu konsonanty **p**, **t**, **k**, **s**. Jano słowo **god** se zda byś wuwześe, ale se wugroni z kóńcnym **t**.

Konsonantowe slědy na kóńcach słowow se teke zgubuju. Tu stej dwě warianśe móžnej: 
*wótpadnjenje 
*zasunjenje wokala.

## Gramatika
Kaž druge kreolske rěcy tokpisinšćina ma relatiwnje jadnoru gramatiku. Njeeksistěrujo konjugacija daniž deklinacija. 

### Werby
W tokpisinšćinje eksistěruju tśi werbowe klasy.
* Werby ze sufiksom (*-im*, z engelskego *him*), kótaryž su transitiwne, kaž na pś. *giv* "daś", *givim* "(co/kogo) daś".
** Ale někotare werby mógu bźez sufiksa transitiwne byś, kaž na pś. *gat* "měś", *kaikai* "jěsć" (Werb *kaikaim* ma drugi wóznam, a to "kusyś, kusnuś").
** Wjele werbow pśecej musy kóńcowku *-im* wužywaś, kaž na pś. *abusim* "měšaś", *ainim* "głaźiś", *askim* "pšašaś se; pšašanje", *baim* "kupiś", *bihainim* "slědowaś", *harim* "słyšaś", *larim* "dowóliś"
** Někotare werby mógu z kóńcowku ale teke bźez kóńcowki transitiwne byś, kaž na pś. *bilip*, *bilipim* "wěriś", *dring*, *dringim* "piś", *lain*, *lainim* "wuknuś". Formy bźez kóńcowki *-im* pominaju prepoziciju *long*.
** Někotare werby su z kóńcowku *-im* transitiwne, ale bźez kóńcowki su njetransitiwne, kaž na pś. *boil* "wariś se", *boilim* "wariś"; *op* "wótcyniś se", *opim* "wótcyniś", *pait*, *paitim* "biś".
* Werby w póchadnej formje, toś bźez *-im*, kótarež su intransitiwne.
** Někotare werby jano bźez kóńcowki wustupuju, kaž na pś. *beten* "bjatowaś", *dai* "mrěś", *go* "hyś", *kam* "pśiś", *krai* "drěś se; kśikaś; blariś se", *ran* "gnaś" (Transitiwny werb *ranim* ma drugi wóznam, a to "góńtwowaś; pśegónjowaś").
** Wjele werbow móžo teke z kóńcowku *-im* wustupowaś a su pótom transitiwne, kaž na pś. *bruk* "łamaś se", *brukim* "łamaś"; *hait* "chowaś se", *haitim* "chowaś".
* Pomocne werby.

Pśi někotarych werbach intransitiwna forma złožku pódwójujo, mjaztym až se toś te pódwójenje pśi wótwóźonej formje na *-im* njestawa. Na pś.
* *lukluk* "kukaś, glědaś"; *lukim* "wiźeś",
* *toktok* "powědaś z někim"; *tokim* "powědaś kogo wó com".

Wjele werbowych zdonkow góźi se ze sufiksom abo bźez sufiksa wužywaś.

Wjele werbow ma jano transitiwnu formu z kóńcowku -im.

Někotare transitiwne werby na *-im* bazěruju na drugich słownych družynach, kaž na pś. substantiw, adwerb, adjektiw.

Wótergi zmóžnja kóńcowka *-im* mjaz słowami rozeznawaś, kótarež by howacej homonymy byli.

#### Partikla ''i''
Pó pronomeny za 3. wósobu w singularje, wše wósoby w pluralu a pó substantiwje ako subjekt musy partikla *i* staś. W prědnej a drugej wósobje singulara se nigdy njewužywa. W Engelšćinje se *predicate marker* mjenjujo.

Pó slědujucych słowach se partikla *i* móžo wuwóstajaś: *mipela*, *yupela*, *ken*, *laik*. Partikla pśed partiklu *no* stoj, kótaraž markěrujo negaciju.

Wótergi se partikla *i* ako formu werba "byś" pśełožyś.

#### Partikle za casy
Dokulaž konjugacija felujo, za casy se partikle wužywaju. Pozicija partikle *i* wótwisujo wót wužywaneje partikle za cas. Stoj toś pśed *bin*, ale pó *bai*.

**Bai** (abo dłujka warianta **baimbai**) cesto samo stoj pśed subjektom, kaž na pś.
***Bai mi save.** "(Ja) budu wěźeś."
***Baimbai em i kaikai kek.** "Wón/wóna buźo tykańc jěsć."

#### Pśeběgowa forma
Za pśeběgowu formu prezensa su styri móžnosći:
* z postponowanym słowom *i stap*.
** *Pikinini i kaikai i stap.* "Źiśe rowno jě."
* ze zachopjonym słowom *stap*.
** *Mi stap kaikai kek*. "Rowno jěm tykańc."
** *Pikinini i stap kaikai kiau.* "Źiśe rowno jě jajko."
* ze slědujucym *nau*. 
** *Papa i slip nau.* "Nan něnto spi."
* ze zachopjonym *wok long*
** *Mi wok long drilim hul bilong skru i go insait bihain.* "Wjerśim rowno źěru za šrubu zasajźony pó tym." 

Samo jo móžno kombinacija, kaž na pś. z *i stap* a *nau*.
* *Jon i wok i stap nau.* "Jon rowno źěła." (Tu *stap* slědujo głownemu werboju.)

Postponowane *i stap* se móžo z wurazom zachadnosći kombiněrowaś. 
* *Asde pikinini i rait i stap.* "Cora jo źiśe pisał."
* *Mi bin slip i stap.* "Som rowno spał."

#### Modalne werby
Tokpisinšćina ma někotare modalne werby.

1 Stoj snaź fonologiskeje formy dla (*i* + *inap* > *inap*) bźez partikle *i*. Ale pśi negaciji se partikla *i* wužywa.

#### Kopula
Eksistěruju tśi móžnosći werb *byś* do tokpisinšćiny pśełožyś.
*Ga by se měł substantiw bliže póstajiś, se partikla *i* wužywa. Na pś. *Ol pik i enimal.* "Swinje su zwěrjeta."
*Jolic wó tuchylny staw źo, to se słowo *stap* wužywa. Na pś. *Mi stap we?* "Źo som?", *Yu stap long haus.* "Sy w domje.", *Mi stap gut.* "Wjedu derje."
*Jolic wó pśitomnosć abo eksistencu wót něcogo źo (nimski *da ist; es gibt*), to se werb *gat* wužywa. Na pś. *I gat wanpela pukpuk long riva.* "Eksistěrujo krokodil w rěce."

#### Adwerbowe sufikse
Někotare werbowe afikse se mógu wužywaś, aby dalše werby twóriś.
* *an* ( on), na pś. *goan* "pókšacowaś; dalej hyś"
* *ap* ( up), na př. *kamap* "pśiś; schadaś (słyńco); zachopiś; se jawiś; rosć"; *goap* "lězć"
* *aut* ( out), na př. *kamaut* "wen pśiś, wujś"
* *daun* ( down), na př. *sindaun* "sejźeś; wóstaś; bydliś; tudy/tam byś"
* *awe*, *ewe*, *owe* ( away), na př. *tekewe* "pšec wześ; wótwónoźeś"; *ranawe*, *ranowe*, *ronowe* "wuběgnuś, wuběgaś; "

Někotare werby ze sufiksom *-ap*, *-aut* abo *-ewe* mógu tež *-im* wopśimjeś.

Někotare werby wopśimjeju dwójce sufiks -*im*.
* *litimapim* ( to lift) "zwigaś, zwignuś"
* *pulimapim* "laś"

Wětšyna werbow z takim sufiksom jano raz kóńcowku -*im* wužywa.
* *bagarapim* "nicyś, kóńcowaś"
* *goapim* "lězć"
* *pulapim* "połniś"

### Pronomeny
;Wósobowe pronomeny 
Tokpisinšćina ma tśi wósoby, kótarež genuse njerozeznaju.

Gramatiska wósebnosć tokpisinšćiny stej dwě formje pśi wósobowem pronomenje 1. wósoby w dualu a pluralu, a to ekskluziwna a inkluziwna forma. 
* ekskluziwna forma: *Mipela i save* (Znajomy. - Ale jano kupka, za kótaruž rěcnik powěda, to znajo.)
* inkluziwna forma: *Yumi save* (Znajomy. - A kupka, za kótaruž rěcnik powěda, a teke ta, ku kótarejž wón powěda, to znajo.)

Paradigma wariěrujo we wótwisnosći wót lokalnych rěcow; dual jo wšedny, trial wšak mjenjej. Nejwětšy inwentar pronomenow tokpisinšćiny jo:

;Posesiwne pronomeny
Posesiwne pronomeny se wugronje z doprědka stajonym słowom *bilong* na slědujucem wašnju:
**haus bilong mi* "mój dom"
**dok bilong em* "jogo pjas"

;Demonstratiwne pronomeny To a tamne
Ako demonstratiwne pronomeny se slědujuce słowa wužywaju, jolic wó bliskosć źo:
* *hia* "toś ten, toś ta, toś to"
** *Pukpuk hia i gat bikpela tit.* "Toś ten krokodil ma wjelike zuby."
* *em hia* "toś ten, toś ta, toś to"
** *em pusi hia i gat pikinini.* "toś ta kócka ma młode."
* *dispela* "toś ten, toś ta, toś to"
** *dispela dok i gat longpela ia.* "toś ten pjas ma dłujkej wušy." 

Pśi dalokosći se wužywa:
* *em ... long hap* "wóny, tamny"
** *Em pusi long hap kaikai liklik rat.* "Tamna kócka žerjo myš."

Jolic dalokosć njejo wažna, pótom se wužywa:
* *em* "to" "(toś) to"

W pluralu wšak se slědujuce formy wužywaju:
*ol ... hia "te"
** *Ol dok hia i kraim, ol dok long hap i slip.* "Toś te psy łaju, tamne psy spě."
*ol ... long hap "wóne, tamne"
* *em ol* "toś te"

Mimo togo eksistěrujotej slědujucej pronomena:
* *em tasol* ""
* *diskain*, *dispela kain* "taki"

; Refleksiwny pronomen 
Njejo wopšawdny refleksiwny pronomen. Město togo se *yet* pó wósobowem pronomenje wužywa.
* *mi yet*, *yu yet* atd.
* *Yu mas lukautim em olsem yu save lukautim yu yet.* "Musyš na nim glědaś, tak glědam na sebi."

Pśi někotarych werbach se reduplikacija wužywa.
* *Ol i mas waswas gut wantaim wara na sop.* "Wóni se muse derje z wódu a mydłom myś."

W někotarych regionach se wužywa *bilong* z personalnym pronomenom.
* *Mi no katim yu, bilong yu katim yu.* "Ja njejsom tebje rězał, sy sebje rězał."

; Reciprokny pronomen 
W Tokpisinšćinje su rozdźělne móžnosći pśełožyś "jaden drugego/drugemu/na drugego/na drugem".

Jadna warianta jo reduplikacija werba.
* *Tupela i paitim-paitim. "Wónej bitej."

Druga warianta su kombinacije wósobowego pronomena ze słowom "yet".
* tupela yet
* yumi yet
* mi(tu)pela yet
Na pś. *mitupela i lukim mitupela yet* "(mój) wiźimej jaden drugego"

=== Pšašajuce słowa ===
W Tokpisinšćinje su jano někotare pšašajuce słowa, z kótarychž někotare su pronomeny, někotare su adjektiwy abo adwerby.
* *husat*; *wanem man* "chto, kogo"
** *husat man* "chto"
** *husat ol man* "chto (pl.)"
** *bilong husat* "ceji"
* *wanem*  "co; kótary ..."
** *wanem samting* "co"
** *wanem kain* "kaki"
** *bilong wanem*, *watpo*, *wai*, *hausat* "cogodla"
** *long wanem hap* "źo"
** *long wanem as* "z kótareje pśicyny"
** *olsem wanem*, *hau* "kak"
* *wataim*, *wanem taim* "ga, gdy"
** *long wanem taim* "ku kótaremu casoju?"
* *we* "źo"
* *hamas*, *haumas*, *hamani* "(kak) wjele"
** *hamas taim* "kak cesto"

=== Substantiwy ===
[[Substantiw]]y [[Pad (gramatika)|pady]] a [[genus]]y njamaju. Za [[plural]] słowo *ol* pśed tym stoj, jolic tam numeral njestoj.


Jolic coš substantiw pó roźe rozeznawaś, móžoš za muske stwórjeńko słowo *man* a za žeńske stwórjeńko słowo *meri* wužywaś. Wobej słowje pśecej slědujotej a twóritej nominalnu frazu.
:*Pukpuk meri i kaikai wanpela dok man.* "Žeński krokodil jo žrał muskego psa."
:*pikinini man* "syn"
:*pikinini meri* "źowka"
:*paul man* "kokot"
:*paul meri* "kokoš, kura"

==== Zestajenje ====
Eksistěrujotej dwa typa zestajanych substantiwow.
;Rozdźělone pisane su:
Pó Mihalic wóni njejsu wopšawdne zestajanki, ale nominalne frazy.

;Gromadu pisane su:
Pó Mihalic jano wóni su wopšawdne zestajanki. Drugi źěl pótom jo substantiw, mjaztym až prědny móžo k rozdźělnych słownej družynje słušaś.

Wótergi rezultěrujuce słowo samo substantiw wěcej njejo.


=== Adjektiwy ===
[[Adjektiw]]y cesto maju sufiks *-pela* (z engelšćiny "fellow"), gaž substantiwy modificěruju;  wuwześe jo *liklik* "małki". *Liklik* da se teke ako [[adwerb]] z wóznamom "pitśku" wužywaś, kaž na pś. *dispela bikpela liklik ston*, "toś ten pitśku wjeliki kamjeń".

Adjektiwy z jadnozłožkowym zdonkom, kaž na pś. *gut*, *bik*, *nais*, se zwětšego z kóńcowku *-pela* jawje a stoje pśed substantiwom, kótaryž maju wopisowaś. 
:*bikpela haus* "wjeliki dom" (ale *bikpela bilong haus* "wjelikosć doma")
:*naispela meri* "dušna/šikwana žona"
:*strongpela man* "mócny muž"
Jolic se ako predikat  wužywaju, pótom formy ze sufiksu abo bźez sufiksa *-pela* su móžne.
:*Dispela rot i sot.* "Toś ta droga jo krotka."
:*Dispela rot i sotpela.*

Jano někotare njepšawidłowne jadnozłožkowe adjektiwy se bźez kóńcowki *-pela* wužywaju. Źaseś z tych se ako participy zachadnosći pśełožuju, mjaztym až 17 jo wšedne adjektiwy. Jolic se ako atributy wužywaju, pótom wóni slěduju pótrjefjony substantiw.
:*ples hait* "schowane městno"
:*han kais* "lěwa ruka"

Adjektiwy z wěcejzłožkowym zdonkom, kaž na pś. *nogut* "špatny", *redi* "gótowy", se pśecej bźez kóńcowki *-pela* jawje a normalnje stoje pó substantiwje, kótaryž maju wopisowaś.
:*taim nogut* "špatne wjedro"
:*skulboi orait* "spokojny wuknik"

Jano někotare adjektiwy, kaž na pś. *liklik* "małki" stoj pśed substantiwom. 
:*liklik haus* "mały dom"
:*lapun papa* "póstaršy muž"

;Stopnjowanje
Za stopnjowanje se słowje *moa* (za [[komparatiw]]) a *long ol* (za [[superlatiw]]) wužywatej, kótarejž adjektiwoju slědujotej.
:*liklik* "mały"
:*liklik moa* "mjeńšy"
:*liklik long ol* "nejmjeńšy"

Ale eksistěrujotej dwě wuwześi, a to słowje *planti* "wjele" a *hanggre* "głodny", kótarejž se za superlatiw słowo *tumas* wužywatej (wóno howacej wóznamjenja "wjelgin", kaž na pś. *liklik tumas* "wjelgin mały"). 
:*hanggre* "głodny"
:*hanggre moa* "głodnjejšy"
:*hanggre tumas "nejgłodnjejšy"

;Pśirownanje
Za pśirownanje se słowo *olsem* wužywa.
:*Ples hia na ples long hap olsem i nogut.* "Toś ta wjas a tamna wjas stej jadnak špatnej."
:*Mi gat bigpela moa pik olsem yu gat.* "Mam wětšu swinju ako ty (maš)."

### Adwerby
Adwerby se wót adjektiwow pśez to rozeznawaju, až kóńcowka *-pela* felujo. Mimo togo stoje pó werbje.
:*Em i strongpela man, em i wok strong.* "Wón jo mócny muž, wón mócnje źěła."
:*Gutpela buk hia. Em i peim gut.* "To jo dobre knigły. Pśedawa se derje."

### Prepozicije
Eksistěrujotej jano dwě wopšawdnej prepoziciji: *bilong* (z "belong"), kótaraž wóznamjenja "wót" abo "za" (toś pśiswójźbnosć, wobsejźeństwo, swójstwo), a *long*, kótaraž wóznamjenja wšo wuškowne. Někotare frazy se ako prepozicije wužywaju, kaž na pś. *long namel (bilong)*, "srjejź, wósrjejź".

;long

Móžo se teke ze substantiwami kombiněrujaś.

;bilong

1 To jo ekwiwalent serbskego posesiwnego pronomena.

### Konjunkcije
Eksistěruju konjunkcije *na* "a", *o* "abo", *sapos* "jolic" a *tasol* "ale; jano; jolic".

;na
:*wanpela meri na tupela pikinini* "jadna žona a dwě góleśi"

;o
:*tupela man o tripela man* "dwa muža abo tśo muže"

;sapos
:*Sapos mi hanggre, mi mas kaikai.* "Jolic som głodny, musym jěsć."

;tasol
Jolic stoj na zachopjeńku sady, to wóznamjenja "ale; jolic", mjaztym až na kóńcu sady abo pó někakem słowje *tasol* "jano" wóznamjenja.
:*Tasol tupela pikinin i no laik kaikai.* "Ale dwě góleśi njocotej jěsć."
:*Mi save tok Pisin liklik tasol.* "Móžom jano mało Pidgin powědaś."

Pśirownaj teke
:*Mipela tasol i kaikai mango.* "Jano my jěmy mango."
:*Mipela i kaikai mango tasol.* "Jěmy jano mango."

### Numerale
Tokpisinšćina ma numerale z engelšćiny, ale cesto wužywa kóńcowku *-pela*.

Dalšne licbniki su: *tausen* "tysac" (na pś. *tu tausen* "2 tysac", *tu tausen wanpela ten wan* "2011") a *milien* "milion" (na pś. *tu milien* "2 miliona").

### Dalšne pśiznamjenja
Reduplikacija jo wjelgin běžna w tokpisinšćinje, mjaztym až móžo rozdźělne funkcije měś. Pó Nose, Masahiko wóna jano rědko pokazujo plural a wariaciju. Rozdźělne werby mógu reduplikowaś aby wugroniś wóspjetowanje, pókšacowanje abo něco pódobne, ale nic wše.  

* wobija se homonymiju kaž na pśikład:

* Změna słowneje družyny

Někotare z toś tych pśiznamjenjow póchadaju wót zgromadnych gramatiskich normow Awstroneziskich rěcow - lěcrownož zwětšego w zjadnorjonej formje. Druge pśiznamjenja wšak, kaž ako słowoslěd, su engelšćinje wěcej pódobne.

## Słowoskład
Słowoskład wopśimjejo słowa rozdźělnego póchada, a to pó něźi 85 % z engelšćiny, a zbytk z melanesiskich rěcow, malajišćiny, portugišćiny a nimšćiny.

# Tam se jano zakładna forma mjenjujo, dokulaž by howacej tam njepśeglědny było.

### Kompozicija
Wjele słowow se pśez kompoziciju twóri, pśi comž někotare słowa zwětšego jano w kompozicijach wustupuju. Pśi tom su někotare warianty. A to: gromaźe pisane a rozdźělone pisane kompozicije.

;Gromaźe pisane
Pó Krifka to su kompozicije z modifikatorami (nimski *Kompositionen mit Modifikatoren*), mjaztym až Mihalic pomjenjujo to kompozicije (engelski *Compounding*).
* *ara*- (z jendźelskeho *other*. Jenož so w kompozicijach abo ze sufiksom *-pela* wužiwa.)
** *arakain* "rozdźělny"
** *arasait* "na druhim boku"
* *bik*- (Z engelskego *big*. Zwětšego se w kompozicijach wužywa.)
** *bikbel* "buwoł; tucny muž" (drugi źěl jo *bel*)
** *bikbrata* "staršy bratš" (drugi źěl jo *brata*)
** *bikbus* "źiwi lěs" (drugi źěl jo *bus*)
** *bikman* "nawóda; wjednik" (drugi źěl jo *man*)
** *bikmaus* "wótśe drěś se" (drugi źěl jo *maus*)
** *biknait* "połnoc" (drugi źěl jo *nait* "noc")
** *biknem* "mě,  reputacija; sławny" (drugi źěl jo *nem* "mě")
** *biksan* "połdnjo" (drugi źěl jo *san* "słyńco")
* *mausgras* "broda" (ze słowow *maus* "guba", *gras* "tšawa; włosy, kósmy; wałma")
* *wan-* (Z engelskego *one*. Zwětšego se w kompozicijach wužywa.)
** *wanbel* "pśigłosowanje; měr" (drugi źěl jo *bel*)
** *wanblut* "pó kšwě pśiswójźbny" (drugi źěl jo *blut*)
** *wande* "jaden raz; něga (raz); (něźi) raz" (drugi źěl jo *de*)
** *wanhaus* "luźe, kótarež bydle w samskim domje" (drugi źěl jo *haus*)
** *wanpela* "jaden; sam, samlutki" (drugi źěl jo sufiks *-pela*)
** *wanples* "wósoba samskego jsy" (drugi źěl jo *ples*)
** *wanskul* "sobuwuknik" (drugi źěl jo *skul*)
** *wantok* "wósoba, kótaraž samsku rěc powěda abo samskej etniskej kupce słuša; pśijaśel" (drugi źěl jo *tok*)
** *wanwok* "kolega" (drugi źěl jo *wok*)

;Rozdźělone pisane
Tokpisinšćina cesto wužywa kompozicije rozdźělnych słowow, mjaztym až engelšćina wužywa wósebne korjenje słowow. Tudejšej tabeli wopśimjejotej formy ze słowom "bilong" a bźez toś togo słowa. Pó Krifka warianta bźez "bilong" jo kompozicija z nomenami (nimski *Kompositionen mit Nomina*), mjaztym až Mihalic pomjenjujo to nominalne fraze (engelski *noun phrases*).

Mimo togo su wopišuce warianty:
* *pikinini i dring susu yet* "baby" (pó słowach "źiśe, kótarež hyšći mloko pijo")

### Afikse
Tokpisinšćina ma jano mało afiksow, kótarež samo jano su sufikse.
***-pela** - wón se pśi adjektiwach, někotarych pronomenach a licbnikach wužywa.
** *bikpela* "wjeliki; wažny"
** *dispela* "toś ten"
** *tripela* "tśi, tśo"
***-im** - wón transitiwne werby wutwóri z rozdźělnych słownych družynow. Někotare werby eksistěruju samo jano z toś tym sufiksom.
** *ritim* (z *rit*) "cytaś"
** *raitim* (z *rait*) "pisaś"
** *helpim* "pomagaś" (Njejo forma bźez sufiksa.)
** *bihaimim* "slědowaś; (pó)słuchaś na kogo; kopěrowaś" (z *bihain* "pó (+LOK); za (+INSTR)")

### Warianty we pšawopisu
Pśi někotarych słowach pšawopis móžo wótwisnje wót narěcy abo žrědła wariěrowaś.
* *aitingk*, *aiting*, *ating* "myslu, wěrim, měnim; nejskerjej; snaź"
* *bilong*, *bolong*, *blong*, *blo* "wot, z (+ genitiw)"
** *bilong wanem*, *bolong wonem* "cogodla?"
* *dispela*, *disla* "toś ten, toś ta, toś te"
* *em*, *en* (cesto pó słowoma *bilong* a *long*, toś: *bilong en*, *long en*) "wón, wóna, wóno"
* *halivim*, *halvim*, *helvim*, *helpim* "pomagaś"
* *long*, *lo* "na, pśi, ..."
* *-pela*, *-pla* sufiks pśi numeralach, adjektiwach a pronomenach
* *popaia*, *popai* "sfelowaś, pśepasć; wobsunuś se, wusunuś se"
* *sisa*, *susa* "sotša; (w někotarych arealach) bratš abo sotša abo bliski pśijaśel drugego roda"
* *wanem*, *wonem* "co"

### Rozdźěle we woznamje
Na rozdźěl wót engelskich etymonow słowa cesto rozdźělne wóznamy maju.

### Homonymija
Dokulaž Tokpisinšćina ma mjenjej zukow ako Engelšćina, cesto eksistěruju homonymy, kótarež rozdźělne etymony maju.

Cesto se pśidatne elementy abo alternatiwne formy wužywaju, aby homonymy wobejšli.

Ale teke reduplikacija se móžo za to wužywaś. 

Kaž na pś. z engelskeju słowow *ship* a *sheep* stej słowje *sip* „łoź“ a *sipsip* „wójca“ nastałej.

## Nožki

## Žrědła
* Bildatlas der Sprachen, ISBN 978-3-937872-84-1, boki 107, 147-153 (wó tokpisinšćinje); boki 107-109 (wó hirimotuwej rěcy) 
* Francis Mihalic: The  Jacaranda Dictionary and Grammar of Melanesian Pidgin, ISBN 0-7016-8224-8 
* Kauderwelsch Band 18, Pidgin-Englisch für Papua-Neuguinea, 3. nakład 2001, ISBN 3-89416-517-0 
* Papua New Guinea TOK PISIN ENGLISH Dictionary, The perfect dictionary for learners of English and Tok Pisin, Oxford University Press 2008, 1. nakład, ISBN 978-0-19-555112-9 

## Eksterne wótkaze

* Program w Tokpisinšćinje wót Radio Australia 
* Gramatika wót Tok Pisin 
* Seminarski material wót prof. dr. Krifka 
* Daty wo Tokpisinšćinje w Ethnologue z wjelgin wjele literaturu 
*Pśełožk (Engelsko-Tok-Pisinski) 
*Bok wó rěcnych warjetetach 
*Unilang-wiki wó Tokpisinšćinje 
*Nastawk wó pšašanju "Tokpisinšćina jo zjadnorjona engelšćina?" 
*Słownik wót projekta "Mihalic Project"