Piwo

**Piwo** jo alkoholiski napoj, kenž nastawa wót fermentacije pśetwórjonych zernkow (zwětšego w formje jacmjenjowego słoda). Něnto ako dodaśe do piwa wužywa se chmjel, kenž dajo górkosć, móžne su teke druge wobstatki ako na pśikład wěrce, płody, mjod. Fermentacija źo typiski wót piwowarskich droždźejow. 

W Nimskej wětšyna sortow piwa ma mjazy 4,5% a 6% alkohola.

Słowo "piwo" jo wuznamjeniło w prasłowjańskej rěcy jadnorje "piśe", pótom jo se pśemjeniło na zapśimjeśe alkoholiskego napoja.

## Wobstatki

### Wóda
Za produkciju piwa jo notne wjele wódy: w piwarnje za 1 hl piwa wužywa se 3,7-10,9 hl wódy. Wětšyna z tej licy źo pak na myśe pśipšawy. W gótowym piwje wóda jo 90% wolumena.

Parametery wódy rozsuźuju wó tom, buźo-li wóna dobra za produkciju piwa. Póžedane parametery wótwisuju wót sorty piwa: na pśikład za piwa tipa stout wužywa se zwětšego twardu wódu, a za piwa tipa pilsner měku wódu.

### Zernko

Dataja:Gerst aar.jpg|kłos jacmjenja
Dataja:Sjb whiskey malt.jpg|jacmjenjowy słod pśed sušenim
Dataja:Malz-rot-und-normal.JPG|słod pó sušenju: śamny a jasny


Zernko jo notne, aby daś material za fermentaciju. Typiski wužywa se jacmjenjowy słod, to groni, zernka słoda, kenž se moka, až zachopiju se klěś. Ga zernka se klěju, encymy w zernkach pśeměnjaju cukory w nich na jadnorjejše cukory, kenž mógu byś fermentěrowane wót droždźejow. Proces se pśistaja, sušecy zernka. Wšakoraki cas a temperatura sušenja dajotej słody wšakej barwy: wót jasnych do śamnych.

Casy wužywa se słoda z pšenicy abo žyta. Móžne su specialne wobstatki: cukor, rajs, majs, surowa pšenica, wužywane dokulaž su tuńše abo změnjaju charakteristiku piwa (na pśikład jogo šum abo barwu). Aby droždźeje mógli fermentěrowaś wobstatki, kenž njejsu słody a cukor, notne jo dodanje do piwa specielnych encymow.

Něnto wětšyna piwarnjow njeźěła słodu, ale kupujo jen.

### Chmjel

Dataja:Hopfengarten-Juni.jpg|Kubłanje chmjela w Hallertau w Bayerskej
Dataja:Humulus Lupulus Hopfendolde-mit-hopfengarten.jpg|Šyška chmjela


Chmjel jo w piwje wěrca za słod a aroma. Wušej togo chmjel konserwěrujo piwo.

Sorty chmjela źěle se tradicionelnje na sorty za górkosć a sorty za aroma. Chmjel móžo pśidawaś wjelgin wšakorake aroma. Chmjele z Nimskej, Českej a Pólskej maju aroma zela a kóruškow. Nowe sorty z Pódpołnocnej Ameriki mógu měś aroma citrusowych płodow abo mango.

Wjelgin rědko wužywa se za piwo fryšne šyški chmjela, dokulaž njejsu źaržate. Tradicionelnje jo se wužywało sušonych šyškow chmjela, něnto popularnej stej chmjelowy granulat a ekstrakt, kenž stej lažčejšej w transporśe a dlej źaržytej fryšnosć.

### Droždźeje
Droždźeje pśidajo se, aby fermentěrowali cukor w alkohol a wuglikowy dioksid. W piwowarstwje wužywa se specielnego sorta droždźejow: piwowych droždźejow (*Saccharomyces cerevisiae*), kenž źěle se na droždźeje dolneje fermentacije a górneje fermentacije.

Droždźeje dolneje fermentacije daju "cysćejšy" aroma piwa, pśi comž droždźeje górneje fermentacije producěruju wěcej aromatiskich zwězkow wó wóni na pśikład płodow (banana, rjaschena) abo wěrcow (nalchen).

Rědko w fermentacije wobźěliju se druge mikroorganizmy. Belgiske piwa lambic se fermentěruju jano wót źiwych droždźejow z powětša. Pśi warjenju Berliner Weiße mimo droždźejow wobźěliju se mlocnokisalinowe bakterije.

Wjelike piwarnje maju swóje kubłanja droždźejow. Su teke firmy, kenž pśedaju wšake sorty droždźejow.

Jolic piwo jo pasteurizěrowane a filtrowane, źo na pśedań bźez droždźejow. Su pak piwa, kenž se pśedajo z žywymi droždźejami. Do takich piwow pśidajo se cukor za droždźeje, kótarež źěłaju w piwje drugu fermentaciju.

## Gótowanje

## Stawizny

Piwo jo jaden z nejstaršych alkoholiskich piśow. Namakanki z Mezopotamiskeje z wokoło 4.000 lět pśed Kristusowym naroźenim pokazuju, až jo tam znali piwo. Sumery su pisali recepty za pśigótowanje piwa, piwo jo teke w eposu wó Gilgamešu. Su jo pili pśez słomku, dokulaž njejo było filtrěrowane a su byli w nim kuski zernka. W pśigótowanju jo se wobźělowali jano žeńske.

W Babilonje su gótowali wjele sortow piwa: z jacmjenja, pšenicy a dinkela.

Piwo jo było wažny źěl žywjenja w Egyptojskej. Źěłaśerje jo tam dostawali za zežywjenje klěb a piwo.

W Romje su znali piwo, pak su jo sebje nižej wažyli ako wino.

W srjejźowěku piśe piwa jo było powšykne; tencas piwo jo samo źiśam dawali. Tegdejše piwo jo pak měło mjenjej alkohola ako něnto, piśe wódy jo pśi tom było tšachotne dla bakterijow w njej. Dla słodu jo se dodawało do piwa wšake pśicynki. W kóńcu srjejźowěka chmjel jo zachopił byś nejpopularnjejšy pśicynk.

Pjerše šyroko nałožowane pšawo za piwo jo było Bayerske pšawo cystosći (Reinheitsgebot) z lěta 1516. Jo wóno groniło, až piwo dej se pśigótowaś jano z jacmjenjowego słoda, wódy a chmjela. Něnt góda se, až pśicyna takich wobgranicowanjow jo była, aby z jadnogo boka pšenica a žyto jo słužyli jano k pśigótowanju klěba, a z drugego boka, aby do piwa njejo se dodawało tšachotne zela. Piwo z pšenicy jo mógali pak pśigótowaś w kloštarjach.

Pśed 18. wěkom słod su sušyli nad wognjom z drjewa abo wugla, togodla piwa togo casa jo měli ako se zda aroma dyma. Pózdźej z nowu techniku jo se dało dostaś cysćejšy jasny słod, ale teke śamny słod bźez aroma dyma za piwa tipa porter a stout. Něnto jo słod z aroma dyma rědki a wužywany jano w specialnych piwach.

W 19. wěku su nastali wjele nowosći za piwo: dolna fermentacija a piwo typa "lager", wužyśe pasteurizacije. Louis Pasteur jo w lěśe 1857 wunamakał rolu droždźejow w fermentaciji piwa a jo se zachopiło slěźenje a sajźanje droždźejow. W 20. wěku jasne piwo tipa "lager" jo nastało nejpopularnjejše piwo na swěśe. 

Něnto wětšyna šyroko pśedawanych piwow jo pasteurizěrowana a filtrowana. Pasteurizacija dajo piwoju dłujku fryšnosć, dokulaž zabija bakterije a druge mikroorganizmy. Filtrowanje dajo piwoju cystu barwu. Su pak kraje, źož wěsty późěl maju piwa z žywymi droždźejami, to groni bźez pasteurizacije a filtrowanja. Stej to na pśikład Belgiska a Wjelika Britaniska (źož takim piwam se groni "real ale").

## Rozdźělenje

Jo wjele metodow rozdźělenja piwow. W nimskej jadna z nich jo pó zakładnej wěrcy, na pśikład połne piwo ma mjazy 11% a 15,9%, mócne wěcej ako 16% a tak dalej. 
Piwo źěle se teke mjazy drugim pó sorśe słoda (na pś. jasny a śamny), sorśe droždźejow, kenž fermentěruju piwo (na pś. dolneje a górneje fermentacije).

Engelski spisowaśel Michael Jackson jo w lěśe 1977 wudał knigły *The World Guide To Beer*, źož jo ako prědny kategorizěrował piwa na cełem swěśe. Jogo proca jo se měła wliw na wuwiśe slěźenja *piwowych stilow*.


Dataja:Šumavský kout - nefiltrovaný.JPG|Njefiltrowane česke jasne piwo dolneje fermentacije typa pilsner
Dataja:2013 Augustiner Weissbier Munich pub.jpg|Pšenicne piwo górneje fermentacije Hefeweizen
Dataja:Weihenstephaner Dunkles Weissbier.jpg|Śamne piwo pšenicne
Dataja:Diebels in Altbierglas.jpg|Altbier z Düsseldorf
Dataja:Guinness Glass 2010.jpg|Stout, śamne piwo górneje fermentacije z Irskej
Dataja:Fuller's India pale ale.jpg|Engelske India Pale Ale
Dataja:Chimay bleu.jpg|Chimay, belgiske mócne śamne piwo górneje fermentacije wót rěda Trapistow
Dataja:Augustijn.jpg|Belgiske jasne piwa górnej fermentacije


## Serwěrowanje

Dataja:Goldstar beer from the tap.JPG|Nowocasne tocenje piwa z suda płunom w kjarcmje
Dataja:HandPumps.jpg|Tradicionelna rěcna pompa za tocenje engelskego piwa
Dataja:GravityTap.jpg|Tradicionelne tocenje piwa Schlenkerla z suda
Dataja:Keg Fonts.jpg|"Multi tap" Délirium Café w Brussel
Dataja:Cask Ales.jpg|Sudy pśizamknjone k instalacije za serwěrowanje
Dataja:Oktoberfest2.jpg|Oktoberfest w Münchenje, nejwětšy festiwal piwa na swěśe


## Wótbywanišća
Nejwětše pśedewześe warjece piwo jo belgisko-brazilske Anheuser-Busch InBev, wobsejźaŕ markow Budweiser, Corona, Beck's, Leffe a Stella Artois. Druge město ma SABMiller, wobsejźaŕ markow Grolsch, Miller, Pilsner Urquell a Tyskie. Tśeśe pśedewześe jo nižozemske Heineken, wobsejźaŕ markow Amstel, Heineken, Moretti, Zagorka a Żywiec.

Nejwětšy importer piwa na swěśe jo USA, nejwětšy eksporter jo Mexiko. Nimska jo tśeśi nejwětšy eksporter na swěśe.


Dataja:Beer Exports by Country Treemap.png|Eksport piwa na swěśe w lěśe 2012
Dataja:Beer Imports by Country Treemap.png|Import piwa na swěśe w lěśe 2012


Nejwětše konsuměrowanje pó licbje wobydlarjow jo w Českej, pótom w Nimskej.


Colors=
 id:lightgrey value:gray(0.9)
 id:darkgrey value:gray(0.7)
 id:orn value:rgb(1,0.62,0.24)
 id:red value:rgb(0.7,0.7,1) legend:litrow_piwa_na_wobydlarja_w_2012

ImageSize = width:800 height:350
PlotArea = left:30 bottom:50 top:30 right:10
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:170
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:10 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:5 start:0
BackgroundColors = canvas:white
Legend = columns:1 left:40 top:20 columnwidth:800

BarData=
 bar:CZE
 bar:DEU
 bar:AUT
 bar:POL
 bar:ROM
 bar:IRL
 bar:BEL
 bar:USA
 bar:VEZ
 bar:GB

PlotData=
 width:60
 bar:CZE color:orn from:0 till: 144
 bar:DEU color:red from:0 till: 108
 bar:AUT color:orn from:0 till: 108
 bar:POL color:orn from:0 till: 98
 bar:ROM color:orn from:0 till: 89
 bar:IRL color:orn from:0 till: 86
 bar:BEL color:orn from:0 till: 78
 bar:USA color:orn from:0 till: 75
 bar:VEZ color:orn from:0 till: 75
 bar:GB color:orn from:0 till:  73

PlotData=
 bar:CZE at:10 fontsize:9 text:Česka shift:(-21,2)
 bar:CZE at:50 fontsize:9 text: 144 shift:(-12,5)
 bar:DEU at:10 fontsize:9 text:Nimska shift:(-20,2)
 bar:DEU at:50 fontsize:9 text: 108 shift:(-12,5)
 bar:AUT at:10 fontsize:9 text:Awstriska shift:(-21,5)
 bar:AUT at:50 fontsize:9 text: 108 shift:(-12,5)
 bar:POL at:10 fontsize:9 text:Pólska shift:(-19,5)
 bar:POL at:50 fontsize:9 text: 98 shift:(-12,5)
 bar:ROM at:10 fontsize:9 text:Rumuńska shift:(-20,5)
 bar:ROM at:50 fontsize:9 text: 89 shift:(-8,5)
 bar:IRL at:10 fontsize:9 text:Irska shift:(-26,5)
 bar:IRL at:50 fontsize:9 text: 86 shift:(-8,5)
 bar:BEL at:10 fontsize:9 text:"Belgiska" shift:(-25,5)
 bar:BEL at:50 fontsize:9 text: 78 shift:(-8,5)
 bar:USA at:10 fontsize:9 text:USA shift:(-19,5)
 bar:USA at:50 fontsize:9 text: 75 shift:(-8,5)
 bar:VEZ at:10 fontsize:9 text:Wenezuelska shift:(-25,5)
 bar:VEZ at:50 fontsize:9 text: 75 shift:(-8,5)
 bar:GB at:10 fontsize:9 text:"Wjelika Britaniska" shift:(-22,5)
 bar:GB at:50 fontsize:9 text: 73 shift:(-8,5)



## Žrědła