Bislamšćina

**Bislamšćina**, teke **Bislama**, jo jadna  amtskich rěcow republiki Vanuatu a zrownju Lingua franca pód 108 rozdźělnych rěcow (wobej rěcy »Aore« a »Ifo« se wěcej njepowědatej), kótarež se w Vanuatu powědaju; 90 % Ni-Vanuatu (tak mjenjeju se wobydlarje Vanuatua) wužywa Bislama ako drugu rěc, 10 % – nejmjeńša młoda generacija z wobeju městow Port Vila a Santo – ako prědnu rěc; mimo togo se wót wěcej 1.200 luźi w Nowej Kaledoniskej powěda. Wóna licy k pacifiskim na engelšćinje bazěrowanym kreolskim rěcam. Dla stawiznow Vanuatua ma wjele požčonkow z Francojšćiny a z melanesiskich rěcow. Syntaksa jo mócnje melanesiski charakterizěrowana. Pó źělach jo Pijinoju (Salomony), Tokpisinšćinje (Papua-Neuguinea) a Broken of the Torres Strait (Queensland, Awstralska) pódobna. 

## Stawizny
Kupy źinsajšnego Vanuatua buchu pśed někotarymi tysac lětami wót Melanezičanow wusedlowane, kótarež su rozdźělne oceaniske rěcy na kupy pśinjasli. Wjele jsow su měli lěbda kontakt jaden k drugemu, tak až se wjelika wjelerakosć na rěcach wuwiwašo (Vanuatu ma nejwětšu rěcnu gustosć). Europejarje su pśišli akle w srjejźišću 19. lětstotka na kupy – nejmjeńša Brity a Francozarje, kótarež tam :de:Sandelholz su nadejšli a sajźili. Wóne su rekrutěrowali wjele Ni-Vanuatuow k źěłu na plantažach cukorinow w Queensland. Za cas Drugeje Swětoweje wójny su musali wjele Ni-Vanuatuow na ameriskich wójaŕskich bazach źěłaś. Z wjelerěcneje situacije nastawašo nejpjerwjej engelski pidgin, kótaryž bu wót generacije ku generaciji dalej daty a k źinsajšnej kreolskej rěcy Bislama bywašo.
Mě se góźi wót *Beach-la-Mar* wótwóźiś, kótarež sam z Francojskego *biche de mer* (mórski górki, nimski: Seegurke) póchada. W 19. lětstotku buchu mórske górki na kupach we wjelikem měrje žněte a sušone. Wót źěłaśerjow tegdy powědany pidgin bu z toś tom cynom asociěrowany, tak až se jo mě rěcy etablěrowało.

## Situacija
Vanuatu jo (mimo na pś. Haitija) jaden mało statow, w kótarychž se jo kreolska rěc k amtskej rěcy cyniła. Pśicyna jo była wěsće, až su komunalne politikaŕje problem z engelšćinu abo francojšćinu njepowědajucym wobydlaŕstwom měli. Parlament, rozgłosowe wusćełanja, nowiny wužywaju pśedewšym Bislamšćinu.
Akle něnto se w zakładnych šulach kraja zachopijo, teke Bislamšćinu wucyś.

## Fonetika
Bislamšćina ma pěś wokalow, a to **a**, **e**, **i**, **o**, **u**. Mimo togo diftongi **ae**, **oe** a **ao** wustupuju.

;Fonetiska wariacija
Wótwisnje wót regionalnych rěcow fonetiska wariacija wustupujo.

* mjaz spiwnymi a njespiwnymi konsonantami, na pś.*d* a *t*, **dok**, **tok** (: dog) "pjas", **tok** (: talk)
* rozeznawanje mjaz *f* a *v*, na př. **Vanuatu**, **Fanuatu**
* kombinacije z eksploziwnego zuka a nazala, na pś. **stampa**, **stamba** (: stump) "pjeńk"
* rozeznawanje mjaz *p* a *f*, na př. **pig**, **fig** (: pig) "swinja", **faea**, **paea** (: fire) "wogeń"
* wuwóstajanje *h*, na pś. **biaen**, **bihaen** (: behind) "pó", **harem**, **arem** (: hear) "słyšaś, cuś, ...", pśidaśe *h*, na pś. **ae**, **hae** (: eye) "woko"

## Gramatika
Bislamšćina ma pódobne pronomeny kaž Tokpisinšćina.

## Leksika
Bislama jo jadnora a harmoniska rěc z něźi 2.800 słowami.
Głowny źěl leksika póchada z Engelšćiny 19. lětstotka, a to něźi 90 %. Zbytk póchada z lokalnych rěcow (něźi 3,75 %; na pś. *nawita* "tintowa ryba"), z francojšćiny (mjaz 6 a 12 %; na pś. *pamplimus* "pampelmuza") a drugich rěcow (něźi 0,25; z portugišćiny jo *pikinini* "źiśe"). 

Pśikłady: 

Dla wliwa oceaniskich rěcow se jo změnjał teke cesto wóznam z Engelšćiny póchadajucych słowow.

*Pśikłady:*

Nic snadna licba leksiki póchada teke z Francojšćiny.

*Pśikłady:*

Pśikłady melanesiskego wliwa:
*Nambawan - ekscelentny
*kakae - caroby, jěza, jěsć
*pikinini - góle, źiśe

Dla snadnego słowoskłada se cesto wjeglin wobrazne pśepisowanja wužywa.
* mama loa "wustawa" (pó słowje "maśerska kazń", : mother law)
* blufis "?" (pó słowje "carna ryba", : blue fish)
* hanbom "granata (pó słowje "rucna bomba", : hand/arm bomb)

## Pśikładowy tekst
*Tekst z Bible :
:*Tufala i stap yet long Betlehem, nao i kam kasem stret taem blong Meri i bonem pikinini. Nao hem i bonem fasbon pikinin blong hem we hem i boe. Hem i kavremapgud long kaliko, nao i putum hem i slip long wan bokis we oltaim ol man oli stap putum gras long hem, blong ol anamol oli kakae. Tufala i mekem olsem, from we long hotel, i no gat ples blong tufala i stap.''

(2. Kapitel: Die Geburt Jesu - Während sie dort waren, geschah es, daß sich die Tage erfüllten, da sie gebären sollte, und sie gebar ihren erstgeborenen Sohn, hüllte ihn in Windeln und legte ihn in eine Krippe, weil nicht Platz für sie war in der Herberge).

## Nožki


## Žrědła
* Norbert Boretzky, Werner Enninger, Thomas Stolz, Akten des 2. Essener Kolloquiums über "Kreolsprachen und Sprachkontakte", Studienverlag Dr. N. Brockmeyer, Bochum 1986,   

## Wótkaze

* Bibliografija 
* Ethnologue  
* Małki słownik rědowany pó Bislamšćinje (wótwołany 29. oktobra 2011)
* Małki słownik rědowany pó Engelšćinje (wótwołany 29. oktobra 2011)
* Pśeglěd wó Bislamšćinje (wótwołany 29. oktobra 2011) 
* Nastawk wó Bislamšćinje (wótwołany 29. oktobra 2011) 
* Pśeglěd wó Bislamšćinje (wótwołany 29. oktobra 2011)