Mato Kósyk

**Mato Kósyk** (*18. junija 1853 we Wjerbnje, † 22. nowembra. 1940 w Albionje) - dolnoserbski basnikaŕ, spisowaśel, faraŕ, farmaŕ, klasikaŕ dolnoserbskeje literatury.

Roźony ako syn srjejźnego bura jo Kósyk w lětach 1867 do 1873 chójźił na gymnazium w Chóśebuzu. Pótom jo tśi lěta dłujko statkował ako zeleznicaŕ w Lipsku. Pózdźej jo wopytał se žywiś ako literat we Wjerbnje a wót 1880 jo sobu redigěrował Bramborski Casnik. 1883 do 1885 jo w ameriskem Springfielźe a Chicagu študěrował teologiju. Wótglědajucy wót krotkich woglědow we Łužycy, jo basnikaŕ pón až do kóńca žywjenja wóstał w Pódpołnocnej Americe. Wót 1885-86 jo był faraŕ we Wellsburgu. Wót 1887 do 1907 jo statkował we wšakorakich wósadach w staśe Nebraska (Ridgeley 1887-89, Princeton 1889-95, Roca 1895-96, Stamford 1896-97, 1897-07 Ohiowa). Wót 1907 až do wuměńka 1913 jo był faraŕ w El Renou w Oklahomje, pótom jo žywy był ako farmaŕ w Albionje.

W lichem casu w Lipsku ako zeleznicaŕ jo se Kósyk awtodidaktiski zakłady poetiki nawucył. Jogo prědne zdźaržane basnje su ze slědnego lěta w Lipsku. Dla chórosći jo Kósyk 1877 musał swójo źěło pśi zeleznicy skóńcyś a se domoj nawrośiś. W tom casu su se teke wuwijali jogo kontakty z drugimi serbskimi procowarjami ako M. Hórnikom, H. Jordanom a A. Muku. Mimo togo jo nawězał kontakt z Jurom Surowinom, kenž jo jogo do dalšnego literarnego źěła pógnał, a z pólskim spěchowarjom Alfonsom Parczewskim, kenž jo sobuiniciator załoženja Maśice Serbskeje, na kótaremž jo se 1880 teke Kósyk wobźělił.

Dłujke pśebywanje w rodnej jsy Wjerbno jo było nejpłodnjejšy cas literarnego twórjenja Mata Kósyka. Wón jo napisał wjele lyriskich basnjow a baladow, kótarež su se pózdźej do cełkow zarědowali: *Pytajcy duch, Źiśecy raj, Wóstań pobožny, Z paradiza wšyknych swětow, Ze stwórjenja jo mój spiw, Cysta roža serbojska, Serbskich duchow kralejstwo*. Do šyršeje epiki słušatej jogo w heksametrach spisana tśiźělowa idyla *[[Serbska swajźba w Błotach]]* (Wórjejce 1880, 1955) a jogo historiska trilogija *Serbskich wóścow śerpjenja a chwalba* z episkimi spiwami *[[Pśerada Markgroby Gera]]* (ČMS 1881, 1924, 1955), *Branibora pad* a *Jacsław*. Kósyk jo se teke póspytał w dramatice: *Cesć łužyskego ryśarja* (1881) a *Bóžemje serbskich wójakow* (1882). Wjele proce jo teke inwestěrował do pśeglědowanja a basnikarskego wuspórjeźowanja dolnoserbskich spiwaŕskich knigłow a do redigěrowanja *Casnika*, do kótaregož jo teke dodał swóje pśinoski.

Dokulaž njejo spisowaśelske źěło za zežywjenje dosegało, jo wón 1883 do Ameriki wudrogował. Tam jo teke študěrował teologiju, což jomu w Nimskej bźez matury njejo móžno było. Teke w Americe jo na zachopjeńku dalej basnił. Tak jo nastał cyklus *W cuzej zemi* z wjele nowymi impresijami. Bóžko njejo wóstał taki produktiwny. W běgu dalšnego žywjenja w Americe jo jano hyšći napisał dwa cyklusa: *Serbske bratśi pśistupimy* (1892-99) a *Droga do njebja* (1922-33). Weto jo měł wjeliki wuznam za dolnoserbsku literaturu a jo jej wugótował městno mjazy drugimi słowjańskimi literaturami. Eksistujo wěcej ako 50 pśełožkow jogo jadnotliwych twórbow do drugich słowjańskich rěcow.

## Dalšne materialije
* **Marti, R.** (wud.), *Mato Kosyk 1853–1940. Materialije prědneje Kosykoweje konference. Wjerbno 15.–18. 6. 2003.* Budyšyn, 2004.
* **R. Dalitz/G. Stone**, *Mato Kosyk in Amerika* - Lp A 24/1 (1977), str. 42-79
* **F. Mětšk**, *Zu einigen Fragen der Legendenbildung in der Kosyk-Biographie* - ZfSl 22 (1977), str. 142-148; 
* ts., *Serbski basnikaŕ kónčaceho so 19. lětstotka w Americe* - R 28 (1978), 6, str. 212-217; 
* ts.. *Wo Kosykowych basniskich rukopisach a jich wuznamje za ZSMK* - R 29 (1979), 6, str. 216-220; 
* ts., *Wo Kosykowej episkej trilogiji ze serkeje starodawnosće* - R 29 (1979), 9, str. 324-332; 
* ts., *Aktualnosć Kosykoweje biografije wčera a dźens* - R 31 (1981), 9, str. 318- 321

## Wótkaze
* Wobšyrna biografija a bibliografija. Teke teksty how skóro budu