Kulkowa wacka

**Kulkowa wacka** (teke **kulkowy bruk**; *Leptinotarsa decemlineata*) jo bruk ze swójźby listowych brukow (*Chrysomelidae*) z pórěda (*Coleoptera*).

## Wědomnostne mě
Pó nimskej wikipediji wědomnostne mě *Leptinotarsa decemlineata* wóznamjenijo nimski někak "Zehnstreifen-Leichtfuß" a serbski pótakem "lažka noga ze źaseś smužkami" abo "źaseśsmužkowa lažka noga".

## Wopis
7 až 15 milimetrow dłujka kulkowa wacka jo žołta, pśi com jeje šyjowa toflicka (nimski :de:Halsschild) carne flacki ma a na kšywach kśidłow (teke *pókšyw kśidłow*) jo wiźeś źaseś śamnych pódłujkich smužkow.

## Rozšyrjenje
Bruk jo swětadaloko rozšyrjony. Originalnje póchada, kaž teke kulkowa rostlina, z Ameriki. Jeje originalna amerikańska domownja jo lažała w zwězkowem staśe Colorado. W amerikańskej engelšćinje jo była Kulkowa wacka teke "Colorado beetle" pomjenjowana. Jeje originalna picowa rostlina jo była :de:Büffelklette, kótaraž teke k swójźbje ronicowych rostlinow  słuša. Pśechod na kulku jo se pópšawem pśipadnje stał. Pśez pśedobywanje běłych sedlarjow a z nimi jich kulkowych rostlinow, jo se brukoju jogo nowa picowa rostlina praktiski napśeśiwo pśinjasła.

W Europje była kulkowa wacka prědny raz w lěśe 1877 w pśistawach wót Liverpool a Rotterdam wuglědany. W Nimskej su prědne namakanki za Mülheim am Rhein a Torhow (Sakska) teke za lěto 1877 dopokazowane. Južo w toś tem casu jo se wó njesnadnych napinanjach rozpšawjało, plagu zagranicowaś.

W lětoma 1887 a 1914 su nowe wjelike napadowe wuchadnišća w Europje wustupowali. W lěśe 1922 se jo kulkowa wacka na wjelikej šyrokosći skóńcnje wót wuchoda až do nutśikownego kraja pśedobywała a 250 km² kulkowych wobrostow wokoło Bordeaux skóncowała. W lěśe 1936 jo se po Rynje dochadał a se ze spěšnosću wót 20-30 km na lěto do wuchoda rozšyrjowała. W lěśe 1945 jo bruk na Łobjo dochadał, w lěśe 1950 na Odru. W lěśe 1960 jo skóńcnje Pólsku pśeprěkował a granice Sowjetskego zwězka dośěgnuł.

W Europje kulkowa wacka žedne pśirodne žratne njepśijaśele njama, jeje warnujuce barwy ju optimalnje šćitaju (glědaj teke mimikry wósy). Akle w slědnych lětźasetkach su domacne ptaški, kaž fazany, kulkowu wacku ako žratwu akceptěrowali.

Mimo togo pśepytuju, nad brukoweju plagu z chemikalijow a zaměrne inficěrowanje brukow z wěstymi bakterijowymi rodami dobyś.                      

## Pica

Kulkowa wacka a jeje larwy su žywe wót źělow kulkoweje rostliny (a drugich ronicowych rostlinow). Wóttudy teke mě "Kulkowa wacka".
Kulkowe wacki mógu w krotkem casu cełe póla do gołego wobežraś.

## Wuwiśe

Bruki wótpołožuju w juniju na łopjenowych dolnych bokach kulkowych rostlinow kuždy raz pakety z 20-80 oranžožołtych jajkow. Cele jadna samica móžo něźi 1200 jajkow znjasć. Z jajkow se pó 3 až 12 dnjach larwy lagnu. Su cerwjenojte a maju na bokach a na głowje carne dypki. Larwy wjelgin spěšnje rostu a se tśi raz slěkaju. Pó 2 až 4 tyźenjach lězu do zemje, aby se tam zapśěźowali. Pó něźi dwěma dalšnyma tyźenjoma kulkowe wacki wulězuju, pótom pak hyšći nejmjeńša jaden tyźeń we zemi wostawaju. Na lěśe jo 1-2 brukowej [generacija|generaciji]], pśi comž se w srjejźnej Europje jano jadna generacija wuwija, ale w śoplejšych regionach móžo se až do tśich generacijow wuwijaś. Kulkowe wacki mógu zymje pśetraś we zemi.

## Žrědło
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 2. zwězk, , bok 71 
* *Welcher Käfer ist das?*, Kosmos,  (z nimskej wikipediji)

## Eksterne wótkaze

* Kartoffelkäfer und Gentechnik 
* www.faunistik.net
* Beschreibung der Büffelklette (Wirtspflanze)