open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Baltikum

### State a regiony do baltisku stronu

#### Baltiske staty

#    Estniska republika (*[[estnišćina|estniski]]* **Eesti Vabariik**) jo njewótwisnje wóte lěta 1920 a 1991, wokoło 1&nbsp;332&nbsp;893 wobydlarja, 45&nbsp;226 km². 
#    Letiska republika (*[[letišćina|letiski]]* **Latvijas Republika**) jo njewótwisnje wóte lěta 1920 a 1991, wokoło 2&nbsp;290&nbsp;237 wobydlarja, 64&nbsp;589 km². 
#    Litawska republika (*[[litawšćina|litawski]]* **Lietuvos Respublika**) jo njewótwisnje wóte lěta 1920 a 1990, wokoło 3&nbsp;596&nbsp;617 wobydlarja, 65&nbsp;200 km². 

### Regiji a rěcne stronje do baltisku stronu

#### Baltiske rěcy

## Stawizny

* 
*  
* 
* 
* 

## Noty
Eiffelowy torm

**Eiffelowy torm** ( *La Tour Eiffel*, ) jo stalowa konstrukcija natwarjona na *[[Champ de Mars]]* w bliskosći Seiny w Parisu. Jo nejwuše twarjenje w Parisu a jaden z nejwěcej znatych symbolow swěta. Jo (gromaźe z antenu) 324 metrow wusoka.

## Eksterne woótkaze

* Oficialne boki (francojski)
Isaac Newton

**Sir Isaac Newton** (roź. 4. januara 1642, wum. 31. měrca 1727) jo był engelski fyzikaŕ, matematikaŕ, astronom, alchemist, filozof a teolog.

Jo napisał *Philosophiae Naturalis Principia Mathematica*, źož jo wopisał kazń grawitacije a teke zakłady klasiskeje mechaniki (tśi kazni gibanja).

W matematice jo wuwijał diferencialne a integralne licenje; zrazom, ale njewótwisnje wót Wilhelma Leibnitza. Jo wopisał algoritmus za namakanje pśibližnego nulowego městna funkcije, kótaryž něnto se pomjenjujo "metodu Newtona".

W lěśe 1705 dostał wót kralowki Anny titel ryśarja.

Wót mjenja Newtona jo se pomjeniło jadnotku mócy SI - jo to Newton.
Wolin

**Wolin** ( *Wolin, Wołyń*;  *Wollin*;  *Wòlin*) jo kupa w Baltiskem mórju a źěl Pomorskeje w Pólskej.

## Wótkaz
Rujany

**Rujany** (stare mě jo było **Rjana**;  *Rügen*) su kupa pśi baltiskem mórju a źěl Pśedpomorskeje w Nimskej. Wóna jo nejwětša kupa Nimskeje. „Wrota“ ku kupje Rujany su hanseatiske město Stralsund. Kupa, pśez Rügendamm a Strelasundbrücke nad 2 km šyroki Strelasund z twardeju zemju zwězana, ma maksimalnu dłujkosć wót 52 km (z pódpołdnja do pódpołnocy), maksimalnu šyrokosć wót 41 km na pódpołdnju a płoń wót 926 km². Cełkowna dłujkosć pśibrjoga Rujanow jo 574 km. Jeje póstawa jo pśez młogolicbne mórske zalewy  ale teke wustupne połkupy a krajne jězyki wjelgin mócnje rozcłonkowana.

Kupa Rujany jo stwóriła až do 3. septembra 2011 gromaźe z kupu Hiddensee a někotarymi mjeńšymi kupami zastojniski krajny wokrejs Rujany z wokrejsneju stolicu Bergen auf Rügen. Z 4. septembra 2011 kupa Rujany jo źěl wokrejsa Pśedpomorska-Rujany ze wokrejsneju stolicu Stralsund.

Dalšne města su Sassnitz, Putbus a Garz/Rügen. Ale teke słušaju Baltiskomórske kupjele Binz, Sellin, Göhren, Baabe a Thiessow. Rujany se dla jich wšakich rědnosćow krajiny a dłujkich, drobnopěskojtych kupańskich brjogow wót wjele dowolarjow wopytuju.


File:Binz (2011-05-21) 03.JPG|Binz
File:Königsstuhl und Viktoria-Sicht.jpg|Nationalpark Jasmund


## Nožki


## Žrědła

## Wótkaz
Usedom

**Usedom** ( *Usedom*,  *Uznam*,  *Ùznôm*) jo kupa w Baltiskem mórju. Wóna słuša pó źělach k Pśedpomorskej w Nimskej a pó źělach k Pólskej.

## Wótkaz
Åland

**Åland** ( *Åland*,  *Ahvenanmaa*) jo awtonomna, demilitarizěrowana a šwedski powědajuca prowinca Finskeje. Wobstoj ze kupki kupow w Baltiskem mórju na krotki wjacor wót finskeje twarźe. Stolica jo Mariehamn.
Åland wupřestrjewa se na něźi 5400 km² w Botniskem zalewje a wobstoj z wěcej ako 6.500 kupow a rifow, kótarež twórje 1.527 km² twarźe. Nejwětša kupa jo *Åland* (šwedski *Fasta Åland*, finski *Ahvenanmanner*). Z głowneje kupy jo dwójce tak blisko k Šwedskej ako k finskemu pśibrjogu.

## Wótkaz
Ærø

**Ærø** ( *Arrö*) jo dańska kupna gmejna, w kótarejž jo bydliło wokoło 6&nbsp;712 wobydlarjow w lěśe 2008, 88 km².

## Geografija
Ærø jo kupa na pódpołdnju Dańskeje.
Bornholm

**Bornholm** jo dański kupny teritorij, w kótarymž jo bydliło wokoło 42&nbsp;563 wobydlarjow w lěśe 2009 na płoninje 588,26 km².

## Wótkaz
Orkney

**Orkney** (''geliski'' **Àrcaibh**) jo kupna kupka Šotiskeje, źož jo bydliło wokoło 19&nbsp;590 wobydlarjow w lěśe 2005. Ma pśestrěń wot 990 km². 

Nejwětša kupa jo Mainland.

## Wótkaz
Öland

**Öland** jo šwedojska kupa we Baltiskem mórju a prowincy źěl w Kalmarskem kraju. Tam jo bydliło wokoło 24&nbsp;592 wobydlarjow w lěśe 2008, 1&nbsp;355 km².  

## Wótkaz
Svalbard

**Svalbard** jo kupka kupow w pódpołnocnem Atlantiskem resp. w Arktiskem oceanje pódpołnocneje Skandinawiskeje, kótaraž stoj pód norwegskim zastojnstwom. Nimske słowo za Svalbard jo „Spitzbergen“, lěcrownož tak pópšawem jano głowna kupa groni.

Wobsedlenje Svalbarda jo wót 1900 dla wunosnych wuglowych skłaźišćow zachopiło. Nejwažnjejše město jo Longyearbyen.

Kupka kupow jo pó Svalbardowem dogronje demilitarizowana cona.

## Nožki


## Wótkaz
Nordiska rada

## Nožki



## Wótkaze

* Nastawk nordiskeje rady <small>(engelski)</small>
** Nastawk nordiskeje rady <small>(dański)</small>
** Nastawk nordiskeje rady <small>(finski)</small>
** Nastawk nordiskeje rady <small>(islandski)</small>
** Nastawk nordiskeje rady <small>(norwegojski)</small>
** Nastawk nordiskeje rady <small>(šwedojski)</small>

* Nastawk nordiskego wjelikopósłaństwa w Barlinju
Saaremaa

**Saaremaa** ( *Saaremaa*;  *Ösel*; estnošwedski *Äisel, Äisil, Äihl*; 
''forngutniski'' Oysl) jo estniska kupa w Baltiskem mórju a źěl wokrejsa Saaremaa. Tam jo bydliło wokoło 35.000 wobydlarjow w lěśe 2008. Ma płoń wót 2922 km².




## Wobraze

wobraz:Panga-pank.jpg|
wobraz:NorthSaaremaaCoast.JPG| 
wobraz:SaaremaaSorveBeach.jpg|
wobraz:KuressaareCastle.JPG|

wobraz:Kihelkonna Mihkli kirik 2009.jpg
wobraz:Shipwreck.jpg


## Nožki


## Wótkaz
Hiiumaa

**Hiiumaa** ( *Hiiumaa*;  *Dagö*; ''estnošwedski'' da:e; 
''forngutniski'' Dagaiþ;  *Hījumā* abo *Dagdas sala*) jo estniska kupa w Baltiskem mórju a prowincy źěl w Saaremaaskem kraju. Tam jo bydliło wokoło 11&nbsp;087 wobydlarjow w lěśe 2006, 965 km².




## Wobraze

Wobraz:Tahkunan majakka.jpg 
Wobraz:Kopu lighthouse.JPG
Wobraz:Talo Tammelan kylässä.JPG
Wobraz:Sorven museo.JPG


## Nožki


## Wótkaz
Shetland

Shetland (''šotiski'' '''Ȝetland''', Zetland; ''staronordišćina'' **Hjaltland**; ''faeroaeski'' Hetland; ''gójdelsko-staroirski'' Cait, Chait; ''geliski'' **Sealtainn**; ''engelski'' a ''nimski'' '''Shetland''') jo šotiski kupny teritorij we Pódpołnocnem mórju pśi Norwegskej a kupach Färöje a Orkney, źož jo bydliło wokoło 22&nbsp;000 wobydlarjow w lěśe 2001, 1&nbsp;466 km².
Mainland (Orkney)

**Mainland** (''staronordišćina'' Meginlant, Hrossey) jo kupa w šotiskem kupnem teritoriju Mainland-Orkney, w kótaremž jo bydliło wokoło 15&nbsp;315 wobydlarjow w lěśe 2001, 523,25 km².
Färöje

Färöje (färöeski **[[:fo:Føroyar|Føroyar]]**, dański *Færøerne* a  *Färöer*) jo samostatny dański kupny teritorij, w kótaremž jo bydliło wokoło 48.574 wobydlarjow w lěśe 2011. Ma pśestrěń wót 1.396 km².
Sylt

**Sylt** ( *Sild*, friziski *Söl*,  *Sylt*, pó starem dańskem słowje: *"sylt"* w *"solony łuka"* abo *"słonita wóda"*) jo jadna z pódpołnocnofriziskich kupow w Pódpołnocnem mórju. Słuša k Šleswig-Holštejnskej w pódpołnocnej Nimskej.


 Dataja:ReetdachHaeuserKampenerHeideSylt.jpg|Domy na kupje Sylt
 Dataja:Hindenburgdamm.jpg|Hindenburgski nasyp (Hindenburgdamm)


## Wótkaz
Alaska

**Alaska**  (''aleutiski'' Alaxsxag) jo zwězkowy amerikański stat.

Słuša k pódpołnocnej amerikańskich kontinent a historiskich teritorij k Rusojskej rajche  .

## Nejwětše města

## Nejwětše góra
Nejwětše górow w Alaskej :

 
}
|-
||Wrangell Mountains
||Blackburn
||4996
|| 
|-
||Chugach Mountains
||Marcus Baker
||4016
|| 
|-
||Kenai Mountains
||Truuli Peak
||2015
|| 
|-
||Alaska Range
||McKinley
||6194
|| 
|-
||Aleutian Ranges
||Reboudt
||3108
|| 
|-
||Saint Elias Mountains
||Logan
||5956
|| 
|-
||Alaska Peninsula Ranges
||Veniaminof
||2507
|| 
|-
||Tordrillo Mountains
||Torbert
||3479
|| 
|-
||Fairweather Range
||Fairweather
||4671
|| 
|-
||Schwatka Mountains
||Igikpak
||2523
|| 
|-
||Endicott Mountains
||Thibodeaux Mountain
||2298
|| 
|-
||Philip Smith Mountains
||Cloud Peak
||2414
|| 
|-
|}

## Narodna parka

## Šćitana strona
*"The National Wildlife Refuge of Alaska"*
Gotland

**Gotland** (''starodański'' Gulland) jo šwedska kupa we Baltiskem mórju pśi kupje Ölandźe, na kótarejž jo bydliło wokoło 57&nbsp;004 wobydlarjow w lěśe 2008. Ma pśestrěń wót 3&nbsp;184 km².

## Wótkaz
Sibirska

**Sibirska** (''rusojski'' **Сибирь** "Sibir", ''łatyński'' **Siberia** a ''nimski'' **Sibirien**) jo wjelikoskich krajinow z zemju. Słuša k dłujkozajtšnej Aziskej a statnje k Rusojskej.

### Sibirske zastojarstwo

#### Federalny krejs "Ural"
(''rusojske mě'' **Уральский федеральный округ** "Uralski federalny okrug")

#### Federalny krejs "Sibirska"
(''rusojske mě'' **Сибирский федеральный округ** "Sibirski federalny okrug") 

#### Federalny krejs "Daloke pódzajtšo"
(''rusojske mě'' **Дальний Восток** "Dalni Wostok") 

### Sibirske ludy

Dalšne ludowe kupki wót Sibirskeje:

 ... a hyšći drugich.
Měto Pernak

**Měto Pernak**, nim. Martin Pernack (* 17. měrca 1938 w Nowej Niwje; † 8. decembera 2019 w Barlinju) jo był dolnoserbski wudawaŕ, publicist, ceptaŕ a pśełožowaŕ z francojšćiny a rušćiny; w lětach 1993-2006 pśedsedaŕ Maśice Serbskeje w Dolnej Łužycy. 

Jo se naroźił ako syn duchownego. W casu NDR jo bydlił w pódwjacornem Barlinju a dla swójich woglědow w Dolnej Łužyce jo był slědowany wót Stasi, kótaraž jo natwariła někotare sta bokow aktow wó njom.

W lěśe 2009 jo dostał Myto Ćišinskego "za jogo wudawaśelske, pśełožowarske a rěcno-kulturne statkowanje w Dolnej Łužycy". Jo jo pśiwzeł z ruki sakskego ministaŕskego prezidenta Stanisława Tilicha 17 oktobra 2009 w kloštarju Marijina gwězda w Pančicach-Kukowje.

W lěśe 1998 wón jo myto Domowiny dostał. 

### Publikacije
*1994 - *Das Spreewalddorf Raddusch/Stara serbska wjas Raduš*, Budyšyn
*1995 - *Źo sy ty droga mojog luda? / Fryco Fobo*; za śišć pśigotował a wudał Měto Pernak, Barliń
*1996 - *650 Jahre Jänschwalde/650 lět Janšojce*, Budyšyn
*1997 - *Wylem Neumann-Debsčański: Wubraśe jogo źěłow*, wud. Měto Pernak, Barliń
*1997 - *Swěźeński spis k cesći Jana Bjedricha Fryca (1747–1819): faraŕ w Gołkojcach a Gołbinje (1778–1819) a pśestajaŕ Starego Testamenta do serbskeje rěcy / Pśi goźbje jogo 250. narodnego dnja*, zestajił a wudał Měto Pernak, Barliń 
*1998 - *Jan Bjedrich Tešnaŕ (1829–1898): z jogo žywjenja a źěła*, zest. a wud. Měto Pernak, Barliń 
*1998 - *Mjertyn Moń (1848–1905): ze žywjenja a statkowanja serbskego wuconego / Pśi goźbje jogo 150. narodnego dnja* / zest. a za śišć pśigotował Měto Pernak. Barliń
*2001 - *Jan Kito Post (1811–1887): kantor a ceptaŕ w Borkowach. Z jogo žywjenja a statkowanja / Pśi goźbe jogo 190. narodnego dnja*, wudał Měto Pernak; Barliń
*2001 - Wěcsław Serb-Chejnicański, *Poezija*, zest., rěd Měto Pernak, Serbska poezija 47, Budyšyn

## Pśełožki do dolnoserbšćiny
*2000: Aleksandr S. Puškin, *Wubrane basni (we dwěma rěcoma). Posćonk k 200. narodnemu dnju basnika*, *[[Podstupimske pśinoski k Sorabistice]]*, Nr. 2, Podstupim
*2011: *Pśebasnjenja* (53 rusojskich a francojskich basnikarjow, mjaz nimi Alfred de Musset, Charles Baudelaire, Arthur Rimbaud, Jacques Prévert a Sergej Jesenin), Serbska poezija cysło 57, Budyšyn  

## Žrědła
Nowoseelandska

**Nowoseelandska** (''maorišański'' ***Aotearoa***, ''engelski'' **New Zealand** a ''nimski'' Neuseeland) jo njewótwisny stat, kótaryž zwětšego lažy na dwěma wjelikima kupoma w krotkowjacornem źělu Śichego oceana. Ma styri a poł miliony wobydlarjow a pśestrěń wót pśisamem 270.000 kwadratnych kilometrow, pótakem jo wětša ako Wjelika Britaniska, ma pak jano źaseśinu jeje wobydlaŕstwa. W lěśe 1947 jo dojśpiła njewótwisnosć wót Zjadnośonego kralojstwa, wóstanjo pak až do źinsajšnego cłonk Commonwealtha.

Dwě nejwětšej a głownej kupje stej Pódpołdnjowa a Pódpołnocna kupa. Pódpołdnjowa kupa ma wětšu pśestrěń, ale Pódpołnocnu kupu wobedla wěcej luźi. Nejwětše město Pódpołnocneje kupy jo Auckland z wěcej ako 400.000 wobydlarjami, mjaztym až ma na samskej kupje lažeca stolica Wellington jano wokoło 200.000 wobydlarjow. Nejwětše město Pódpołdnjoweje kupy jo Christchurch z něźi 350.000 wobydlarjami. Powšyknje jo Nowoseelandska wjelgin rědko wobsedlona, cogoždla ma teke pśimě *Zelena kupa*.

## Wótkaz
Tšupc

**Tšupc** ( *Straupitz (Spreewald)*) jo wjas w Błotach, we wokrejsu Damna-Błota.

How jo se naroźił Albin Moller, awtor prědnych śišćanych knigłow w dolnoserbšćinje.

## Noty


## Wótkaz
Albin Moller

*

**Albin Moller**, teke *Albinus Mollerus* (roź. 1541 w Tšupcu, wum. 26 decembera 1618 w Starej Darbni) jo był serbski teolog, faraŕ, astronom, pśirodoslěźaŕ (botanikaŕ), pśełožowaŕ a spisowaśel. Wudał jo prědne śišćane knigły w dolnoserbskej rěcy.

Albin Moller jo se w Tšupcu ako syn zastojnika naroźił. Pó wótzamknjenju Kalawskeje łatyńskeje šule, Moller jo 1559 zachopił w Frankobroźe nad Odru teologiju študěrowaś. Wót lěta 1568 jo był na uniwersiśe we Wytparku, źož jo sebje dostojnosć magistra dobył. Do 1572 jo ako faraŕ źěłał we Turnowje, w lětach 1572-1574 w Tšupcu, a pótom teke na drugich městnach Dolneje Łužyce (na pśikład 1582 we Wjelikich Dobrynjach). 

Moller jo pśełožył z nimšćiny Lutherowy Mały katechizm, 120 psalmow a kjarližow a je wudał w Budyšynje pla Michała Wolraba w lěśe 1574. 

## Cesćenja

W Tšupcu pśed faru cerkwje stoj pomnik k cesći Albina Mollera.

## Žrědła
* Frido Mětšk: *Moller, Albin*, [w:] Jan Šołta, Pětr Kunze, Franc Šěn (wud.): *Nowy biografiski słownik k stawiznam a kulturje Serbow*, Budyšyn 1984, s. 391-392.
* Frido Mětšk: *Albin Mollerus*, [w:] Frido Mětšk: *Chrestomatija dolnoserbskego pismowstwa wot zachopjeńka až na cas kněstwa fašizma w Němskej*, Budyšyn 1982, s. 23-24.

## Eksterne wótkaze
* Digitalizěrowane twórby Albina Mollera
* Doris Teichmannowa, Albinus Mollerus Straupicensis. Sorabus, matematicus, astronomus, astrologus, medicus & theologus, ''Rozhlad''
Jan Bogumił Fabricius

**Jan Bogumił Fabricius** (nim. *Johann Gottlieb Fabricius*, roź. 12. februara 1681 w Zwěrynje nad Wartu, wum. 30. decembera 1741 w Chóśebuzu) jo był nimski teolog.

W lětach 1702-1708 jo był faraŕ w Kórjenju, w 1708–1726 jo był wušy faraŕ w Picnju a wót lěta 1726 promšt w Chóśebuzu.

Jo załožył prědnu śišćarnju w Dolnej Łužycy, wudał Lutherowy Mały katechizm a Nowy Testament w dolnoserbskem pśełožku. Stakim wón jo se stał ze załožarjom dolnoserbskeje pisneje rěcy.

## Žrědła


## Literatura
*  Cesćenje serbskeju fararjowu, niederlausitz-aktuell.de
Kito Šwjela

**Kito Šwjela**, nim. *Christian Schwela* (roź. 21 februara 1836 w Zaspach, wum. 26 januara 1922 w Chóśebuzu) jo był serbski casnikaŕ, spisowaśel, publicist a pśełožowaŕ.

Wót 1863 až do 1915 jo był redaktor *[[Bramborski Serbski Casnik|Bramborskego Serbskego Casnika]]*. Sobu załožył Maśicu Serbsku.

Wón jo nan Bogumiła Šwjele.

## Literatura

## Nóžki


## Wótkaze
* Gedenktafel für Christian Schwela, cottbus.de (*nim.*)
* Šwjela, Kito – Schwela, Christian w Serbskim kulturnym archiwje (*gsb*)
Cookowe kupy

**Cookowe kupy** (''engelski'' **Cook Islands**, ''maoriski'' ***Kūki 'Āirani*** a ''nimski'' Cookinseln) su samostatny nowoseelandski kupny teritorij we Śichem oceanje, kótaryž lažy na pódpołdnjowej zemskej połkulu něźi 3&nbsp;000 - 5&nbsp;000 km na pódzajtšo wót Awstralskeje a Indoneziskeje.
Oceanija

**Oceanija (Oceaniska)** jo wóznamjenjenje za kulturelne a góspodaŕske zabranje kupowego swěta Pacifika ku kontinentoju.
Toś ta definicija njejo pak geografiski ale teke tektoniski pšawa,
dokulaž teritorije pak na awstralskej, pacifiskej a
někotarych mjeńšych platach laže. Ako kulturelny kontinent wobglědany 
wón jo nejmjeńšy na kontinentowej masy a drugi nejmjeńšy w nastupanju
wobydlaŕstwa. Wěcej ako 7.500 kupow wopśimjeju gromaźe kontinentowu pśestrěń
wót pśisamem 1,3 Mio. kwadratowych kilometrow a su pó mórskem teritoriju wót
něźi 70 Mio. kwadratowych kilometrow rozdźělone. Něźi 2.100 kupow su z tych
wobsedlone, cełkownje wobydla 14,9 Mio. cłowjekow na tych.
Pólna škrodawa

**Pólna škrodawa** (*Bufo bufo*) jo družyna z roda škrodawow (*Bufo*) znutśika swójźby (*Bufonidae*).

## Wopis

Pólna škrodawa jo za cas nocy aktiwne zwěrje, kótarež jo žywa na włožnych městnach a samo we wusokosćach wót 2000 m wustupujo.

Samicy dośěgnu dłujkosć wót 13 cm, mjaztym až samjaki su mjeńše. 

Jich śěło jo wjelgin zasajźite, pśi comž jich górny bok jo wjelgin brodawkojty. Iris jo złoto- až kuporcerwjeny. Pupila jo wódorowna. Zukowy puchoŕ njama.

Wóni se wót małych zwěrjetow žywje a su dla zežarjenja wjele škódnikow wužytne.

Za cas pórowanja wót měrca až apryla du do wódy, pśi comž se móžo masowy zběg wótměś. Pótom samjaki maju rogowe mózole na nutśikownych bokach palcow, z kótarychž pomocu mógu samicy pśi ramjenjoma wobpśimowaś.

Nerk se w 5 m dłujkich šnorkach z 7000 jajkami wokoło slědnjeju nogow wijo. Larwy su małke a carne.

Pólna škrodowa móžo starstwo wót až do 36 lět dośěgnuś.

## Žywjeński rum
Wóna wustupujo w rozdźělnych žywjeńskich rumach, kaž na pś. na pólach, łukach, samo w piwnicach.

## Žrědła
* Jugendlexikon Biologie, 1988, ISBN 3-323-00043-9, boka 89-90 
* Naturführer Pflanzen und Tiere, 1. nakład, 1989, ISBN 3-332-00256-2, strona 197
Hiddensee

**Hiddensee** jo mała kupa na pódwjacor wót Rujanow. Lažy w baltiskem mórju a jo źěl Pśedpomorskeje w Nimskej. Tam jo bydliło wokoło 1014 wobydlarjow w lěśe 2011 na płoni 19,02 km².

## Mě

Stare dolnonimske mě jo było **Hedinsey**

## Nožki


## Wótkaz
Glinicka

**Glinicka** (*Fragaria vesca*) jo družyna ze swójźby rožowych rostlinow  (*Rosaceae*).

Glinicka jo diploidna (2n=14) a njejo źiwa forma zagrodneje słynicy.

## Wopis

Glinicka jo zelišćowa,  wěcejlětna a w zymje zelena rostlina, kótaraž dośěgnjo wusokosć wót 20 cm.  Rostlina jo kósmata a ma dłujke wuběžki z korjenjami. 

### Łopjena
Łopjena  su kaž tšawa zelene, na dnje stojece w roseśe, dłujkowogonate, rukoformowje 3-źělne z gropnje zubatymi źělnymi łopjenkami z dłujkosću wót 2 až 6 cm. 

### Kwiśonki
Wóna kwiśo wót apryla až do junija. Kwiśonki dośěgnu šyrokosć mjazy 1 a 1,5  cm a maju 5 běłych kwiśonkowych łopjenkow. Kwiśonkowy stołk ma až do 10 kwiśonkow a jo pódobne we formje na wokołku. Wósrjejź kwiśonki su něźi 20 žołtych stamenow. Kronowe  łopjenka su kulowate abo jajowate.

Kwiśonki glinicki bu wót insektow woprošone.

### Płody
Płody  su jadnosemjenjowe wórješki na mězgojtem kwiśonkowem spódku. Wóni wopśimjeju až do 10 procentow cukora a kradu wjele mineralnych maśiznow. 

## Stojnišćo

Wóna rosćo we swětłych lěsach, na puśowych kšomach a pód krickami. Preferujo skerjej wutkate zemi.

## Rozšyrjenje

Glinicka jo w cełej Europje  a pódpołnocnej Aziji  rozšyrjona.

## Pódobna družyna

* Wusoka słynica  (*Fragaria  moschata*) kótarejež kwiśonkowy stołk jo  8- až  do 18-kwiśonowe. Kwiśonki dośěgnu šyrokosć mjazy 1,5 a 2,5 cm. Kwiśonkowe wogonki su padorownje wótstajace kósmate.

## Nožki


## Žrědła
* GU Maxi-Kompaß Blumen, , bok 181 
* GU Naturführer Blumen, , boka 182-183 
* Naturführer  Pflanzen und Tiere, Urania-Verlag Leipzig Jena Berlin, , 1989, bok 80 
* Schauer - Caspari:  Pflanzenführer für unterwegs, , 2. nakład, 2008, bok 60 
* Seidel/Eisenreich: BLV Bestimmungsbuch Blütenpflanzen, , boka  86-87 
* Spohn,  Aichele, Golte-Bechtle,  Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), , bok 152 
* Rothmaler, W.  et al.: Exkursionsflora von Deutschland, Band 1-4, Spektrum  Akademischer Verlag, Heidelberg, Berlin (2002)

## Wótkaze

*  gójeńska rostlina glinicka
Zagrodna słynica

**Zagrodna słynica**  (*Fragaria  ananassa*, syn.  *Fragaria  ×magna*) jo rostlina ze swójźby rožowych rostlinow  (*Rosaceae*). 

## Wopisanje

## Stojnišćo

## Rozšyrjenje

## Wužywanje

## Nožki


## Žrědła
Nažołta słynica

**Nažołta słynica**  (*Fragaria  viridis*) jo rostlina ze swójźby rožowych rostlinow (*Rosaceae*). 

## Wopis
Nažołta słynica jo trajne zele, kótarež dośěgnjo wusokosć wót 5 až 15 cm. Jano prědna źowkowa rostlina  ma wuběžki ze ceslinowatymi łopjenami. 

Kijaški a łopjenowe kijaški su wótstojecy kósmate.

### Łopjena
Łopjena su tśilicbne a zubate. Łopjenka dośěgnu dłujkosć wót 3 až 6 cm a maju na dolnem boku metaliski błyšćece kósmy. Srjejźne łopjenko jo kijaškate, mjaztym až wobej bocnej łopjence stej sejźecej. 

### Kwiśonki
Kwiśo wót maja až junija. Nažołto běłe kwiśonki dośěgnu wjelikosć wót 1 až 1,5 cm. Kronowe łopjenka su kulowate abo jajowate. 

### Płody
Płody  su pózdatne jagody, kótarež gromaźe z pśilěgatym keluchom se pśi wótšćipowanju z knakotanim wót rostliny pušćaju.

## Stojnišćo
Rosće w słyńcnych krickach, nakłonjach, suchych tšawnikach a dubowych a chójcowych lěsach. Preferujo  w lěśu śopłe, suche, zwětšego kalkowate zemi.

## Rozšyrjenje
Rostlina je pśedewšym w srjejźnej  a pódpołdnjowej Europje, pódpołnocnje až do Skandinawiskeje rozšyrjona.

## Nožki


## Žrědła
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für  unterwegs, , 2. nakład, 2008, strona 60 
* Spohn,  Aichele, Golte-Bechtle,  Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), , strona  152 

## Eksterne wótkaze
Słynicowy tykańc

**Słynicowy tykańc** resp. **słynicowa torta** jo jadna z klasiskich sadowych tortow, kótaryž se we wjele wariantach pśigótujo a kótaregož pókłaźenje wósebnje z słynicow wobstoj. Wón wustupujo mimo w nimskorěcnych krajach mjaz drugim w Wjelikobritaniskej, Pólskej a Rusojskej.

Zwuconej stej dwě rozdźělnej warianśe.
* Zakład jo dno babinego śěsta, kótarež se z konfitiru pómažo, na kótaryž warsta biskwit lažy. Na to se słynicy aranžěruju.
* Słynicy se na dno babinego śěsta aranžěruju.

Pśecej se fryšne słynicy wužywaju, kótarež se z tortowej glazuru izolěruju. Wše móžne wašnja konserwěrowanja su za słynicy jano pód wěstymi wuměnjenjami nałožujobne a žeden wužywabny produkt pśinjasu. Słynicowa torta se cesto z bitej zmjatanu k kafeju serwěrujo.

## Galerija

Dataja:Strawberry Pie.jpg|Jadnora słynicowa torta
Dataja:Erdbeerkuchen Konditorrezept.jpg|Słynicowa torta pó rozšyrjonem konditorskem recepśe
Dataja:Strawberrycake.jpg|Połnjona słynicowa torta
Dataja:Stück Erbeerkuchen.JPG|Słynicowa torta na kafejowej tofli
Dataja:Erdbeerkuchen.png|Słynicowy tykańc w formje wutšoby


## Eksterne wótkaze
Ptaškowa swajźba

**Ptaškowa swajźba** (górnoserbski *Ptači kwas*, nimski *Vogelhochzeit*) jo kuždolětny nałog, kótaryž jo znaty we wšakorakich europskich regionach, pśedewšym pak w serbskej Łužycy. 

Na pśedwjacorje 25. januara stajaju źiśi prozny talaŕ na woknowu delku abo pśed źurja. Rano namakaju na nim słodkosći w formje ptaškow abo gnězdkow. Typiski su śěstowe ptaški ze cukorowym pólewanim, tak mjenjowane *[[sroki]]*. Pó legenźe źěkuju se ptaški źiśam ze słodkosćami za picowanje w zymje.

Wopšawdnu ptaškowu swajźbu swěśe źiśi w źiśowni abo w šuli, pśewoblacone ako ptaški, ze spiwami, rejami abo samo ze swěźeńskim pśeśěgom, kaž na pśikład w Chrósćicach. Nanejmjenjej swajźbowy pór zwětšego w serbskej swajźbowej drastwje chójźi. W Serbach tradicionelnje wron jo nawóženja a sroka jo njewjesta, pśeśiwo comuž staj w nimskich źiśownjach kaž teke w nimskorěcnej wersiji ludowego spiwa wó ptaškowej swajźbje kós a drozna njewjesćinski pór.

Wažny wobstatk łužyskego nałoga jo teke ptaškowoswajźbowy program Serbskego ludowego ansambla, z kótarymž droguju pśez cełu Łužycu.

## Glědaj teke
* Serbske nałogi
Bezkow

**Bezkow** ( *Beeskow*) jo bramborske město we wokrejsu Odra-Sprjewja pśi rěce Sprjewja. Lažy něźi 80 km na krotke pódzajtšo wót Barlinja, něźi 30 km na krotki pódwjacor wót Frankobroda nad Odru a na pódpołnoc wót Chóśebuza. Bezkow pomjenjujo se teke wrota do Dolneje Łužyce.

## Měsćańske źěle
Bezkow ma sedym měsćańskich źělow
* **Bórnow** ( Bornow)
* **Kałojce**, a. **Kółow** (Kohlsdorf)
* **Krygarjejce** (Krügersdorf)
* **Nowa Wjas** (Neuendorf)
* **Ugliny** (Oegeln)
* **Radyńk** (Radinkendorf)
* **Schneeberg**

## Galerija

27 beeskow marktplatz.JPG|thumb|200px|left|Marijina cerkwja a stare wiki
28 beeskow aeltesteshaus.JPG|thumb|200px|left|nejstaršy dom z lěta 1482
Marienkirche Beeskow.JPG|thumb|200px|left|Marijina cerkwja wót brjoga  Sprjewje sem


## Partnarstwo

Partnaŕske města Bezkowa su:

* **[[Kamen]]** jo město w pódwjacornej Nimskej we wokrejsu Unna w Nordrhein-Westfalskej.

* Žylec (''pol.'' **[[Sulęcin]]**, *do lěta 1945:* "Zielenzig") jo małe město w pódwjacornej Pólskej w lubuskem wójewódstwje.

## Nóžki
Baršć

**Baršć** ( **Forst**) jo wokrejsne město we wokrejsu Sprjewja-Nysa w Bramborskej pśi Nysy njepósrědnje pśi pólskej granicy. 


wobraz:Wappen Forst.png|reprezentatiwny, ale njezastojnski měsćański wopon
wobraz:Stacja barsc luzyce.JPG|dwórnišćo Baršća


## Měsćańske źěle

*Měsćańske źěle Baršća:* 

* Chójna (Keune) 
* Domašojce (Domsdorf) 
* Nosydłojce (Noßdorf) 
* Wiłow (Eulo) 

*Wejsne źěle Baršća:*

* Bórow (Bohrau) 
* Glinsk (Naundorf) 
* Jamne (Groß Jamno) 
* Małe Bóžemysle (Klein Bademeusel) 
* Małe Jamne (Klein Jamno) 
* Małksa (Mulknitz) 
* Rjasnik (Briesnig)
* Rogow (Horno)
* Wjelike Bóžemysle (Groß Bademeusel) 
* Zakrjow (Sacro)

## Wobchad

;Pśizamknjenje k drogowej seśi

Baršć lažy pśi zwězkowej droze  a awtowej droze  ca. 35 km na pódzajtšu wót Chóśebuza.

;Pśizamknjenje k zeleznicowej seśi

Baršć lažy pśi zeleznicowej cerje Chósebuž-Żary. Cera mjazy Chóśebuzom a Baršćom pósłužujo ODEG ze swójeju liniju OE 46. Mjazy Baršćom a Żarami jězdźe śěgi linije RB93 Pólskich statnych zeleznicow (PKP). Mimo togo jězdźi raz na źeń śěgowy pór Eurocity mjazy Hamburg a Krakow. ICE njejězdźi na toś tej cerje.

;Wobchadne stawizny

Baršć teke lažy pśi historskej dolnołužyskej cerje Gubin–Baršć a pśi cerje Běła Wóda–Baršć.

Mjazy 1893 a 1965 jo była Baršćańska měsćańska zeleznica w měsće Baršć, mała wuskokólejata zeleznica, kótaruž głownje industrijne zawody su wužyli. W luźe jo se groniła Jula abo Carna Jula.

## Nožki
Listowy bom

Ako **listowy bom** se wše bomy ze kupki pókšytych semjenjakow pomjenjuju we wótgranicowanju wót jeglinow chójnojtych. 

Wót listowy bomow wobkněžone rostlinowe zgromadnosći su lěse. Srjejźnoeuropejske listowe bomy słušaju k rodoju klon (Acer), wólša (Alnus), brjaza (Betula), grab (Carpinus), głog (Crataegus), buk (Fagus), jaseń (Fraxinus), wótrolist (Ilex), jabłušcyna (Malus), topoł (Populus), (Prunus), kšušcyna (Pyrus), dub (Quercus), wjerba (Salix), mucna jagoda (Sorbus), lipa (Tilia) a wěz (Ulmus).

## Žrědło
* Nimskorěcne lemata *Laubholz* a *Laubwald* w: Schück, Schuck, Stimm: *Lexikon der Baum- und Straucharten*. Nikol, Hamburg 2002. 

## Noty
OE 46

**OE 46** jo regionalna cera Chóśebuz-Baršć, ako linija Pódzajtšnonimskeje zeleznicy.

## Eksterny wótkaz
* oficielny internetowy bok Pódzajtšnonimskeje zeleznicy
Łukojce

**Łukojce** ( *Wiesengrund*) su amtska gmejna amta Derbno-kraj we wokrejsu Sprjewja-Nysa w Bramborskej.

Wejsne źěle Łukojc:

* Garjej (Gahry)
* Gózd (Gosda)
** Dubrawa (Dubrau)
** Klinka (Klinge) 
* Jaty (Jethe)
** Smaržow (Smarso)
* Matyjojce (Mattendorf)
* Trjebejce (Trebendorf)

## Nožki


## Wótkaz
Amt Derbno-kraj

**Amt Derbno-kraj** ( *Amt Döbern-Land*) jo bramborski amt w Dolnej Łužycy we wokrejsu Sprjewja-Nysu z 13.537 wobydlarjami (staw: 31. decembera 2007). 

## Wejsne źěle w amśe Derbno-krajej
*Cersk *(Tschernitz)*
**z wejsnymi źělami: Cersk a Śisej (*Wolfshain*) 
*Město Derbno *(Stadt Döbern)* 
**z gmejnskim źělem Dubrawka
*Dolina Nysa-Małksa *(Neiße-Malxetal)*
**z wejsnymi źělami: Jarješk (z gmejnskimi źělami Pusak, Boryń, Selc); Kósmejce, Mały Kólsk, Rjašćany (z gmejnskimi źělami Gozdź a Radom) a Wjeliki Kolsk
*Feliksowy jazor *(Felixsee)*
**z wejsnymi źělami: Błobošojce a Błobošojce-Kolonija, Bóšojce a Bóšojce-Wudwor, Frycowy Gaj, Łojojc a Łojojc Wudwor, Ruśi z Ruśi-Wutwaŕ
*Jemjelica-Źěwink *(Jämlitz-Klein Düben)* 
*Lěšće-Zakrjejc *(Hornow-Wadelsdorf)*
*Łukojce *(Wiesengrund)* 
**z wejsnymi źělami: Garjej, Gózna (z gmejnskimi źělami Dubrawa, Klinka), Jaty (z gmejnskim źělem Smaržow), Matyjojce a Trjebejce
*Tšěšojce-Žymjerojce *(Groß Schacksdorf-Simmersdorf)*
RB93

**RB93** jo regionalna cera Baršć-Żary, z linijowym numerom 5842 Pólskich statnych zeleznicow (PKP). 

## Eksterne wótkaze

*oficielny webbok Pólskich statnych zeleznicow 
*''linijow ‚Łódź–Baršć‘ k bokow:'' kolej.one.pl
Nowy Dwór Królewski

**Nowy Dwór Królewski** jo wjas w Pólskej.

Kurów lažy mjazy městoma Chelmno a Torun w krotkozajtšnej Pólskej.
Łužyske zeleznicowe towaristwo

**Łužyske zeleznicowe towaristwo** (nim. Lausitzer Eisenbahn-Gesellschaft (LEAG)) jo była wót 1887 do 1938 dolnołužyska zeleznica ze sedłom w Žemrju w pólskem źělu Łužyce. Wona jo była filialny zawod wót Lokalbahn Aktien-Gesellschaft w Mnichowje (LAG).

## Eksterne wótkaze
* Nastawk w nimskej wikipediji
OE 65

**OE 65** jo regionalna cera Chóśebuz-Žitawa, ako linija Pódzajtšnonimskeje zeleznicy.

## Glědaj teke
*Nysyna dołowa zeleznica

## Eksterny wótkaz
* oficielny internetowy bok Pódzajtšnonimskeje zeleznicy
Nysyna dołowa zeleznica

**Nysyna dołowe zeleznica** (*nim.* Neißetalbahn) jo historiska zeleznicowa cera w nysynem dole, na cerje Zgórjelc-Žitawa-Liberec pśi łužyskej Nysy.

### Źinsajšny wobchad na cerje

Te cera mjazy Chóśebuzom a Žitom pósłužujo ODEG ze swójeju liniju OE 65. 
Te cera mjazy Žitom a Liberce jězdźe śěgi linije ČD 236 a tó Sakskich-českich zeleznicow (SEB) su jadno filialny zawod wóte Hochwaldbahn-Gruppe (HWB) z Hermeskeila. Až decembera 2010 buźo liniji numer 236 wobgóspodarimi pśez Bogotskech zeleznicy (VBG). Jo wušej togo tó cera mjazy Žitom a Liberce pósłužujo nimskich zeleznicow ze swójeju liniju RE2 *([[Drježdźany]]-[[Liberec]])* samo jo kóńc tyźenja do směra Tanwałźe pśi Kerkonošem a Jišerskem górym. Te ICE njejězdźi na toś tej cerje.

### stawizna kótarychž w cera

Doprědka do rozdźělenjem Nimsku wobchadaś pśez na cerje spěšnika wóte Barlinje pśiźo Zgórjelcanskej dwórnišću wušej Parsk, Lubnjow, Chóśebuz, Grodk, Běła Wóda, Hórka, Zgórjelc, Žitawa du do města Hrádek nad Nisou, Liberec a Jihlava w Českej až na Winowa jo stolica w Awstriskej.

### Wótkaze
* Nastawk w nimskej wikipediji
Tanvald

**Tanvald** (*[[nimšćina|nim.]]* Tannwald) jo Partnaŕske město wót Kulowa, lažy pśi rěce Desna a pśi jišerskem Kamjeńicem rěcycem we lažy nad Kerkonošem a Jišerskem górym, wokoło 250 km na krotke zajtšo wóte Chóśebuza. Te Jablonkich okresa w českem Liberecich krajach.

### Partnaŕske města

*  Burbach w Nimskej
*  Kulow* *(Wittichenau)* w Nimskej
*  Marcinowice w Pólskej

### Wobchod
Hebe Camargo

**Hebe Maria Camargo** (roź. 8. měrca 1929, Taubaté, São Paulo, Brazilska, wum. 29. septembra 2012) jo była brazilska telewizijna moderatorka, spiwaŕka a grajaŕka.

## Eksterne wótkaze
* https://web.archive.org/web/20100306044837/http://www.sbt.com.br/hebe/
Głogowe jabłuško

**Głogowe jabłuško** jo pózdatny płod rozdźělnych družynow  rožow, wósebnje krickateje rože. Dalšne serbske mě jo **  głogowa jagoda**.

## Wopis
Głogowe jabłuško jo kompleksny płod, kótaryž wopśimjejo wjele małkich wórjechow.

Zdrjałe płody su oranžowe až cerwjene. Běliznja a semjenja wopśimjeju wuglikowe hydraty, garbowadła, płodowe kisaliny a pektiny, ale teke witamin C.

## Nožki


## Žrědło
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 1. zwězk, , boka 308-309 
* 
* Ullstein Lexikon der Pflanzenwelt, 1973, , bok 177, ale tam se plural *Hagebutten* wužywa, bok 371, pód lema *Rose*. 

## Eksterne wótkaze
Pózdatny płod

Jolic pśi wutwórjenju płoda se wobźěliju teke druge źěle kwiśonki mimo płodnika (na pś. kwiśonkowa baza, keluch, kronowe łopjenko), powědamy wó pózdatnem płoźe, kótaryž jo w nominatiwje **pózdatny płod** (na pś. jabłukowy płod, Głogowe jabłuško).

## Noty
Mjasec

**Mjasec** jo casowa jadnotka a źěl lěta. Za tym kak se definěrujo, trajo mjasec wšako dłujko:

* w powšyknem trjebanju wóznamjenijo dobu styrjoch tyźenjow.
* kalendery wužywaju mjasec k rozrědowanju casa. K tomu pśirěduju dobje kalenderowego mjaseca konkretne mě mjaseca. Pó našej kalendarje trajo mjasec 28, 29, 30 abo 31 dnjow.
* W astronomiskim zmysle jo mjasec ako doba definěrowany, w kótarejž wobkružujo pśirodny satelit swój planet. We wušem zmysle póśěgujo se "mjasec" jano na mjaseck zemje: Mjasec zemskego mjasecka trajo mjaz 27⅓ a 29½ dnjami.

Mjasece maju w serbšćinje dwóje pomjenjowanja. Głownje wužywaju se łatyńske mjenja, pódla kótarychž pak eksistěruju teke mjenja serbskego póchada.

**Mjenja mjasecow:**
1. januar (wezymski)
2. februar (swěckowny)
3. měrc (pózymski)
4. apryl (jatšownik, nalětny)
5. maj (rozhelony)
6. junij (smažki)
7. julij (žnjojski)
8. awgust (jacmjeński)
9. september (požnjenc)
10. oktober (winowc, winski)
11. nowember (młośny)
12. december (zymski)
Eugène Terre'Blanche

**Eugène Terre'Blanche** (* 31. januara 1941, Ventersdorp, † 3. apryla 2010 Ventersdorp) jo był afrikański politikaŕ, rasistiski aktiwist a basnikaŕ.

## Eksterne wótkaze
* Krajňák, T.: *[https://web.archive.org/web/20100410180347/http://cz.altermedia.info/ze-zahranici/eugene-terreblanche-opit-na-sceni_7711.html Eugene Terre’Blanche opět na scéně]*. AlterMedia ČR. 6. 10. 2009
* Interview by Mail and Guardian
* Stil Broers, Daar Gaan ‘n Man Verby - nekrolog Arthura Kempa
* Eugene Terreblanche interview on ''The Right Perspective''
Łobje

**Łobje** ( *Halbe*) su wjas a gmejna w bramborskem wokrejsu Damna-Błota. Lažy pśi rěce Damnje, něźi 15 kilometerow wót Gólišyna a 60 kilometrow na pódpołnoc wót Barlinja. Gmejna słuša k amtoju Schenkenländchen.

## Gmejnske źěle
* Łobje *(Halbe)*
** Teurow
* Wódrina *(Oderin)*
* Freidorf
* Brjazyna *(Briesen)*
** Brand

## Wobraze

Halbe Dankeskirche Südwestansicht.JPG|Cerkwja we Łobju
Waldfriedhof Halbe Glockenplastik.jpg|Na wojerskem kjarchobje
Halbe Briesen Fachwerkhaus.jpg|W Brjazynje
Halbe Briesen Gutsschloss.jpg|Grod w Brjazynje
Innenansicht im Tropical Islands.jpg|Tropical Islands


## Nožki


## Wótkaz
ČD 236

**ČD 236** jo regionalna cera w sakskej a českej Górneje Łužycy. Cera mjazy *„[[Rybniště]] - [[Warnoćicy (Česka)|Varnsdorf]] – [[Liberec]]“* pósłužujo Českich Zeleznicow ze swójeju liniju ČD 089. Mjazy *„[[Zaruž|Wodowe Hendrichecy]] - [[Warnoćicy (Česka)|Varnsdorf]] – [[Liberec]]“* jězdźe śěgi linije SEB1 Saksko-českich zeleznicow (SEB). 
Až decembera 2010 buźo liniji numer 236 wobgóspodarimi pśez Bogotskech zeleznicy (VBG).

## Wótkaz
* oficielny internetowy bok Ústeje kraje
Jabłukowy płod

Pód **jabłukowym płodom** rozměju w rostlinskej morfologiji pśez wóskowu celinu seś zwězane kompleksne měchowe płody.

Pśi tom su spócetnje se nutś wótcynjece měchowe płody južo za cas kwiśenja w kwiśonkowej dnje zacrěli (spózy stojecy płodnik). Kwiśonkowa wóska pótom pśi płodowem zdrjawjenju k měsnej celinej seśi wurosćo. W nutśikownem źělu jabłukowego płoda nastanjo z měchowojtych płodowych łopjenkow pergamentojty wogryzk. W zwenkownem płodowem měsu sam su maksimalnje hyšći casy kamjeńkocelowe gnězdaška wopśimjowane.

Jabłukowe płody su typiske za Rosaceen-pódtribus měkopackosadowych rostlinow (*Pyrinae*). Znate pśikłady su mě dajuce jabłuko, kšušcyna a kwitula, ale teke jerjebiny k tomu słušaju.
Jabłuko

**Jabłuko** jo płod jabłušcyny, pśedewšym wót družyny zagrodna jabłušcyna. Płody mógu rozdźělne wjelikosći a barwy měś. Ale teke słod wótwisujo wót družyny a sorty. Wjelikosć wariěrujo mjaz wjelikosću wišnjow a wjelikosću pampelmuzow.

Jabłuka někotare witaminy a balastowe maśizny wopśimjejo.

## Wužywanje
Jabłuka bu syre jěźone abo k jabłušcyny pśedźěłane. Jabłuka kulturnych sortow se teke za producěrowanje mosta abo mězgi góźe. Ale teke wužywanje kaž kuklěb na tykańcy jo móžne.

### Napoje
* Jabłukowa mězga.
* Z jabłukoweje mězgi z pomocu štosowanja a šampanizacija se cidr zgótujo. 
* Zbytki pśeźěłanja jabłukow, drugich sadow a jagodow teke se su w zgótowanju nizkokakostnych płodowo-jagodnych winow wužywali.
* Jabłukowa wósucha.

### Pójědk
* Fryšne a sušone jabłuka so za zgótowanje kompotow a kiselow wužywa.

## Źěl wót woponow
W heraldice jabłuko jo symbol měra a jadne ze znamješkow kněstwa monarcha. Jabłuko se teke ako źěl wót woponow wužywa.

## Noty


## Eksterne wótkaze
Źiwa jabłušcyna

**Źiwa jabłušcyna** (*Malus sylvestris*) jo bom ze swójźby rožowych rostlinow (*Rosaceae*). 

## Wopis
Źiwa jabłušcyna jo bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 8 až do 10 m.

Gałuzy se cesto w śernju kóńce.

### Łopjena
Łopjena su kulojte až jajojte, fajn zubate, na dolnem boku jano na nerwach kósmate a dośěgnu dłujkosć wót 3 až do 5 cm. 

### Kwiśonki
Kwiśo wót apryla až do maja. Kwiśonki su pěślicbne a dośěgnu šyrokosć wót 3 až do 4 cm a stoje w małokwiśonkowych granach. Kronowe łopjenka su na górnem boku běłe, na dolnem boku cerwjenje pśeběžane. Stameny su žołte.

Płody su małke, drjewjane a twarde. 

## Stojnišćo
Rosće we ługowych lěsach a žywych płotach.

## Rozšyrjenje
Rostlina jo w pśisamem cełej Europje rozšyrjona.

## Wužywanje
## Žrědła
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, , 2. nakład, 2008, bok 440
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), , bok 412
* Brankačk, Jurij: Wobrazowy słownik hornjoserbskich rostlinskich mjenow na CD ROM. Rěčny centrum WITAJ, wudaće za serbske šule. Budyšin 2005. 
* Kubát, K. (Hlavní editor): Klíč ke květeně České republiky. Academia, Praha (2002)
* Lajnert, Jan: Rostlinske mjena. Serbske. Němske. Łaćanske. Rjadowane po přirodnym systemje. Volk und Wissen Volkseigener Verlag Berlin (1954)
* Rězak, Filip: Němsko-serbski wšowědny słownik hornjołužiskeje rěče. Donnerhak, Budyšin (1920)
Měkopackosadowe rostliny

**Měkopackosadowe rostliny** (*Pyrinae*) su pódtribus znutśika swójźby rožowych rostlinow (*Rosaceae*). Dłujko bu ako swójska pódswójźba *Maloideae* wjeźone.

## Systematika

Měkopackosadowe rostliny buchu dłujko ako jadnu styri pódswójźbow rožowych rostlinow wobglědane. Molekulargenetiske pśepytowanja su pokazali, až kupku znutśika Spiraeoideae wutwórje. Potter et al. su kupku togodla ako subtribus *Pyrinae* definěrowali. Zgromadnu z rodami *[[Kageneckia]], [[Vauquelinia]]* a *[[Lindleya]]* wutwórje tribus Pyreae.

* :hsb:Muchownik (*Amelanchier*)
* *[[Aria (Gattung)|Aria]]*
* Aronija (*Aronia*)
* (*Chaenomeles*)
* *[[Chamaemeles]]*
* *[[Chamaemespilus]]*
* *[[Cormus (ród)|Cormus]]*
* :hsb:Kisalnik (*Cotoneaster*)
* Głog (*Crataegus*)
* Kwitula (*Cydonia*)
* *[[Dichotomanthes]]*
* *[[Docynia]]*
* *[[Docyniopsis]]*
* :de:Wollmispeln (*Eriobotrya*)
* *[[Eriolobus]]*
* *[[Hesperomeles]]*
* *[[Heteromeles]]*
* Jabłušcyna (*Malus*)
* *[[Melacomenes]]*
* Wušpula (*Mespilus*)
* *[[Osteomeles]]*
* *[[Peraphyllum]]*
* :de:Glanzmispeln (*Photinia*)
* *[[Pseudocydonia]]*
* Pyrakanta (*Pyracantha*)
* Kšušcyna (*Pyrus*)
* *[[Rhaphiolepis]]*
* :hsb:Mučnica (*Sorbus*)
* *Stranvaesia* (se zwětšego k Glanzmispeln liča)
* *[[Torminalis]]*

## Nožki

## Eksterne wótkaze

* Zapisk w Flora of China. 
* Rodger C. Evans & Christopher S. Campbell: ''The origin of the apple subfamily (Maloideae; Rosaceae) is clarified by DNA sequence data from duplicated GBSSI genes'', in ''American Journal of Botany'', 2002, 89:1478-1484.

## Glědaj teke
* Měkopackaty sad

## Einzelnachweise
Měkopackaty sad

Měkopackaty sad se groni ako sad wužywane družyny měkopackosadowych rostlinow (*Pyrinae*) w swójźbje rožowych rostlinow (*Rosaceae*). To su mjaz drugim:

*Jabłušcyna (*Malus sylvestris*)
*Kšušcyna (*Pyrus communis*)
*Kwitula (*Cydonia oblonga*)
*Wušpula (*Mespilus germanica*)
*Domacna jerjebina (*Sorbus domestica*)
*Wšedna jerjebina (*Sorbus aucuparia*)

Płod se ako jabłukowy płod mjenjujo a se botaniski ma za kompleksny měchowy płod. Pśez wobrosćenju płodowych łopjenkow (a pózdźejšych płodow) pśez górjej zrosćone kwiśonkowe dno nastanjo tak mjenjowany pózdatny płod. W jogo nutśikownem su wopšawdne měchowe płody (5 pó licbje) ze semjenjami.

Płody měkopackatego sada słuša k nejwěcej woblubowanym carobam a se mógu pśez wótpowědne wašnja chowanja za cas mjasecow w pśisamem njezměnjenej kwaliśe wobchowaś (glědaj chowanja měkopackatego sada).

## Glědaj teke
*Jagodowy sad
*Twardy packaty sad

## Noty
Twardy packaty sad

**Twardy packaty sad** (teke **twardopackaty sad**) wóznamjeni rostlinowe  družyny, kótarychž płody su ako twardopackate płody wutwórjone. Pśi tom jo nutśikowny źěl płodoweje sćěny wodrjewjony, mjaztym až zwónka jo měsny a zwětšego mězgaty.

Packa rozeznawa toś te płody wót jagodow, měsna zwenkowna płodowa sćěna, płodowe měso wót wórjechow.

Twardopackate płody licy we głownym k sadowych družynow (wěcej mjenjej słodke płody), togodla zwucone pomjenjowanje twardopackaty *sad*, lěcrownož teke płody, kótaryž ni typiski k sadoju lice (na pś. kokosowy wórjech), k rostlinam z twardopackatymi płodami słuša.

Wažny twardy packaty sad jo: rjaschen, wišnina (płod: wišnja), nektarina, aprikoza, domacna slěwcyna, slěwcyna a mirabela, kótarež słuša k rodoju prunus.

## Galerija płodow

Dataja:Nectarine.jpg|Nektariny
Dataja:Koogan 2002-08-14-160212.jpg|Mirabele
Dataja:Fruits Prunus domestica.jpg|Slěwki na slěwcynje
Dataja:Kirsche.jpg|Wišnja
Dataja:Coconut art 06.jpg|Kokosowy wórjech


## Glědaj teke
*měkopackaty sad

## Noty
Wendisch Rietz

**Wendisch Rietz** (dolnoserbski ***Rěc***) jo wjas na pódpołdnju wót Tśemuśnice, lažy na zeleznicowej cerje „Königs Wusterhausen - Bezkow“, ceru mjazy Barlinom a Frankobrodom pósłužujo ODEG ze swójeju liniju OE 36. 

Toś ta gmejna lažy w pódpołnocnej Dolnej Łužycy we bramborskem wokrejsu Odra-Sprjewja wokoło 20 km wót Bezkowa.

 

## Eksterny wótkaz
* Gmejna "Wendisch Rietz" w interneśe
Zagrodna jabłušcyna

**Zagrodna jabłušcyna** (*Malus domestica*, Borkh.; *Pyrus malus*, L.) jo bom ze swójźby rožowych rostlinow (*Rosaceae*). Płod toś togo boma jo jabłuko.

Jo sadowa rostlina, kótaraž eksistěrujo we wjele sortach. 

## Wopisanje
Zagrodna jabłušcyna jo bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót až do 10 m  a šyrokosć wót až do 5 m. Škóra zwětšego jo śamna, šerobruna a spjerchlinata. Gałuzy su šerobrune až cerwjenojśe-brune. Pšuśiki su meškowje kósmate.

Łopjena su dołojce měko kósmate, wogonkate a dośěgnu dłujkosć wót 4 až do 13 cm. 

### Kwiśonki a płody
Kwiśo za cas maja. Kwiśonki dośěgnu šyrokosć wót 5 cm. Kronowe łopjena su cerwjenje pśeběžane. Płody su zelene, žołte abo cerwjene  a wjelgin mězgowate.

## Stojnišćo
Ma lubjej wutkate, měrnje zemi w powětsowłožnem, šćitanem połoženju.

## Rozšyrjenje

## Wužywanje
Wona se ako sadowy bom nasajźi. Licba sortow se na wěcej ako 20.000 licy.

## Nožki


## Žrědła
* Botanica, Bäume und Sträucher, Über 2000 Pflanzenporträts, , boki 543-545 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), , strona 412 

## Eksterne wótkaze
OE 36

**OE 36** jo regionalna cera Berlin-Lichtenberg - Frankfurt/Oder, ako linija Pódzajtšnonimskeje zeleznicy.

## Eksterny wótkaz
* oficielny internetowy bok Pódzajtšnonimskeje zeleznicy
Pódzajtšnonimska zeleznica

**Pódzajtšnonimska zeleznica** (''nim.'' **Ostdeutsche Eisenbahn** GmbH (**ODEG**)) jo zgromadnosćowy projekt a filialny zawod wót Prignitzer Eisenbahn GmbH (PEG/Arriva) a BeNEX GmbH.

## To jo lisćina  linijow

## Eksterny wótkaz
* oficielny internetowy bok Pódzajtšnonimskeje zeleznicy
Garba

**Garba** (*Carum carvi*) jo družyna ze swójźby wokołkowych rostlinow (*Apiaceae*).

## Wopis
Garba jo dwójolětna rostlina, kótaraž dośěgnjo wusokosć wót 30 až do 80 cm.

Kijašk jo rozrosćenje roznogaśowany a granity. 

### Łopjena
Łopjena su jadnory až dwójce pjerinate ze šwižnymi pjerinatymi łopjenkami, kótarež dośěgnu šyrokosć wót 1 mm. Dolne bocne pjera łopjena kśicu wutwórje. 

### Kwiśonki
Kwiśo wót maja až do julija, ale cesto kwiśo drugi raz wót awgusta až do septembra. Wurliški wobstoje z 8 až 16 rozdźělnje dłujko wogonkatych wokołkikow. Kronowe łopjenka su wutšobojte, běłe abo rožojte a dośěgnu šyrokosć wót 2 až do 3 mm. Kwiśonki dośěgnu wjelikosć wót 3 mm. Wurliški zwětšego njamaju pśikrywne łopjenka a su wósym-pšugojte až šesnasćo-pšugojte. 

### Płody
Južo njezdrjałe płody rozšurowane mócnje a aromatiski wónjaju. Rozpacny płod wobstoj ze zgibnjonych rjepikatych źělnych płodow, jo jajojty a dośěgnjo dłujkosć wót 3 až do 4 mm. 

## Stojnišćo
Rosće na tucnych łukach, tucnych pastwach wósebnje w górinach a drogowych kšomach. Preferujo glinjane a běłoglinowe zemi.

## Rozšyrjenje
Rostlina jo w pśisamem cełej Europje rozšyrjenja.

## Wužyśe
Płody pólěpša ako wěrca znjasliwosć wót kała a klěba.

## Noty


## Žrědła
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, , 2. nakład, 2008, bok 86  
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), , bok 160
Garba (rod)

**Garba**  (*Carum*) jo rod ze swójźby wokołkowych rostlinow (*Apiaceae*). 

## Družyny
Rod wopśimjejo něźi 20 družynow.

* *[[Carum atrosanguineum]]*
* *[[Carum bretschneideri]]*
* *[[Carum buriaticum]]*
* Garba (*Carum carvi*)
* *[[Carum diversifolium]]*
* *[[Carum incrassatum]]* Boiss
* *[[Carum heldreichii]]* Boiss
* *[[Carum multiflorum]]* Boiss
* *[[Carum rigidulum]]* (Viv.) Koch
* *[[Carum verticillatum]]*

## Nožki
Zagrodna kšušcyna

**Zagrodna kšušcyna** (*Pyrus communis*) jo bom ze swójźby rožowych rostlinow. 

Jo sadowa rostlina, kótaraž se we wjele sortach kubła.

## Wopis
Zagrodna kšušcyna jo bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 20 m.

### Łopjena
Łopjena su górjejce se błyšćo śamnozelene a dośěgnu dłujkosć wót 5 až do 8 cm. Wóni su dłujko wogonkate a jajojte, karbowane-rězane a wurosćenje dołojce módrozelene.

### Kwiśonki
Kwiśo wót apryla až maja. Kwiśonki stoje na jadnom až źewjeśich we wurliškowych granach. Kronowe łopjenka su běłe. Prošniki su winocerwjene. 

### Płody
Płod je kulojty až blešojty. Zdrjałe płody su wjelgin mězgate.

## Stojnišćo
Preferujo śopłe, bazowe, dłymokosegace glinowe zemi.

## Rozšyrjenje

## Wužywanje
Płody toś teje rostliny se ako sad wužywaju, ale se njegóźi chowaś.

## Nožki


## Žrědła
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), , bok 410
Kšušcyna

**Kšušcyna** (*Pyrus*) jo rod ze swójźby rožowych rostlinow (*Rosaceae*).

Wopśimjejo slědujuce družyny:

* źiwa kšušcyna (*Pyrus pyraster*)
* zagrodna kšušcyna (*Pyrus communis*)

## Noty
Źiwa kšušcyna

**Źiwa kšušcyna** (*Pyrus pyraster*) jo bom ze swójźby rožowych rostlinow (*Rosaceae*). 

## Wopis
Źiwa kšušcyna jo bom abo kerk, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 5 až do 20 m. Rostlina dłymoko kórjeni.

Krona jo njepšawidłowna a kjaglojta. Štom jo rowny.

Špicki gałuzow cesto njasu śernje.

### Łopjena
Łopjena dośěgnu dłujkosć wót 2 až do 7 cm a  su kulojte až jajojte, kótarychž nerwy na dolnem boku lěbda wustupuju.

### Kwiśonki
Kwiśonki stoje pó tśoch až pó źewjeśich w wurliškach a  ma běłe, něźi 1,5 cm dłujke kronowe łopjenka, cerwjene proškowe łopjenka.

### Płody
Płody su mjaz 2-4 cm małke, žolte abo brune, kulojte až jajojte. Wóni su njejědne a w bogatej licbje wódrjewjone kamjentne cele.

## Stojnišćo
Rosće w kamjentnych krickach, we ługowych lěsach, w swětłych lěsach, w połnych krickach a na wótkłonach.

## Rozšyrjenje
Rosćo w lěśu śopłych, w zymje miłych regionach srjejźneje Europy.

## Wužywanje

## Noty


## Žrědła
* Mayer, Schwegler: Welcher Baum ist das?, Bäume, Sträucher, Ziergehölze, ISBN 978-3-440-11273-1, bok 164 
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, ISBN 978-3-8354-0354-3, 2. nakład, 2008, bok 440 
* Spohn: Welcher Baum ist das? Die neuen Kosmos-Naturführer, ISBN 978-3-440-10794-2, bok 111 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), ISBN 978-3-440-11379-0, bok 410, ako pódobna družyna *Wild-Birne* (*Pyrus pyraster*) pód lema *Kultur-Birne* (*Pyrus communis*)
Pšawa kwitula

**Pšawa kwitula** (*Cydonia oblonga*) jo kerk abo bom ze swójźby rožowych rostlinow (*Rosaceae*). 

## Wopis

Pšawa kwitula jo kerk abo bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 4 až do 6 m.

### Łopjena
Łopjena su jajojte, na górnem boku blěźe zelene, na dolnem boku gusto filcojśe kósmate a dośěgnu dłujkosć wót 5 až do 10 (15) cm.

### Kwiśonki
Kwiśo wót maja až do junija. Kwiśonki su běłe až rožojte, pěślicbne a dośěgnu pśeměr wót něźi 5 cm.

### Płody
Płody su jabłukojte abo kšuškojte, filcojśe kósmate a dośěgnu dłujkosć wót až do 15 cm. Wóni w oktobrje zdrjaju. Syre su twarde, jěre-kisałkowate płody lěbda jědne, ale se góźe k słodnej mězdze, kompotoju abo želejoju pśeźěłaś.

## Stojnišćo

## Rozšyrjenje
Pochada originalnje ze pódwjacorneje Azije. Južo jo pśed wěcej ako 2500 lětami k pódpołdnjowej Europje a pózdźej teke k srjedźnej Europje pśišeł.

## Wužywanje

## Nožki


## Žrědła
* Mayer, Schwegler: Welcher Baum ist das?, Bäume, Sträucher, Ziergehölze, ISBN 978-3-440-11273-1, bok 68 
* Spohn: Welcher Baum ist das? Die neuen Kosmos-Naturführer, ISBN 978-3-440-10794-2, bok 108
Bukowka (Pólska)

**Bukowka** ( **Buczyny**) jo wjas w Nysowej łuce pśi granicy mjazy Nimskeju a Pólskeju a jo gmejnski źěl wót Trjebulow *([[Gmina Trzebiel]])* we lubuskem wójewódstwje w Pólskej.