open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tropy

**Tropy** su wobłuk na zemi, kótaryž se namaka na wobyma bokoma ekwatora mjazy wobrotnyma šyrinoma słyńca. Na kuždem dypku w tropach stoj słyńco dwójce w lěśe w ceniśe, toś njejsu tam wjelike pśeměnjowanja temperatury abo dłujkosć dnja, kaž jo to zwenka tropow, na pśikład w Europje. Teke lětne case w našym zmysle njejsu, město togo maju tam dešćowy a suchy cas. Cełolětna pśerězna temperatura lažy wokoło 25&nbsp;°C.

W tropach su wšake wegetaciske pasma, kótarež su wótwisne wót pitśe a dłujkosć spadkow:
* 12 do 9½ humidnych mjasecow = tropiski dešćowy lěs
* 9½ do 7 h.m. = włožna sawana
* 7 do 4½ h.m. = sucha sawana
* 4½ do 2 h.m. = śernjowata sawana
* 2 do 0 h.m. = pusćina

W stronach blisko ekwatora se pśisamem cełolětnje dešćujo, toś namaka se pśedewšym tam (na pśikład w Amaconasowej nižynje abo w Kongowem žłobišću) dešćowy lěs.

## Wótkaz
Sawana

**Sawana** jo tropiski abo subtropiski typ wegetacije, pśi comž namakajomy zwisujuce kricki a skerjej wótwórjonu a źěratu drjewinu. Sawana jo toś zgromadne zapśimjeśe za wegetacisku conu mjaz tropiskim dešćowym lěsom a pusćinu. Słowo *sawana* wóznamjenijo pśibližnje „daloka rownina“. Rozeznawamy pó wegetaciji a pitśu spadkow włožnu, suchu a śernjowatu sawanu. 

Swětoznate su sawany Afriki, wósebnje Serengeti w Tansaniji. Sawany namakajomy pak teke w Indiskej, Pódpołdnjowej Americe a Awstralskej.

## Wótkaz
Tansanija

**Zjadnośona republika Tansanija** (suahelski a engelski *Tanzania*) jo stat pśi pódzajtšnem pśibrjoze srjejźneje Afriki. Jo nastała z njewótwisneju statow Tanganjika, lažecy pśi Tanganjikaskim jazorje a Zanzibar nastała. Lažy pśi Indiskem oceanje a granicujo z Burundijom, Keniju, Malawijom, Mosambikom, Ruandu, Ugandu, Sambiju a Demokratiskeju republiku Kongo. K Tansaniji słušatej teke kupje Pemba a Unguja (wobej twórjotej źěl Zanzibara), kaž teke kupa Mafia. 

## Wótkaz
Benin

**Benin** jo republika w pódwjacornej Africe a lažy pśi Guinejiskem golfje Atlantiskego oceana. Granicujo z Nigerom na pódpołnocy, z Nigeriju na pódzajtšu, z Togo na pódwjacorje a z Burkina Faso na dłujkem wjacorje. Głowne město Porto Novo a sedło kněžaŕstwa Cotonou se namakajotej w pódpołdnjowem źělu Benina, pśi brjoze Atlantiskego oceana.

## Wótkaz
Wobrotna šyrina

**Wobrotna šyrina** jo jadna z dweju geografiskeju šyrinoweju krejzowu, kótarejž se namakatej na 23°26'16" pódpołnocneje abo pódpołdnjoweje šyriny a kótarejž staj granicy za słyńcnu ceru na zemi. Wobrotnej šyrinje běžytej 2600 km na pódpołnoc respektiwnje na pódpołdnjo ekwatora. Mjazy wobrotnyma šyrinoma laže tropy, pótakem toś te strony zemje, kótarež buchu klimatiski wobwliwowane pśez cenit słyńca.

Pśecej na dnju zawrośenja słyńca (20./21. junija resp. 20./21. decembra) dośěgnjo słyńco na pódpołnocnej resp. pódpołdnjowej połkuli pśi wobrotnej šyrinoma cenit. Toś stoj słyńco na nejwušem dypku a padorownje stojecy kij njeby nic zaśamnił. Zwenka tropow - na pśikład w Europje - słyńco ženje w ceniśe njestoj.

Pódpołnocna wobrotna šyrina rěka pó codiakalnem znamjenju teke „wobrotna šyrina raka“, pódpołdnjowa wobrotna šyrina wótpowědnje tomu „wobrotna šyrina Kózyrožka“.

Tropiskej lětnej casa - dešćowy a suchy cas - stej wótwisnej wót stojnišća słyńca na njebju.
Cenit

**Cenit** jo teoretiski dypk na njebju, kótaryž namaka se direktnje padorownje nad stojnišćom wobglědowarja. Jogo pśeśiwny pol se mjenjujo nadir. Mě póchada z arabskego słowa سمت‎ / *samt* / *„droga, směr“* abo dokradnjej wót سمت الرأس / *samt ar-raʾs* / „směr głowy, wjerškowy dypk“.

Na zemi móžo słyńco jano mjaz wobrotnyma šyrinoma, pótakem w tropach, w ceniśe stojaś.
Nigerija

**Nigerija** (engelski *Nigeria*, igbo *Naíjíríà*, joruba *Nàìjíríà*, hausa *Nijeriya*) jo wjeliki a gusće wobsedlony stat pśi Guinejiskem golfje w pódwjacornej Africe. Granicujo z Nigerom na pódpołnocy, z Čadom na dłujkem zajtšu, z Kamerunom na pódzajtšu a z Beninom na pódwjacorje. Stolica jo Abuja w srjejźišću kraja, mjaztym až jo pśi atlantiskem pśibrjoze lažecy Lagos nejwětše město. 

W pódpołdnjowem źělu Nigerije kněžy góruca, włožna, tropiska klima z dešćowym casom wót apryla do oktobra a pśerěznymi temperaturami wokoło 30&nbsp;°C. W pódpołnocnem źělu maju suchšu pusćinowu klimu ze słabym dešćowym casom a górucym wětšykom Harmattan w suchem casu. Pótom njejsu temperatury wokoło 50&nbsp;°C rědke. Nejwuše městno jo *Chappal Waddi* (2.419 m) pśi kameruńskej granicy na pódzajtšu kraja. Pśewažece krajinowe formy su laguny pśi pśibrjoze, włožna sawana w srjejźišću a sucha sawana na pódpołnocy.

Nigerija jo pó licbje wobydlaŕstwa jasnje nejwětšy stat Afriki. Tam powěda se wokoło 500 rěcow.

## Wótkaz

* Informacije nimskego wenkownego zarěda
Guinejiski golf

**Guinejiski golf** jo toś ten źěl Atlantiskego oceana, kótaryž granicujo z pśibrjogom pódwjacorneje Afriki na pódpołnocy a srjejźneje Afriki na pódzajtšu. Stawizniski groni se regionej pśi pódpołnocnem pśibrjoze *[[Górna Guineja]]* a pśi pódzajtšnem pśibrjoze *[[Dolna Guineja]]*. Pśimórske staty su Ghana, Togo, Benin a Nigerija w Górnej Guineji kaž teke Kamerun, Ekwatorialna Guineja, Gabun a republika Kongo w Dolnej. 

Nejwětše kupy w golfje su k Ekwatorialnej Guineji słušajuce Bioko, São Tomé a Príncipe a Annobón. Wóni su nastali – kaž teke Kameruńska góra na afriskej twardej zemi – wulkaniskego hot spota dla.

W Guinejiskem golfje pśekśicujo nulowy meridian ekwator.
Sahara

**Sahara** jo ze źewjeś milionow kwadratnymi kilometerami nejwětša pusćina na zemi. Wupśestrěwa se w pódpołnocnej Africe mjaz Atlantiskim oceanom a Cerwjenym mórjom a jo z pódwjacora do pódzajtša wokoło 5000 km šyroka, z pódpołnocy do pódpołdnja wokoło 2000 km. Swójego połoženja dla płaśi Sahara ako wobrotnošyrinowa pusćina. Rěcna oaza Nila pśetergujo Saharu w Egyptojskej.

Na pódpołnocy Sahary namaka se Maghreb (arabski za „pódwjacor“), na pódpołdnju tak mjenjowany sahel („pśibrjog“). Staty w Saharje su Egyptojska, Libyska, Mali, Niger, Čad, Sudan, Mawretanska, Pódwjacorna Sahara, Marokko, Algeriska a Tuneziska.

Nejwětšy źěl Sahary zestaji se z kamjeńtneje abo skalneje pusćiny (hammada) abo teke ze jědernikoweje pusćiny (serir). Sławna pěskowa pusćina (erg) twóri jano pěśinu cełeje płoni. Nejwuše městno w Saharje jo *Emi Koussi* w górinach Tibesti (3.415 m). Jadnučka stawna rěka jo Nil.

Klima w Saharje jo sucha a wódnjo góruca, cełolětnje z pasatowym wětšom. Nocy pak mógu byś wjelgin zymne, w zymje samo z temperaturami pód nul stopnjami. Pśerězna pitśa spadkow jo jano 45 mm; w někotarych lětach se scełego njedešćujo.

## Wótkaz
Malediwy

**Malediwy** su mały, gusće wobsedlony kupowy stat w Indiskem oceanje blisko pódpołdnjowego kóńca Indiskeje. Zestaja se z 1.196 kupow, z kótarychž su 220 stawnje wobsedlone. Stolica jo Malé, kótaraž se namaka na kupje ze samskem mjenim. 

Na kupach kněžy stawnje góruca, tropiska klima ze mócnymi spadkami pśedewšym w juniju a juliju a cełolětnymi pśerěznymi temperaturami wokoło 27 °C. Nejwuše městno kupow lažy jano 2,4 metrow nad mórskeju głaźinu.

Malediwy su byli až do lěta 1965 britiska kolonija. Źinsa su woblubowany turistiski cil, kótaryž bu pak wósebnje z klimoweje změny wobgrozony.

## Wótkaz

* Informacije nimskego wenkownego zarěda
Nauru

**Nauru** jo mały, gusće wobsedlony kupowy stat w Śichem oceanje na krotkem zajtšo Awstralskeje, kótaryž słuša k Oceaniji. Jo pó licbje wobydlaŕstwa drugi a pó płoni tśeśi nejmjeńšy stat na swěśe. Płoń Nauruwa wótpowědujo tśeśinu teritorija města Budyšyna. Inoficielna stolica jo Yaren, kótaraž se namaka pśi pódwjacornem pśibrjoze. 

Na kupje kněžy stawnje tropiska klima z pśerězneju temperaturu wokoło 27&nbsp;°C. Nejwuše městno kupy lažy jano 61 metrow nad mórskeju głaźinu.

Nauru jo był až do lěta 1968 źěl Awstralskeje.


## Wótkaz

* Informacije nimskego wenkownego zarěda
Wótšyrjenje

**Wótšyrjenje** (nimski *[[:de:Abweitung|Abweitung]]*, eng. *departure*) pomjenjujo dłujkosć wobłuka šyrinowego krejza mjazy dwěma dypkoma togo samskego šyrinowego krejza geografiskeje šyriny \, \phi na pówjerchu zemje. Wótšyrjenje jo (za \, \phi njerowno 0°) wětše ako ortodroma (nejkrotša zdalonosć mjazy woběma dypkoma). (Pla \, \phi = 0°, pótakem na ekwatorje, wótpowědujo wótšyrjenje nejkrotšej zdalonosći, dokulaž ekwator ako jadnucki šyrinowy krejz jo wjeliki krejz a wótšyrjenje pótakem jo ortodroma).

W nawtice jo wótšyrjenje pótakem kateta w kursowem tśirožku, kótaraž pada z paralelnym krejzom na jadno.

Cesto teke wobgranicujo se definicija wótšyrjenja na wótstawk pósporomje šyrinowego krejza mjazy dwěma meridianoma, kótarejž stej dokradnje 1° jaden wót drugego zdalonej.

## Gódnoty
W zmysle wótstawka 1° mjazy šyrinowymi krejzami jo wótšyrjenje na ekwatorje 111,319491&nbsp;km (z wjelikeju połwósu z WGS84 licone). K polam se wótšyrjenje pomjeńšujo, na poloma jo wóno nul.

Geografiske koordinaty dokradne na sekundy su pótakem w srjejźnej Europje (na něźi 49°&nbsp;šyriny) w dłujkosći na 20&nbsp;metrow, w šyrokosći pśecej na  30&nbsp;metrow dokradne (dlininowe krejze, źož se šyrina licy, su pśecej wjelike krejze, w šyrinje jo to jano ekwator, pla 0°&nbsp;šyriny). Pozicija dokradna na metry trjeba pótakem nanejmjenjej druge komowe městno decimalnych sekundow.

## Powšykne woblicenje za kulowatu zemju

Dypk A ma koordinaty (\, \phi, \lambda_A),
dypk B ma koordinaty (\, \phi, \lambda_B).
K směroju pódwjacor jo \, \lambda pozitiwny, k směroju pódzajtšo negatiwny; \, \phi jo pozitiwny za šyriny pódpołnocneje hemisfery a negatiwny na pódpołdnjowej połkuli.

Pótom płaśi:
W\acute{o}t\check{s}yrjenje = U \cdot \frac{\lambda_B - \lambda_A}{360},

pśi comž U wopisujo wobměru šyrinowego krejza \, \phi, kótaraž slědujo z:

 U = 2 \cdot \pi \cdot radius\ zemje \cdot \cos \phi

Zjadnorjone, za woblicenje wótstawka mjazy dwěma meridianoma slědujo:

W\acute{o}t\check{s}yrjenje = \frac{wobm\check{e}ra\ zemje}{360} \cdot cos(\phi) 

## Woblicenje za zemju ako referencny elipsoid

Za dokradnjejše woblicenje wužywa se město wobměry zemje wótpowědujuca gódnota wužytego referencnego elipsoida: 

W\acute{o}t\check{s}yrjenje = N(\phi) \cdot cos(\phi) \cdot \delta \lambda 

z  N(\phi)  ako radius prěcneje kśiwosći wótpowědneje geografiskeje šyriny  \phi  a  \delta \lambda  ako diferenca geografiskich dlininow celowego a wuchadnego městna.

## Žrědła
Lijepa naša domovino

***Lijepa naša domovino*** (serbski: "Naša rědna domownja") jo narodna hymna Chorwatskeje. Wóna pśed tym jo była hymna socialistiskeje republiki Chorwatska, a bywa toś ta noweje republiki Chorwatskeje pó jeje njewótwisnosći w lěśe 1991.

Originalny tekst jo se źěłał wót Antun Mihanović, a prědny raz bu publicěrowany pód titelom *Horvatska domovina* ("Chorwatska domizna") w lěśe 1835. Muzika jo wót Josif Runjanin w lěśe 1846 komponěrowana. Wóna bu prědny raz kaž chorwatska hymna w lěśe 1891 grana.

## Tekst
### Chorwatski
Lijepa naša domovino, 
Oj junačka zemljo mila, 
Stare slave djedovino, 
da bi vazda sretna bila! 
Mila, kano si nam slavna, 
Mila si nam ti jedina. 
Mila, kuda si nam ravna, 
Mila, kuda si planina! 
Teci Savo, Dravo teci, 
Nit' ti Dunav silu gubi, 
Sinje more svijetu reci, 
Da svoj narod Hrvat ljubi. 
Dok mu njive sunce grije, 
Dok mu hrašće bura vije, 
Dok mu mrtve grobak krije, 
Dok mu živo srce bije!

### Esperantorěcny pśełožk
Nia bela hejmlando, O do sentima kaj kompleza, Nia patra antikva gloro, vi ..u esti benis (por) cxiam. Kara, vi estas nia nura gloro, Kara, vi estas nia nur unu, Kara, ni amas viajn ebenajxojn, Karan, ni amas viajn montojn. Drava, Sava, dauxre fluu, Danubo, ne perdi vian viglecon, Profundan bluan maron, diri al la mondo, Kiu(j) Kroato amas lin homojn. Dum li kampoj estas kisita de sunbrilo, Dum li kverkoj estas vipita de sovagxaj ventoj, Dum li karuloj iras al la Cxielo, Dum li viva koro venkas.
Šyrinowy krejz

**Šyrinowe krejze** su krejze na (idealizěrowanem) pówjerchu zemje z konstantneju geografiskeju šyrinu *β*, kótarež běže paralelnje k ekwatorowej rowninje k pódzajtšno-pódwjacornemu směroju.

Mjaztym až wšykne dlininowe krejze, kótarež běže padorownje k šyrinowym krejzam, su wjelike krejze, su šyrinowe krejze powšyknje małe krejze – mimo ekwatora, kótaryž ako *nulowy šyrinowy krejz* źěli zemju do pódpołnocneje a pódpołdnjoweje hemisfery. Dalšne wósebne šyrinowe krejze su wobrotnej krejza a polarnej krejza, kótarež dostawaju wuznam za staw słyńca w běgu lětnych casow pśez kśiwosć ekliptiki. Teke definicija klimowych conow póśěgujo se na wěste šyrinowe krejze.

Wótstawk dweju šyrinoweju krejzowu z rozdźělom jadnogo stopnja šyriny jo pśerěznje něźi 111&nbsp;km, jo wšak wopłonjenja zemje dla w bliskosći ekwatora mjeńšy ako w ekstremnje pódpołnocnych a pódpołdnjowych šyrinach. Pódobna zmólka by było woblicenje dłujkosći šyrinowych krejzow ako *2[[Krejzna licba|π]]R·[[Kosinus|cos]]&nbsp;β* z konstantnym zemskim radiusom *R*.

## Šyrinowe krejze ako granice
Šyrinowe krejze wužywaju se cesto ako granica mjazy krajami abo regionami, pśedewšym w Pódpołnocnej Americe.

* 49 stopnjow pódpołnoc: Źěl granice mjazy USA (Pd) a Kanadu (Pn)
* 45 stopnjow pódpołnoc: Granica mjazy Vermontom (Pd) a Kanadu (Pn), granica mjazy Wyomingom (Pd) a Montanu (Pn)
* 42 stopnjow pódpołnoc: Granica mjazy Kaliforniskeju (Pd) a Oregonom (Pn), źěl granice mjazy Pensylwaniskeju (Pd) a New York (Pn)
* 41 stopnjow pódpołnoc: Źěl granice mjazy Koloradom, Utahom (Pd), Wyomingom a Nebrasku (Pn)
* 40 stopnjow pódpołnoc: Granica mjazy Nebrasku (Pn) a Kansasom (Pd)
* 38 stopnjow pódpołnoc: Granica mjazy pódpołnocneju a pódpołdnjoweju Koreju w lěśe 1945
* 37 stopnjow pódpołnoc: Granica mjazy Utahom, Koloradom a Kansasom (Pn) ako teke Arizonu, New Mexico a Oklahomu (Pd)
* 36 stopnjow 30' pódpołnoc: Granica mjazy statami njewólnikarjow na pódpołdnju a statami ze zakazom njewólnistwa na pódpołnocy Zjadnośonych statow
* 35 stopnjow pódpołnoc: Granica mjazy Tennessee (Pn) ako teke Mississippi, Alabamu a Georgia (Pd)
* 32 stopnjow pódpołnoc: Źěl granice mjazy New Mexico (Pn) a Teksasom (Pd)
* 26 stopnjow pódpołdnjo: Źěl granice mjazy South Australia (Pd) ako teke Northern Territory a Queensland (Pn)

## Glědaj teke
* Dlininowy krejz
Texas

**Texas** jo zwězkowy amerikański stat.

Słuša k pódpołnocnemu amerikańskemu kontinentoju. Texas jo pśišeł w lěśe 1845 k Zjadnośonym statam Ameriki.
Astronomiska dlinina

**Astronomiska dlinina** dypka na zemskem pówjerchu wótpowědujo jogo *[[geografiska dlinina|geografiskej dlininje]]*, njenastupa wšak jogo *poziciju*, ale jogo **[[Lotowy směr|lotowy směr]]**. Jo kut mjazy meridianoweju rowninu dypka a meridianoweju rowninu w Greenwichu, a w tom samskej měrje diferenca wobeju gwězdoweju casowu (městny gwězdowy cas minus greenwichowy gwězdowy cas).

Mě „astronomiska dlinina“ pochada z togo, až wóna – kaž teke astronomiska šyrina&nbsp;– dajo se jano pśez astronomiske měrjenja („astr. póstajenje pozicije“) zwěsćiś. Astronomiska dlinina resp. šyrina rozeznawa se wót *geografiskeje* dlininy resp. šyriny wó wliw  lotowego wótchylenja. Lotowe wótchylenje pśedstaja wótchylenje městneje wertikale wót jeje idealnego (pśez góry/doły njemólonego) směra.

Lotowe wótchylenje jo pśez masowych njepšawidłownosćow zemskego śělesa wuměnjone a móžo we wusokich górach něźi 50" (0,005°) dojśpiś (glej teke geoid). Jogo komponenśe (pódpołnoc-pódpołdnjo a pódzajtšo-pódwjacor) wóznamjenjotej se zwěšego z formulowyma znamjenjoma *&xi;* a *&eta;*.

Mjazy astronomiskeju šyrinu a dlininu a jeju geografiskima (lěpjej: *elipsoidiskima*) ekwiwalentoma wobstoj póśěg
 
*<math style="padding-left:2em;">\phi' = \phi + \xi</math>*
*<math style="padding-left:2em;">\lambda' = \lambda + \eta/cos</math>*\phi*

Za dokradne [[Geoidowe póstajenje|geoidowe póstajenje]] trjeba se *lotowe wótchylenje* na tak wjele kaž móžno městnach, a astronomiskej koordinata *&phi;´, &lambda;´* stej srědk, aby jo póstajiło. Pyta se z [[Uniwersalny instrument|uniwersalnym instrumentom]] (astronomiski [[Teodolit|teodolit]]) abo z [[Cenitowa kamera|cenitoweju kameru]] pśestarkowański dypk pódlejšoneje lotoweje linije na gwězdnem njebju („astronomiski“ abo „napšawdny cenit“); jogo njebjaskej koordinata ([[Rektascensija|rektascensija]] a [[Deklinacija (astronomija)|deklinacija]]) dajotej se pótom *direktnje* do gódnotowu *&phi;´, &lambda;´'' pśelicyś.
Banská Bystrica

**Banská Bystrica** ( *Neusohl*) jo město Słowakskeje. Ma 78.327 wobydlarjow a lažy w centrumje kraja.

## Eksterne wótkaze

* oficialne boki města
Pšužyna

Jolic póstajotej se na krejzu dwa někakejžkuli dypka a toś tej zwězujotej se pśez cery ze srjejźišćom krejza, stej woba źěla płoniny krejza, kótarejž wótźělujotej se pśez toś te cery jaden wót drugego, wurězka krejza (teke sektora krejza pomjenowanej). Wurězk krejza *wurězujo se* pótakem ako se groni pśez dwa radiusa z krejza. Źěl cery krejza, kótaryž słušy ku sektoroju krejz, groni se **pšužyna**; kut mjazy woběma radiusoma groni se *[[Srjejźišćowy kut|srjejźišćowy kut]]*. 

## Woblicenje
Dłujkosć *b* pšužyny ze srjejźišćowym kutom α w kutowej měrje a radiusu r dajo se pśez slědujucu formulu woblicyś:

:b = \pi \sdot r \sdot \frac {\alpha} {180^{\displaystyle\circ}}

Wopśimjeśe płoniny wótpowědnego wurězka krejza woblicujo se tak:

:A = \pi \sdot r^2 \sdot \frac {\alpha} {360^{\displaystyle\circ}}

Jolic srjejźišćowy kut α pódawa se we wobłukowej měrje, plaśitej slědujucej formuli:
:b = r \sdot \alpha  \qquad  A = \frac{r^2 \sdot \alpha}{2} 

Tšuna krejza dłujkosći l dostanjomy pśez slědujucy zwisk z pšužyny b a radiusa r:
:l = 2 \sdot r \sdot \sin\left(\frac{b}{2 \sdot r}\right)
Meridian (astronomija)

**Meridian** abo dokradnjej teke *njebjaski meridian* (łatyński *circulus meridianus*&nbsp;=&nbsp;połdnjowy krejz) jo w astronomiji wubrany imaginarny wjeliki krejz na njebjaskej kuli, wótwisny wót pozicije wobglědowarja na zemskem powjerchu. Wopśimujo pódpołnocny a pódpołdnjowy dypk horiconta, pódpołnocny a pódpołdnjowy njebjaski pol ako teke cenit a nadir. Meridian stoj mimo togo padorownje na lokalnem horiconśe wobglědowarja.

Horicont wotpowědujo how, cele w astronomiskem zmysle, imaginarnej *horicontowej liniji*, teke wjeliki krejz na njebjaskej kuli.

W meridianje dojśpiwaju wšykne gwězdy swóju nejwětšu wusokosć (wuša kulminacija) a dwanasćo góźinow gwězdnego casa pózdźej swóju nejmjeńšu.
Pśi tom měni a wobglědujo se z *meridianom* cesto, zjadnorjone, jano běrtylkrejz mjazy cenitom a pódpołdnjowym horicontom (na pódpołnocnej połkuli) resp. pódpołnocnym horicontom (na pódpołdnjowej połkuli), kótaryž jo za kulminaciske wobglědowanje wažny.

Jolic změnja se stopjeń dlininy wobglědowańskego stojnišća, ga změnja se teke pśeběg njebjaskego meridiana.

## Glědaj teke

* Meridian (geografija)
Nadir

Ako **nadir** (z arabšćiny: نظير = naẓīr "nawopacne, pódoba") pomjenjujo se w geometriji a w njebjaskej nawigaciji *nogowy dypk*, kótaryž lažy cenitoju napśeśiwo. Nadir lažy na pódlejšenju lotowego směra dołoj a móžo ako směrowe pódaśe teke za lotowy směr stojaś. Nadir jo wažny dypk na jadnotnej kuli za sferisku astronomiju a trigonometriju.

W geodeziji a fotogrametriji póśěguju se wusokostne kuty młogi raz na nadir. Město wó cenitowem kuśe abo cenitowej distancy powěda se pótom wó nadirowej distancy.

## Glědaj teke
* Cenit
Wołyńska

**Wołyńska** (serbski teke **Wołyń**,  Волинь,  *Wołyń*) jo historiski region we pódzajtšnej Europje mjazy rěkoma Pripjat a Bug. Pśisamem ceła Wołyńska źinsa słuša k Ukrainje (wosebje ceła Wołyńska oblasć, ceła Riwnenska oblasć a wjeliki źěł Žytomyrskeje oblasći), ale mały źěł we wokolinje Chełma słuša k Pólskej.

Wuznamne města Wołyńskeje su Žytomyr, Riwne, Luck, Kowel a Wolodymyr-Wolynskyj.

## Galerija

|Riwne
Wobraz:Моя Леман.jpg|Luck
Wobraz:Ковель - Костел (дер.) з с. Вишеньки Рожищенського району-1.jpg|Kowel
Wobraz:Меморіальний музей Лесі Українки.JPG|Nowohrad Wołyńskij


## Wósobiny
*Wilhelm Bogusławski - pólski jurist, stawiznaŕ a pśijaśel Serbow
*Jan Antoni Chrapowicki - witebski wójwoda w lětach 1669-1685
*Alojzy Feliński - pólski basnikaŕ
*Juliusz Słowacki - pólski basnikaŕ

## Žrědła
# ↑ Jurij Kral: Serbsko-němski słownik hornjołužiskeje rěče. Maćica Serbska, Budyšin 1927, LCCN 49-044581, OCLC 246371569 (SERDIS - Serbske digitalne słowniki).
# ↑ Křesćan Bohuwěr Pful: Łužiski serbski słownik. Maćica Serbska, Budyšin 1866, LCCN 53-051217 (SERDIS - Serbske digitalne słowniki).

## Wótkaz
Geocentriska šyrina

Ako **geocentriska šyrina** (ψ) pomjenjujo se w geowědomnosćach ta šyrina, kótaraž  zapśimujo městny wektor wót zemskego srjejźišća do kšutego dypka na zemskem powjerchu z ekwatoroweju rowninu.

Geografiska šyrina pak (na pś. z β abo φ wóznamjenjona) jo wó až k 0,19 stopnjow wětša, dokulaž póśěgujo se na lotowy směr respektiwnje normalu k zemskemu elipsoidoju. Toś ta njejźo pśez centrum zemje, ale źo na njom wó až k 20 km mimo.

## Eksterne wótkaze

* Rozdźěl mjaz geocentriskej a geografiskej šyrokosću (nimski)
Stopnjowa seś

**Stopnjowa seś** słužy jasnemu póstajenjeju dypkow na rotaciskej płoninje (na pś. kula abo elipsoid).

## Stopnjowa seś na kuli

Pódobnje kaž dajo se w rowninje pšawokutny koordinatowy system definěrowaś, dajo se teke na kulowem powjerchu take kśidno definěrowaś. To wobstoj z:
* šyrinowych krejzow: Krejze, kótarež du paralelnje k ekwatorowej rowninje kule. Jaden z nich jo ekwator sam (wjeliki krejz), druge laže paralelnje k tomu k pódpołnocoju a pódpołdnjoju pśesunjone a budu pśecej mjeńše (małe krejze kule).
* dlininowych krejzow: Toś te du wšykne wót pola k poloju. Pótakem su wšykne dlininowe krejze wjelike krejze. Mimo togo stoje padorownje na wšych šyrinowych krejzach.
Wuměnjenje jo, až pola a srjejźišćo zemje su znate.

Šyrinowe a dlininowe krejze lice se w stopnjach:
* Šyrinowe krejze, zachopinajuce pla nul stopnjow na ekwatorje k pódpołnocoju a pódpołdnjoju **(pó 90°)**
* Dlininowe krejze, zachopinajuce pla wóznamjenjonego, pśipadnje póstajonego nulowego meridiana k pódwjacoroju a pódzajtšoju **(pó 180°).** Toś ten liceński nałog jo na kulowe koordinaty pódobny, kótarež su w matematice powšyknje nałog. Mimo togo ma wóno lěpšynu, až jo njewótwisne wót radiusa kule. Pśez pódawanje *dlininy* a *šyriny* jo kuždy dypk na kuli jasnje definěrowany.

## Stopnjowa seś na kórśe
*[[Geografiske koordinaty|Stopnjowa seś zemje]]* dajo se pśi napóranju geografiskeje kórty sobu na rownej kórśe zwobrazniś. We wótwisnosći wót wubraneje kórtoweje projekcije zwobraznja se woko stopnjoweje seśi ako kwadrat, pšaworožk, trapec abo sektor krejza. 

Město stopnjoweje seśi móžo w kórtach teke drugi koordinatowy system ako linijowe kśidno zakreslony byś a dajo se teke za městne pódaśa wužywaś. Tak wužywa se na&nbsp;pś. wót wójaŕstwa tak pomjenjone UTM-kśidno (MGRS).

## Glědaj teke

* Geografiske koordinaty
Žołta akacija (rod)

**Žołta akacija** (*Laburnum*) jo rod ze swójźby łušćinowych rostlinow (*Fabaceae*).

## Wopis
Płody su łušćiny.

## Systematika
W roźe se dwě družynje rozeznawatej:
* Alpska žołta akacija (*Laburnum alpinum*)
* Žołta akacija (*Laburnum anagyroides*) 
Mimo togo jo hyšći jadna hybrida z wobeju družynow:
* Hybridowa žołta akacija (*Laburnum × watereri*)

## Nožki


## Žrědło
* Lehrbuch der Botanik für Hochschulen, Jena 1921, bok 517
Chóšć

**Chóšć** (*Cytisus scoparius*, syn.: *Spartium scoparium* L., *Genista scoparia* (L.) Lam.; *Sarothamnus scoparius* (L.) Wimm. ex W.D.J. Koch) jo rostlina ze swójźby łušćinowych rostlinow (*Fabaceae*).

## Wopis
Chóšć jo w lěśu zeleny kerk, dośěgnjo wusokosć wót 1 až do 2 m. Jogo gałuzy su granjate, prutojte a zwětšego zrownane. Młode gałuzy su pitśku žyźowate kósmate, pózdźej nage.

### Łopjena
Měnjate łopjena su tśilicbnje pjerite. Łopjeńka su owalno-lancetojte, pśilěgajuce kósmate a dośěgnu dłujkosć wót něźi 1 cm.

### Kwiśonki
Wón kwiśo wót maja až do junija (julija). Kwiśonki su złotožołte, stoje na 1 cm dłujkich wogonkach pó jadnom abo pó dwěma w łopjenowych rozporach a dośěgnu dłujkosć wót až do 2,5 cm. Jich kwiśonkowe łopjeńka su 4 cm dłujke, płone, na kšomje kósmate, howacej nage. Proškowe łopjeńka su kaž časnikowe pjera zakulone.

### Płody
Płody su wopłonjone łušćiny, kótarež dośěgnu dłujkosć wót až do 5 cm. Jolic zdrjałe su carne.

## Stojnišćo
Wón rosćo na gólach, lěsowych zagonach, pód krickami a na nadroznych kšomach. Mimo togo wón se wóstaji kalk.

## Rozšyrjenje
Chóšć jo w pódwjacornej, pódpołdnjowej a srjejźnej Europje rozšyrjony. Na pódzajtšu a pódpołnocy su rědke, dokulaž maju mału twardosć pśeśiwo mrozoju.

## Wužywanje
Něga jogo gałuzy buchu za wězanje chóžyšćow wužywane.

## Wobraze

Wobraz:Cytisus_scoparius1.jpg|Kwiśonkowe pupki, wótewrjene kwiśonki a młode płody krotko pó wopłoźenju
Wobraz:XN_Cytisus_scoparius_00.jpg|Chóšć na eksponowanej ekstensiwnej pastwje
Wobraz:Cytisus scoparius - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-200.jpg|Ilustracija
Wobraz:Cytisus_scoparius3.jpg|Kwiśonki
Wobraz:Cytisus_scoparius.jpg|Kwiśonki


## Nožki


## Žrědła
* GU Naturführer Blumen, , bok 54 
* Steinbachs Großer Pflanzenführer, , bok 320 

## Wótkaze

*
Lipa

**Lipa** (*Tilia*) jo rod z pódswójźby lipowych rostlinow (*Tilioideae*) znutśika slězowych rostlinow (*Malvaceae*). 

## Wopis
Lipy su w lěśe zelene bomy. Rostliny cesto wubitki wutwórje.

Zdonk jo tłusty.

Kulowate až wutšobojte łopjena sejźe na śańkich wogonkach. Wóni w nazymje spěšnje zažołtnu.

Kwiśo w lěśe. Małke, wónjajuce, dwójorodnikojske kwiśonki su bjacharjowe, nažołte a stoje w promjenjach. Kuždy kwiśonkowy stołk jo z kśidłatym naběłym znosujucym łopjeńkom zrosćone.

Płody su małke, kulojte, twarde, zelene wórjechowe płody, kótarež jano jadne semje wopśimjeju.

## Rozšyrjenje
Rostliny su w měrnych regionach Azije, Europy a pódpołnocneje Ameriki rozšyrjone.

## Wužywanje
Wjele družynow se rad ako alejowe bomy sajźaju, dokulaž spěšnje rosćo, regularny rěz, ale awtowe wótpłuny relatiwnje derje znjaso.

## Družyny
K toś tomu rodoju słuša 45 až 50 družynow.
* ameriska lipa (*Tilia americana*)
* cerwjena lipa (*Tilia rubra*)
* japańska lipa (*Tilia japonica*)
* krimska lipa (*Tilia x euchlora*)
* nižozemska lipa (Tilia × europaea L. = T. cordata? × T. platyphyllos) (Syn.: T. × intermedia, T. × vulgaris Hayne, T. ×europaea var. pallida Rehder)
* pózdna lipa (*Tilia cordata*)
* slobrana lipa (*Tilia tomentosa*)
* wisata lipa (*Tilia petiolaris*)
* rana lipa (*Tilia platyphyllos*)

## Nožki


## Žrědła
* Botanica, Bäume und Sträucher, Über 2000 Pflanzenporträts, , bok 906 
* Ulrich Hecker: BLV Handbuch Bäume und Sträucher, , bok 265
Cerwjeny dub

**Cerwjeny dub** (*Quercus rubra*) jo bom ze swójźby bukowych rostlinow (*Fagaceae*), z roda dubow. 


Wobraz:Quercus rubra @ Tortworth Court.jpg|Za čas nazymy 
Wobraz:Quercus rubra 1.jpg|Łopjenka


## Wopis
Cerwjeny dub jo spěšnje rosćecy a w lěśe zeleny bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 10 až 25 (27) m. Wón jo zymokruty.

Škóra jo šera a płonobrozdata, kótaraž se pó chyli śamnobrunje wubarwi.

### Łopjena
Łopjena maju 2-6 wótšych lapow a su w nazymje swětło-oranžowe až šarlachcerwjene. Wóni dośěgnu dłujkosć wót až do (20) 24 cm. Cypliški lapow su dłujko wuśěgnjone.

Pśi sorśe 'Aurea' młoda łopjena su swěśece žołte.

### Kwiśonki
Kwiśo wót apryla až do maja. Kwiśonki se z listom jawje. 

### Płody
Žołźe su kulojte až jajojte, w płonym kelušku sejźe a dośěgnu dłujkosć wót 3 cm.

## Stojnišćo
Rostlina jo lěsniski a parkowy lěs. Ma lubjej stojnišća w słyńcu abo w połchłodku.

## Rozšyrjenje
Bom jo w pódzajtšu pódpołnocneje Ameriki domacny.

## Wužywanje

## Nožki


## Žrědła
* Botanica, Bäume und Sträucher, Über 2000 Pflanzenporträts, , bok 709 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), , bok 398 

## Eksterne wótkaze
Žołta akacija

**Žołta akacija** (*Laburnum anagyroides*, syn. *Cytisus laburnum*) jo rostlina ze swójźby łušćinowych rostlinow (*Fabaceae*).

## Wopis
Žołta akacija jo kerk abo bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 8 m.

Młode gałuzy, łopjenowe wogonki, łopjeńkowe dolne boki a płody su pśilěgajuce kósmate.

Łopjena su tśilicbne.

Kwiśo wót maja až do junija. Złotožołte kwiśonki stoje we wisecych granach z dłujkosću wót 10 až do 25 cm.

Płody su łušćiny.

Drjewa wopśimjejo gadowate alkaloidy, kótarež ku kšawnemu bluwanju, spinanjam a smjerśi pśez dychańsku chromjetu wóźe. Dla grochojtego wónja su źiśi wjelgin wogrozone, jolic na płodach kusaju.

## Rozšyrjenje a stojnišćo
Rostlina jo domacna w górinach pódzajtšneje Europy, ale teke jo cesty rědny bom. Rosćo casy wóźiwjowana we swětłych lěsach a na słyńcnych wótkłonach.

## Nožki


## Žrědła
* Lehrbuch der Botanik für Hochschulen, Jena 1921, bok 517 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), , bok 418
Pogjarzlina

**Pogjarzlina** (*Vaccinium vitis-idaea*) jo rostlina ze swójźby wrjosowych rostlinow (*Ericaceae*).

## Wopis
Pogjarzlina jo małorostny kerk, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 5 až do 15 cm.

Gałuzy su chlimpate póstupujuce. 

### Łopjena
Łopjena su pśecej zelene, górjejce błyšćece, dołojce dypkate, owalne a gropne a dośěgnu dłujkosć wót 1 až do 3 cm. Jich kšoma jo zawita.

### Kwiśonki
Kwiśo wót maja až do awgusta. Zwónkate, zwětšego styrilicbne, naběłe abo rožojte kwiśonki stoje pó wšakich w krotkich, wisecych granach.

### Płody
Płod jo cerwjena, kulowata jagoda, kótaraž dośěgnjo šyrokosć wót 5 až do 8 mm. Zdrjałe jagody njasu styriźělny zbytk kelucha. Wóni njesłoźi syre, ale warjone abo k mězdze pśeźěłane, wóni su bóle słodne.

## Stojnišćo
Rosćo w chójcowych a škrjokowych lěsach, na gólach a bagnach. Ma lubjej małokalkate, kisałe zemje.

## Rozšyrjenje
Rostlina jo w pódpołnocnej a srjejźnej Europje, na pódpołdnjo až do Pyrenejow, Apeninow a górinow Balkanoweje połkupy rozšyrjona, pśi comž w Alpach we wusokosćach wót až něźi 2500 m wustupujo.

## Nožki


## Žrědła
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, , 2. nakład, 2008, bok 470 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), , bok 24
Wopowańska jagoda

**Wopowańska jagoda** (*Vaccinium uliginosum* L.) jo rostlina ze swójźby wrjosowych rostlinow (*Ericaceae*).

## Wopis
Wopowańska jagoda jo kerk, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 30 až do 100 cm.

Gałuzy su wogonkokulowate a brune.

### Łopjena
Módrozelene łopjena su měnjate, gropne, cełokšomne, tupe, wopak jajojte a dośěgnu dłujkosć wót 2 cm. Jich dolny bok jo šerozeleny.

### Kwiśonki
Kwiśo wót maja až do julija. Dłujko jajojte, rožojte abo naběłe kwiśonki dośěgnu dłujkosć wót 5 mm a njasu zwětšego styri, rědko pěś cypliškow.

### Płody
Płod jo módra jagoda z swětłym měsom a dośěgnjo šyrokosć wót 6 až do 10 mm. We wjelikich pitśach mógu k wopowańskim stawam wóźiś, dokulaž grib *Monilinia megalospora* płody toś teje rostliny cesto pódejś.

## Stojnišćo
Rosćo w chójcowych a brjazowych bagnach a w krickach z małorostnych kerkow w górinach. Ma lubjej włožne, małokalkate, kisałe zemje.

## Rozšyrjenje
Rosćo w pódpołnocnej a srjejźnej Europje, w pódpołdnju w górinach rozšyrjona, pśi comž w Alpach we wusokosćach wót až něźi 2500 m wustupujo.

## Wužywanje

## Pódobna družyna
* Carnica (*Vaccinium myrtillus*) ma wótšo granjate gałuzy. Jeje jagody maju módrocerwjene měso.)

## Nožki


## Eksterne wótkaze
Carnica

**Carnica** (*Vaccinium myrtillus*) jo rostlina ze swójźby wrjosowych rostlinow (*Ericaceae*). Dalšne serbske mě jo **carna jagoda**.

## Wopis
Carnica jo w lěśe zeleny małorostny kerk, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 15 až do 50 cm. Rostlina jo mócnje roznogaśowana.

Ma wótšo granjate, w zymje zelene gałuzy.

Łopjena su měnjate, nage, zelene, jajojte, mělnje rězane a w nazymje wótpadnu.

### Kwiśonki
Kwiśo wót apryla až do (junija) awgusta. Kulowate kwiśonki stoje pó jadnom w łopjeńkowych rozporach. Krona dośěgnjo dłujkosć wót 4 až do 7 mm a jo zelenojśe až blěźe rožojśe abo purpurowje pśeběžane.

### Płody
Płod jo jagoda z módrocerwjenym měsom a dośěgnjo wjelikosć wót 5 až do 8 mm. Aromatiske płody wopśimjejo cukor, płodowe kisaliny, garbowadła, anthocyanowe barwidła, flavonoidy a witaminy.

Fryšnje wóni skerjej wótwjedujuce statkuju, mjaztym až sušone a ako mězgu běgotu wólažcuju.

## Stojnišćo
Rosćo w lěsach, bagnowych gólach a górskich gólach. Ma lubjej fryšne, małokalkate, małobazowe, teke wótsypkowe abo płonodnowe zemje.

## Rozšyrjenje
Rostlina jo w pódpołnocnej a srjejźnej Europje rozšyrjona, pśi comž w Alpach we wusokosćach wót wěcej ako 2500 m, pódpołnocno-špańskich górinach, na Korsice, w Apenninach a górinach Balkańskich połkupow wustupujo.

## Wužywanje
Jagody se k mězdze, winu, želejoju, marmelaźe a kompotoju pśeźěłuju.

## Pódobna družyna
* Wopowańska jagoda (*Vaccinium uliginosum*) ma kulojte wogonki, módrozelene łopjena. Jeje jagody su znutśika swětłe.

## Nožki


## Žrědła
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 2. zwězk, , boka 5-6 
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, , 2. nakład, 2008, bok 470 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), , bok 44 

## Eksterne wótkaze

* Carnica ako gójeńska rostlina: wopśimjeśowe maśizny, nałožowanje, wuskutk gójenja carnicow 
* Mapa wó swětodalokem rozšyrjenju pśi linnaeus.nrm.se
* Informacije pśi Floraweb
Kastanija

**Kastanija** (*Castanea*) jo rod ze swójźby bukowych rostlinow (*Fagaceae*).

## Systematika
Pó kuždem awtorje se 8-12 družynow rozeznawaju.

### Wuběrk družynow
* *Castanea crenata* w Japańskej
* *Castanea dentata* w Pódpołnocnej Americe
* Pšawa kastanija (*Castanea sativa*) w Europje
* *Castanea mollissima* w Chinskej
* *Castanea pumila* w Pódpołnocnej Americe
* *Castanea seguinii* w Chinskej

## Wobrazowa galerija


File:Castanea crenata3.jpg|*Castanea crenata*
File:Chestnut Castanea dentata.jpg|*Castanea dentata*
File:Castanea mollissima autumn.jpg|*Castanea mollissima*
File:Castanea pumila dvergkastanía.jpg|*Castanea pumila*
File:2006-11-16Castanea sativa01.jpg|Pšawa kastanija (*Castanea sativa*)
File:Castanea seguinii 02.jpg|*Castanea seguinii*


## Nožki


## Žrědła
* Erhardt, Götz, Bödeker, Seybold: *Zander - Handwörterbuch der Pflanzennamen*. 17. Auflage; Ulmer Verlag, Stuttgart (2002).   
* Roloff/Bärtels: *Flora der Gehölze*. Bestimmung, Eigenschaften, Verwendung. 3. Auflage; Ulmer Verlag, Stuttgart (2008).   

## Eksterne wótkaze
Pšawa kastanija

**Pšawa kastanija** (*Castanea sativa*) jo bom ze roda kastanija (*Castanea*) znutśika swójźby bukowych rostlinow (*Fagaceae*). Dalšnej serbskej mjeni stej **jěźna kastanija** a **jědna kastanija**.

## Wopis
Pšawa kastanija jo za cas lěta zeleny bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 20 až do 30 m a ma wusoko wugjarbjanu, šyroko wusegujucu kronu a śamnozeleny list.

### Płody
Worjechowe płody su jědne. 

## Stojnišćo

## Rozšyrjenje

## Wužywanje
Pšawa kastanija se ako parkowy bom a dodawaŕ drjewa nasajźi. Ale teke se dekoratiwne kałate płodowe pyšnotki w nazymje wužywaju ale teke se jědne płody sam wužywaju.

## Wobrazowa galerija

File:Edelkastanie (Castanea sativa) 1.jpg|Habitus
File:Castanea sativa fredville.jpg|Zdonk wjelgin starego boma
File:2006-11-16Castanea sativa03.jpg|Zdrjałe płody
File:Kestaneler.JPG|Wobělene pražone płody
 

## Nožki


## Žrědła
* Erhardt, Götz, Bödeker, Seybold: *Zander - Handwörterbuch der Pflanzennamen*. 17. Auflage; Ulmer Verlag, Stuttgart (2002). ISBN 3-8001-3573-6 
* Haeupler, Muer: *Bildatlas der Farn- und Blütenpflanzen Deutschlands*. 2. Auflage; Ulmer Verlag, Stuttgart (2007). ISBN 978-3-8001-4990-2 

## Literatura
* Roloff/Bärtels: *Flora der Gehölze*. Bestimmung, Eigenschaften, Verwendung. 3. Auflage; Ulmer Verlag, Stuttgart (2008). ISBN 978-3-8001-5614-6 

## Eksterne wótkaze
Zemski wórješk

**Zemski wórješk**  (*Arachis hypogaea*) jo rostlina ze swójźby łušćinowych rostlinow (*Fabaceae*).

## Wopisanje

## Stojnišćo

## Rozšyrjenje

## Wužywanje


Peanut oil bottle.jpg|
PeanutButter.jpg
Peanuts (Arachis hypogaea) - in shell, shell cracked open, shelled, peeled.jpg|
Dragee_"Арахис_в_шоколаде"_02.jpg|


## Nožki


## Žrědła
Slěz

**Slěz** jo rod ze swójźby slězowych rostlinow. Dalšne serbske mě jo **twarožki**.

## Družyny (wuběrk)

25 rodow

* Běły slěz (Malva pusilla) 
* Drobny slěz (Malva neglecta) 
* Źiwy slěz (Malva sylvestris) 


Wobraz:Malva neglecta01.jpg|Malva neglecta
Wobraz:Malva sylvestris6.jpg|Malva sylvestris


* :hsb:Mutličkaty šlěz (Malva verticillata) 
* Stojaty slěz (Malva alcea) 
* Wónjaty slěz (Malva moschata) 

Wobraz:Malva_moschata1.jpg|Malva moschata
Wobraz:White musk mallow in Tuntorp 2.jpg|Malva moschata


* Malva aegyptia
* Malva cretica
* Malva nicaeensis
* Malva parviflora
* Malva stipulacea
* Malva tournefortiana

Wobraz:(MHNT) Malva parviflora - Habitus.jpg|Malva parviflora
Wobraz:Malva tournefortiana1.jpg|Malva tournefortiana


wobraz:Malva_flowerdiagram.png|Kwětowy diagram


## Nožki


## Eksterne wótkaze

* crescent bloom
Mulowka

**Mulowka** (*Morus*) jo rod ze swójźby mulowkowych rostlinow (*Moraceae*).

Wopśimjejo slědujuce družyny:

* Běła mulowka (*Morus alba*)
* Carna mulowka (*Morus nigra*)

## Nožki
Słodka źiśelina

**Słodka źiśelina** (*Hedysarum*) jo rod ze swójźby łušćinowych rostlinow (*Fabaceae*). Dalšne serbske mě jo **słodka  kwiśina**.

## Družyny (wuběrk)
K něźi 100 družynam roda licy někotare gódnotne futrowańske rostliny, ale teke někotare pyšne rostliny.

* Naběła słodka źiśelina (*Hedysarum boutignyanum*)
* Špańska słodka źiśelina (*Hedysarum coronarium*), srjejźnomórska družyna, kótarež se wótergi ako pyšnu družynu kultiwěrujo.
* Alpska słodka źiśelina (*Hedysarum hedysaroides*)
* *[[Hedysarum spinosissimum]]*, dalšna w regionje Alpow daloko rozšyrjona družyna.

## Nožki


## Eksterne wótkaze
Mały krejz

Pód **małym krejzom** rozměju se te krejze na kulowem powjerchu, kótarychž rowniny *nje*wopśimuju srjejźišćo kule.

Mě „małe krejze“ jo se ako napśeśiwne k „wjelikim krejzam“ napórało, kótarychž rowniny wopśimuju srjejźišćo kule a kótarež wopśimuju wšykne tak wjelike ako móžno krejze na kulowem powjerchu.

Nejwažnjejše **małe krejze** su
* šyrinowe krejze (konstantna geografiska šyrina) a
* krejze zdalonosći (krejze z jadnakeju zdalonosću k datemu dypkoju).
Ale *nje*góźe se za trigonometriske woblicenja. Za jich formule muse se bźez wuwześa **wjelike krejze** wužywaś – na pśikład meridiany abo „ortodromy (nejkrotše zwězujuce linije mjazy kulowymi dypkami)“. Tśirožk z takich wjelikich krejzow groni se pó swójich nejwažnjejšych nałoženjach astronomiski abo nawtiski tśirožk, pomjenjujo se pak teke pó swójich rožkowych dypkach *tśirožk pol-cenit-gwězda*.

Sferiska trigonometrija wužywa małe krejze jano za póstajenje měrjeńskich wjelikosćow a kutowych wótstawkow. Wóne su geometriske městna jadnakich zdalonosćow wót jadnogo wuchadnišća – na pśikład pśi analyzy žwałow zemjerdžanjow, w nawigaciji abo za měrjenje wusokostnego kuta gwězdow. Na pśikład laže wšykne dypki zemskego powjercha, na kótarychž pokazujo se gwězda w tej samskej wusokosći *h*, na małem krejzu wokoło „wobrazowego dypka“ gwězdy (źož stoj w ceniśe). Mały krejz, kótaryž słuša k toś tej měrjeńskej wjelikosći *h* ma radius 90°&nbsp;−&nbsp;*h*, což teke wótpowědujo cenitowej distancy. Toś ta wjelikosć wustupujo ako *bok* (w stopnjach pódana distanca) w nawtiskem tśirožku, a to mjazy *gwězdu* a *cenitom* (městno wobglědowarja).
Alpska słodka źiśelina

**Alpska słodka źiśelina** (*Hedysarum hedysaroides*) jo rostlina ze swójźby łušćinowych rostlinow (*Fabaceae*).

 
## Wopis
Alpska słodka źiśelina jo wěcejlětna rostlina, kótaraž dośěgnjo wusokosć mjazy 5 a 25 cm, rědko až do 60 cm. 

Cop cesto dośěgnjo dłujkosć wót metra.

Kijašk jo rožkaty, njejo roznogaśowany, jo zrownany, šćodriwje lisćaty.

### Łopjena
Łopjena su njeporowje pjerinate a maju až do 10 porow (9-21) owalnych abo lancetojtych, cełokšomatych, nagich, górjejce śamnozelenych, dołojce swětłozelenych łopjeńkami. Łopjeńka dośěgnu dłujkosć mjazy 10 a 30 mm. Pódlańske łopjena su kóžkojte, brune a až nad srjejźišćom zarostowane. 

### Kwiśonki
Wón kwiśo wót julije až do awgusta. Kwiśonki su jaskrawje purpurcerwjene, dośěgnu dłujkosć wót 2 cm, su nejcesćej wisece a sejźe pó 10-50 w na kóncu stojecem granje. Krona dośěgnjo dłujkosć mjazy 15 a 20 mm a jo cerwjenofijołkojta. Cołnik jo dlejšy ako kśiłko a chórgojcka. Keluch jo zwónojty.

### Płody
Płodowe łušćiny dośěgnu dłujkosć mjazy 2 a 4 cm a su rozrědowane.

## Stojnišćo
Wón rosćo na górskich łukach, na kalkatych, kamjenjatych zemjach.

## Rozšyrjenje
Alpska słodka źiśelina jo wót Pyrenejow až do Małeje Azije rozšyrjony.

## Howacne
Kórjenjowe kule wopśimjeju dušyk zwězujuce bakterije. Jo jadna nejwěcej gódnotnych Alpskich futrowańskich rostlinow z wusokim wutkom na bělkowinje a tuku. Lěcrownož jo lažko górki, wón bu  rad wót skóta žrany. Ale wón špatnje wuźaržujo mócne pasenje; lěpjej wón se góźi k dobyśu wót sena (secenje).

## Nožki


## Žrědła
* GU Maxi-Kompaß Blumen, ,, bok 114
Słopišća

** Slopišća** ( *Schlepzig*) su gmejna, kótaraž lažy we wokrejsu Dubja-Błota. Wóna ma 637 wobydlarjow.

  
 

## Nožki


## Wótkaz
Zazaki

**Zazaki** jo rěc w pódzajtšnej Turkojskej. Wóna słuša k irańskim rěcam. Z njej powěda něźi 2-3 miliony luźi.

## Gramatika
Zazaki ma dwa genusa, dwa numerusa a dwa primarnej pada. 

### Deklinacija
Pšawidłowna deklinacija substantiw jo na pśikładach *lacek* m. „gólc“, *keyneke* f. „źowćo“ a *domani* „źiśi“ pokazana:

## Žrědła
Nimska wikipedija

## Eksterne wótkaze
* Ethnologue wó Zazaki (rěc)
* (Weblinks of Zaza people)
* Academic Research Center of Zazaki
* Zazaki Wikipedija
* Jano Zazaki nowosći
Bruna

**Bruna** (*Prunella*, syn.: *Brunella* Mill., *Prunellopsis* Kudô) jo rod ze swójźby gubkatych kwitarjow (*Lamiaceae*). Druge serbske mě jo **brunine zele**.

Wopśimjejo slědujuce družyny:
* Běła bruna (*Prunella laciniata*)
* Mała bruna (*Prunella vulgaris*)
* Wjelika bruna (*Prunella grandiflora*)

## Nožki
Łušćinowy płod

**Łušćinowy płod**  (teke **łušćizny** abo **łušćinaty płod**) jo płod, kótaryž z jadnogo płodowego łopjeńka nastanjo a jo typiski za łušćinowe rostliny (*Fabaceae*). Wón jo zwětšego suchy a se pó brjušnem a zadnim boku puknjo. Wopśimjejo zwětšego wjele semjenjow.

Eksistěruju někotare warianty:
* jadnosemjenjowe łušćizny, kótarež se njepuknu
* pśez źěleńske sćěny komorowane łušćizny a se prěki źělece łušćizny, kótarež su tak mjenjowane cłonkojske łušćizny (nimski *Gliederhülse*)
* jagodojte a twardopackatopłodojte formy

## Žrědła
*  
* Ullstein Lexikon der Pflanzenwelt, 1973, , bok 197, pód lema *Hülsenfrüchtler* 
* Ulrich Hecker: BLV Bestimmungsbuch Bäume und Sträucher, , boka 24-25
Wórjechowy płod

**Wórjechowy płod** jo zacynjony płod, kótaregož perikarp jo dopołnje zdrjewjony.

Wustupuju teke kśidłate warianty, na pś. pśi brjazach a jasenjach, a kompleksna forma, na pś. pśi słynicach.

## Žrědła
*  
* Ullstein Lexikon der Pflanzenwelt, 1973, ISBN 3-550-16019-4, bok 24
Wšedna lěšćina

**Wšedna lěšćina** (*Corylus avellana*) jo kerk z pódswójźby lěskowych rostlinow (*Coryloideae*) znutśika swójźby brjazowych rostlinow (*Betulaceae*).

## Wopisanje
Wšedna lěšćina jo wšakozdonkowy kerk, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 2 až do 6 m (wót 3 až do 5 m).

### Łopjena
Łopjena su owalne, kulowate abo wutšobojte a njepšawidłownje gropnje a dwójce zubate. Wóni su měko kósmate a dośěgnu dłujkosć wót 5 až 12 cm.

Jich nazymske barwjenje jo blědožołte.

### Kwiśonki
Kwiśo wót februara až do apryla. Muske micki dośěgnu dłujkosć wót (2-8) 10 cm. Wóni južo w zymje jawje, a se w póznem nalěśe puknu. Płodowa wobalka jo rorkojta abo zwónojta a něźi tak dłujka kaž wórjech. Žeńske kwiśonki cerwjenu pěstu maju, su w pupku schowane a stoje pó dwěma až pó šesćoch.

Za cas śopłych dnjow nalěto pcołki kerki wopytaju. Wóni se wót proška zežywjuju ako jadne jich žrědłow caroby. Ale kerk njewoprošujo, dokulaž žeńske kwiśonki njewopytaju. 

### Płody
Płody su twardoškórpinate, brune lěškowe wórješki. Zdrjałe wórješki njesu zelenu, na kšomje wutšodlonu wobalku, kótaraž wjeršk wórješka lichotny wóstaji.

## Stojnišćo
Rosćo w žywych płotach, na kšomach gólow, w listowych lěsach a na blokowych wótsypkowych nasypach.

## Rozšyrjenje
Rostlina jo w Europje, w pódwjacornej Aziji a w pódpołnocnej Africe rozšyrjona.

## Nožki


## Žrědła
* Botanica, Bäume und Sträucher, Über 2000 Pflanzenporträts, , bok 279 
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, , 2. nakład, 2008, bok 446 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), , bok 400 

## Wótkaze
Lěšćina

**Lěšćina** (*Corylus*) jo rod z pódswójźby lěskowych rostlinow (*Coryloideae*) znutśika swójźby brjazowych rostlinow (*Betulaceae*). 

Pó někotarych žrědłach se lěskowe rostliny ako swójska swójźba (*Corylaceae*) wobglědaju.

## Wopis
Družyny su list chytajuce bomy abo wjelike kerki. Wóni su jadnodomne rostliny.

Wutšobojte łopjena su zubate a mócnje žyłkate.

### Kwiśonki
Muske kwiśonki stoje w šwižnych wisecych mickach. Wóni prošk hyšći pśed zazeleninim lista rozšyrjuju. Žeńske kwiśonki wutwórje małke, zelene promjenja, z kótarychž pózdźej lěsne wórješki nastanu.

## Rozšyrjenje
Rostliny su w měrnych regionach pódpołnocneje hemisfery rozšyrjone.

## Systematika

Znutśika swójźby brjazowych rostlinow (Betulaceae) se rod do pódswójźby lěskowych rostlinow (Coryloideae) zarědujo. Fylogenetiske pśepytowanja staja rod ako sotšojsku kladu k wuškownym tśi rodam pódswójźby.

Kladogram pó 

Pó kuždem awtorje se znutśika roda *Corylus* mjaz źaseś a 25 družynami rozeznawaju. Aktualne wobźěłanja rozeznawaju slědujuce družyny:
* Ameriska lěšćina (*Corylus americana* Walter)
* Wšedna lěšćina (*Corylus avellana* L.)
** *Corylus avellana* var. *avellana*
** *Corylus avellana* var. *pontica* (K.Koch) H.J.P.Winkl.
* Chinska lěšćina (*Corylus chinensis* Franch.)
* *[[Corylus colchica]]* Albov
* Bomowa lěšćina (*Corylus colurna* L.)
* *Corylus* × *colurnoides* C.K.Schneid.
* Šnapacowa lěšćina (*Corylus cornuta* Marshall)
** *Corylus cornuta* subsp. *californica* (A.DC.) A.E.Murray
** *Corylus cornuta* subsp. *cornuta*
* *[[Corylus fargesii]]* (Franch.) C.K.Schneid.
* *[[Corylus ferox]]* Wall.
** *Corylus ferox* var. *ferox*
** *Corylus ferox* var. *tibetica* (Batalin) Franch.
* Mongolska lěšćina (*Corylus heterophylla* Fisch. ex Trautv.)
** *Corylus heterophylla* var. *heterophylla*
** *Corylus heterophylla* var. *sutchuenensis* Franch.
* *[[Corylus jacquemontii]]* Decne.
* *[[Corylus maxima]]* Mill.
* *[[Corylus potaninii]]* Bobrov
* Japańska lěšćina (*Corylus sieboldiana* Blume)
** *Corylus sieboldiana* var. *mandshurica *(Maxim.) C.K.Schneid.
** *Corylus sieboldiana* var. *sieboldiana*
* *[[Corylus wangii]]* Hu
* *[[Corylus wulingensis]]* Q.X.Liu & C.M.Zhang
* *[[Corylus yunnanensis]]* (Franch.) A.Camus

Pó kuždem měnjenju awtora se wót *Corylus avellana* cesto družyny *[[Corylus maxima]]* Mill. (Lambertshasel), *[[Corylus pontica]]* K.Koch a *[[Corylus colchica]]* Albov wótźěluju. Mimo togo se pó kuždem awtorje družyna *[[Corylus californica]]* (A. DC.) A. Heller ako warietu wót *Corylus cornuta* licy. Rowno tak se cesto k *Corylus heterophylla* stajonej var. *sutchuenensis* Franch. a var. *yunnanensis* Franch. wót někotarych awtorow ako samostatnej družynje wóźe. Teke zwadny rang wobsejźi *[[Corylus papyracea]]*.

## Nožki

 


## Žrědło
* Botanica, Bäume und Sträucher, Über 2000 Pflanzenporträts, , bok 279
Měchowy płod

**Měchowy płod** jo płod, kótaryž wobstoj z jano jadnogo płodowego łopjeńka. Wón jo pśi zdrjałosći zwětšego suchy a se pó zarostowańskem šawje puknjo. Słuša k sypjucym płodam.

Wustupujo pśi kapłanku (*Consolida*).

Cesto z kwiśonku nic jano jaden měchowy płod nastanjo, ale wjele, tak až jo kompleksny měchowy płod.

## Nožki


## Žrědła
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 1. zwězk, , bok 78 
*  
* Ulrich Hecker: BLV Bestimmungsbuch Bäume und Sträucher, , bok 24
Rakowe zele

**Rakowe zele** jo rod ze swójźby rožowych rostlinow (*Rosaceae*).

* Douglasowe rakowe zele (*Spirea douglasii*)
* Japańske rakowe zele (*Spiraea japonica*)
* Pjelsniwe rakowe zele (*Spiraea tomentosa*)
* Witkowe rakowe zele (*Spiraea salicifolia*)
* Wězowe rakowe zele (*Spiraea chamaedryfolia*)

## Nožki
Kompleksny měchowy płod

Jolic z jadneje kwiśonki z dweju abo wěcej płodowych łopjeńkow wšake gromaźe zrosćone měchowe płody nastanu, tak to jo **kompleksny měchowy płod**. Kompleksne měchowe płody nastanu stawnje z nadstojnich płodnikow. Dokulaž se jadnotliwe měchy za cas semjenjowego zezdrjaśu puknu, słušaju měchowe płody a kompleksne měchowe płody k sypjucym płodam.

Kompleksne měchowe płody mjaz drugim pśi wjele :de:Magnolienähnlichen, pśi górkacowych rostlinach (*[[:hsb:Wotrožnik (Delphinium)|Delphinium]]*, :hsb:Europska kubołnička atd.), jańskich rožach a rakowych zelach wustupuju.

Wósebna forma kompleksnego měchowego płoda jo jabłukowy płod. Pśi toś tych měchy lichotnje njestoje, ale su pśez wóskowu celinu seś wězane abo wobdane. Wótwisnje wót družyny płoda abo sorty (na.&nbsp;pś. pśi jabłukach) jo pak pśichylnosć k wótworjenju měchowych płodow na pśerěz płoda hyšći spóznajobna.