open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Běła źiśelina

**Běła źiśelina** (*Trifolium repens*) jo rostlina ze swójźby łušćinowych rostlinow (*Fabaceae*), z roda źiśelinow.

 
## Wopis
Běła źiśelina jo pśecej zelena, ako błomje rosćeca rostlina z nisko lažecym, na sukach kórjenjonym kijaškom. Dośěgnjo wusokosć wót 15 až 45cm.

Kijašk jo łazecy a roznogaśowany.

### Łopjena
Łopjeńkowe wogonki su dłujke, pó zdaśu na spódku stojece. Łopjena su 3licbne. Łopjeńka su gołe, eliptiske abo wopacnje owalne a drobno zubate. Wóni njasu běły flak na bazy.

### Kwiśonki
Rostlina kwiśo wót maja až do oktobra (septembra). Kwiśonki su běłe abo zelene ze słabym mjodowym wónjenim a stoje w cesto dłujkowogonatych, kulojtych, nakóńcnych głowkach, kótarež dośěgnu wjelikosć wót 1,5 až 2,5 cm. Keluškowa rorka jo 10-nerwna. Krona dośěgnjo dłujkosć mjazy 7 a 12 mm. 

### Płody
Płod jo wót kelucha a wusuchnjonu krony wobdany.

## Stojnišćo
Wón rosćo na secołukach, pastwach a parkowym tšawniku. Rostlina ma lubjej wutkatu, lažku kalkatu zemju.

## Rozšyrjenje
Běła źiśelina jo w cełej Europje, w pódpołnocnej a pódwjacornej Aziji rozšyrjony.

## W rolnikaŕstwje
Běła źiśelina jo gódnotna futrowańska rostlina. Rostlina bogaty nektar dodawa a jo togodla zajmna ako pcołkowa wunoskowa rostlina za pcołkarstwo. 

## Synonym
*Amoria repens* (L.) C. Presl

## Pódobna družyna
Pódobna družyna jo šwedska źiśelina (*Trifolium hybridum*), kótarejež kijašk jo rowny. Ma 5nerwnu keluchowu rorku. Rostlina rosćo na tucnych łukach a drogowych kšomach.

## Sorta
* Sorta 'Purpurascens Quadrifolium' ma młoholicbne, zelenobrune łopjena, kótarychž kšoma jo błyšćeca zelena.

## Wěźenja gódne
Łopjena su na woponach a su narodny symbol Irskeje.

## Nožki


## Žrědła
*  
* GU Maxi-Kompaß Blumen, , bok 183 
* GU Naturführer Blumen, , boka 184-185 
* Seidel/Eisenreich: BLV Bestimmungsbuch Blütenpflanzen, , boka  106-107 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), , bok 190  

## Wótkaze

*  
* Botanický herbář 
* Flora in Northern Ireland 
* USDA plants database  
* Plants for a Future
Jěre wjelkowe mloko

**Jěre wjelkowe mloko** (*Euphorbia esula*) jo rostlina ze swójźby wjelkomlokowych rostlinow (*Euphorbiaceae*). 

## Wopis

Jěre wjelkowe mloko jo wěcejlětna rostlina, kótarejež kijašk dośěgnjo wusokosć wót 15 až do 30 cm. Łopjena su linealne, w prědnej połojcy nejšyrše a dośěgnu dłujkosć wót 3 až do 6 cm a šyrokosć wót 3 až do 7 mm.

### Kwiśonki
Kwiśo wót maja až do julija. Kwiśonki stoje w wěcejpromjenjowych pózdatnych wokołkach. Załzy njasu dwa róžka.

## Stojnišćo
Rosćo na suchych łukach, drjebiznowych městnach, na rěcnych brjogach, na lědach a na nakłonjach.

## Rozšyrjenje
Rostlina jo w Europje šyroko rozšyrjona, pśi comž w Nimskej pśedewšym we wjelikich dolinach wjelikich rěkow wustupujo.

## Wužywanje

## Nožki


## Žrědła
* Steinbachs Großer Pflanzenführer, , strona 98 

## Eksterne wótkaze
Zawitk

**Zawitk** ma rozdźělne wóznamy:

; Wěc
* Rula papjery, zawitk z papjery
* Spirala, drugi terminus

; Biologija
* Zawitk (kwiśonkowy stołk), jo typ kwiśonkowego stołka ( *Wickel*)
* Zawitk (wucho), źěl nutśikownego wucha ( *Schnecke*)

## Žrědło
*
Mansardowe kšywo

Pomjenjowanje **mansardowe kšywo** póchada wót francojskego architekta Mansarta, kótaryž wšak toś tu twarsku formu njewunamaka. Pśi toś tej kšywowej konstrukciji stej kšywowej płoninje zgibnjonej, kšywo jo pótakem w dolnem źělu wjele naglejša ako górjejce. Pód kšywom nastanjo tak pśidatny bydleński rum - za jadnu abo wšake mansardy.
Jeruzalem

**Jeruzalem** (hebr. *ירושלים*, Jerušalajim, arab. *القدس*, Al-Quds) jo stolica Israela. Ma 933 113 wobydlarjow. Lažy w Judejskich górach mjaz Srjejźnym a Wumarłym mórjom, we wusokosći 650–840 m nad mórskeju głaźinu.

Město jo se prědny raz 1800 pś. Chr. naspomnjeło a jo jadno ze swětych městnow žydojstwa, kśesćijaństwa a islama.

## Wótkaz
Hebrejšćina

**Hebrejšćina** (iwrit, **עִבְרִית **) jo afroaziska rěc, kótaraž jo w kupce semitiskich rěcow. Powěda z njej něźi 5 milinow luźi.
Altajske rěcy

## Źělenje Altajskich rěcow

* Turkojske rěcy 41 rěcow, 155 Mil. luźi

* Mongolske rěcy 14 rěcow, 7,5 Mio. luźi

* Tunguzske rěcy 12 rěcow, 75.000 luźi

## Nejwětše altajske rěcy

Nejwažnjejše turkojske rěcy su
* Turkojska rěc, z 70 mil. luźi  
* Azerbajdžanska rěc abo Azeri, 30 mil.
* Uzbekiska rěc, 24 mil.
* Kazašska rěc, 11 mil.
* Ujgurska rěc, 8 mil.
* Turkmeńska rěc, 6,8 mil.
* Kirgizska rěc, 3,7 mil.
* Tatarska rěc, 1,6 mil.
* Kašgajska rěc, 1,5 mil.

Jadnučka mongolska rěc z wěcej ako 1 milionom luźi jo
* Mongolšćina (Chalcha) z 6 mil. luźi,kótaraž jo oficielna rěc Mongolskej.
Druge mongolske rěcy su na pśikład:
* Burjatiska rěc (400.000),
* Oiratiska rěc (350.000)  
* Santa (250.000).

Tunguzske rěcy su "małe" rěcy. Historiski nejwažnjejša rěc jo była Mandžuska rěc.

## Literatura

*  R. A. Miller: *Languages and history. Japanese, Korean and Altaic.* Inst. for Comparative Research in Human Culture, 1996 .
* Barbara E. Riley: *Aspects of the Genetic Relationship of the Korean and Japanese Languages.* Ph. D. Thesis, University of Hawaii, 2003.
* Martine Irma Robbeets: *Is Japanese Related to Korean, Tungusic, Mongolic and Turkic?* Harrassowitz, Wiesbaden 2005 .
* S. A. Starostin, A. Dybo, O. Mudrak: *Etymological Dictionary of the Altaic Languages.* Brill Academic Publishers, June 2003 .
* Charles Haguenauer: *Nouvelles recherches comparées sur le japonais et les langues altaïques.*. L’Asiathèque, Paris 1987.
* G. Ramstedt: *Einführung in die altaische Sprachwissenschaft.* 3 Bände. Helsinki 1952-1957.
Kaspiske mórjo

**Kaspiske morjo** azerbajdžaniski *Xəzər dənizi*, persiski *دریای خزر *, rusojski *Каспийское море*, turkmenski *Каспий теңізі*, hazari *Hazar deňzi* jo nejwětšy jazor na Zemi, młogi raz źaržany za mórjo. Ma płoninu 371 000 kwadratnych kilomejtarjow a wobpśimjeśe 78 200 kubikowych kilomejtarjow.

Kaspiske mórjo lažy w Aziji a granicujo na pódpołdnju z Iranom (dłujkosć brjoga: 750 km), na pódwjacorje z Azerbajdžanom (dłujkosć brjoga: 800 km) a z Rusojskej federaciju (dłujkosć brjoga: 960 km) a na pódzajtšu z Kazachstanom (dłujkosć brjoga: 1894 km) a z Turkmenistanom (dłujkosć brjoga: 1768 km).

Nejwětše rěki Kaspiskego mórja su Wolga, Ural a Kura.

Wjelike města na brjoze Kaspiskego mórja su na pśikład Machačkala (stolica Dagestana) a Baku (stolica Azerbajdžana).

## Eksterne wótkaze
Tunguzske rěcy

**Tunguzske rěcy** (teke: *mandžusko-tunguzske rěcy*) su jadna rěcnych swójźbow z 12 relatiwnje wusko pśiswójźbnymi rěcami, z kótarymiž powěda něźi 75.000 luźi w Pódpołnocnej Chinskej, Pódzajtšnej Sibirskej teritoriuma Rusojskej a źělach  Mongolskej. Wóni słušaju do Altajskich rěcow.

## Źělenje

* **Tunguzske rěcy** 12 rěcow, 75.000 luźi
** **Pódpołnocnotunguzske rěcy**
*** **Ewen**
**** Ewenišćina (Lamutšćina) (7.500, etniski 17.000)
*** **Ewenki**
**** Ewenkišćina-Solonšćina (30.000)
**** Oroqenšćina (Oroqen, Orontschisch) (1.200, etniski 7.000)
*** **Negidal**
**** Negidališćina (200, etniski 500)
** **Pódpołnjowotunguzske rěcy**
*** **Krotkopódzajtšne rěcy**
**** **Nanajšćina**
***** Nanajšćina (Gold, Hezhenisch) (6.000, etniski 12.000)
***** Ulčšćina (Oltscha) (1.000, etniski 3.000)
***** Orokšćina (Ulta) (100)
**** **Udihe**
***** Udehejšćina (Udighe, Udige, Udegen, Qiakala) (100, etniski 1.000)
***** Oroč (100, etniski 1.600)
*** **Krotkopódwjacorne rěcy** (**Mandschu**)
**** Mandžušćina (100, etniski 10 Mio.) (*Mamina rěc chinskich kejžorow  Mandžu-Dynastije*)
**** Xibeńšćina (Sibe, Xibo, Sibo) (30.000, etniski 170.000)
**** Jurcheńšćina (Juchen, Ruzhen, Nuchen, Nüzhen) †

## Literatura

* Benzing, Johannes (1955a): *Die tungusischen Sprachen: Versuch einer vergleichenden Grammatik.* (Akademie der Wissenschaften und der Literatur, Abhandlungen der geistes- und sozialwissenschaftlichen Klasse, Jahrgang 1955, Nr. 11) Wiesbaden: Steiner
* Benzing, Johannes (1955b): *Lamutische Grammatik mit Bibliographie, Sprachproben und Glossar.* (Akademie der Wissenschaften und der Literatur, Veröffentlichungen der orientalischen Kommission, 6) Wiesbaden: Franz Steiner
* Castrén, Matthias A. (1856): *Grundzüge einer tungusischen Sprachlehre*. St. Petersburg [repr. Leipzig: Zentralantiquariat der DDR 1969]
* Comrie, B. (1981): *The languages of the Soviet Union.* Cambridge: CUP
* Doerfer, G. / W. Hesche / H. Scheinhardt (1980): *Lamutisches Wörterbuch.* Wiesbaden: Harrassowitz
* Hauer, Erich (1952–55): *Handwörterbuch der Mandschusprache.* Wiesbaden: Harrassowitz
* Malchukov, Andrei L. (1995): *Even.* (Languages of the World, Materials, 12) München / Newcastle: LINCOM Europa
* Masica, Colin P. (1976): *Defining a linguistic area: South Asia.* Chicago, IL / London: Chicago UP
* Nikolaeva, Irina & Maria Tolskaya (2001): *A grammar of Udihe.* (Mouton Grammar Library) Berlin / New York, NY: Mouton de Gruyter
* Ning, Jin (1993): *Sibe-English Conversations.* Wiesbaden: Harrassowitz
* Norman, Jerry (1978): *A concise Manchu-English lexicon.* Seattle, WA / London: Washington UP
* Ramsey, S. Robert (1987): *The languages of China.* Princeton
* Роббек, В.А. (1989): *Язык эвенов березовки.* Ленинград: Наука
* Schiefner: [Artikel], in: *Bulletin der Petersburger Akademie*. St. Petersburg 1859
* Sotavalta, Arvo A. (1978): *Westlamutische Materialien.* (Soumalais-Ugrilaisen Seuran Toimituksia, 168) Helsinki
* Stary, Giovanni (1990): *Taschenwörterbuch Sibemandschurisch-Deutsch.* Wiesbaden: Harrassowitz

## Weblinks
* Tungus
Kurdšćina

**Kurdšćina** jo indoeuropska rěc, kótaraž k irańskim rěcam słuša (resp. k dłujkowjacornym irańskim rěcam). Něnto se wužywatej dwa głownej dialekta: *kurmandží* (dłujkowjacorny Kurdistan) a *kurdi* (pódpołdnjowy Kurdistan).

## Kurdske dialekty

* Kurmandži
* Sorani
* Gorani
* Zazaki
Kurdistan

**Kurdistan** jo teritorium, źož su žywe Kurdy. Wóne su žywe we wěcej statach Bliskego pódzajtša.

* Turkojska - 194 400 km2
* Iran - 124 950 km2 
* Irak - 72 000 km2 (glědaj Kurdistan w Iraku)
* Syriska - 18 300 km2

## Eksterne wótkaze
* Kurdish Center in Moscow
* Kurdové a Kurdistán
Loituma

**Loituma** jo finski kwartet, kótaryž finsku spiwańsku tradiciju ze zukom kantele kombiněrujo. Loituma bu w lěśe 1997 pśi „Kaustinen Folkmusic Festival“ k „Band of the Year“ wuzwólona.

Loituma bu w nazymje lěta 1989 ako septet *Jäykkä Leipä* (‘pšosty klěb’) na Sibelius Academy Folk Music Department załožona. K originalnym cłonkam stej słušałej teke spiwarce Sanna Kurki-Suonio a Tellu Paulasto; wobě stej šłej pózdźej pak do Šwedskeje a stej Hedningarna pśistupiłej. Anita Lehtola jo była až do lěta 2000 teke cłonk wót Hedningarna.
Za cas někotarych lětow jo slědował band wobstawnje jeje swójsku muzikalisku drogu a rozšyrjował jeje muziku wó rozdźělne muzikaliske wliwy wšakego spócetka. Jaden rožowych kamjenjow finskeje folkoweje muziki jo spiwanje. Stawizny a zacuśa buchu nejlěpjej pśez toś ten *instrument* transportěrowane. Spiwy wót Loituma, pódpěrane w slězynje wót Martti Pokela a Toivo Alaspää, pósrědnjaju finsku tradiciju. Drugi njasecy element muziki wót Loituma jo kantela.

## Ievan Polkka

Spiw *Ievan Polkka* (Polka Ewy) bu spócetnje w lěśe 1937 wót Eino Kettunen pisany. Znata bu Loituma z jeje wersiju Ievan Polkka, we pódzajtšnofinskej narěcu spiwana, kótaraž wóni pśez  intermezzo dopołnjali, kótaraž w cełku ze zukow bźez zmysła wobstoj a głos jano ako dalšy muzikowy instrument nałožujo. Intermezzo se pśi kuždem pśedstajenju lichotnje improwizěrujo. Z toś tej interpretaciju jo była Loituma teke w finskich chartach a pózdźej, w aprylu 2007, samo w nimskich top-50-charts reprezentěrowana.

Ku kultej jo awansěrowała *Ievan Polkka* pśedewšym w internetowych forumach a weblogach pśez flashvideo. W toś tom jo wjerśeł Orihime Inoue, charakter z anime-realizacije wót Bleach, porejowu žerdku w krotkej a se stawnje wóspjetujucej sekwency. W samskem casu jo zazněwała w bźezkóńcnej kokuli intermezzo *Ievan Polkka*. 

## Wózjawjenja

* 1995 – *Loituma* (US-release ako *Things of Beauty*, 1998)
* 1998 – *Kuutamolla* (US-release ako *In The Moonlight*, 1999)

## Eksterne wótkaze
* Wopis wót Loituma na websedle NorthSide.

## Nožki
Baku

**Baku** () jo stolica, nejwětše město a nejwažnjejšy pśistaw Azerbajdžana. Lažy na brjoze Kaspiskego mórja a ma dwa miliona wobydlarjow. Jo teke nejwětše město cełego Kawkaza.

## Eksterne wótkaze
Irańske rěcy

**Irańske rěcy** tworje pódswójźbu indoirańskich rěcow, kótarež słušaju k indoeuropskim rěcam. We swěśe jo něźi 150 milionow luźi, kótarež jadnu z něźi 50 nowoirańskich rěcow ako maminu rěcu  powědaju, dalšych 30–50 milionow wužywaju jadnu z tych irańskich rěcow ako drugu abo tśeśi rěc.

## Rěcy a jich geografiske rozšyrjenje
Irańske rěcy, z kótarymiž powěda wěcej ako 1 milion luźi:

* **[[Persišćina]]**  &nbsp; 55 bis 70 Mio., z dwójorěcnymi ca. 110 mil. (Iran, Afghanistan, Tadźikistan, Pakistan, Usbekistan)
** Pódwjacorna Persišćina &nbsp; 35 bis 40 mil., z dwójorěcnymi wěcej ako 50 mil. (Iran)
** Pódzajtšna Persišćina &nbsp; 20 bis 30 mil.
*** Dari &nbsp; 15 mil. (Afghanistan)
*** Tadźikiska rěc &nbsp; 4,5 mil. (Tadźikistan)
*** Hazara &nbsp; 2,5 mil. (Afghanistan 2,2 mil., Iran 300 Tsd.)
*** Aimaq &nbsp; 650.000 (Afghanistan)
*** Žydojsko-Persišćina &nbsp; 110.000 (Usbekistan: Buchara, Iran, Israel)
* **[[Paštunska rěc|Pašto]]** &nbsp; 35 mil. (22,5 Mio. in Pakistan, 12 mil. in Afghanistan)
* **[[Kurdšćina|Kurmandži]]** &nbsp; 10 mil. (Turkojska, Pódpołnocny Irak, Pódpołnocna Syriska, Pódpołnocny Iran, Chorasan a něgajšny Sowjetski zwězk)
* **[[Beludžijska rěc|Beludži]]** &nbsp; 9 mil. (7,5 mil. in Pakistan, 1,4 mil. Iran, 0,2 mil. Afghanistan)
* **[[Sorani]]** (Kurdiska rěc) &nbsp; 4 mil. (Irak, Iran)
* **[[Pódpołdnjowa kurdiska rěc]]** &nbsp; 4 mil. (Iran)
* **[[Luri]]** &nbsp; 3,5 mil. (Iran, )
* **[[Mazanderani]]** &nbsp; 3 mil. (Iran, brjog Kaspiskego mórja)
* **[[Gilaki]]** &nbsp; 2,6 mil. (Iran, brjog Kaspiskego mórja)
* **[[Zazaki]]** &nbsp; 2-3 mil. (Turkojska)
* **[[Taleši]]** &nbsp; 1 mil. (Iran, Azerbajdžan, )

## externí odkazy
*Kümmel, Martin Joachim. "Areal developments in the history of Iranic: West vs. East." BOOK OF ABSTRACTS.
Wumarłe mórjo

**Wumarłe mórjo** (hebrejsce *יָם הַ‏‏מֶּ‏‏לַ‏ח*, : „słone mórjo“ abo „słony jazor“, arabski *البَحْر المَيّت‎* : „Wumarłe mórjo“) jo bźezwótběgowy jazor na granicy Israela a Jordaniskeje. Jogo brjog jo 422 metrow pód głaźinu oceana — jo to nejniše suche městno na Zemi. Ma wusoku sólnosć 33,7%.
Machačkala

**Machačkala** () jo město w Rusojskej federaciji, stolica Dagestanskeje republiki. Lažy na pódwjacornem brjoze Kaspiskego mórja.

Machačkala ma něźi 460 tysac wobydlarjow.

## Wobchad
Kóńcy tu europska droga E50 Brest – Paris – Nürnberg – Praga – Trenčín – Užhorod – Mukačewo – Winnycja – Kropywnyćkyj ­– Dnipro – Doneck – Rostow nad Donom – Machačkala.

## Eksterne wótkaze
Rio de Janeiro

**Rio de Janeiro** jo druge nejwětše město w Brazilskej. Wóno lažy na pódzajtšnej kšomje Brazilskeje na brjoze Atlantiskego oceana. Rio de Janeiro ma 6 093 472 wobydlarjow.

Wót lěta 1763 až lěta 1960 Rio de Janeiro jo był stolica Brazilskeje.

W lěśu 2016 se budu olympiske gry w Rio wótměwaś. Rio se jo pśi wólbje 2. oktobra 2009 pśeśiwo Madrid, Tokio a Chicago pśedrěł.

## Wobraze

Dataja:Rio deJaneiro LE2002059 lrg.jpg|Rio de Janeiro, Satelitia
Dataja:Leblon and Ipanema.jpg|Pśibrjozne kupjele Leblon a Ipanema
Dataja:Rio de Janeiro - Pão de Açucar - Cablecar.jpg|Kłobyk cukora z powrjozoweju zeleznicku


Dataja:Maracanã Stadium in Rio de Janeiro.jpg|Stadion Maracanã


## Eksterne wótkaze
São Paulo

**São Paulo** jo nejwětše město w Brazilskej a stolica pódpołdnjowego zwězkowego kraja São Paulo. Bydli tam 11.244.369 luźi (2010).

## Eksterne wótkaze

* Oficialne stronki (portugišćina)
Fortaleza

**Fortaleza** (wugronjenje /foɾtaˈlezɐ/, pó słowje *twardnica*) jo město w Brazilskej. Jo to głowne město stata Ceará a lažy na dłujkozajtšnej kšomje Brazilskeje na brjoze Atlantiskego oceana. Ma něźi 2,5 milionow wobydlarjow.

## Eksterne wótkaze

* Oficialne stronki (portugiziski)
Minsk

**Minsk** (běl. *Мiнск/Minsk*, *Менск/Měnsk*; pól. *Mińsk*) jo stolica a nejwětše město Běłoruskeje.

## Stawizny
*1387-1569 -  Wjelikie Wjerchojstwo Litawske (Unija pólsko-litawska)
*1569-1793 -  Kralojstwo Pólske
*1793-1917 -  Rusojske Mócnarstwo
*1917 -  Rusojska Republika
*1917-1918 -  Sowjetska Rusojska
*1919 -  Sowjetska Běłoruska
*1919 -  Litawsko-Běłoruska Sowjetska Socjaliska Republika
*1919-1922 -  Sowjetska Běłoruska
*1922-1991 -  Sowjetski zwězk
*wót 1991 -  Republika Běłoruskeje

## Demografija w 2009
*Běłoruse – 79,26% (1 455 825)
*Rusy – 10,02% (184 070)
*Ukrainarje – 1,49% (27 362)
*Pólaki – 0,73% (13 420)

## Sport
*Dinamo Minsk - kopańca
*FK Minsk - kopańca
*Partizan Minsk - kopańca

## Galerija

Wobraz:Belarus-Minsk-Svislach and Traetskaye Suburb-1.jpg
Wobraz:Мінск. Верхні горад.jpg
Wobraz:Замалёўкі Мінска 35.jpg
Wobraz:Cathedral of Holy Spirit in Minsk Freedom Square Kareta Zhbanov.jpg
Wobraz:Rat und Kirche.jpg
Wobraz:Belarus-Minsk-City Hall-1.jpg
Wobraz:Minsk Freedom square.jpg
Wobraz:Мінск. Архікафедральны касцёл.jpg
Wobraz:Belarus-Minsk-Trade Union Palace of Culture.jpg
Wobraz:Мінск. КДБ.jpg
Wobraz:Holy Spirit Cathedral (Minsk).JPG
Wobraz:Мінск. Чырвоны касцёл 2.jpg
Wobraz:Дом офицеров 1.JPG
Wobraz:Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатар опэры і балету г. Менск 2.jpg
Wobraz:Nacyjanalny akademičny teatar imia Janki Kupały.JPG
Wobraz:Нацыянальнага драматычнага тэатра імя М. Горкага.jpg
Wobraz:Вул. К. Маркса 16 - 31 вул. Камсамольская -3.JPG
Wobraz:Belarus-Minsk-Railway Station Square-4.jpg
Wobraz:Independence Avenue in Minsk.jpg
Wobraz:Незалежнасти, 22 - 1.JPG


## Wótkaz
Ioniske mórjo

**Ioniske mórjo** ( – *Ionio Pelagos*, , ) jo źěl Srjejźnego mórja a pótakem teke źěl Atlantiskego oceana. 

Lažy mjaz Italskej, Albańskej a Grichiskej. Na pódpołnocy granicujo z Jadrańskim mórjom. Na pódwjacorje granicujo ze Siciliskeju a jo zwězane pśez Messinsku wudcynu z Tyrrenskim mórjom. Na pódzajtšu jo zwězane pśez Korintski kanal z Egejskim mórjom.

Ioniske mórjo ma płoninu 169 000 kwadratnych kilometrow a maksimalnu dłymokosć 5121 metrow.

## Žrědła


## Wótkaze
Kopenhagen

**Kopenhagen** () jo stolica a nejwětše město Dańskeje. Wóna lažy na kupje *Zejland*  a ma 510 000 wobydlarjow.

## Eksterne wótkaze

* Oficialne stronki
Vindeballe

**Vindeballe** jo sedlišćo w Dańskej, na kupje Ærø‎ w regionje Pódpołdnjowa Dańska. Ma 225 wobydlarjow (2008). 

Mě sedlišća ma snaź historiski wóznam *wejsny źěl ([[Połobske Słowjany|połobskich]]) [[Słowjany|Słowjanow]]*.  

## Eksterne wótkaze
* „Dańske mě sedlišća «Vindeballe» – znankstwo połobskosłowjańsko-dańskich stawiznow w srjejźowěku?“ – Stefanie Krawcojc, Rozhlad, 03/2010
Jadrańske mórjo

**Jadrańske mórjo** jo źěl Srjejźnego mórja, pótakem słuša k mórjam Atlantiskego oceana. Lažy na pódpołdnju Europy a wótźělujo Appeninsku połkupu wót Balkańskeje połkupy.

## Mě
Mě *Jadrańske mórjo* póchada wót łatyńskego *Mare Hadriaticum* (abo Mare Adriaticum), kótarež ze swójeje strony wót mjenja města Adria (abo Hadria) póchada, kótarež jo něga na jogo brjogach lažało.

## Geografija

Staty, kótarež z Jadrańskim mórjom granicuju, su Słowjeńska, Italska, Chorwatska, Bosniska-Hercegowinska, Carna Góra a Albańska. Na pódpołdnju jo Jadrańske mórjo zwězane pśez Otrantsku wuscynu z Ioniskim mórjom.

Wjele pśistawow lažy na Jadrańskem mórju, wósebnje Venedig a Triest, kótarejž stej byłej wažnej wuchadnišći Awstrisko-Hungorskego imperiuma do Srjejźnego mórja.

## Žrědła


## Wótkaz
Bordeaux

**Bordeaux** (, ) jo město w krotkowjacornem źělu Francojskeje. Lažy pśi rěce Garonne a jo wuznamny pśistaw pśi Atlantiskem oceanje. Stary pśistaw słuša wót lěta 2007 k swětowemu derbstwoju UNESCO. Bordeaux ma něźi běrtyl miliona wobydlarjow.

## Eksterne wótkaze
Marseille

**Marseille** (, w casach Romskego imperiuma ) jo nejwažnjejšy francojski pśistaw, pó Parisu druge nejwětše město Francojskeje a teke głowne město historiskego kraja Provence a źinsajšnego regiona Provence-Alpes-Côte d'Azur. Lažy na pódpołnocnem brjoze Srjejźnego mórja, na pódzajtšnej kšomje Lawjacego zalewa.

## Eksterne wótkaze
Nazaret

**Nazaret** (hebrejski נָצְרַת‎ *nacrat*, arabski الناصرة‎ al-Nāṣira) jo město w Israelu. Lažy w Galileji a jo to głowne město Pódpołnocnego distrikta.

Źinsa ma něźi 66 000 wobydlarjow.
Hamilton (Ontario)

**Hamilton** jo město w kanadiskej prowincy Ontario. Lažy na krotkowjacornem brjoze jazora Ontario. Město ma něźi 500.000 wobydlarjow. Prědny raz naspomni se město pó lěśe 1812.
Hamilton

**Hamilton** ma rozdźělne wóznamy:

:Města
* Hamilton (South Lanarkshire), Šotiska
* Hamilton (Tasmanien), Awstralska
* Hamilton (Victoria), Awstralska
* Hamilton (Bermuda), Bermuda
* Hamilton (Ontario), w Kanaźe
* Hamilton (Nowoseelandska) w regionje Waikato, Nowoseelandska
* Hamilton (Tasman) w regionje Tasman, Nowoseelandska

w Zjadnośonych statach:
* Hamilton (Alabama)
* Hamilton (Arkansas)
* Hamilton (Colorado)
* Hamilton (Georgia)
* Hamilton (Illinois)
* Hamilton (Indiana)
* Hamilton (Iowa)
* Hamilton (Kaliforniska)
* Hamilton (Kentucky)
* Hamilton (Maryland)
* Hamilton (Massachusetts)
* Hamilton (Minnesota)
* Hamilton (Mississippi)
* Hamilton (Missouri)
* Hamilton (Montana)
* Hamilton (Nevada), Geisterstadt
* Hamilton (New York)
* Hamilton (Ohio)
* Hamilton (Texas)
* Hamilton (Virginia)
* něgajšne mě wót Burnet (Texas)
Balkańska połkupa

**Balkańska połkupa** (skrotko teke *Balkan*) se namaka w krotkozajtšnem źělu Europy. Jo nejpódzajtšnjejša pódpołdnjowoeuropskich połkupow a wupśestrějo se mjaz Jadrańskim a Carnym mórjom. Granicy ze srjejźnej Europu njejsu jasnje definěrowane. Słowo „Balkan“ pśiźo z Turkojskeje rěcy a rěka „góry“ abo „górski lěs“.

Staty na Balkanje su Albańska, Bulgaŕska, Bosniska-Hercegowinska, Chorwatska, Carna Góra, Grichiska, Kosowo, Pódpołnocna Makedońska a Serbiska. Teke małe źěle Rumuńskeje, Słowjeńskeje a Turkojskeje jomu pśisłušaju. Nejwětše město Balkańskeje połkupy jo Istanbul.

## Wótkaz
Helsinki

**Helsinki** (: **Helsingfors**)  jo stolica a nejwětše město Finskeje. Lažy pśi Finskem zalewje a ma 588.695 wobydlarjow.
Riga

**Riga** (letiski *Rīga*) jo stolica a nejwětše město Letiskeje a lažy blisko wulewa Dwiny do Baltiskego mórja. Historiski centrum jo na lisćinje UNESCO.

## Stawizny
*1561-1569 -  Kralojstwo Pólske
*1569-1621 -  Kralojstwo Pólske
*1621-1701 -  Kralojstwo Šwedska
*1701-1721 -  Rusojske Carojstwo
*1721-1917 -  Rusojske Mócnarstwo
*1918-1940 -  Republika Letiska
*1940-1941 -  Sowjetski zwězk
*1941-1944 -  Nimski Rajch
*1944-1991 -  Sowjetski zwězk
*wót 1991 -  Republika Letiska

## Demografija
Ludostwo w 2014:
*letiske - 42,78% (300 002)
*rusojske - 39,51% (277 092)
*běłoruske - 3,96% (27 766)
*ukrainske - 3,74% (26 207)
*pólske - 1,91% (13 384)

## Galerija

Wobraz:Riga skyline.jpg
Wobraz:Old Riga, Latvia.jpeg
Wobraz:Riga johanneskirche 133731389.jpg
Wobraz:Mazā Pils Street in Riga 1-4.JPG
Wobraz:Shkunu street in Riga.jpg
Wobraz:Old Riga Buildings.JPG
Wobraz:Riga Dom.jpg
Wobraz:Riga - City Hall.jpg
Wobraz:Castillo de Riga, Letonia, 2012-08-07, DD 04.JPG
Wobraz:Livonian Park.JPG
Wobraz:Rīga, Zviedru vārti 2002-10-02.jpg
Wobraz:Rīga, Kara muzejs ar Pulvertorni. 1999-08-12.jpg
Wobraz:Consejo de Abogados Letones, Riga, Letonia, 2012-08-07, DD 01.JPG
Wobraz:Russisches Theater in Riga 2018.jpg
Wobraz:La rue Alberta (Riga) (7581842090).jpg
Wobraz:Dome square in Riga - Art Nouveau building.jpg
Wobraz:Riga makslas akademija academy of art.jpg
Wobraz:Latvian National Theatre.jpg
Wobraz:Riga street 2.JPG
Wobraz:Rīga, Mākslas muzejs 1999-08-12.jpg

## Wótkaz
Veszprém

**Veszprém** jo stare město w hungorskej župje Veszprém. Wóno lažy pśi rěce Séd blisko Balatona. Veszprém ma 61 000 wobydlarjow.

## Eksterne wótkaze
Mošovce

**Mošovce** (wobydlaŕstwo: 1380) su město w centralnej Słowakskej z wjele drjewjanymi pomnikami. How jo rodne město wjelikego słowakskego basnikarja Jana Kollára. Prědne historiske naspomnjenje jo z lěta 1233.

## Galerija

Image:Kastielmosovce.jpg|Grod
Image:Kostolmosovce1.jpg|Ewangelska cerkwja
Image:Kostolmosovce2.JPG|Katolska cerkwja
Image:Kaplnka-Mosovce.jpg|Mała cerkwja
Image:Dom-Mosovce.jpg|Drjewjańska architektura

Image:Mosovce.jpg|Wopon
Image:Vlajka-Mosovce.jpg|Chórgoj
Image:Map_slovakia_mosovce.png|Mošovce
Image:Mapa-Mosovce.png|Mošovce


## Wótkaze

* www.mosovce.sk
* Brožura
* Informácije
* Drienok
Izmajil

**Izmajil** () jo město w Odeskej oblasći na Ukrainje. Lažy w historiskim regionje Budžak, pśi pódpołdnjowej kšomje Ukrainy (pśi granicy mjaz Ukrainu a Rumuńskeju) a na pódpołnocnem brjoze Dunajskeje delty, něźi 80 kilometrow na pódwjacor wót Carnego mórja.

Izmajil ma wěcej ako wósymźaset tysac wobydlarjow. 

## Eksterne wótkaze
Strumica (rěka)

**Strumica** ( Струмица/*Strumica*,  Струмица/*Strumica* abo Струмешница/*Strumešnica*) jo rěka, kótaraž w Pódpołnocnej Makedońskej a w Bulgaŕskej běžy. 

Žrědło rěki lažy na wótkłonach góriny Plačkovica, póla sedlišća Radowiš na pódzajtšu Makedońskeje. W toś tej stronje rěka ma mě *Stara reka* a běžy w dłymokem žłobišću na pódpołdnjo. Rěka běžy pótom do rowniny Radowiša a mimo města ze samskim mjenim. Měnja pótom směr, aby se na pódzajtšo wobrośiła a do rowniny Strumicy zadobyła; běžy njedaloko wót města Strumica mimo, źož mě toś teje města pśewzejo. Wót Novego Sela se běg rěki na wuchod wobrośa a běžy do Bulgaŕskeje nutś.

8 km pó zastupje do Bulgaŕskeje jo, na pšawem brjoze, późiwanja gódna twardnica, natwarjona wót cara Samuela I. Bulgaŕskeje. Wót twardnicy sem, Strumica běžy we wjelikej dolinje, nježli až se do rěki Struma wulewa, kótarejež głowny pśiběg wóna jo.
Amsterdam

**Amsterdam** jo głowne město a nejwětše město Nižozemskeje. Wóno lažy w prowincy Pódpołnocna Hollandska w pódwjacornem źělu Nižozemskeje. Ma 762 057 wobydlarjow.
Bukarest

**Bukarest** (rumuński *Bucureşti*) jo stolica Rumuńskeje, kótaraž w pódpołdnju kraja lažy. 

## Žrědła


## Eksterne wótkaze
Ljubljana

**Ljubljana** jo stolica Słowjeńskeje.
Naspomniła jo se k prědnemu razoju pisnje w lěśe 1144 pód swójom nimskem mjenju Laibach.
W źinsajšnej Ljubljanje bydli 270.000 luźi, z nich něźi 40.000 studentow Ljubljanskeje uniwersity.
Madrid

**Madrid** jo stolica a nejwětše město Špańskeje. Wóno ma tśi miliony wobydlarjow a jo tśeśe nejwětše město Europskeje unije. Madrid lažy pśi rěce Manzanares.
Monzón

**Monzón** jo pó pśestupjenjeju nejwětše město Špańskeje. Něźi 17.115 wobydlarjow bydle tam na 155,01 km².

## Geografija
* Wusokosć: 273 m nad mórskim niwowom
* Šyrina: 41º 54' 00" N
* Dłujkosć: 00º 11' 00" E

## Partnarske města

*  Barcelona, Špańska
*  Muret, Francojska
Stockholm

**Stockholm** jo stolica Šwedskeje a lažy pśi Baltiskem mórju.  


Stockholm-594-Stadt von Aufzug-2005-gje.jpg
Stockholm-292-Altstadtgasse-2005-gje.jpg
Stockholm-426-Einkaufspassage-2005-gje.jpg
Stockholm-454-Segler Goetheborg-2005-gje.jpg
Stockholm-448-Wasa-2005-gje.jpg
Stockholm-486-Ericson-2005-gje.jpg
Stockholm-496-Strandvaegen-2005-gje.jpg
Stockholm-534-Telefonhaeuschen-2005-gje.jpg
Stockholm-552-Johanneskyrka-2005-gje.jpg


## Nožki


## Wótkaz
Bern

**Bern** jo stolica Šwicaŕskeje a z wěcej ako 128 tysacami wobydlarjow teke stwórte nejwětše šwicaŕske město. Lažy w kantonje Bern.

## Wótkaze
Zürich

**Zürich** (, , , ) jo nejwětše město Šwicaŕskeje a stolica kantona Zürich. Jo to technologiski a ekonomiski centrum cełoswětoweje wažnosći. Zürich ma jano pśisamem styrista tysacow wobydlarjow, ale jogo aglomeracija ma něźi 2 miliona wobydlarjow.

## Žrědła


## Eksterne wótkaze

* Oficialne stronki
New York City

**New York** (wugronjenje , oficialnje **New York City**) jo nejwětše město we Zjadnośonych statach Ameriki. Lažy na  dłujkem zajtšu Zjadnośonych statow Ameriki na brjoze Atlantiskego oceana.  

## Eksterne wótkaze
* Oficialne stronki
Mandžuska rěc

**Mandžuska rěc** słuša k swójźbje  tunguzskich rěcow (teke: mandžu-tunguzskich rěcow). Wóna jo jadna z aglutujucych rěcow z wokalnej harmoniju  a jo była pisana z mandžuskim pismom ,  modifikowanym z mongolskego alphabeta, kótaryž póchada zasej ze staroujgurskego pisma.

## Stawizny

### Qing-Dynastija

Mandžuska rěc jo była rěc na dwórje madžuske Qing-Dynastie, kótaraž jo 1644-1911 nad Chinu kněžyła, ale w kóńcu  17. stolěśa jo było  samo na dwórje lěbda hyšći mandžusku rěc słyšaś. Oficielne dokumenty su byli pak do 1911 chinski a mandžuski spisane a na młogich twarjenjach z  Qing-Dynastie su wiźeś mandžuske napisy.

Za studium  Qing-Dynastije su znajobnosći  mandžuskeje rěcy wažne wuměnjenje. Weto wuknjo źinsa jano mało sinologow mandžuski.

## Literatura
* Gorelova, Liliya M.  2002.  *Manchu Grammar*.  Brill Academic Publishers .
* Möllendorff, Paul Georg von. 1892. ''A Manchu Grammar: With Analysed Texts.'' Shanghai.
* Tulisow, Jerzy. 2000. *Język mandżurski*&nbsp;(« The Manchu language »), coll.&nbsp;« Języki Azjii i Afryki »&nbsp;(« The languages of Asia and Africa »), Dialog, Warsaw, 192&nbsp;p.&nbsp;

## Nožki
Kijew

**Kijew** ( Київ;  *Kijów*;  Киев) jo stolica a nejwětše město Ukrainy a lažy na pódpołnocy kraja pśi Dnjeprje. Kijew jo był z 9. lětstotka sedło wjelikomócnarstwa (Kijewska Rus) a toś załožeńske městno stawizniskeje Rusojskeje.

## Stawizny
*1260-1362 -  Złota Orda
*1363-1387 -  Wjelikie Wjerchojstwo Litawske
*1387-1569 -  Wjelikie Wjerchojstwo Litawske (Unija pólsko-litawska)
*1569-1667 -  Kralojstwo Pólske
*1667-1721 -  Rusojske Carojstwo
*1721-1917 -  Rusojske Mócnarstwo
*1917 -  Rusojska Republika
*1917-1918 -  Sowjetska Rusojska
*1918 -  Ukrainska Ludowa Republika
*1918 -  Ukrainski Stat
*1918-1920 -  Ukrainska Ludowa Republika
*1920-1922 -  Sowjetska Ukraina
*1922-1991 -  Sowjetski zwězk
*wót 1991 -  Ukraina

## Demografija w 2001
*Ukrainarje – 82,23% (2 110 767)
*Rusy – 13,14% (337 323)

## Sport
*Dynamo Kijew - kopańca
*Arsenał Kijew - kopańca
*BK Kijew - basketball

## Galerija

Wobraz:Saint Sophias Cathedral (8600666117).jpg
Wobraz:Independence square, Kiev, Ukraine.jpg
Wobraz:2005-08-15 Pechersk Lavra seen from river Dnepr Kiev 311 cropped.jpeg
Wobraz:Kijów - Sobór Mądrości Bożej 01.jpg
Wobraz:Києво-печерська лавра.JPG
Wobraz:Загальний вид Маріїнського палацу.jpg
Wobraz:Министерство иностранных дел Украины.JPG
Wobraz:Успенський собор.JPG
Wobraz:Golden Gate Kiev 2018 G1.jpg
Wobraz:St. Volodymyr's Cathedral in Kiev (cropped).jpg
Wobraz:3. Собор Свято-Пантелеймонівський (Київ).JPG
Wobraz:Pechersk 28 09 13 197.JPG
Wobraz:Universität Kiew.jpg
Wobraz:Дзвіниця велика Успенського собору4!.jpg
Wobraz:Києво-Михайлівський Золотоверхий чоловічий монастир..jpg

Wobraz:Будинок із химерами-2.JPG
Wobraz:Андріївська церква-011.JPG
Wobraz:Contracts House (Kiev).jpg
Wobraz:Vl09.JPG


## Wótkaz
Barcelona

**Barcelona** jo nejwětše město a stolica Kataloniskeje a z populaciju wěcej ako połdroge miliona wobydlarjow teke druge nejwětše město Špańskeje pó Madriźe.

Lažy na pódzajtšnej kšomje Špańskeje na brjoze Srjejźnego mórja.

## Eksterne wótkaze
Washington, D.C.

**Washington, D.C.** jo stolica Zjadnośonych statow Ameriki. Město bu w lěśe 1791 załožone a źinsa ma šesć stow tysac wobydlarjow.

Lažy na pódpołnocnem brjoze rěki Potomac. Granicujo na pódpołnocy a pódzajtšu z Marylandom a na krotkem wjacorje z Virginiju.

## Wótkaz
Joachim Gauck

**Joachim Gauck** (* 24. januara 1940, Rostock) jo nimski politikaŕ a prezident zwězkoweje republiki Nimskeje w lětach 2012-2017.
Rumunšćina

**Rumunšćina** (teke **Dakorumuńšćina**) jo jadna rěc z  romaniskich rěcow kótarež słušaju k  indoeuropskim rěcam. Rumunšćina słuša k pódkupce pódzajtšnoromaniskich rěcow. Rumuńska rěc jo oficielna rěc w Rumuńskej a Moldawskej. Ako z maminu rěcu z njej powěda něźi 30 milionow luźi.

## Alfabet
Wót lěta 1860 rumunšćina wariantu łatyńskego alfabeta z někotarymi pśidatnymi pismikami (Ă, ă, Â, â, Î, î, Ș, ș, Ţ, ţ) wužywa.

Nota. Dolne znamješko pśi rumuńskich pismikach șțȘȚ wupada kaž koma, nic kaž cedila kaž pśi turkojskima şŞ abo francojskima çÇ. Tak dłujko kaž połne sady znamješkow za Unicode njejsu byli daloko wužywabne w licakach, a cesto hyšći něnto, wužywaju město togo pismiki şţŞŢ, kótarež maju cedile.

## Gramatika
Rumuński substantiw ma tśi rody, dwě gramatiskej cysle a pěś padow. Ako artikel funkcioněruju, kaž teke w drugich Balkańskich rěcach, kóńcowki, kótarychž formy wót roda, gramatiskego cysła a pada wótwisuju.
Pódzajtšnoromaniske rěcy

**Pódzajtšnoromaniske rěcy** su podkupka romaniskich rěcow, słušajucych k indoeuropskim rěcam.

## Źělenje

* Pódzajtšnoromaniske rěcy
** italske rěcy
*** italšćina - 60 mil. w Italskej
*** korsičćina
*** neapolšćina - 8 mil. we srjedźnojužnej Italskej
*** sicilšćina - 5 mil. na Sicilskej
*** romanesco
*** istrijšćina
*** judeo-italština - 4 tys. w Italskej
** dalmatišćina - mortwa rěč w Chorwatskej
** rumunšćina
** arumuńšćina
** meglenorumunšćina
** istrorumunšćina
Dunaj

**Dunaj** (nim. *Donau*, słow. *Dunaj*, hung. *Duna*, chorw. *Dunav*, serbi./bulg. *Дунав*, rum. *Dunărea*, ukr. *Дунай*) jo wažna a dłujka rěka w Europje. Jo 2 857 kilometrow dłujki a jogo rěcyna wopśimjejo 801 463 km². Wužrědli se zběžanim Brega a Brigacha w Donaueschingenje w Nimskej a běžy pśez Nimsku, Awstrisku, Słowaksku, Hungorsku, Chorwatsku, Serbisku, Rumuńsku, Bulgaŕsku, Moldawsku, Ukrainu a wulewa se do Carnego mórja.  
Dunaj jo druga nejdlejša rěka w Europje.

## Wuznamne města na Dunaju

### [[Nimska]]
** Tuttlingen w Baden-Württembergskej
** Sigmaringen w Baden-Württembergskej
** Munderkingen w Baden-Württembergskej
** Ulm w Baden-Württembergskej
** Ingolstadt w Bayerskej
** Kelheim w Bayerskej
** Rězno w Bayerskej
** Straubing w Bayerskej
** Deggendorf w Bayerskej
** Passau w Bayerskej

### [[Awstriska]]
** Linz
** Krems
** **[[Wien]]**

### [[Słowakska]]
** **[[Bratisława]]**
** Komárno
** Štúrovo

### [[Hungorska]]
** Győr
** Komárom
** Esztergom
** Visegrád
** Vác
** Szentendre
** **[[Budapest]]**
** Százhalombatta
** Ráckeve
** Dunaújváros
** Paks
** Kalocsa
** Baja
** Mohács

### [[Chorwatska]]
** Vukovar
** Ilok

### [[Serbiska]]
** Apatin
** Bačka Palanka
** Novi Sad
** **[[Běłohród]]**
** Smederevo
** Donji Milanovac
** Kladovo

### [[Rumuńska]]
** Moldova Nouă
** Orşova
** Drobeta-Turnu Severin
** Calafat
** Bechet
** Dăbuleni
** Corabia
** Turnu Măgurele
** Zimnicea
** Giurgiu
** Olteniţa
** Călăraşi
** Feteşti
** Cernavodă
** Hârşova
** Brăila
** Galaţi
** Isaccea
** Tulcea
** Sulina 

### [[Bulgaŕska]]

## Wótkaz
Ritopek

**Ritopek** (Serbiski kyriliski: Ритопек) jo městny źěl města Běłogroda, kótaryž słuša k městnej gmejnje Grocka.

## Nožki
Gmejna

**Gmejna** jo nejmjeńšy administratiwny wótźěl statow. Sedło gmejnskego zastojnstwa jo zwětšego radnica. W Nimskej jo gmejna nosaŕka komunalnego samozastojanja. Parlament gmejny jo gmejnska rada a głowa jo šołta.

Někótare gmejny źěłaju w zastojnskich zwězkach zgromadnje, kaž na pśikład Chrósćicy, Njebjelčicy, Pančicy-Kukow, Ralbicy-Róžant a Worklecy w zastojnskem zwězku „Při klóšterskej wodźe“.
Wokrejs

**Wokrejs** (nimski: *Landkreis*, w někotarych zwězkowych krajach teke *Kreis*) jo pó nimskem komunalnym pšawu zwězk gmejnow a teritorialna korporacija. Wón zastoj swój teritorij pó zasadach gmejnskego samozastojanja.

Organy wokrejsa su wokrejsna rada a krajny rada.
Stat

**Stat** jo politiski konstrukt, kótaryž wopśimjejo zgromadny, wobgranicowany teritorij, k tomu słušecy statny lud (pó staśaństwje) a realne wugbanje mócy (statnu móc). Pó formje kněžaŕstwa rozeznawa se monarchistiske, awtokratiske a demokratiske staty. 

Na zemi su 194 njewótwisnych a wót Zjadnośonych narodow pśipóznatych statow. 

## Glědaj teke
* Lisćinu wšych njewótwisnych statow
Mandžuraja

**Mandžuraja** jo region w dłujkopódzajtšnej Chinskej, wokoło městow Harbin, Shenyang a Changchun. Wóna wobpśimjo prowincy Heilongjiang, Jilin a Liaoning. Z historisko-politiskich pśicyn se toś te pomjenjenje togo regiona w Chinje wšak južo njewužywa. Powěda se wó **dłujkopódzajtšnej Chinje** 东北/ 东北三省/ 东三省| t=東北/ 東北三省/ 東三省Dōngběi/ Dōngběisānshěng/ Dōngsānshěng. 

## Stawizny

Mandžuraja (bźez prowince Liaoning) jo była tradicionelnje sedlenski rum naroda Mandžu. Wót nich póchada teke mě togo kraja. Wóni su kněžyli nad cełeju Chinskeju wót 17. stolěśa a załožyli Qing-dynastiju
Mandžu (lud)

**Mandžu** su lud w Mandžuraji na dłujkem zajtšu Chinskeje.

## Demografija a awtonomija
Pśi ludlicenju w lěśe 2000 jo dało 10.682.262 Mandžu. Wobydlaŕstwo źěli se (pó datach z lěta 1990) tak: 50,43 % Mandžu jo žywe w Liaoningu, 17,6 % w Hebeiju, 12,06 % w Heilongjiangu, 10,67 % w Jilinje, 4,65 % w awtonomnem teritoriumje Nutśikowna Mongolska a 1,68 % w Beijingu.

*Lěcrownož Mandžu twórje jano 13% wobydlaŕstwa prowince Lianoning, maju za sebje 6 awtonomnych wokrejsow. (Benxi, Huanren, Kuandian, Qingyuan, Xinbin a Xiuyan) pak pśez 17% płoniny  prowince. 
*W prowincy Hebei su Mandžu jano 3,2% wobydlaŕstwa, maju 4 awtonomne wokrejse (Fengning, Kuancheng, Qinglong a Weichang) to jo 12,3% płoniny prowince. 
*W prowincy Jilin jo 4% Mandžu, w awtonomnem wokrejsu Yitong jo wšak płonina 1,3%. 
*W prowincy Heilongjiang twórje Mandžu 3% wobydlaŕstwa, jaden awtonomny wokrejs jo tam wšak jano za Mongole.

## Póchad
Mandžu póchadaju wót Džürčenow, kótarež w 12. stolěśu su dłujkozajtšnu Chinsku dobyli. Mě „Mandžu“ jo se  1635 oficielnje zawjadło wót Huang Taiji, (皇太极) kótaryž jo słušał k Tiangčou-Džürčenam. Huang Taiji jo rozsuźił, mě „Mandžu“ wužywaś a jo zakazał wužywanje mjenja „Džürčen“.  Do  16. stolěśa su se prědowniki luda Mandžu wót góńtwy, rybarstwa a pó źělach wót rolnikaŕstwa žywili.

## Literatura
* Brunhild Körner, geb. Lessing: *Der Ahnenkult der Mandschu in Peking.* In: *Baessler-Archiv.* Neue Folge. Bd 3. Berlin 1955, S.175-193.
* Michela Lovadina: *Manchu Shamanic material rediscovered: a photographic documentation from the 1932 [[Sven Hedin]] [[Chinesisch-Schwedische Expedition|expedition]].* Mit Fotografien und deutschen Texten von Gösta Montell. Shamanica Manchurica collecta. Bd 6. Harrassowitz, Wiesbaden 1998. 
* Fān Jiāng 江帆: 满族生态与民俗文化 *Mǎnzú shēngtài yǔ mínsú wénhuà* (Ökologie und Folklore in der Kultur der Mandschu). Verlag der Sozialwissenschaften Chinas 中国社会科学出版社, Beijing 北京 2006. 
* Qizong Jin, Giovanni Stary (Einl. u. Übers.), Hartmut Walravens (Hrsg.): *Geschichte und Leben der Mandschu.* C. Bell, Hamburg 1984.
Zjadnośone narody

**Zjadnośone narody** (teke **Organizacija zjadnośonych narodow**, engelski **United Nations**, skrotconka **UN**) jo swětodaloka mjazynarodna organizacija z 192 cłonkami. Wona bu załožona 26. julija 1945 w San Franciscu ako narownanje Zwězka ludow. Jeje głowny zaměr jo spěchowanje mjazynarodnego měra a kooperacije. Sedło Zjadnośonych narodow namaka se w New Yorku.

## Generalne sekretarje
Generalny sekretaŕ Zjadnośonych narodow jo pśedsedaŕ sekretariata a nejwušy zarědnik organizacije. Reprezentěrujo UNO a jo toś zwětšego nejznaśejša wósobina organizacije.

## Wótkaz
Wětš

**Wětš** jo trajna horicontalna pówětšowa tšuga.

Wětš wariěrujo pó směrje, spěšnosći.

## Woprošenje rostlinow a roznosowanje płodow abo semjenjow
Wjele rostlinow wužywa wětš za woprošenje kwiśonkow (na pś. buki) abo za roznosowanje płodow abo semjenjow.

## Glědaj teke
* Tergaty wětš
* Orkan
* Taifun

## Nožki
Teplice

**Teplice**, do 1948 *Teplice-Šanov* (nim. *Teplitz-Schönau*, něgajšnje teke *Töplitz*), jo wokrejsne město z 50.728 wobydlarjami (2011) w pódpołnocnem źělu Českeje w Ústeckem kraju. Lažy w zdalonosći wót 15 km na pódwjacor wót města Ústí nad Labem. W měsće su byli kupjele, kótarež w 18. a 19. stolěśu su prominentne ze cełeje Europy woglědowali. 1812 stej se tam zmakałej Beethoven a Johann Wolfgang von Goethe.
Indiski ocean

**Indiski ocean** jo ocean, kótaryž lažy mjazy Afriku, Aziju, Awstraliju a Antarktiku. Ma płoninu wót něźi 73 556 km² (něźi 20 % wódowego pówjercha zemje) a jo toś tśeśi nejwětšy ocean na zemi (pó Śichem oceanje a Atlantiskem oceanje).

Na pódpołnocy granicujo Indiski ocean z Aziju, wósebnje z Indiskeju połkupu a Arabiskeju połkupu, na pódwjacorje z pódzajtšneju Afriku a Atlantiskim oceanom, na pódzajtšu z Indochinu, Awstraliju a Śichym oceanom a na pódpołdnju pak z Pódpołdnjowym oceanom pak z Antarktiku (wótwisnje wót definicije).

Na dłujkem wjacorje jo Indiski ocean zwězany pśez Arabiske mórjo, Cerwjene mórjo a wobchadnje wuznamny Suezski kanal ze Srjejźnym mórjom.

Wjelike kupy Indiskego oceana su Madagaskar, Sri Lanka a někotare kupy Indoneziskeje.

## Eksterne wótkaze
Karibiske mórjo

**Karibiske mórjo** jo pódlańske mórjo Atlantiskego oceana. Lažy na pódwjacorje Atlantiskego oceana pśed brjogom Ameriki a ma płoninu wót 2.754.000 km².

Granicujo na pódpołdnju z Venezuelu, Kolumbiskej a Panamu, na pódwjacorje z Kosta Riku, Nikaraguu, Hondurasom, Guatemalu, Belize a mexikańskej połkupu Yucatán, na pódpołnocy z Wjelikimi Antillami (z Kubu, Hispaniolu, Jamaiku a Puerto Ricom) a na pódzajtšu z Małymi Antillami.

## Wótkaz
Bixa orellana

**Bixa orellana** jo bom abo kerk ze swójźby (*Bixaceae*).

## Wopis
Bixa orellana jo bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót až do 9 m, abo kerk, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót něźi 3 m.

Wjelike, wogonkate łopjena su wutšobojte a bronzobarwnje woběžuju. Wóni njasu pódlańske łopjeńka.

Kwiśo w lěśu. Kwiśonki su cerwjene, rožojte abo běłe, kótarež stoje w promjenjach.

### Płody a semjenja
Płody su cerwjene a mandlojte a njasu cerwjene šćeśiny. Wóni hyšći dłujko na gałuzach wóstanu. Jadnotliwe semjenja njasu cerwjeny mantel (*Arillus*), z kótaregož se móžo bogata na karotin barwidło gótowaś.

## Stojnišćo
Rosće w śopłych a bźezomrozowych stojnišćach.

## Rozšyrjenje
Rostlina jo w tropiskej Americe domacna. Ale něnto jo do tropiskeje Afriki rozšyrjona.

## Wužywanje
Bixa orellana se ako pyšnu rostlinu sajźa. Barwidło se za barwjenje caroby (butra, šokolada, twarožk) a tekstilijow wužywa.

## Žrědła
* Botanica, Bäume und Sträucher, Über 2000 Pflanzenporträts, , bok 141 
* , bok 155, pód lema *bikso* (*Bixa*) 

## Eksterne wótkaze

* Stronki wó wěrcach wót Gernot Katzer
Slobrowita šytawa

**Slobrowita šytawa** (*Casmerodius albus*, syn.: *Ardea alba*) jo ptašk ze swójźby (*Ardeidae*).

## Wopis
Slobrowita šytawa ma běłe pjerje. Jeje šnapac jo wjeliki, kałakojty a žołty. Ptašk dośěgnjo dłujkosć wót 85 až do 104 cm a dalokosć rozpněśa wót 145 až do 170 cm. Śamnej noze stej dłujkej. Šyja jo dłujka a pśi lětanju zekśiwjona. Na rozdźěl wót drugich šytawow šnapacowy kórušk se akle za wokom kóńcy.

Žerjo žaby, ryby a bźezrěpniki w płonej wóźe a suchych stronach bagnow.

W sedańskem casu šnapac jo carny. Mimo togo njaso dłujke pyšne pjera na kśebjaśe, mjaz tym až dłujke pjera na tyle feluju.

## Rozšyrjenje
Ptašk jo w pódwjacornej a srjejźnej Europje, wósebnje w regionje Carnego mórja a Kaspiskego mórja, rozšyrjony. Wón pśezymujo w regionje Srjejźnego mórja a w Africe.

## Nožki


## Žrědła
* Chris Kightley, Steve Madge, Dave Nurney: Taschenführer Vögel, Alle Arten Mitteleuropas, , bok 19, pód lema *Silberreiher*, z wědomnostnym mjenim *Egretta alba* 
* , bok 46, pód lema *Silberreiher*, z wědomnostnym mjenim *Ardea alba* 

## Eksterne wótkaze
Marmarske mórjo

**Marmarske mórjo** (, ) jo małe nutśikokrajne mórjo Srjejźnego mórja. Na pódpołdnju a pódzajtšu granicujo z aziskim a na pódwjacorje a pódpołnocy z europskim źěłom Turkojskeje. Na krotkem wjacorje jo zwězane pśez mórsku wuscynu Bosporus z Egejskim mórjom a na dłujkem zajtšu jo zwězane z Carnym mórjom pśez mórsku wuscynu Dardanellow.

Ma płoninu wót 11 140 kwadratnych kilometrow a maksimalnu dłymokosć wót 1370 metrow. 

## Wótkaz
Egejske mórjo

**Egejske mórjo** ( - *Aigaio Pelagos*, ) jo mórjo mjaz europskeju Balkańskeju połkupu a aziskeju Anatoliskeju, pódlańske mórjo Srjejźnego mórja. Słuša k mórjam Atlantiskego oceana. Granicujo na pódpołnocy a na pódwjacorje z grichiskeju twardeju zemju, na pódpołdnju z grichiskeju kupu Kreta a na pódzajtšu z Turkojskeju. Na dłujkem wjacorje jo pśez mórsku wuscynu Dardanelle zwězane z Marmarskim mórjom (a dalej pśez wuscynu Bospor z Carnym mórjom) a na pódzajtšu jo zwězane pśez Korintski kanal z Ioniskim mórjom.

Wuznamne pśistawy Egejskego mórja su na pśikład Athen a Sołun w Grichiskej a Smyrna w Turkojskej.

## Wótkaz
Gibraltarski pśelew

**Gibraltarski pśelew** (, ) jo mórski pśelew, kótaryž zwězujo Srjejźne mórjo z Atlantiskim oceanom a wótźělujo Špańsku a Gibraltar na europskej Pyrenejskej połkupje wót Marokka w Africe.

Pśelew jo wuski 14,3 km a 300 až 900 metrow dłymoki.

## Eksterne wótkaze
Pyrenejska połkupa

**Pyrenejska połkupa** (teke **Iberiska połkupa**) jo wjelika połkupa na krotkem wjacorje Europy, nejwěcej pódwjacornje z tśich wjelikich pódpołdnjowych europskich połkupow – Pyrenejskeje, Apenninskeje a Balkańskeje. Ma płoninu wót něźi 580 000 km² a pótakem jo pó Skandinawiskej połkupje druga nejwětša połkupa Europy.

Pyrenejska połkupa granicujo na pódzajtšu z Srjejźnym mórjom a na pódwjacorje z Atlantiskim oceanom. Z Europu jo zwězana na dłujkem zajtšu, źož jeju granicu twórje góry Pyreneje. Na pódpołdnju Pyrenejskeje połkupy lažy Gibraltarski pśelew, kótaryž wótźělujo Europu wót Afriki.

Na Pyrenejskej połkupje laže Špańska, Portugalska, Andorra, mały kusk Francojskeje a teke Gibraltar, zamórski teritorij Zjadnośonego kralojstwa. 

## Eksterne wótkaze
*
Marokko

**Marokko**, arabski: **المغرب** (al-Maghrib, *„Zapad“*), jo stat na dłujkem wjacorje Afriki. Jogo susedy su na pódzajtšu Algeriska, na pódpołdnju Pódwjacorna Sahara a na pódpołnocy dwě małej špańskej eksklawje Ceuta a Melilla.
Ilyry

**Ilyry** su byli indogermaniski lud, kótaryž jo w starowěku w pódwjacornem źělu Balkańskeje połkupy žywy był.

## Nastaśe

Historiski zachopjeńk luda, kótaryž my pózdźej znajomy ako Ilyrow, jo něźi 1000 pśed Kristusom. Nastaśe Ilyrow wóstawa problem za modernych prehistorikarjow. Ga Proto-Ilyry su pśišli w wšakorakich kupkach wóstawa njejasne.

## Wuzemrěśe etnikuma a rěc
Ilyriska rěc jo jadna z wumarłych indoeuropskich rěcow. Wóna jo se źěliła w narěcy. Wše te rěcy su wěrjepodobnje wumrěli w 5. stolěśu pó Kristusu. Teke Albańska rěc jo tradicionelnje wiźona ako naslědnik illyriskich narěcow, kótaraž jo pśežywila w dalokem teritoriumje Balkana wob cas srjejźowěka. Pódpołdnjowoserbiscy historikarje su měnjenja, až jo albańska rěc naslědnik thrakiskich rěcow.

## Literatura
* John Wilkes: *The Illyrians.* Oxford [u.a.] 1995. 
* Hans Krahe: *Die Sprache der Illyrier.* Wiesbaden 1955.
* Anton Mayer: *Die Sprache der alten Illyrier.* In: *Schriften der Balkankommission (Linguistische Abteilung).* Wien 1957

## Weblinks
Pódwjacorna Sahara

**Pódwjacorna Sahara** jo okupěrowany stat w&nbsp;Africe. Jogo susedy su Algeriska, Mauretańska a Marokko. Kraj jo z wětšego źěla pśez Marokko okupěrowany.
Illyrske rěcy

**Illyriske rěcy** su byli w antice rěcy, z kótarymiž jo powědał lud Illyrow a wóne słušaju k indoeuropskim rěcam.

## Stawizny
Illyriske rěcy (dialekty) su nastali nejpjerwjej zazdaśim něźi w 2. lěttysacu pśed Kristom, wěrjepodobnje něźi w 1300 pśed Kristusom, ako mykeniska centra w Grichiskej su se rozwalili. Rěc (rěcy) se wuwiła radnje awtochtonje w cełem regionje (Illyriskej). Wót 6. stolěśa pśed Kristom su załožyli Grichy jadnotliwe kolonije na teritoriumje Illyrow (na pśikład Dyrrachium, Apollonia abo Lissus), wót togo stolěśa jo wobwliwowała starogrichiska rěc illyrisku rěc w słowoskłaźe. W 1. stolěśu pśed Kristusom jo se zachopiło dobywanje illyriskego teritoriuma pśez Romarjow, nejpjerwjej pód Caesarom (Illyrisko-romska wójna). Illyriska rěc se požycyła z łatyńskeje rěcy wjele słowow, ale njejo se stała dopołnje romanisowanu. Wót 6. stolěśa pó Kristusu su sedlili Słowjany a Awary z pódpołnocnego Balkana w teritoriumje Illyrow. Illyry su pśewzeli jadnotliwe słowa z słowjańskich rěcow. Wjeliki źěl pśidrogowarjow jo wurubił a znicył illyriske města. Illyry (w źinsajšnej Chorwatskej, Słowjeńskej, Bosniskej-Herzegowinje, Serbiskej a Carnogórskej) su se asimilěrowali z cuzu kulturu połnje.

## Ilyrski słownik

## Nožki


## Literatura

* Hans Krahe, *Die Sprache der Illyrer*, 2 Bände, 1955 u. 1964
* Anton Mayer, *Die Sprache der alten Illyrier*, 2 Bände, 1957 u. 1959
* Ivan Duridanov, *Thrakisch, Dakisch, Illyrisch*, in: *Handbuch der Südosteuropa-Linguistik*, hrsg. v. Uwe Hinrichs, 1999 (), S. 733-759
* *The Cambridge encyclopedia of the World's ancient languages*, ed. by Roger D. Woodard, 4. Aufl., 2005 (), S. 12f
Gibraltar

**Gibraltar** (cesto  *The Rock* - „skała“) jo zamórski teritorij (něgajšna kronowa kolonija) Zjadnośonego kralojstwa. Wupśestrěwa se na pódpołdnju Iberiskeje połkupy, na městnje, kótarež jo Africe nejbližej. Toś to strategiske połoženje zmóžni kontrolěrowaś Gibraltarsku wuscynu.
Apenninska połkupa

**Appeninska połkupa** () jo europska połkupa w Srjejźnem mórju, jadna z tśi nejwětšych pódpołdnjowych europskich połkupow (drugej dwě stej Balkańska połkupa na pódzajtšu a Pyrenejska połkupa na pódwjacorje).

Na połkupje lažy tśi staty: Italska, San Marino a Vatikan. Połkupa granicujo na pódzajtšu z Jadrańskim mórjom, na pódpołdnju z Ioniskim mórjom a na pódwjacorje z Tyrrenskim mórjom.