Nulowy meridian

**Nulowy meridian** jo ten meridian (połkrejz, kótaryž stoj padorownje k zemskemu ekwatoroju a źo wót pódpołnocnego k pódpołdnjowemu poloju), wót kótaregož geografiska dlinina licy se k pódzajtšoju a k pódwjacoroju.

Jogo póstajenje jo pópšawem pśipadne, ale jo se pśez mjazynarodne dogrono (*Mjazynarodna meridianowa konferenca [[1884]]*) do meridianoweje rowniny Londonskeje gwězdarnje Greenwich połožył a pomjenjujo se togodla cesto **Greenwichski meridian** (Meridian doma *[[Flamsteed House]]* gwězdarnje *Royal Greenwich Observatory*). Do togo su se rozdźělne nulowe meridiany wužyli.

Pó standarźe licy se geografiska dlinina wót nulowego meridiana pozitiwnje k pódzajtšoju (0° až do 360°), ale město togo jo teke *pódzajtšna dlinina* (0-180° pódzajtšo) a *pódwjacorna dlinina* (0-180° pódwjacor) rozšyrjona. Ako skrotconce wužywatej se *Pz* abo *E* za „pódzajtšo“ a *Pw* abo *W* za „pódjwacor“. Symbol *E* (engelski za „East“, francojski „Est“) jo pó źělach w nimčinje nałog, aby zajźowało zaměnjenjeju z *nulu* . Na pódwjacornej 
hemisferje (pśedewšym w USA) jo pśeśiwo mjazynarodnej normje teke *pódwjacorne* licenje wót 0-360° nałog.

Źinsajšny standard, nulowy meridian póšěgowego systema WGS84 a ETRS89/GRS80, njejo na zemski powjerch wězany, ale na modelěrowany geodetiski datum, dokulaž meridiany w dokradnjejšem licenju njejsu na kšutych městnach powjercha (kontinentalne pśesunjenje, zběranje a spadowanje mórja). Źo pśez Greenwichski park, wušej 100 metrow na pódzajtšo wót historiskeje Greenwichskeje „turistiskeje linije“ stareje gwězdarnje Greenwich.

## Zawjeźenje
Dłujkosć nulowego meridiana jo poł zemskeje wótměry mjazynarodnego zemskego elipsoida, kótaraž měri se pśez pola, pótakem 20.003,9&nbsp;km. Ze swójim napśeśiwnym meridianom, kótaryž prěcy na pśikład Wrangelowu kupu pśi 180° (bźez 
pśidaśa E abo W), wudopołnjujo se nulowy meridian k wjelikemu krejzoju na zemi. Datumowa granica źo pó źělach (blisko polowu a na pódpołnoc wót ekwatora) dokradnje na 180° Greenwich (wótchylenja resp. wuwześa wót 180° geografiskeje šyriny: w Beringowej droze, pśi Aleutach (Alaska), w Kiribati, pśi Fidžiskich kupach, pśi Tuvalu, pśi Tonze a pśi nowoseelandskima kupoma Kermadec a Chatham).

Do póstajenja mjazynarodnego nulowego meridiana w lěśe 1884 jo skóro kuždy europski kraj swójski nulowy meridian měł, zwětšego geografiska dlinina datego głownego města resp. gwězdarnje.

Z pśiběrajucym mjazynarodnym drogowańskim wobchadom - pśedewšym ze zeleznicu - jo zjadnośenje eksistěrujucych systemow trjebne było. Mimo togo jo stawnje wažnjejše było, dokradny mjazynarodny cas (swětowy cas) k dispoziciji měś. Wón jo ako městny cas nulowego meridiana definěrowany.

## Mjazynarodna meridianowa konferenca, Washington 1884

Na Mjazynarodnej meridianowej konferency 14.&nbsp;oktobra 1884 we Washingtonje, D.C. z reprezentantami z 25 narodow jo se meridian, kótaryž źo pśez Greenwich, ako zakład mjazynarodnego koordinatowego systema zawjadł.

Ako móžny mjazynarodny nulowy meridian jo se na Washingtonskej konferency wósebnje pěś móžnosćow diskutěrowało:
* Pariski meridian, Pariskego obserwatoriuma: 2°&nbsp;20'&nbsp;14.025“ na pódzajtšo wót Greenwicha
* južo wót starowěka znaty Ferrowy meridian na źinsa 17°&nbsp;40'&nbsp;00" pódwjacor
* móžny nulowy meridian pla Acorow pśi něźi 28°&nbsp;0′&nbsp;W
* móžny nulowy meridian w Pacifiskem oceanje na źinsa 180° (pśeśiwowobłuk ku Greenwichskemu meridianoju, wótpowědujo pśibližnje źinsajšnej datumowej granicy)
* Greenwichski meridian, kótaryž jo se na tegdejšych modernych mórskich kórtach zwětšego wužył (toś to ceste wužywanje jo za jogo wólbu rozsuźiło).

W běgu konference jo se skóro wukopało, až Pariski nulowy meridian njeby žednu wětšynu namakał. Stary Ferrowy meridian su dla jogo póstajenja na dokradnje 20°&nbsp;W wót Parisa někotare lěta do togo za francojsku „pódwódna łoź“ měli. Acory a Beringowa droga njejsu pśedewšym togodla do pšašanja pśišli, dokulaž njejsu měli obserwatorium a tegdy ani njejsu byli telegrafiski ze zbytnym swětom zwězane.

Tak jo se skóńcnje Greenwichski nulowy meridian ako mjazynarodny nulowy meridian z wjelikeju wětšynu pśesajźił – pśi zdźaržanju głosa Francojskeje.

## Pśeběg nulowego meridiana

Greenwichski nulowy meridian prěcy wósym źinsajšnych statow na twardej zemi a ma w jadnotliwych krajach slědujucu dłujkosć:
* Zjadnośone kralojstwo (319 km)
* Francojska (735 km)
* Špańska (336 km)
* Algeriska (1.555 km)
* Mali (760 km)
* Burkina Faso (430 km)
* Togo (39 km)
* Ghana (569 km)
* a antarktiska Nowošwabska a hyšći wěcej pódpołdnjowy Kraj kralowki Maud 
Dłujkosć nulowego meridiana na twardej zemi (kontinent Antarktika) jo 2.331&nbsp;km. 

Mimo togo prěcy nulowy meridian hyšći slědujuce wódy:
* Pódpołnocne polarne mórjo (3.217 km – wót 90° pódpołnoc do 61° pódpołnoc)
* Pódpołnocne mórjo (977 km)
* Srjejźne mórjo (424 km)
* Woltaske gaśeńske jazoro w Ghanje (78 km)
* Atlantiski ocean inkluziwnje Pódpołdnjowe polarne mórjo (8.278 km)

## Nulowy meridian a casoměrjenje
Srjejźny słyńcny cas pśi nulowem meridianje jo rozsudny za swětowy cas (GMT, *Greenwich Mean Time*) był, kótaryž jo se akle 1972 pśez koordiněrowany swětowy cas (UTC) wótměnił. Toś ten wěcej njeorientěrujo se źinsa na městnem casu, ale – togodla teke 
mě – koordiněrujo kontinuěrujucy atomowy cas z Universal Time, kótaryž měri se astronomiski a wótbłyšćujo njepšawidłownosći zemskeje rotacije a słyńcne stawy. Pśirownowanje stawa se pśez pśestupne sekundy. Pśi nulowem meridianje njejo diferenca mjazy srjejźnym městnym casom a UTC źinsa dokradnje nul.

## Historiske koncepty póśěgoweje linije zemskich měrjeńskich seśow

* Prědne rozdźělenje swěta do dlininow a šyrinow pśez Hipparcha z Nikaia (190–120 pś.&nbsp;n.l.): *[[Rhodos]]* (jogo astronomiske wobglědowanišćo)
* Klawdius Ptolemeus jo jen wokoło 150 do pódwjacorneje granice znatego swěta pśepołožył: Isla del Meridiano (El Hierro abo Ferro, nejwěcej pódwjacorna z Kanariskich kupow, antiknych Hesperidow), a jo z tym *[[Ferrowy meridian]]* napórał, kótaryž jo se až do 20.&nbsp;stolěśa wužywał.
* Arabiske astronomy su nulowy meridian nejpjerwjej pśez pódwjacorny kóńc Afriki połožyli, 1075 pótom 10° na pódwjacor wót Bagdada.
* Su byli pśecej zasej wopyty, nulowy meridian pśepołožyś, na&nbsp;pś. gaž su w lěśe 1427 Acory a 1492 Amerika namakali.
* W aprylu 1634 jo se wót kongresa wuconych wšyknych łoźujucych narodow kupa Ferro wobkšuśiła.
* Wót 1718 nałožujo se w Francojskej Pariski meridian, wót 1738 w Engelskej Greenwichski meridian.
* W Nimskej jo se w lěśe 1885 pśewzeł, w Francojskej akle wokoło 1900. Awstriska-Hungorska jo jen až do 1918 paralelnje ze starym Ferrowym meridianom wužył.
* Wót 1980ych wěcej njejo nulowy meridian – a teke 0°&nbsp;geografiska šyrina, pótakem ekwator, a teke geografiski pódpołnocny a pódpołdnjowy pol&nbsp;–&nbsp;kšuśe na zemski powjerch wězany, ale jo na referencem elipsoiźe pśez zemsku formu wurownany, wobija se pótakem efekty kontinentalnego drifta a mocow zběranja a spadowanja mórja.

## Eksterne wótkaze

* Royal Observatory, Greenwich – źinsa *National Maritime Museum*
* Pósejźeńske protokole mjazynarodneje meridianoweje konference Washington, 1884 *(engelski)*.
* Nulowy meridian w Greenwichu (engelski)
* Cogodla jo pó GPS-pśdostawaku nulowy meridian hynźi (engelski).

## Žrědła


Koordinaty: ,