open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Chórgoj Komijoweje republiki

**Chórgoj [[Komiska|Komijoweje Republiki]]** jo oficialny statny symbol Komiskeje, subjekt Rusojskeje Federacije. Něntejšna chórgoj bu akceptěrowana 17. decembra 1997. Wóna jo horicontalna trikolora z módreje, zeleneje a cerwjeneje. Proporcija chórgoje jo 2:3.

## Stawizny chórgoje
Pó slědnej modifikaciji statneje chórgoje Komijoweje Sowjetskeje Socialistiskeje Republiki wóna jo była samska kaž chórgoj RSFSR z pśidatnym pismom *Komi ASSR* w jeje górnem lěwym źělu.

Prědna chórgoj pó-Sowjetskeje Komijoweje Republiki jo była pó kaznju akceptěrowana  27. nowembra 1991. Jeje proporcije jo była 1:2.

Nejpjerwjej toś ta chórgoj bu kreěrowana ako baškirsku narodnu chórgoj w lěśe 1917 a bu planowane restawrěrowaś ju ako narodnu chórgoj Baškirskeje. Ale parlament Komijoweje Republiki jo akceptěrowała chórgoj tśi mjasece do togo pjerwjej až ton jo cynił parlament Baškirskeje, togodla Republika Baškortostan jo musał drugu wariantu trikolory (slěd barwow jo drugi) wubraś.

## Nožki
Běła wutka

**Běła wutka** (*Nymphaea alba*) jo rostlina ze swójźby wutkow.

## Wopis
Běła wutka jo wódna rostlina, kótaraž ma až do 3 m dłujko kijaškate, na wóźe plěwajuce łopjena.

Pjeńk jo tłusty a łazecy.

Rostlina ma z 3 m nejdlejše łopjenowe a kwiśonkowe kijaški z domacneje  flory.
 
### Łopjena
Łopjena su wjelike, kulojte, na spódku dłymoko zarězowane a maju pśeměr wót 10 až do 30 cm. Łopjenate nerwy su až do kšomy 2- abo 3 raze widłaśe źělone z prěcnymi nerwami. Wóni su jano na nasajźe dłujkich, elastiskich kijaškow dłymoko zarěznjone. Jich dychawki su na górnem boku.

### Kwiśonki
Wóna kwiśo wót maja až do awgusta. Kwiśonki plěwaju, su wjelike a dośěgnu pśeměr wót 10 až do 12 cm. 10 až do 25, maksimalnje 30 kronowych łopjeńkow su pódłujke, pśecej běłe a tak dłujke kaž keluškowe łopjeńka abo dlejše. 4 až do 5 keluškowych łopjenow jo gropne, zelene abo nabrune a pódłujke. Młoholicbne, sněgběłe kronowe łopjeńka nutś k proškowym łopjeńkam pśistupje. Kwiśonki mógu wopśimjeś až do 125 žołtych proškowych łopjeńkow. Kwiśonki se jano wódnjo puknu.

Płodnik jo kulojty a ma płony, žołtu pěstu z 12 až do 20 pěstowymi promjenjami. Wón se pó woprošenju wót insektow pód wódu pódnurijo a se k jagodowemu płodoju wuwiwaju, kótaryž pótom zgni a semjenja pušći.

### Płody
Płod jo kšuškojta tobołka, kótaraž ma górjejce radialnje rozrědowane pěsty.

## Stojnišćo
Wóna rosćo we na carobinach chudych abo bogatych, stojecych abo pómału běžecych wódach, a to w gatach, starych wódach a měrnych jazorach.

## Rozšyrjenje
Běła wutka jo w pśisamem cełej Europje rozšyrjona.

## Pódobnej družynje
*Mała wutka *Nymphaea candida* ma kwiśonki z pśeměrom mjazy 6 a 8 cm a rosćo w małokalkowych wódach w srjejźnej, pódzajtšnej a pódpołnocnej Europje. Kwiśonkowe łopjena su krotše ako keluškowe łopjena. Kwiśonkowy spódk jo słabje 4kšomaty. Pěstowa platśa jo jasnje konkawna a ma 6 až do 12 pěstowych promjenjow. 
**Nymphaea tetragona* rosćo w dłujkozajtšnej Europje. Kwiśonkowy spódk jo jasnje styrikšomaty. Keluchowe łopjena zwóstawaneju až do zdrjałosći płoda. Plěwajuce łopjena su pódłujke a dośěgnu šyrokosć wót 8 cm.

## Wobraza


Wobraz:Seerosen.jpg|Běłe wutki
Wobraz:Illustration Nymphaea alba0.jpg|ilustracija (Otto Wilhelm Thomé, 1885)


## Nožki


## Žrědła
* GU Maxi-Kompaß Blumen, , bok 170 
* GU Naturführer Blumen, , bok 170 
* Seidel/Eisenreich: BLV Bestimmungsbuch Blütenpflanzen, , boka 64-65 
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, , 2. nakład, 2008, bok 40 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), , bok 172 
* Ullstein Lexikon der Pflanzenwelt, 1973, , bok 406 

## Eksterne wótkaze

*
Wutka

**Wutka** (*Nymphaea*) jo rod ze swójźby wutkow (*Nymphaeaceae*). Dalšne serbske mě jo **lěknina**.

## Stojnišćo
Rosćo na gatach, jazorach a pómału běžecych wódach.

## Systematika a rozšyrjenje
Na cełym swěśe rozšyrjony rod wobstoj z něźi styrźasća družynow.
Rod wutkow se do dweju kupkowu rozdźěli, kótarež cełkownje pěś pódrodow wopśimjejo.

Mimo togo se wjelika licba sortow sajźaju.

## Nožki


## Žrědło
* Ullstein Lexikon der Pflanzenwelt, 1973, ISBN 3-550-16019-4, bok 406
Wutkowe rostliny

**Wutkowe rostliny** (*Nymphaeaceae*) su swójźba semjenjowych rostlinow (*Spermatophytina*). 

## Systematika
Swójźba Nymphaeaceae bu w lěśe 1805 wót Salisb. w *Ann. Bot.* (König & Sims), 2, Juni 1805, S. 70  wózjawjone.

Barclayaceae H.L.Li, Euryalaceae J.Agardh und Nupharaceae A.Kerner su byli něga samostatne swójźby, kótarychž rody se źinsa Nymphaeaceae pśirěduju.

### Pódswójźbje z rodami
Eksistěrujotej dwě pódswójźbje ze šesć rodami a 58 až 75 družynami w swójźbje Nymphaeaceae :

* Nupharoideae Ito (Syn.: Nupharaceae A.Kerner): Z něźi wósym až jadnasćo družynami w jadnučkem roźe:
** Pupajca (*Nuphar* Sm., Syn.: *Nymphozanthus* Rich.): Z dwěma sekcijoma a wósym až jadnasćo družynami.
* Nymphaeoideae: Z něźi 48 (až 60) družynami w pěś rodach:
** *[[Barclaya]]* Wall. (*Hydrostemma* Wall.): Ze styri družynami.
** *Euryale* Salisb.: Z jadnučkej družynu:
*** *[[Euryale ferox]]* Salisb.; Kaschmir, až Assam a China
** Wutka (*Nymphaea*, Syn. *Castalia*  Salisb., *Leuconymphaea* Kuntze) z dwěma kupkoma, pěś pódrodami a něźi 40 (až 53) družynami
*** Kupka *Apocarpiae*
**** Pódrod *Anecphya* z jano jadnej družynu: 
***** Wjelicka wutka (*Nymphaea gigantea Hooker*); Awstralija 
**** Pódrod *Brachyceras Caspary* z 14 družynami, p. d.
***** Módra kapiska wutka (*Nymphaea capensis*); Pódpołdnjowa Afrika
***** Pisana wutka (*Nymphaea colorata*) 
***** Módra wutka (*Nymphaea caerulea*)
***** Syrikžołta wutka (*Nymphaea sulphurea*); Krotkowjacorna Afrika
*** Kupka *Syncarpiae Caspary* z tśimi pódrodami a 24 družynami
**** Pódrod *Hydrocallis* z 14 družynami
**** Pódrod *Lotos DC.* z jano styri družynami
***** (*Nymphaea lotus*)
**** Pódrod *Nymphaea*
***** Sekcija *Chamaenymphaea* 
****** Małorostna wutka (*Nymphaea tetragona*) 
***** Sekcija *Eucastalia Planchon* ze styri družynami: 
****** Mała wutka (*Nymphaea candida Presl*) 
****** Kulowa wutka (*Nymphaea tuberosa Paine*)
****** Běła wutka (*Nymphaea alba L.*); Srjejźna Europa 
****** Wónjeca wutka (*Nymphaea odorata Aiton*) 
***** Sekcija *Xanthantha* z jano jadnej družynu 
****** Mexikańska wutka (*Nymphaea mexicana Zucc.)*; Srjejźna a pódpołdnjowa Pódwjacorna Amerika. 
** *[[Ondinea]]* Hartog z jadnučkej družynu
*** *Ondinea purpurea* Hartog z dwěma póddružynoma; Awstralija
** *[[Victoria (Gattung)|Victoria]]* Lindl. z dwěma družynoma
*** *[[Victoria amazonica]]* (Poepp.) Sowerby, synonym je *V. regia* Lindl.; Pódpołdnjowa Amerika
*** *[[Victoria cruziana]]* Orb., synonym je *V. trickeri*; Pódpołdnjowa Amerika

## Galerija

Nuphar lutea.jpg|*Nuphar lutea*
Nymphaea_nouchallii0.jpg|*Nymphaea nouchallii*
Nymphaea sp. 1.jpg|*Nymphaea thermarum*
Victoria_cruziana_flower.jpg|*Victoria cruziana* 


## Nožki


## Žrědła

## Eksterne wótkaze

* APG 
* hausgarten.net
Pupajca

**Pupajca** (*Nuphar*) jo rod ze swójźby wutkowych rostlinow (*Nymphaeaceae*).

## Družyny
* Japańska pupajca (*Nuphar japonicum*)
* Žołta pupajca (*Nuphar lutea*)
* Mała pupajca (* Nuphar pumila*)

## Nožki


## Eksterne wótkaze
Japańska pupajca

**Japańska pupajca** (*Nuphar japonicum*) jo rostlina ze swójźby wutkowych rostlinow (*Nymphaeaceae*). 

## Wopis

## Stojnišćo

## Rozšyrjenje

## Wužywanje

## Nožki


## Žrědła
Žołta pupajca

**Žołta pupajca** (*Nuphar lutea*) jo rostlina ze swójźby wutkowych rostlinow (*Nymphaeaceae*).

## Wopis
Žołta pupajca jo wódna rostlina a trajne zele, kótarež dośěgnjo wusokosć wót 50 až do 20 cm.

Ricomy su tłuste a roznogaśowane a wopśimjeju alkaloidy.

### Łopjena
Plěwańske łopjena su šyroko-jajojte a dośěgnu dłujkosć wót 10 až 30 cm. Jich kijaški dośěgnu dłujkosć wót až do 3 m. W dłymokim wóźe feluju plěwańske łopjena. Pódnurjone łopjena su  salatołopjenojte, swětłozelene.

### Kwiśonki
Kwiśo wót junija až do awgusta. Kwiśonki su kulowate a wjelgin mócnje wónaju. Wóni dośěgnu wjelikosć wót 3 až do 5 cm a cesto nad wódny pówjerch segaju. Pěś keluškowych łopjeńkow su žołte a nutś nygane. Kronowe łopjeńka su młogolicbne, małe a spjerchlinate. 7-24 łopatkojtych nektarowych łopjeńkow jo žołte. Pěstowe platśki su 15- až 20-pruhojte a w srjejźišću lejkojśe pódłymjone.

Kwiśonki se wót brukow a znosowatych muchow woprošuju.

### Płody a semjenja
Płody su kulowate, kšuškojte kapsle a pód wódu zezdrjaju a do wjelesemjenjowych, plějucych źělow rozpadnu.

Semjenja arilus njamaju.

## Stojnišćo
Rosće w stojecych abo pómału běžecych, maksimalnje 6 m dłymokich wódach.

## Rozšyrjenje
Rostlina jo w pśisamem cełej Europje rozšyrjone.

## Wužywanje

## Pódobna rostlina
* Mała pupajca (*Nuphar pumila*) ma 2-3 cm wjelike kwiśonki, kótarež su nažołć zelene. Łopjena dośěgnu dłujkosć wót 15 cm. Wustupuju wjelgin rědko w łuhojtych a górskich jazorach.

## Nožki


## Žrědła
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), , strona 266 
* Ullstein Lexikon der Pflanzenwelt, 1973, , strona 406 

## Wótkaze
Wjelicka wutka

**Wjelicka wutka** (*Nymphaea gigantea*) jo rostlina ze swójźby wutkowych rostlinow.

## Wopis
Módre, wónjate kwiśonki dośěgnu wjelikosć wót 30 cm.

## Rozšyrjenje
Rostlina w Awstraliji a Papua-Neuguinea rozšyrjona.

## Nožki


## Žrědło
* Ullstein Lexikon der Pflanzenwelt, 1973, ISBN 3-550-16019-4, bok 406
Pisana wutka

**Pisana wutka** (*Nymphaea colorata*) jo rostlina ze swójźby wutkowych rostlinow (*Nymphaeaceae*).

## Wopis

## Rozšyrjenje

## Stojnišćo

## Nožki
Módra wutka

**Módra wutka** (*Nymphaea caerulea*) jo rostlina ze swójźby wutkowych rostlinow (*Nymphaeaceae*).

## Wopis
Módra wutka njaso njebjomódre kwiśonki.

## Rozšyrjenje
Rostlina jo we pódzajtšnoafriskem teritoriju rěki Nil rozšyrjona.

## Nožki


## Žrědło
* Ullstein Lexikon der Pflanzenwelt, 1973, , bok 406 , ale z wědomnostnym mjenim *N. coerulea*

## Eksterne wótkaze
Gališćina

**Gališćina** jo była keltiska rěc, kótaraž bu w starowěku w Galiskej powědana. To su teritorije źinsajšnych krajow:
* Francojska
* Belgiska
* Pódwjacorna Nimska
* Pódpołnocna Italska
Lepontišćina a Galatišćina stej byłej pódobnej rěcy, ale se wót někotarych awtorow za narěcy matej. Wóna jo mimo Keltiberišćiny głowne žrědło za kontinentalne keltiske rěcy.

## Dopokaze

Dopokaze gališćiny su znate w dwěma alfabetoma, a to w grichiskem alfabeśe (wót 3. lětstotk pśed našym licenim casa až do zachopjeńka 1. lětstotka našego licenja casa) a we łatyńskem alfabeśe (wót kóńca 1. lětstotka pśed našym licenim casa až do kóńca 4. lětstotka našego licenja casa).

Nejwěcej znatej dopokaza rěcy stej Kalendaŕ wót Coligny (nimski *Kalender von Coligny*, 50-80) a grafiti wót Condetomagos (nimski *Graffiti von Condetomagos*, La Graufesenque, 1. lětstotk). Mało dlejšych tekstow jo w łatyńskem alfabeśe pisane. Pśi tom wołojowa plata wót Lezoux wopśimjejo něźi 50 słowow, mjaztym až plata wót Chamalières wopśimjejo wěcej ako 50 słowow a plata wót Larzac samo wěcej ako 160 słowow. Nejwěcej napismow jo krotke a wopśimjejo mimo mjenjow jano někotare stereotypiske rěcne wobroty.

## Rěcne pśiznamjenja
Indoeuropski *kw bu w gališćinje do *p kaž w p-keltiskich rěcach pśeměnjony, kaž na pś. *petor-* "styri" (kaž teke we walizišćinje *pedwar*, ale nic w iršćinje *ceathair*; pśir. łatyńske *quatuor*). Pśi tom w słowach kaž na pś. *Epona* "kónjowa Bogowka" gališćina njejo *p* do *b* dalej pśeměniła, kaž na pś. walizišćina *ebol* "žrěbje". Ale iršćina samo jo *c* (z *q) do *ch* dalej pśeměniła, kaž na pś. *each* (pśir. łatyńske *equus* "kóń").

Na rozdźěl wót kupokeltiskich rěcow wjele kóńcowkow buchu wobchowane, kaž teke stary slěd słowow pó SPO-šema. Mimo togo zazukowa mutacija (nimski *Anlautmutation*) njejo była w gališćinje.

## Městne mjena
Młogolicbne městne mjenja pódwjacorneje Europy póchadaju z gališćiny, kaž na pśikład Bordeaux z *Burdigalia*, Wien z *Vindobona*, Genf z *Genava* a Zürich z *Turicon*. Samo galiske sufikse namakaju se w městnych mjenach, kaž na pś. *-ac* w formje *-ac* w Bretani (St-Briac), w formje *-ai* abo *-y* w pódpołnocnej Francojskej (Virtai, Vitry, Argancy z *Argentiacum*, Orly z *Aureliacum*) a w formje *-ac* w pódpołdnju (Cognac, Vitrac). Ale teke w Nimskej se warianśe toś togo sufiksa namakatej, a to *-ach* a *-ich*, na pś. Andernach z *Antunnacum*.

## Słowoskład
Słowoskład gališćiny jo jano pó źělach znaty.

* allos "drugi"
* ater "nan"
* aus "wucho"
* bardos "poet"
* beber, bibro- "bobr"
* bekos "pcołka"
* beremi "ja njasu"
* briga "górka"
* cambios "wuměna, zaměna"
* carros "wóz"
* dumno- "swět"
* dunum "fort"
* eimu "źomy"
* epos, eqwos "kóń"
* giam- "zyma"
* nemeton "tempel"
* oinos "jaden"

## Pśikład

## Nožki


## Žrědła
*   
*  
*  
*  
*  

## Eksterne wótkaze
* Lisćina galiskich słowow pśi Wordgumbo 
* Nastawk pśi ''indoeuro.bizland.com''
Keltiske rěcy

**Keltiske rěcy** twórje staru kupku indoeuropskich rěcow. Na pśewrośe licenja casa jo su powědali wobydlaŕstwo wjelikego źěla pódwjacorneje, srjejźneje a krotkozajtšneje Europy. W 21. lětstotku su jano styri z nich pśetrali, wužywane w Bretani, w Irskej a we Wjelikej Britaniskej. Wše su na swójich teritorijach mjeńšynowe rěcy, wustajone śišćoju engelšćiny resp. francojšćiny.

## Rozdźělenje

* keltiske rěcy na kupje
** goideliske (geliske) rěcy
*** prairšćina
*** staroiršćina
*** srjejźnoiršćina
**** iršćina
**** šotiska gelišćina
**** manšćina – wumarła rěc na kupje Man
** britanske rěcy
*** kumbrijšćina
*** piktšćina
*** starowalizišćina
*** srjejźnowalizišćina
**** walizišćina (teke **kymrišćina**)
*** britišćina
*** krotkowjacorne britanske rěcy
**** bretońšćina – rěc rozšyrjona w Bretani we Francojskej
**** kornišćina – rěc na engelskej połkupje Cornwall
* keltiske rěcy na kontinenśe
** gališćina – wumarła rěc na historiskim teritoriju Galiska – źinsajšna Francojska, pódwjacorna Nimska a pódpołnocna Italska
*** lepontšćina
*** galatšćina
** keltoiberšćina – wumarła rěc, powědana na pódpołnocnem źěle Pyrenejskeje połkupy

## Pśikłady

## Nožki


## Wótkaze
* Rozdźělne kurse za keltiske rěcy
Zemja

**Zemja** (symbol: ) jo planet słyńcu tśeśi nejblišy. Ma radius 6378 km a wolumen 1.0832073×1012&nbsp;km3. Temperatura se tu pógibujo wót −89&nbsp;°C do 57.7&nbsp;°C a śišć na mórskeju głaźinje jo 101.3&nbsp;kPa.
Merkur (planet)

**Merkur** (symbol: ) jo słyńcu nejblišy planet. Wón jo teke nejmjeńšy planet w cełem Słyńcowem systemje. Temperatura se tu pógibujo wót -180 °C do 500&nbsp;°C.
Trjebule

**Trjebule** (, ) su gmejna w pólskem źěłu Łužyce. Wětšy źěl gmejny lažy w Dolnej Łužycy a ceła gmejna źinsa słuša do wokrejsa Žarow w Lubušskem wójewódstwje.

Trjebule laže něźi 22 kilometrow na pódwjacor wót Žarowa a maju styrnasćo tysac wobydlarjow.

## Žrědła
Zyma

**Zyma** abo **zymje** jo nejzymnjejša ze styri lětnych casow w měrnej arktiskej klimowej conje. Za tym až wón na pódpołdnjowej połkuli abo pódpołnocnej połkuli kněžy, rozeznawaju mjaz **pódpołnocnej** a **pódpołdnjowej zymu**. Dla drogujucego cenitowego stawa słyńca mjaz pódpołdnjowej a pódpołnocnej wobrotnej šyrinu wóspjetujo se zyma w kuždej hemisferje z lětnym turnusom. 

Astronomiski se zachopina pódpołnocna zyma ze zymskim zawrośenim słyńca – casowym dypkom, na kótaremž słyńco padorownje nad pódpołdnjoweju wobrotneju šyrinu stoj a dny su nejkrotše:
* na pódpołnocnej hemisferje 21. abo 22. decembra a
* na pódpołdnjowej hemisferje 21. junija. 
Pótom bywaju dny zasej dlejše a nocy krotše. Zyma kóńcy se z nalěśnjej rownonocnosću
* 20. měrca abo w nocy k 21. měrca na pódpołnocnej połkuli a
* 22. abo 23. septembra za pódpołdnjowu połkulu.

Wón trajo pótakem 89 dnow na pódpołnocnej połkuli a 93 dnow na pódpołdnjowej połkuli.

Dokulaž woběgowa cera zemje wokoło słyńca wokoło 1,7 % wót idealnego drogi do krejza se wótchylijo, styri lětne case njejsu cele runje dłujke. Mimo togo su pódpołnocne zymy dla bliskosći słyńca (perihel 3. januara) pitśku krotše a zmilnjejše ako pódpołdnjowe zymy. 

Meteorologiski wiźone zachopina (pódpołnocna) zyma 1. decembra. Meteorologi pśirěduju lětne case połnym mjasecam. (Pódpołnocna) nazyma se kóńcy za meteorologow 30. nowembra. Meteorologiska (pódpołnocna) zyma wopśimjejo mjasece december, januar a februar.

Fenologiski móžo se zachopjeńk zymy wót astronomiskego bejnje wótchylaś a se mimo krajo-mórjowego rozdźělenja (maritimny vs. kontinentalny klima) cesto pśez zachopjeńk trajneje sněgowe wóźeśe markěrujo. Pśiběranje abo wótebraśe wót lodojcow wótwisujo pak mjenjej wót *zymskego* sněgowego połoženja ako wót prědnego nowego sněga w nazymje, kótaryž ablaciju zadora.

Bližone pśiźěluju zymje mjasece december, januar a februar a w pódpołdnjowej hemisferje junij, julij a awgust. Na geografiskich polach kněžy poł lěta „polarna noc“; blisko polarnego krejza trajo někotare dny až tyźenje.

Kaž w lěśu su teke w zymje stare nałožki, kótarež pó źělach su pśežywjali abo buchu zasej wóžywjowane: na pś. zawrośenje słyńca ako gódy, Alban Arthuan (keltiski), Julowy swjedźeń (nordiski/ germanski), karnewal/ póstnicy/ fašing, maskowy bal a zymske palenje.

Zapśijeśe zyma se pak teke w pomjenjowanjach wužywa, kótarež wěcej ako poł lěta traju, kaž na&nbsp;pś. *zymske połlěto*, *zymski jězdny plan*, *zymski semester*, *zymski tarif*, *[[zymski spaŕ]]* (pśi zwěrjetach), ''zymski cas'' a.&nbsp;d.
Lěśe

**Lěśe** jo nejśoplejšy ze styri lětnych casow w měrnej a arktiskej klimowej conje. Za tym až wóno na pódpołnocnej abo pódpołdnjowej połkuli kněžy, rozeznawaju mjaz **pódpołnocnym** a **pódpołdnjowym lěśim**. Pódpołnocne lěśe se rownocasnje z pódpołdnjoweju zymu wótměwa. Dla drogujucego cenitowego stawa słyńca mjaz pódpołdnjoweje a pódpołnocneju wobrotneju šyrinu wóspjetujo se lěśe w kuždej hemisferje w lětnem turnusu.

Astronomiski zachopina se lěśe z lětnim zawrośenim słyńca: casowym dypkom, na kótaremž słyńco padorownje nad wobrotneju šyrinu stoj a dny nejdlejše su. Na pódpołnocnej połkuli stanjo se to 21. junija, na pódpołdnjowej połkuli 21. abo 22. decembra. Pó tom bywaju dny zasej krotše a nocy dlejše. Lěśe kóńcy z nazymskim rownonocnosću 22. abo 23. septembra na pódpołnocy a 20. měrca abo w nocy k 21. měrcoju na pódpołdnju.

Dokulaž jo wobběgowa cera zemje wokoło słyńca lažko eliptiska, wót eksaktnego drogi do krejza wótchylajuca, njejsu wše styri lětne case dokładnje samske dłujke. Pódpołnocne lěśe jo snadnje dlejše a zmilnjejše ako pódpołdnjowe lěśe, dokulaž za cas pódpołnocnego lěśa se směr ze zemje k słyńcu pitśku pómałčej změni a zemja pitśku dalej wót słyńca zdalona jo.

Fenologiski zachopjeńk lěśa móžo se wót astronomiskego bejnje wótchylaś a se mimo krajo-mórjowego rozdźělenja (maritimny vs. kontinentalny klima) teke pśez zachopne wjedrowe wjelikosituacije a wjeleserake regionalne faktory wobwliwujo. Rozeznawa se mimo togo mjaz ranym lěśim, srjejźlěśim a póznym lěśim. W lodojcowych regionach wótwisujo ablacija rozsudnje wót togo, ga (zwětšego w septembrje) prědny sněg pada.

Meteorologiski se pódpołnocnemu lěśu mjasece junij, julij a awgust pśirěduju, pódpołdnjowemu lěśu mjasece december, januar a februar. Pśi geografiskich polach kněžy poł lěta dłujko tak mjenjowany polarny źeń, w arktiskich regionach pó tyźenjach połnócne słyńco a běłe nocy.

We wjele kulturach su ze zachopjeńkom lěśa nałožki a rity zwězane, w Nimskej na pśikład wogeń zawrośenja słyńca abo swětojański wogeń.

Lěśe licy teke ako lětny cas stopnjowaneje žywjeńskeje radosći. To se wósebnje na, pśez wuše temperatury wabjone, pśebytkach pód gołym njebjom pokaza, pśez což cłowjek pśirodu mócnjej zaznawa.

## Glědaj teke

* lětni cas
* lětstotkowe lěśe
* Lěto bźez lěśa
* Olympiske lětne gry

## Wótkaz
Nalěśe

Za tym, až **nalěśe** na pódpołdnjowej abo pódpołnocnej połkuli kněžy, se mjazy **pódpołnocnym** a **pódpołdnjowym nalěśim** rozeznawa. Dla drogujucego cenitowego stawa słyńca mjazy pódpołdnjoweju a pódpołnocneju wobrotneju šyrinu wóspjetujo se nalěśe w kuždej hemisferje w lětnem turnusu. Togodla jo teke móžne, z pódpołdnjowego nalěśa pódpołnocnu nazymu slědowaś a nawopak.

## Casowy rum

Zachopjeńk nalěśa se móžo pak astronomiski, toś pó połoženju zemje k słyńcu, pak se fenologiski pó stadiumje wuwiśa rostlinow póstaj.

**Astronomiski** zachopina se z nalětnym ekwinoktiumom:

* na pódpołnocnej połkuli 20. abo 21., w rědkich padach južo 19.&nbsp;měrca
* na pódpołdnjowej połkuli 22. abo 23.&nbsp;septembra

Z astronomiskim zachopjeńkom lěśa k lětnemu zawrośenju słyńca 21.&nbsp;junija se kóńcy nalěśe něnto pśecej na samskem dnju.

Pó fenologiji zachopina se nalěśe z prědnym kwiśenim regionalnje rozdźělnych družynow rostlinow. W pódpołnocnej hemisferje to zastupi powšyknje w mjasecach měrc, apryl a maj, w pódpołdnjowej hemisferje pak w septembrje, oktobrje a nowemberje.

W srjejźnej Europje zachopina se pótakem pódnalěto južo z prědnym kwiśenim sněgulkow, *dopołne nalěśe* jo pak akle z zachopjeńkom kwiśenja jabłušcynami dośěgnjone.

Toś ten casowy rum, w kótaremž pśiroda wóžywjujo, se w nimskem rěcnem wužywanju teke ako **Frühjahr** wóznamjeni.

W meteorologiji nalěśe zachopina se pśecej 1.&nbsp;měrca. Wóno bu z pśicynow wěcej jadnorego wjeźenja statistika na prědny źeń mjaseca scynjone a jo (meteorologiski glědane)&nbsp;– kaž teke tśi druge lětne case lěto, nazyma a zyma&nbsp;– dokładnje tśi mjasece dłujke. Tak se mógu lětne case wěcej jadnory do „suche“, „góruce“, „zymne“ atd. rozdźěla.

## Wucynk na cłowjeka

Z stupajucej swětłowej intensiwnosću se wósebnje pśi primitiwnych ludach wěcej serotonina a dopamina wusypuju (w ciwilizowanych kulturach se njezměnijo pśez wuměłsku swěcu pśiwzeta swětłowa intensiwnosć). Toś te se staraju za w cełku lěpše strowotny staw a wustatkuju lažku euforiju. Teke žycenje pó partnera jo pśi nejwětšych ludach w nalěśu mócne, wowołowany mjaz drugim pśez pówušone wusypowanje hormonow. To jo pak wědomnostnje njeje dopokazane. Zazdaśim graju optiske powabki pśez lažčejšu drastwu wětšu rolu.

Na rozdźěl wót toś tych tak mjenjowanych nalětnych cuśow nastanjo pśi někotarych ludach nalětna mucnosć. Toś ta se pśedewšym hyšći mócnje w kšwi eksistěrujucemu spańskemu hormonoju melatonin pśipišo, ale jo dokładna pśicyna hyšći njewujasnjona.

Lubowarjow pśirody a drogowarjow pśiwabjaju cesćej do pód gołe njebjo, a wjele gromaźi nalětne zela (na pś. kobołkojty pyšny kobołk) za wobnowjenje pódnalěśneje kuchniny.

## Glědaj teke
* Fenologija wopśimjejo *pśednalěśo*, *prědne nalěśo* a *dopołne nalěśe*
* Frühling, Sommer, Herbst, Winter… und Frühling (Film)
* Le sacre du printemps, Ballett von Igor Strawinski
* Styri lětne casy, prědna sajźba; wiolinowy koncert wót Antonio Vivaldi
* Primavera (nalěćo), mólba wót Botticelli

## Eksterne wótkaze

* Nalětnje fota, Fotowa galerija "Grundschule Friedrichsfehn" 
* "ZDF Abenteuer Wissen" wo temu  
* Fota nalěśa
Sněgulka

**Sněgulka** (*Galanthus*) abo **sněgowy  zwónk** jo rod ze swójźby amarylisowych rostlinow (*Amaryllidaceae*). 

## Mě
Botaniske mě *Galanthus* jo wótwóźone z grichiskego: *gála* za mloko a *ánthos* za kwiśonku. 

## Družyny

Wopśimjejo slědujuce družyny:

* mała sněgulka (*Galanthus nivalis*)

## Nožki
Mała sněgulka

**Mała sněgulka** (*Galanthus nivalis*) jo rostlina ze swójźby  amarylisowych rostlinow (*Amaryllidaceae*).

## Wopis
Mała sněgulka jo wěcejlětna zelišćata rostlina, kótaraž dośěgnjo wusokosć wót něźi 10 až do 20 cm.

## Stojnišćo

## Rozšyrjenje

## Wužywanje

## Nožki


## Žrědła
* Aichele, D., Golte-Bechtle, M.: Was blüht denn da: Wildwachsende Blütenpflanzen Mitteleuropas. Kosmos Naturführer (1997)

## Eksterne wótkaze
Moščena

**Moščena** (, ) jo wjas we Wołyńskej oblasći na Ukrainje.W lěśe 2010 jo how bydliło 581 luźi. Prědny raz jo se naspomnjeła w lěśe 1543.

## Eksterne wotkazy
Rambo Amadeus

**Rambo Amadeus** (*Рамбо Амадеус*, roź. 14.06.1963 źinsa Carnogórska) jo carnogórski spiwaŕ.

## Eksterne wótkaze
* www.ramboamadeus.com
Malbork

**Malbork** (nim. *Marienburg*) jo město w pódpołnocnej Pólskej na pódpołdnjo města Gdańsk. Wón lažy w pomorskem wojewódstwje.

## Galerija

Wobraz:Panorama of Malbork Castle, part 4.jpg
Wobraz:2012.05.08 MALBORK (222).JPG
Wobraz:Castillo de Malbork, Polonia, 2013-05-19, DD 14.jpg
Wobraz:Castillo de Malbork, Polonia, 2013-05-19, DD 32.jpg
Wobraz:Malbork - Kościół św. Wawrzyńca.JPG
Wobraz:Malbork kościół p.w. św. Jana Chrzciciela nr 636779 fota 9.JPG
Wobraz:Malbork Brama Garncarska.jpg
Wobraz:Malbork - dworzec PKP.jpg
Wobraz:1430 Malbork,ul.Konopnickiej 3 01.JPG
Wobraz:SM Malbork ratusz (1) ID 636787.jpg
Wobraz:Malbork, Tadeusza Kościuszki, informační centrum.JPG
Wobraz:Malbork, budova úřadu powiatu.JPG
Šwedšćina

**Šwedšćina** jo pódpołnocnogermaniska rěc, kótaraž powěda něźi 9 mil. luźi we Šwedskej a pó źělach Finskej, pśedewšym w pśibrjogu a w Ålandach. Jo jadna drugej zrozymliwa z dańšćinu a norwegšćinu.

## Gramatika
Šwedšćina ma dwa genusa, dwa numerusa a dwa pada.
Dańšćina

**Dańšćina** jo pódpołnocnogermaniska rěc.
Dański powěda 5,5 mil. luźi. W Dańskej jo dańšćina zarědniska
rěc.
Dański se powěda teke w Färöskich kupach, Grönlandskej a Šleswig-Holštejnskej.

## Gramatika
Dańšćina ma dwa genusa, numerusa a pada. Ale někotare narěcy njamaju žeden genus, ale druge narěcy maju samo tśi genuse.
Pódpołnocnogermaniske rěcy

**Pódpołnocnogermaniske rěcy** su kupka germaniskich rěcow. Powěda se z nimi głownje na Skandinawiskej połkupje.

## Rozdźělenje

* Pódpołnocnogermaniske rěcy (skandinawiske rěcy)
** Pódzajtšne pódpołnocnogermaniske rěcy
*** Šwedšćina
*** Dańšćina
*** Starogotlandšćina
** Pódwjacorne pódpołnocnogermaniske rěcy
*** Norwegšćina
*** Färöšćina
*** Islandšćina
*** Nornšćina - wumarła rěc
Mack

**Mack** (*Papaver rhoeas*) jo rostlina ze swójźby makowych rostlinow  (*Papaveraceae*). Dalšnej ludowej mjeni stej: **źiwy mack**, **pólski mack**.

## Wopis
Mack jo jadnolětna, pśilěgawje abo wótstojece kósmata rostlina, kótaraž dośěgnjo wusokosć wót 70 cm (30-90 cm) a šyrokosć wót 30 cm. Ceła rostlina wopśimjejo běłu mlocnu mězgu.

Kijaški su rowne.

### Łopjena
Swětłozelene łopjena su pódłujke, pjerinate ze zubatymi wótrězkami, dolne su kijaškojśe šwižnjone, górne su sejźece.

### Kwiśonki
Wón kwiśo wót maja až do julije. Šklickate kwiśonki su na kóńcu stojece, cerwjene, dośěgnu šyrokosć wót 5 až do 8 (10) cm. 2 zelenje keluškowej łopjeńce stej šćeśinate kósmate malsnje padajuce. 4 šarlachcerwjene kwiśonkowe łopjeńka dośěgnu dłujkosć wót 4 cm a maja carny flak na spódku kwiśonki. Kwiśonki su typiske proškowe kwěty bźez nektara. Nadbytk proška pśiwabiju insekty za woprošenje.

Sorty Shirley-serije maju kwiśonki w slědujucych barwach: cerwjene, rožojte, běłe abo samo dwójobarwne.

Sorta 'Mother of Pearl' ma šere, rožojte abo módrowioletne kwiśonki.

Eksistěruju teke sorty z połnjonymi kwiśonkami.

### Płody
Płod jo naga, kulojta tobołka, kótaraž dośěgnjo dłujkosć mjazy 1 a 2 cm a jo jaden abo dwa raza tak dłujki kaž šyroki. Semjenja su małe, nerkoformowe, śamnobrune. Semjenja buchu z pomocu wětša rozšyrjone.

## Stojnišćo
Wón rosćo na trajdowych pólach, wótpadnišćach, drogowych kšomach, terenach dwórnišćow. Ma lubjej lětośopłe, zwětšego kalkate glinowe zemje.

## Rozšyrjenje
Mack jo pśisamem swětodaloko rozšyrjony.

## Substancy
Rostlina wopśimjejo isochinolin-alkaloidy. W kwiśonce mimo anthocyanow su sliny.

## Pódobne družyny
Eksistěruju někotare pódobne družyny:
* Sewny mak (*Papaver dubium*) ma kwiśonkowe łopjeńka z dłujkosću wót 1-2 cm.
* Bastardowy mak (*Papaver hybridum*) ma šćeśinaty, jajowaty abo kulojty płod; rosćo rědko na glinjanych a pěskowych pódach.
* Mały mak (*Papaver argemone*) rosćo na małokalkate zemjach, trajdowych pólach a pěskowych zemjach.

## Nožki


## Žrědła
*  
* GU Maxi-Kompaß Blumen, , bok 106 
* GU Naturführer Blumen, , boka 110-111 
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 2. zwězk, , bok 198 
* Seidel/Eisenreich: BLV Bestimmungsbuch Blütenpflanzen, , boka  148-149 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), , bok 18 

## Eksterne wótkaze

* natur-lexikon.com
Mak

**Mak** (*Papaver*) jo rod ze swójźby makowych rostlinow (*Papaveraceae*).

## Wopis
Rod wopśimjejo něźi 100 družynow. Družyny su jadnolětne, dwójolětne rostliny abo trajne zele.

Łopjena su lapate abo źělone. Cerwjene, wioletne, žołte abo běłe kwiśonki su šklickate. Płody su kulowate, jajowate abo pódłujke kapslowe płody.

## Rozšyrjenje
Rostliny su w měrnych conach Eurazije a Afriki rozšyrjone, pśi comž někotare družyny teke w pódzajtšu Zjadnośonych statow Ameriki wustupuju. Jano jadna družyna (*Papaver aculeatum*) wustupujo w pódpołdnjowej Africe a krotkozajtšnej Awstraliji.

## Družyny (pśikłady)

* Alpski mak (*Papaver alpinum*)
* Pěskowy mak (*Papaver argemone*)
* Pódzajtšny mak (*Papaver orientale*)
* Hybridny mak (*Papaver hybridum*)
* Pódpołnocny mak (*Papaver nudicaule*)
* Sewny mak (*Papaver dubium*)
* Góriskowy mak (*Papaver pyrenaicum*)
* Mack (*Papaver rhoeas*), Dalšnej serbskej mjeni stej **źiwy mack** a **pólski mack**.
* Zagrodny mak (*Papaver somniferum*)
* Papaver bracteatum
* Arktiski mak (*Papaver radicatum*)
* Papaver setigerum

## Wobraze


Wobraz:Papaver_argemone1_eF.jpg|Mały mak
Wobraz:Papaver_orientale3.jpg|Narańši mak
Wobraz:Papaver somniferum Belgium.jpg|Zagrodny mak
Wobraz:A mohn inside.jpg|Nutśikowne kwiśonki


## Nožki


## Žrědła
*  
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 2. zwězk, , bok 198 

## Eksterne wótkaze

* NABU 
* zauber-pflanzen.de
Sewny mak

**Sewny mak** (*Papaver dubium*) jo rostlina ze swójźby makowych rostlinow  (*Papaveraceae*).

## Wopis
Sewny mak jo jadnolětna rostlina, kótaraž dośěgnjo wusokosć wót 30 až do 60 cm. Rostlina wopśimjejo bělanu, na pówětšu wótergi žołtnjecu mlokowu mězgu.

Łopjena su jadnoty až dwójce našćěpane.

### Kwiśonki
Kwiśo wót maja až do julija. Kwiśonki dośěgnu wjelikosć wót 2 až do 5 cm. Kronowe łopjeńka wótergi njasu carne flacki. Jich kijaški su pśilěgawje kósmate. Proškowe nitki su linealne a njejsu tłusćejše. Prošniki su namódre.

### Płody
Kapslowy płod jo plecojty, na spódku nagi a dwójce až styri raze tak dłujki kaž šyroki. Wón wobstoj ze styri až źaseś pěstkowych pšugow.

## Stojnišćo
Rosće na trajdowych pólach, na drogach, na nasypach, na drjebiznowych nasypach a w skałach.

## Rozšyrjenje
Rostlina je w pśisamem cełej Europje rozšyrjona.

## Wužywanje

## Pódobna družyna
* Pěskowy mak (*Papaver argemone*) ma kapslowy płod z swětłymi šćeśinatymi kósmami.

## Nožki


## Žrědła
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, ISBN 978-3-8354-0354-3, 2. nakład, 2008, bok 194 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), ISBN 978-3-440-11379-0, bok 18 
* Aichele, D., Golte-Bechtle, M.: Was blüht denn da: Wildwachsende Blütenpflanzen Mitteleuropas. Kosmos Naturführer (1997)
Pěskowy mak

**Pěskowy mak** (nimski *Sandmohn*) (*Papaver argemone*) jo rostlina ze swójźby makowych rostlinow (*Papaveraceae*). 

## Wopis
Pěskowy mak dośěgnjo wusokosć wót 15 až do 30 cm.

Łopjena su pśisamem až na srjejźny nerw dwójce našćěpane.

Kwiśo wót apryla až junija. Proškowe nitki su górjejce kaž pleco tłusćejše.

Kapslowy płod je pódłujko-plecojty, wobstoj ze styri až pěś pěstkowych pšugow a njasu swětłe šćeśinate kósmy.

## Stojnišćo
Rosćo na małokalkatych trajdnowych pólach a pěskowych zemjach.

## Rozšyrjenje
Rostlina jo w srjejźnej a pódpołdnjowej Europje rozšyrjona.

## Wobraze


wobraz:Illustration_Papaver_argemone0.jpg|Ilustracija
wobraz:Papaver_argemone-01_(xndr).jpg|Kwiśonka
Papaver argemone MHNT.BOT.2016.24.41.jpg|*Papaver argemone* - Museum specimen


## Nožki


## Žrědła
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, ISBN 978-3-8354-0354-3, 2. nakład, 2008, bok 194 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), ISBN 978-3-440-11379-0, bok 18, ako pódobna družyna *Sand-Mohn* (*Papaver argemone*) pód lema *Saat-Mohn* (*Papaver dubium*) 

## Eksterne wótkaze

* 
* giftpflanzen.com 
* NRCS Plants Database
Hybridny mak

**Hybridny mak** (*Papaver hybridum*) jo rostlina ze swójźby makowych rostlinow (*Papaveraceae*).

## Wopis

## Stojnišćo

## Rozšyrjenje

## Wužywanje

## Nožki


## Žrědła

## Eksterne wótkaze

*
Pódpołnocny mak

**Pódpołnocny mak** (*Papaver nudicaule*) jo rostlina ze swójźby makowych rostlinow (*Papaveraceae*).

## Wopis
Pódpołnocny mak jo trajne zele, kótarež dośěgnjo wusokosć wót 30 až do 60 cm a šyrokosć wót 15 až do 20 cm.

Śańke kijaški su kósmate a bźezłopjenowe. Wóni njasu jadnu kwiśonku.

Na spódku stojece łopjena su blědozelene abo namódrje zelene.

Kwiśo w zymje a nalěśe. Wjelike, wónjajuce kwiśonki su běłe, žołte, oranžowe abo rožojte. Kronowe łopjeńka su stołkane.

## Rozšyrjenje
Póchada ze pódpołnocnych źělow pódpołnocneje Ameriki a Azije.

## Wužywanje
Družyna se ako rěznu kwiśonku we wšakobarwnych sortach kultiwěrujo.

## Nožki


## Žrědła
*  
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 2. zwězk, , bok 198 

## Eksterne wótkaze
Pódzajtšny mak

**Pódzajtšny mak** (*Papaver orientale*) jo rostlina ze swójźby makowych rostlinow (*Papaveraceae*).

## Wopis
Pódpołnocny mak jo trajne zele. Rostlina jo kósmata.

Łopjena su lancetojte a namódry zelene.

Kwiśo w lěśe. Nadpadne rožojte abo cerwjene kwiśonki dośěgnu pśeměr wót 10 cm. Nejmjeńša maju śamny flak na spódku kuždego kwiśonkowego łopjeńka.

## Rozšyrjenje
Póchada ze Prědneje Azije.

## Nožki


## Žrědła
*   

## Eksterne wótkaze

* giftpflanzen.com 
* Garten-Datenbank
Zagrodny mak

**Zagrodny mak** (*Papaver somniferum*) jo rostlina ze swójźby makowych rostlinow (*Papaveraceae*). 

## Wopis
Zagrodny mak jo jadnolětna rostlina, kótaraž dośěgnjo wusokosć wót 40 až do 150 cm. Rostlina jo módrozelena.

### Łopjena
Našěr zelene łopjena su nage, njeźělone a eliptiske. Jich kšoma je rězana. Wóni kijašk wobpśimuju.

### Kwiśonki
Kwiśo wót junija až do awgusta. Kwiśonki su běłe, rožojte, cerwjene abo wioletne, dośěgnu wjelikosć wót 10 cm a na spódku njasu śamne flacki. Kronowe łopjeńka su rědko cerwjene.

Zagrodne sorty cesto maju połnjone kwiśonki.

### Płody
Kapslowy płod jo pśisamem kulowaty.

## Stejnišćo
Rosće na smjećach, pustych płoninach. Preferuje wutkate a wapnite hlinjane pódy.

## Rozšyrjenje
Póchada z Bliskego Wuchoda. Južo wokoło lěta 900 p.Ch. jo był znaty w Grjekskej.

## Wužywanje
Zdrjałe semjenja se ako pječenski wobstatk a za makowy wólej wužywaju, dokulaž wěcej alkaloidy njewopśimjeju. Ale se musy tak starosćiwje žněju, až z mlokowej mězgu do kontakta njepśidu.

## Wobraze

Wobraz:Papaver somniferum2.jpg|Běła kwiśonka
Wobraz:Papaver_somniferum_(1).jpg|Papaver somniferum
Wobraz:Opium_poppy_mohnkapsel.jpg|Makojca
Wobraz:Papaver_somniferum_Belgium.jpg|Cerwjena kwiśonka w Belgiskej


## Nožki


## Žrědła
* Botanica, Einjährige und mehrjährige Pflanzen, Über 2000 Pflanzenporträts, , bok 633 
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 2. zwězk, , bok 198 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), , bok 18 

## Eksterne wótkaze

* 
* natur-lexikon.com 
* Gewürzseiten
Makowe rostliny

**Makowe rostliny** (*Papaveraceae*) su swójźba semjenjowych rostlinow (*Spermatophyta*). 

## Systematika
Makowe rostliny se do tśi pódswójźbow rozdźěla. Słuša 41 rodow z 761 družynami k tomu.

* Papaveroideae: Z něźi 23 rodami a 230 družynami. Maju radiarsymetriske kwiśonki a wjele proškowych łopjeńkow.
** *[[Arctomecon]]*
** *[[Argemone]]*:
*** Stachelmohn (*Argemone mexicana*)
** *[[Bocconia]]*
** *[[Canbya]]*
**  (*Chelidonium*): Z jadnučkej družynu:
*** Kokotowe mloko, **kokotowe zele**, **chwatowe zele** (*Chelidonium majus*)
** *[[Dendromecon]]*
** *[[Dicranostigma]]*
** *[[Eomecon]]*
** mak (Eschscholtzia): Z družynu:
*** złoty mak (*Eschscholtzia californica*)
** mak (Glaucium)
*** pisany mak (*Glaucium corniculatum*)
*** žołty mak (*Glaucium flavum*)
** *Hunnemannia*: Z jadnučkej družynu:
*** Mexikanischer Tulpenmohn (*Hunnemannia fumariifolia*)
** *[[Hylomecon]]*
** mak (Macleaya)
*** pjerojty mak (*Macleaya cordata*)
** *[[Meconella]]*
** *[[Meconopsis]]*: Z něźi 50 družynami.
** mak (*Papaver*): Z něźi 50 až 80 družynami. 
*** alpski mak (*Papaver alpinum*)
*** arktiski mak (*Papaver radicatum*)
*** pěskowy mak (*Papaver argemone*) 
*** pódzajtšny mak (*Papaver orientale*)
*** hybridny mak (*Papaver hybridum*)
*** pódpołnocny mak (*Papaver nudicaule*)
*** sewny mak (*Papaver dubium*)
*** góriskowy mak (*Papaver pyrenaicum*)
*** mack (*Papaver rhoeas*), Dalšnej serbskej mjeni stej **źiwy mack** a **pólski mack**.
*** zagrodny mak (*Papaver somniferum*)
** *[[Platystemon]]*
** *[[Platystigma]]*
** *[[Roemeria]]*
** *[[Romneya]]*
** *[[Sanguinaria]]*
** *[[Stylomecon]]*
** *[[Stylophorum]]*

* Kokrikowe rostliny (*Fumarioideae*): 15 až 19 rodow a 530 družynow. Maju cygomorfe kwiśonki a jano styri abo šesć proškowych łopjeńkow. na.&nbsp;pś.:
** :hsb:kokorč (*Corydalis*) (něźi 400 družynow)
** kokrik (*Fumaria*) (něźi 55 družynow)
** :hsb:wutrobički (*Dicentra*) (něźi 25 družynow)
** :hsb:kukačko (*Hypecoum*): Zarědowanje se wšělak cyni.
*** :hsb:žołte kukačko (*Hypecoum pendulum*)

* Pteridophylloideae: Z jadnučkim rodom: 
** *Pteridophyllum*: Z jadnučkej družynu:
*** *[[Pteridophyllum racemosum]]*: Jo japańska družyna z paprośojśe pjerinatymi listowymi łopjenami. Cygomorfe kwiśonki wopśimjeju dwě małkej keluškowej łopjeńce, styri kronowe łopjeńka a jano styri proškowe łopjeńka.

## Nožki
Cerwjena liška

**Cerwjena liška** (*Vulpes vulpes*) jo rubjažne zwěrje ze swójźby psow (*Canidae*).

## Wopis
Cerwjena liška ma zwětšego cerwjenobrunu kóžu. Wóna dośěgnjo wjelikosć wót 58 až do 82 cm a wagu wót 4 až do 10 kg. Źěle głowy, šyje a kóńc wopušy su běłe. Wona jo samotaŕ, kótaryž we wokolinje jamy wót 6 až do 8 km góńtwujo, ale nic w njepósrědnej bliskosći jamy.

Cerwjena liška móžo wjelgin derje słyšaś, cuś a wiźeś.

Pórowański cas jo w mjasecach december až februar. Cas sćelnosći trajo 7,5 tyźenjow. 4 až do 7 młoźetow se wót měrca až do apryla naroźi, mjaztym až jo źe włosate ale slěpe. Wóni jamu w starstwje wót 2 až 3 mjasecow wopušća a pótom z gromadu z samicu wokoło dundaju. Južo w slědujucem nazymje se swójźbu rozpadnjo.

Cerwjene liški cesto su za sćaklinu wobgrozone, tak až jeje góńtwa jo notna.

## Caroba
Wóna zwětšego pitwańske myšy góńtwujo, ale teke móžo wužytk až do wjelikosći sarnje pśemóc. K nejwěcej wažnym wužytkam słušaju myšy, bruki, ptaški, wuchace, karnikle, sarnine śeletka. Ale wóna teke sad a griby jě.

## Rozšyrjenje a žywjeński rum
Wóna jo žywa w suchej krajinu, kótaraž jo bogata na šćitanju. Pśi tom wustupujo w cełej Europje, w pódzajtšnej Aziji, pódpołnocnej Africe a pódpołnocnej Americe. Mimo togo jo w Awstraliji zadomjana.

Bydli w njewobydlonych jamach swincow abo karnikelow, ale móžo sam jamu ryś.

## Žrědła
* Jugendlexikon Biologie, 1988, , boka 282-283 
* Naturführer Pflanzen und Tiere, 1. nakład, 1989, , bok 223 
* , bok 323

## Wótkaze
Morawa

**Morawa** (čes. *Morava*; nim. *Mähren*, pól. *Morawy*) jo jaden z historiskich krajow Českeje. Rozpśestrěwa se we pódzajtšnem źělu Českeje republiki, historiski wšak słuša k njej teke sedlišćo U Sabotů *(wót 1998 pśemjenjowane na "Měsćański źěl Šancy")*, kótarež słuša wót 1997 k Słowakskej.

Z Morawu granicuju na pódwjacorje Čechy (344 km), na pódpołdnju awstriski zwězkowy kraj Dolna Awstriska, na krotkem zajtšu słowakski Trnawski kraj, na pódzajtšu słowakski Trenčinski kraj, na dłujkem zajtšu słowakski Žilinski kraj a Česka Šleska a na dłujkem wjacorje pólska Šlazyńska, konkretnje Kłodzki region.

Ako stolica Morawy płaśi Brno, a to južo wót lěta 1641. Pśed tym jo było głowne město Olomouc, kótaraž słuša teke nadal k wuznamnym historiskim městam Morawy.

## Galerija

Wobraz:Brno View from Spilberk 131.JPG|Stolica Morawy, Brno
Wobraz:Ostrava, pohled z Nové radnice 2.jpg|Ostrava
Wobraz:Olomouc letecky 3.jpg|Olomouc
Wobraz:Zlin-Radnice.JPG|Zlín
Wobraz:Místek, Náměstí Svobody, sever.jpg|Frýdek-Místek
Wobraz:Jihlava CZ main square PICT2911.jpg|Jihlava
Wobraz:Zámek, Přerov (07).jpg|Přerov
Wobraz:Historická budova pošty.JPG|Prostějov


## Wósobiny
*Alfons Mucha – česki grafikaŕ a mólaŕ
## Žrědła
Sonja Lang

**Sonja LANG** (prjedy **Sonja Elen KISA**;roź. 1. nowembra 1978) jo pówołańska pśełožowaŕka za engelšćinu, francojšćinu a Esperanto, kótaraž bydli w Monctonje, New Brunswick, w Kanaźe.

Wóna jo planowu rěc Toki Pona wunamakała, kótaraž jo jadnora rěc pó myslach taoizma.  Wóna jo teke źěl daudedźing do esperanta a engelšćiny pśełožyła.

## Nožki


## Eksterne wótkaze

*La lingva superrealejo de Sonja (*engelski* a *esperanto*)

## Glědaj teke
* Toki Pona
Toronto

**Toronto** jo nejwětše město Kanady a stolica prowincy Ontario. Wóno lažy na dłujkowjacornem brjoze jazora Ontario. Město ma połtśeśa miliona wobydlarjow.
Nižozemšćina

**Nižozemšćina** jo germaniska rěc. Teke słuša k indoeuropskim rěcam. Jo pśiswójźbna z Nimšćinu, Frizišćinu a Engelšćinu, kótarež teke su pódwjacornogermaniske rěcy.

Z jeje w Pódpołdnjowej Africe Afrikaanšćinu nastawała, ale teke někotare kreolowe rěcy.

## Eksterne wótkaze
Frizišćina

**Friziske rěcy** su kupka tśich pśiswójźbnych pódwjacornogermaniskich rěcow, kótarež nałožujo etniska kupka Frizow, kótarež su žywe na pśibrjoze Pódpołnocnego mórja na teritorijach Nižozemskeje, Nimskeje a Dańskeje. Friziske rěcy se maju za nejbližej pśiswójźbne engelšćiny. 

Friziske rěcy su:

* Pódwjacornofrizišćina
* Pódpołnocnofrizišćina
* Pódzajtšnofrizišćina
** Saterfrizišćina

Saterfrizišćina jo pópšawem slědny zbytk pódzajtšnofriziskeje rěcy, kótaraž jo w Pódzajtšnej Friziskej južo dawno zaginuła. Rozšćěpjenje do tych tśich gałuzow jo južo w srjejźowěku nastało. Dokulaž tśi warianty friziskeje rěcy su wjelgin rozdźělne, powědaju rěcywědnicy skerjej wó kupce friziskich rěcow město jadneje friziskeje rěcy.

Mjazy pódwjacornogermaniskimi rěcami słuša frizišćina gromaźe z engelšćinu a dolnonimšćinu k pódkupce pódpołnocnomórskich germaniskich rěcow. Wósebnje z engelšćinu ma frizišćina wjele zgromadnosćow:

Dalšna wósebnosć jo spadnjenje formow akuzatiwa a datiwa pódla pronomenow, pśir. friziski *my*, engelski *me*, dolnonimski. *mi*, ale (wusoko)nimski *mich/mir*, islandski *mig/mér*.

## Žrědła
* 
*
Pódwjacornofrizišćina

**Pódwjacornofrizišćina** (něgdy teke jano **frizišćina**) jo pódwjacornogermaniska rěc, kótarež se powěda w pódwjacornem źělu Nižozemskeje. Linguistiski jo něźi mjazy nižozemšćinu a engelšćinu. Jo pśiswójźbna z dalšnymi friziskimi rěcami: pódpołnocnofrizišćinu, sater-frizišćinu a pódzajtšnofrizišćinu. Toś te su wót pódwjacornofrizišćiny diferencěrowane a njeje stawnje wzajomnje zrozymliwe.
Ryby

**Ryby**, wědomnoski ***Pisces*** (wót łatyńskego piscis = ryba), jo rozšyrjone pomjenjowanje za zymnokšejne, pśecej abo pśisamem pśecej we wóźe žywych rěpnikow. Dokulaž ryby w zmysle kladistiki pak žeden monofyletiski (z zgromadnego póchada nastaty) takson njepśestajuju, wóni buchu w coologiskej systematice cesto z pazorkoma pisane ("ryby", "pisces"), aby je z tym ako tak mjenjowany parafyletiski takson póznamjenili.

Na swěśe jo wokoło 24 - 30 tysac družynow rybow. 

## Eksterne wótkaze

* Taxonomija rybow na BioLibu
Monica Iozzi

**Monica Iozzi de Castro** (* ? 1981, Ribeirão Preto, Brazilska) jo brazilska grajaŕka.

## References


## Eksterne wótkaze
* Official Site
Dešno

**Dešno** (nim. *Dissen*) jo wjas w Dolnej Łužycy we wokrejsu Sprjewja-Nysa. We jsy jo muzeum a gósćeńc Serbski dwór. Wjas jo była w lěśe 1880 ze 100 procentow serbska. W lěśe 1956 jo było serbski powědajucych 74,8 procentow. A hyšći w lěśe 1995 to jo było 28,9 procentow. We jsy jo statkował 28 lět wuznamny serbski faraŕ, rěcywědnik a sobuzałožaŕ Domowiny Bogumił Šwjela. Za njogo su byli we jsy serbske namše do lěta 1941.


Dataja:Cyrkej, Dešno.JPG|Cerkwja w Dešnje
Dataja:Baćony w Dešnje.jpg|Bóśona w Dešnje
Dataja:Dissen Dešno Bogumił Šwjela.JPG|Pomnik Bogumiła Šwjele
Linsa (woko)

**Linsa** jo źěl woka rozdźělnych zwěrjetow a cłowjeka.

Wóna jo kulowata, bikonweksna a pśewidna a namaka se mjaz wócnej komorku a głažkowym śěłom woka. Dokulaž jo elastiska, jeje forma se móžo z pomocu ciliarnego muskla změniś. Pśez to se łamanje swětła změni.

## Nožki


## Žrědła
* Jugendlexikon Biologie, 1988,  , strona 208
Mjazysłowjańšćina

**Mjazysłowjańšćina** (*medžuslovjansky, меджусловјанскы*, až do 2011: *slovianski*) jo konstruěrowana mjazynarodna słowjańska rěc. Wutwóriła jo ju kupka rěcywědnikow z wšakich krajow, mjaz drugim *Jan van Steenbergen* (kótaryž teke jo Wenedyk stwórił), w lěśe 2006. Mjazysłowjańšćina jo naturalistiska rěc, kótaraž teke ma pšostu, njekomplicěrowanu gramatiku. Wše słowa póchadaju ze žywych słowjańskich rěcow a rowno kaž wětšyna z nich ma mjazysłowjańšćina sedym padow. Jo teke wjelgin zjadnorjona warianta bźez padow, *Slovianto*.


## Alfabet
Mjazysłowjańšćina wužywa dwa alfabeta: łatyński a kyriliski. 

W łatyńskej wersiji alfabeta město pismikow **š**, **ž**, **č** a **ě** jo móžno teke pisaś z dwěma pismikoma: **sz**, **zs** (abo **ż**), **cz** a **e**. W kyriliskej wersiji město **ј**, **ја**, **ју**, **њ**, **љ** a **є** móžno jo pisaś **й**, **я**, **ю**, **нь**, **ль** a **ѣ** (abo **е**).

## Gramatika
Mjazysłowjańšćina ma tśi genusy, dwa numerusa (jadnotu, mnogotu) a sedym padow (mjenowak, rodźak, dadak, žadak, nastrojnik, měsćak, wokatiw). Werby znaju tśi casy.

## Lisćina słowow

## Licbniki 1-10

## Tekstowy pśikład

## Žrědła
* ''Панславизм не умер окончательно''. Uniwersita Odesska.
* ''Трошки про штучні мови: панслов'янська мова''. Narodna Pravda, 22 awgusta 2009.
* Н. М. Малюга, "Мовознавство в питаннях і відповідях для вчителя й учнів 5 класу", w: *Філологічні студії. Науковий вісник Криворізького державного педагогічного університету. Збірник наукових праць, випуск 1* (Kryvyj Rih, 2008), str. 147.
* Алина Петропавловская, ''Славянское эсперанто''. Европейский русский альянс, 23 junija 2007.

## Wótkaze
* Mjazysłowjańšćina
* Medžuviki
* Vikisbornik
Łokaśina

**Łokaśina** (*Caltha*) jo rod ze swójźby górkacowych rostlinow (*Ranunculaceae*).

## Systematika

Rod se na zakłaźe morfologiskich a geografiskich rozdźělow do dweju sekcijow rozrědujo ze nagromadu źaseś družynami. Sekcija *Psychrophyla* jo ze šesć družynami na pódpołdnjowej połkuli rozšyrjona a wobsejźi zgibnjone pśiwiski na łopjenach; sekcija *Caltha* ze styri družynami jo na pódpołnocnej połkuli rozšyrjona a njetwóri žedne pśiwiski na łopjenach. Toś te rozdźělenje roda bu pśez molekularbiologiske pśepytowanja wobkšuśone.

* Sekcija *Caltha*
** Pódwjacoroameriska łokaśina (*Caltha leptosepala*)
** Plěwajuca łokaśina (*Caltha natans*)
** Bagnowa łokaśina (*Caltha palustris*)
** *[[Caltha scaposa]]*
* Sekcija *Psychrophyla*
** *[[Caltha appendiculata]]*
** *[[Caltha dionaeifolia]]*
** *[[Caltha introloba]]*
** *[[Caltha novae-zelandiae]]*
** *[[Caltha obtusa]]*
** *[[Caltha sagittata]]*

## Nožki
Bagnowa łokaśina

**Bagnowa łokaśina**  (*Caltha palustris*) jo rostlina ze swójźby górkacowych rostlinow (*Ranunculaceae*).

## Wopis
Bagnowa łokaśina jo trajne zele, kótarež dośěgnjo wusokosć wót 50 cm (wót 15 až do 30 cm). Rostlina jo słabje gadojta.

Kijašk jo nižolažecy až do wobłukaśe póstupujuce abo rowne, nagi a prozny. W górnem źělu kijaški su roznogaśowane. 

### Łopjena
Łopjena su schódne, wutšobojte, kulowaty abo nerkowate a śamnozelene. Spódne łopjena su dłujkokijaškate, dośěgnu šyrokosć wót 15 cm, su prědku tupe, na kšomje zarěznickojte abo zubate. Górne łopjena su sejźece.

### Kwiśonki
Wón kwiśo wót měrca až do junija. Kwiśonki su cenkožołte, dośěgnu šyrokosć wót 2,5 až 5 cm, sejźe na kóńcach bocnych gałuzow a njamaju keluch, ale maju wjele proškowych łopjeńkow. Wóna maju 5 šyroko-owalnych, tucnje błyšćecych kwiśonkowych łopjenow.

Kwiśonki buchu wót insektow woprošone, pśi comž wóni pśez mócnu žołtu barwu, ale teke pśez UV-reflektěrujuce mězgowe znamješka namakaju drogu k nektaroju.

### Płody
Płody dośěgnu dłujkosć wót 2,5 cm a su gwězdoformowje rozšyrjone a pódłujke.

## Stojnišćo
Wón rosćo na brjogach rěckow, na mokšych łukach a rěcnych lěsach. Ma lubjej mokše, wutkate a bazowe glinjane a běłoglinowe zemje.

## Rozšyrjenje
Bagnowa łokaśina jo w Europje, w Alpach we wusokosćach wót až do 2400 m, pódpołnocnej Aziji a Americe rozšyrjony.

## Nožki


## Žrědła
* GU Maxi-Kompaß Blumen, , bok 41 
* GU Naturführer Blumen, , boka 38-39 
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, , 2. nakład, 2008, bok 122  
* Seidel/Eisenreich: BLV Bestimmungsbuch Blütenpflanzen, , boka 16-17
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), , bok 266 

## Eksterne wótkaze

*