open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tautiška giesmė

**Tautiška giesmė** jo narodna hymna Litawskeje. Prědna publikacija se jo pśez Varpas, 1898, Nr. 6 stała.

## Originalny tekst wót [[Vincas Kudirka]]
Tautiška giesmė

Lietuva, Tėvyne mūsų
Tu didvyrių žeme,
Iš praeities Tavo sūnūs
Te stiprybę semia.

Tegul Tavo vaikai eina
Vien takais dorybės
Tegul dirba Tavo naudai
Ir žmonių gėrybei

Tegul saulė Lietuvoj
Tamsumas prašalina,
Ir šviesa, ir tiesa
Mūs žingsnius telydi.

Tegul meilė Lietuvos
Dega mūsų širdyse,
Vardan tos Lietuvos
Vienybė težydi

## Nimski pśełožk
**Die litauische Nationalhymne**
 
Litauen, du Land der Väter,
Land der Heldengrößen,
Dass aus den vergang’nen Tagen
Kraft den Söhnen sprösse.

Mögen deine Kinder immer
Tugendwege wandeln,
Mögen sie zu deinem Heile,
Dem des Volkes handeln.

Möge die Sonne Litauens
Finsternis verscheuchen,
Hell und klar, recht und wahr
Unsre Schritte lenken.

Möge die Liebe zu dir heiß
Uns im Herzen brennen,
Dein Bestand, Vaterland,
Eintracht allen schenken!

## Glědaj teke
Kazan

**Kazan** () jo město w Rusojskej federaciji. Lažy w europskem źělu Rusojskeje nad zběžanjoma rěkowu Wolgi a Kazanki (brjog Wolgi jo pódwjacorna granica města). Ma wěcej ako milion wobydlarjow a jo wósyme nejwětše město cełeje Rusojskeje federacije.

Jo stolica republiki Tatarska.

Kazan bu załožony w lěśe 1005.

## Wótkaze
Krasnojarsk

**Krasnojarsk** () jo město w Rusojskej federaciji. Lažy na pódpołdnju Sibirskeje nad rěku Jenisej, něźi 4100 kilometrow na pódzajtšo Moskwy, stolicy federacije. Krasnojarsk ma pśisamem milion wobydlarjow a jo pó Nowosibirsku a Omsku tśeśe nejwětše město Sibirskeje. 

Jo tu wuznamne dwórnišćo Transsibirskeje zeleznicy a wjelika produkcija aluminiuma.
Nowosibirsk

**Nowosibirsk** () jo město w Rusojsskej federaciji. Ma něźi jaden a poł miliona wobydlarjow a jo to (pó Moskwje a Sankt Petersburgu) tśeśe nejwětše město Rusojskeje federacije. Jo to teke nejwětše město Sibirskeje a stolica Sibirskego federatiwnego distrikta. 

Nowosibirsk bu załožony w lěśe 1893 na městu planowanego mosta Transsibirskeje zeleznicy pśez rěku Ob.

## Stawizny
*1893-1917 -  Rusojske Mócnarstwo
*1917 -  Rusojska Republika
*1918-1922 -  Sowjetska Rusojska
*1922-1991 -  Sowjetski zwězk
*wót 1991 -  Rusojska federacija

## Demografija

Wobydlaŕstwo w 2010:
*Rusy – 92,82% (1 269 979)
*Ukrainarje – 0,92% (12 570)

## Galerija

Wobraz:Novosibirsk view.jpg
Wobraz:Собор Александра Невского со стороны Красного проспекта (2).jpg
Wobraz:Ядринцевская, 25, Новосибирск 1.jpg
Wobraz:Дом И.Г. Ведерникова ул Октябрьская, 47 Новосибирск 4.jpg
Wobraz:Ленина, 11 (Урицкого, 21).JPG
Wobraz:Novosibirsk opera house.jpg
Wobraz:Дом Лихачёва ул. Каинская, 15 Новосибирск 1.jpg
Wobraz:2-х этажный смешанный дом ул. Депутатская, 15 Новосибирск 2.jpg
Wobraz:Церковь Покрова пресвятой Богородицы на ул. Октябрьская, 9 Новосибирск 4.jpg
Wobraz:Voznes sobor.jpg
Wobraz:Крайисполком (Дом Советов).JPG
Wobraz:Главый почтамт ул. Советская, 33 Новосибирск 4.jpg
Wobraz:100flat.jpg
Wobraz:Школа ул. Ленина, 22 Новосибирск 1.jpg
Wobraz:Chapel of Saint Nicholas.jpg
Wobraz:Усадьба Р.М. Копылова, ул. 1905 г, 33 Новосибирск 3.jpg
Wobraz:Каинская, 5, Новосибирск.jpg
Wobraz:Ул. Мичурина, 6 Новосибирск 1.jpg
Wobraz:Дом жилой М.Горького, 80, Новосибирск 1.jpg
Wobraz:Управление ул. Обская,4 Новосибирск, 7.jpg

## Wótkaze

* Oficialne boki
Omsk

**Omsk** () jo město w Rusojskej federaciji. Lažy w krotkozajtšnem źělu Sibirskeje, na brjoze Irtyša, njedaloko granicy mjaz Rusojsku a Kazachstanom a něźi 2235 kilometrow daloko wót Moskwy, stolicy Rusojskeje federacije.

Omsk ma wěcej ako milion wobydlarjow, jo wósyme nejwětše město cełeje Rusojskeje federacije a (pó Nowosibirsku) druge nejwětše rusojske město pódzajtšnje Urala.

## Wobchad
W Omsku se šćěpjo pódpołdnjowa a pódpołnocna gałuz Transsibirskeje zeleznicy.

## Eksterne wótkaze
Ural (góriny)

**Ural** (rusojski Урал abo Уральские горы) jo něźi 2400 km dłujki a 300 mil. lět stara smuga górow w Rusojskej mjaz Pódzajtšoeuropskeju nižynu na pódwjacorje a Pódwjacorosibirskeju nižynu na pódzajtšu. Wón jo źěl tradicionalneje granicy mjaz Europu a Aziju. Nejwušy dypk Urala jo góra *Narodnaja* (1.895 m) w pódpołnocnem wótrězku górinow.

Nejwažnjejše město we wokolinje Uralskich górinow jo Jekaterinburg.

## Wótkaz
Jekaterinburg

**Jekaterinburg** (; w lětach 1924-1991 *Swerdlowsk*, ) jo město w Rusojskej federaciji. Lažy na pódzajtšnej kšomje Urala blisko granicy mjaz Europu a Aziju. Jekatjerinburg ma něźi 1,3 miliona wobydlarjow a jo pótakem pó Moskwje, Sankt Petersburgu a Nowosibirsku stwórte nejwětše město Rusojskeje federacije.

## Eksterne wótkaze
Ząbrowo (Stare Pole)

**Ząbrowo** (nim. Sommerau) jo wjas w pódpołnocnej Pólskej. Lažy w pomorskem wójewódstwje, malborskem wokrejsu. Słuša gmejnje Stare Pole. Ma 423 wobydlarjow.
Normandija

**Normandija** () jo historiski region na pódpołnocy Francojskeje. Źinsa jo rozdźělony na dwa regiona: Górna Normandija a Dolna Normandija. Nejwětše město, historiska stolica cełeje Normandije a źinsajšna stolica Górneje Normandije jo Rouen.

## Wótkaz
Rouen

**Rouen** jo město we Francojskej. Lažy na pódpołnocy stata w historiskim regionje Normandija pśi rěce Seine a ma něźi sto tysac wobydlarjow.

## Wótkaze

* www.rouen.fr
Sint-Truiden

**Sint-Truiden** ( *Saint-Trond*) jo město w pódpołdnju belgiskeje prowincy Limburg. 

## Eksterne wótkaze

* Oficielne internetowe
Kito Wylem Broniš

**Kito Wylem Broniš** (nimski *Christian Wilhelm Bronisch*; * 5. decembra 1788 w Pricynje, † 12. decembra 1881 w Drjowku) jo był w Dolnej Łužycy statkujucy serbski faraŕ a rěcywědnik.

## Žywjenje
Syn fararja jo wopytował gymnazij we Łukowje a studěrował pó tom wót lěta 1808 až do 1811 teologiju w Lipsku. Na to jo źěłał wón ako domacny wucabnik w Lubinje a wót 1816 ako faraŕ w Změšowje. Pó źaseś lět pśiwza fararske městno w rodnej jsy Pricynje, źož statkował pótom pśisamem 50 lět. W lěśe 1874 dźěše na wuměnk, kótaryž pśežywi w Drjowku.

Broniš płaśi ako jaden z nejwěcej wjelebocnych sorabistow 19. lětstotka. Jogo wózjawjenja wopśimjeju pśinoski k onomastice kaž teke k ludowěźe a stawiznam Serbow w Dolnej Łužycy. Wušej togo jo pśinosował k Smolerjowej zběrce dolnoserbskich ludowych spiwow.

Kito Wylem Broniš wózjawi serbski w Časopisu Maćicy Serbskeje a nimski mjaz drugim w Nowem łužyskem magacinje Górnołužyskego towaristwa wědomnosćow a w rěźe *Jahrbücher für slavische Literatur, Kunst und Wissenschaft*.

## Spise
* P. Broniš: *Die slavischen Familiennamen in der Niederlausitz.* Schmaler & Pech, Bautzen 1867.
* w Časopisu Maćicy Serbskeje:
** *Delnjołužiske substantiva pluralia tantum*, ČMS 15, 1862, s. 108–109 (Digitalizěrowana wersija).
** *Delnjołužiske substantiva deminutiva, kiž wuznam primitivow přeměnjeja*, ČMS 15, 1862, s. 109–111 (Digitalizěrowano).
* w Nowym łužiskim magacinje:
** *Einiges über die Etymologie wendischer Ortsnamen*, NŁM 17, 1839, s. 57–73 (Digitalizěrowano).
** *Ueber die mannigfaltigen Formen und den sprachlichen Werth wendischer Ortsnamen*, NŁM 20, 1842, s. 53–96 (Digitalizěrowano).
** *Verdient die wendische Mundart in der Niederlausitz den Vorwurf des Barbarismus?*, NŁM 23, 1846, s. 241–285 (Digitalizěrowano).
** *Grundzüge der deutschen Mundart, welche inmitten der sorbischen Bevölkerung und Sprache in der Niederlausitz und in den nördlichen Theilen der Oberlausitz gesprochen wird*, NŁM 39, 1862, s. 108–195 (Digitalizěrowano).
* w Jahrbücher für slavische Literatur, Kunst und Wissenschaft:
** *Mitteilungen aus einem alten Wörterbuch der niederlausitzisch-serbischen (wendischen) Mundart*, Jahrbücher NF 2, 1854, s. 331–344, 537–556

## Žrědła
* Anja Pohončowa, *Kito Wylem Broniš (1788–1881) – pózabyty dolnoserbski rěcywědnik*, [w:] Lětopis 54, 2007, s. 65–89 (How móžośo cytaś ten artikel, tam teke bibliografija wózjawjonych źěłow Broniša).
Broniš

**Broniš** - nimski *Bronisch* - jo dolnoserbske swójźbne mě.

Znate nosarje toś togo mjenja su byli:

* Kito Wylem Broniš (1788–1881) - faraŕ w Změšowje a Pricynje; rěcywědnik
* Matej Bogumił Broniš (1868–1937) - faraŕ, rěcywědnik
* Pawoł Fryco Broniš (1830–1898) - faraŕ w Lutolu, wudawaŕ nabóžninskeje literatury
Vrahovice

**Vrahovice** (nimski *Wrahowitz*) su wjas w pódzajtšu Českeje, kótaraž słuša k městu Prostějov. Maju 3.402 wobydlarjow (2001) a laže na lěwej stronje rěcki Romže. Prědne naspomnjenje sedlišća jo z lěta 1337.

## Eksterne wótkaze
* Vrahovice.eu
Go (graśe)

**Go** (jap.:  **',  chinski 圍棋 / 围棋 wéiqí , [[Korejske pismo|kor.]]:  **') jo jadne strategiske delkowe graśe za dwa grajarja.

## Pšawidła graśa za krotkim

### Grajarski material a druge informacije
Grajarske polo ma  19 horicontalnych a 19 wertikalnych linijow, kótarež twórje brjažkowanje z 19×19 = 361 dypkami. Na te dypki se dawaju kamjenje. Wobej grajarja, *carny* a *běły* mjenjowane, maju k dispoziciji njewobgranicony skład jadnakich kamjenjow w bywajucej barwje. Tradicijnje su to 181 carnych a 180 běłych kamjenjow, zwětšego to dosega. Zachopjenkarje maju  grajarsku delku mjeńšu, zwětšego we wjelikosći 13×13 abo 9×9. Pšawidła su za wše wjelikosći delki te samske.

## Žrědła
* Nimska wikipedija
* Grajom Go
Korejańske pismo

**Korejańske pismo** jo pismikowe pismo, kótarež se za korejańšćinu wužywa.

## Forma

Moderne korejańske pismiki a mjena tych pismikow su rozdźělne na Pódpołnocnej Koreji a na Pódpołdnjowej Koreji.  

### Konsonanty

### Wokale

## Žrědła
* Nimska wikipedija
Charkiw

**Charkiw** (,  – *Charkow*) jo druge nejwětše město Ukrainy. Lažy blisko sewjerowuchodneje kšomy stata, njedaloko granicy mjaz Ukrainu a Rusojskej federaciju.  Ma pśisamem jaden a poł miliona wobydlarjow a płoninu wót něźi tśi sta kwadratnych kilometrow.

## Eksterne wótkaze
Menorca

**Menorca** jo nejwěcej pódzajtša a nejwěcej pódpołnocna kupa k Špańskej słušajucego awtonomnego regiona Balearow. Tam jo wokoło 94.000 wobydlarjow na płoninje wót 694 km² žywe. Stolica kupy jo Maó z 29.000 wobydlarjami.

Amtskej rěcy na kupje stej katalańska a špańska. Wósebnje znate póla turistow su góriny *Tramuntana* na pódpołnocy Menorci. Wót lěta 1993 płaśi ceła kupa ako biosferowy reserwat.

## Wótkaze

* Webboki kupoweje rady Menorci
Baleary

**Baleary** (katalański *Illes Balears*, špański *Islas Baleares*) su k Špańskej słušeca kupka kupow a špańska awtonomny region w pódwjacornem źělu Srjejźnego mórja. Awtonomny region wopśimjejo pěś wobsedlonych kupow Mallorca, Menorca, Ibiza, Formentera a Cabrera kaž teke 146 njewobsedlonych kupow. Nejwětša kupa jo Mallorca z płoninu wót 3.620 km²; cełkowna płonina jo 4.992 km². Kupy su mjaz 90 a 200 km zdalone wót špańskeje twardej zemi.

Amtskej rěcy stej katalańšćina a špańšćina, mjaztym až eksistěrujo na kuždej kupje domorodny dialekt katalańšćiny, kaž na pśikład *Ibizenk* na Ibizi.

## Wótkaze

* Oficialne webboki awtonomnego regiona
Mallorca

**Mallorca** (z łatyńskego *insula maior* = „wjelika kupa“) jo kupa w pódwjacornem źělu Srjejźnego mórja. Nejwětša kupa Balearow a cełeje Špańskeje jo 170 km zdalona wót špańskeje twardeje zemje póla Barcelony. Ma płoninu wót 3640 km² a něźi 900.000 wobydlarjow.

Głowne město kupy jo Palma, kótaraž ma něźi styri sta tysac wobydlarjow. Amtskej rěcy stej Katalańšćina a Špańšćina; domorodny Mallorcski dialekt jo warianta prědneje.

## Wótkaze
Ibiza

**Ibiza** (katalański **Eivissa**) jo z płoninu wót 572 km² tśeśa nejwětša kupa k Špańskej słušajucego awtonomnego regiona Balearow. Na kupje se katalański dialekt *Ibizenk* powěda; amtskej rěcy stej pak Katalańšćina a Špańšćina. 

Ibiza ma wokoło 133.000 wobydlarjow a jo mjazynarodnje znaty prozninski cil.

## Wótkaz
Formentera

**Formentera** jo druga nejmjeńša wobsedlona kupa k Špańskej słušajucego awtonomnego regiona Balearow w Srjejźnem mórju. 19 kilometrow dłujka kupa se namaka wokoło źewjeś kilometrow na pódpołdnjo Ibizy. Tam jo žywe něźi 10.000 wobydlarjow na płoninje wót 82 kwadratnych kilometrow. Głowne sedlišćo jo Sant Francesc de Formentera.

Na kupje stej katalańšćina a špańšćina amtskej rěcy.

## Wótkaz
Conrad Bain

**Conrad Stafford Bain** (* 4. februara 1923, 14. januara 2013) jo był kanadiski amerikański grajaŕ.

## Eksterne wótkaze
Zichyújfalu

**Zichyújfalu** () jo wjas w Hungorskej. W lěśe 2012 jo how bydliło 941 luźi, na 10,82 km². Wejsny šołta je Ilona Füzesiné Kolonics.

## Geografija

## Nožki
Leszek Engelking

**Leszek Maria Engelking** (02. februara 1955, Chorzów - 22. oktobra 2022, Pruszków) jo pólski basnikaŕ, spisowaśel, pśełožowaŕ a literaturny kritikaŕ.

## Twórba
* *Autobus do hotelu Cytera*, 1979
* *Haiku własne i cudze*, 1991
* *Mistrzyni kaligrafii i inne wiersze*,1994
* *Dom piąty*, 1997
* *I inne wiersze*, 2000 
* *Szczęście i inne prozy*, 2007
* *Muzeum dzieciństwa*, 2011
* *Komu kibicują umarli?*, 2013
* *Suplement*, 2016
Kopańca

**Kopańca**, teke **balokopanje** jo balowa gra a nejpopularnjejšy mustwowa sportowa družyna na Zemi.

Gru grajotej dwě mustwje z jadnym balom na tšawatem pšawokutnem grajnišću. Cil jo kopnuś balo do wrotow pśeśiwnika. Jano jaden grajaŕ mustwa, wrotaŕ, móžo graś z pomocu rukow, hynakše grajarje graju wósebnje z pomocu nogow a głowy.

## Wótkaz
Kairo

**Kairo** jo nejwětše město a stolica Egyptojskeje. Ma něźi wósym milionow wobydlarjow a togodla jo teke nejwětše město cełeje Afriki a teke nejwětše město arabskego swěta. 

Lažy na pšawem brjoze rěki Nil a ma płoninu wót 214 km².

## Eksterne wótkaze
Addis Abeba

**Addis Abeba** (teke *Addis Ababa*, amharski አዲስ ፡ አበባ - „nowa kwětka“) jo stolica a nejwětše město pódzajtšoafriskego kraja Etiopiskeje. Lažy w srjejźišću kraja we wusokosći wót 2.200 do 3.000 metrow nad głaźinu mórja pód góru Entoto a jo toś pó Quito (Ekwador) a Sucre (Boliwiska) tśeśe nejwuše lažeca stolica na swěśe. Addis Ababa ma wokoło 3,3 mio. wobydlarjow a jo politiske, góspodaŕske a zastojańske srjejźišćo Etiopiskeje kaž teke sedło centrale Afriskeje unije (AU). 

Sedlišćo załožy se akle w nowembrje 1886 w bliskosći rezidency krala Menelika II., kótaregož głowne lěgwo jo stojało tegdy na górje Entoto. Tam dosć městna za załoženje noweje stolicy njejo było, tak až su ju w dolinje pód góru załožyli. W lěśe 1892 dósta město swójo mě. 1905 załožyjo se prědna banka, 1908 prědna šula, 1910 prědna chórownja a 1911 prědna śišćernja. Kino jo było w měsće južo wót lěta 1898.

Dla wusokosći a bliskosći k ekwatorej jo klima w etiopiskej stolicy powšykneje miła, z pśerěznymi maksimalnymi temperaturami mjaz 21 (julij, awgust) a 25 °C (měrc, apryl, maje) a minimalnymi temperaturami mjaz 5 (nowember, december) a 11 °C (julij, awgust). Wob lěto maju pśerěznje 123 dešćikojtych dnjow, pśedewšym mjaz aprylom a septembrom.

Addis Abeba ma mjazynarodne lětanišćo a wót lěta 1950 teke uniwersitu.

## Partnerske města
* **[[Be&#039;er Scheva]]**, Israel, wót 2004
* **[[Peking]]**, China
* **[[Chuncheon]]**, Pódpołdnjowa Koreja
* **[[Lipsk]]**, wót 2004

## Wótkaz
Juro

**Juro** jo serbske muskece pśedmě, póchadajuce wót grichiskego mjenja Geōrgios (Γεώργιος). Druga warianta togo mjenja jo Jurij.

Grichiske *Geōrgios* jo se wuwiło wót *geōrgós*, což wóznamjenijo *rolnikaŕ* (*gē* "zemja", *érgon* "źěło").

Swěty Juro jo patron Engelskej, Georgiskej, Rusojskej a Kataloniskej.

## Nosarje mjenja
* Juro Surowin (1831-1904) - nimski publicist, rěcny wědomnostnik (serbske mě Georga Sauerweina) 
* Juro Mětšk (*1954) - serbski komponist
* Juro Frano (1937-2016) - serbski prjatkaŕ a dušepastyŕ
* Juro Hanška - serbski rolnikaŕski inženjer a kulturny procowaŕ
## W drugich rěcach
W drugich rěcach to mě groni se ako:
* češćina: Jiří
* dańšćina:  Jørgen
* engelšćina: George
* górnoserbšćina: Jurij
* hungoršćina: György
* italšćina: Giorgio
* nimšćina: Georg, Jörg, Jürgen, Jörgen
* pólšćina: Jerzy, w srjejźowěku teke Jur
* rušćina: Георгий (Gieorgij), Юрий (Jurij), Егор (Jegor)
* słowakšćina: Juraj
Japaniske pismo

**Japaniske pismo** pochada z chinskego pisma (kanji) a z kany (hiragany a katakany), kótaraž  jo złožkowe pismo.

## Družyny pisma
### Kanji

### Man’yōgana

### Kana

#### Hiragana

#### Katakana

## Žrědła

Nimska wikipedija
Ohridski jazor

**Ohridski jazor** (makedoński : Охридско Езеро, albański: Liqeni i Ohrit), jo jaden z tśoch pśirodnych jazorow w Pódpołnocnej Makedońskej. Ohridski jazor jo wětšy ako Prespański jazor a Dojrański jazor. Ohridski jazor lažy na krotkowjacornej granicy mjazy Makedońskeju a Albańskeju a ma płoninu wót 340 km2. Ohridski jazor jo nejdłymšy jazor na Balkańskej połkupje (286 m). Z Ohridskego jazora wujźo rěka Crni Drim, kenž źo k Jadranskemu mórju. 
Na pśibrjoze Ohridskego jazora su 3 wažne města: Ohrid, Struga, kenž lažytej w Makedońskej, a Pogradec, kenž jo na albańskem teritoriju. 

Jo 17 družynow rybow w jazorje, z kótarychž jo 10 jano w toś tom jazorje na swěśe žywe.
Lubin (na kupje Wolin)

**Lubin** (pólski **Lubin**, nimski ***Lebbin***) jo wjas pśi Zalewej Szczecińskem brjogu do kupje Wolinom we narodnowy parku Wolin a jo gmejnski źěł wót Mysdroje (*Gmina Międzyzdroje*) we wojewódstwo Pódwjacornopomorska w Pólskej.

## Wobraze

Wobraz:Lubin Port.jpg|pśistaw a rybarstwo, pśi něgajšnych cementownjach 
Wobraz:Wiadukt Lubin.jpg|wiadukt nad drozu do Wapnicy
Wobraz:Pagorki Lubinsko-Wapnickie.jpg|pśibrjog wót Lubin a Wapnica 
wobraz:PL, Lubin, kościół p.w. Matki Bożej Jasnogórskiej (3).JPG|slězny bok kenž cerkwje„Matki Bożej Jasnogórskie“
Lubin

**Lubin** ma rozdźělne wóznamy.

* Lubin (Błota) (nimski Lübben (Spreewald)) we Wokrejsu Damna-Błota, Bramborska, Nimska
* Lubin (na kupje Wolin) (pólski Lubin, nimski *Lebbin*) we Pódwjacornopomorskej, Pólska
Donald Pleasence

**Donald Henry Pleasence** (5. winski 1919 we Worksopje, Engelska, 2. swěckowny 1995 w Saint-Paul de Vence, Francojska) jo był britiski grajaŕ.

## Eksterne wótkaze
Ludwik Zamenhof

**Ludwik Łazarz Zamenhof** (n. 15. decembra 1859 w Białystoku, w. 14. apryla 1917 we Waršawje) jo był wócny gójc, kótaryž jo w lěśe 1887 planowu rěc Esperanto we Waršawje wózjawił.
Wuglik

**Wuglik** (łat. *carbonium* ze słowa *carbo* „(drjewowy) wugel“) jo chemiski element 6. głowneje kupki ze symbolom **C**. Wustupujo w pśiroźe w cystej  formje ale teke chemiski wězany. Dla jogo wósebneje elektronoweje konfiguracije (połpołnjona L-škórpina) zamóžnosć k twórjenju kompleksnych molekulow a  wót wšych chemiskich elementow nejwětšu wšelakorosć na chemiskich wězbow wobsejźi. Wuglikowe wězby twórje molekularny zakład wšogo zemskego žywjenja.

## Wažne wězby

### Oksida
Wuglik wustupujo w dwěma oksidoma, pśi tom ma rozdźělnu gódnosć.

* CO (wuglikowy monoksid) jo wjelgin gadowaty za cłowjekow a wjele zwěrjetow a nastanjo pśez njedopołne spalenje. Wuglik jo w toś tej wězbje dwójogódnotny. 

* CO2 (wuglikowy dioksid) jo we wóźe rozpušćobny a reagěrujo z wódu k wuglikowej kisalinje (H2CO3). Wón se z wjele žywochow wudychujo, dokulaž wón se z wuglikowych hydratow a kislik  nastanjo. Wuglik jo w toś tej wězbje stworogódnotny.

### Kisalina
Wuglik wustupujo w jadnej anorganiskej kisalinje.

* H2CO3 (wuglikowa kisalina) je słaba kisalina. Wóna móžo z wjele metalami sole twóriś.

### Wuglikowe wóźiki
Wuglikowe wóźiki wobstoje ze nejmjeńša jadnogo wuglikowego atoma a styri wóźikowych atomow. 

Eksistěruju tśi kupki, kótarež se w tom rozeznawaju, kak wjele seśonych wězbow maju.
* Alkany
* Alkeny
* Alkiny

## Nožki
Fyzika

**Fyzika** (z grichiskego φυσικός (*physikos*): *pśirodny*, ze zakładu φύσις (*physis*): *[[pśiroda]]*)
jo wědomnostny wobłuk, kenž pśespyta masu, jeje kakosći a zaźaržanje pśi wótběgach. Kakosći a poměry mjaz nimi wopisujo zwětšego rěcu matematiki pśez fyzikaliske wjelikosći.

## Zakładne wjelikosći

Zakładnych wjelikosćow jo sedym (system SI): meter, kilogram, sekunda, kelvin, amper, kandela, mol.
Wóźik

**Wóźik** jo chemiski element ze symbolom H (za łatyński **' „wódozgotowjeŕ“; wót [[Grichišćina|starogrichiskego]] słowa  **' „wóda“ a  ** „bywaś, nastaś“) a ordinalnym licbnikom 1. Ma nejmjeńše atomy wšych elementow. Jo jadnučki element, kótaregož jědro pśi nejcesćejšem izotopje jano proton ma, ale žeden neutron njama. Mimo togo eksistěrujotej dwa dalšnej izotopa, a to deuterium a tritium, kótarejž matej mimo protona teke jaden neutron resp. dwa neutrona.

Na zemi wóźik jo nejcesćej chemiski zwězany, dokulaž jo wjelgin reaktiwny.

## W kósmje
Mimo togo wón jo nejcesćejšy element w kósmje. Zjadnosći se w gwězdach k heliumoju.

## Kakosći
Wóźik se na powětšje a kisliku k wóźe spali. Płomje jo módre. Pśi wěstym měšańskem poměrje se to kaž eksplozija stanjo.

## Wažne wězby
### Oksida
Wóźik wustupujo w dwěma oksidoma, pśi tom wóźik pśecej jo jadnogódnotny.

* H2O (wóda) jo nejcesćejša wězba wóźika. Nastanjo pśez spalenje wóźika. 

* H2O2 (wóźikowy peroksid) wustupujo rědšej, dokulaž jo wěcej reaktiwny ako wóda. 

## Glědaj teke
* deuterium,
* tritium,
* wóda,
* wuglikowy wóźik
Retoromanšćina

**Romanšćina** *abo* **Retoromanšćina** (*swójske mě* **Rumantsch**, Rumantsch dal Grischun) jo pódwjacornoromaniska rěc we šwicarskej kantonje Graubündaskej (*[[Grischun]]*) w Alpach. Źož jo wóna oficielna rěc w Graubünda, ako maminu rěc ju ma něźi 35&nbsp;000 až 60&nbsp;000 luźi. Nejbližej stej jej Furlanšćina a Ladinšćiny.

## Nožki


## Žrědła
Chur

**Chur** abo **Coire** (''retoromanski'' **Cuira**) jo głowne město w kantonje Graubründenje (*Grischun*) a wobcerk Plessurego w Šwicaŕskich Alpach.

## Žrědła


## Eksterne wótkaze

* Oficialne stronki
Kanton Graubündenska

**Kanton Graubündenska** abo **Kanton Grischunska**, ''nimski'' **Kanton Graubünden** (''šwicaŕskonimski'' Kanton Graubünda), ''retoromanski'' **Chantun Grischun** a ''italski'' **Cantone dei Grigioni**, jo nimsko-, retoromansko- a italskorěcny kanton w šwicaŕskich Alpach. Nejwětše město w kantonje jo Chur. W kantonje bydli 193&nbsp;388 luźi, w tym 35&nbsp;000 až 60&nbsp;000 retoromanskich powědaśow.

## Kantonaŕske zastojnstwo
:Lisćina wobcerkow ze wokrejsow kenž kantonje Graubündenska:  

* Albula ze wokrejsa Alvaschein, Belfort, Bergün a Surses
* Bernina ze wokrejsa Brusio a Poschiavo
* Hinterrhein ze wokrejsa Avers, Domleschg, Rheinwald, Schams a Thusis
* Imboden ze wokrejsa Trins a Rhäzüns
* Inn ze wokrejsa Ramosch, Sur Tasna, Suot Tasna a Val Müstair
* Landquart ze wokrejsa Maienfeld a Fünf Dörfer
* Maloja ze wokrejsa Bergell a Oberengadin
* Moësa ze wokrejsa Calanca, Misox a Roveredo
* Plessur ze wokrejsa Chur, Churwalden a Schanfigg
* Prättigau-Davos ze wokrejsa Davos, Jenaz, Klosters, Küblis, Luzein, Schiers a Seewis
* Surselva ze wokrejsa Disentis, Ilanz, Lumnezia/Lugnez, Ruis a Safien

## Nožki

## Žrědła
Bozen

**Bolzano** [], ''nimski'' **Bozen** [], *městna narěc* [], ''ladinski'' Bulsan [], Balsan (''pódpołdnjowotirolski'' [] abo [], ''łatyński'' Bauzanum) jo nakrajna stolica Pódpołdnjowego Tirola, nimskorěcneje awtonomije a italskeje prowincy we Pódpołnocnej Italskej. Bozen jo sedło krajnego sejma a krajnego kněžaŕstwa Pódpołdnjowego Alto Adige. 

## Nožki


## Žrědła

## Eksterne wótkaze

* Oficialne stronki
Trentino-Pódpołdnjowy Tirol

**Trentino-Pódpołdnjowy Tirol**, italski *Trentino-Alto Adige*, nimski *Trentino-Südtirol* (až do lěta 1972 *Trentino-Tiroler Etschland*), ladinski *Trentin-Südtirol*, jo awtonomny region na połnoc Italskeje a jo historiske strony Awstrisko-Hungorskeje. Trentino-Pódpołdnjowy Tirol ma dwě prowincy: Trentino z prowincoweju stolicu Trento (nimski *Trient*) a ta nimskorěcna prowinca Pódpołdnjowy Tirol z prowincoweju stolicu Bozen. 

## Wobydlaŕske a rěcne wuwiśe

W prowincow bydli 1&nbsp;045&nbsp;144 luźi, w tym wokoło 30 procentow powědaju ladinske a bersndolske narěcow a do Pódpołdnjowego Tirola prowincy licy na 350&nbsp;000 (wokoło 69 procentow) nimskich powědarjow. 

## Wobraze

wobraz:Trafoi 01.jpg|Cerkwja pśi Ortlerskem górišću we Trafoia, jo gmejnski źěl Stilfsa w  Pódpołdnjowem Tirolu.
wobraz:Care-alto.jpg|Wódowy spad Caré Alto pód Lago di Bissinom we prowincy Trentino.
wobraz:Kirchturm graun.JPG|Cerkwiny torm pśi Reschensee (Lago di Resia) pód sněgakowańskego stronom Elferspitze (Cima Undici) a Schöneben (Belpiano).
wobraz:Kirchturm des Reschensees.jpg|Cerkwiny torm pśi Reschensee w lěśu.


## Nožki


## Žrědła

## Eksterne wótkaze

* Oficialne stronki
Richard Griffiths

**Richard Griffiths** (31. julija 1947 we Thornaby-on-Trees, North Ridding of Yorkshire, Engelska, 28. měrca 2013 w Covenrty, West Midlands, Engelska) jo był britiski grajaŕ.
Dixie Carter

**Dixie Virginia Carter** (25. maja 1939 we McLemoresville, Tennessee &ndash; 10. apryla 2010 w Houton, Texas) jo była US-amerikańska grajaŕka.
Hal Holbrook

**Harold Rowe "Hal" Holbrook** (* 17. februara 1925 w Cleveland, Ohio; † 23. januara 2021 w Beverly Hills) jo był US-amerikański grajaŕ.
Chicago

**Chicago** jo město we Zjadnośonych statach Ameriki. Lažy na dłujkem zajtšu Zjadnośonych statow Ameriki na brjoze jazora Michigan.

## Eksterne wótkaze

* City of Chicago Homepage
Ronald Reagan

**Ronald Wilson Reagan** (* 6. februara 1911, Tampico, Illinois &ndash; 5. junija 2004, Los Angeles, Kaliforniska) jo był US-amerikański grajaŕ, republikański politikaŕ a wót lěta 1981 až do lěta 1989 prezident Zjadnośonych statow Ameriki.

## Eksterne wótkaze

* Reagan's White House biography
* English Wikipedia's article on Reagan
* Reagan foundation
Ulysses S. Grant

**Ulysses S. Grant** (* 27. apryla 1822, Point Pleasant, Ohio &ndash; 23. julija 1885, Mount McGregor, New York) jo był US-amerikański politikaŕ a wót lěta 1869 až do lěta 1877 prezident Zjadnośonych statow Ameriki.

## Eksterne wótkaze

* Grant's White House biography
Myanmar

**Myanmar** (stare: *Birma*) jo stat w krotkozajtšnej Aziji pśi pśibrjogu Zalewa Bengalskeje w Indiskem oceanje. na pódpołnocy kraja jo góry Himalaja, na pódwjacorje górske pasmo zakóńcone pśez Arakanske góry. Na pódzajtšu jo Šanska płonina, we srjejźi nižyna rěki Irawadi.

Nowa stolica Myanmar jo Naypyidaw w srjejźišću kraja, nejwětše město a góspodaŕski centrum pak Rangun blisko pobrjoha Indiskego oceana.
 


## Wótkaz
Flávia Alessandra

**Flávia Alessandra Martins da Costa** (* 7. junija 1974, Arraial do Cabo, Brazilska) jo brazilska grajaŕka.

## Eksterne wótkaze
* Flávia Alessandra IMDB
Don Keefer

**Donald H. "Don" Keefer** (* 18. awgusta 1916 we Highsphire, Pennsylvania; † 7. septembera 2014) jo był US-amerikański grajaŕ.
Roger Ebert

**Roger Joseph Ebert** (18. junija 1942 we Urbana, Illinois &ndash; 4. apryla 2013 we Chicago, Illinois) jo był US-amerikański filmowy kritikaŕ.

## Eksterne wótkaze
Martin Landau

**Martin James Landau** (* 20. junija 1928 we Brooklyn, New York; † 15. julija 2017) jo był US-amerikański grajaŕ.
Clive Dunn

**Clive Robert Benjamin Dunn** (9. januara 1920 we London, Engelska, 6. nowembra 2012 w Algrave, Portugalska) jo był britiski grajaŕ.
Michael Gough

**Michael Gough** (23. nowembra 1916 we Kuala Lumpur, British Malasia, 27. měrca 2011 w London, Engelska) jo był britiski grajaŕ.
Pat Hingle

**Martin Patterson Hingle** (19. julija 1924 we Denver, Colorado, 3. januara 2009, Carolina Beach, North Carolina) jo był US-amerikański grajaŕ.
Walter Matthau

**Walter John Matthow** (1. oktobra 1920 we New York City, New York, 1. julija 2000, Santa Monica, Kaliforniska) jo był US-amerikański grajaŕ.
Donald Richie

**Donald Richie** (17. apryla 1924 we Lima, Ohio, 19. februara 2013, Tokyo, Japańska) jo był US-amerikański grajaŕ.
Gary Collins

**Gary Ennis Collins** (30. apryla 1938 we Venice, Kaliforniska, 13. oktobra 2012, Biloxi, Missippi) jo był US-amerikański grajaŕ a telewiziski moderator.
Christopher Plummer

**Arthur Christopher Orme Plummer** (roź. 13. decembra 1929 w Toronto, Kanada, wum. 5. februara 2021 we Westonje) jo był kanadiski grajaŕ, nosaŕ Oscar-myta za film *The Beginners* (2011).

## Eksterne wótkaze
Łuchow

**Łuchow** ( *Lauchhammer*) jo město w Dolnej Łužycy. Lažy w bramborskem wokrejsu Górne Błota-Łužyca we wusokosći 95 metrow nad mórskeju głaźinu.

## Geografija
Łuchow lažy pśi Carnem Halšterje něźi 45 kilometrow na pódpołnoc Drježdźan mjazy Złym Komorowom a Wikowom. Chóśebuz jo 50 kilometrow na dłujki wjacor a Grabin 25 kilometrow na pódpołnoc.

### Wobchad
Njedaloko Łuchowa wjeźotej zwězkowej droze 13 a 169.

## Nožki


## Wótkaze
Gene Siskel

**Eugene Kal "Gene" Siskel** (26. januara 1946 we Chicago, Illinois &ndash; 20. februara 1999 we Evenston, Illinois) jo był US-amerikański casnikaŕ, filmowy kritikaŕ a telewiziski moderator.

## Eksterne wótkaze
David Letterman

**David Michael Letterman** (12. apryla 1947 we Indianapolis, Indiana) jo US-amerikański moderator telewiziskego wusćełanja Late Show with David Letterman. Mimo togo jo komikaŕ, producent a sobuwobsejźaŕ motorsportowego teama Rahal Letterman Racing.

## Eksterne wótkaze
Morgan Freeman

**Morgan Porterfield Freeman, Jr.** (1. junija 1937 we Memphis, Tennessee) jo US-amerikański grajaŕ, režiser, producent a nosaŕ Oscarowego myta.

## Eksterne wótkaze
Dennis Hopper

**Dennis Lee Hopper** (17. maja 1936 we Dodge City, Kansas &ndash; 29. maja 2010 we Vinice, Kaliforniska) jo był US-amerikański grajaŕ a režiser.

## Eksterne wótkaze
Michael Caine

**Maurice Joseph Micklewhite, Jr.** (14. měrca 1933 we Londonje, Engelska) jo  britiski grajaŕ.

## Eksterne wótkaze
Gary Oldman

**Gary Leonard Oldman** (21. měrca 1958 we Londonje, Engelska) jo britiski grajaŕ, režiser a filmowy producent.

## Eksterne wótkaze
Lucknow

**Lucknow** (hindiski: , urduski: ; lakhnaū []) jo głowne město zwězkowego stata Uttar Pradesh w Indiskej. Ma płoń 310,1 km² a něźi 2,8 milionow wobydlarjow.

## Eksterne wótkaze

* Oficialne stronki
Varanasi

**Varanasi** (hindiski: , urduski: , Vārāṇasī []), abo **Benares** (, , **Banāras** []), abo **Kashi** (, , **Kāśī** []) jo wuznamne město zwězkowego stata Uttar Pradesh w Indiskej. Wóni jo jadno z nejstaršych městow Indiskeje a płaśi ako nejwěcej swěte město Hinduizma. Lažy pśi Gangesu. Ma płoń 1550 km² a něźi 1,2 milionow wobydlarjow.

## Eksterne wótkaze

* Oficialne stronki
Jonathan Winters

**Jonathan Hershman Winters III** (* 11. nowembra 1925, 11. apryla 2013) jo był amerikański grajaŕ.

## Eksterne wótkaze
Charles Bronson

**Charles Bronson** (naroźony ako *Charles Dennis Buchinsky*; * 3. nowembra 1921, † 30. awgusta 2003) jo był amerikański grajaŕ.

## Wótkaze
Christopher Lee

**Sir Christopher Frank Caradini Lee** (27. maja 1922 w Londonje, Engelska; 7. junija 2015 w Londonje) jo był britiski grajaŕ a spiwaŕ.
Jaipur

**Jaipur** (hindiski:  **Jayapur**, gódło: *pinkowe město*) jo głowne město zwězkowego stata Rajasthan w Indiskej. Ma płoń 111,8 km² a něźi 3 milionow wobydlarjow.

## Eksterne wótkaze

* Oficialne stronki 
* Jaipur Guide
Vrindavan

**Vrindavan** (hindiski: , **Vṛndāvan**) jo město z něźi 60.000 wobydlarjow we wobcerku Mathura zwězkowego stata Uttar Pradesh w Indiskej. Groni se: *Vrindavan, rodne městno [[Kṛṣṇa|Krišhna]], groniju město 5000 templow*. Vrindavan lažy pśi Yamunje, něźi 170 metrow nad mórskeju głaźinu, něźi 8 kilometrow na pódpołnoc wót města Mathura. Indiska stolica Delhi lažy něźi 145 kilometrow na pódpołdnjo.

## Wobraz

## Eksterne wótkaze

* wužytne informacijow wušej Vrindavana
Carl Reiner

**Carl Reiner** (roź. 20. měrca 1922 we The Bronx, New York, wum. 29 junija 2020 we Beverly Hills, California) jo był US-amerikański grajaŕ, filmowy režiser, producent, a humorist.

## Wótkaz
Mumbai

**Mumbai** (marathiski:  **Mumbaī** [], až do 1996: ***Bombay***) jo głowne město zwězkowego stata Maharaštra w Indiskej a jadne z nejwětšych městow Pódpołdnjoweje Azije. Pśi Arabiskem mórju lažeca metropola ma płoń 437,71 km² a něźi 12,5 milionow wobydlarjow.

## Wótkaza

* Oficialne stronki
Puri

**Puri** (oriyaski: ପୁରୀ, , abo: Jagannath Puri, *Jàgannātha Purī*) jo město z něźi 200.000 wobydlarjow pśi Bengalskem zalewje zwězkowego stata Oriša w Indiskej. W lěśu se lětnje wjeliki nabóžny swěźeń Ratha Yatra wótměwa.

## Wobraze

wobraz:Puri-gaudiya-math.jpg|Gaudya Matha w Purije
wobraz:Streetscape, Puri.JPG|Puri  - centrum města
wobraz:PuriSunrise.jpg|Puri - pómórske strony k wjacoroju
wobraz:Rath Yatra Puri 07-11027.jpg|Puri - pśi Jagannathaskem temple z swěźeńu Ratha Yatra


## Eksterne wótkaze

* Oficialne stronki
Kalkuta

**Kalkuta** (nimski: *Kalkutta*; oficielna mjenja, engelski: **Kolkata**; bengalski:  **Kalkātā** []; až do lěta 2001, engelski: *Calcutta*) jo głowne město zwězkowego stata Pódwjacorneje Bengalskeje w Indiskej. Ma płoń 187,33 km² a něźi 4,5 milionow wobydlarjow.

## Eksterne wótkaze

* Oficialne stronki
Bangalore

**Bangalore**  abo **Bengaluru** (hindiski: **बंगलूर, Bangalur**; kannadaski: **ಬೆಂಗಳೂರು, Baṁgalūr** ) jo głowne město zwězkowego stata Karnataka w Indiskej. Ma płoń 741 km² a něźi 8,4 milionow wobydlarjow.

## Eksterne wótkaze

* Oficialne stronki
Franciskus

**Franciskus** ( *Franciscus*), z bergaŕskim mjenim **Jorge Mario Bergoglio**, jo był wót 13. měrca 2013 do 21. apryla 2025 bamž a z tym nawjedowaŕ romsko-katolskeje cerkwje a Watikana.

Jorge Mario Bergoglio jo se naroźił 17. decembra 1936 w Buenos Aires w Argentinskej. Ako argentinski kardinal jo był 13. Nměrca 2013 za 266. bamža romsko-katolskeje cerkwje wuzwólony. Pó Gregoroju III. jo akle drugi bamž w cerkwinskich stawiznach, kenž njejo był europskego póchada, wón jo teke był prědny bamž-jezuit. Jogo pśedchadnik Benedikt XVI jo był bamž wósom lět. W lěśe 1986 jo był w Nimskej we Frankfurśe nad Mainom, źož jo w teologiskej wusokošuli studěrował.

## Wótkaze

* Wótkaz Catholic-hierarchy. org
Nowe Delhi

**Nowe Delhi** ( **New Delhi**;  **नई दिल्ली, Naī Dillī**; urduski: نئی دلی; pańdžabiski: ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ) jo měsćański źěl wót Delhi a stolica Indiskeje, sedło indiskego parlamenta, kněžaŕstwa a nejwušych sudnistwow. Nowe Delhi lažy na krotki wjacor rěki Yamuny, něźi 216 metrow nad mórskeju głaźinu. Ma płoń 42,7 km² a něźi 249.998 wobydlarjow.

## Wobraze

wobraz:Edificios ministeriales Delhi.JPG|Nowe Delhi - kněžaŕstwowy palast
wobraz:India gate.jpg|Nowe Delhi - wrota Indiskejo


## Wótkaze

* Oficialne stronki
Delhi

**Delhi** (**Dillī** [ ], hindiski: , urduski: , pańdžabiski: ) jo wjelickosćne město w Indiskej. Metropola Delhi wopśimjejo Nowe Delhi ako stolicu Indiskeje. Delhi lažy pśi Yamunje, něźi 216 metrow nad mórskeju głaźinu, ma płoń 491 km² a něźi 11 milionow wobydlarjow.

## Eksterne wótkaze

* Oficialne stronki
Mahatma Gandhi

**Mahatma Gandhi**, jogo pópšawne mě jo **Mohandas Karamchand Gandhi**, (gudžaratiski: મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી, hindiski: मोहनदास करमचंद गांधी, **Mohandās Karamcand Gāndhī**, ; roźonow 2. oktober 1868 w Porabandara zwězkowego stata Gudžarat w Indiskej; zamrětow † 30. januar 1948 w Nowe Delhi, Indiska) wón jo był indiski a pódpołdnjoafrikański pšawiznik, wopěraŕ, rewolucionaŕ, publicist, wucabnik, asket a pacifist.

* Gandhi jo było politiski a duchowski wjednik ze indiskego njewótwisnoskego gibanje w 20. stolěśa. 
* Až pšawiznik w Pódpołdnjowju Afriku, bu Gandhi jo se pśeśiwo apartheiźe zasajźili. 

## Eksterne wótkaze
Sari

**Sari** (saṛī, hindiski: साड़ी, engelski: Saree) jo tradicionelna drastwa indiskich žonow.

## Wobraze

wobraz:Sari 2.jpg|Indarka ze sarijom 
wobraz:Sari (PSF).png|Sari - drastwa w Indiskej
Swastika

**Swastika** (svastika, sanskrit: स्वस्तिक) pópšawem jo hinduistiski a buddhistiski symbol za gluku. Nacije su swastiku znjewužywali. 

## Wobraze

wobraz:HinduSwastika.svg|hinduistiska Swastika 
wobraz:Falun Gong emblem.svg|Falun Gong - jo buddhistiska swastika 
wobraz:Swastika-seoel (xndr).jpg|buddhistiska Swastika w Tibetiskej na fasaźe  templa 
wobraz:Udaygiri & Khandagiri Caves, Bhubaneswar (26) - Oct 2010.jpg|Swastika jo symbol kótaryž Džinizm (abo: *Jajnizm, Jainizm*)
Porbandar

**Porbandar**  (**Porabandar**, gudžaratiski: **પોરબંદર**, hindiski: **पोरबन्दर**) jo pśibrjozne město na połkupje Kathijawar (abo: *Saurashtra*). Lažy w zwězkowem staśe Gudžarat w Indiskej. Ma płoń něźi 1.663 km ², něźi 1 až do 6 metrow nad mórskeju głaźinu a něźi 152.000 wobydlarjow. 

Porbandar jo było rodne městno Mahatma Gandhi.

## Wobraze

wobraz:Githa Mandir-PBR2.jpg|Porbandar - wobraz Mahatma Gandhi Gita Mandir 
wobraz:"kirti mandir".jpg|Porbandar - dom Kirti Mandir, rodny dom Mahatma Gandhi


## Eksterne wótkaze

* Oficialne stronki <small>(město)</small> (gužd.) 
* Oficialne stronki <small>(distrikt)</small>
Jantra (wuchodna religija)

**Jantra** abo **Yantra** (yantra , sanskrit: यन्त्र, z *yam* „pódprěś“) su  rituelne diagramy, kótarež su w Hinduizmje a Tantrizmje rozšyrjone a se k meditaciji wužywaju resp. iniciatoriske funkciju dopołnjuju.
Jantra

**Jantra** ma rozdźělne wóznamy:

;geografiske:
* Jantra (rěka) - jo rěka w Bulgaŕskej.

;symbole
* Jantra (wuchodna religija) - symbole hinduizma.
Wladimir Iljič Lenin

**Wladimir Iljič Uljanow** (rusojski: Владимир Ильич Ульянов, wědomnostna  transliteracija *Vladimir Il'ič Ul'janov*, mjenjowany **Lenin**, rusojski Ленин; * 22. apryla 1870 w Simbirsku (něnto Uljanovsk); † 21. januara 1924 w Gorkiju blisko Moskwy), jo był nawjedowaŕ oktoberskeje rewolucije 1917 w Rusojskej, pśedsedaŕ radoweje republiki, awtor a płaśi ako wažny marxist.

Leninowy cil jo był proletariska swětowa rewolucija.

## Spise (nimski)
* *Neue wirtschaftliche Vorgänge im bäuerlichen Leben* 1893 
* *Was sind die "Volksfreunde" und Wie kämpfen sie gegen die Sozialdemokraten?* 1894
* *Der ökonomische Inhalt der Volkstümlerrichtung und die Kritik an ihr in dem Buch des Herrn Struwe (Die Widerspiegelung des Marxismus in der bürgerlichen Literatur).* 1895
* *Was tun?*, měrc 1902 
* *Die Aufgaben der revolutionären Jugend*, 1903
* *Ein Schritt vorwärts, zwei Schritte zurück*, 1904
* *Marxismus und Revisionismus*, 1908
* *Materialismus und Empiriokritizismus. Kritische Bemerkungen über eine reaktionäre Philosophie*, 1909
* *Drei Quellen und drei Bestandteile des Marxismus*, měrc 1913
* *Die sozialistische Revolution und das Selbstbestimmungsrecht der Nationen*, 1916
* *Über die Junius-Broschüre*, oktober 1916
* *Der Imperialismus und die Spaltung des Sozialismus*, oktober 1916
* *Der Imperialismus als höchstes Stadium des Kapitalismus*, 1917
* *[[Staat und Revolution]]*, 1917
* *Eine der Kernfragen der Revolution*, september 1917
* *Die proletarische Revolution und der Renegat Kautsky*, 1918.
* *Der „Linke Radikalismus“, die Kinderkrankheit im Kommunismus*, 27. apryla 1920

## Literatura
* Christopher Read : *Lenin*, Abingdon, New York, 2005
* Robert Service: *Lenin: Eine Biographie*. München: Beck, 2000.
* Hermann Weber: *Lenin in Selbstzeugnissen und Bilddokumenten.* Rowohlt, Reinbek 1970, 
* Dmitri Wolkogonow: *Lenin. Utopie und Terror*. Econ, Düsseldorf [u.a.] 1994,
Tübingen

**Tübingen** jo město w Nimskej.

Tübingen lažy w Baden-Württembergskej. W lěśe 2011, jo how bydliło 89,011 luźi. Pśez město běžy rěka Neckar. 

## Eksterny wótkaz

* Universitätsstadt Tübingen
* TÜpedia – das Tübinger Stadtwiki
Anggun

**Anggun** (* 29. apryla 1974 w Jakarśe, Indoneziska, pópšawne mě **Anggun Cipta Sasmi**) jo indoneziska popowa spiwaŕka, kótaraž ma wót lěta 2000 teke francojske staśaństwo.
Indoneziska

**Indoneziska** jo kupowy stat w&nbsp;krotkozajtšnej Aziji, źěl lažy teke w Awstraliji. Jeje susedy su Malaysia, Papua-Neuguinea a Pódzajtšny Timor.

## Wótkaz
Pódzajtšny Timor

**Pódzajtšny Timor** (teke **Timor-Leste**) jo mały stat na pódzajtšu kupy Timor we&nbsp;kupce kupow Małe Sundy. Stolica jo Dili. 

## Wótkaz
Jakarta

**Jakarta** jo stolica a nejwětše město Indoneziskeje. Lažy na dłujkowjacornem brjoze kupy Java. Ma płoń 661 km² a 9,5 miliona wobydlarjow, toś jo nejwětše město krotkozajtšneje Azije a źasete nejwětše město cełego swěta.

## Eksterne wótkaze
Flakata tupa kopśiwa

**Flakata tupa kopśiwa** (*Lamium  maculatum*) jo rostlina ze swójzby gubkatych kwitarjow. Dalšne serbske mjenja stej **tumpachowe**, **hoblincy**, **źiwa kopśiwa** .

## Wopis
Flakata tupa kopśiwa jo wěcejlětna rostlina, kótaraž dośěgnjo wusokosć wót 50 cm (wót 15 až do 60 cm). 

Kijašk jo styrikšomaty a njeroznogaśony. 

### Łopjena
Łopjena su kijaškate, pśez kśica napśeśiwo stojece, wutšobojte-owalne, njepšawidłownje zubate, dośěgnu dłujkosć wót 8 cm. Łopjenowy wogonk dośěgnjo dłujkosć wót 4 cm.

### Kwiśonki
Wóna kwiśo wót septembra až do oktobra, wótergi wót apryla až do septembra. Kwiśonki su purpurcerwjene, dośěgnu dłujkosć mjazy 20 a 30 mm, maju 2 gubce a sejźe pó šesćoch až pó šesnasćoch w rozporach górnych łopjenow. Keluch jo wusko zwónkaty a 5-nerwny. Krona dośěgnjo dłujkosć mjazy 2 a 3 cm. Kronowa rorka jo górjej zgibowana a ma rowny purpurowy kósmickowy rink. Dolna guba jo 3-dźělena a běle a cerwjenje flakata, mjaztym až górna gubka ma formu nagłownika.

Kwiśonki buchu wót insektow woprošone. 

### Płody
Płody buchu kaž póla drugich cycawkow wót mrojow rozšyrjone.

## Stojnišćo
Wóna rosćo w (ługowych) lěsach, pód krickami, pód žywych płotach, na kšomach gólow, na puśowych kšomach, na wótsypkowych městnach, w groblach, w zelowych pórostkach.

## Rozšyrjenje
Flakata tupa kopśiwa jo w pśisamem cełej Europje, pódwjacornej a małej Aziji rozšyrjona.

## Nožki


## Žrědła
* GU Naturführer Blumen, , bok 136 
* Seidel/Eisenreich: BLV Bestimmungsbuch Blütenpflanzen, , boka 158-159 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), , bok 92 
* Jens Martin,Heinz Dieter Krausch: Słownik dolnoserbskich zelowych, gribowych a lišawowych mjenow. Domowina - Bund Lausitzer Sorben e.V., Regional Verband Niederlausitz sowie die Ursula-Merz-Stiftung Berlin 2012

## Eksterne wótkaze
Běła tupa kopśiwa

**Běła tupa kopśiwa** (*Lamium album*) jo rostlina z roda tupych kopśiwow a swójźby gubkatowych kwitarjow. Dalšne serbske mjenja su **běła kopśiwa**, **mlokowe kopśiwy**, **słotke kopśiwy**, **źiwa kopśiwa**,  **kopśiwka**, **źiwe linjace**, **hoblincy** a **tumpachowe**.

## Wopis
Běła tupa kopśiwa jo wěcejlětna, zelišćowa, zymje pśetrajuca rostlina. Wóna dośěgnjo wusokosć wot 20 hač do 50 cm. Rostlina ma pódzemske wuběžki.

[Kijašk]]i su nejcesćej jadnore a styrikšomate. 

### Łopjena
Łopjena su napśeśiwo stojece, kijaškate, tśirogate-owalne, na spódku słabje wutšobojte, na kšomje gropnje rězate, dłujko cypliškate a dośěgnu dłujkosć mjazy 3 a 7 cm. 

### Kwiśonki
Rostlina kwiśo wót apryla až do awgusta (oktobra). Kwiśonki su běłe, sejźece w mutwjetych, 6- až do 16-kćenjowych źělowych kwiśonkowych stołkach w rozporach górnych kijaškate łopjenow a dośěgnu dłujkosć mjazy 20 a 25 mm (2-3cm). Keluch jo lejkaty z njerownymi wótšymi zubkami. Krona dośěgnjo dłujkosć mjazy 2 a 2,5 cm a ma górjej zgibowanu rorku, je 2-hubowa z wjelbowanej górnej gubu a 3-lapatej dołoj złožonej dolnej gubu a jo dlejša až keluch. Górna guba ma dłujke kósmy. Bocne wótrězki dolneje guby maju pó 1 wuskolancetojtem zubje. Srjejźne lapy su nutś rězane a 2-cypliškate. 4 stameny maju brune, běłogriwaśe brodate, gusto pód górnej gubu lažece prošniki.

### Dalše informacije
Kwiśonki ze wjelgin cukorowym nektarom buchu wósebnje wót tśmjelow woprošone. Tśmjele z dłujkim cycakom nektar wótprědka dośěgnu, mjaztym až tśmjele z krotkim cycakom kwiśonki dołojce nakusaju.

Běła tupa kopśiwa jo picowańska rostlina za pcołki a za tśmjele.
  
## Stojnišćo
Běła tupa kopśiwa rosćo pód krickami, (žywymi) płotami, na puśowych kšomach, na wótsypkowych městnach, kšomach gólow, w groblach, na murjach, gnojowych kopicach, w juchowych jamach. Ma lubjej fryšne, wutkate zemje.

## Rozšyrjenje
Běła tupa kopśiwa jo we wjelikich źělach Europy, pódpołnocnej a pódzajtšnej Aziji rozšyrjony.

## Wužywanje
Kwiśonki južo za cas srjejźowěka  bu k gójeńskim zaměram wužywane, kaž na pśi. pśeśiwo tuberkulozy, infekcijam dychańskich puśow atd.

## Nožki


## Žrědła
* GU Maxi-Kompaß Blumen, , bok 201 
* GU Naturführer Blumen, , boka 202-203 
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, , 2. nakład, 2008, bok 74 
* Seidel/Eisenreich: BLV Bestimmungsbuch Blütenpflanzen, , boka 104-105  
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), , bok 192 
* Jens Martin,Heinz Dieter Krausch: Słownik dolnoserbskich zelowych, gribowych a lišawowych mjenow. Domowina - Bund Lausitzer Sorben e.V., Regional Verband Niederlausitz sowie die Ursula-Merz-Stiftung Berlin 2012

## Eksterne wotkazy

* Botanický herbář 
* G. Madaus: Lehrbuch der biologischen Heilmittel 
* Flora of Northern Ireland 
* USDA plants database 
* Plants for a Future
Russell Crowe

**Russell Ira Crowe** (7. apryla 1964 we Wellingtonje, Nowoseelandska) jo nowoseelandski-awstralski grajaŕ.
Kevin Costner

**Kevin Michael Costner** (18. januara 1955 we Lynwood, Kaliforniska) jo US-amerikański grajaŕ, filmowy producent, pśedewześaŕ a režiser.
Blido

**Blido** jo mebla, kótaraž wobstoj z platy, kótaraž se wót jadneje abo wšakorakich nogow abo z deski, kótaraž se wót dweju abo tśich bokow njaso. 

## Materialije a wužyśe
Materialije za blido su na pśi. drjewo, glažk, metal abo drugi. Blida se w blidarnjach zgótuju. Moderne blida se gusto wubarwiju we wšakich barwach. Na bliźe góźe se wjele aktiwity pśewjasć kaž n. pś.: jěsć abo piś a něco druge.

## Žrěła
Kölnski dom

**Kölnski dom** (pó nimsku: *Kölner Dom*) jo wjelika a swětoznata katedrala w Kölnje. Jo w centrumje města. Jo twarjenje w gotiskem stilu.

## Eksterny wótkaz
* http://www.koelner-dom.de/
Bunker Strasse

**Bunker Strasse** jo była zymnožwałowa muzikowa kupka z Francojskeje. Band jo se załožyła w lěśe 1984. Wóni wózjawili dogromady tśi tonowe nosarje. Jeju teksty byli ako pó francojsku, tak teke pó engelsku.

## Wózjawjenja
* 1986 *Offensive* (kaseta)
* 1987 *Bunker Strasse* (kaseta)
* 1989 *Split avec Modèle Martial* (kaseta)

## Eksterne wótkaze
* http://hiddenpleasures-morcego.blogspot.de/2010/08/bunker-strasse-biografia-discografia.html
* http://www.discogs.com/artist/Bunkerstrasse
* http://nordwaves.fr/index.php?title=Accueil
James Gandolfini

**James Roberto Gandolfini** (31. septembra 1961 we Westwood, New Jersey, Zjadnośone staty Ameriki, 19. junija 2013 w Romje, Italska) jo US-amerikański grajaŕ italskego póchada.

## Nožki
Sean Connery

**Thomas Sean Connery** (roź. 25. awgusta 1930 we Edinburghu, Šotiska, wum. 31. oktobra 2020) jo był šotiski grajaŕ, filmowy producent a nosaŕ Oscar-myta.
Wón jo swětoznaty ze swójogo wustupa we filmach, źož jo grał rolu britiskego pótajmnego agenta Jamesa Bonda.
Nelson Mandela

**Nelson Rolihlahla Mandela** [] (* 16. julija 1918, Mvezo, † 5. decembra 2013, Johannesburg) jo był pódpołdnjoafrikański politikaŕ.

## Eksterne wótkaze

*Nelson Mandela Centre of Memory
*Nelson Mandela Children's Fund
*Mandela: An Audio History
*The Elders
*CBC Digital Archives&nbsp;– Nelson Mandela: Prisoner, president, peacemaker
*Nelson Mandela Day – official site
Aristoteles

**Aristoteles** (grichiski: Ἀριστοτέλης, transkriběrowane: *Aristotéles*) (Stagira, 384 pś. Kr,/383 pś. Kr. - Chalcis, 322 pś. Kr.) jo był grichiski filozof, kótaregož wucba a filozofija stej kradu wobwliwowałej myslenje a žywjenje w Europje.
Spiekerooger Inselbahn

**Spiekerooger Inselbahn** jo jadnokólejowa a metrowa cera na pódzajtšnofriziskej kupje Spiekeroog. Źělna cera mjazy dwórnišćom a pódwjacornym kóńcom (Bahnhof–Westend) jo źinsa muzealna drožka.

## Literatura
* Malte Werning: Inselbahnen der Nordsee. GeraMond, München 2003, ISBN 3-7654-7245-X 
* Egbert Nolte: Die Spiekerooger Inselbahn. Nebenbahndokumentationen 64, Kenning, Nordhorn 2000, ISBN 3-933613-23-X 
* Hans Wolfgang Rogl: Die Nordsee-Inselbahnen. 6. Auflage, alba, Düsseldorf 1996, ISBN 3-87094-230-4 
* Die Kleinbahn, Fachblatt für Neben- + Schmalspurbahnen, Nr. 78 vom 1. August 1975 
## Wótkaze

* oficielny internetowy bok Spiekeroogańska kupowa zeleznicka
Marjorie Estiano

**Marjorie Dias de Oliveira** (* 8. měrca 1982, Curitiba, Brazilska) jo brazilska grajaŕka.

## Telewizne filmy a serije
* 2003: *Malhação* ... *Fabiana*
* 2004: *Malhação* ... *Natasha Ferreira*
* 2006: *Páginas da Vida* ... *Marina Andrade Rangel* 
* 2006: *Sob Nova Direção* ... *Nely Li* 
* 2007: *Duas Caras* ... *Maria Paula Fonseca do Nascimento*
* 2009: *Caminho das Índias* ... *Tônia (Antônia Cavinato)* 
* 2010: *S.O.S. Emergência* ... *Flávia Menezes*
* 2011: *Amor em Quatro Atos* ... *Letícia*
* 2011: *Malu de Bicicleta* ... *Sueli*
* 2011: *Cine Conhecimento* ... -
* 2011: *A Vida da Gente* ... *Manuela Fonseca*
* 2012: *Lado a Lado* ... *Laura Assunção*
* 2013: *O Tempo e o Vento* ... *Bibiana*

## CD
* 2005: Marjorie Estiano
* 2007: Flores, Amores e Bla, blá, blá
* 2013: TBA

### DVD
* 2005: Marjorie Estiano e Banda ao Vivo

## Eksterne wótkaze
* http://www.imdb.com/name/nm1597010 
* Marjorie Estiano official website 
* Marjorie Estiano on Universal Music website
* http://www.youtube.com/user/marjorieoficial/videos?view=0
Johnny Cash

**Johnny Cash** (* 26. februara 1932, Kingsland, Arkansas; 12. septembra 2003, Nashville, Tennessee) jo był amerikański spiwaŕ.

## Eksterne wótkaze
Angus MacLise

**Angus MacLise** (pópšawem **Angus William MacLise**, * 14. měrca 1938; † 21. junija 1979) jo był US-ameriski muzikaŕ, kótaryž jo grał mjaz 1964 a 1965 pla kupki The Velvet Underground.

## Eksterne wótkaze
* Angus MacLise Allmusic