open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Stara Darbnja

**Stara Darbnja** ( *Altdöbern*) jo gmejnska wjas we wokrejsu Górne Błota-Łužyca na pódpołdnju Bramborskej. Stara Darbnja lažy w Dolnej Łužycy.

## Wejsne źěle
Ke gmejnje słušaju wejsne źěle Pricyn (Pritzen), Bukowinka (Peitzendorf), Gózc (Chransdorf) a samostatnej jsy Rańšow (Ranzow) a Rědoŕ (Reddern).

## Wobraze

Altdoebern_castle.jpg|Grod w Starej Darbni
Altdöbern Rathaus.jpg|Radnica
Altdoebern church.jpg|Cerkwja na wikach w Starej Darbni


## Nožki


## Wótkaz
Pódpołdnjoworomaniske rěcy

**Pódpołdnjoworomaniske rěcy** su źěł romaniskich rěcow, kótarež słušaju k indoeuropskim rěcam. Wětšyna rěcow jo wumarła.

## Źělenje

* *Pódpołdnjoworomaniske rěcy*
** Pódpołnocnoafrišćina - wumarła rěc w Marokku a Algeriskej
** sardišćina - 300 tys. w Sardiniskej
Skonstruěrowane słowjańske rěcy

**Konstruowane słowjańske rěcy** su napśikład	Glagolica, Lydnevi, Mezislovanska, Mjazysłowjańšćina, Proslava, Ruslavsk a Slovio. Wětšynu z nich su rěcywědniki stwórili za dorozměśe głownje mjazy słowjańskimi narodami. Słušaju k słowjańskim rěcam.
Pódwjacornoromaniske rěcy

**Pódwjacornoromaniske rěcy** su pódkupka romaniskich rěcow, słušajucych k indoeuropskim rěcam.

## Źělenje

*ibersko-romaniske rěcy
**galicisko-portugalske rěcy
***galicišćina - 3 mil. luźi w Galiciskej
***falšćina - 10 tys. luźi we Špańskej
***portugišćina - 230 mil. luźi w Portugalskej a Brazilskej, něšto tysacy w Aziji, 26 mil. w Africe
***judeo-portugisšćina - wumarła rěc
**aragonšćina - 10 tys. w Aragonu
**asturšćina (mirandšćina, leonšćina)
**špańšćina - 360 mil. luźi w Špańskej a Americe
***ladino, teke djudezmo abo lengua djudeo-espanyola, rěc potomnikow Žydow wućěrjenych ze Špańskeje, źinsa wosebje w Israelu
**portuñolšćina - wokoło 100 tys. luźi w Uruguayu a pódpołdnjowej Brazilskej
*gallo-romaniske rěcy
**okcitansko-katalanske rěcy
***katalanšćina - 6,5 mil. luźi w Špańskej, Andorrje, Francojskej a Italskej
***okcitanšćina - 2 mil. luźi we Francojskej
****šuaditšćina - źinsa južo wumarła žydojska forma okcitanšćiny
**frankoprowensalšćina - předewšym we měsće Lyon a wokolinje
**retoromanske rěcy
***furlanšćina - Furlansko-Julske Benatsko, Argentinska, Kanada, Australska atd.
***ladinšćina - Dolomity
***retoromanšćina - 66 tys. luźi w Šwicarskej
**oïlske rěče
***poitewin-saintongeaišćina
***burgundšćina
***champenoišćina
***franko-komtoišćina
***lotrinšćina
***francojšćina - 70 mil. w Europje a 12 mil. w Americe
***galšćina
***normanšćina
***picardšćina
***walonšćina
**gallo-italske rěcy
***liguršćina
***monegašćina
***piemontšćina
***lombardšćina
***emilišćina
***wenetšćina
Antarktis

**Antarktis** jo strona wokoło pódpołdnjowego pola. Wón wobstoj z Antarktiki ako kontinent a wokoło togo lažece ocean a kupy.

## Nožki
Kontinent

**Kontinent** (z łatyńskego *contineō, -ēre*, což "źaržym gromaźe" wóznamjenja) jo wjelika zwisujuca kontinentalna masa.
* Afrika
* Europa
* Azija
* Amerika
* Antarktis
* Awstralija
Wósušyna

**Wósušyna** (*Rhus typhina*) jo rostlina ze swójźby sumakowych rostlinow (*Anacardiaceae*). Dalšne serbske mě jo **wósuchowy bom**.

## Wopis
Wósušyna jo w lěśu zeleny, małko roznogaśowany kerk abo małki bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 3 až 6 (8, 12) m a šyrokosć wót až do 4 m. Płone korjenje twórje kórjenjowe wurostki.

Młode gałuzy su gusto somotnje kósmate. Gałuzy su tłuste.

### Łopjena
Měnjate łopjena su dłujke wogonkate a dośěgnu dłujkosć wót 50 cm (wót 30 až do 60 cm) a wobstoje z 11 až do 31 pjerkatych łopjeńkow. Łopjeńka su dłujkojśe-lancetojte, kóńcykojte, gropnje rězane, na zachopjeńku kósmate, na dolnem boku swětłošere a dośěgnu dłujkosć wót 5 až do 12 cm. Wšake zagrodne formy maju rozdźělnje mócnje wótměnjone łopjena.

Łopjena su w nazymje oranžowe abo šarlachcerwjene.

### Kwiśonki
Kwiśo wót junija až julija. Muske a žeńske kwiśonkowe stołki stoje na rozdźělnych rostlinach. Kwiśonki dośěgnu wjelikosć wót 5 mm a stoje w kisćach, kótarež dośěgnu dłujkosć wót 10 až 20 cm. Muske kwiśonki su nažołśe zelene. Płodnistwo jo zrownane a dośěgnjo dłujkosć wót až do 20 cm.

### Płody
Płody su šćeśaśe kósmate a cerwjene twardopackate płody. Wóne wót septembra dozdrjaju.

### Maśizny
Wše źěle rostliny, pśedewšym łopjena a płody, wopśimjeju gadowate maśizny, kótarež mógu pśedewšym
lažke zagórjenje kóže zawinowaś.

## Stojnišćo
Jo naročny pyšny kerk w parkach a zagrodach, ale teke rosćo wóźiwjowany na wótpadkowych městnach, zeleznicowych nasypach a pustych płoninach.

## Rozšyrjenje
Jo w lěśe 1629 z pódzajtšneje pódpołnocneje Ameriki do Europy pśišeł.

## Wužywanje
Rostlina se w Europje cesto ako pyšnu rostlinu sajźa.

## Nožki


## Žrědła
* Botanica, Bäume und Sträucher, Über 2000 Pflanzenporträts, , strona 774 
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 3. zwězk, , strona 186, pod hesłom **Sumach** 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), , strona 428 
* Steinbachs Großer Pflanzenführer, , strona 332 

## Eksterne wótkaze

* 
* *[http://www.baumkunde.de/baumdetails.php?baumID=0135 Wósušyna.]* W: *Baumkunde.de.* (z fotami) 
* *[http://www.fs.fed.us/database/feis/plants/tree/rhutyp/all.html Wósušyna.]* W: *US Forest Service.*
Baskiska rěc

**Baskišćina** (*Euskara*, w narěcach *euskera*, *euskuera*, *üskara*) jo izolowana rěc na pódwjacorje Europy, kótaraž powěda se w někótarych regionach Špańskeje a Francojskeje. Powěda ju mjazy 700 a 800 tysac luźi, głownje w Baskiskej.



## Dialekty
Dajo 6 głownych dialektow baskišćiny:
* w Špańskej
** biskajski
** gipuzkoaski
** górnonavarrski
* w Francojskej
** dolnonavarrski
** lapurdianski
** zuberoaski

## Rěcna charakteristika

### Fonologija

**Konsonanty baskišćiny**
Karlo Jordan

**Karlo Jordan** (* 22. maja 1885, † 3. maja 1967) jo był dolnoserbski ceptaŕ a narodny procowaŕ. 

Wón jo se naroźił 22. maja 1885 ako syn serbskego ceptarja, spisowaśela a narodnego procowarja Hendricha Jordana w Popojcach. Po wuchójźenju wucabnikojskego seminara w Starej Darbni w lěśe 1906 jo nejpjerwjej styri lěta w Popojcach a wót 1910 do 1937 we Wusokej pla Wětošowa ako wucabnik źěłał. Pó zakazanju wšogo serbskego su fašisty jogo w lěśe 1937 z domownje wugnali. W Neuenburgu w Šleskej jo až do kóńca wójny pśebywał a ned po wójnje do domownje wrośił, źož jo nejpjerwjej ako sekretaŕ Domowiny w Dolnej Łužycy źěłał. Jo se sobu starał wó to, až jo se w lěśe 1949 Domowina oficialnje w Dolnej Łužycy dowoliła. W samskem lěśe jo se społniło jogo žycenje, zasej źěłaś ako wucabnik. Karlo Jordan jo był docent za dolnoserbsku rěc na Serbskej ludowej uniwersiśe w Chrósće a w Bórkowach a pózdźej na Centralnej serbskej rěcnej šuli w Dešanku. Z lěta 1952  až do wuměńka jo pótom wucył na ludowej šuli w Dešnje. Karlo Jordan jo wuznamnje spěchował kulturne žywjenje Dolnych Serbow. Wót lěta 1910 jo był cłonk Maśice Serbskeje a dłujke lěta jeje pokładnik. Toś tej tradiciji slědujucy jo wót 1955 do 1957 ako župan nawjedował Chóśebusku župu. Karlo Jordan jo 3. maja 1967 w Chóśebuzu wumrěł.

## Literatura
* Christa Brandtowa: *Ako smy chopili ceptariś.* Ludowe nakładnistwo Domowina Budyšyn 1989
Hendrich Jordan

**Hendrich Jordan**, nim. **Heinrich Jordan**, teke **Hajndrich Jordan** (* 20. februara 1841, Čelno - † 3. měrca  1910, Popojce) - serbski folklorista, spisowaśel, pśełožowaŕ‎, ceptaŕ w Popojcach a zběraŕ dolnoserbskich bajkow. Wón jo był sobuzałožaŕ Maśice Serbskeje a jo teke awtor dolnoserbskeje wersije hymny *[[Rědna Łužyca]]*.

Hendrich Jordan jo se naroźił ako syn wucabnika. Jordan jo wudał dwě górnoserbsko-nimskej cytance za pšuske šule: *Serbsko-němska prěnja čitanka za srjedźne klasy* (1864) a *Wjetša čitanka za młodych a starych* (1870). Wón jo pisał teke do serbskich casopisow a jo zběrał ludowe pěsni a basnice. 

Wón jo nan Hajno Jordana (1882–1917) a Karlo Jordana (1885–1967).

## Knigły w dolnoserbšćinje
*1860 - *Najrjeńše ludowe bajki*, Worjejce
*1883 - *50 duchownych kjarližow*, Worjejce
*1891 - *Prědne źaseś lět Maśice Serbskeje w Dolnej Łužycy*, Worjejce
*1894 - *Bibliske wulicowanja ze Starego Testamenta*, Worjejce
*1900 - *Kužde sto lět - nowy swět*, Worjejce
*1905 - *Drobjeńce ze serbskeje historije*, Worjejce

## Literatura
* 
* Měto Nowak-Njechorński: *Hajndrich Jordan*, [w:] Frido Mětšk: *Chrestomatija dolnoserbskego pismowstwa wot zachopjeńka až na cas kněstwa fašizma w Němskej*, Budyšyn 1982, b. 234-235.

## Žrědła
Dešank

**Dešank** (nim. Dissenchen) jo wót 6 decembra 1993 měsćański źěl Chóśebuza. Jěsnjej jo to była wjas a samostatna gmejna. Dešank ma 1.143 wobydlarjow. 

1.1.1954 jo w Dešanku nastała Centralna serbska rěcna šula 

## Galerija

wobraz:Dissenchen-Kirche.jpg|thumb|200px|Cerkwja w Dešanku 
wobraz:Feuerwehr-Dissenchen.jpg|thumb|200px|Wognjowa wobora 
wobraz:Platane, Dissenchener Hauptstraße 83, Cottbus.jpg|thumb|200px|Platana na Głownej droze w Dešanku
DeyziDoxs

**DeyziDoxs** jo wuspěšna serbska nu metal-metalcore kupka, kenž licy se k nejwěcej znatym kupkam Łužyce. Kupka se wuznamjenja pśez wjelebocnu muziku, pśi kótarejž twóritej nu-metal a metalcore jano zakład. Dla wliwow hip-hopa kaž teke funka a ludoweje muziki, jo DeyziDoxs jadna z najinowatiwnišich kupkow Łužyce. Na temy bogate teksty su za pśisłucharje lažko pśistupne, dokulaž jadnaju wó wšednych problemach a zacuśach. Wósebnosć jo pak teke pśeźěłanje serbskeje problematiki, kenž se w toś tej formje póla drugich kupkow njenamakajo.

DeyziDoxs jo jadna z mało kupkow, kótaraž jo teke nadregionalnje znata. Wó tym swědča južo wšake koncerty w susednej Pólskej a Českej.

## Zestawa kupki

### Aktiwne
*spiwaŕ – Daniel Bětnar
*gitara – Marian Wjenk
*gitara – Florian Jurenc
*bas- Marek Rjelka
*keyboard – Marko Njek

### Něgajšne
*Bijadło - Jan Čórlich
*Bijadło - Stefan Herz
*Bijadło - Tomaš Jurk
*Bijadło - Benedikt Rjenć
*DJ - Matthias Čižank

## Stawizny kupki
W lěśe 2001 kupka jo była wót Mariana Wjenka, Daniela Bětnarja, Marka Njeka, Tomaša Jurka a Mareka Rjelki (wšykne wukniki serbskego gymnazija) załožona. Hyšći w juliju samskego lěta jo wóna měła swój prědny wustup. Twardy zuk tegdy hyšći pśewažecego "cross-over" jo pokazował južo na to, do kótarego směra se wóna wuwijo. W toś tym casu su stali se teke jeje intro a wósebne kostimy za wustupy ze znamjenim kupki. 

Až do nalěśa 2003 stej změnjałej se gusćej wobsadka kaž teke muzikowy směr kupki. Tak se DeyziDoxs we wónym nalěśu ze směrom pśedstaji, kótaryž jo był pśewinuł "cross-over" a jo źinsa hyšći markantny za kupku. Kwalita spiwow njetrjeba se pśirownowanja ze znatej amerikańskej kupku Korn bójaś. Až do źinsajšnego jo jich muzika wó něco twarźejša, ale w zasaźe njeje se wó wjele změniła.

W 2018 jo kupka dostała myto Domowiny za dorost.

## Žrědła


## Wótkaze
* Kupka DeyziDoxs
* Nastawk wó kupce DeyziDoxs + jich muzika (w češćinje)
Portugišćina

**Portugišćina** jo romaniska rěc, kótaruž powěda něźi 177 milionow luźi. Blisko pśiswójźbna jo Galicišćina w źělu Špańskeje pódpołnocnje wót Portugalskeje.

## Gramatika
Portugišćina ma dwa genusa a numerusa, ale njama žeden pad, z wuwześim pronomenow. Mimo togo ma nazalne wokale.
Zabrze

**Zabrze** (wugronjenje , šlsk. Zobře) jo město w Pólskej, kótarež lažy we Šlazyńska wójwodstwje. Jogo nimske mě jo Hindenburg.

## Eksterne wótkaze
Wójwodstwo (Pólska)

**Wójwodstwo** ( *województwo*,  *Woiwodschaft*) jo w Pólskej druga nejwuša zastojnska jadnotka, pśirownujobna z nimskimi zwězkowymi krajami. Cełkownje wobstoj pólski stat z 16 wójwodstwow. Wójwodstwo wobstoj z wšakich powiatow (wokrejsow).
Wójwodstwo

**Wójwodstwo** ( *ducatus*) jo był źělny stat, kótaregož głowa jo był wójwoda (na pśi. w stawizniskej Pólskej).
Angers

**Angers** // jo město w pódwjacorje Francojskeje.


Dataja:Vue sur le centre d'Angers.jpg
Dataja:Angers - Tramway - Place du Ralliement.jpg|*Ralliement*
Dataja:Loire Maine Angers1 tango7174.jpg|*La Maine*
Dataja:Château angers jardin châtelet.jpg|*Châtelet*
Dataja:Palais UCO.JPG|Uniwersita Angersa (UCO)
Dataja:Hopital-St-Jean-Angers (3).JPG|*Chant du monde*
Loire Maine Angers2 tango7174.jpg


## Eksterne wótkaze
Stolica

**Stolica** abo **głowne město** jo politiski, gusto teke stawizniski centrum kraja abo stata a toś zwětšego sedło nejwušych politiskich institucijow, kaž n. pś. kněžaŕstwa, sejma abo monarcha. W někotarych krajach na zemi njejo stolica rownocasnje teke sedło kněžaŕstwa, n. pś. w Nižozemskej (stolica: Amsterdam, sedło kněžaŕstwa: Den Haag), Boliwiskej (La Paz/Sucre) a Tansaniji (Dodoma/Daressalam). W zwězkowych statach kaž w Nimskej su wažne institucije cesto we wšakich městach zasedlone. Stolica njejo pśecej nejwažnjejšy góspodaŕski, kulturny abo wobchadny centrum kraja.

Dajo teke kraje, kótarež *de jure* žednu stolicu njamaju, a to su Monaco, Nauru, Šwicaŕska, Liechtensteinska a Vatikańske město.

## Wótkaz
Jatšowna kupa

**Jatšowna kupa** (nimski *Osterinsel*) jo kupa w krotkozajtšnem Śichem oceanje a źěl Chilskeje. Špańske mě jo *Isla de Pascua* a Rapa jo *Te pito o te henua*.

## Galerija

Moai Rano raraku.jpg
Amanecer en Tongariki, Isla de Pascua - Flickr - Alanbritom.jpg
TAMURE.png
Mataveri Airport Easter Island Chile.jpg
Moai Kavakava 4.JPG


## Eksterne wótkaze

* Unesco Heritage
* Wikivoyage
* Foto
Połměke znamje

**Ҍ, ҍ** (połměke znamje) jo kyriliski pismik wužywany w kildino-samskej rěcy pokazujo palatalizacija pśedchadnego konsonanta. Wón njesmějo se z wjelgin pódobnje wupadacym pismikom Ѣ (jat) zaměniś.

## Kody
Wjeliki pismik Ҍ ma w unikoźe kodowu poziciju U+048C, a w HTML-koźe &amp;#1164. 
Mały pismik ҍ ma w unikoźe kodowu poziciju U+048D, a w HTML-koźe &amp;#1165.
Wino

**Wino** jo alkoholiski napoj ze z droždźejami pśeźěłaneje mězgi winowych jagodow. Jagody rostu w granjatych kisćach na winowem pšuśe. Toś te póchadaju zwětšego wót europskego dobrego winowego krja (*Vitis vinifera* subsp. *vinifera*), kótaryž pak njejo rezistentny pśeśiwo winowej šmicy. Togodla se na druge družyny, kaž na pś. brjogowy winowy keŕ (*Vitis riparia*, nimski Uferrebe), Vitis rupestris, kalkowy winowy keŕ (*Vitis berlandieri*, nimski Kalk-Rebe) a jich hybridy našćěpi.

## Etymologija
„Wino“ jo klasiske drogowańske słowo, kótarež jo było w cełem mediteranem rumje rozšyrjone. Arabske *wayn*,  łatyńske *vinum*, grichiske  [oínos] resp. * [woínos]&nbsp;– wót myk. *wo-no*&nbsp;– su jaden z drugim pśiswójźbne, bźez togo až se móžo konkludowaś, z kótareje rěcy originalnje póchada. Nejskerjej se móžo pódobny póśěg k georgiskemu słowu *ღვინო* [ghwino] měniś.

Wusokonimske słowo Wein, starowusokonimske *wîn* abo *winam*,  francojske słowo *vin* a engelske słowo *wine* su wše z łatyńskego słowa *vinum* wupóžycone. Teke waliziske słowo *gwin* ale teke irske *fion* su samskego póchada. To se pśez fakt wujasni, až Germany ale teke Kelty su prědny raz pśez Romarjow we wětšem rozměrje z winje do dotyknjenja pśišli a z tym łatyńske słowo pśewzeli.

Pśez pózdźejše wikowańske póśěgi se dosta zapśimjeśe wina wót Germanow až do Słowjanow (glědaj serbske zapśimjeśe *wino* a rusojske słowo vinó) a až do Baltow, pśi comž na pś. w Litawskej zapśimjeśe *vynas* a w Letiskej słowo *vins* stej znatej.

## Glědaj teke

* winowa jagoda (płod)
* winowa grana (płodnistwo)
* winowy keŕ (rod)
** winowy pšut (družyna)
*** dobry winowy keŕ (nejwažnjejša póddružyna)
Roman Herzog

**Roman Herzog** (*5. apryla 1934 w Landshuśe, †10. januara 2017 w Jenje) jo był nimski politikaŕ strony CDU a jo był wót 23. maja 1994 do 1999 sedymy prezident zwězkoweje republiki Nimskeje. 

Herzog jo był mjaz 1978 a 1980 kultusowy ministaŕ a wót 1980 do 1983 ministaŕ nutśikownych nastupnosćow Badeńsko-Württembergskeje.
Wónjata pelargonija

**Wónjata pelargonija** (*Pelargonium odoratissimum*) jo rostlina ze swójźby kóśankowych rostlinow (*Geraniaceae*).

## Wopis
Wónjata pelargonija dośěgnjo wusokosć a šyrokosć wót 30 cm.

Małke, pitśku wutšobojte, lapate, šerozelene łopjena mócnje ako citrusowe płody abo jabłuka wónjaju.

W śopłych klimatowych conach pśisamem za cas cełego lěta kwiśo. Górne kwiśonkowe łopjeńka małkich, běłych kwiśonkow su wótergi cerwjenje žyłkate.

## Stojnišćo

## Rozšyrjenje

## Wužywanje

## Nožki


## Žrědła
*   

## Eksterne wótkaze
Pelargonija

**Pelargonija** (*Pelargonium*) jo rod ze swójźby kóśankowych rostlinow (*Geraniaceae*).

Wopśimjejo slědujuce družyny:

* citronowa pelargonija (*Pelargonium crispum*) 
* engelska pelargonija (*Pelargonium grandiflorum*) 
* měka pelargonija (*Pelargonium tomentosum*) 
* pyšna pelargonija (*Pelargonium zonale*) 
* rožowa pelargonija (*Pelargonium graveolens*) 
* wisata pelargonija (*Pelargonium peltatum*) 
* wónjata pelargonija (*Pelargonium odoratissimum*) 

## Nožki


## Eksterne wótkaze
Citronowa pelargonija

**Citronowa pelargonija** (*Pelargonium crispum*) jo rostlina ze swójźby kóśankowych rostlinow (*Geraniaceae*).

## Wopis
Citronowa pelargonija jo zrownany, małko roznogaśowany kerk, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 1 m.

Kijaški su zrownane.

Łopjena su małke a lapate. Jich kšomy su zmoršćene kudźerjate. Pśi rybowanju ako citrona wónjaju.

Rozpjeršene rožojte kwiśonki dośěgnu pśeměr wót až do 2,5 cm.

## Stojnišćo

## Rozšyrjenje
Rostlina póchada z kapoweje prowincy w Pódpołdnjowej Africe.

## Wužywanje

## Nožki


## Žrědła
*
Čatisgar

**Čatisgar** ( छत्तीसगढ़, *Chhattisgarh*, pó słowje: „šesćatśiźasća twardnicow“) jo zwězkowy stat Indiskeje. Ma 20,8 milionow wobydlarjow a płoń 135.000 km², pótakem 154 wobydlarjow na kwadratnym kilometarje. Statna stolica jo Raipur. Čatisgar ma Hindi ako jadnučku zastojnsku rěc, ale tam se teke Gondi (4,3%) a Oriya (3,9%) powěda.

Zwězkowy stat jo był až do 2000 źěl stata Madja Pradeš a granicujo z Utarpradešom a Džarkandom na pódpołnocy, Orisu na pódzajtšu, Andrapradešom na pódpołdnju, Maharaštru na krotkem wjacorje a Madjapradešom na dłujkem wjacorje. Čatisgarowa krajina jo górata a z gólu wobrosćona.

## Wótkaza

* Webstrony Čatisgarowego kněžaŕstwa
Bogotá

**Bogotá** () jo głowne a nejwětše město Kolumbiskeje. Ma něźi sedym a poł miliona wobydlarjow.

## Nožki


## Eksterne wótkaze
Japański klon

**Japański klon** (*Acer japonicum*) jo bomaty kerk abo małki bom ze swójźby  (*Sapindaceae*). 

Pó drugim žrědłam zarědujo se do swójskeje swójźby klonowych rostlinow  (*Aceraceae*). 

## Wopis
Japański klon jo pśeśiwo mrozoju njecuśniwy bomaty kerk abo małki bom, kótaryž dośěgnjo wusokosć wót 3 až do 5 m.

### Łopjena
Łopjena młodego bom njasu slobro běłe kósmy, kótarež se pózdźej zgubiju, jolic łopjena z pśiběrajucej starstwje oliwozelene bywaju.

W nazymje někotare łopjena južo rano bywaju oranžowe abo cerwjene, mjaztym až druge až do pódzymy jich lětne barwjenje wobchowaju.

## Kwiśonki
Kwiśo wót apryla až do maja. Kwiśonki se pśed łopjenami jawje.

## Stojnišćo
Njewutrajo wuschnuwajuce wětšy a ma lubjej włožne a šćitane stojnišća. Ma lubjej słabje kisałe, pśepušćate, humozne, seśece, fryšne až włožne zemje.

## Rozšyrjenje

## Wužywanje

## Sorty
*'Aconitifolium' njasu paprośojte łopjena, kótarež w nazymje su karmesincerwjene.
*'Vitifolium' njasu lapate łopjena, kótarež w nazymje wěcej intensiwnje šarlachcerwjene až žołte swěśe.

## Nožki


## Žrědła
* Botanica, Bäume und Sträucher, Über 2000 Pflanzenporträts, , bok 56 
* Throll: Was blüht im Garten? 1000 Pflanzen Pflege Merkmale Sorten, , bok 13
Boston

**Boston** (engelske wugronjenje ) jo nejwětše město a teke stolica Massachusettsa w Zjadnośonych statach Ameriki. Samske město ma jano něźi šesć stow tysac wobydlarjow, ale ceły metropolny region (tak mjenjowany „Wjeliki Boston“) ma 4,5 miliona wobydlarjow.

## Eksterne wótkaze
Njezabyńki

**Njezabyńki** (*Myosotis*) su rod ze swójźby boretšowych rostlinow (*Boraginaceae*). 

Wóni su w zagrodźe wjelgin woblubowane. Wusewaju se w nazymu, pśi comž se rostliny relatiwnje malsnje rozšyrjuju.

## Etymologija
Wědomnostne mě *myosotis* póchada z grichišćiny a wóznamjenja "myšece wucho".

## Wopis
Kwiśo w nalěśe. Kwiśonki su módre, wótergi rožojte abo běłe.

Prošk  jo jano 0,003 mm wjeliki a jo z tym nejmjeńšy domorodneje flory.

## Stojnišćo
Rosćo pśedewšym na sćinowych stojnišćach resp. w słyńcnych městnach pód wětšymi rostlinami. Ma lubjej płodne, pśepušćate zemje.

## Rozšyrjenje
50 družynow su w Euraziji, Africe a Awstraliji rozšyrjone.

## Systematika

Rod *Myosotis* stoj znutśika wódrakowych rostlinow w tribusu Eritrichieae. Eksistěrujo swětodaloko 50 družynow, wót kótarychž 41 teke w Europje wustupujo. W Nimskej a Awstriskej wustupujuce družyny su:

* Alpske njezabyńki (*Myosotis alpestris*)
* Rolne njezabyńki (*Myosotis arvensis*)
* :de:Niederliegendes Vergissmeinnicht (*Myosotis decumbens*)
* Pisane njezabyńki (*Myosotis discolor*)
* :de:Rasen-Vergissmeinnicht (*Myosotis laxa*) 
* :de:Hain-Vergissmeinnicht (*Myosotis nemorosa*)
* :de:Großblütiges Vergissmeinnicht (*Myosotis praecox*)
* :de:Hügel-Vergissmeinnicht (*Myosotis ramosissima*)
* :de:Bodensee-Vergissmeinnicht (*Myosotis rehsteineri*) 
* Bagnowe njezabyńki (*Myosotis scorpioides*)
* :de:Zerstreutblütiges Vergissmeinnicht (*Myosotis sparsiflora*) 
* :de:Schmalblatt-Vergissmeinnicht (*Myosotis stenophylla*)
* :de:Sand-Vergissmeinnicht (*Myosotis stricta*)
* Lěsne njezabyńki (*Myosotis sylvatica*)

Dalše družyny:
* *[[Myosotis incrassata]]*
* *[[Myosotis solange]]*
* *[[Myosotis refracta]]*
* *[[Myosotis congesta]]*

## Nožki


## Žrědło
*   

## Eksterne wótkaze
Lěsne njezabyńki

**Lěsne njezabyńki** (*Myosotis sylvatica*) jo družyna swójźby boretšowych rostlinow (*Boraginaceae*).

## Wopis
Lěsne njezabyńki su dwójolětna rostlina z listowym kijaškom, kótaraž dośěgnjo wusokosć wót 40 cm (14-45 cm). 

Kijašk jo kósmaty.

### Łopjena
Łopjena su cełokšomne, eliptiske až do lancetowe a mjenjej wěcej kósmate. Dolne łopjena su rozetojśe zarědowane, wogonkate, mjaztym až górne łopjena su pśeśiwo stojece a sejźece. 

### Kwiśonki
Wóni kwitu wót maja až do julija. Kwiśonkowe stołki su nejpjerwjej zawijane. Kwiśonki ma žołtu rinku a dośěgnu wusokosć wót 6 až do 10 mm. Kwiśonkowe łopjena su módre, ma nejmjeńšu šyrokosć wót 5 mm. Krona jo płona, rozpśestrěta,  nejpjerwjej cerwjenojta a pózdźej njebjomódra a dośěgnjo šyrokosć wót 6 až 10 mm. Kronowe kóńcyki su płonje rozpśestrěte. Keluch ma pó kwiśenju dłujkosć wót 5mm z wótstajajucymi kokulkokósmami, jo pó 2/3 zrosćony a njesu linealiske kóńcyki. 

Teke eksistěruju sorty z rožojtymi abo běłymi kwiśonkami.

Toś ta družyna ma nejmjeńše proški domacneje flory wót jano 4x6 mikrometrow.

### Płody
Źělne płody su kóńcykojte. Płodowy wogonk dośěgnjo dłujkosć wót 5 mm.

## Stojnišćo
Wóni rostu na łukach, we wusokotrajnowych gónach a swětłych listowych lěsach. Ma lubjej fryšne, cesto małokalkate zemje. 

## Rozšyrjenje
Lěsne njezabyńki su w Europje, na pódpołnoc až pódpołdnjoweje Šwedskeje, na pódzajtšo až do Rusojskeje, na pódpołdnjo až do Apenninow a Balkańskeje połkupy rozšyrjone.

## Pódobna družyna
*Bagnowe njezabyńki (*Myosotis scorpioides*) ma pśilěgajucy kósmaty keluch a rostu na włožnych městnach.

## Nožki


## Žrědła
*   
* GU Maxi-Kompaß Blumen, , bok 20 
* GU Naturführer Blumen, , boka 18-19 
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, , 2. nakład, 2008, bok 294 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), , bok 210 

## Eksterne wótkaze
Bagnowe njezabyńki

**Bagnowe njezabyńki** (*Myosotis scorpioides*) su družyna swójźby boretšowych rostlinow (*Boraginaceae*).

## Wopis
Bagnowe njezabyńki su trajne zele, kótarež dośěgnjo wusokosć wót 10 až do 100 cm.

Kijaški su na spódku zwětšego lažece, kórjenjece, mjaztym až su dołojce wótstojecy kósmate a górjejce pśilěgajucy kósmate.

### Łopjena
Łopjena su lancetojte a dośěgnu dłujkosć wót 2 až do 10 cm a šyrokosć wót 5 až do 20 mm.

### Kwiśonki
Kwitu wót maja až do septembra. Kwiśonki dośěgnu wjelikosć wót 6 až do 10 mm a njasu žołtu rinku. Wóni stoje w na zachopjeńku zawijanem kwiśonkowem stołku, kótaryž njama łopjeńka. Keluch jo pśilěgajucy kósmaty a njama kokulkate kósmy. Krona jo na zachopjeńku cerwjenojta, pózdźej njebjomódra a dośěgnjo šyrokosć wót 4 až do 8 mm.

Proškowe łopjeńka su w kronowej rorce schowane. Na zachoźe k rorce jo město togo rinka z pěś žołtych spjerchlinow. Dla formoweje a barwoweje pódobnosći z wopšawdnymi proškowymi łopjeńkami se insekty pśiwabjaju. Naraz zajźuju, až se mógu małke insekty do kwiśonkow zadobywaś.

Nektar na spódku jano 3 mm dłujkeje rorki se móžo wót pcołkow, mjatelow a wjele družynow muchow dośěgnuś.

## Stojnišćo
Rostu na włožnych łukach, w groblach, na brjogach a w ługowych lěsach. Ma lubjej wutkate zemje.

## Rozšyrjenje

## Pódobna družyna
*Lěsne njezabyńki (*Myosotis sylvatica*) maju wótstojece kósmy na kijaškach a na keluchach.

## Nožki


## Žrědła
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, , 2. nakład, 2008, bok 294, z wědomnostnym mjenim *Myosotis palustris* 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), , bok 210, z wědomnostnyma mjenjoma *Myosotis scorpoides* a *Myosotis palustris* 

## Eksterne wótkaze
Alpske njezabyńki

**Alpske njezabyńki** (*Myosotis alpestris*) su družyna swójźby boretšowych rostlinow (*Boraginaceae*).

## Wopis
Zwětšego ako jadnolětnu abo dwójolětnu rostlinu kultiwěrowana rostlina wutwóri kupy z wusokosću a šyrokosću wót 10 až do 15 cm.

Kijaški rozetowych łopjenow su jasnje wót jajojte-pódłujkich łopjeńcow wótsajźone.

Kwitu wokoło kóńca nalěta a pódlěśu. Kwiśonki su swětłomódre, rožojte abo běłe z cremežołtym wóckom.

## Stojnišćo
Rostu na górskich łukach a wótsypkowych zagonach.

## Rozšyrjenje
Rostlina jo w górnych srjejźneje a pódpołdnjoweje Europy rozšyrjona a we wusokosćach wót něźi 1600-3000 m wustupujo.

## Nožki


## Žrědła
*  
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, , 2. nakład, 2008, bok 294 

## Eksterne wótkaze
Košice

**Košice** ( *Kauschitz*) jo druge nejwětše město Słowakskeje. Ma 238.725 wobydlarjow a lažy w pódzajtšu kraja.

## Eksterne wótkaze

* oficialne boki města
Trenčín

**Trenčín**  jo město w pódwjacoru Słowakskeje. Ma 56.403 wobydlarjow a lažy pśi rěce Váh pód Běłymi Karpatami a pśi awtowej droze wót Žiliny do Bratislavy.

## Eksterne wótkaze

* oficialne boki města
Žilina

**Žilina** ( *Sillein*) jo město we Słowakskej. Ma 84.432 wobydlarjow a lažy na pódpołnocy kraja.

## Eksterne wótkaze

* oficialne boki města
Źeń

**Źeń** jo cas, w kótaremž wjerśi se zemja jaden raz wokoło swójskeje wóski. Toś mamy na źeń pśecej jadne schadanje a jadne chowanje słyńca. Pratyjowy źeń jo rozrědowany do 24 góźin; jadne lěto ma w gregorjaniskej pratyji pak 365 pak 366 dnjow.

W drugem zmysle jo źeń jano toś ten cas, w kótaremž słyńco za nas swěśi. Napśeśiwne jo noc.

## Wótkaz
Gregorjaniska pratyja

**Gregorjaniska pratyja** jo pratyja, kótaraž jo źinsa swětadaloko rozšyrjona a toś nejwažnjejšy pratyjowy system na swěśe. Pomjenjujo se pó bamžu Hrjehorju XIII. a jo nastawał kóńc 16. lětstotka pśez reformu julijaniskeje pratyje. Gregorjaniska pratyja bazěrujo na słyńcnem lěśe ze 365,2425 dnjami.

## Pśiwześe gregorjaniskeje pratyje na swěśe

## Žrědła


## Wótkaz

* Wěcna pratyja (nimski)
François Hollande

**François Hollande** (* 12. awgusta 1954 w Rouenje, Francojska) jo francojski politikaŕ socialistiskeje strony a jo był od 15. maja 2012 do 14. maja 2017 prezident Francojskeje. 

## Mandaty
* 2012: Prezident francojskeje republiki
* 1988–1993 a wot 1997: zapósłańc w francojskej narodnej zgromaźinje
* wót 2008: prezident generalneje rady departementa Corrèze
* 1999: cłonk Europskego parlamenta
* 1992, 1998–2001: cłonk regionalneje rady Limousina
* 2001–2008: šołta wót Tulle (Corrèze)
* 1989–1995: zastupujucy šołta wót Tulle (Corrèze)
* 1989–2008: cłonk gmejnskeje rady wót Tulle (Corrèze)
* 1983–1989: cłonk gmejnskeje rady wót Ussel (Corrèze)

## Wótkaze

* Oficialne webstrony
Góźina

**Góźina** (teke **štunda**) jo casowa jadnotka a styriadwaźasty źěl dnja. Łatyńske słowo jo *hora*, toś wužywamy wědomnostnu skrotconku *h*. Jadna góźina bu rozrědowana do 60 minutow resp. 3600 sekundow.
Pśestupne lěto

**Pśestupne lěto** jo w gregorjaniskej pratyji lěto, kótarež ma 366 město 365 dnjow. Dokulaž trajo słyńcne lěto dokładnje 365,2425 dnjow, trjebamy kužde stwórte lěto pśidatny źeń, kótaryž mjenjujo se *pśestupny źeń*. Toś ten wupadnjo trojce w 400 lětach, mjenjujucy pśecej na wrośicy lětstotka. Pótakem wurownujo pśestupny źeń mału diferencu mjaz pratyjowym a słyńcnym lětom.

Pśestupny źeń gregorjaniskeje pratyje jo 29. februara. Pśichodne pśestupne lěta su 2016, 2020, 2024 a 2028.

## Wótkaz
Thailandski zalew

**Thailandski zalew** () jo zalew Pódpołdnjowochinskego mórja, togodla słuša k Śichemu oceanoju. Granicujo z Thailandskeju, Kambodžu a z Vietnamom. Ma płoń něźi 320 000 km² a maksimalnu dłymokosć něźi 80 metrow.

## Eksterne wótkaze
Bangkok

**Bangkok** jo stolica a nejwětše město Thailandskeje. Lažy pśi brjoze Thailandskego zalewa a jo wuznamny pśistaw a wikowański centrum.

## Nožki


## Eksterne wótkaze
Groch

**Groch** (*Pisum*) jo rod ze swójźby łušćinowych rostlinow  (*Fabaceae*).

## Systematika
Rod *Pisum* słuša k tribusoju Fabeae (syn.: Vicieae) w pódswójźbje  Faboideae znutśika swójźby Fabaceae . 

Mě roda *Pisum* bu w lěśe 1753 wót Carl von Linné w *[[Species Plantarum]]*, 2, S. 727  nejpjerwjej wózjawjone. Typusowa družyna jo *Pisum sativum* L..
K rodoju *Pisum* aktualnje słušatej jano dwě (abo tśi) družynje , :

* (*Pisum fulvum*)  Sm.
* Zagrodny groch (*Pisum sativum*)
** *Pisum sativum* subsp. *abyssinicum* (A.Braun) Govorov  
** *Pisum sativum* subsp. *asiaticum* Govorov
** *Pisum sativum* subsp. *elatius* (Steven ex M. Bieb.) Asch. & Graebn.: Mit drei Varietäten:
*** *Pisum sativum* subsp. *elatius* var. *brevipedunculatum* P.H.Davis & Meikle
*** *Pisum sativum* subsp. *elatius* (Steven ex M. Bieb.) Asch. & Graebn. var. *elatius* 
*** *Pisum sativum* subsp. *elatius* var. *pumilio* Meikle
** *Pisum sativum* L. subsp. *sativum*: Z tři warietetami:
*** Rolny groch *Pisum sativum* subsp. *sativum* var. *arvense* (L.) Poir.
*** *Pisum sativum* subsp. *sativum* var. *macrocarpon* Ser.
*** *Pisum sativum* subsp. *sativum* L. var. *sativum* 
** *Pisum sativum* subsp. *transcaucasicum* Govorov

Wše družyny, póddružyny a warjetety wobsejźe chromozomowu sadu wót 2n = 14 a se dopołnje płodne  mjaz sobu skśicyś daju.

## Nožki
Zagrodny groch

**Zagrodny groch** (*Pisum sativum*) jo rostlina ze swójźby łušćinowych rostlinow  (*Fabaceae*). 

## Wopis
Zagrodny groch jo jadnolětna družyna, kótaraž z łopjenowymi wobwitkami łazy.

Kwiśonki su běłe a pó jadnom stoje. 

### Płody a semjenja
Płody  su łušćiny, kótarež dośěgnu dłujkosć wót 6 až do 10 cm. Jich bělizna jo gropna. Semjenja su kulowate, gładke a nazeleń žołte, śamnožołte kaž cenk abo zelene.

## Póddružyny a warjetety
Zagrodny groch ma rozdźělne kulturne formy. 
* Rolny groch (*Pisum sativum* subsp. *sativum* convar. *speciosum*) jo kulturna forma zagrodnego grocha, kótaryž se za zelenu a suchu picu wužywa. Jogo semjenja su pitśku rožkate, šerozelene a brunje dypkate. Mimo togo chórgojcka kwiśonki jo blěda. Kśiłka su śamnowioletne.
* Zmaršćony groch (nimski *Markerbse*, *Runzelerbse*, *Pisum sativum* convar. *medullare*) ma styrirožkate, suche semjenja, kótarež se njezdrjałe ako zeleninu jěźe. 
* Cukorowy groch (*Pisum sativum* convar. *axiphium*) ma łušćiny a semjenja, kótarež njezdrjale su słodke a se ako zeleninu jěźe.

## Wobraze

wobraz:Pisum_sativum_bladrank_(tendril).jpg|Łopjena a wijanki
wobraz:Doperwt_rijserwt_bloemen_Pisum_sativum.jpg|Kwiśonki
wobraz:Doperwt_rijserwt_peulen_Pisum_sativum.jpg|Łušćiny
File:Pisum sativum MHNT.BOT.2010.12.9.jpg|Pisum sativum - Museum specimen


## Nožki


## Žrědła
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 1. zwězk, , bok 252, pód lema *Gartenerbse* (*Pisum sativum*) 
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 3. zwězk, , strona 42, pód lema *Saaterbse* (*Pisum sativum*) 

## Eksterne wótkaze
Rolny groch

**Rolny groch** (*Pisum sativum* L. convar. *speciosum* (Dierb.) Alef.), cesto ako *Pisum arvense* abo *P. sativum* subsp. *arvense* wjeźony) jo rostlina ze swójźby łušćinowych rostlinow (*Fabaceae*). 

## Wědomnostne mě
* *Pisum sativum* subsp. *sativum* convar. *speciosum*

## Wopis
Rolny groch jo kulturna forma zagrodnego grocha.

### Kwiśonki
Chórgojcka kwiśonki jo blěda. Kśiłka su śamnowioletne.

### Semjenja
Jogo semjenja su pitśku rožkate, šerozelene a brunje dypkate.

## Stojnišćo

## Rozšyrjenje

## Wužywanje
Rostlina se za zelenu a suchu picu wužywa.

## Nožki


## Žrědła
* Meyers Taschenlexikon Biologie, In 3 Bänden, 1. zwězk, , strona 10 

## Eksterne wótkaze
Burundi

**Republika Burundi** (kirundiski *Republika y'Uburundi*,  *République du Burundi*) jo njewótwisny, gusće wobsedlony stat we pódzajtšnej Africe. Namaka se pśi Tanganjikaskem jazorje a granicujo z Ruandu na pódpołnocy, z Tanzaniju na pódzajtšu a z Demokratiskeju republiku Kongo na pódwjacorje.

Burundi jo jaden z nejwěcej pódwuwitych krajow na swěśe.

W Burundiju kněžy tropiska klima z dweju dešćoweju casow. Nejwuše městno Burundija jo góra *Heha* (2.684 m). W staśe se teke nejwěcej pódpołdnjowe žrědło Nila namaka.

## Wótkaze

* Oficialne turistiske webstrony Burundija (nimski)
Dong Hoi

**Đồng Hới** (starše oficialne mě **Động Hải**) jo nejwětše město Vietnama, něgajšna stolica Quang Binhy a pózdźej stolica Bac Trung Bo Vietnama. Same město ma płoninu 154,55 km² a ceła aglomeracija ma źinsa (2009) wěcej ako 106 526 wobydlarjow. 

## Eksterne wótkaze

* oficialne boki
Ekwatorialna Guineja

**Ekwatorialna Guineja** ( *República de Guinea Ecuatorial*,  *République de Guinée équatoriale*) jo mała njewótwisna republika pśi Atlantiskem oceanje w centralnej Africe. Granicujo z Kamerunom na pódpołnocy a z Gabunom na pódzajtšu a na pódpołdnju. Stolica jo město Malabo, kótarež se namaka na kupje Bioko w Atlantiku. Mě jo dostało kraj pó ekwatoru, kótaryž pak twarda zemja Ekwatorialneje Guineje direktnje njepśeběžyjo. Nejwětšy źěl teritorija lažy pódpołnocnje ekwatora, jano wótlažana kupa Annobón jo na pódpołdnjowej połkupje.

Na kupach kněžy tropiska, włožna klima z dešćowym casom w oktobrje. Nejwuše městno Ekwatorialneje Guineje jo *Pico Basile* (3.012 m) na głownej kupje Bioko. 


## Wótkaze

* Oficialne webstrony prezidenta
Gabun

**Gabun** ( *Gabon*, oficielnje *République gabonaise*) jo njewótwisny, rědko wobsedlony stat pśi Atlantiskem oceanje w centralnej Africe. Granicujo z Ekwatorialneju Guineju a Kamerunom na pódpołnocy, a z republiku Kongo na pódzajtšu a na pódpołdnju. Stolica jo město Libreville, kótarež se namaka na dłujkem wjacorje Gabuna pśi atlantiskem pśibrjoze. Ekwator pśeběžyjo kraj ze pódwjacora do pódzajtša. Nejwětšy źěl teritorija lažy na pódpołdnjowej połkupje, stolica pak na pódpołnocnej.

W Gabunje kněžy włožna tropiska klima. Nejwuše městno kraja jo nejskerjej *Mont Iboundji* (1.575 m) blisko kongoskeje granicy, daty su wšak zwadne. Wjeliki źěl teritorija jo zarosćony z dešćowym lěsom.


## Wótkaze

* Webstrony gabunskego wjelikopósłaństwa w Nimskej
Toshiro Mifune

**Toshiro Mifune** (* 1. apryla 1920, † 24. decembara 1997) jo był japański grajaŕ. Wón jo natwarił mjazy drugim historiskej filma *Rashomon* (1950) a *Sedym samurajow* (1954), mimo togo *Pijany janźel* (1948) a *Idiot* (1951, po Dostojewskim).
Centralnoafrikańska republika

**Centralnoafrikańska republika** (sango *Ködörösêse tî Bêafrîka*, francojski *République Centrafricaine*) jo njewótwisny a rědko wobsedlony nutśikokrajny stat w srjejźnej Africe. Namaka se mjaz rěkoma Šari a Ubangi a granicujo z Čadom na pódpołnocy, ze Sudanom a Pódpołdnjowym Sudanom na pódzajtšu, z Demokratiskeju republiku Kongo a Republiku Kongo na pódpołdnju a z Kamerunom na pódwjacorje. Stolica jo Bangui pśi rěce Ubangi na pódpołdnju.

Centralnoafrikańska republika jo jaden z nejmjenjej wuwitych krajow na swěśe.

W republice kněžy tropiska klima z krotkim dešćowym casom w pódpołnocnem źělu kraja a dłujkim w pódpołdnjowem źělu. Nejwuše městno Centralnoafrikańskeje republiki jo góra *Mont Ngaoui* (1.420 m) blisko kameruńskeje granicy.

## Nóžki


## Wótkaze

* Oficialne webstrony Centralnoafrikańskeje republiki
Demokratiska republika Kongo

**Demokratiska republika Kongo** (mjaz 1971 a 1997 *Zaïre*) jo njewótwisny stat w srjejźnej Africe. Drugi nejwětšy kraj kontinenta wupśestrěwa se na wobyma bokoma ekwatora mjaz Atlantiskim oceanom na pódwjacorje a Tanganjikaskim jazorom na pódzajtšu. Granicujo ze Centralnoafrikańskeju republiku na pódpołnocy, z Pódpołdnjowym Sudanom w sewjerowuchodźe, z Ugandu, Ruandu, Burundijom a Tanzaniju na pódzajtšu, ze Sambiju a Angolu na pódpołdnju kaž teke z republiku Kongo na pódwjacorje. Stolica jo wjelike město Kinshasa, kótarež se namaka pśi rěce Kongo na pódwjacorje kraja. 

W Demokratiskej republice Kongo kněžy włožna tropiska klima z pśerěznymi temperaturami wokoło 20&nbsp;°C w suchym casu a 30&nbsp;°C w dešćowym casu. We wětšym źělu kraja dešćujo se pak cełolětnje. W górinach blisko pódzajtšneje granicy se wótergi teke sněgujo. Nejwuše městno kraja jo *Margherita Peak* (5.109 m) blisko ugandiskeje granicy w górinach Ruwenzori, kótarež jo teke tśeśa nejwuša góra Afriki.


## Wótkaze

* Oficialne strony prezidenta Demokratiskeje republiki Kongo
Tšad

**Tšad** (arabski جمهوريّة تشاد/*Dźumhūriyyat Tašād*, francojski *République du Tchad*) jo njewótwisny a rědko wobsedlony nutśikokrajny stat w srjejźnej Africe. Namaka se mjazy rěku Šari na pódpołdnju a pusćinu Sahara na pódpołnocy. Stat granicujo z Libyskeju na pódpołnocy, ze Sudanom na pódzajtšu, ze Centralnoafrikańskeju republiku na pódpołdnju, z Kamerunom na krotkem wjacorje a z Nigeriju a Nigerom na pódwjacorje. Stolica jo N’Djamena pśi rěce Šari na krotkem wjacorje.

Tšad jo jaden z nejmjenjej wuwitych krajow na swěśe.

W Tšaźe kněžy tropiska klima z krotkim dešćowym casom na pódpołdnju kraja a sucha pusćinowa klima na pódpołnocy. Srjejźny źěl pśisłuša saheloju. Nejwuše městno Tšada jo aktiwny wulkan *Emi Koussi* w górinje Tibesti (3.415 m) blisko libyskeje granicy, a to jo teke nejwuša góra cełeje Sahary.



## Wótkaze

* Oficielny internetowy bok kněžaŕstwa
Kongo

**Kongo** móžo byś:

* Kongo, druga nejdlejša rěka Afriki
* Demokratiska republika Kongo, stat w Africe (1971-1997 *Zaïre*, teke *Kongo-Kinshasa*)
* Republika Kongo, mjeńšy susedny stat Demokratiskeje republiki w Africe (teke *Kongo-Brazzaville*)
Kap Verde

**Kap Verde** (portugiziski *Cabo Verde*) jo njewótwisny kupowy stat w Atlantiskem oceanje pśed pódwjacornym pśibrjogom Afriki. Stolica jo Praia na kupje Santiago na pódpołdnju archipela. Źewjeś z 15 kupow su wobsedlone.

Na kapverdiskich kupach kněžy śopła, sucha klima ze słabym dešćowym casom wót awgusta do nowembra. Nejwuše městno wulkaniskich kupow jo *Pico do Fogo* (2.829 m) na kupje Fogo, kótaryž jo teke druga nejwuša góra cełego Atlantika.

Kap Verde jo był wót 1461 do 1975 portugiziska kolonija.


## Wótkaze

* Oficialne webstrony kapverdiskego kněžaŕstwa
Kiribati

**Kiribati** jo njewótwisny kupowy stat wósrjejź Śichego oceana a cłonk Commonwealtha. Lažy mjaz Hawaiiom a Awstralskeju a zestawajo se ze tśich kupowych kupkow z 32 atolami. Stolica jo South Tarawa na głownej kupje Tarawa.

Na kupach kněžy włožna, tropiska klima. Nejwuše městno stata namaka se na wótlažanej kupje *Banaba* (81 m).

Kiribati jo był wót 1916 do 1979 britiska kolonija.


## Wótkaze

* Oficialne webstrony kiribatiskego parlamenta
Fidži

**Fidži** su kupowy stat w śichem oceanje. Fidži jo z lěta 1970 wótwisna a z lěta 1987 republika ze stolicu Suva na kupje Vitu Levu.

## Geografija
Granicujo z Tuvalu na pódpołnocy, z Salomonami na dłujkem wjacorje, z Vanuatu na pódwjacorje a Nowej Kaledonskej na krotkem wjacorje.
Komory

**Komory** (francojski *Comores*) su njewótwisny kupowy stat w Indiskem oceanje pśed afriskim pśibrjogom. Laže mjaz Madagaskarom w krotkem zajtšu a Tanzaniju w dłujkem wjacorje. Stolica jo Moroni pśi pódwjacornem pśibrjoze głowneje kupy Grande Comore. Dalšne wjelike kupy archipela su Anjouan, Mohéli a Mayotte, pśi comž słuša slědna hyšći k Francojskej.

Na kupach kněžy maritimna tropiska klima z cełolětnymi pśerěznymi temperaturami mjaz 22 a 27&nbsp;°C. Dešćowy cas jo mjaz nowemberom a aprylom. Nejwuše městno góratych wulkaniskich kupow jo *Karthala* (2.361 m) njedaloko stolicy.


## Wótkaze

* Dalšne informacije
Lesotho

**Kralojstwo Lesotho** (něga *Basutoland*) jo njewótwisny nutśikokrajny stat w pódpołdnjowej Africe. Namaka se wósrjejź republiki Pódpołdnjoweje Afriki w Drakenskich górach. Stolica jo Maseru, kótarež se namaka pśi pódpołdnjowoafriskej granicy na pódwjacorje kralojstwa. 

W Lesothu kněžy měrna, śopła klima z dešćowym casom w lěśu, pótakem mjaz oktoberom a měrcom. We pódzajtšnych wusokich górinach móžo se cełolětnje sněgowaś. Nejwuše městno górjatego kraja jo *Thabana Ntlenyana* (3.482 m), kótarež jo teke nejwuša góra cełeje pódpołdnjoweje Afriki. na pódzajtšu wužrědli se teke rěka Oranje. Lesotho jo jadnučki njewótwisny stat na swěśe z teritorijom, kótaryž lažy dopołnje wuše nježli 1.000 m nad mórskeju głaźinu.


## Wótkaz

* Oficialne webstrony lesothskego kněžaŕstwa
Liberia

**Liberia** ( *Liberia*, wótwóźone ze słowa *liberty*, „lichota“) jo njewótwisny stat pśi Atlantiskem oceanje w pódzajtšnej Africe. Granicujo z Guineju na pódpołnocy, ze Pśibrjogom Słonoweje kósći na pódzajtšu a ze Sierra Leone na pódwjacorje. Stolica jo Monrovia, kótaraž se namaka pśi atlantiskim pśibrjoze na pódwjacorje kraja. 

W nejwětšym źělu Liberije kněžy góruca, włožna, tropiska klima z pśerěznymi temperaturami mjaz 24 a 30&nbsp;°C. W pódpołnocnem źělu maju suchy cas mjaz oktoberom a měrcom. Nejwuše městno jo *Mount Wuteve* (1.440 m) na pódpołnocy kraja. Pśewažeca krajinowa forma jo dešćowy lěs.

Liberija jo była jaden z prědnych njewótwisnych statow na afriskem kontinenśe.


## Wótkaz

* Informacije nimskego wenkownego zarěda
Kamerun

**Kamerun** (francojski *Cameroun*, engelski *Cameroon*) jo njewótwisny stat w srjejźnej Africe. Lažy pśi Atlantiskem oceanje a granicujo z Čadom w dłujkem zajtšu, ze Centralnoafrikańskeju republiku w pódzajtšu, z republiku Kongo, Gabunom a Ekwatorialneju Guineju w pódpołdnju kaž teke z Nigeriju w pódwjacorje. Stolica jo Jaunde w pódpołdnjowem źělu kraja.

W pódpołdnju Kameruna kněžy włožna, tropiska klima ze cełolětnej pśerěznej temperaturu wót 25 °C. Klima w pódpołnocnem Kamerunje jo sucha a górucejša, z dešćowym casom wót maja do septembra. Nejwuše městno kraja jo aktiwny wulkan *Mont Cameroun* (4.095 m) blisko atlantiskego pśibrjoga, kótaryž jo teke nejwuša góra cełeje pódwjacorneje Afriki.

Kamerun jo był wót 1884 do 1916 nimska kolonija.

## Wótkaze

* Dalše informacije wó kraju
Republika Kongo

**Republika Kongo** (mjaz 1969 a 1991 *Ludowa republika Kongo*, teke *Kongo-Brazzaville*) jo njewótwisny, rědko wobsedlony stat w srjejźnej Africe. Namaka se na pšawem boku rěki Kongo a granicujo z Kamerunom a Centralnoafrikańskeju republiku na pódpołnocy, z Demokratiskeju republiku Kongo na pódzajtšu, z angolskeju eksklawu Cabinda na pódpołdnju, z Atlantiskim oceanom na krotkem wjacorje kaž teke z Gabunom na pódwjacorje. Stolica jo Brazzaville, kótarež se namaka pśi rěce Kongo na pódpołdnju kraja. 

W Republice Kongo kněžy włožna tropiska klima z dešćowyma casoma mjaz januarom a majom a mjaz oktoberom a decemberom. Pśewažeca krajinowa forma jo dešćowy lěs. Nejwuše městno pśewažnje płonego kraja jo bźezmjenita góra (1.040 m) blisko gabunskeje granicy.


## Wótkaze

* Dalšne informacije na stronach nimskego wenkownego zarěda
Mosambik

**Mosambik** ( *Moçambique*) jo njewótwisny stat pśi Indiskem oceanje w krotkozajtšnej Africe. Granicujo z Malawijom a Tansaniju na pódpołnocy, z Pódpołdnjoweju Afriku a Swaziskej na pódpołdnju, ze Simbabwe na pódwjacorje a ze Sambiju na dłujkem wjacorje. Stolica jo Maputo, kótaraž se namaka pśi pśibrjoze w pódpoldnju kraja. 

W nejwětšem źělu Mosambika kněžy śopła, sawanowa klima z górucym dešćowym casom wót nowembra do apryla. W suchem casu su pśedewšym nocy zymnjejše. Pśerězne dnjowe temperatury laže cełolětnje mjaz 25 a 30 °C. Nejwuše městno jo *Monte Binga* (2.436 m) pśi simbabweskej granicy. Nejwažnjejša rěka w kraju jo ze Simbabwe póchadajucy Sambesi, kótaryž se blisko města Quelimane z deltu do oceana wulewa. Pśewažujuca krajinowa forma jo sawana.

Mosambik jo był až do lěta 1975 portugiziska kolonija.


## Wótkaze

* Informacije nimskego wenkownego zarěda
Sambija

**Sambija** ( *Zambia*, pó rěce Sambesi) jo nutśikokrajny stat w pódpołdnjowej Africe. Granicujo z Demokratiskeju republiku Kongo na pódpołnocy, z Tansaniju na dłujkem zajtšu, z Malawijom na pódzajtšu, z Mosambikom a Simbabwe na pódpołdnju, z Namibiju na krotkem zajtšu a z Angolu na pódwjacorje. Stolica jo Lusaka, kótaraž se namaka w pódpołdnju kraja. 

W Sambiji kněžy wusokosći dla miła, tropiska klima ze tśimi lětnymi casami: chłodnjejšym suchym casom wót maja do septembra a pśerěznymi temperaturami mjaz 15 a 27&nbsp;°C, górucym suchym casom w oktoberje a nowemberje (24-32&nbsp;°C) a górucym, tužnym dešćowym casom wót decembra do apryla (27-38&nbsp;°C). Nejwuše městno lažy w górinach Mafinga (2.301 m) blisko tansaniskeje granicy. Pó cełem swěśe znate su 1,7 km šyroke a 100 m wusoke Victoriaske wódopady pśi Sambesiju na pódpołdnjowej granicy.

Sambija jo była až do lěta 1964 ako *Pódpołnocna Rhodeziska* britiska kolonija.


## Wótkaze

* Oficialne webstrony sambiskego kněžaŕstwa
Dešćowy cas

**Dešćowy cas** jo w tropiskich a subtropiskich stronach swěta ten cas, gaž se źo wětšyna lětnych spadkow. Mjaz pódpołnocneju a pódpołdnjoweju wobrotneju šyrinu se pśibližnje pótom dešćujo, gaž stoj słyńco tam w ceniśe, pótakem w pódpołnocnych tropach mjaz aprylom a oktoberom a w pódpołdnjowych tropach mjaz oktoberom a aprylom. W někotarych krajach blisko ekwatora maju toś dwa dešćowa casa w jadnom lěśe. 

Lětne casy se pótakem w tropach na temperaturach njeorientěruju. Město zymy a lěśa maju tam dešćowy a suchy cas.

## Glědaj teke
* Suchy cas
Ruanda

**Ruanda** (kinyarwanda, francojski a engelski *Rwanda*) jo gusće wobsedlony nutśikokrajny stat pśi Kiwuskem jazorje w pódzajtšnej Africe. Granicujo z Ugandu na pódpołnocy, z Tansaniju na pódzajtšu, z Burundijom na pódpołdnju a z Demokratiskeju republiku Kongo na pódwjacorje. Stolica jo Kigali, kótaryž se namaka w srjejźišću małego kraja pśi rěce Kagera. 

W Ruanźe kněžy wusokosći dla miła, włožna klima z pśerěznymi temperaturami wokoło 18&nbsp;°C bźez wjelikich pśeměnjenjow. Dešćowa casa staj wót septembra do decembra *(umuhindo)* a wót februara do zachopjeńka junija *(itumba)*. Nejwuše městno tak pomjenjowanego „kraja tysac kopcow“ jo wulkan *Karisimbi* (4.519 m) pśi kongoskej granicy na dłujkem wjacorje Ruandy. Ruanda jo teke žrědlišćo nejdlejšeje rěki swěta; nejwětšy pśiběg Nila, rěka Kagera, jo nejwažnjejša rěka kraja.

Ruanda jo mimo togo pśedewšym znata za nejwětše mórźenje luda pó drugej swětowej wójnje, kótarež jo se stało w lěśe 1994.


## Wótkaze

* Webstrony ruandaskego wjelikopósłaństwa w Nimskej
Suchy cas

**Suchy cas** jo w tropiskich a subtropiskich stronach swěta ten lětny cas, kótaryž jo bźez abo pśisamem bźez spadkow. Mjaz pódpołnocnej a pódpołdnjowej wobrotnej šyrinu se pśibližnje pótom njedešćujo, gaž stoj słyńco nad drugej połkulu w ceniśe, pótakem w pódpołnocnych tropach mjaz oktoberom a aprylom a w pódpołdnjowych tropach mjaz aprylom a oktoberom. W někotarych krajach blisko ekwatora maju toś dwa suchej casa w jadnom lěśe. 

Lětne case se pótakem w tropach na temperaturach njeorientěruju. Město zymy a lěśa maju tam suchy a dešćowy cas.

## Glědaj teke
* Dešćowy cas
Ekwator

**Ekwator** jo teoretiska linija na zemi, kótaraž ma samsku zdalonosć z wobeju polowu a rozdźělujo zemju do pódpołnocneje a pódpołdnjoweje połkule. Ma geografisku šyrinu wót 0° a teoretisku dłujkosć wót 40.075,016686 km.

Zemski ekwator pśeprěkujo Afriku, Indiski ocean, krotkozajtšnu Aziju, Śichy ocean, Pódpołdnjowu Ameriku a Atlantiski ocean. Mjaz ekwatorom a wobrotnyma šyrinoma se tropy namakaju. Tam stoj słyńco dwójce w lěśe w ceniśe, což wobwliwujo teke tropiske lětne case.

Ekwator direktnje pśeprěkujo 11 statow:

* Ekwador (kótaryž ma swójo mě wót ekwatora)
* Kolumbisku
* Brazilsku
* São Tomé a Príncipe
* Gabun
* republiku Kongo
* Demokratisku republiku Kongo
* Ugandu
* Keniju
* Somaliju
* Indonesku

Mimo togo pśeprěkujo wšake kupki kupow mjaz jadnotliwymi kupami, na pśikład Malediwy. Slědujuce stolicy namakaju se blisko ekwatora:

* Quito (20 km na pódpołdnjo ekwatora) - Ekwador
* Kampala (35 km na pódpołnoc ekwatora) - Uganda
* São Tomé (35 km na pódpołnoc ekwatora) - São Tomé a Príncipe
* Libreville (40 km na pódpołnoc ekwatora) - Gabun

## Wótkaz