open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tyrrenske mórjo

**Tyrrenske mórjo** jo źěl Srjejźnego mórja pśi pódzajtšnem brjoze Apenninskeje połkupy, kótara jo wótźělujo wót Jadrańskego mórja.

Na pódzajtšu a dłujkem zajtšu granicujo Tyrrenske mórjo z italskeju twardeju zemju, na pódpołdnju z italskeju kupu Siciliska a na pódwjacorje z italskeju kupu Sardiniska a z francojskeju kupu Korsika. Na pódpołdnju jo pśez Messinsku wuscynu zwězane z Ioniskim mórjom a na pódpołnocy jo zwězane z Ligurskim mórjom.

Tyrrenske mórjo ma maksimalnu dłymokosć wót 3840 metrow a płoń wót 231 000 kwadratnych kilometrow.

## Wótkaz
Bixa

**Bixa** jo rod ze swójźby (*Bixaceae*). Pó někotarych žrědłach jo jadnučki rod swójźby.

## Wopis

## Systematika
Rod wopśimjejo pěś družynow:
* *[[Bixa arborea]]*
* *[[Bixa excelsa]]*
* *[[Bixa orellana]]*
* *[[Bixa platycarpa]]*
* *[[Bixa urucurana]]*

## Žrědła
* Botanica, Bäume und Sträucher, Über 2000 Pflanzenporträts, , bok 141 

## Eksterne wótkaze
Ligurske mórjo

**Ligurske mórjo** (, ) jo małe mórjo pśi pódwjacornem brjoze Apenninskeje połkupy. Bu mate za źěl Srjejźnego mórja a słuša toś k Atlantiskemu oceanoju.

Granicujo na pódzajtšu z italskeju twardeju zemju a na pódpołdnju z francojskeju kupu Korsika a italskeju kupu Elba. na pódpołnocy granicujo z francojskeju twardeju zemju, z Monacom a z italskim regionom Ligurskeju.  

Ligurske mórjo jo na pódpołdnju zwězane z Tyrrenskim mórjom a na pódwjacorje ze šyrokim Srjejźnym mórjom. Ma płoń wót něźi 120.000 kwadratnych kilometrow a maksimalnu dłymokosć wót 2569 metrow.

## Wótkaz
Elba

**Elba** () jo kupa w Srjejźnem mórju a pó Siciliskej a Sardiniskej tśeśa nejwětša Italskeje. Lažy mjaz Ligurskim a Tyrrenskim mórjom, źaseś kilometrow pódwjacornje italskeje twardeje zemje a pěśźaset kilometrow pódzatjšnje francojskeje kupy Korsiki.

Płoń kupy jo něźi 224 kwadratnych kilometrow a jeje wobměru něźi 147 kilometrow.  

Nejwětše město Elby jo Portoferraio z dwanasćo tysac wobydlarjami.

W lětoma 1814 a 1815 stej byłej prědawšy francojski kejžor Napoleon Bonaparte pó wugnaństwje z Francojskeje wjerch Elby.
 
## Eksterne wótkaze
Skandinawiska połkupa

**Skandinawiska połkupa** jo połkupa na pódpołnocy Europy. Laže na njej Norwegska, Šwedska a wjeliki źěl Finskeje.

Skandinawiska połkupa jo něźi 1850 kilometrow dłujka a 370 až 805 kilometrow šyroka. Na krotkem zajtšu granicujo z Baltiskim mórjom a z jogo Bottniskim zalewom. Na pódwjacorje a krotkem wjacorje granicujo ze Pódpołnocnym mórjom. Na dłujkem wjacorje granicujo z Norwegskim mórjom a na pódpołnocy z Barentsowym mórjom

## Wótkaze
*
Sardiniska

**Sardiniska** (,  abo *Sardigna*) jo pó Siciliskej druga nejwětša kupa w Srjejźnem mórju. Słuša k Italskej. Ma płoń wót 23 821 km² a něźi jaden a poł miliona wobydlarjow.

Sardiniska jo jadnučki region, źož se powěda sardiski.

## Eksterne wótkaze
*
Korsika

**Korsika**  (, ) jo stwórta nejwětša kupa Srjejźnego mórja. Słuša k Francojskej. Ma płoń wót 8680 km² a něźi tśi sta tysac wobydlarjow.

Lažy 11 kilometrow na pódpołnoc wót Sardiniskeje, 170 kilometrow na krotke zajtšo wót Francojskeje, a 90 kilometrow wót Italskeje.

## Eksterne wótkaze
Balto-słowjańske rěcy

**Balto-słowjańske rěcy** słušaju k indoeuropskim rěcam.

## Źělenje

:**baltiske rěcy**
::pódwjacornobaltiske rěcy (wumarłe)
:::prušćina
:::jatwingšćina
:::sudowšćina
::pódzajtšnobaltiske rěcy
:::kuršćina - wumarła, młogi raz ma se za pódwjacornobaltisku rěc
:::letišćina (1,6 mil. luźi)
::::latgalšćina (150 tys. luźi) - cesto ma se za dialekt letišćiny
:::litawšćina (3,9 mil. luźi)
::::žemaitšćina - cesto ma se za dialekt litawšćiny
:::selšćina (wumarła)
:::zemgalšćina (wumarła)

:**słowjańske rěcy** (317 mln)
::pódwjacornosłowjańske rěcy (56 mln)
:::lechicke rěcy
::::połobske rěcy †
::::pomorske rěcy (200 tys) 
:::::kašubska rěc (200 tys) 
:::::słowińska rěc † 
::::pólska rěc (42,5 mln)
:::serbske rěcy (70 tys) 
::::dolnoserbska rěc (5 tys)
::::górnoserbska rěc (25 tys)
:::česko-słowakske rěcy
::::česka rěc (10 mln)
::::słowakska rěc (5 mln)
::::morawska rěc †
::pódpołdnjowosłowjańske rěcy (29 mln)
:::pódzajtšna kupka
::::staro-cerkwjejno-słowjańska rěc †
::::cerkwjejno-słowjańska rěc †
::::bulgaŕska rěc (12 mln)
::::makedońska rěc (2 mln)
:::pódwjacorna kupka
::::słowjeńska rěc (2 mln)
::::serbiska rěc (12 mln)
::::chorwatska rěc (6 mln)
::::bosniska rěc (2 mln)
::::carnogórska rěc (0,5)
::pódzajtšnosłowjańske rěcy (210 mln)
:::staroruska rěc †
:::staroběłoruska rěc †
:::běłoruska rěc (10 mln)
:::rusojska rěc (160 mln)
:::ukrainska rěc (40 mln)
:::rusińska rěc (600 tys)

## Literatura
* Oleg Poljakov: *Das Problem der balto-slavischen Sprachgemeinschaft*. Frankfurt am Main: Peter Lang 1995. .
* Bernd Barschel, Maria Kozianka, Karin Weber (Hrsgg.): *Indogermanisch, Slawisch und Baltisch.* Materialien des vom 21.-22. September 1989 in Jena in Zusammenarbeit mit der Indogermanischen Gesellschaft durchgeführten Kolloquiums. München: Sagner 1992. .
* *Дини П. У.* Балтийские языки / Под ред. В. Н. Топорова.: ОГИ, 2002.
* Young, S (2009), "Balto-Slavic languages", Concise encyclopedia of languages of the world, 
* Novotná, Petra; Blažek, Václav (2007), "Glottochronolgy and its application to the Balto-Slavic languages" (PDF), Baltistica XLII (2): 185–210, http://www.leidykla.eu/fileadmin/Baltistika/42-2/04_Blazeko.pdf 
* Holzer, Georg (2002), "Urslawisch" (in German) (PDF), Enzyklopädie des Europäischen Ostens, Klagenfurt: Wieser Verlag, https://web.archive.org/web/20070927003925/http://www.uni-klu.ac.at/eeo/Urslawisch.pdf, retrieved 2008-10-01
Hymna města Čeboksary

**Šură Šubaškar** (w čuwašćinje *Шурă Шупашкар*, w rušćinje *Светлый город Чебоксары*) jo hymna města Čeboksary, stolicy Čuwaskeje (Rusojska). Awtor teksta hymny jo Anatolij Kibeč, muziku hymny jo komponěrował G. Maksimow. Hymna bu akceptěrowana 14. junija 2001.

## Tekst hymny
Lěśojska adonisowa rožycka

**Lěśojska adonisowa rožycka** (*Adonis aestivalis*) jo rostlina ze swójźby górkacowych rostlinow (*Ranunculaceae*).

## Wopis
Lěśojska adonisowa rožycka goła rostlina, kótaraž dośěgnjo wusokosć wót 25 až do 60 cm.

Sejźece łopjena su gusto stojece, wěcej raz pjerinate a njasu něźi 1 šyroke kóńcyki.

### Kwiśonki
Kwiśo wót junija až do awgusta (wót maja až do julija). Nakóńcne kwiśonki stoje pó jadnom a dośěgnu šyrokosć wót 1 až do 3 (3,5) cm. Pěś gołych keluškowych łopjeńkow jo pśilěgawe, zelene. Pěś až wósym pódłujkich kronowych łopjeńkow jo cerwjene abo blědožołte a cesto na spódku carne.

### Płody
Płoźiki gusto stoje. Njasu na kóńcyku zeleny, zrownany, krotki cypk a su na górnem boku kósydłate.

## Stojnišćo
Rosćo na trajdowych rolach. Ma lubjej glinjane, kalkate zemje.

## Rozšyrjenje
Rostlina jo w srjejźnej a pódpołdnjowej Europje a w Aziji rozšyrjona.

## Wužywanje

## Pódobna družyna
* Płomjenjowa adonisowa rožycka (*Adonis flammea*) ma kijašk, kótaryž jo na spódku měko kósmaty. Keluškowe łopjeńka su wenka kósmate. Płoźiki njasu na dolnem boku jasny zubick a wótboka kóńcyka kśiwjony cypk.

## Nožki


## Žrědła
* GU Naturführer Blumen, , strona 108 
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, , 2. nakład, 2008, strona 200 

## Eksterne wótkaze

*
Adonisowa rožycka

**Adonisowa rožycka** (*Adonis*) jo rod ze swójźby górkacowych rostlinow (*Ranunculaceae*). 

## Systematika
Rod *Adonis* bu w lěśe 1753 wót Carl von Linné w *[[Species Plantarum]]*, zwězk 1, S. 547–548 nastajony. Synonymy za *Adonis* L. su *Adonanthe* Spach a *Chrysocyathus* Falconer. 

Rod *Adonis* słuša k tribusoju Adonideae w pódswójźbje Ranunculoideae znutśika swójźby Ranunculaceae.

Eksistěrujo něźi 30 až 35 *Adonis*-družynow:
* Lěśojska adonisowa rožycka (*Adonis aestivalis* L.)
* *[[Adonis aleppica]]* Boiss. 		
* Amurowa adonisowa rožycka (*Adonis amurensis* Regel & Radde)
* Nazymska adonisowa rožycka  (*Adonis annua* L.)
* *[[Adonis apennina]]* L. (Syn.: *Adonis sibirica* Patrin ex Ledeb.)
* *[[Adonis bobroviana]]* Sim.
* *[[Adonis chrysocyathus]]* Hook.f. & Thomson 
* *[[Adonis coerulea]]* Maxim.	
* Kyllenisches Adonisröschen (*Adonis cyllenea* Boiss., Heldr. & Orph.)
* *[[Adonis davidii]]* Franchet
* *[[Adonis dentata]]* Delile 	
* Apenninen-Adonisröschen (*Adonis distorta* Ten.)
* *[[Adonis eriocalycina]]* Boiss. 
* Płomjenjowa adonisowa rožycka (*Adonis flammea* Jacq.)
* *[[Adonis globosa]]* C.H.Steinb. ex Rech.f. 		
* *[[Adonis leiosepala]]* Butkov 
* *[[Adonis microcarpa]]* DC.
* *[[Adonis mongolica]]* Simonov. 
* *[[Adonis multiflora]]* Nishikawa & Koji Ito
* *[[Adonis nepalensis]]* Simonov. 	
* *[[Adonis palaestina]]* Boiss. 
* Pyrenejska adonisowa rožycka (*Adonis pyrenaica* DC.)
* *[[Adonis ramosa]]* Franchet
* *[[Adonis shikokuensis]]* Nishikawa & Koji Ito 
* *[[Adonis sutchuenensis]]* Franchet
* *[[Adonis tianschanica]]* (Adolf) Lipschitz ex Bobrov
* *[[Adonis turkestanica]]* (Korsh.) Adolf 
* Nalětna adonisowa rožycka (*Adonis vernalis* L.)
* *[[Adonis villosa]]* Ledeb. 	
* *[[Adonis volgensis]]* Steven ex DC.

## Nožki
Nalětna adonisowa rožycka

**Nalětna adonisowa rožycka** (*Adonis vernalis*) jo rostlina ze swójźby górkacowych rostlinow (*Ranunculaceae*).

## Wopis
Nalětna adonisowe rožycka jo trajne zele, kótarež dośěgnjo wusokosć wót 10 až 40 (50) cm. Rostlina jo pśeśiwo mrozoju njecuśniwa.

Kijašk jo zrownany a njaso jadnu kwiśonku.

### Łopjena
Łopjena su wjelgin śańko rozdźělone a měnjate, pśi comž wóni wjelgin gusto stoje. Wótrězki su linealne a dośěgnu šyrokosć wót něźi 1 mm. Wóni su pśisamem njewogonkate.

### Kwiśonki
Kwiśo wót apryla až do maja. kwiśonki dośěgnu wjelikosć wót 4 až 6 (7-8) cm a stoje pó jadnom. 10/12-20 kronowych łopjeńkow jo błyšćece a złotožołte. Proškowe łopjeńka su wjelgin młogolicbne. Kwiśonki se pśi słyńcku puknu a slěduju za cas dnja stawk słyńca.

### Płody
Płody su wórješki, kótarež dośěgnu wjelikosć wót až do 5 mm. Wóni su seśonerwne, kósmate a njasu kokulkojty cypk.

## Stojnišćo
Družyna jo pódzajtšnoeuropejska a sibiriska stepowa rostlina. W našom teritoriju na suchych błomjenjach, łucnych stepach, na suchośopłych, krickatych górkach. Ma lubjej w lěśe śopłe, suche abo w pšawem měrje suche, zwětšego kalkate glinjane zemje.

## Rozšyrjenje
Rostlina jo w górach srjejźneje a pódpołdnjoweje Europy rozšyrjona, pśi comž wót Špańskeje až do Šwedskeje wustupujo. W srjejźnej Europje jo rědka.

## Nožki


## Žrědła
*   
* GU Naturführer Blumen, , bok 38 
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, , 2. nakład, 2008, bok 128 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), , bok 290 

## Eksterne wótkaze
Nazymska adonisowa rožycka

**Nazymska adonisowa rožycka** (*Adonis annua*, syn. *Adonis autumnalis* L., *Adonis phoenicea* Bercht. & J.Presl.) jo rostlina ze swójźby górkacowych rostlinow (*Ranunculaceae*).

## Wopis
Nazymska adonisowa rožycka jo jadnolětna rostlina. Kijaški su roznogaśowane a dośěgnu wusokosć wót 30 až do 40 cm. Měnjate łopjena su słabje rozdźělone.

### Kwiśonki
Kwiśo w lěśe, wót junija až do septembra. Błyšćece cerwjene kwiśonki dośěgnu pśeměr wót něźi 2,5 cm. Wóni njasu pěś až wósym kronowych łopjeńkow, kótarež su wótcynjone a skoro wótpadnu. W jich centrumje jo carne.

### Maśizny
Rostlina wopśimjejo 0,1 % až 0,7 % kardenolidow, pśedewšym adonitoxin a cymarin. Pśi tom wobstatk glykosidow jo nejwušy za cas kwiśenja.

## Stojnišćo

## Rozšyrjenje
Póchada z pódpołdnjoweje Europy a krotkowjacorneje Azije.

## Wužywanje

## Nožki


## Žrědła
*  

## Eksterne wótkaze

*Zapisk pśi GRIN wó ''Adonis annua'' 
*Wopis družyny, wótwołany 26. měrca 2012
Thrakšćina

**Thrakšćina**, **Thrakiska rěc** (teke **Dako-Thrakiska** mjenjowana) jo jadna z indoeuropskich rěcow a wóna jo była w antice wót luda Thrakow powědana w šyrokem źělu Balkańskeje połkupy, na někotarych kupach Egejskego mórja a někotarych teritoriumach dłujkowjacorneje Małeje Azije, pótakem w źinsajšnej  Turkojskej su wobydlili (Mysiju, Bithynju, Paphlagoniju). Thrakiska rěc jo měła wšakorake dialekty.

## Dakšćina

Dakšćina jo pódwjacorna narěc Thrakiskeje rěcy. Rumuny wiźe se ako naslědniki Dakow a jo take měnjenje skoro z wěstosću, až 180 słowow moderneje rumuńskeje rěcy ako dakiski substrat móžo se identificěrowaś. Na pśikład *balaur* (plon) abo *brânză* (twarožk).

## Getišćina

Getišćina jo była powědana w pódzajtšnem źělu Thrakije wót luda Getow, pótakem na brjogu Carnego mórja.

## Moesišćina

Moesišćina jo była rěc, z kótaruž jo se powědało na pódpołdnjo wót Dunaja w Moesiji a teke ale w Małej Aziji w kraju Mysia.

## Thrakiske słowa

* bebrus = bobr (lit. *bebras*, słowjański *bobr*)
* berga(s) = wušyna, brjog (rus. *bereg'/берег* = Ufer, teke slowjeniski. *breg*)
* berza(s) = brjaza (lit. *beržas*, słowjański *breza*)
* bistras = malsny (rus. *bystryj* (*быстрый*))
* brentas = jeleń
* bria = město
* genton = měso
* ida(ide) = bom, lěs
* midne = wjas
* zelas = wino
* *gyn/γυνή* = žona, teke čech. *žena*) (pśir. łat. *gens* = Sippe)
* zer = zwěrje (rus. *zwer'/зверь*)
* zvaka(s) = swětły (pśir. lit *žvakė* = „swěca“)

## Literatura
# ↑  Ivan Duridanov: Die Sprache der Thraker. In: Bulgarische Sammlung. Band 5, Hieronymus Verlag, Neuried 1985 (Originaltitel: Ezikăt na trakite (Sofia 1976), übersetzt von Ivan Duridanov), .
#I.I. Russu, *Limba Traco-Dacilor* / *Die Sprache der Thrako-Daker*, Bucharest (1967, 1969).
#Paul Kretschmer, "Glotta", in: Zeitschrift für griechische und lateinische Sprache 7, 1915.
Thraki

**Thraki** su byli indoeuropski lud abo kupka luźi w antice. Wóni su se naspomnjeli južo w *[[Ilias]]u* wót Homera a wopisali wót Herodota. Thrakiske rody su sedlili na Balkanje, w Thrakiskej, w Rumuńskej, Moldawskej, Serbiskej, Kosowje, Makedońskej, Bulgaŕskej, pódpołnocnej Grichiskej, mjazy pódpołnocnymi Karpatami a Egejskim mórjom a w Małej Aziji, w Mysiskej, Bithyńskej a Paphlagońskej. Wóni su byli wjeliki lud, drugi nejwětšy na swěśe za Indarjami, ako Herodot jo pisał.

## Nastaśe
Jich nastaśe njejo jasne, dokulaž dajo minimum napisanych powěsćow. Su měnjenja, až Thraki su nastali pśez změšanje tegdejšych wobydlarjow Balkańskeje połkupy z indoeuropskimi rodami, kótarež su pśišli do Europy w ranej bronzowej dobje.

Pó měnjenjach modernych rěcywědnikow słušaju Thraki, z Iranarjami, Słowjanami a Baltiskimi narodami, do pódzajtšneje kupki indoeuropskich narodow. Pśiswójźbnosć ze staroirańskimi narodami Skythow, Sarmatow a Kimmerow pódpěra se pśez archeologiske namakanki a historiske dopokaze wó žywjenju, wuměłstwje a wó nałogach zakopowanja.

## Thrakiske rody

Nejwětšy wuznam su měli Odryse, Besse, Thyny, Gety, Daki, Serdy, Moese a Asty.

## Literatura
* Hermann Ament: *Frühe Völker Europas. Thraker – Illyrer – Kelten – Germanen – Etrusker – Italiker – Griechen*. Stuttgart 2003. 
* Manfred Oppermann: *Thraker, Griechen und Römer an der Westküste des Schwarzen Meeres*. Zaberns Bildbände zur Archäologie. Zabern, Mainz 2007. 
* Heinz Siegert: *Auf den Spuren der Thraker. Wo einst Apollo lebte*. Frankfurt am Main 1979. 
* Joseph Wiesner: *Die Thraker. Studien zu einem versunkenen Volk des Balkanraumes*. Stuttgart 1963.
* Christopher Webber: *The Thracians 700 BC – 46 AD*. Oxford 2001.
Płomjenjowa adonisowa rožycka

**Płomjenjowa adonisowa rožycka** (*Adonis flammea*) jo rostlina ze swójźby górkacowych rostlinow (*Ranunculaceae*).

## Wopis
Płomjenjowa adonisowa rožycka dośěgnjo wusokosć wót (10) 20 až do 50 cm.

Zrownane kijaški su w dolnem tśeśinje roznogaśowane, na spódku měko kósmate. Łopjena su w lěśe zelene a trojce až styri raz pjerinate.

### Kwiśonki
Kwiśo w lěśe. Kwiśonki stoje pó jadnom a dośěgnu pśeměr wót 1,5 až do 3,5 cm. Tśi až wósym kronowych łopjeńkow jo šarlachcerwjene abo kšejcerwjene, rědko žołte. Na bazy njasu carny flack. Keluškowe łopjeńka su wenka kósmate. Wósym proškowych łopjeńkow jo śamnowioletne.

### Płody
Płody njasu na dolnem boku jasny zubick a wótboka kóńcyki kśiwjony cypk.

## Stojnišćo
Rosćo na rolach a krotko žywjecych zelowych pólinach.

## Rozšyrjenje

## Wužywanje

## Nožki


## Žrědła
* GU Naturführer Blumen, ISBN 3-7742-1507-3, bok 108, ako pódobna družyna *Flammen-Adonisröschen* (*Adonis flammea*) pód lema *Sommer-Adonisröschen* (*Adonis aestivalis*) 
* Ullstein Lexikon der Pflanzenwelt, 1973, ISBN 3-550-16019-4, bok 10, pód lema *Adonisröschen* (*Adonis*) 
* 

## Eksterne wótkaze
Frygšćina

**Frygšćina** słuša k indoeuropskim rěcam. Wóna jo była w antice rěc luda  Frygow. Strony rozšyrjenja su byli w dłujkopódwjacornej Małej Aziji w historiskem kraju Frygow a snaź hyšći w někotarych teritoriumach blisko granice. Nejstarše znate napise su se w Gordionje namakali a póchadaju z 8. stolěśa pśed Kristusom. Gordion jo był stolica Frygiskeje. Frygi su wužywali swójski alfabet a teke grichiski alfabet. Wóna jo wumarła wót 5. stolěśa.

## Literatura
* Otto Haas: *Die phrygischen Sprachdenkmäler.* Sofia 1966.
* Claude Brixhe, Michel Lejeune: *Corpus des inscriptions paléo-phrygiennes.* Paris 1984. .
* Günter Neumann: *Phrygisch und griechisch.* (Sitzungsberichte / Österreichische Akademie der Wissenschaften, Philosophisch-Historische Klasse 499). Wien 1988. .
Frygiska

**Frygiska** jo była teritorium w Małej Aziji, źož su sedlili Frygi.

## Literatura
* Christian Marek: *Geschichte Kleinasiens in der Antike.* C. H. Beck, München 2010, S. 144-151 (Kapitel: ''3.4 Phryger (ca. 11. bis 6. Jh. v. Chr.)''), 922 (Index ''Phryger/Phrygien'').
Frygi

**Frygi** su byli indoeuropski lud, kótaryž w 8. stolěśu pśed Kristusom w Anatoliskej jo wjelike mócnaŕstwo natwarił. Jogo głowne město jo był Gordion pśi Sangariosu (źinsajšna Sakarya), něźi 80&nbsp;km na pódwjacor wót źinsajšneje Ankary, dalšnej urbaniskej centruma stej byłej Midasowe město a Kelainai.

## Nastaśe Frygow

Wóni su pśišli z Balkana wokoło 1200 pśed Kristusom pśi wjelikem "drogowanju mórskich narodow". Wóni su teke byli pśiswójźbne z ludom Muški, kótaryž jo prědownik armeńskego luda. Frygi su naspomnjone w analach Tiglat-pilesera I. (něźi 1115-1077 pśed Kristusom).

## Eksterne wótkaze

Maciej Popko, Völker und Sprachen des Alten Anatoliens, pśełožk z pólšćiny do nimšćiny wót Michaela Wolfa, boki 132-137, kapitel 4.2

## Literatura

* Ekrem Akurgal: *Phrygische Kunst.* Archaeologisches Inst. der Univ., Ankara 1955.
* Ekrem Akurgal: *Anadolu uygarliklari*, 3. Aufl., Istanbul 1990.
* Dietrich Berndt: *Midasstadt in Phrygien.* Zabern, Mainz 2002, 
* Claude Brixhe: *Le Phrygien*, Paris 1994 p.&nbsp;165-178, in Francoise Bader (ed.) *Langue Indo-Europeannes* CNRS editions, 
* E. L. Kohler: *The Lesser Phrygian Tumuli I. The Inhumations.* The University Museum, Philadelphia 1995, 
* Rodney S. Young: *Gordion.* Univ. Museum, Philadelphia 1969.
* Rodney S. Young: *Three Great Early Tumuli.* Univ. Museum, Philadelphia 1981.
* Gustav Körte: *Gordion. Ergebnisse der Ausgrabung im Jahre 1904*. Berlin 1904.
* Elke und Hans-Dieter Kaspar: *Phrygien - ein sagenumwobenes Königreich in Anatolien*, Hausen 1990, 
* Latife Summerer-Alexander von Kienlin: *Tatarli. Rückkehr der Farben*, Istanbul 2010
Pśisamem kužde lěto su krotke rozpšawy wó wótběgnucych wukopanjach w Gordionje w
* *American Journal of Archeology (AJA)*.
Amurowa adonisowa rožycka

**Amurowa adonisowa rožycka** (*Adonis amurensis* Regel & Radde) jo rostlina ze swójźby górkacowych rostlinow (*Ranunculaceae*).

## Wopis
Amurowa adonisowa rožycka njaso kaž złoto žołte kwiśonki. Kwiśo wót měrca až do apryla.

## Stojnišćo
Ma lubjej na pšawem měrje suche až fryšne, pśepušćate, w nalěśe włožne zemje.

## Rozšyrjenje

## Wužywanje

## Nožki


## Žrědła
* Throll: Was blüht im Garten? 1000 Pflanzen Pflege Merkmale Sorten, , bok 176, ako dalša družyna *Amur-Adonisröschen* (*Adonis amurensis*) pód lema *Adonisröschen* (*Adonis vernalis*) 

## Eksterne wótkaze

* ''Adonis amurensis'' - Zapisk pśi GRIN.
Strelicijowe rostliny

**Strelicijowe rostliny** (*Strelitziacea*) su swójźba semjenjowych rostlinow (*Spermatophytina*).

## Wopis

## Systematika a rozšyrjenje
Rozšyrjeńske strony su tropiska Pódpołdnjowa Amerika (jano *Phenakospermum*), pódzajtšna Pódpołdnjowa Afrika (jano *Strelitzia*) a Madagaskar (jano *Ravenala*).

Nejpjerwjej bu w lěśe 1900 wót Karl Moritz Schumann pódswójźba Strelitzioideae znutśika  Musaceae nastajona. Wóna bu w lěśe 1934 wót John Hutchinson w *The Families of Flowering Plants*, zwězk 2, S. 72 do ranga swójźby Strelitziaceae stajona.

Pó molekularbiologiskich pśepytowanjach su Strelitziaceae sotšojska swójźba Lowiaceae a blisko pśiswójźbne z swójźboma Heliconiaceae a Musaceae.

Swójźba wopśimjejo tśi rody, z kótarychž dwa stej monotypiskej, z nagromadu sedym družynami:

* Strelicija (*Strelitzia* Ait.): Z pěś družynami podłu pódzajtšnego pśibrjoga Pódpołdnjoweje Afriki:
** Běła strelicija (*Strelitzia alba* (L. f.) Skeels, Syn.: *Strelitzia angusta* Thunb.)
**Hórska strelicije (*[[Strelitzia caudata]]* R.A.Dyer)
** Natalowa, abo Bomowa strelicija (*Strelitzia nicolai* Regel & Koern.)     
** *[[Strelitzia juncea]]* Link
** Kralojska strelicija (*Strelitzia reginae* Aiton): To jo woblubowana pyšna rostlina w tropiskich zagrodach, ako kólbašowa rostlina w njetropiskich krajach a ako dłujko źaržobny rězny kwětk.
* *Ravenala* Adans.: Z jadnučkeju družynu:
**:de:Baum der Reisenden (*Ravenala madagascariensis* Sonn.): Spócetne rozšyrjeńske strony laže w pódzajtšnem Madagaskarje we wusokosćach nižej 1000 metrow. Wón se w cełkownych tropach ako pyšna rostlina w parkach sajźa. Wón móžo wjelgin wjeliki byś a twóri zdonk.
* *Phenakospermum* Endl.:  Z jano jadneju družynu. Někotare awtory definěruju drugu družynu: *Phenakospermum amazonicum* (Mart.) Miq., kótaraž jo samo swójski rod *Musidendron* Nikai dostała, ale to źinsa ako synonym wót *Phenakospermum guyannense* płaśi:
** *[[Phenakospermum guyannense]]* (L.C.Rich.) Endl. ex Miq.: Wóna jo wjelgin rozšyrjona w cełkownem žłobišću Amaconasa w tropiskej pódpołnocnej a centralnej Pódpołdnjowej Americe na pódzajtšo Andow. Wóna móžo wusokosć wót 2 až do 5 m dośěgnuś; wóna wuglěda „Baum der Reisenden“ pódobnje, ale wobsejźi jano pózdatny zdonk, kótaryž jo pódobny tomu bananow.
Kylie Minogue

**Kylie Minoque**  [mɪn'əʉg] (*Kylie Ann Minogue*, * 28. maja 1968, Melbourne) jo awstralska spiwaŕka a grajaŕka.

## Diskografija
* 1988 Kylie
* 1989 Enjoy Yourself
* 1990 Rhythm of the Love
* 1991 Let's Get To It
* 1992 Greatest Hits
* 1994 Kylie Minogue
* 1998 Impossible Princess
* 2000 Light Year
* 2001 Fever
* 2003 Body Language
* 2004 Ultimate Kylie
* 2007 X
* 2010 Aphrodite
* 2014 Kiss Me Once

## Eksterne wótkaze
* kylie.'''de'''
* kylie.'''com'''
Bomowa strelicija

**Bomowa strelicija**, teke **natalowa strelicija** (*Strelitzia nicolai*) jo rostlina ze swójźby strelicijowych rostlinow (*Strelitziaceae*).

## Wopis
Bomowa strelicija jo trajne zele, kótarež dośěgnjo wusokosć wót až do 6 m. Kijašk jo zrownane a wódrjewjone. Twóri kupu, kótaraž dośěgnjo šyrokosć wót wěcej ako 3,5 m.

Łopjena su śamnozelene, dośěgnu dłujkosć wót wěcej ako 1,5 m a sejźe na dłujkich wogonkach.

Kwiśo w lěśe. Kwiśonki su nazeleń módre a běłe, stoje w łopjenowych rozporach w górnem źělu rostliny. Jich wusoke łopjeńko jo nacerwjenje brune.

## Žrědła
*  

## Eksterne wótkaze
Płone kšywo

**Płone kšywa** su kšywa z nakłonjenim mjaz 0 do 10 stopnjow, což rozeznawa je wót nagłych kšywow z wětšym nakłonjenim. Płone kšywa wustupuju głownje pla pśemysłowych twarjenjow (běrowowe twarjenja, twórnje, kupnicy) ale pó źělach teke pla bydleńskich twarjenjow.
Nagłe kšywo

**Nagłe kšywa** su kšywa z nakłonjenim nejmjeńša 20 stopnjow. Tak rozeznawaju se wót płonych kšywow. Pó formje a zakryśu wšak eksistěruju wjelike rozdźěle. Mj. dr. eksistěruju pultowe, sodłowe, walbowe a mansardowe kšywa

Pśez swóje nakłonjenje šćitaju nagłe kšywa pśed dešćom, lěcrownož njebyła płonina kšywa wopšawźe za wódu njepśepušćobna.
Pultowe kšywo

**Pultowe kšywa** su nagłe kšywa z jadnučkeju nakłonjoneju kšywoweju płoninu. Dolnu kšomu twóri skap, górnu pónosk.
Strelicija

**Strelicija** (*Strelitzia*) jo rod ze swójźby strelicijowych rostlinow (*Strelitziacea*). 

## Systematika
Rod *Strelitzia* bu w lěśe 1789 wót William Aiton w *Hort. Kew.*, 1, S. 285 nejpjerwjej wopisany.

K rodoju *Strelitzia* słuša něźi pěś družynow :

* Strelicije (*Strelitzia* Ait.): Z pěś družynami podłu pódzajtšnego pśibrjoga Pódpołdnjoweje Afriki (głowna rozšyrjeńska strona) až do Mosambika a do pódzajtšneje wusocyny Simbabwe:
** Běła strelicija (*Strelitzia alba* (L. f.) Skeels, Syn.: *Strelitzia angusta* Thunb.)
** Górska strelicija (*Strelitzia caudata* R.A.Dyer)
** Natalowa abo bomowa strelicija (*Strelitzia nicolai* Regel & Koern.)     
** *[[Strelitzia juncea]]* Link.
** Kralojska strelicija (*Strelitzia reginae* Aiton, Syn.: *Strelitzia parvifolia* W.T.Aiton): To jo woblubowana pyšna rostlina w tropiskich zagrodach, ako kólbašowa rostlina w njetropiskich krajach a ako dłujko źaržaty rězny kwětk.

## Nožki


## Eksterny wótkaze
Kralojska strelicija

**Kralojska strelicija** (*Strelitzia reginae*) jo rostlina ze swójźby strelicijowych rostlinow (*Strelitziacea*).

## Wopis
Kralojska strelicija twóri kupy, kótarež dośěgnu wusokosć wót 2 m a šyrokosć wót až do 1 m. Našerje zelene łopjena su łžyckojte. Jich wogonki se z pódzemskich wurostkow wuwiwaju.

Kwiśo wót nalěśa až do lěśa. Kwiśonki su błyšćece oranžowe a módre. Wóni sejźe w špičkaće wuběžacem, zelenym wusokem łopjeńku.

## Stojnišćo

## Rozšyrjenje

## Wužywanje
## Žrědła
*  

## Eksterne wótkaze
Sodłowe kšywo

**Sodłowe kšywo** jo klasiska a nejgusćej wustupujuca forma kšywa w zymnych a měrnych klimowych pasmach. Wóna wobstoj z dweju porno sebje nakłonjoneju kšywoweju płoninow, kótarejž se smakajotej na nejwušej, wódorownej kšomje - na tak mjenjowanym pónosku.

Pśicyna togo, až toś ta forma tak gusto wustupujo, jo jadnory natwaŕ kšywoweje wězba a pšawokutna forma kšywoweju płoninow. Z tym wótpadnu detaile, kótarež by sej wjele pśidatnego źěła žadali a kótarež se teke spěšnje kóńcuju.

Eksponěrowane twarjenja maju gusto komplikowanjejše formy, na pś. walbowe kšywa atd., kótarež su wót zakładneje formy sodłowego kšywa wótwóźone.
Kšywowa wězba

**Kšywowa wězba** jo noseca konstrukcija kšywa. Tradicionalny material kšywoweje wězby jo drjewo, źinsa wšak wužywatej se w modernej architekturje teke beton a stal.

Głowny nadawk kšywoweje wězby jo, až nosy kšyśe kšywa a rozdźěluju śěžu toś tych na nosece murje twari.

Pó konkretnych statiskich pótrěbnosćach rozeznawaju se wšake formy konstrukcije, na pś. tramowe kšywo (Pfettendach).

## Twaŕ kšywowej wězby
Górnu, zakóńcujucu kšomu kšywoweje konstrukcije twóri pónosk, kótaryž jo zrazom nejwuša grěda kšywoweje wězby. Je-li pónosk natwarjony, wugótujo se tradicionalnje wósebny swěźeń, tak mjenjowane zwiganje.

Grědy, kótarež ganjaju paralelnje z pónoskom, gronje se tramy (ně.: Pfetten). Wóni njasu padorownje k nim ganjajuce grědy, kótarež twórje kšywowu skłoń. Wódorownje na nje pśibijaju se kšywowe laty, kótarež źarže na pś. kšyśe kšywa.

## Wótkaz
Stal

**Stal** jo metalowa legěrunga, kótarejež głowny wobstatk jo zelezo a kótaryž wopśimjejo zwětšego mjeńše ako 2,06% wuglika. 

Eksistěruju někotare sorty a družyny, kaž na pś. njezarzawjejucy stal a drogi stal.

## Móžne druge metale
* Kobalt
* Mangan
* Nikel

## Wužywanje
Stal se za producěrowanje panwjow, łoźow, awtow, rědow, stalowego betona, bronjow wužywa.

## Glědaj teke
* zelezo
Strelitzia juncea

***Strelitzia juncea*** jo rostlina ze swójźby strelicijowych rostlinow (*Strelitziacea*).

## Wopis
Strelitzia juncea jo trajne zele. Syćinojte łopjenowe kijaški su dłujke, zrownane a dośěgnu wusokosć wót něźi 2 m.

Kwiśonkowe stołki su tym kralojskeje strelicije (*Strelitzia reginae*) pódobne, ale jich kijaški su krotše.

## Žrědła
*  

## Eksterne wótkaze
Wšedny kukel

**Wšedny kukel** (*Agrostemma githago*) jo rostlina ze swójźby  nalchenowych rostlinow (*Caryophyllaceae*).

## Wopis
Wšedny kukel jo cybaće šeropjelsćojta, malsnje rosćeca jadnolětna rostlina, kótaraž dośěgnjo wusokosć wót 30 až do 100 cm. Wóna jo lěbda roznogaśowana.

Napśeśiwo stojece łopjena su linealne-lancetojte a šero-kósmate.

### Kwiśonki a semjenja
Kwiśo wót junija až do julija (wót julija až do oktobra). Kwiśonki maju formu lejka a sejźe pó jadnom na dłujkich, kósmatych kijaškach. Keluškowe łopjeńka su k zwónčkoju zrosćone a njasu dłujke kóńcyki. Krona jo purpurowa, dośěgnjo šyrokosć wót 3 až do 5 cm a se wót keluškowych kóńcyki pśesegujo. Małke semjenja su brune a gadowate.

## Stojnišćo
Rosćo na trajdowych rolach, na lědach, na drogowych kšomach a kšomach.

## Rozšyrjenje
Rostlina jo w pśisamem cełej Europje rozšyrjona. Něga jo była cesto na rolach, ale źinsa jo dla nałoženja herbicidow mócnje naslědk wótśiskana.

## Wužywanje

## Nožki


## Žrědła
*  
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, ISBN 978-3-8354-0354-3, 2. nakład, 2008, strona 200 
* Steinbachs Großer Pflanzenführer, ISBN 978-3-8001-7567-3, strona 68 

## Eksterne wótkaze
Kukel

**Kukel** (*Agrostemma*) jo rod ze swójźby nalchenowych rostlinow (*Caryophyllaceae*).

Wopśimjejo slědujuce družyny:

* wšedny kukel (*Agrostemma githago*)

## Nožki
Rafael Correa

**Rafael Correa** (roź. 6. apryla 1963, Guayaquil) jo ekuadoriański góspodaŕski wědomnostnik a politikaŕ. Wón jo był wót 20. apryla do 8. awgusta financny ministaŕ Ekuadora, a wót 15. januara 2007 až do 24. maja 2017 prezident swójogo kraja.
Griby

**Griby** su swět z domeny Eukaryotow. Njamaju chlorofyl, su žywe heterotrofnje (z drugeje organiskeje maśizny), a rozměwaju se pśez spory. Maju – pódobnje kaž zwěrjeta – chitinowu celowu sćěnu, glikogen ako energiski skład.

Griby su wjelgin heterogena kupka. Formuju pó swójich pśiznamjenjach samostatny swět mimo rostlinow a zwěrjetow, ku kótarymž teke jadnocelarje kaž droždźeje, ale teke wěcejcelarje kaž plěseńcy a jědne griby słušaju. *Wucba wót gribow* se groni *[[mykologija]]*, wótwóźony wót grichiskego słowa Μύκης [mýkēs].

Griby su žywe pśez wóttwaŕ žywych a nježywych rostlinow, w symbiozu z rostlinami (mykorica) abo ako parazity.

Griby maju 80 000 - 100 000 družynow.

## Druge WikiProjekty
* WikiSpecies - griby
Eukaryoty

**Eukaryoty** (Eucaryota; wót starogrichiskego εὖ eu „dobry“, „wopšawdny“ a κάρυον karyon „wórjech“, „jědro“) twórje jadnu z tśich domenow w biologiji. Su žywe byśa z wopšawdnym celowym jědrom, kótarež wopśimjeju genetisku maśiznu we formje desoksyribo-nukleinoweje kisaliny (skrot.: *DNA*, nimski *DNS*).

Eukaryoty su zwětšego wó wjelerazne wětše ako prokaryoty (něźi 10-100 raz). Aby gładke funkcioněrowanje celularnych wótběgow nad wětšymi dalokosćami nutśika cele zmóžniło, jo wušy organizaciska měra a rozdźělenje ruma cele do kompartimentow (źělne wótrězki) ale teke transport mjazy toś tymi kompartimentami notne. Toś teje pśicyny dla su eukaryotiske cele z pomocu celowych organelow strukturěrowane, kótarež kaž organy śěła rozdźělne funkcije dopołnjuju.
Nejwěcej znata organela jo celowe jědro, z głownym późělom genetiskeje maśizny žywego byśa.
Dalšne geny wustupuju pó kuždej družynje w mitochondrijach a plastidach.

Dalšna wósebnosć eukaryotow lažy w proteinowej biosyntezy: Hynac ako prokaryoty su eukaryoty zamóžne, z samskeje DNA-informacije pśez alternatiwny splicing rozdźělne proteiny zgótowaś.

Struktura a forma so eukaryotiskej bańce přez cytoskelet da.
Bu mjazy drugim z mikrotubulusow, aktinowych włokninow a mikrofilamentow natwarjony.

## Systematika
Eukaryoty bu tradicionelnje do swětow wěcejcelowych zwěrjetow, rostlinow a gribow ale teke jadnocelowych abo wěcejcelowych protistow rozdźělone.
Dokulaž protisty pak žedne monofyletisku kupku njetwórje a druge swěty pópšawem z rozdźělnych protistowych kupkow nastajachu, njejo rozdźělenje do swětow wěcej źaržobna.

Ten cas aktualna Systematika eukaryotow bu wót Adl *et al.* 2005 wuźěłana. Wóni rozrěduju  eukaryotow do šesć kupkow:
* Amoebozoa
* Opisthokonta, ku kótarymž zwěrjeta a griby słušaju.
* Rhizaria
* Archaeplastida, ku kótarymž rostliny słušaju.
* Chromalveolata
* Excavata

## Glědaj teke
* Prokaryoty
* Endosymbiontowa teorija

## Nožki


## Eksterne wótkaze

* Natwaŕ eukarytiskich celow 
* Eukaryoty (Tree of Life Web Project)
Anatolske rěcy

**Anatolske rěcy** su rěcy, kótarež jo se powědało wót 2. lěttysaca do 1. lěttysaca pśed Kristusom w Anatolskej. Wóne su južo wumarłe.

## Źělenje anatolskich rěcow
**Anatolske rěcy** su indoeuropske rěcy. 

* Centralne anatolske
** Hetitišćina 

* Pódwjacorne anatolske
** Palajšćina
** Lydišćina
** Luwišćina
*** Klinatopismowa luwišćina
*** Hieroglyfiska luwišćina
*** Pamfylišćina
**** Pisidšćina 
**** Sidetšćina
*** Lykšćina
**** Lykšćina A
**** Lykšćina B abo Milišćina 
*** Karšćina

## Eksterne wótkaze

Maciej Popko, Völker und Sprachen des Alten Anatoliens, pśełožk z pólšćiny do nimšćiny wót Michaela Wolfa

## Literatura
* Gert Klingenschmitt: *Sprachverwandtschaft in Europa.* In: *Gene, Sprachen und ihre Evolution.* Hrsg. v. Günter Hauska. Universitätsverlag, Regensburg 2005, S. 112. 
* Sylvain Patri: *L'alignement syntaxique dans les langues indo-européennes d'Anatolie ([[Studien zu den Boǧazköy-Texten]] 49).* Harrassowitz, Wiesbaden 2007. 
* Maciej Popko: *Völker und Sprachen Altanatoliens.* Harrassowitz, Wiesbaden 2008.
Helenojski jazor

**Helenojski jazor** (nim. *Helenesee*, pólski *Jezioro Heleny*) jo kumštny jazor pla Frankobroda we wejsnem źěle Słubia (Markendorf jo powšyknje znate nimske mě).

Ma pśestrěń wót 250 ha a dłymokosć wót 56,63 m. 

Lažy něźi 15 km na dłujkem pódzajtšu Miłojskego jazora, něźi 10 km na krotki wjacor wót znutśikskego města Frankobroda a něźi 60 km na dłujkem pódzajtšu Chóśebuza.
Rogož

**Rogož** (*Typha*) jo rod ze swójźby rogožowych rostlinow (*Typhaceae*). Dalšne serbske mě jo **rogoža**. 

Wopśimjejo slědujuce družyny:

* laxmanowa rogož (*Typha laxmanii*)
* mała rogož (*Typha minima*)
* něžna rogož (*Typha gracilis*)
* šera rogož (*Typha shuttleworthii*)
* wětša rogož (*Typha latifolia*)
* mjeńša rogož (*Typha angustifolia*)

## Nožki
Wětša rogož

**Wětša rogož** (*Typha latifolia*) jo rostlina ze swójźby rogožowych rostlinow (*Typhaceae*).

## Wopis
Wětša rogož dośěgnjo wusokosć wót 100 až do 250 cm.

Dwójosmužkowe, pšoste łopjena su módrozelene, na wobyma bokoma płone a dośěgnu šyrokosć wót 10 až do 20 mm.

### Kwiśonki
Kwiśo wót julija až do awgusta. Kwiśonki stoje w 2-3 cm šyrokich bažulach. Pśi tom dolne bažuli su šyrše, carnobrune a wopśimjeju žeńske kwiśonki. A górne bažuli su wuše, žołtobrune a wopśimjeju muske kwiśonki. Žeńske a muske bažuli se dotyknu a su rowno dłujke. Muske kwiśonki su małučke, mjaztym až žeńske kwiśonki maju wjeliku pěstu a njasu śańke kósmy na wogonku.

Pśi płodowem casu žeńske bažuli dośěgnu tłustosć wót 2 až do 3 cm, mjaztym až pśi zdrjałosći rozpadnu.

## Stojnišćo
Rosćo w bogatych na wutki wódach, w brjogowych sćininach a na parowych zemjach we wódnych dłymokosćach wót 20 až do 150 cm.

## Rozšyrjenje
Rostlina jo w pśisamem cełej Europje rozšyrjona, pśi comž na pódpołnoc až do pódpołdnjoweje Norwegskeje wustupujo.

## Wužywanje

## Nožki


## Žrědła
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, ISBN 978-3-8354-0354-3, 2. nakład, 2008, strona 340 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), ISBN 978-3-440-11379-0, strona 362 

## Eksterne wótkaze
Mjeńša rogož

**Mjeńša rogož** (*Typha angustifolia*) jo rostlina ze swójźby rogožowych rostlinow (*Typhaceae*). 

## Wopis
Łopjena su na dolnem boku zwětšego wjelbowane a dośěgnu šyrokosć wót 3 až do 10 mm. Žeńske a muske bažuli ma wótstawk wót něźi 3 až do 5 (2-8) cm.

## Stojnišćo
Rosćo na brjogach a w groblach.

## Rozšyrjenje

## Wužywanje

## Nožki


## Žrědła
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, , 2. nakład, 2008, bok 340, pód lema *Breitblättiger Rohrkolben* (*Typha latifolia*) ako pódobna družyna *Schmalblättriger Rohrkolben* (*Typha angustifolia*) 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), , bok 362, pód lema *Breitblättriger Rohrkolben* (*Typha latifolia*) ako pódobna družyna *Schmalblättriger Rohrkolben* (*Typha angustifolia*) 

## Eksterne wótkaze
Mała rogož

**Mała rogož** (*Typha minima*) jo rostlina ze swójźby rogožowych rostlinow (*Typhaceae*). 

## Wopis
Mała rogož dośěgnjo wusokosć wót 30 až do 70 cm. Na spódku stojece łopjena su tšawojte a dośěgnu šyrokosć wót 1 až do 2 mm. Krotke bažuli su jajojte a dośěgnu dłujkosć wót 2 až do 4 cm. Muske bažuli su pitśku wuše.

## Stojnišćo

## Rozšyrjenje

## Wužywanje

## Nožki


## Žrědła
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, , 2. nakład, 2008, strona 340, pod hesłom *Breitblättriger Rohrkolben* (*Typha latifolia*) jako podobna družina *Zwerg-Rohrkolben* (*Typha minima*) 

## Eksterne wótkaze
Berberske rěcy

**Berberske rěcy** słušaju k afroaziskim rěcam. Jo to 24 rěcow, z togo 5 wumarłych, powěda je 45 mil. luźi w pódwjacornej Africe.

## Rěcy a rozšyrjenje

Berberske rěcy powědaju se w šyrokem źělu pódpołnocneje Afriki, wót Nila na pódzajtšu až k Atlantikoju na pódwjacorje a wót Srjejźnego mórja na pódpołnocy k Nigeroju na pódpołdnju. Pó francojskej kolonizaciji w 19.stolěśu jo wjeliki źěl Berberow z pódpołnocnej Afriki do Europy pśišeł. Głowny źěl tych Berberow jo źinsa we Francojskej.

### Pódzajtšna kupka

* Audžila (Libyska: Cyrenaika, 3.000) 
* Sokna (Libyska: Tripoliska, 5.500) 
* Siwi (Egyptojska: Oaza Siwa, 5.000)
* Elfoqaha (Libyska: Oaza Elfoqaha w Fezzanje, wumarła)

### Pódpołnocna kupka

Pódpołnocna kupka twori dialektny kontinuum w Marokku, Algeriskej a Tuneziskej.
* Atlaska Berberšćina: Kupka wobpśimujo někotare narěcowe kupki na pódwjacorje, marokkańskego źěla Atlasa.
** Judeo-berberiska rěc (Israel, něga Marokko, 2.000 luźi)
** Tašelhit (Marokko a Algeriska, něźi 3 mil.)
** Tamazight (Marokko, Algeriska a Melilla, něźi 9 mil.)
* Chenoua (100.000 w Algeriskej)
* Kabylšćina (Algeriska, 6 mil.)
* Zenati jo zgromadne zapśimjeśe za někotare rěcy, kótarychž teritorium rozšyrjenja dosega wót pódwjacorneje Libyskeje do pódpołnocnego Marokka.
** pódzajtšna Zenati
*** Ghadames (Libyska, 4000)
*** Nafusi (Libyska a Tuneziska, 167.000)
*** Sened (Tuneziska, wumarła)
** Ghomara (Marokko, wumarła)
** Mzab-Wargla (Rěc Mzabitow)
*** Taznatit (Algeriska, 40.000)
*** Tumzabt (Algeriska, 70.000)
*** Tagargrent (Algeriska, 5.000)
*** Temacine Tamazight (Algeriska, 6.000)
** Rif
*** Tarifit (Marokko, Algeriska, 1,7 mil.)
*** Senhaja de Srair (Marokko, wumarła)
** Chaouia (Algeriska, 2,7 mil.)
** Tidikelt (Algeriska, 9.000)

### [[Tuaregska rěc|Tuaregšćina]]

* Pódpołnocna Tuaregšćina
** Tamahaq/Tahaggart (Algerien, Libyen, Niger, 62.000)
* Pódpołdnjowa Tuaregšćina
** Tamašeq (Mali, Burkina Faso, 280.000)
** Tamašeq/Tayart (Niger, 250.000)
** Tamašeq/Tawallammat (Niger, 640.000)

### Zenaga

* Zenaga (Mauretańska, 200-300)

### Njejasne rěcy
* Guanche: wumarła rěc prawobydlarjow Kanariskich kupow (Špańska)
* Libyska rěc (*Numidišćina*, *stara libyšćina*): antikna, w pódpołnocnej Africe powědana rěc, lěbda wugódana až na źinsajšny źeń

## Literatura

### Pśeglěd
* André Basset: *La langue berbère. Handbook of African Languages, part I.* Oxford University Press, Oxford 1952
* Lamara Bougchiche: *Langues et littératures berbères des origines à nos jours. Bibliographie internationale.* Ibis Press, Paris 1997 .
* Moha Ennaji (Hrsg.): *Berber Sociolinguistics.* (Joshua A. Fishman: *International Journal of the Sociology of Language*, Band 123) Mouton de Gruyter, Berlin/New York 1997. 
* Ekkehard Wolff: *Die Berbersprachen.* In: Bernd Heine, Thilo C. Schadeberg und Ekkehard Wolff: *Die Sprachen Afrikas.* Buske, Hamburg 1981, 

### Słowniki
* Kamal Naït-Zerrad: *Dictionnaire des racines berbères (formes attestées)* Vol. I, 1998 ; II, 1999 ; III, 2002 .

### Literatura k wažnym jadnotliwym rěcam
* Jeffrey Heath: *Grammar of Tamashek (Tuareg of Mali)*. (*Mouton Grammar Library, 35*) Mouton de Gruyter, Den Haag 2005.
Egyptojska rěc

**Egyptojska rěc**  jo afroaziska rěc pśiswójźbna nejwěcej z berberskimi rěcami, semitiskimi rěcami a z rěcu bedža. Jo to rěc w Egyptojskej w casu Antiki.

## Pismo
Do kśesćijańskego casa egyptojska rěc jo se pisała z  hieroglyfiskim abo  hieratiskim pismom. A teke z demotiskim pismom wót 7. stolěśa pśed Kristusom – 5. stolěśa pó Kristusu. A slědny cas jo se pisała egyptojska rěc we warianśe koptšćiny z koptiskim pismom, kótarež jo pśiswójźbne z grichiskim pismom.

## Źělenje rěcy

* Archaiska egyptojšćina (do lěta 2600 pśed Kristusom)
* Stara egyptojšćina (2600 pśed Kristusom – 2000 pśed Kristusom) 
* Srjejźna (klasiska) egyptojšćina (2000 pśed Kristusom – 1300 pśed Kristusom)
* Nowa egyptojšćina (1300 pśed Kristusom – 700 pśed Kristusom)
* Demotšćina (7. stolěśe pśed Kristusom – 5. stolěśa pó Kristusu)
* Koptšćina (4. stolěśe pó Kristusu – 17. stolěśa pó Kristusu). 

## Literatura
* Wolfgang Schenkel: *Einführung in die altägyptische Sprachwissenschaft* (= *Orientalistische Einführungen*). Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1990, .
* Antonio Loprieno: *Ancient Egyptian. A linguistic introduction*. Cambridge University Press, Cambridge 1995, .
* ŽÁBA, Zdeněk. Tesáno do kamene, psáno na papyrus. Praha : Svoboda, 1968. 198 s. ISBN njepódany.
Iršćina

**Iršćina** *an Ghaeilge (nó Gaeilge na hÉirean)* jo keltiska rěc, kótaraž jo wužywana ako oficielna rěc w Irskej. Wóna słuša teke k indoeuropskim rěcam.

## Iršćina w zjawnosći, medijach a šulach

Oficielne tofle (na pśikład městow, jsow abo drogow) w Irskej njejsu jano w engelšćinje, ale teke w iršćinje. Na teritoriumje Gaeltacht su wóni jano w iršćinje. To jo teke tak z dokumentami. Mimo Gaeltachta su dwójorěcne, ale w Gaeltachśe su wóni w iršćinje.

W iršćinje dajo teke někotare rozgłosowe sćelaki  (*Raidió na Gaeltachta* (statny), *Raidió na Life* (priwatny, Dublin)), jaden telewizijny sćelak (*[[TG4]]*, zachopjeńk *TnaG*, *Teilifís na Gaeilge*) ze sedłom w Baile na hAbhann, teke někotare periodikumy, atd. Dajo na pśikład tyźenik *Foinse* („Žrědło“) a su teke wšakorake kulturne a literarne casopise, teke casopis za źiśi Nós. We wětšynje knigłarnjow dajo irske knigły.

We wšyknych statnych šulach Irskeje jo iršćina obligatoriski pśedmjat, druge pśedmjaty su zwětšego w engelšćinje. Dajo licbu šulow, kótarež pomjenjuju se *Gaelscoileanna*, w kótarychž iršćina jo wuwucowańska rěc za wšykne pśedmjaty. Wukniki muse iršćinu wuknuś, ale muse jich znajobnosći rědko napšawdu dopokazaś. Jano gaž kśě źěłaś we wěstych powołanjach w statnej słužbje abo na collegach  Narodneje uniwersity muse wótzamknjone wukubłanje *Leaving Certificate* w pśedmjaśe iršćina pśedpołožyś.

## Literatura
* Thomas F. Caldas, Clemens Schleicher: *Wörterbuch Irisch-Deutsch.* Helmut Buske, Hamburg 1999, 
* Mícheál Ó Siadhail: *Modern Irish: Grammatical structure and dialectal variation.* Cambridge University Press 1989, .
* Mícheál Ó Siadhail: *Lehrbuch der irischen Sprache.* Helmut Buske, Hamburg 2004,   
* Arne Ambros: *Sláinte! Irisch-Lehrbuch für den Selbstunterricht.* Wiesbaden 2006,
Pódpołdnjowy Sudan

**Pódpołdnjowy Sudan** jo stat w Africe. Wón granicujo ze Sudanom, z Etiopiskeju, z Centralnoafrikańskeju republiku, z Keniju, Ugandu a Demokratiskeju republiku Kongo.

## Rěcy
Do lěta 2005 stej byłej oficielnej rěcy engelšćina a arabšćina.
Wětšyna rěcow słuša k   nilosaharskim rěcam. Nejwěcej rozšyrjone su Dinka, Nuer, Bari a Šilluk.

## Religija

Wětšyna wobydlarjow su (76,8%) kśesćijany, pśiwisniki centralnoafrikańskeje religije jo 21% a  2,2% su Muslimy.

## Źělenje zwězkoweje republiki
Rogožowe rostliny

**Rogožowe rostliny** (*Typhaceae*) su swójźba znutśika pórěda (*Poales*). Bagnowe a wódne rostliny su swětodaloko rozšyrjone.

## Systematika a rozšyrjenje
Swójźba rogožowych rostlinow (Typhaceae) słuša k pórědoju :de:Süßgrasartige (Poales). Rod *Sparganium* jo stwórił něga sam swójźbu Sparganiaceae Hanin a rod *Typha* jo stwórił sam swójźbu Typhaceae Juss. s. str. Molekulargeniske pśepytowanje pokazuju, až wobej roda stej blisko pśiswójźbnej a do jadneje swójźby słušatej, swójźby Typhaceae s. l... Toś ta swójźba jo něźi 109 milionow lět stara a wobej roda se jo rozdźělowałej pśed něźi 89 milionami lět. Eksistěrujo wjele fosilowych dopokazow teke z kridoweje doby.

Typhaceae wustupuju w tropiskich až měrnych stronach swěta. W Chinskej wustupujotej wobej roda z něźi 23 družynami, šesć z tych janož tam.

Swójźba Typhaceae wopśimjejo jano dwa roda z něźi (25 až) 35 družynami:
* :hsb:jěželnja (*Sparganium* L.): Z něźi 19 družynami głownje w měrnych až chłodnych stronach swěta. Nejwětše družyny su na pódpołnocnej połkuli domacne. W Chinskej jo něźi jadnasćo družynow, z kótarychž tśi jano tam wustupuju.
* rogož (*Typha* L.): Z něźi 16 družynami w tropiskich až měrnych stronach swěta. W Chinskej jo něźi dwanasćo družynow, z kótarychž tśi jano tam wustupuju.

## Nožki
Rypotka

**Rypotka** (*Sparganium erectum*, syn.: *Sparganium polyedrum* (Asch. & Graebn.) Juz., *Sp. ramosum* Huds., *Sp. ramosum* subsp. *polyedrum* Asch. & Graebn.) jo rostlina ze swójźby rogožowych rostlinow (*Typhaceae*). Rostlina jo we wjele žrědłach swójskej swójźbje (*Sparganiaceae*) pśirědowana.

## Wopis
Rypotka jo trajne zele, kótarež dośěgnjo wusokosć wót 2 m. Kijaški su gałuzate.

### Łopjena
Dwójocerowe łopjena su śamnozelene, tśigranjate, zrownane, w dolnem źělu 3-róžkate, maju formu mjaca a dośěgnu šyrokosć wót 3 (5) až do 15 mm. Wogonki su roznogaśowane a gałuzata.

### Kwiśonki
Rostlina kwiśo wót junija až do awgusta. Muske a žeńske kwiśonki stoje we wšakich kulojtych kwiśonkowych stołkach (kisć) na jadnej rostlinje. Muske kwiśonki stoje na górnych kijaškowych roznogaśowanjach a maju tśi stameny. Žeńske kwiśonki stoje na dolnych kijaškowych roznogałuśowanjach a maju wusegujucu pěstu. Kwiśonki maju spjerchlinate perigonske łopjena.

### Płody
Płody dośěgnu dłujkosć wót 7 až do 11 mm, su cypkate, ze šyrokim, połnym, górnym źělom. Zdrjałe płody mógu až do 12 mjasecow we wóźe plěwaś.

## Stojnišćo
Wóna rosćo w stojecych a pómału běžecych wódach z maksimalnej dłymokosć wót 0,5 m, groblach a bagnach. Wutrajo mócne zanjerěšenje wódow.

## Rozšyrjenje
Rypotka jo w pśisamem cełej Europje z wuwześim někotarych kupow, Aziji (až do Sibirskeje) a pódpołnocnej Americe rozšyrjona.

## Póddružyny
Družyna ma slědujuce póddružyny, kótarež se z wuwześim prědneje w starych žrědłach hyšći ako swójske družyny wjedu.
* (*Sparganium erectum* L. subsp. *erectum*)
* **Drobnopłodata rypotka** (*Sparganium erectum* subsp. *microcarpum* (Neuman) Domin, Preslia 13-15: 53 (1935)) maju płody z cybulojtym, górnym źělom.
* **Njewiźona rypotka** (*Sparganium erectum* subsp. *neglectum* (Beeby) Schinz & Thell., Fl. Schweiz, ed. 3, 2: 14 (1914)) maju płody, kótarež wobcerba jo wrjeśenojta.
* *Sparganium erectum* subsp. *stoloniferum* (Buch.-Ham. ex Graebn.) H.Hara, J. Jap. Bot. 51: 228 (1976)
* **Jajkopłodata rypotka** (*Sparganium erectum* nothosubsp. *oocarpum* (Èelak.) Domin, Preslia 13-15: 53 (1935)) maju owalne až do kulojte płody.

## Nožki


## Žrědło
* GU Naturführer Blumen, , strona 214 
* Schauer - Caspari: Pflanzenführer für unterwegs, , 2. nakład, 2008, strona 340 
* Seidel/Eisenreich: BLV Bestimmungsbuch Blütenpflanzen, , stronje 270-271 
* Spohn, Aichele, Golte-Bechtle, Spohn: Was blüht denn da? Kosmos Naturführer (2008), , strona 362 

## Eksterne wótkaze

* Wobraze pśi ahaco.de 
* 
** *Sparganium erectum* subsp. *erectum* - Wšedna rypotka 
** *Sparganium erectum* subsp. *microcarpum* (Neuman) Domin -  Drobnopłodata rypotka
** *Sparganium erectum* subsp. *neglectum* (Beeby) K. Richt. -  Njewiźona rypotka
** *Sparganium erectum* subsp. *oocarpum* (Celak.) Domin - Jajkopłodata rypotka
Lubochow

**Lubochow** ( teke *Lubochow*) jo wjas w pódpołdnjowej Bramborskej we wokrejsu Górne Błota-Łužyca. Wjas jo źěl gmejny Nowa Jazorina, kótaraž słuša k amtoju Stara Darbnja. Lubochow lažy w Dolnej Łužycy na dłujkem pódwjacoru wót Wjelceja.
 
## Wuwiśe wobydlaŕstwa
Zaspy

**Zaspy** (nim. Saspow) su źěł Chóśebuza a su něga wjas byli. Wóna lažy na pódpolnoc wót centruma města. W njej jo w lěśe 2009 695 wobydlarjow bydliło. W Zaspach jo se naroźił Kito Šwjela (1836-1922). We jsy jo na domnjeśe togo wuznamnego Serba tofla na domje, źož jo wón był naroźony. W Zaspach bydli syn Alfreda Měškanka Werner Měškank.

## Galerija

wobraz:Stieleiche, Saspower Hauptstraße, Cottbus.jpg|thumb|200px|Dub na głownej droze w Zaspach
wobraz:Feuerwehr-Saspow.jpg|thumb|200px|Wognjowa wobora 
wobraz:Eingangstor Saspower Friedhof.jpg|thumb|200px|Zachodowe wrota kjarchoba w Zaspach


## Žrědła
Škódow

**Škódow** (nim. Skadow) jo źěł Chóśebuza a jo něga wjas był. Wóna lažy na pódpolnoc wót centruma města. W njej jo w lěśe 2008  539 wobydlarjow bydliło. We Škódowje jo bydlił Alfred Měškank, kótaryž jo awtor wucbnice *Zakłady dolnoserbskeje rěcy za Pólakow* a jo teke napisał wersiju za Górnoserbow. Wón jo był jadnučki pcołkaŕ w Dolnej Łužycy, kótaryž jo měł mjod z etiketami teke w dolnoserbskej rěcy.

## Galerija

wobraz:325 Skadower Hauptstrasse 33.JPG|thumb|200px|Dom w Škódowje
wobraz:Spreebrücke Cottbus-Skadow.png|thumb|200px|Móst pśez Sprjewju


## Žrědła