Irska

**Irska** ( *Éire*,  *Ireland*, łatyńske mě *Hibernia*) jo kraj na kupje Irska w pódpołnocnem Atlantiskem oceanje. Oficialne mě jo Republika Irska (*Poblacht na hÉireann*, *Republic of Ireland*). Stolica a nejwětše město Irskeje jo Dublin. W Irskej stej iršćina a engelšćina oficielnej rěcy, ale prědna rěc wobydlarjow jo engelšćina. Oficielne institucije, wěsći, dokumenty, tofle w městach a awtobusach, na lětanišću a drogach su dwójorěcne. Premierminister Irskeje pomjenijo se *Taoiseach*. Dwójokomorowy parlament Irskeje jo *Oireachtas Eirann* - sejmoju se groni *Dáil Eirann* a senatoju se groni *Seanad Eirann*.

Éire jo pomjenjona pó keltiskej bogowce Éiru, irskej maśeri zemje. Symbole Irskeje su kwiśinowe łopjeno *Shamrock*, keltiska harfa a zelena barwa.

## Geografija
Republika Irska lažy na wětšem źělu kupy Irska a pór mjeńšych kupach na pódwjacor wót europskego kontinenta. Republika Irska granicujo z Wjelikeju Britaniskeju (Pódpołnocna Irska). Nejwuše městno jo Carrantuohill (1.041 m nad normalneju nulu), a nejniše jo Atlantiski ocean (0 m nad normalneju nulu).

### Města
Nejwětše města su:
* Dublin (Baile Átha Cliath) - 495 781 wobydlarjow	
* Cork (Corcaigh) - 123 062 wobydlarjow		
* Galway (Gaillimh) - 65 832 wobydlarjow	
* Limerick (Luimneach) - 54 023 wobydlarjow		
* Waterford (Port Láirge) - 44 594 wobydlarjow	

## Stawizny
Ludy jo bydlili na Irskeju kupu wót 10.500 lět. Irska jo była keltiska wót casu antiku, a jo měła staro-keltiske mě *Īweriū*, staro-grichiske *Iérnē*. Irska jo stała se kśesćijańska wót 5. stolěśa, a mnichy jo spisali keltiske stawizny, nałogi, mitologija a keltiski folklora. Wót 9. do 13 stolěśa w Irskej jo byli teke normańske Wikingi zrazom z irskimi kralami. W 14. stolěśu była how engelska inwazija na Irskeju. Irska jo była pód engelskem kněstwom wót lěta 1542 do 1922. Engelska okupacija jo był špatny cas dla Irskeju a irskich katolikow. Pśez Englandarjow how wót 1845 do 1849 jo był wjeliki głod, irska r: *an Gorta Mór*, engelska r: "The Great Famine". Z 8 milionow irskich wobydlarjow, 1,9-2 miliony irskich luźi jo wumrěło z głoda a chórosćow, a 2 miliony luźi jo pśiśěgnuło, nejwěcej do ZSA. Prezident ZSA John F. Kennedy jo był z irskeju familiji takich emigrantow. 

W lěśe 1916 irske republikanarje jo rebelěrowali z Jatšownym zběžkom pśeśiwo Englandarjam. 1919 był jo irski sejm wót irskich zapósłańcow załožony. Slědowałej stej Irska wójna wó njewótwisnosći a wobydlaŕska wójna. Wót 1922 jo był how lichotny stat Irska, a wót lěta 1937 jo how
republika Irska. Wót casa irskeju njewótwisnosći w 1922, jano Pódpołnocna Irska jo hyšći źěłom Zjadnośonego kralojstwa.

Wót 1 wezymskego 1973 jo Irska w Europskej uniji.

## Wósobiny
* Gráinne O'Malley, Granuaile (1530 – 1603) - politikaŕka, mórska piratka 
* Jonathan Swift (1667-1745) - spisowaśel, satirikaŕ, awtor Drogowanja Guliwera
* Robert Boyle (1627–1691) – fyzikaŕ, awtor pšawa Boyla 
* Ellen Hutchins (1785–1815) - botanikaŕka
* Francis Beaufort (1774–1857) – geograf, hydrograf, awtor skali Beauforta 
* George Boole (1815–1864) – matematikaŕ, logikaŕ, awtor Boolea algebry 
* Sheridan le Fanu (1814-1873) - spisowaśel, awtor Carmilla
* Bram Stoker (1847-1912) - spisowaśel, awtor Dracula
* Oscar Wilde (1854-1900) - spisowaśel, satirikaŕ, dramatikaŕ, awtor Portret Doriana Gray a dr.
* Lady Augusta Gregory - dramatikaŕka, jo sobuzałožyła żiwadło Abbey Theatre 
* William Butler Yeats (1865–1939) - basnikaŕ, dramatikaŕ, nosaŕ Nobelowego myta
* George Bernard Shaw (1856-1950) - dramatikaŕ, politikaŕ, satirikaŕ, nosaŕ Nobelowego myta
* James Joyce (1882-1941) - awtor, basnikaŕ, awtor Ulysses 
* C. S. Lewis – awtor Chroniki z Narni
* Ernest Walton (1903–1995) – atomowy fyzikaŕ, nosaŕ Nobelowego myta 
* Samuel Beckett (1906-1989) - basnikaŕ, spisowaśel, nosaŕ Nobelowego myta 
* Seamus Heaney – basnikaŕ, spisowaśel, nosaŕ Nobelowego myta 
* Maeve Binchy - spisowaśelka
* Bob Geldof - spiwaŕ, organizator Live Aid
* Patrick Pearse, James Connolly a wójwodka Constance Markievicz – republikanarje, politikaŕje a wjednice Jatšownego zběžka
* Éamon de Valera – republikanaŕ, politikaŕ, prědny prezident Irskeju Republiki
* Moya Doherty - producentka, jo sobuzałožyła *Riverdance* 
* Tony Ryan - wobchodnik, jo sobuzałožył Ryan Air 
* Rosanna Davison – Miss World 2003
* John Jameson (1740–1823) - gótowaŕ whisky Jameson
* Arthur Guinness – piwowaŕ piwa Guinness
* Graham Norton – prezentaŕ talkshow w TV a radio, prezentaŕ ESC w BBC, komikaŕ

### spiwaŕje a bandy
* U2 a Bono 
* Enya 
* Sinéad O’Connor 
* The Cranberries a Dolores O'Riordan
* Moloko a Róisín Murphy
* Clannad  
* The Corrs a familija Corr
* Chris de Burgh, teke nan Rosanny Davison
* Thin Lizzy 
* Van Morrison 
* Vivian Campbell – cłonk bandy Def Leppard
* Ed Sheeran (irska familija)
* Hozier 
* Wallis Bird
* Samantha Mumba 
* Boyzone a Ronan Keating 
* Westlife 

### Żiwadłownice
* Maureen O'Hara - nosaŕka myta Oscar
* Peter O'Toole – nosaŕ myta Oscar
* Brenda Fricker - nosaŕka myta Oscar
* Kenneth Branagh 
* Pierce Brosnan
* Colin Farrell 
* Daniel Day-Lewis – nosaŕ myta Oscar
* Michael Fassbender 
* Saoirse Ronan
* Rory Panti O'Neill - komikaŕ
* Dara O'Brian - komikar
* Dylan Morran - komikaŕ 

## Wótkaz