open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kuac

thumb|Kuac

**Kuac** (Panthera pardus) ee kuataŋɔu dït në kuatëdhien Panthera. Kuëc aaciëŋ në Apirïka ku Athia. Acïï cït köör, keek aacïe cïeŋ në duut. Thɔn ee cïeŋ në rɔt ku cïëŋ ŋuɔ̈t yetök kekë aduurken. Kuëcthii aa märken nyääŋ wei në pɛ̈i ka 13 aɣet 18. Thön ku ŋut aacïe rɔm në kamken ëpath, na räm kek rin bïk ŋut riɛm.

Kuëc aaciëŋ tɔ̈ ɣɔndeceŋ të anɔŋ tiim kɔ̈k. Kek aa kuëën apiath, ku ke rëër në tiimnhïïm ɣɔn baaric apɛi. Keek aalëu bïk läncïknɔ̈k jat nhial në timnhom bïk thiaan në aŋui ka köör. Tiim aa tëden de thiaan të kɛɛŋë keek në köör ka në dun aŋuɔ̈ɔ̈th.

Kuëc aayäp kam wäcic, ku tëdït ee në wëric, ku keek ëya aaye yäp looi në dhöl kuɔ̈tiic. Kuëc aa läï lac tuɔ̈ɔ̈ŋ bïk thïɔ̈k ke keek, tëdɛ̈t ke kaa thiaan ku titkï bë länbïcam bɛ̈n në kelɔ̈m të thïɔ̈k ku jɔ̈lkï ke kaaŋ.

Kuëc aa lac nɔŋ nhïm ayɛn kekë buuk col, ku kïn lɔ liapliap në biäkëcök. Anɔŋ kuëc kɔ̈k ye cuɔl ëbɛ̈n aye. Dït ë thɔnëkuac aawär dït ë ŋunëkuac në 30%.

Wärthɛɛr, kuac eeye cïeŋ në Apirïka ëbɛ̈n (ku keecïe Piɛnyliɛɛtic) ku Athia paguotic. Në yeköölë, mɛ̈cthokthin [subspecies] juëc ë kuac aa wïcthuum, ku ke të bɛr ɣɔn Athia. Kuëc aa cieŋ tɔ̈ kärɔ̈ɔ̈m juɛ̈c waac: ruɔr, ruɔrëdeŋ, kur, ku liɛl.

Kä ye kuëc cuet awaac arët. Abaŋdïtde lïïmden ë kä ya cuet ee läiŋɔŋmuot ku kuɛɛtkeagɔɔk [primates] (abaŋdït agɔk). nyin(nëŋo), kek aa länyekuin [rodents] ku läncïtariɛk [reptiles] aya cuet, kekë länatooc [amphibians], käm, diɛt kɔ̈k (ye cieŋ aabaŋdïtic piny), rec, ku koolkɔ̈k lancuɛtlääi thiin, këcït awɛn ku läncïtaŋɔu thiin. Kam tökic, kuac acë cɔ̈lbëk ke tem pinykɔ̈u nɔ̈k. Kuëc aacïe kɔc lac cuet, lakin kooldɛ̈t kuëc cï thian ka cë tuaany aa kɔc cuet të cïe yök cam dɛ̈t. Kuany tɔ̈ paan de India e kɔc cam,anɔn kë cïtraan 125 kcïtkeek uet.

Bekätakthook:Län
Acolï

thumb
**Acolï** ee biääk de Kɔcënailkɔ̈u (Nilotic), tɔ̈ lɔŋ pacuɔl në biäk de Pabak Ekuatoria ku kaa ye jam në thoŋ Acolï. Yen, ee thööŋë në (2013) në ruɔ̈n biänabuur rou ku thiɛ̈ɛ̈rkudiäk ke kee nɔŋ cin këcït 60,000 (biänabuur thiɛ̈rdhetem) në Thouth Thudän, ku 1.6(biänabuur thiɛ̈rnyɛɛny thiɛ̈ɛ̈r) mïliön në Uganda. Acolïi aacïï wëlbääny (politikol) ke rɔt jɔt ënɔŋ bäny muk në Rwodï man ë bɔ̈bei dhïn tök në mɛ̈c muk bɛ̈i juiëc nɔŋ yiic dhiɛ̈n wääc. Rwodï ee ciɛɛŋ de riɛɛr de Nhialic gam, ku gël në kɔc ŋuɛ̈n ke  kanthol, ku dhïn; në kanthol looinyin (atoc) lëu bë tɔ̈ ë kɛm ke dhiɛ̈n. Ajuiɛɛr ee bɛ̈n në Akutnom de ciɛɛŋdïtic ku kɔc cïï tɔ̈ në ciɛɛŋdïtic ëya ku tɛ̈ŋ de kuɛt/ bääny. Piny de Acolï, nyic ke ŋom Kwaro, ee adööc de baai ëbɛ̈n. Kɔc aalëu bïk piny ceŋ të ye kɔc ka ke paanë, dhïn ka macthok.

Në ciɛɛŋic, ke keek ka ke ye piny dac muk në Acolï ke ye kë de yäp, kë de nyuäth/biöök (lɔ̈k), kë de puɔ̈ɔ̈r, ku rëër, ku Rwodï anɔŋ piny teerkï në kɛm ke dhiɛ̈n. Yen Acolïï aakee kɔn tɔ̈ në lɔ̈ŋ de Bar-el-gädhal ku jötkï lɔ Paguot, piny de Uganda në ruɔ̈ɔ̈nbuɔt 17, loikï piny Acolï, ku ka ye töŋ de kuandït (dhïn) de Uganda. Ku Acolïï ke Paguot Thudän aacie keek kan nyic ke kee ye biääk de piny Acolï.

Bekätakthook:Uganda
Bekätakthook:Thäi
Nelson Mandela

thumb|
Mandela tɔ̈ Johannesburg në 13 Pɛnëdhiëc, 2008. 
**Nelson Rolihlahla Mandela** (18 Pɛnëdhorou, 1918 – 5 Pɛnëthiäärkurou, 2013) ee ye aŋiɛcwëlbääny ku atεtkɛ̈ŋnyïn Apirïka Paguot (South Africa). Aköl nïn 27 Pɛnëŋuan, 1994, acï kuany bï ya bɛ̈ny tueŋ Apirïka Paguot kɔ̈ɔ̈c leŋ kↄↄc baai ebën kacken thïn. Mandela aya ee yen ye raan col tueŋ ye bɛ̈ny baai panden, Apirïka Paguot. Mandela ee ye dhiëth pan cↄl Mvezo, Apirïka Paguot tɛ̈ne macthok muↄr ngaknhom cↄl Thembu.

Miεrde ee ye cï yenyin tuↄↄm tɛ̈ bï yen tëktëk thok cï lac cieŋ baai nyai thïn. Män rot kuat, ŋɔ̈ɔ̈ŋ ku kɛ̈c thööŋ nhom acïk bɛ̈n teem ku cökkɛ̈ tɛ̈ bï kↄↄc kuat 1950  loi thook röt ya deet thïn Apirïka Paguot. Alↄŋdeen wëlbääny, Mandela ee ye tɔ̈u yenhom lↄn kεk baai adhil kek ya ram ciεl kↄↄc baai ebën. Mandela acï Akutwëlbääny pan Africa (African National Congress, ANC) mac dↄmthok ruön 1991 ɣet ruön 1997 ku acï wëlmääc yam Apirïka Paguot bεn gɔ̈t ruön 1996. Wëlmääc yam kɛ̈ acï kuat tëktëk thok ebën bɛ̈n pëën, gↄl thoŋ ye kↄc jam, yanhden yekɛ̈ theek, duëëny wala tɛ̈ ye kↄc tɛ̈ɛ̈c thïn ke kↄↄc nhiarkɛ̈ kek ku ace alↄŋ män rot kuat yetök. Pinynhom, Mandela ee ye bɛ̈ny akut kↄc këc röt gεi miir (Non-Aligned Movement) gↄl ruön 1998 dhil ruön 1999.

Mandela acï kεk thiεk yic wan 250 thok yök piërde yic, kamken Ariöp Dɔ̈ɔ̈r ruön 1993, Guën nhomlääu bɛ̈nybaai Amerika ku Ariöp Lenin pan Soviet. Mandela aye lac cↄↄl rin dhiëndeen Xhosa cↄl Madiba wala Tata (wäda). Mandela ee ye cↄↄl kaye kɛ̈ɛ̈c ku kakeen cï looi ake cï thɛ̈i tɛ̈dït yiëk ŋɔ̈th.

Mandela acï tuaany run juëc wäär cï yen jal muöl luↄi. Ee ye ci tääc panakïm hↄn muöi ruön 2013 wεt tuεny yäkyäk cï lac cieŋ yeguöp. Mandela acï bɛ̈n thou aköl nïn 5 Pɛnëthiäärkurou, ruön 2013 Houghton Estate yic, Johannesburg. Röl alↄŋ ye yen wëëi thïn yen ye cï tuεny nεk yen rot tɔ̈u thïn. Mandela athou ka lεŋ ruön 95.
Adarwal

thumb|Yuin thiith ee kïn ë riɛl ku mɛ̈tmɛ̈tëyic kekë kɔc cïï mayiel ë thök guiër atitguöp (HIV) ku adarwäl dɔm riɛɛl piɔ̈th.
thumb|Kiɛ̈tëtuaany ke HIV

**Adarwal** *(AIDS)* ee rekkït *(syndrome në Dïŋlïth)*.  Yeen ee rɔt jɔɔk tëwën cï kɔc wɔɔk në kɔ̈m yee cɔɔl mayiel (HIV). Mayiel ee guïër atitguɔ̈p riɔ̈ɔ̈k ago raan döŋ kecïn këgëlye. Lon ë guier atitguɔ̈p ee tiɛt ë guɔ̈p në tuɛnytuɛny. Raan cïï adarwäl dɔm acie rɔt gël në tuɛnytuɛny, ago guɔ̈pde rëër kepiɔl. Adarwäl ee rekkituaany, yeen akut ë kittuaany tɔ̈ në guɔ̈pic ëbɛ̈n.

Ye kɔc kadɛ̈ cï wɔɔk ë adarwäl? Acii mɛɛk an raan 33.3 tïmëtiim acï wɔɔk në adarwäl në runë 2009 në pinynhom ëbɛ̈n. Tuaany de HIV, akuɔ̈t nhom në Ruelpinyieectic. Raan thiedhatem buɔtic 60% aciëŋ në lɔ̈k kënë. Raan kiith ciwɔɔk në HIV akuckë lɔn cïkek wɔɔk në tuany kënë. Acïn ran nyicye,  ye kɔc kaadɛ̈ ciëŋ kek HIV. Kɔcŋickäŋ acik gam an mɛnh ë raan tueeŋ cïï tuaany ë mayiel dɔm ee ran tɔ̈ në lɔ̈k Apirïka. Kënkënë acë rɔt jɔɔk wën cïï tuaany jääl tinë kuɛtkeagɔɔk ku lee tëne mɛth ë raan. Ayee lueel an tuaany ë mayiel acë mɛnhëraan  ɣook në rin ci mɛnh ë raan riɛm da agɔɔk jak,  ku cuet rïŋ da agɔɔk aya.

Yɔ̈pyɔ̈p (kaciyɔ̈ɔ̈p) cï looi në 2014 acë nyuɔɔth an mayiel acë rɔt jɔɔk në Kincatha në ruɔn 1920 ku dɛ̈kpiny apɛi. Kaci ye lac tɛkpiny ayee adërjöök ku yuɛth tuɔ̈m panakiim cinë ran tuaany toom ku jɔlyaa kɔc cath në gatɛ̈r.

Bekätakthook:Tuany
Acëkëda ëbɛ̈n

Pangok(Mangok)

Pangok ë tuany reprëëp nyidh col 'meninyjis' bud. Abuöd kënë aye pïw nyidh ku kööu dhïöd. Pïu nyidhkë aye tö kaam rëprëp col Paiya ku Arakanoid.
Pangok aye käm thoy-nyïn apei col Bakteriya, Bairäth ku Pangäth bëi tënë koc.

Käng Pangok bëi

Pangok Bakteriya(bacterial meningitis)
Kuat bakteriya pangok bëi akidhic apei ku akïk:
Töng mïth ku riënythii dom apei aye kuat bakteryia col Himopiluth Inpluendha abang b. Dëd yen rac apei ku ayen koc lac dom aye col Neithirya Meninyjaitidith ku aye koc yïëk kuat pangok col Meninyjokokkal.
Dëd ye keek diäk e kuat bakteryia aya ku acol Thitreptokokkal Neumonia. Kënë aa kuat pangok col Neumonokokkal bëi.
Mïth pëi rou le dïäk aye pangok bakteriya yøng arët.

Pangok Bairäth(Viral meningitis)
Bairääth aye käm koor nyïn apei arëk  bakteriya aben dït keek. Acuk lëu buk ke tïng wuo nyïn. Pangok bairäth aye kuat bairääth juëc apei bëi tënë koc. Hapith Thimplek aye kuat bairäth koc røp thook, looi dëtök thokic ku kam amook tënë moc; ku kaak aluat(mur) kek amok tënë tik. Ku bairäth dët aye kuat Pangeng(mumps, thong Dïnglïth)bëi. Pangeng aye koc bud ngeng, ar33m guanic ku atuny ë guöp. Raan kïc toom wäl pangeng alëu pangok bï dom. Ajuëk(measles) aya, aye tueny ye bairäth bëi. Bairäth ajuëk akoc yëk pangok të kïc raan wum wäl ajuëk. Kuat bairäth dhie koc yïëk Burjung(chicken pox virus) aa pangok juakic tëdë ka dom koc pangok aya.

Pangok Pangäth(fungal cause)
Koc tuany Adarwal(AIDS) ku Tïbï(TB)aa kek ye pangok pangäth lac dom. Rin cï ri3l ë guöp thök arëk abï ciën kë tit kek. Pangäth kök aye col Hithoplathima, kiriptokokkuth Newopormen ku Asperjiluth.

Pangök apëtnhom(as a result of skull fractures)
Raan cï ye nhom d33ny awu cï yup nhom alëu bï pangok ke dom aya, rin ye apët awu kuem e nhom të ye aliir tëëk kaam e nhom ku wum ku yïdh kuöc ngaany. Käm padh(normal flora) rëël kaam alïëk, ku wum cilic ku arööl luëny bï la nyidhic. Keek abï pïu nyidh dhïöc rin cï yen të cïk ngic.

Kïd pangok
Menh puoc dhïëdh aye col ye yic dääk të dhi3u yen.tëdë ka tuuc guöp awu bï col aa ben guöp li33r ap3i. Aye yiëk angöök ku ciith, thöök ku cuuth e tïd(anterior fontanelle). Mïth nguën nang p3i ka dhetem le tueng aye yïëk anyi33c(bï ya rëël ka dhiah e path), thöök, cuuth tïd ku dhïök ë puou miëthic. Mïth run diäk het riëmythii ku kocdït aye yiëk aharnhom,riöcru3l(photophpobia), ri3dhyeth(yeth ridh), angöök, anyï33ny ku lïääpnhom. Tëdë ka raan athöök, yedh aril ciën ku cök ace ke yiic ye dhuk apadh ke yedh.

Cääu pangok(diagnostic test of meningitis)
Pangok aye cau te miit pïu yuøøm ë köu ku la caaric ë käm cït bakteryia.
Tëd3d ka ri33l amiit bï ye them.

Tuëëny raan pangok
Raan pangok adïk bi ri33ng panakïm të wïc wëi bï ke kony. Abï muøc guöp pïu ku muk nhom adik tä cï yen thöök. Akïm abï wal thöök gam aya ku wal bakteryia nök guöpic ëbën tääu.
Paŋok

thumb|Charlotte Cleverly Bisman, menh Pan Cɔl New Zealand. Adɔm Pangok ka koor arëtic. Cienke acï teem. Acï tuany göök go gietruelde tääu ku bï thääi pinynhom lëk bïk miëthken ɣäth ë tuömic bï pangok tiɛtwei.
**Paŋok** (Maŋok) ee tuɛny rëprëëp nyith bud. Aye kɔc kök col Maŋok. Abuöt kënë aye pïu nyith ku köu dhïöt. Pïu kä aye tö kaam rëprëëp Paiya ku Arakanoid. Paŋok aye käm thoy-nyïn apɛi col Bakteryia, Bairäth ku Pangäth bɛi tënë kɔc

## Paŋok Bakteryia (Bacterial Meningitis)
Paŋok aye kuatëkuatic bacteryia bɛi ku akiithic apɛi. Tök ku ye yen miith akël nɔ̈k apɛi aye cɔl Heomophiluɛ Influenza.
Dët yen  rac apɛi aye acɔl Neisseria Meningitidis ku aye kuat Paŋok cɔl Meningococcus meningitis bëi tënë kɔc. Dët ye kek diäk ku aa bakteryia aya, aye cɔl Streptococcus Pneumoniae. kënë aye kuat Paŋok cɔl Pneumococus bëi.

Mïth akël aye paŋok bakteryia yɔŋ arët

## Paŋok Bairäth (Viral Meningitis)
Barääth aye käm kor nyïn apɛi; arëk bakteryia adït keek. Kuat bairääth gäk apɛi paŋok yïëk kɔc akïk:
Herpes Simplex aye bairäth kɔc rɔp thook(thoŋ nhial ku piny, gëm ku liep); looi dëtök thokic, kaam amok tënë rööl; ku kaam aluat(mur) kek amok tënë dïär.
Bairäth Paŋeŋ, mumps, thoŋ Dïŋïth aye kɔc yïëk Paŋok aya. Ajuëk aye kɔc cɔl adɔm paŋok të kic raan toom wälde. 
Bairäth Burjuŋ akɔc dɔm paŋok aya!

## Paŋok Paŋäth (fungal meningitis)
Kɔc tuany aAdarwal (AIDS), Tïbï (TB) ku tuenytueny kɔc thöl gup riɛl guöp tiik aye Paŋok bairäth gua dɔm. Rin cïn ye kë ben ke tiit.. Päŋäth kök aye; Hithoplathima, kiritokokäth newopormɛn ku Aperjilath.

## Paŋok Apëtënhom (skull fractures)
Raan cï yup nhom, awu cï nhom dɛɛny bï kuɛm alëu Paŋok bï dɔm ë rin bï kämpäth wum cilic ku arööl tiit luïïny bï la nyidhic ku dhiötkë. 

## Kït Paŋok
Akëël puɔc dhïët a ke yiic dääk te dhiɛɛu kek; atuny ë guöp apɛi awu tëdë ka guöp aben liɛɛr aya. Aye yïëk aŋöök, ciith, thiök ë puöu ku cuuth tïd ë nhom(anterior fontanelle).
Mïth pëi rou awu diäk le tueŋ aye yiäk anyiɛny(dhiëu), thöök, cuuth tïd ku thiök ë puöc ca yiic.
Mïth run diäk le kocdït aye yiëk aɣarnhom, riöcëruɛl(photophobia), riɛth ë yeth, aŋöök anyiɛny ku liäp ë nhom. Tëdë ka raan athöök ku rith yeth ku cök ace rot dhuk apath

## Cäär Panŋok
Paŋok aye cau te miit pïu nyith ë yuɔm aŋuum ku le caaric bakteryia. Tëdët ka riɛm amit bï la them.

## Tuëny Raan Paŋok
Raan cï kït paŋok tiëŋ ye guöp abï lac riɛɛŋ panakim. Abï muooc guöp ë piu, ku abï yëk wal thöök ku wal bakteryia nök ë guöpic ebën.

Bekätakthook:Tuany
Peeth në Adhande yic

Peeth de Adhande në Adhande yic, peeth ka maŋu aye nyic ke nɔŋ alueŋ ke peeth/kuɛ̈n yïkï keek nyääŋ/waan tɔ̈, ka mukkɛ̈ keek në ke yiäc, ye nɔŋ riɛɛr ë peeth ben kërac ya luɔ̈i raan de aterde.

Mëcau ë raan cï riɛ̈th në apeeth alëu bë nyic ke raan pïïrë ke kaar kennë raan cï thou, ka cïï kaar kennë apeeth. Maŋu aye nyic në këcïcaal në dhiëëth në cäl ë wun ka man, agut cï meth në cäl ë wun ke wä ku man ke nya. Yennëkë, na cï moc yök/nyic ke nɔŋ aluëŋ ke peeth/kuɛ̈n, ke yen ayïnya cäl de kuɛɛrë, wun, ka wät, wänmɛ, aëlɔgut.

Apeth/dukuɛ̈ɛ̈n aa nɔŋcie röth yiɛ̈c riɛɛrden  de peeth tɔ eknnë keek, agut bcï të ïk ïkeek kɔc kuän, kɔc cïï kör bïk keek luɔ iɛ̈ɛ̈c k Yen anɔŋ kajuiëc ke tïït yïkï keek gël në peeth bïk röth cie ye looi në kööl thok.

Na cï kë kën rɔt kan looi rɔt looi, kë de piäl de guɔ̈p, tënɔŋ raan, ku tënɔŋ Adhande ke keek aa lëu bë keek gäk kuɛ̈n/peeth, agut kɔc cie Adhande, agut cï mïth ke Adhande aa lëu bë keek gäk peeth ë “piäl ë guɔ̈p”.

Na cɔk peeth yaa kë ye tɔ̈ në guɔ̈pic, ke luɔɔi de ee kë de tïït. Luɔɔi de tïït ë maŋu ee tiɛ̈p de peeth.  Ee yïnlɛ, ku Ka cie ya nyindhia, jääl në guɔ̈p de apeethic wäkɔ̈u, të niin, ku le dhuk tënɔŋ guɔ̈p në apeeth. Ku na ciɛth, ke kee rueer në ɣɛɛr, ɣeer wën lëu bë tïŋ në raan ëbɛ̈n në thɛɛ ke wäkɔ̈u. Yen ëya, në akɔ̈lic, ke yen aye tïŋ në nɔŋ nyiɛc gäm, Orakol (Oracle) ee dhöl yennë yen nyuɔɔth të yennë dïïu apeeth, ku të cennë yen nyic/ dom në akuma ka të yen kan nyuɔɔth ɣɔn ku jɔl ya dhöl ben yen ŋëny bɛ̈ɛ̈r/dhuknhom.

Bekätakthook:Thäi
Bor

**Bor**, aye kɔc tɔ̈ piny cuïc de Jiɛ̈ŋ pande Cuëëc de Thudän. Bor aci tekic në diäk (Bor, Tuï ku jal ya Duk)
1. Bor aci tekic në Gɔ̈k ku Athɔ̈ɔ̈c, 2. Tuï aci tekic në Lith, Pakëër, Nyuak ku jal ya Ajakëër 3. Duk aci tekic në Ɣɔ̈l ku Nyarweŋ.

Gɔ̈k aci tekic në;
Atët, Koc, Abii, Paleek, Adöl, Guala, Dɛ̈ɛ̈r,
Topotha

thumb
thumb
**Topotha** aa ye kuan de kɔc tɔ̈ në Paguot Thudän, ciëŋ në kaam de lɔ̈ŋ de Kapoeta dït ciɛɛm ku pabak de piny de Ekuatoria. 
Keek aa ye biääk de Nilotic (Nailotik, Kɔcënailkɔ̈u). Aanɔŋ ciɛɛŋden, pïïr keek ye keek mac në ɣɔ̈k, amɛ̈ɛ̈l, buɔɔth ku thɛɛr ɣɔn aa kee ye ɣɛɛc ë tuŋ-akɔ̈ɔ̈n (tuŋ akɔ̈ɔ̈n cï guaŋ).
Keek aa nɔŋ ciɛŋcɔɔk cït yï, pɛ̈c de ɣɔ̈k ke kɔc kɔ̈k thiääk kennë keek. Go ya Pïïr de Topotha acï rɔt waar amääthic në pïïr jöt ku ceŋ den yen a niɔɔp.
Në aköl thɛɛr, ke Topothaai aa ke ye biääk de Karamajoŋ ciëŋ në Uganda në ka köölkɛ̈, ɣɔn wɛɛn keek tëden  biänabuur 16th thɛɛr. Ku bïi kee bɛ̈n ku nyuuckï në pabak de Ekuatoria. 
Topothaai aanɔŋ cin ë 207,000 ë Paguot Thudän, aye nyuɔɔth ke 6th ka 7th ke ye kuan dït arëëtic.
Yen acïn lɔtueŋ akutnhom ënɔŋ Topotha, nacɔkkɛ̈ nɔŋ riëëu yennëkee kɔcdït, bäny, röördït nyic käŋ.

Kajuiëc yïkï keek tak në dhïn ka kuat aa ye kɛ̈ keek looi në amatic ye guɛ̈ɛ̈r në röör kepɛ̈c, në ciɛɛŋ ye looi në nyaac cï piny cuɔl.
Topotha keek, aaye Nhialic gam ku gamkï jɔŋ de kukuarken.

Në aköl ke tɔŋ de rou de Thudän (1983-2005) Topotha acï kony në SPLA në ye ka kölkɛ̈ ɣɔn ku në ye aköl kɔ̈k ke keek kaa cï akuma de Thudän. Në tɔŋ cök, ke wɛ̈k de rɔt ee rɔt bɛ̈n jɔɔk në kɛm ke akɛ̈ɛ̈th ken kennë kuaɛɛt ke dhiɛ̈nkɔ̈k.

Bekätakthook:Thäi
Kɔ̈ɔ̈c Kenya, 2017

thumb|Uhuru Kenyatta 
**Kɔ̈ɔ̈c Kenya, 2017** - Kɔ̈ɔ̈c ɣɔ̈n bääny ëbɛ̈n ee ye cï looi Kenya aköl nin 8 Penbɛ̈t, 2017. Nyïn ke kuëny kek yiic aa bɛ̈nybaai, kɔɔc ɣönlööŋ ku akuma bɛ̈ɛ̈i thiik kor. Wën cï akut kɔ̈ɔ̈c kek akɛɛth (IEBC (Independent Electoral and Boundaries Commission)) kɛ̈ŋ bɛ̈n caal, bɛ̈ny wäär yen ŋoot bäänyic cɔl Uhuru Kenyata ee yen cï bɛn bɛ̈n kuany. Uhuru acë yök 54 buɔtic (54%) cuɛtic ëbɛ̈n. Acï bɛ̈ny aroŋbääny (opposition) cɔl Raila Odinga bɛ̈n lueel ala cuɛt acï ruëënymakuen (hackers) kecin ɣath thïn ku na wën cï nïn kadhorou thök, ka cï Odinga bɛ̈n lueel ala ka bï lɔ luŋdïït Kenya yic erin tɛ̈ cï kɛ̈ŋ caal thïn.

Aköl nïn 28 Penbɛ̈t, Luŋdïït Kenya acï bɛ̈n nyuc bïk kɛ̈ ye Odinga lueel piŋ kaam tueŋ. Ku bï tïŋ lɔn leŋ yen kë cï wääc, athör ɣɔn ke cuɛt kɔc acï keek bɛ̈n caath lukic. Athör cɔl 34A ka ye 41,451, athör cɔl 34B ka ye 291 ku athör tööŋ cɔl 34C ɣɔn kek ye nyuɔth tɛ̈ kuut kɛ̈k cuɛt thïn acï bɛ̈n caath ëbɛ̈n lukic. 

Luk acï athör ëbɛ̈n bɛ̈n cɔl ka ke tɔ̈u nyiɛnden ku bï keek bɛ̈n caath apɛth. 

(1) Athör 34A: Kam athör 41,451, athör 10,438 aa ke liu wäär cɔɔl kɛ̈ŋ. Abɛk cï IEBC nyuɔth aa rokcol (carbon copies), kɔ̈k akëc IEBC gutiic ku abɛ̈k aa ke cï thaany IEBC täu thuraa (photocopy) ken kɔ̈ɔ̈th.

(2) Athör 34B: Kam athör 291 wën cï bɛ̈i, 10 ala bɛ̈ibɛ̈i ka ce röt ŋiɛc kueen, 56 acïn yiic mɛ̈ɛ̈rpïu  (watermark), 10 akëc aluɔikɔ̈ɔ̈c (returning officer) thany cök ku 66 acïn këcï kaŋ ya guöt thïn. Athör 31 acïn yiic akuënkuir (serial number) ku 32 akëc thany kɔɔc nyin akutjuiermiir (party agents).

(3) Athör 34C ee ye cïn yic kɛ̈ktiët (security features) wala akuënkuir. Athör kënë ee ye ciët thura. 

Acïï kɔɔc aroŋbääny bɛ̈n lueel ala kënë acï tïmëtïm kadhorou (7 million) ke cï cuat wïc bï ke rac ku kën bï cak ya ŋuun ee timtim ku abak cuɛt yic ëbɛ̈n. 

Ku bï atɛny thiöök cök aköl nïn 29 Penbɛ̈t ku aköl nïn 1 Pendhoŋuan, luŋdïït Kenya acï tiäm Kenyatta bɛ̈n teem kɔ̈u ku kuum ala kɔ̈ɔ̈c dɛ̈t yam kuɛny bɛ̈nybaai thïn adhil bɛ̈n looi nïn 60 yic.

Bekätakthook:Apirïka
Clyde and Willis

**Clyde and Willis** naar karthɔɔn Amerika, made bï Äŋdhrɛw Wïlsään fɔ̈r YouTube. Dɛ̈buerte ɔŋ 31. jaŋɣer 2017.
Bekätakthook:!Main category
Mayielëwäth

thumb|
Jöŋ cï wɔɔk, tɔ̈ tënë wäth ku ruai
**Mayielëwäth** / **wäth** (mëw) ee tuaany ë mayiel wën arɛɛm bɛɛi në nyithic tenë mɛnhëraan ku lɛ̈idhiëthmith. Kitëtuaany puɔc dɔm anɔŋ atuɔ̈c ë guɔ̈p, ku jɔl yaa ayiɛlyiɛl ë të ciwɔɔk ë guɔ̈pic. Kekë kitkë, ayee kitkɔ̈k rac apɛidit buɔɔth. Kitë guiër ë nyithnyol cit cäth nɔŋic riɛl, ku miɛt ë puɔ̈ɔ̈u këc raan tak, riɔ̈ɔ̈c ë piu, cuɔ̈k jöt abɛ̈k ë guɔ̈p cimïnë cök ku cin, ariɛr ë nhom ku thöök. Tëcii kitetuaany röt gɔl, kekënë tuɔ̈l akölëköl  ee yaa thuɔɔu. Raan ci wɔɔk ë mëw aleu bë rëër ë pɛi 1-3 kecïn citëtuaany. Kitëtuaany atuɔ̈l të cii pɛi juɛc në diäk thök. Akölkɔ̈k, kit aye röt jɔɔk në nïn lik, kuaköldɔ̈, aröt jɔɔk të cii ruɔ̈n thök. Tuɔ̈l ë citëtuaany atɔ̈ kaam ci mëw luɛ̈ŋ ë guɔ̈pic ku nyithnyol cin. Të thiɔ̈k ɣɔ̈r ë luɛ̈ŋ ë guɔ̈pic ke nyithnyol, ke kitëtuaany aa lac tuɔ̈l, ku naa mec kaam, ke kitëtuaany acie lac tuɔ̈l. Tuaany ë mëw ayee mayiel ë wäth jɔɔk ku jɔl yaa aliŋ ë Othuralya yee cɔɔl lithabairath. Tuaany ë mëw ee rɔt tɛkpiny të ci lɛn ci wɔɔk ländɔ̈ kac, naa cie ye, kee mɛnhëraan. Luɛɛth ë lɛ̈n ci wäth anɔŋiic mëw ku ayee kɔc ɣook aya të löönykek ë raan thok ku yeɣum. Jɔ̈k aa kekëlɛ̈i yee tuaany ë mëw dɔm në pinynom abɛ̈n. Kacit 99% në buɔtic tënë tuɛnytuɛny ë mëw aaye yök tenë jɔ̈k të kac kek kɔc në bɛi yee jɔ̈k ketuaany në ye tuaany kënë. Naa tïŋ bɛi tɔ̈ Amirika, tuaany ë mëw ayee mɛnhëraan yök të kɛc alïïk kɔc ku kalik cit 5% në buɔtic ayee yeyök tënë jɔ̈k. Länyekuin acie mew kelac dɔm. Tëcïn wɔɔk, ke mëw ajɔl rälënyithnyol kuany kɔ̈u abë ɣet ë nyithic. Tiit (ŋicŋic) ë tuaany ee rɔt lëu të ci citëtuaany röt gɔl. Tuaany ë mëw ee thuɔɔu 24 000  lee 60 000 bɛ̈ɛ̈i ë ruɔ̈n thok në pinynhom abɛ̈n.  Käjuɛ̈c në 95% thuɔɔu yee mëw looi tënë mɛnhëraan ayee röt looi në bɛi ka Apirika ku Ethiɛ.

Bekätakthook:Tuany
Paŋeŋ

thumb
**Paŋeŋ** / **Maŋeŋ** aye juän ŋɛŋ (thɔ̈ɔ̈ŋ) kadhie awu ŋɛŋ tök but. Kïtke aye atuöc guöpic ebën, arɛɛm rɛ̈lic, aɣarnhom ku lac dhör ke cïn luɔi thiek cï raan looi. Kïtkä aye abuöt ɣön luɛɛth buɔth cök. Kɔc cï piɛ̈c aye kä lueel lɔn ye kït röt nyuɔɔth tëcït tënë nïn 16-18 tënë raan cï Paŋeŋ dɔm.  Ku aa dhukpiny röt tëcït tënë nïn 7-10. Kït Paŋeŋ aa kɔcdït yɔŋ arët tënë mïth. *[[Aye]]* luel lɔn tëcït tënë kɔc kadiäk kɔc cït dɔm yiic acïn kït. Kärac Paŋeŋ aa Paŋok(15%), dhiät keth(4%), mïiŋ ku abuöt nhiaan kɔc rool ku ace rot lac looi.

Paŋeŋ e rottek apɛi ɣön ye kɔc yiic thiääkthïn ku ee kɔc thiäi luɛth, athuöric awu ba aliir raan paŋeŋ wëi yïröl. Paŋeŋ ace läi ku luɔny dɔm; ee raan yetök yen ye dɔm. Raan cï paŋeŋ dɔm alɛ̈u bï lïääp gɔc akölë nïn dhorou dɔm tuaany ye ɣet aköl ë nïn bɛ̈t ŋuɛ̈ɛ̈n yen. Raan cï Paŋeŋ dɔm acï ye bɛn dhuɔ̈k piɛ̈rde yic ebën, tëdë ka dɔm ku kït aŋuën amääth. 

Raan cï paŋeŋ dɔm ayeŋic tëcï yen ɣɔ̈n luɛth kam ŋeŋ ku ŋeŋ but, awu bï luɛth gɔtic ku lɔ them paŋeŋ. ɣɔ̈n cï kɔc nhïim la tueŋ thin, aka riɛm amit bï them wal guöp tiit cɔl IgM. Kënë alëu bï lueth nyuɔɔth aköldä.

Paŋeŋ aye gël tä toom raan kënë yic rou wälde. Bɛ̈i kɔc cï nhïim la tueŋ, aye mat kek wäl cɔl Ajuëk, Rubella ku Varicella. Bɛ̈i ŋoot nhïm ciën cïmënë Apirika cï mïth ye lac toomthïn wälde, yene tɔ̈ yen thïn apɛi.

Kït paŋok kök cïmënë aɣarnhom aye gël tä muɔɔc raan Paracetamol, wal atitguöp cɔl Immunoglobin aye tuɔm rälic. Raan abï tääc panakïm tä tɔ̈ kärac paŋeŋ thin cïmënë Paŋok ku keth cï dhiät.
Raan tök tënë kɔc 10,000 cï paŋeŋ dɔm aa thou.

Të kïc kɔc toom wälde, ka raan 0.1-1 buɔtic aye dɔm ruön thok ebën. Thiɛ̈i cï tuöm wälde thiɛ̈i piny ɣen cï paŋeŋ dhukpiny tëcït tënë thiär-dhoŋuan buotic. Paŋeŋ atɔ̈ apɛi dït ɣɔ̈n bɛ̈i diët cïmëmë Apirika lik walke thïn. Yen aya, alëu bï thiɛ̈ipiny aloŋ kɔc cï dhiɛl toom walde. Wäthɛɛr liu wälde, ka paŋeŋ aye tuany mɛɛth pinynhom ebën. Thiɛ̈ipinyde dït apɛi ake ye rot looi kaam ruön tök le dhiëc ku mïth run dhorou le dhoŋuan akeek ye lac dɔm. Kɔc cï toom yiic, aa kɔc run thiärou kek ye dɔm. Alɔŋ giɛɛt pinynhom dïit cɔl Equator, ee kɔc dɔm ruönic ebën  ku aloŋ tueŋ ku ciën, Equator, ee kɔc dɔm Muöi ku Rudic.

But ku Arɛm ɣön ë luɛɛth ee raan cɔl Hipocrates yen kuany ye yic ruön 5th century BCE.

Bekätakthook:Tuany
Toŋgol

thumb
**Toŋgol** (**toŋ**) aye cɔl ɣɔɔl-nïn buɔɔt tëdë. Yen e tuany kɔc liääp(ɣook) apɛi ku aa kämluöök kek aye bɛ̈i. Kït toŋgol tueŋ aye jɔɔk cïmënë juän wum dhie wum cɔl aluɔr piɛ̈u, atuöc kek ɣɔɔl thin nyɔɔt. Kekä aye ɣɔɔldït dhie latiɔ̈r guöp tieŋic ëbën buɔɔth cök kaam yïthbuö thik lik. Të cï ɣɔɔl raan tieŋ, aka atiöör awu tiäk alëu bï piŋ täwëi raan aloŋthïn. Ɣɔɔl alëu bï dhiɛl rëël yïthbuö thiäär wälä wɛɛnthok, ee yen kë ye yen cɔɔl “ɣɔɔl-nïn buɔɔt.”

Toŋgol ee raan cɔl aɣɔɔl apɛi arëk abï ŋɔk, dhoŋ lɔ̈m ku cɔl raan adhör apɛi rin nyiëth ye raan yeyic nyiith ta ɣɔɔl yen. Mïth kïc ruön thöl aa ɣɔɔl këthin nyɔɔt awu cïk ɣɔɔl ëbën. Aye däk wëi yen ke ye lac looi. Kaam liääp toŋgol ku bën bei kïtke e ya nïn kadhorou leer thiäär.
Kɔc cï toom wäl agël guöp toŋgol alëu bï kek dɔm lakïn kïtke ace bɛn thöŋ kek kït kɔc kïc toom wälde.

Toŋgol aye kɔ̈mluöök cɔl Bordetella Pɛrtusis, thoŋ kɔc cï piëc bɛ̈i tënë kɔc. Yeen e tuɛny ye gopic aliiric ku e rot tek të ɣɔɔl raan cï dɔm awu thïïm. Kɔc aa röt ɣook kaam ajök kït ɣeet yïthbuö kadiäk leer ɣɔɔldït kɔc tieŋic.

Kɔc cï guup wal kämluöök nök ace kɔc ben ɣook nïn kadhië cök cëën.
Aye caar panakim tä gɔt luenh thin nyɔɔt awu athuöör wumic ku rölic bï them käm toŋgol.

Tiëtrot toŋgol e bï raan toom wäl toŋgol tiɛtwei. Jɔ̈k tuöm wälde e ya kaam yïtbuö kadhetem leer bɛ̈t dhiët cök cëën, ku tuömde aye beeric kënë yic ŋuan tënë menh naŋ run karou. Wäl toŋgol-tiɛtwei ee kɔ̈u thök të dït raan ku aye caal lon bï mïth cï ŋuën ku kɔcdït ben ber tuöm. Wal kämluöök-nök abï gäm raan cï kaŋ dom tueŋ awu kɔc kïc toom. Kɔc tuany toŋgol alëu bï kek kony wal kämluöök-nök tëcït tënë yïthbuö kadiäk ne gɔ̈c kït tueŋ röt. Kɔc juëc acï walkä yekony. Mïth kïc ruön thöl ku diäär liɛc adhil muɔɔc wal tëcït tënë yïthbuö kadhetem tapuɔc kït röt gɔl. Wal kämluöök-nök lëu bï kek gam aye; erythromaicin, azïthromaicin, klarithromaicin awu truaimethoprim/Sulfamethoxazole.
Acïn këne ye nyooth raan tuany alëu bï gäm wal kök ɣɔɔl lëu ce wal kämluöök-nök.
Mïth gäg apɛi kïc ruöön thölthok awïc tɛ̈ɛ̈c panakim të cï toŋgol kek dɔm.

Acï kɔc ŋickäŋ thööŋ lɔn ye raan maliön kadhiärkudhetem, kac diäk nhial (16.3 million) pinynhom ëbën wuɔɔk toŋgol ruön timkarou ku thiärkudhiëc nhial (2015). Thäi aloŋdït cï ɣook atɔ̈ bɛ̈i lanhïïm tueŋiic.
Ruön 2015, aka raan tim thiärdhiëckubɛ̈t ku buɔt kadhorou nhial (58,700) acï nok wɛɛn raan tiɛmtök ku thiärdiäkubɛ̈t nhial (138,000) cï kaŋ nök ruön tiɛmtök ku buɔtkadhoŋuan ku thiärdhoŋuan (1990).
Aye gɔ̈ɔ̈r lɔn ye meth 0.5% mïth cï dɔm yiic thou. Thiɛ̈ipiny toŋgol agɔc rot wärthɛɛr kuën yic thiärkudhetem (16th century). Kɔ̈m luöök cɔl Bordetella Pertusis kɔc dɔm toŋgol ayök ruön 1906. Wäl guöp tiit toŋgol abïybei ruön 1940.

## Kït ë toŋgol
Kït ë toŋgol lagai aye ɣɔɔldït raan tieŋ, wëi dët la ‘wuup,’ thöök, ŋökŋök ku ɣɔɔl ye thiäkic mën ku mën. Acï kɔc cï piëc yök lɔn ye ɣɔɔl toŋgol rël nyin puöt yiic, ku dhoŋ löm raan rin nyiëth ye raan yeyic nyiith të ɣɔɔl yen, ku rël alëëc aye cɔl aniɔp arëk bï lac ya wat ë path.
Ɣɔɔldït kɔc tieŋ ë rëprëp yäkyäk puötic yïc raan tuɛny yɔ̈kyɔ̈k. ŋökŋök ɣɔɔl cök cëën ee ye nyuɔɔthh lɔn yen
toŋgol.

Bekätakthook:Tuany
Bar el-Gädhal

Apamduööt:Bahr el Ghazal in South Sudan 2015.svg|thumb|Bar el-gädhal në gïïrëpiny de Paguot Thudän]]
**Bar el-Gädhal** ee  lɔ̈ŋ(paan) tɔ̈ në parutcuɔl ë Paguot Thudän. Rinke akee bɔ̈ në wɛ̈ɛ̈r cɔl bar el gadhal, të de lɔ̈ɔ̈k nɔŋ kë cït pawut ë parut Bar ël- gadhal baar (wäär) ku wärrrap anɔŋ akeu kennnë kɔc ciɛl ke Apirïka, në lɔŋ pacuɔl.

Yen ee tän toc ku ke alɛi piny lɔ- janɛny ciɛŋ në Jiɛ̈ŋ man ëye pïïrden ye ya duum yïkï keek puur ku many ë ɣɔ̈k ku kuan de Luwa Partit. Akököl ë Bar el-gadhal, aake ye keek peec në dupëëc tɔ̈ në aken de Dapur. Ku pawut ë Yigip acï tiɔp ë Bar el-gadhal cɔk ye këde në run 1864. Lɔ̈ŋ ee cï mat në Aŋlo-Yijip. Kɔc ke Yijip Thudän ku acï bɛ̈n bɛ̈nbei ke ye pawut ɣɔn cennë yen wɛ̈ɛ̈kbei ë nɔŋ Ekutoria në ruɔ̈n 1948, ku ye pawut në Repubik ë Thudän. Në run ë 1996, ke lɔ̈k acï bɛ̈n tekic në payaam kee ŋuan ke aguiɛɛr de mäny de baai, ku na wäär cï Thouth Thudän bɛ̈n nɔŋ nhomlääu në run 2011, ke ka cï bɛ̈n bɛɛr tɛ̈ɛ̈kic ë pawuɔ̈t ke thiɛ̈ɛ̈r. Yen lɔ̈ɔ̈k acï tɔŋbaai bɛ̈n riɔ̈ɔ̈k në run juiëc. Yen ee ye thɔ̈ɔ̈r tɔŋbaai tueŋ  kɔc ke Thudän. Në run 1982, ke (SPLA) acï Jɔn Garaŋ bɛ̈n looi bë thɔ̈ɔ̈r kennë kɔc ke parut –muk akuma  kärtuɔ̈m. kennë yennëke guɔ dac bɛ̈n ya gɔ̈cë kë ye cɔɔl tɔŋbaai de rou kɔc ke Thudän. Ater dɛ̈t yen cï bɛ̈n ŋuɔt ke ɣet agut cï run 2003 ku nɛ̈k kɔc juiëc apɛi wɛ̈r 2,000,000. (Biänabuur thiɛ̈rnyiɛɛny rou). Namba(cin) dïït de lɔ̈k në biäk thïn aacï keek tääu ka aacï köök në pawuɔ̈t (bɛ̈i) thiääk kennë ke.

Bekätakthook: Paguot Thudän
Brundi

thumb|Beer de Brundi
thumb|Brundi tɔ̈ gïïrëpiny de Apirïka
**Brundi** ee pamac cïnadɛ̈kdiɛt  (paan cin kiir/wiir), tɔ̈ Lɔ̈k bääudit ku akɛu kek Ruanda në parut, Tändhaniɛ̈ në pabak ke paguot, ku jel aa Koŋgo në pacuɔl. Gɛnamatnhɔmde aye cɔl Bujumbura. Në paguɔt-cuɔl akɛɛu kek Baaudït Taŋganyika... Thok ŋicjaŋ keek; ayee, Prɛ̈ny ku jɔl yaa Kirundi, në akoolkɔk, ke Kithwaili aye yok në aken de Tandhaniɛ̈nyin.

Kuatdït apɛi ee kuat/thau cɔl Utu ayeki 85%, ku lɔ kuat/than cɔl Tut-thi ayeki 15%, ku jɔl yaa kuat/than cɔl Twa, keek aliki areetic;  aloiki tecit 1%..

Keek kuɛɛtke kediak kek aceŋ Brundi në ruɔn 500... Në ruɔn 200 ke Brundi ke pan-ŋaknhɔm laaunhɔm. Agut ce göl 21century, ɣɔn bii Jermɛn (Germany/Almaani) kek ben aruɔɔmpiny (colonized). Brundi ayok nhɔmlaau në ruɔɔn 1962, ku kɔnë mac në panŋaknhom, ku nɔŋ "locpiny gɛ̈ɛ̈k" (series assassinations) ku "iŋglap" (coups) ce rot looi në yiŋde paankɔc ku akutwelemiirtok në 1966. Nɛkdekuat ku jɔl aa tɔŋbaai aa-rou, 1970 ku nyɔkrot 1990 acë baai pɛ̈n latueŋ, ku kɔcke Brundi aa kɔctöŋ ŋɔŋnyiin apɛidit në pinynhom. Në Akol nin 13 Pɛi ë Diak (Aduɔ̈ŋ). Në 1992 ke Bɛny de iŋglap de Tut-thi, raandit cɔl Piere Buyoya ke loi looŋ wen be akutwelemiirjuec pɔ̈l... Në, 2015 ke acë nɔŋ akɛ̈ɛ̈kdït wɛt wic bɛnymacbaai cɔl Piere Nkurundhidha bii kɔɔc ë bɛɛny në kede diak. Goki (iŋlap-coup) them go löny, ku ɣonlooŋ ku jɔl yaa kuënykuëny (election) ace bën "jäämguɔp" (Criticised) ne Akuɔtnhom ke Pinynhom ëbɛn (International Communities).

Kɔc juec apɛi aceŋ në rip (rural), kɔc lik apɛi 13% kek aceŋ Geeu (urban) në ruɔɔn 2013. Brundi ee paan toŋ koor apɛidit në Aprika. Reer në bɛ̈i ke rip yiic acë  tiim ka thok, "riak'ëtiɔp" (soil erosion ), ku jɔl yaa "määr ë kacëŋ" (habitat loss).

Tecit 600 km2 de roor yen acë doŋ ku tecit 9% aye määr ë ruuntok. "Akutnhom Miɛtepiɔu Pinynhom" (The World Happiness Report) 2017 acë Brundi taau ee paan de rou,  ŋɔŋnyin në pinynhom ke ye 154..... ....

Bekätakthook:Apirïka
Nhialic acë dhor në ɣok

**Nhialic acë dhor në ɣok** (God grew tired of us në Dïŋlïth) ee cäthatïïpëyitac cï loi në ruɔ̈n 2006 ë jam anyiköl dhäk kädiäk në dhäk Thudän cë mɛr wei, aa akut riënythii tëcït raan 25000 cï riŋ wei ërin ë toŋ Thudän dömthok ruɔ̈n 1980 yiic, ku kä cï röt luɔ̈i këk ëcäthden la Amatnhom Pawut. Ee gäät, guiɛr ku gëër në raan cɔl Christopher Dillon Quinn.

## Wetciekic
Nhialic acë dhɔ̈r në ɣok, atɛ̈t anyiköl la keny ril cï riënythii Paguot Thudän kädiäk, John Bul Dau, Daniel Pac ku Panthɛɛr Bior le këk Amatnhom Pawut ku të cikek la luui thïn alɔ bïk aköldencien path yök.
Këk aa go cäthden ë 1600 km  jɔ̈ɔ̈k ruɔ̈n 1980 yiic kë ŋot këye dhäk kor, bïk jäl panden cï tɔŋ rac ku bën kë la cäth aya bïk röt nyai riäŋ ë Ethopia yiic. Ee run dhiëny näkkë këcäth këyɔ̈ɔ̈p të pɛth cïnic tɔŋ, raan tïïm kädhiëc aacï thou kamken ë nɛ̈kcɔk, thokpiuguop, muc manyëdum ku näk thuumëkuat,agut jɔl këk të ŋuɛ̈n cïnic näk la yök  Kenya të cɔl Kakuma, bur Abakök Kakuma. Na ɣɔn ruɔ̈n 2001 ke Amatnhom Pawut cɔl 3600 në dhäk cï mɛr wei ë Thudän, lɔ yiic yï John Bul Dau, Daniel Pac ku Panthɛɛr Bior, bïk bën la ciëŋ Amerïka.
Dhäk wen acï ciëŋden ben dhot cök bei ku bën kë la keny dä jɔ̈ɔ̈k cök ku nyëŋke 1000s aa abakök kɔ̈k ciëën, kɔ̈ckën cïk cɔl keye ɣöt thuɔŋden ërin cäthden ril cï kë tempuöthtëtök kedhie.
Këk ëmën aa dhiil röt piööc bïk pëkweipuɔ̈u ë ciëëŋ ril Amatnhom Pauwt cï kë piek nhïïm thin,ciëëŋ ye raan ëbɛ̈n dhiil luui apɛi bë röt muk ŋiëc, ku tɛ̈ɛ̈u kënhïïm piny bïk këriëëc ebën lëu kë ë luoi ya looi ërin bï këk kɔ̈c cïk nyääŋ ciën Kakuma kony.

## Alɛɛcëlonpath
Cäthatïïp kën acä ariop akuttemwɛ̈tcökdit alɛɛclonpath:Cäthatïïpëyith ku alɛɛclonpath amedaai kën Tëër Cäthatïïp kääcëruɔtde: Kuatthöŋ në Cathatiïpëyith në Yath Cäthatïïp Sudan në ruon 2006 nyaai. Ku yen aya acï alɛɛcëlonpath në Cäthatïïpëyith Path Apɛi nyaai ë Jan Cäthatïïp Deauville France ku Jan ë Cäthatïïp Galway Ireland.

Bekätakthook:!Main category
Akut Akim Cinakëth

thumb|Meth nɔŋ tuany kwashiorkor në Tɔŋbaai Nigeria
**Akut Akim Cinakëth** (***Médecins Sans Frontières***, *MSF*) aye akut pinynhom cindɔ̈ɔ̈r kemiir ku yen ee mɛnhraan kony. Yeen anyicë luɔide tënë bɛi cï tɔŋtɔɔŋ  keriɔ̈ɔ̈k ku pamaac ŋɔ̈ŋ cee tuɛnytuɛny ke jäälthin. Akut Akim Cinakëth acï këleecëluɔipath (ariöp) lööm në ruɔ̈n 1999 në rin cënë luɔi de kɔc tɔ̈ akutic gam ku lec. Luɔi cït konyëkiim tënë riɛ̈ŋ puɔc tuɔ̈l ku ke yeekek pinyëbɛ̈n  wɛ̈ɛ̈t bïk nyïn tïït në riɛ̈ŋë mɛnhëraan cë thiɔ̈k ke tuɔ̈l. Në ruɔn 2015, käcït amëluui 30 000, ku käjuɛ̈c tënë keek aayee akim, amebëëc, amëluuiakim kɔ̈k, atëtëjuɛ̈r, ku atëtëpiu ku jɔl yaa amukkɛ̈ŋ acë konyëkiim yɛ̈k kɔc në pamaac 70  yiic. Amëluui juɛ̈c tënë amëluui ayee luui të cïn ariöp. Amëmöcaguan ayee 90% në wëu akutjuɛ̈r këne cuatpiny ku abaŋ dɛ̈t  cëdöŋ ayee  amëluuiëwëu tääu piny, ago wëu kakut në ruɔn thok abɛ̈n ɣet  në 1.63 timëtimdä.

Akut Akim Cinakëth acë gɔl në run 1971, tëwär cï tɔŋ akut yee cɔɔl (Biafra) jal tuɔ̈l. Tɔŋë Biafra ee cë rɔt looi në pan yee cɔɔl Nigeria. Yeen ee gɔl akut thin akimë pamac de France ku jɔl yaa awicwëël awën gör bë konyëkiim bë ɣet ku bik cuɔt bë thɛ̈i kɔ̈k cë tɔ̈ në pamac  French au thɛ̈i tɔ̈ akeu lɔŋtui ago kë konyëkiim yök aya tëcïn tiɛɛl ë kuatëraan, yanh yee raan door ku nhiɛ̈rë wëlëbäany. Akutjuɛ̈r këne aya,  aci lääuënhom ku cuɔ̈k mɛ̈tëyic kabaŋ dɛ̈t nyuɔɔth be ya löŋde ku pɛ̈l kɛ̈k  ë wëlëbääny, yath, ku mɛ̈cëkäŋ në wëlke yiic. Ke yen wɛ̈t këne,  akutjuɛ̈r acë abuth weu ci duɔ̈ yök tëne miir ku akuutjuɛ̈r cin dɔ̈ɔ̈r kemiir tekiic bik lik. Kek ë lööŋ akut käkë,  aaciye puɔ̈l bë yaa jam ë nhom läau të nɔŋ yen tɔŋ ë tuɔ̈l, ciɛ̈m ë weu ku loiloi kɔ̈k ë konyekiim gël tënë mɛ̈nhëraan. Akut acaa apuruk cɔɔl arak tok bik tɔŋ muk në käthɛɛr keyiic  ɣɔn looi thuumëkuat rɔt në pamac de Rawanda në Runë 1994.

*
Tuaany aluranyicɣɔ̈ɔ̈m

thumb|
Mɛnh nɔŋ run ka 11 ku atuaany ë jɔŋtooc ku acï but yac në rin cî cuɛ̈ny riääk ku kuet pïu në yacic (Agusan del Sur, Philippines)
Tuaany aluranyicɣɔ̈ɔ̈m akölkɔ̈k ayee cɔɔl Jɔŋtooc, tuany anyicɣɔ̈ɔ̈m ku Bilharzia.   Yeen aye kɔ̈m aluranyicɣɔ̈ɔ̈m bɛ̈ɛ̈i, ɣɔ̈n ye ke dac dɔm në guɔ̈pyic aye guiër ë lac ku cïïn. Kitëtuaany anɔŋ arɛɛmë yic, yɛ̈nyë riɛm ku laac ë lac nɔŋyiic riɛm. Kɔc cï wɔɔk tëmec alëu bii tuaany ke cuɛ̈ny ku rok riɔ̈ɔ̈k, rol (cuɔ̈k dhieth) ku tuaanykaar alɛ̈ɛ̈c. Tënë mïth, keek aayee tuaany ke yiɛ̈k cuɔ̈k cil ku cuɔ̈k nyïnyë käŋ.
Tuaany ee rɔt tɛkpiny tëci mɛnhëraan pïucinawai (fresh water) cï wɔɔk aluur jak. Aluur aaröt luɔ̈nybei tënɔŋ anyichɔ̈ɔ̈m ë pïucinawai cï wɔɔk. Jɔŋtooc adït nhom tenë mïth cieŋ në Bɛ̈icilyiic në rin yee mïth ke pol në pïu cï wɔɔk yiic. Akutë kɔc kɔ̈k yee bilhardhia ke dɔm anɔŋ yiic kɔcëpur, atooc ku kɔc ye pïu rac lööm bi kek ke luui. Yeen ee kuat ë käm ye cɔɔl helminth. Tïït ë tuaany ee rɔt looi të cënë toŋ alur yök në lac ku riɛm yiic. Tïït alëu bë nyuɔɔth aya të yök ë apëntuaamy ye guɔ̈p ke rɔt gël në aluranyicɣɔ̈ɔ̈m në riɛm yic. Kuɛr yenëke tuaany gël anɔŋ juɛ̈r ë ɣän yenëke pïu path yök thïn ku nɛ̈k anyicɣɔ̈ɔ̈m bïk lïk. Wäl yee cɔɔl praziquantil ayee yiɛ̈k kɔc në ruɔ̈n thok abɛ̈n në ɣɔ̈n dït tuaany ke nyin thin. Kenë ayee looi në rin bënëke akutë kɔc cï wɔɔkë Jɔŋtooc dhuɔ̈k nyinpiny, ago thiɛ̈i ë tuaanypiny nyinkur. Pradhikuantil aya, ee wäl ci Akutëjuɛ̈r Dëëm de Pinynhom (WHO) nyooth bënëke kɔc cï wɔɔk yaa dɔɔc. Jɔŋtooc aci raan 210 tïmitïm ɣook në ruɔ̈n 2012 në  pinynhom abɛ̈n. Ka cït raan 12, 000 agut 200, 000 ayee thou në ye tuaany kënë ne ruɔ̈n thok abɛn. Tuaany anyicɣɔ̈ɔ̈m ayee dac yök në tiɔm de Apirika, Ethiɛ ku jɔl yaa Amirika Paguot.
Vladimir Vladimirovich Putin

thumb|Putin, 2020
**Vladïmïrï Vladimirovich Putin** en ke Reenh/Bɛ̈nydit pande Ruccia. Putin ee dhiëth Leningrad, emɛn cɔl Santo Peterthburg pande kɔc Ruccia Mɛ̈n de Thoviet aye pɛi nïn dharou 7, penëthiär 1952. Amëdhiëëthke akeye wun Vladimiri Thipiridonovich Putin, dhiëth 1911-1999 ku man aye Märia Ivanovna Putina, dhiëth 1911-1998. 

Putin enke Bɛ̈nydït tet wɛ̈nthɛɛr de piny Ruccia mënë 1999 agut 2000, ku jɔl bɛr a Bɛ̈nybäny de pinyde Ruccia mënë penëdiak agut cë ɣen penëdhiëc, ku ee Bɛ̈nybänydït tet pei, jɔ̈k ë 2008-2012. Në ee mäcë cök, go jäl bɛr bɛ̈n keye Reeth/Bɛ̈nydït pei run 2012 agut emëthinë.

Putin en ye duŋɔ̈ɔ̈r de akut kuumbai cɔl Akut Mɛ̈t Ruccia. En akut kënë acë ceŋ kaye wɛ̈ɛ̈r në kɔ̈ɔ̈c ee loi-ic në kɔcke Ruccia mënë ɣɔn thɛt Mɛ̈nde Thoviet yenhom piny. Yen eye ran töŋde Luaŋde Gämthɛɛrceŋ dende kɔcpanden (kanitha de ƔOrthodok) kɛn, ku en ecë liöi ë tik ku nyiɛ̈ŋë mïïth nyïïr karou.

Mënë run 1985 bɛ̈n 1990, Putin ee luikeek KGB Mɛ̈nde Thoviet në lɔŋ käthiɛnë kekɔ̈th, dai ku görkalei (Secret spy services).

Putin, ee lui Drethden yic, ee ye bak thɛɛrtɔ̈ pabak (cuëny) de Germanï. Na wän acë pan pabak (cuëc) de Germanï riäk ku cuɛt yenhom piny abï lɔŋonŋon në 1989, acë bɛnë loc bïlɔ̈ pinyde Leningrad, tëwɛ̈në leer en Jama/panpiocëbën penëdhetemic run 1990.

Yen acë luoi jɔk Mac de duɔlatic (International affairs) bak panpiocëbën de pan Leningrad. En acï kuany keye duŋɔ̈r de akut Mac de duɔlat de Santo Peterthburg, mäktämde Bɛ̈nykɛl. Putin acë muɔ̈l ëë thöc wɛ̈n muk KGB penëbɛ̈ɛ̈t, aye pɛ̈ɛ̈i nïin 20, 1991. 

Naye run 1994, go bɛ̈n keye bɛ̈ny de rou buɔth bɛ̈nydït muk pende Santo Peterthburg. Naye penbɛ̈ɛ̈t 1996, go jäl bëi Mothcow ku lui loiloi juɛ̈ɛ̈c wäcic alɔŋde thönydït thiekiic de tueny pinyde Borith Yeltthin. Yen acë lui keye duŋɔ̈ɔ̈r de FSB (aye bak yamde KGB) mënë penëdharou run 1998 agut penëbɛ̈ɛ̈t run 1999. Eeye dugɛ̈ɛ̈nde akut tiët nyinë bai ëbɛ̈n jɔ̈k penëdhiäk agut ɣen penëbɛ̈ɛ̈t run 1999.

Putin acë jäl bɛ̈n keye Reenh/Bɛ̈nydït tet de Ruccia penëdhiäk run 2000.

Bekätakthook:Kɔc
Kameroon

**Kameröön**, aŋicthei rinkën **Paankɔc Kameröön**, ee pamac tɔ̈pacuɔl Apirïka. Anɔŋ akeu kekkë Nigeria alɔŋ pacuɔl, Cad alɔŋ parutbak, pamac Ciɛl de Apirïka alɔŋ pabak, Equatorial Guinea, Gabon ku pamac Kongo alɔŋ paguot. Wäryɔ̈u ë Kameroon aye jɔɔk liem ë wär në Guine bë gut adɛ̈kdiɛt atlantik. Thook Franch ku Dïŋglïth aa kek thook luɔi në miiri Kameröön. Piny ë Kameröön aguëlic, anɔŋic ɣön liɛɛtcäu wärkou, gat, pinyliɛɛt, roordeŋ ku liilditiic.

Gɛɛthken ditbikteem ë juec kɔccieŋ e Douala ku ëtɔ̈ kiir wouri kou,e yen genamtnhom ë muökëkaŋ baai, luɔi ë ɣɔɔc ku e wanhadɛ̈kdiɛt, Yaounde ku e yen genamatnhom ë wëlbääny ku juɔl la gen Guroua. Kameröön aŋic kɔc juec ërin tiöndhëëŋ ë ciëŋden thɛɛr cimenë makotha ku Bikutthi ku aŋic aya ërin akutadiircök wunden cï tiam apɛi. Kɔc tueŋ ke cieŋ ë lɔ̈k kën aa la-yiic kɔc thɛɛr Thao alɔŋ ban ë chad kou, Baka alɔŋ paguotbak kek ayiep ku aa kuany liim. Kameröön ëye pamäcalei ë German ɣɔn e ruon 1884. Naɣɔn tɔŋ tueeŋ pinynhom cök ciën ke tekic erou kam France ku Amatnhom panŋaknhom. 1 961 ka abaŋ Kameröön mac France yök nhomlääude ku bï bei kë cɔl Paankɔc Kameröön, mac bänydit cɔl Ahmadu Ahidjo. 1961  ka abaŋ Paguot Kameröön mac Dïŋglïth matröt kekkë paankɔc Kameröön bïk ya pamac tök. Kameröön amacröt wët path ku aŋuɛ̈n alɔŋ wëlëbääny ku rɔ̈mkäŋ ë baai, kënë acï baai cɔl latueŋ këkkë luɔi puɔ̈r, gëëk, gëëkluŋ ku luɔ̈i miokepiny ku ɣaric tiim ye ɣööt ku käŋ looi.Abaŋdit kɔc ë Kameröön aa dupuur ëpur käthii lëu kek thook epath. 1982 ke Paul Biya acï ya bänydit mac Kameröön,amɛc tɛ̈ɣɔn këkkë akutdenriɛldekɔc Kameröön. Aŋiɛcwelbäany në abaŋ pan Kameröön e jam thoŋ Dïŋglïth aacï kɔ̈ɔ̈c ke wët wïckëk miirmatwuɔt nɔŋic riɛldit, tëk bei panden ku nhomlääu tënë Kameröön.

thumb

Bekätakthook:Apirïka
Djibouti

thumb|Beer ë Djibouti
thumb|Kärɔ̈ɔ̈m ë Djibouti tɔ̈ Apirïka
**Djibouti** (aŋïcjäŋ ka ye cɔl **Paankɔc Djibouti**) ee pamac tɔ̈u pabak wäryɔu Apirika. Djibouti ayök nhomlääude aköl nïn 27 Pen Dhɛtem, ruön 1977. Pamac kënë ee ye ker piny kɔɔc Somali ye cï kɔc pan cɔl France keer run 1800-ku-tɛkac wäär cï kɔc France abaŋ Apirika bɛ̈n mac. Djibouti acï yök ka lɛŋic raan 818,159 wäär kueen kacke ruön 2009. Ee pan tök kam bɛ̈ɛ̈i lik kɔc thïn Apirika.

Djibouti acï mɛt Amat Bɛ̈idït (UN) yic aköl nin 20 Pendhoŋuan, ruön 1977. Atɔ̈u akut bɛ̈ɛ̈i Arab (Arab League) yic, Amatnhom Africa ku Riɛlkammïriic Latueŋic (Intergovernmental Authority on Development or IGAD) yic aya.

Kathɛɛr Djibouti aa dhuk ciëën ruön tiim juëc dɔm thok tɛwäär cï yen kaŋ ya rëër wunwuöt (empire) cɔl Saba (Ethiopia) yic leer kaam wäär cï kɔc Djibouti biök ya la ɣaac wei kɛ̈ŋïr ku kɛ̈wɛ̈u pɛnthɛɛr Ijip (Egypt), Pakistan ku Caina (China).

Liääpdeen cï kek lac liääp kek Arab tɔ̈u Aguukic Arab run 1,000 ku tɛ̈ kac, kuat Somalia ku Afar ke tɔ̈u baai alɔŋ kënë arɛ̈ɛ̈r kam kɔc Apïrïka tueŋ cï yanh jur jɔ̈ŋköör (Islam) gam. Djibouti ee pan ye yanh jur jɔ̈ŋköör theek thïn ku ee lac luui kakeen wɛt Nhialicdeen ku amɛtmɛt Juur Mïthiɔ̈ŋ aya.

Pankën athiɔk kek tɛ̈ kooric Wär Apac (Red Sea) ku kɛya aye tïŋ kaye tɛ̈ ril apɛi alɔŋ riɛlmɛ̈c (military).

Djibouti athiɔ̈k kek Tuŋ Apirïka. Alɛŋ akeu kek pan cɔl Eritrea parut, kek Ethiopia pacuɔl ku paguöt, ku kek Somalia paguötbak. Akeu abaŋ cï döŋ acï wëër karou jal thiik thok, Wär Apac ku Liemwär Aden (Gulf of Aden) pabak.

Bekätakthook:Apirïka
Nääkdït ë Bentiu 2014

**Nääkdït ë Bentiu 2014** acë rɔtlooi ɣɔn në pɛɛi nïn 15, Pen ŋuan 2014 në Bentïiu, në parut ë Paguot Thudän, në thaa de Paguot Thudän tɔŋbaai. Yen acï economist lueel cï ke ye nääk arac arëtic de ruaat de tɔŋbaai. Në kaam ŋoot tɔŋ tueŋ, ke kɔc aa kee cë riŋ në ɣän ke duɔ̈ɔ̈r ku dem/töök yic ke ɣän thiɛ̈iwëlpiny lɛ̈k ke bäny ke kɔcroor ke kuan-peei ke kee bɔ̈ ënɔ̈ŋ keek, ke cie Nuɛ̈ɛ̈r, cöötkɛ, bë diäär ke kuan-peei rum/peec/ rum riɛɛr, yötkɛ̈ (UN de yic/yiny raan  duluup (dubuth, dugïïk, magïïkthok) lueel, ye të cï kɔcroor Bentïu yuïït thïn  kennë apuruuk ke akuma në tɔŋdït arëët, go kɔc muk toor ke kɔc teer ke keek piny yɔ̈ɔ̈p në nïn keerou ke kee. Matiir (anääkkɔc) aa cï Amat de Bɛ̈idït Lonloi  (UN) kee bɛ̈n nyic ke kee ye apuruuk ŋɛ̈ɛ̈r Nuɛ̈ɛ̈r ke, ke kɔc tɛɛr kennë akuma (SPLM/O) lekɛ̈ në piny kunë piny, kanitha/luaŋ Nhialic kunë luaŋcäär, ku panakëm, wekkɛ̈ kɔc në kuat, ku në gäm ku mockï kɔc ke cï döŋ-ciɛ̈ɛ̈n. Kɔcbaai aa keek nɔ̈k geeu panakëm, në kanitha de Katholik ku në Kali-Ballee luaŋcäär, të cï thiɛ̈rnyiɛɛny guuŋ/thiaan.

Në wik të cennë kɔc nɔ̈k, ke gup cï nhiany aa cï bɛ̈n ŋoot piny në dhɔ̈lic. Acï akuma de Paguot Thudän bɛ̈n lueel, kɔc cï thou në ye nääkdïtë aa wɛ̈r 400. Në luaŋcäärdït yetök, “ke kɔc wɛ̈r 200 aacï keek piɔ̈ɔ̈l/thiɔ̈ɔ̈l ke kee cï keek nɔ̈k ku 400 nɔŋ ɣäntöök,” yennëka cï Amat de Bɛ̈idït Lonloi (UN) lueel. Cë luɛɛl de cäät, ke cin dït awïkriääk (acïbaŋ aaye kɔc ke Thudän në biääk de ɣɔɔc de Därpur ku yen ye cɔ̈ɔ̈k de apuruuk ke (J E M), de kut ë kɔcroor ke Därpur aa ke riɛ̈th ya cïk akuma de Paguot Thudän kuɔny.

Bekätakthook:Paguot Thudän
Panthou (Heglig)

**Panthou** kɔye Heglig në thoŋ Arab, ee gëëu kor tɔ akeunyin käm ë Paguot Kordopan Pawut ku gëëu ë Mët Paguot Thudän. Panthou kɔye Heglig äye lööm Paguot Thudän Miir lɔn yen piny teerë, kuaye Thudän lööm keyë kede. Rin ë gëëne äye thääny  rin ë tim cɔl ‘thou’, ee tim ee cil në ɣään tine lɔkë (rin Arab cɔl Heglig ebɔ tine timë). Panthou ee lɔk eteerë ɣɔntɔ tɔŋbaai ë Thudän. Në cielic dä Könythii rün 2012, tëŋgelbaai Paguot Thudän ëce dom miök kuäkpiny tënë Thudän.
Thudän eyë dërthïn än ace piny beny dom miök ë Heglig lööm në thök dööm niin thiär (10 day occupation) në Tëŋgelbaai de Paguot Thudän (SPLA).
Dom miök Panthou tɔ Panthou ee cetäu akinthïn lɔk jiär Muglad, ee ɣarëlöl nɔŋ tedit ë Paguot Thudän  koloŋ miök  cïtiëŋyök. Dom miök Heglig ee kɔŋ yiik ne run 1996 në Arakis Energy (emën, ee bäk de Talisman Energy). Yaköle, ayë luɔɔi në Greater Nile Petroleum Operating Company. Guërbei tënë Heglig acï luɛl lɔn cën gun në run 2006 ku adhükciën yemën.
Dom miök ecï thööp gutci Kartoum ku Buur (Port) Thudän në luŋbaarɣɔɔric Naildït (Greater Nile Pipeline) në Pɛnëdhorou, 2006, kaampamaac akutäjuer, kenakölluööt, ɣönluk de tëmluk acë akeu d’Abyei dhükciek, arɔmbaai tɔ kääme Paguot Thudän ku Thudän.

Tëklɔc acë dom ë miök Panthou ku Bamboo tääu tine akeu Abyei, akëc  diknyuɔth lɔn yen bäk Thudän kɔye Paguot Thudän. Ku aa këc röm miök gam;  kek bëëi karëu atëër lɔk toŋë. Enɔŋ Tɔŋ tine lɔkë ɣɔntɔ duɔɔt run  2012 në Heglig, kedhiɛ, Tɔŋ tuëŋ në Heglig ku Tɔŋ ciënrou ë Heglig.

Bekätakthook:Thudän
Eriteria

**Eriteria** ee pamac tɔ̈ pabak wäryɔu Apirïka, yen atɔ̈ Wär Apac yɔu aya. Yen atɔ̈ parut de Bab-el-mandeb ku tuŋ ë Apirïka. Eriteria ala akeu kekë pamac Thudän, Ethiopia ku Djibouti. Piny pan Eriteria ee 101,000 km² ku yen ee tök në pamaac korbëtɛɛm Apirïka-yic. Cinëkoc Eriteria ee tëcït 5.6 tïmëtïm. Abaŋdït aa jam Tigrinya tëdä Tigre keye thuɔŋden. Eriteria ade nhom dhieth kadhoŋuan: Kɔc Far, Balen, Hedareb, Kunama, Nara, Rashaida Soha, Tigre ku Tigray-Tigrinya. Wëu de Eriteria acɔl Nakfa. Cïmën tök në rouic në wëu Eriteria-yic aa ben tënë kɔc Eriteria ye ciëŋ aɣer. Kek aa wëu tuɔɔc baai tënë kɔcken baai. Abaŋdït de abëk kɔ̈k aa bën puɔ̈ric. Pamac juëc acë piny Eriteria mac. Kam 1885 ku 1941 ee cï Italy rum. Kam 1941 ku 1952 ee cï Amat de Bëidit täu tiet ë Amatnhom Mäcŋaknhom. 1952 cök, Eriteria ee cë bɛn abaŋ de Ethiopia, ku acë kɔc Eriteria kuec. Kën ee yen wët cï toŋbaai looi kam kɔc Eriteria ku miir Ethiopia. Ɣeet 1993 Eriteria acë nhomlaaude yök ciën wën cï kek cuet tënë kacken. Ee yen pamac töŋ yambëtɛɛm ee pinynhom ëbɛ̈n. Eriteria aŋic ke pamac ayaŋkɔcbëtɛɛm Apirïka-yic, kamdët aye thööŋ kekë Parut Korea. Pamac acï jɔ̈ny rin juëëc temkɔ̈u de yithraan, kor nhomlääu ku juëëc döm cïncɔ̈kde.

Bekätakthook:Apirïka
Anyak

thumb
thumb
**Anyaaŋ** (*Bitis arietans*) ee kuande këroordollec (viper) ee yök në baknɔŋtiim ku paanic alɔŋ de Paguot Thudän, Morocco ku Pacuɔl Arabia, Aprïkaic ëbɛ̈n aräk aye alɔŋde pinyliɛɛt ku lɔɔk dëëŋ. Ee yen ee thuɔɔu juɛ̈cke kɛ̈ɛ̈c këroor bɛ̈i në piny Aprïka. Akuënciɛl de acït tënë 1m në bɛ̈ɛ̈r ëbɛ̈n ku dhïildeic. Lääi cïtë kääkë alɔŋde Thuodia Arabia acë dït. Keek acë 80cm wanthok në bɛ̈ɛ̈r kɔ̈u. Kedhia aa karuɔr thöŋkɔ̈k cïncït, aräkaye jäl aa muɔnyde ee länë ye yök alɔŋde Pabak Aprïka ku Cape Province, paguot Aprïka, ee naŋ cït lɔ thiɛŋthiɛŋ ken maketh ku macär lɔ thomthom. Acɔk lɔnëye kek rërë tiɔpnhom tëcïn pïu, kë keek aye nyiec kuaŋ apath ku alëu yith kë yekë puɔlic, aluɔ̈t, aye dac yök këke thiaŋ röt në buɔ̈ɔ̈t lɔ rɛurɛuyic. Aye but nïïn aköl, yäp cäm arilic, aye këyuïc bïïk miëth yatäc narët. Cämden aye lääi kor, diɛt, lääitoc kukɛ̈ nɔŋ kɔ̈ɔ̈th kuɛc. Cine nɔ̈k tënɔŋ ran en kɛ̈ɛ̈cë anyak atɔ̈ nhial, tɔ̈ kekë dïtnyinde kɛ̈c ku kɔ̈k tɔ̈thïn. Thuɔu alëu bë liu ku jäl ker në adɛn dak 15% de kakën bec aluɔ̈t në nïïn karou lɔ ŋuan. Thouthou juäc aye matic kekë panakïm ŋɔ̈ɔ̈ŋ nyin ëë mäkthuɔ̈l ku dhɛ̈ɛ̈rdenhom. Kekë karuɔrkɛ̈ aye lui apath në mɛ̈cmɛ̈c/liɛ̈pic ku acë luɛ̈l kok.Ayɔ̈ɔ̈p ace yökkë anyaak ke lëu bïkeya mac në ruun juɛ̈c kaye cäm tök en ye yiëke lät. Të cïnë ke yiëk cäm cë lëukï në cäm, kë këtuɔ̈ɔ̈l ee thou, wɛ̈lɛ̈ piathde ëbɛ̈n ee ŋök.

Bekätakthook:Län
Paul Maloŋ Awan

thumb|Paul Maloŋ Awan, 2017
Thɔncigäthekuɛl kɔye Maalithtɔɔŋtiɛlrou (General) **Paul Maloŋ Awan Anei** (dɛc dhiëth 1962), ee rɛn Paguot Thudän aŋiɛcwëlbääny ku ye raanëtɔŋ. Ee cë muk ye benymukbaai de Northern Bahr el Ghazal Pawut. Wun eyë AläämathÏth muk kɔc kenë lɔk Wun-Anei d’Abiem në yäkole Aweil Pabak Pawut. Eyë run bët, acÏ wun bäär ɣɔn cin ye nɔk ee rɛn kuät dën. Yen ee nɔŋ dhölgöl piɔɔc në Khartoum, tinë kuny yen thin mathiliɛi në jöök da Anyanya II (movement) ciänhwër në lɔk Bahr el Gazal. Në 1984, Maloŋ ee celɔ Ethiopia be rɔtmät tine SPLM/A. Yen ecï tääu tenë  Paguot Kiir Töc në Akut Kuei, ee tecën run kadiäk nök thin keeric. Në Penëŋuän 2014, yen ecï kuäny keyë Benydït Apuruk SPLA ee bënymacbaai de Paguot Thudän, Salva Kiir Mayardit. Yen ecë benë yä benydït tëŋgelbaai, wɛɛr James Hoth Mai. Në Penëdhiëc 2017, bënymacbaai Kiir ecë athiɔŋëbääny lööi, weer Maloŋ ee Thɔncigäthekuɛl or Maalithtɔɔŋtiɛlrou James Ajoŋa Mawut. Yen ecë Juba nyääŋpiny ke bänyjɔɔk ku ecï pënlääu në Yirol, tinë bänyjɔɔk ee theem bïk juëërnhom ku kɔcruɛc ke bik dhukciën lɔ Juba, rinwët ee miir riööc lɔn bï kek yɔɔtwei tuök, kuakëc,  Maloŋ acë jääi, ku luël an “Ɣɛn yuïc ba rëër yaa ye raan apuoth."

Bekätakthook:Kɔc
Bekätakthook:Paguot Thudän
Apuruk Biör Nuɛ̈r

thumb
**Apuruk Biör Nuɛ̈r** aa akutajuɛ̈ɛ̈r kɔc Nuɛ̈r de ciɛl ku pabak Lɔ̈kdït Nhialënail Pagut/Junub Thudänic akölkɛ̈ në run 1991. Yen abɔ̈be tëkic Thudänic ye SPLM/A wɛ̈t ë käŋ kerou yuïc Nuɛ̈r gël ɣɔ̈ɔ̈k ken në kɔc akɛɛunhïïm ku thɔ̈ɔ̈rë rou tɔŋbaai ë Thudän kam SPLM/A ku akuma Thudään.
Run 1990s dhaman tɔŋ rou Thudän, Apuruk Biör ë thɔ̈r ake ye kuat Nuɛ̈r Lou kek cë yɔt ror në SPLM/A yic ku tëkëbei en ŋɔ̈r Riek Machar ɣene cɔl SPLM-Nasir, ke bɛ̈ɛ̈k yë Jiëŋ ëbɛ̈n. Keek akek anɔŋ thunyde Bor yen cïn raan 2000 nɔ̈k thin runde 1991. Na ye 2000 në gɛ̈mgɛ̈m ëbɛ̈n ë dɔ̈ɔ̈r cök de run 2005, kë Apuruk Biör ë Nuɛ̈r acë mɛ̈tmɛ̈t den liu kam ken.
Naye penërou 2006, kɔcdïït ke Nuɛ̈r gam lɔnë cïn kek riɛl në rïïny muk dhaŋ ku luel kë lɔnë cuër ë ɣɔ̈ɔ̈k ku näk tënɔŋ rïïc kë cë rɔt juak.
Riek Machar, en ŋɔ̈ɔ̈r ku muk tɔŋ ëbɛ̈n de Apuruk Biör, acë bɛ̈në cal lɔn bïnë apuruk biör däk nhom piny wɛ̈t juirde kut dhaŋ de SPLM/A lɔ̈kic run 2010. Në thök penëthiärkurou 2011, pɛ̈ɛ̈i juɛ̈c acë Junub Thudän nhomläu yök, go Lɔ̈kdït Nhialënail ɣönëwël yam luel lɔn cë Apuruk Biör de Nuɛ̈r keyic ba määt ku yuïc kë bïk Murle thuny piny nhom bë liu, ke ɣene kë yök yen bë yaa nhomläu ɣɔ̈ɔ̈k ken kek Nuɛ̈r.
Acï yaa luel lɔnë bï Apuruk Biör de Nuɛ̈r naŋ tɔŋ kekë SPLA ku Amat de Bɛidït.
Aɣaarnhom

thumb
**Aɣaarnhom** ee kït, walä abiɛɛr arɛɛm nhomic ku yeth. Ee rot looi kuat arɛɛm dhie layut-ku-keeu nhomic, arem-ladekdek ɣet yethic, kek ajuöc aɣaar nhomic ëbɛ̈n. Aɣaarnhom rot looi akölköl ë rëël kam kɔc ku määth ku luɔi rac. Kɔc ye ɣar nhiim apɛi anaŋ tuɛnytëktëk ye cɔl ‘depression’ thoŋ Dïŋlïth.
Aɣaarnhom thin-nyɔɔt walä dït aye käjuëc cɔl alooi rot. Aɣaarnhom acï kɔc ŋic käŋ tekic kajuëc. Teŋic dit ku e yen ŋic apɛi aye cɔl Akutaɣaarnhom Kaampamac (International Headache Society).

Aye lueel lɔn ye käjuëc aɣaarnhom bɛ̈i. Käŋ aɣaarnhom bɛ̈i atëkic aya ku akïïk; dhɔ̈r, nyäŋ-rot ë nïn, tɛ̈ktɛ̈k, abaŋ kärɛc wal ye cam bïk miɛtëpuöu bɛ̈i cimënë tap rac, mɔ̈u ku kök…., tuɛnytuɛny mayiël, rëël ë duɔɔtic, juän wum, apëtnhom, cuëk mïïth lir ku piu, ku lec thiëu. 

Bï raan ɣarnhom kony kädä? Raan aɣaarnhom abï kony tëbuɔɔth kënë bï aɣaarnhom cök apath ku yïk raan döc, aka aɣaarnhom abï dhiɛl ŋuëën. Döc aɣaarnhom aa wal-arɛɛm nök. Aɣaarnhom ee tök kam këriëc ëbɛ̈n cë kɔc pälgup piny.

Aye lueel lɔn ye abak aloŋ kɔcdït pinynhom ëbɛ̈n ɣarnhom ruönthok aräm. Arem-ladekdek ɣet yethic e rot la looi, ku ee raan 1.6 tïmëtïmdä mät. Tëcït tënë 21.8%  raanëbɛ̈n. Arem ladekdek ku mɛt yeth thïn e yen tueŋ, ku buɔɔth arem layutyut ku keeunhomic cök. Raan buɔɔt-ka-bɛ̈t ku thiärŋuan ku bɛ̈t tïmëtïm aye arem cä gɔ̈t ciëën kënë mät.

Bekätakthook:Tuany