open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
James Nyaŋ Cieŋjiek

thumb|James Nyaŋ Ceŋjiek, 2016
**James Nyaŋ Ceŋjiek** (dhiethl aköl nin rou Pɛnëdiäk 1992) ë raankat pan Paguöt Thudän ku ë rel mënë Kenya ke ye nyuoth te bi yen akat thïn (training).
Ë kë cï kuany kɔc Akutkuanybetak Olimpik Pinyëbɛ̈n (AOP) bï tëër tënë apakat ruel 2016 Olimpik, ye cï täu 8th kat 400m meenëdhïemic, thok  52.89.
yë cï wëër aya 2018 Apirïka tëerdit athaba (asaba) Nigeria, kat 800m thin 1:58.69 keye 34th piny meenëdhiemic.
Cieŋjiek yë raan bentiu, Paguöt Thudän. Tene 1999 wun de ku aya apuruk ye ci nok kam toŋ rou kɔc pan Thudän. Ka ruonke ye 13 Cieŋjiek jal Paguöt Thudän ku kuelrot Kenya keye apakat. Go akutnoŋluoidït de amat de beidït tënë apakat aŋicjaŋ gam apakat Penëthiaarkurou 2014.

Luoi de thuec de Cieŋjiek ë jɔk kat wen lɔ panpiöc Kenya, mɛt rot akut mith ŋuën geu ɣön  thöny ŋic rin kammecic kockat. Ye lac nyuɔth te ye kɔc kɛt thin ka cin cok wer, ku kene ye cɔl ye lac yok de tok ë men ku men. 2013  ye ke ci kuany bi rot mat kɔc wëër (athletes) tegla loruope buoth cok piny door luoi de kuony apakat wut 
Kakuma.
Kɔc ke ye wëër ä ka ŋic kɔc Akutkuanybetak Olimpik Pinyëbɛ̈n (AOP)  wet leŋ kek riel ku bik tëër ruel 2016. AOP aköl nin diäk Penëdetem 2016 e ci cal lɔn na da ka Cieŋjiek ka abi ya abaŋ akut thiaar kɔc wëër ci kuɛny bei bik tëër nyin apakat Olimpik akut 2016 Rio de Janeiro, Brazil.
Australia

250px|right|thumb|Authërelia. **Authërelia** (**Australiya**, Diŋliith: *Australia*) ee pamac macrotyetök nɔgic abäŋ pandït Authërelia, yen anɔŋic tuulnhom de Tasmania ku jɔl yaa tuulnhïïm thiik kor juɛ̈c.Yen ee pamac dïtbëtɛɛm në Oceania ku yen ee pamac 6 në lɔŋë pinylääu në Pinynhom ëbɛ̈në. Pamɛɛc kek nɔŋ akeeu kekë yen aye yïk Papua New Guinea, Indonesia ku Pabak Timor tënë parut,  Solomon Islands ku Vanuatu në lɔŋ parut-pabak, ku New Zealand në lɔŋ paguöt-pabak. Genamatnhom de Authërelia ee Canberra, ku kɛɛldït dïtbëtɛɛm ee Thidni (*Sydney*).

Tëcït tënë ruon 60,000 aŋot British këc guoɔn nyucciëëŋden tueŋ në thök ruonbuot 18, Authërelia yen ee cïeŋ amïciëëŋ ke Authërelia. Yen aye pandït Britain cɔlkedenë në runë 1770 ku ajökde ciɛŋ, kɔc ace bënë määc bïk yaa ɣöc nëkaŋ mënë pɛinïïn 26 Penëtök runë 1788. Cinëkɔc acë rɔt bënë juak apɛi në runëthïiär kek cë lɔ, ku tëcït tënë runë 1850 go aabaŋdït ë pandït bɛ̈n caaththök. Naye pɛinïin 1 Pënëtok 1901, ke panmäcalëi [colonies] kadheteem gokï akutamatnhombai caak keye Paankɔc de Authërelia. Authërelia acë bënë lɔtueŋ keye ajuiɛrëluɔi de wëlabääny yenë kɔclɔc në nhompäl.

Authërelia anɔŋ määcëkäŋ [economy] 13 de dïtë në pinynhom, ku anɔŋ abɛ̈nɣöt de raan 10 de baarë. Ke nɔŋ thöŋlatueŋ de raan [human development index] 2 de baarë në pinynhom, yen ee pamac piath arëët në lɔŋ pïir, pialguɔp, piöcëkaŋ, nhomlääu määckäŋ ku jɔl yaa nhomlääu wëlëmänybaiyic ku yinywëlëmänybai. Cinëkɔc aye tïmëtïm 25 ku abäŋ kɔc juäc arɛɛr kɛldïtic ku lɔŋ pabak adɛ̈ɛ̈kdït. Authërelia yene pan dhoŋuan në pinynhom nɔŋ cinëdit amïkök cïtë 26% në buɔtic cinëkɔc.

## Thura

Flag of Australia.svg|250px|thumb|Ayäŋ de Authërelia.
Kangaroo Australia 01 11 2008 - retouch.JPG|250px|Kangaroo.|thumb|Kaŋaruu.
Koala climbing tree.jpg|250px|Koala.|thumb|Kuala.
Sydney Opera House and Harbour Bridge Dusk (2) 2019-06-21.jpg|250px|Sydney.|thumb|Thidni.
Prime Minister of Australia Scott Morrison.jpg|250px|Prime Minister Scott Morrison.|thumb|Bäny Wïdhïïr Scott Morrison.
1981 event Australian aboriginals.jpg|250px|Australian Aboriginals.|thumb|Raan Aborojini.
Crowds - melbourne show 2005.jpg|250px|Australians in Melbourne.|thumb|Raan Authërelia atɔ̈ në Melbourne.


## Webthait

Bekätakthook:Oceania
Dhäire

Miir lɔc kɔc ke pan Koŋgo, ee pan ŋic ke ye cɔl **Dhäire** ne run 1971–1997. Yen atɔ cilic pande kɔc col. 

Bekätakthook:Apirïka
Eminem

thumb|Eminem, 2014
**Marshall Bruce Mathers** (dhiëth Pɛnëthiäär 17, 1972), aŋic keye cɔl Eminem, ee amikëëtdiët de Amatnhom Pawut de rap, magötdiët, amuwääk, matajiirdït de dömëdiɛt, ku manyueth.

Eminem ee raankët ye käkëɣaac juɛ̈cbëtɛɛm në loŋ Amätnhom Pawut në run *[[2000]]*. Në luɔiëciɛŋde, yen anɔŋ akuutëdiɛt  köktueŋ 10 në *Billboard 200* (aguier de akuutëdiɛt kökbëtɛɛm në nïnkadhorou ëbɛ̈n) ku akuutëdiɛtkor köktueŋ dhiëc në *Billboard 100 Tuc.* Kenɔŋ akuutëdiɛt ke awär tïmëtïm 24.7 ku akuutëdiɛtkor ke awär tïmëtïm 107.5 në Amatnhom Pawut ku tïmëtïm 220 pinynhomëbɛ̈n, yen ee kam kɔcëkëët ɣaacjuɛ̈cbëtɛɛm thaaëbɛ̈n, ku kɔc juɛ̈c aa lueel lɔn yen ee tök kam kɔcëkëët piathbëtɛɛm ku cïpiŋbëtɛɛm në kuatëbɛ̈n de tiöndhëëŋ. 

Thökden yöt akutëdiɛttueŋde *Infinite* (1996) ku jɔl yaa *Slim Shady EP* (1997), Eminem acë thäny kekë Aftermath Entertainment de Dr Dre.  Akuutëdiɛtde diäk dɛ̈t, *The Slim Shady LP* (1999), *The Marshall Mathers* LP (2000), ku *The Eminem Show* (Nyööthlöör Eminem) (2002), kedhiɛ̈ acë Käleecëlonpath Grammy tiäm keye Akutëdiɛt Rap Piathbëtɛɛm, ku kä ciëën karou acë ɣaacwëi abëk ke awär tïmëtïm 10 në Amatnhom Pawut. Kek acï buɔthcok në *Encore* (2004), *Relapse* (Löönycien) (2009), *Recovery* (Dëëm) (2010), *The Marshall Mathers LP  (2013*), ku *Revival* (2017). *Relapse*, *Recovery*, ke *The Marshall Mathers LP* kedhiɛ̈ acë Käleecëlonpath Grammy tiäm, ku *Recovery* acë yaa akutëdiɛt ɣaacjuɛ̈cbëtɛɛm pinynhomëbɛ̈n në 2010.  

Na thuukthin në luoïëcïëŋ yetök, Eminem aŋic wet në awääräde ci löi kekë Royce da 5’9”, ye aye raankët rap ye rëër në Detroit. Në Pɛnëthiäärkutök 2002, yen acë yaa makuel në cäthatïïp ɣip ɣop *8 Mile*, ye Këleecëlonpath Akademi ke Dit Pathbëtɛɛm yök ke “Lose Yourself”, eeyee raankët rap tueŋ ye këleecëlonpath kën yök.

Bekätakthook:Kɔc
Alek Wek

thumb|Alek Wek, 2007
**Alek Wek** (dhïet 16 pene ë ŋuan 1977) yë raan Paguöt Thudän-British anaŋlath ku ë maguïrkacieŋ yë jök kök luoicieŋ ka ruonke ke yë 18 thïn 1995. Aka ye Koc lac jam wɛt lathïn gam wët dhïeŋ thïn kök mɛtnhomakutluoi.
Yë kuat jieŋ akut thïn Paguöt Thudän, ku ë cï wɛɛr Britain thïn *[[1991]]* bï rot kual wɛt toŋbaai thïn Thudan.
Yë rër mënë thïn Brooklyn, New York.

Alek ye dhïet thïn Wau, Thudän (mënë Paguöt Thudän), thïn ɣönëtoc loŋic agereem kärou cïn yïc manyadok piu kat, ku yë 7th mïth ka 9th.
Wën cï yën ɣët thïn London ka ruonkë yë 14, Alek lo London ɣondït kök.
Alek yë yök aɣër tänëɣöc thïn 1995 thïn Crystal Palace, London Model 1 scout.
Yë röt nyuoth thïncathatïip ë tiondheŋ tënë Goldeneye tënë Tina Turner ruonkënë, ku kam ciëëkic tene jök kök anaŋlath.
Yë cï cak anaŋlath ruonkene. Thïn 1997 noŋ MTV ku yë raan tueŋ Afrika anaŋlath bi rot nyuoth kuomkou de Elie ruonkene.

Alek yë cï cath kajuëc kök baai cï mënë Chanel, Ralph Lauren, Karl Lagerfeld, Marc Jacob, Christian Dior, Yves Saint Laurent, Louis Vuitton, ku Hermes. Alek ye rot nyuoth kuom kou dë Elie Id loŋic koc bɛɛï juec (Cosmopolitan, Glamour, Forbes magazine Apirïka ku Ebony). 

Kam kï Alëk dɛl den col kök yök, yë kï gua piŋ thïn ɣon dït kök mɛtnhomakutluoi. Ka Alek yë raan toŋ tueŋ koc col anaŋlath kïc koc ɣër kaŋ ciët dhëŋ den. Kë ci bɛn bëi Alek tiamdë yïc yë cï gam ku yë door dïar col pïnynhom ëbɛ̈n
Tandhania

**Tandhania** [Tanzania] ee paan tɔ̈ biäk anhiäk de Apirïka. Genamaatnhomde ayee cɔl Dodoma.

Bekätakthook:Apirïka
Deŋ Adel

Deŋ Adel (dhiëth 1 Pɛnërou 1997) ee raanthuëc dökthiɔ̈l Paguöt Thudän-Australia tënë Houston Rockets. Yen acë thuëëc në dökthiɔ̈l ɣöndïtic tënë Louisville Cardinals.

Runtueŋthumb
Adel acï dhiëth Juba, keye Paguöt Thudän mënë.

Keye riënythii, yen, mande, ku mïthmanden kädhiëc acë kat toŋ cë baai rac Thudän, ku lek Uganda bïk lɔ guïr jal le Australia. Yen acë ɣet Melbourne në ruɔ̈n 2004 keye run bɛ̈t. Dökthiɔ̈l acë töŋ koŋ bën pïïr ë Adelic wen ye mathke ye lueel yen keye runke 14.

Adel acë lɔ ɣonepiööcŋar karou, Ɣöndït Keilor Downs ku Ɣöndït Xavier. Na ɣɔn Pɛnëbɛ̈t 2013, yen acë lɔ Amatnhom Pawut, wën cï yen $20,000 ariöpŋiɛckuën (scholarship) de dökthiɔ̈l yök bë lɔ Victory Rock Prep në Bradenton Florida. Në ruɔ̈n 2014-5, keye ruɔ̈n kedeŋuan në Victory Rock Prep, akuënciɛl ë Adel në tuntök eeyee akueen 19.1, dhukëdök 8.1, ku kuony [assist] 4.0, ku kony yen wunmɛ̈nde Blue Devils bë tun 27 tiam ku löny tun 9.

Pɛnëdhiëc 2015, Adel acë lɔ Piöcëbɛ̈n de Louisville bë piöc në kam tueŋ de panpiöc ruël. Na wën, yen acë rɔt mat në Louisville Cardinal tënë abëkruöönic 2015-16 ku ye loi ka amïjök de wunmet bë jok në ruɔ̈ntueŋ.

Keye ruɔ̈n kediäk loŋ kuën, akuënciɛl ë Adel në tuntök acë yaa akueen 15.0, ye juɛ̈cbëtɛɛm në wunmɛ̈t, ku yök aya dhukëdök 5.2 tuntök. Wën cï yen ruɔ̈n kediäk thök Louisville, Adel acë ciel lɔn wïc yen bë lɔ 2018 Akut Dökthiɔ̈l Kewutic (ADK) rɔtmat.

Yen akëcë kuany, ku acï thany në Houston Rockets tënë ADK Tëër de Ruël.
Akol Miyen Kuol

**Akol Miyen Kuol** (dhiëth në 1974) ee awïcwël, amegɔt, ku mikëp de Paguöt Thudän. Yen acï dhiëth në lɔ̈k Abyei nɔŋ miök juɛ̈c, kuyee aŋot piir yemɛn në kökic Kenya. Akol Miyen aŋic në wët luɔi de këp bë dɔ̈ɔ̈r thööp në pinypande, Paguöt Thudän. Akol alui yemɛn tënë BBC keye dulääth Thudän ku Paguöt Thudän. Lëklëk abuonnhial de Akol cɔɔl “Save The Last Train” (“Kony Riangëkluŋ Cëdoŋ”), acë dujiit riɛɛlpuoth në Juba bïk atiipakuɔt jiit në genamatnhomëbɛ̈n bïk dɔ̈ɔ̈r lɛɛk. Akol acë lëklëk “Kony Rianëgëkluŋ Cëdoŋ” liepthok në SpiceTalks, ee luɔi de “Spice Without Borders” (Jamwältuɛt Cinakeu) në ruɔ̈n 2016. 

## Piir deyictueŋ
Akol acë kat Abyei në 1978 wët wël ë riakëpiny në genmatbeei ku leer parutic Thudän. Yen acë jääl Thudän në 1993 bë lɔ Egypt wën cïï wïc yen bë mat Apuruuk Thudän, wët cï “miir thör ke kacke”. Ruɔ̈n karou ku abak këncök, yen acë cath bë lɔ Tanzania ku jɔl yaa Kenya në 1999. 

Aye Akol lueel, nhieerde tënɔŋ pamacde ku Apirïka acë ye riɛlpuou bë këp gɔ̈t ku acë akutëkëp luɛɛl tënɔŋ Bɛnymacbaaithɛɛr Paguöt Apirïka, Nelson Mandela. Aguɛrbëëi: 1. “The Sun Will be Rising’ [“Aköl Abë Bäk”] (këp, 2001) 2. “The Last Train” [“Ye Riangëkluŋ Cëdoŋ”] (këp, 2003) 3. “A Case for the Capacity of South Sudanese to Rule Themselves” [“Ye këluel tënɔŋ lëulëu de kɔc Paguöt Thudän bïk Rötmuk Kepɛc”] (athör këdelääth, 2009) 4. “Sudan: Understanding the Oil-Rich Region of Abyei [“Thudän: Dɛɛt lɔ̈k Abyei nɔŋ miök juɛ̈c”] (athör këdelääth, 2011) 5. “The Obstacles of Creativity in South Sudan”  [“Käyegel Luɔiëciek në Paguöt Thudän”] (yiarathör, 1997)

Bekätakthook:Kɔc
Tɛ̈kbëkaŋtɛ̈t de Päticdït

**Tɛ̈kbëkaŋtɛ̈t de Päticdït** ee abëër ë dërweliic në atuɔckït Amatnhom Pawut ye ciɛk Chuck Lorre, Bill Prady ku Steven Molaro. Kek kädiäk aya acë luui keye bäny ë magɔ̈ɔ̈t. Nyooth acë jɔɔk në anuëëtluɔi atuɔckït CBS akölnïn 24 Pɛndhoŋuan 2007. Në Pɛnëdiäk 2017, ke abëër ben berpiny në tën abëkruööniic karou kɔ̈k abïk ɣet 12, ku nyooth aɣeer në abëkruöönic atuɔckït 2018-2019.

Nyooth kënë acë gɔl jam në agɛkeŋɛɛk (characters) kädhiëc, ye ciëŋ Pasadena tɔ̈ California: Leonard Hofstadter ku Sheldon Cooper, kek aa kɔcpiööckätɔɔr të cɔl Caltech ku aa rɔm abaŋëbaai (apartment); Penny, yen ee nyagɛmcam (waitress) ku wïc bë yaa nyanyuoth (actress), ye ciëŋ abaŋëbaai tɔ̈ alɔŋ tui; ku Howard Wolowitz, yen ee madöökëkäŋ riɛthnhial (aerospace), ku Raj Koothrappali, yen ee raanpiööckatɔɔrnhial (astrophysicist), kek aa mëëth ke Leonard ku Sheldon ku aa luui tëntök ku athöŋ aya tënë kuööc wël ë ciëŋ kekë kɔc kɔ̈k. Agɛkeŋɛɛk mëkuɔny cë ciëŋluɔi-yic acï bën cuɔtnhial ku yïk ke luɔi dë rään makuel; cïmëne yï Leslie Winkle raanpiööckatɔɔr, Amy Farrah Fowler raanpiööcënyith, Bernadette Rostenkowski raanpiööckäpïrthoinyïn, ku Stuart Bloom, liikweu ye wun de ɣönëɣɔ̈c de athör ë derwëliic ye agɛkeŋɛɛk lac nëëm.

Abëkruööniic kädhorou de nyooth aake tɔ̈ kaam nyuuth de atuɔckït thiäär cï tïŋbëtɛɛm në runkä. Abëkruöönicden kedethiärkutök eeyee nyooth cï tïŋ kɔcdaai juɛ̈cbetɛɛm Amatnhom Pawut.
Nyooth acï gutrin (nominated) tënë Këleeclonpath Emmy keye Abëër ë Dërwëliic Pathbëtɛɛm dɔmthok 2011 ɣet 2014, ku Jim Parsons acë Këleeclonpath Emmy keye Manyuoth Wat Tueŋ (Leading Actor) Pathbëtɛɛm yök arak ŋuan. Ɣëët ëmën acë këleeclonpath Emmy kädhorou yök në gutëriniic (nominations) kä46. Parsons aya acë këleeclonpath Golden Globe  Manyuoth Pathbëtɛɛm de Abëër Dërwëliic Atuɔckït yök në 2011.

Bekätakthook:Ŋiɛ̈ckanhial
FIFA (Ajuiɛrmɛ̈cbai Adïïrcök Kɛɛmpamaac)

thumb
**FIFA** (Ajuiɛrmɛ̈cbai Adïïrcök Kɛɛmpamaac, Fédération Internationale de Football Association në thoŋ Parantha) ee akutajuɛɛr mac adïïrcök kɛɛmpamaac. Ɣööt de akutajuɛɛr aatɔ̈ në Dhurik, Switzerland. FIFA aye mëënkuötic dït kɛɛmpamaac guiir, ku kek wën yen thiekbëtɛɛm ee Kony Pinynhom FIFA, wën yen cï kaŋ loi 1930. FIFA acï gɔlcök në akölnïn 21 Pɛnëdhiëc 1905 piny de Paris ku anɔŋic akuutnhom kewutic 209. 

Bɛ̈nymacbaai de FIFA ëmën acɔl Gianni Infantino, ye looi jäl akölnïn 26 Pɛnërou 2016.  

Akutnhom ye rilbëtɛɛm de FIFA ee Akuttakluɔi de FIFA, ye amatjuääc de tiitnyin ke akuutnhom thiin ëbɛ̈n. Akuttakluɔi aye mɛ̈t në amatdït në run thok ëbɛ̈n, ku tëɣɔn ruon 1998 amat töŋ dɛ̈t acï matthïn në run thok ëbɛ̈n. Akuttakluɔi yenëtök alëu bë lööŋ ke FIFA war. 

Akuttakluɔi tak nɔn bï FIFA akuutnhom kɔ̈k gam ku kuany Bɛ̈nymacbaai, Amuklöŋdït ku kɔc kɔ̈k ke Akutkuanybëtäk Löŋëriɛl. Bɛ̈nymacbaai ku Amuklöŋdït ayeke nyin kɔc në käwën loiröt në FIFA-yic ku yelɔ̈m aye. Akutkuanybëtäk, kekë bɛ̈nymacbaai ye muk tuŋthok, aalueel akölnïn, piny, ku cäth bï mëënkuötic cath.  

Ku aye anɔŋ akuutmɛ̈t lɔ̈ɔ̈kiic kedhetem ye ŋic FIFA, ye muk rieŋ bï kek tuök pandït ke pinynhom kedhorou-yic. Akutmɛ̈t kedhetem kek anoŋic AFC (Akutmɛ̈t de Adïïrcök Athia-yic, Asian Football Confederation në thoŋ Dïŋlïth), CAF (Akutmɛ̈t de Adïïrcök Apirïka-yic, Confédération Africaine de Football në thoŋ Parantha), CONCACAF (Akutmɛ̈t de Adïïrcök Parut Amerika, Ciɛl Amerika, ku Karibe-yic, Confederation of North, Central American and Caribbean Association Football në thoŋ Dïŋlïth), CONMEBOL  (Akutmɛ̈t de Adïïrcök Paguöt Amerika-yic, Confederación Sudamericana de Fútbol në thoŋ Yithpeen), OFC (Akutmɛ̈t de Adïïrcök Otheania-yic, Oceania Football Confederation në thoŋ Dïŋlïth), ku UEFA (Akutmɛ̈t de Adïïrcök Yirupic, Union of European Football Associations në thoŋ Dïŋlïth).
Panliɛ̈tdït

thumb
thumb
**Panliɛ̈tdït** ee pinyliɛɛt tɔ̈ pandïtlääu de Apirïka. Yen ee pinylïɛɛt tuc dïtbëtɛɛm në pinynhom, ku kedediäk në dïtë kam piinylïɛɛtëbɛ̈n, Antarktika ku Arktik cök.  Dïtëpinyde ë 9,200,000 km2 ee thöŋ ka dïtëpiny ë China wëlë Amatnhom Pawut. 

Pinyliet ee matic bën ke Parut Apirïka, acëkethën në nɔŋ tiɔpäth në wääryɔu de Wäär Mapïnyliɛlic, Kurdït Atlath ë Maɣreb ku Ɣänthöny Näil tɔ̈ në Yïjip ku Thudän. Aye ciëth jäl Wäärdït Thith tɔ̈ në pabak ku Waar Mapinyciɛlic tɔ̈ në parut aɣet Adɛkdiɛt Atlantic në pacuɔl, të wën pinyliɛɛt wär lɔ tiɔpdhöŋnhom thiääk ke wäryɔu. Lɔ në paguöt, aa ke gëirɛt Thaɣël, ye lääk de baknɔŋtiim alirtucnui ku deŋlïk [semi-arid tropical savannah], thiääk ke ɣänthonykɛm Kiir Niger ku jɔl yaa Lɔ̈k Thudän de Apirïka Guomëpinyliɛɛtic. 

Panliɛ̈tdït ee tekic në lääk likmaath, ke nɔŋ: Panliɛ̈tdït pacuɔl, Kurdït Aɣagar ciɛlic, Kurdït Tibesti, Kurdït Air, pinyliɛt Tenere, ku pinyliɛt de Libya. 

Botëtïm juëc run, Panliɛ̈tdït acë yaa lɔ bɛŋbɛŋ kɛm pinyliɛɛt ku baknɔŋtiim, ye ŋolic ye ber luoirot në run 41,000, rin wäär de  nïpnïp ë yuëënrot de pinynhom aɣäth dëëŋdït Parut Apirïka. Dïtpiny de ee ŋɔɔth pëë bë bɛn matɔc në run kɔ̈k ke 15,000. Ee kɔc luël käämciën lɔn ɣɔn Panliɛ̈tdït ee cë wëël jäl baknɔŋtiim lɔ pinyliɛt në wɛt ciën ee nyuöth në ɣɔɔk ë adɛɛn thin.
William Nyuon Bany

**William Nyuon Bany** (ye thou 1996) eeyee aŋiɛcwëlbääny de Paguötic Thudän ku aye bɛ̈nydït acieŋkuɛl tënë akut Yɔ̈ɔ̈mtɔŋ ë Luɛ̈lëbaai de Kɔc ke Thudän (YLKT). Yen eeyee adït tënë Dr. Joon Gäräŋ, Salva Kiir, ku jɔl yaa Arok Thon Arok.   

Bɛ̈nyapuruuk William eeyee ranë Nuer pan Ayot ku yen aye aruäi kekë Muɔnyjɛ̈ŋ. Yen acë lui pan Ayot kambaric keye malith tënë apuruk de Thudän. Në runë 1983, yen ku Kwanyin Bol acë kɛ̈cwei ku jɔkkï akut Yɔ̈ɔ̈mtɔŋ ë Luɛ̈lëbaai de Kɔc ke Thudän (YLKT) ku thɔrkï kekë miir de Thudän. Joon Garaŋ acë rɔt benë mat këncök ku acï kuany keye bɛ̈nydïtapuruk diäk në bɛ̈ɛ̈rë.  

Nyuon Bany acë theem arët tenë kuɔnyde ku bë lëulëu yök tënë Thudän në kamden yen rëër yen në Ethiopia keye raantök akut YLKT. Yen aya acë kony në mɛ̈tic akut YLKT ku Anyanya 2 në runë 1987. Nyuon Bany acë Ijïp neem në runë 1989 ku mɛ̈t kekë mïthpiöc thiarcïkuen de Thudän ku det kepiɔth bïk röt mat në buocic tënë nhomlau de Thudän. Dr. Joon Garaŋ anhiar William Nyuon rin nɔŋ yen puɔnril ku acïn atekthok.  

Në runë 1991, YLKT-Nasir, akut Nuer, acë jäl tënë YLKT. Në runë 1992, Nyuon Bany acë jäl në YLKT ku këncök benërot lɔ dhuɔk akutic yenë tëdït ë duŋɛ̈ɛ̈rke aake yee Röörjäŋ. Yen acï benë nɔk në runë 1996 në akut apuruk eke ciëŋ në Bentiu. Ku aye diëu lɔn cï tëdït ë kɔc cë yen nɔk aake yee kɔc Nuer, teye ciët ye luel thëën. Thoude aye täk lɔn lëu rɔt rïn cënë rɔt dhuɔ̈k YLKT yic.

Bɛ̈nyapuruuk William acë benë döŋ keye duŋɛ̈ɛ̈r Nuer dït theek arëtic. Muɔnyjɛ̈ŋ aye luel lɔn yen eeyee ran Muɔnyjäŋ pan Duk Padiet.

Bekätakthook:Kɔc
Ruccia

**Ruccia** ee paan en Yurop.

Penëdhiäk ee Vladimir Vladimirovich Putin.

Nee bud ee ahë bue ee coë.

Bekätakthook:!Main category
Bekätakthook:Yurop
Ukraine

**Ukraine** (*ukr.Україна*) ee paan en Yurop
Penëdhiäk ee Volodymyr Zelensky. Genamaatnhomde ayee cɔl Kiïv.

Bekätakthook:Yurop
Belaruc

thumb|Beer de Belaruc
thumb
**Belaruc** ee paan en Yurop Penëdhiäk ee Alexander Grigoryevich Lukashenko.

Bekätakthook:!Main category
Bekätakthook:Yurop
Aŋola

thumb|Beer de Aŋola
thumb|Aŋola tɔ̈ gïïrëpiny de Apirïka
**Aŋola** ee Apirïka. Genamaatnhomde ayee cɔl Luanda.

Bekätakthook:Apirïka
Dhambia

thumb|Beer ë Dhambia
thumb|Dhambia tɔ̈ gïïrëpiny de Apirïka
**Dhambia** ee Apirïka. Genamaatnhomde ayee cɔl Lusaka.

Bekätakthook:Apirïka
Monteaguila

**Monteaguila** ee gendït Chile. Cinëkɔcde aa tëcit 6574 ruonic 2017.

Bomberos monte aguila.jpg
Entrada x yumbel.jpg
Premiacion O.V.V. 2017 (4).jpg

Bekätakthook:Chile
Moccow

**Moccow** (ru: Москва) ee caëumel Ruccia popee ee 12,678,079 (2020).

Kremlin birds eye view-1.jpg|
RedSquare (pixinn.net).jpg|
Moscow Business Center 5073-84.jpg|
Trinitylavra.jpg|


Bekätakthook:Yurop
Caina

thumb|Beer ë Caina
thumb|Kärɔ̈ɔ̈m ë Djibouti tɔ̈ Athia
Caina ee pamac tɔ̈ pabak wäryɔu Athia


Beijing-Verbotene Stadt-Pavillon der Verbreitung von Rechtschaffenheit-02-gje.jpg|Beijing
China-Grosse Mauer-170-2012-gje.jpg|Great Wall of China
Dazu-Baoding Shan-306-No21-2012-gje.jpg|Dazu, Baoding Shan
Li-Flussfahrt-166-Huegel-Schiff-2012-gje.jpg|Li river
Yangshuo-Markt-30-Fleischwaren-2012-gje.jpg|Yangshuo
Longmen-Grotten-14-2012-gje.jpg|Luoyang, Longmen grottoes
Xian-Terrakotta-Armee-58-2012-gje.jpg|Xi'an, Terracotta Army‎‎
Shanghai-Skyline-06-Oriental Pearl Tower nachts-2012-gje.jpg|Shanghai


Bekätakthook:Athiɛ
Akutmatic Apirïka

thumb
**Akutmatic Apirïka (AA)** ee akut pandïtlaau-yic nɔŋic pamaactök ka55 ku yen atɔ̈ në pandïtlau de Apirïka. Akutmatic Apirïka eeyee loi Pɛɛinïn 26 Pɛnëdhiëc runë 2001 në Addis Ababa, Ethiopia. Akutmatic Apirïka acï loi kubë Akutajuɛɛr de Mätic Apirïka (AAMA) lökic ku eeyee loi aye Pɛɛinïn 25 Pɛnëdhiëc runë 1963 në Addis Ababa kɛɛm miir ka32 cë thäny. Käcïtak thïëkbëtɛɛmiic de Akutmatic Apirïka aayeke täkic në Amatnhom Matic Apirïka, amat aye loi arakrou në ruontökic kaam bänypamaac ku mïïr de pamaactök. Ɣönpamatnhom de Akutmatic Apirïka, Akutnɔŋluɔi de Apirïka, aake tɔ̈ në Addis Ababa.   

Akutmatic Apirïka anɔŋ tëcït tïmëtïmdä 1 ke kɔc ku Akuën de Käŋbeiëbɛ̈n Ruɔ̈ntökic (AKR [GDP]) $ tïmëtïmëtïmdä 5, dïtëpinyë aayee tïmëtïm 29 km2, ku anɔŋ tëcïkök pinynhomëbɛ̈n atɔ̈thïn nɔŋic Panliɛ̈tdït ku jɔl yaa Nail. Thookthiëkic yenëkë jäm anɔŋ Arabic, English, French, Portuguese, Spanish, Swahili, ku jɔl yaa thook kɔ̈k de Apirïka. Akïnythin Akutmatic Apirïka, kanɔŋ abɛk cemën Akut de Dɔ̈ɔ̈r ku Tiitënyin ku jɔl yaa Ɣönlööŋ Apirïkaëbɛ̈n. 

Käthɛɛr 

Käthɛɛr de Akutmatic Apirïka agöc tënë Amatnhomjuääc Tueŋ de Pamaac Nhomlääu de Apirïka yen cï loi në gën Accra, Ghana, mënëye Pɛ̈inïn 15 agut 22 Pɛnëŋuan runë 1958. Amatnhom eeyee ku thëm kubë Apirïka matic, cëmenë cenë Akutajuɛɛr de Matic Apirïka (AMA) cak eeyee Pɛinïn 25 Pɛnëdhiëc runë 1963, ku Wut Määcëkäŋ Apirïka, yen cï cak në runë 1981. 

Aye manyieny luël lɔ̈ncï Akutajuɛɛr de Mätic Apirïka (AMA) akëc käjuɛ̈c lui bë yinyrän de mïthbai de Apirïka gël kekë nhomlääuken tënë duŋɛ̈ɛ̈rken wëlabäänyic, ku ayeki cɔɔl akolkol keye “Akut de Bänyriɛl”. Atɛɛk kubë Akutmatic Apirïka cak acï jaalbenë bɛɛrpiny në runë 1990 në ŋɔ̈ɔ̈r de bɛ̈nypamac de Libya yee cɔɔl Muammar al-Gaddafi.

Bekätakthook:Apirïka
Tëcït Tëcän Mör Yökthin

Tëcït Tëcan Mör Yökthin ee dërwëlic atuɔckït de Amatnhom Pawut, cï tuɔc aliiric tënɔŋ CBS jäl Pɛnëdhaŋuan 19, 2005, gut Pɛnëdiäk 31, 2014. Abëër aa böth në agɛkeŋɛkdïtë, Ted Mosby, ku akutnhom de mathke në Manhattan në Gendït ë New York .  Eyee këdenyööth geeratiëp, Ted, në ruɔ̈n 2030, acë dhuklär tënɔŋ wënde ku nyande, në käloirɔɔt cë yen cɔk ayök manden.

Abëëric acï cak në Craig Thomas ku Carter Bays, ku kek aya aake yee duguor löŋëriɛl de nyööth ku keek aake yee amigööt ninthöök. Kek acë këŋ täu në nyööthic, kä cït këŋ cë rötlöi në pïïrdenic, ɣɔn tɔ̂u kek në Gendït New York. Kɛmken kek komatiip (episodes) 208,  eenɔŋ dugeer kaŋuan, Pamela Harris (komatiip 196), Rob Greenberg (komatiip kä 7), Michael Shea (komatiip kaŋuan) ku Neil Patrick Harris (komatiip tök).

Aŋic në ciëëkden loirɔt, lɔɔc, ku mɛtëthin de tuuk ee abëëk, Tëcït Tëcan Mör Yökthin acë yök duör në ruɔ̈nkedhiɛ.   Nyööth kën, jɔkde, acë yök kë ciaryic puɔth, kuyen runciëënic, acë yök kë ciaryic cë liäp. Nyööth kën acï rin gäm tënɔŋ käleecëlonpath Emmy kä 30 ku tiɛm kä 10.  Në 2010, Alison Hannigan acï tiam në Këleecëlonpath Kuäny ë Kɔc tënɔŋ Dërwëlic de Atuɔckït Pathbëtɛɛm.
Në 2012, runkadharou cëlɔ thok ciaarde, abëër aa cë tiam në Kelëlonpuoth Lööckɔc tënɔŋ Dërwëlic Nhiarbëtɛɛm de Atuɔckït Nyanyueth. Në 2012, nyoth në runkadharou thok jɔkde, abeeriic acë tiam në Këleecëlonpath Kuäny ë Kɔc tënɔŋ Dërwëlic Nhiarbëtɛɛm de Atuɔckït de Anuëëtluɔi, ku Neil Patrick Harris acë tiam në këleecëlonpath tënɔŋ Wennyueth Nhiarbëtɛɛm në Dërwëlic de Atuɔckït.

Abëkruöönic kededhaŋuan ku thok ajɔk tocaliric në Pɛnëdhaŋuan 23, 2013, ku thiok ë cök në Pɛnëdiäk 31, 2014, ke komatiip thook dhokicrou, wencë yök kë ciaryic welcëliaap tënɔŋ megotwëlcök ku kɔcŋar rin këden thokde wëlekou cëlɔgargar, kam megotwëlcok ku kɔcŋar kajuɛ̈c aaye ke ŋooth cekeŋliap komatiip tueŋcëlɔ kajuɛ̈c.
Nyiɛrëthändït

thumb
**Nyiɛrëthändït** ee gäm lɔn thändït tök piath tënë dɔ, acë dhukic kutuul në nyiɛr ku ŋuënëluëth [prejudice] tënɔŋ kɔc thiŋë thändïtden. Luoidë yen wɛt “nyiɛrëthändït” acïï däc löny në thiöŋ tök. 

Tëkŋieckëŋ tɔ̈ nyiɛrëthandït dhukic nɔŋic në tëk an kɔc alëu bï dhuktekyic tënɔŋ akuut tɛkyiic wɛt ciɛŋ akutnhom ku lëuëkëŋken akinthin, aya në tëk an kek aalëu bïkë cään lɔn ye kek riɛlkör tëdɔ riɛldïtapɛi. Cïmënë akekölic de nyiɛrëthändït juɛrciɛŋkulöŋic anɔŋic Holokath, akuma Apartheid në Paguöt Apirika, luɛk ku tëkëthokthändït në Amatnhom Pawut, ku luɛk në Latin Amerika. Nyiɛrëthändït acë aya ŋöth ë guiërëcieeŋ de pamaac aruɔ̈ɔ̈mpiny ku bɛimac juɛ̈c. 

Ŋöt dɛ̈t ë “thändït” ku “thäi” aaye tïŋ lɔn loikëkerot në ŋiecëkëŋ ë ciɛŋakut yëmɛnic, wëlkë rou aanɔŋ akeköl lëëkɔu dë thöŋ në luɔiden cëkokic ku wëlcïgɔt de ŋiecëkëŋ ë ciɛŋakutic. “Thäi” eeye gɛk looi në wɛ̈tic thiök tënɔŋ wɛ̈tic muokkäthɛɛric cɔl “thändït”: tëkyic de akuut ë raan tɛuë në kädepiath thöŋë keye kethieyic tëdɔ kewenthiin tënɔŋ akut (cïminë röm wundït tëdɔ röm kadeciɛŋ). Nëyekenë, nyiɛrëthändït ku tiɛ̈l thändïtic aaye gɛkë looië bë tiɛl cianic yënë thäi-yic tëdɔ ciɛŋic, të käkëcïïthöŋ acï cianic ke thändïtic tekdɔ cie. 

Tëcït tënë nyuucëjam de Amatnhom Pawuut në tiɛl thändïtic, gäm lɔn thändït tök piath tënë dɔ ee lueth në piöcŋickëŋic, kegök piathpuou, acïï puoth në akutnhom ku arɛcapɛɛi. Yen acë aya luel lɔn cïï tɔ̈ cökpiny tënɔŋ tiɛl thändïtic ɣanëbɛ̈n, në këcïgör tëdɔ në këleluöi. 

Tëkŋieckëŋ nyiɛrëthändït ee rotjɔɔk në thoŋ kajuɛ̈c ë piirakutnhom.  Nyiɛrëthändït alëu bë tɔ̈ në luoi akutnhom, këcïluöi, tëdɔ guër de wëlëmiir (cït apartheid) wën luɛl de ŋuënëluëth köny tëdɔ abak në luoi tiltil tëdɔ löŋ. Loiluoi thiäk ke akutnhom aanoŋic: naŋnhombaai, tëkëthokthändït, manëkɔckɔ̈k, tiɛ̈lwei, ku käthiöŋ akutnhom.
Wërëkäŋ loony

thumb
Loony ee kuat aguiɛrëluɔi ye löŋ ë käkëŋɛk looi tënë kɔc, ku ye kɔc cɔl ayee këŋɛk, bë kɔc kɔ̈k ɣɔc ku ɣɛc rotloi cïmën löŋëyith ë käkëŋɛk. Loony acïï rot lëu bë puöl ëpuɔth kënë eeye raan tak bë jäl ku lui yeluɔɔi cïnakuën. Loony ee rot thɔ̈ɔ̈ŋ aya acït kuat tëdäŋ yenëkë raanmäc dhiɛlcɔɔl bë looi wïc tëdɛ̈ cïïwïc. Loony tɛk bë yith kɔ̈k ku gël lɛŋ tëcït tënë lööŋ ku ciɛɛŋëbaai bë raan cïï luɔ̈i cïmën raan cïpïr ku lɛ̈i.  

Loony acë ceŋ në ciɛɛŋ juääc yiic thɛɛrɣɔn këc wëlthɛɛrcïgɔ̈t. Raan alëu bë ceŋ në loonyic jäl dhiënhdenic, dɔmic tëdɛ̈ ɣɔcic. 

Loony acï puälnhial në tëdït ë pamaaciic bë kaŋ luɔ̈i wärthɛɛr, kuyen ëmën acï löŋ jal temkou pamaaciic ëbɛ̈n.  Pamac ciëën ye jäl loony lök pëën ee Mauritaniɛ në ruön 2007. Acenëthök, alaŋ tëthööŋ raan 40.3 tïmëtïm pinynhom cë luɔ̈i loony mayam. Loony wɛ̈rëkäŋ mayam töŋkithbëtɛɛm aye cɔl cɛ̈ɛ̈th-manhëraan. Lööny aya alatueŋ dhölëluɔ̈i cïmën kɛ̈nycïmat (dhölëluɔ̈i werpinybëtɛɛm ëmën, yenëkë raan aye gäm wëu ku cïï päl ɣet bë kek cuatpiny), atiɛtëbaai, awuut cï gëlpiny, luɔɔi kɔ̈k cït thɛny mïth luɔɔi yic, apuruukmeth, ku thiëŋëriɛl.
Piöcpuɔ̈rkumac

thumb
Piöcpuɔ̈rkumac ee bakepiöc ɣänkuɔtiic nɔŋic piöcëkäyethëm, piöcëkäcïcak,  piöcmääcëkäŋ ku piöcëciɛŋakut, ye loi në luɔi ku dɛ̈ɛ̈tic de puɔ̈rkumac. Piöcpuɔ̈rkumac adekic yɔ̈ɔ̈p ku lɔtueŋ alɔŋ: 

1. Dhiënh ku piöcëriɛmthɛɛr de käkëcil 

2. Piöcëtuɛnytuɛny de käkëcil 

3. Puɔ̈rëduumthi 

4. Ŋicëpuɔ̈rkäŋtiɔɔpic 

5. Piöcëkäm 

6. Kuɛrëluoi cïtmënë ajuɛrëyuor ku jɔl aa adeetkeluoi 

7. Cökëpiny de bëkäŋbei puɔ̈rkumacic në lɔŋ de adat, cin, ku piathde (cïtmënë löc ë käcïpur ku läi ye yak dar, latueŋ de näkëkäkëruth yam, wënëkuën de käcïloi, käcëkäär de cïl ë käcïpur, dhël bë roŋëpiir dhiëth thempïïraɣeer) 

8. Kuɛr ye aguiɛrëluɔi de  käcïpur ku läicïmac gël në anyuɔn, käm, aciɛ̈ŋɣuk, ku kämalurtiɔp 

9. Gɛ̈rde ku juëk kacïloi bïk piath (cëmɛn luɔi, gëlëriak, ku jɔl yaa duöt de käkeca)  

11. Ajuɛrëluɔi ë puɔ̈rkumac ë ciɛŋthɛɛr, thäidɛ̈ye cɔl puɔ̈rkumac muɔ̈ɔ̈këthol [subsistence], yenë kɔc juäc ŋɔ̈ŋbëtɛɛm pinynhom mukthook. Keek aŋuirëluɔi yïen ya a path nw uɔ̈kden wär puɔ̈rkumac dïtgääk lu en në tënë aa gäkthïïn aluɔ̈ɔ̈t cë cïtmande puɔ̈rkumac ë yam  

12. Luɔi ë miëth ku yuïïkde pinynhomëbɛ̈n, tëbɛr në mabëkäŋbei tueŋ cëmën Caina, Yindia, Barathil, Amatnhom Pawut  ku Amatnhom Yïrup
Tëër yäm në Apirïka

thumb
Tëër në Apirïka eeyee pinykuäknhom, tëkic, ku ruompinycök në piny Apirïka de pamaacriɛl Yïrup Pacuɔlic në ɣɔn thɛɛr Takdebɛ̈imac Yam [‘New Imperialism’], kɛɛm 1881 ku 1914. Na run 1870, 10% ë Apirïka ee gɛl në pamaacriel. Na run 1914, cë juak të ciet 90℅ ë kayee panditlääu-yic, nɔŋ Yithiopia ku Layberïya ëtök cë döŋ ke lääunhiim. Anöŋ Italia ke acë Yithiopia kuäknhom në run 1936, cï Layberïya döŋ ke lääunhom ëtök. Eeyee nɔŋ wëël juɛ̈c të nɔŋ ke mikuäknhiim Yïrup, të mëëneyïek them ke thiekic ë pamat, liët në kɛɛm pamaacriɛl Yïrup, bäŋ de akuänyluoicök yanhthekic, ku wëlemiir de Apirïka.  

Na run 1884, Nyunyamanhom de Berlin, kënë gël pamaacriel Yïrup në ruompiny ku jɔl warɣaac në Apirïka-yic, ke cï thöŋ ke yiny në tëër ë Apirïka. Rin teer wëlëbaany ku käŋëwëu-yic në kɛɛm ke beimɛc Yïrup taacien bäk ë ruɔɔnbuɔt 19, pamaacriel Yïrup acë Apirïka tëëkic nhiäl ee rin ku pel keek tääŋ në kɛɛmkɛn Apirïka. Thök në run buɔt 19th ke tïŋ wel jäl mecwelnhiim a makuɛɛl juär ku piocmääcëkagic , löŋ ci cieth, ke ci mɛi ke pamac mecwelnhiim. 

Tëër yäm në Apirïka 

Tëër yäm në Apirïka ee ker ka tuɔ̈l ë caath Nhompälyam [Neo-liberal] takdekäkëluɔɔi [capitalist] në Apirïka ruompinycök. Na wen le pamaac de Apirïka keer bïk yiök ke lääunhiim në thaa Tɔŋ Pinynhom de Röu cök, akëc yaa nɔŋ dhöl juɛ̈c bë wëu yök. De kanic, aabaŋdït ë käŋëwëu de pamac ke tɔ̈ käcïpur bë ke ɣaacwei ku jɔl känyeyök. Yenëkan ee ciet lɛn ke pamaac de Apirïkä ka bï gël në bɛikɛthnhiim rin bï keek yaa geirɔt në keek käŋëwëu-yic.
Määcläi

thumb
Määcläi yen ee aye këër töŋ në puɔ̈rkumac [agriculture] ye wɛ̈t ë lai ye muknhom wɛ̈t rïŋ, nhïm, caa, toŋ, ku kajuëc kɔ̈k, ye anɔŋic tït në nyïn, liäpëdhiëthic, ku muknhöm de läiyemac. 

Määcläi anɔŋic käthɛɛr baric, jɔk tënë Wëërdït Abaŋrunëkuric [Neolithic Revolution], ɣɔn jɔk määcläi ye cuet, tëcït tënë runë 13,000 AY [BC] lɔtueŋ, ɣɔn akëc kɔc guɔ yaa puɔ̈r looi.  Kaam këc latueŋbai thɛɛr guɔ bënë, cëmënë Egypt de Wäärthɛɛr, ka ɣɔ̈k, amɛ̈ɛ̈l, thök, ku diɛrbaai, aakeye mäc në dumic. 

Awɛ̈ɛ̈rdït acë rotloi në Wëër Columbia, ɣɔn cënë wɛ̈ɛ̈r läiyemac Piny Thɛ̈ɛ̈r cënë ke bɛi në Piny Yam, ku në wɛ̈ɛ̈rdït tënë puɔ̈rkumac acë rɔtloi në lɔŋ Britan në ruɔ̈ɔ̈nbuɔt 18, nawën cënë liäpëdhiëthic de läiyemac cïmënë ɣɔ̈k nɔŋ tuŋ bär ye cɔl Dishley Longhorn ku amɛ̈ɛ̈l nɔŋ nhiëëm bär ye cɔl Lincoln Longwool, kekacï bënë cɔ̈kpïny në kɔcŋicpuɔ̈rkumac cëmënë raan ye cɔl Robert Bakewell bë juak rïŋ, caa, ku nhïmamääl ye looi.  

Kuat juɛ̈c ë läi wäc cëmënë ajɔ̈ŋkör, anyar pïuic, llama, buɔl, ku guinea pig acïkï bënë mäc në abek pïny dɔ̈. Mäc ë kääm ku aya mäc ë reec, kämpïuawai [crustaceans], ku käkëjual në pïuic acï däc bënë. 

Määcläi në kueryam ageirot aguiɛrëluɔi de cäkbëkäŋbei ye waar tënë tïɔ̈p wënë yen tɔ̈. Puɔ̈rkumac tënë muökëthok acï bënë lɔ̈ɔ̈knyin në dhëël mäcril tënë abak lɔtueŋ dɛ̈t de pinynhom cëmënë ɣɔ̈k juɛ̈c ayeke mäc në luak thi ku ajïth thiärcïïkuen ayeke mäc në ɣɔndhiëthëtoŋthin.
Mäi Rec

thumb
**Mäi** ee kënë ye theem bë rëc yaa dom. Rec aayee lac dom në roor. Rec aaye mai në ciin, biith, abiääth, budheen, ku jɔl yaa räk. Rec aayee dom ee rin bï ke cuët, ku aya ɣöc kɔc kɔ̈k bïk ke cuët. Rec aya mac mɛ̈nbaaiërecic ee rin bï kek acuët tëdä ke ɣɔ̈ɔ̈cwei, ku kɔc kɔ̈k aya rec döm ke gɛ̈tnyin. Rëc wën ye deep juëcbëtɛɛm në pinynhom aa lany, ŋeŋ, juäl, ku rëc kɔ̈k cïmën herring, cod, anchovy, tuna, flounder, mullet, squid, shrimp, ku salmon. Mäi ee käthɛɛr cï dac looi men wäärthɛɛr Aŋootrunëkkurnhial [Upper Paleolithic Period] ruon 40,000 cëjäl.  

Tëcït akuenëkeŋ de Amat de Bɛidït, akuen në kɔc wen rec dom ku ɣaac, ku kɔc wen rec mac mɛ̈nbaaiërecic aaye cïthɔ̈ɔ̈ŋ ke tïmtïm 38. Mäi ë rëc ee kɔc yiek luɔ̈i tënɔŋ raan tïmëtïm 500 ku täkac në pamaac ŋɔ̈ŋ juëc. Në run 2005, akuënciɛl pinynhom ë rec cï dɔm roor ye raantök cam eeyee 14.4 kg, ku aya 7.4 kg kɔ̈k ye dɔm mɛ̈nbaaiërecic. Pamaac yenëkë rec juɛ̈cbëtɛɛm dɔm aa Cäina, Peru, Japan, Ruccia, India, Thailand, Pawut Amaatnhom, Norway, ku Iceland. Pamaac kënë acë kuën ke juɛ̈c tënë tökërou-yic ë rëc ye dɔm pinynhom. Në cin kënë, juɛ̈c tënë 90% ayee rëër wärdïtic ku koor tënë 10% aaye tɔ̈ warthok. 

Anɔŋ në dït kamden kuën ë rëc tɔ̈ thin ku kuën ë rëc ye nhiar raan ke bïke döm, ku kärääk aci yiok rac tëmën juak cinëkɔc pinynhom në dïtde. Ku anɔŋ tëër kam amimäi ke ciëŋ në mäi bë yaa piirthin ku kɔcŋickäŋ ke cë ŋic lɛn adek keek bï rëc kolciëën cinëkɔc ayë kek lëu, ka akuutmɛ̈tloiweu de rec kɔ̈k ee dhil bë mäidɛn cok kor wële bïke tɛm.

Bekätakthook:!Main category
Paankɔc de Koŋgo

thumb
thumb|left|100px
thumb|left|100px
**Paankɔc de Koŋgo** (aŋïc aya  Koŋgo-Brazzaville) ee pamac tɔ̈ wäryöu pacuɔl Apirïka ciɛlic (kënë cie Paankɔc Miirlɔckɔc de Koŋgo). Ee nɔŋ akeu ke pamaac kathiëc: Gabon alɔŋ pacuɔl; Cameroon alɔŋ parutcuɔl; Paankoc Mïïrlockoc de Koŋgo alɔŋ paguötbak, ku Cabinda, ye abaŋ Angola, alɔŋ paguöt; ku Adɛ̈kdiɛt Atlantic alɔŋ paguötcuɔl.  Dïtde ee lɔ̈k ye 340,000km2 ku cinëkocde ee 5,125,821.   

Kuat ye thook ke Bäntu jam aacë rëër lɔ̈k kënë-yic talïk run 3,000 cëjal ku aake ɣɔɔc looi kekë kɔc ye rëër ɣorëpiujaac de kiir Koŋgo-yic. Koŋgo thɛɛr eeyee abaŋ panmäcalëi French ye cɔl Apirïka de Atekpïny. Paankɔc de Koŋgo eeyee looi akölnïn 28 Penethiäärkutök ku yok nhomlääu tënë France ruɔ̈n 1960. Pamac macrɔtyetök [sovereign] ee noŋ kuënykuëny akuutgurmiirjuëc tëɣɔn 1992. Pamac macrɔtyetök [sovereign] ee noŋ kuënykuëny akuutgurmiirjuëc tëɣɔn 1992, nacɔk miircïlɔckɔc eecï lönykɔ̈u  ruɔ̈n 1997 në toŋbaai de Paankɔc de Koŋgo, ku Bɛ̈nymacbaai Denis Sassou Nguesso cë bën tueŋ riɛɛl  ruɔ̈n1979 ee cë baai mac run 35 në run 40 cëjal.  

Paankɔc de Koŋgo acë bën malooi miök 4 në ditë pinynhom wärliep de Guinea thin, ye gam pamac laŋkoŋ nacɔk cieduk wëlëmiiric ku määcëkäŋic alɔŋ lɔ̈ɔ̈k dɛ̈t ku ciethöŋ ë tëk ë wëu miök pamacëbɛ̈n.  Määcëkaŋ ë Koŋgo ee rot gei rilic në miök, ku määcëkaŋ ë pamac akëc rot juäk  tëɣɔn dhukpiny ë cin de miök kencök 2015.

Bekätakthook:Apirïka
Kwame Nkrumah

thumb|Nkrumah, 1961
**Kwame Nkrumah** (21 Penëdhoŋuan 1909-27 Penëŋuan 1972) eeyee aŋiɛcwëlbääny [politician] pan Ghana ku ye agöcwɛ̈recɛŋ [revolutionary]. Yen eeyee Bɛ̈nyluɔitueŋ [Prime Miniɛter] ku Bɛnymacbaai [Preɛident] tueŋ ë Ghana, ye Gold Coast ŋɛ̈ɛ̈r në nhomlääu tënë Britain në ruön 1957. Yen eeyee mïɣäthtueŋ cïpiŋ ë luɔi ë Tɛ̈kmɛt-Apïrika, Nkrumah eeyee raantööŋ gol Akutajuɛɛr de Apïrikatök ku yee mïtiɛm ë Këleecëlonpath [Award] Dɔ̈ɔ̈r de Lenin në ruön 1962. 

Naɣɔn piöcëkäŋnhial panaɣer run thiäärkurou cök, ke latueŋ kekë dhëlëŋiëcwëlden [his philosophy] ë ŋiëcwëlbääny ku mɛt kɔc tɛ̈kmɛ̈t-Apïrika-yic tɔ̈u panaɣer, Nkrumah acë ladhuk Gold Coast bë luɔiëciɛŋden [his career] ë ŋiëcwëlbäänyic bä gɔl keye maɣäthtueŋ ë nhomlääu amatbaai. Yen acë Akutguirmiir Nyucamatnhom [convention] ë Kɔc thɔɔr, ku lɔc tiɛ̈m arët ërin cï luɔiden ye nhiaar këcrotkaŋloi tënë acuëët. Yen acë yaa Bɛ̈nyluɔitueŋ në ruön 1952 ku muk thöny kënë-yic ɣɔn cï cɔɔl Ghana nhomlääu tënë Britain në ruön 1957. Kɔc ë Ghana acë lööŋmääckɔc yam thanycök ku kuɛnykï Nkrumah kaye Bɛ̈nymacbaai. 

Miirde eeye mïnhiërëbaai ku mïtëkëkäŋ [socialist], këya, yen acë wëëu täupiny tënë käyeluɔilakut [projects] thäthëkäŋ [industrial] ku riɛlkäŋluɔi de amatbaai, ɣäth latueŋ aguiɛrëluɔi ë piöc ril de amatbaai, ku ɣɛ̈th cɛŋ amatbaai ku tɛ̈kmɛt-Apïrika. Määc Nkrumah, Ghana acë duŋɛ̈ɛ̈r në määth kɛmpamaac Apïrika-yic ɣɔn run pɛ̈lpiny [decolonization]. 

Nkrumah acï nyuöc në ruön 1966 në Akut Wërbei Amatbaai, ye në biöök aguirwëëu [financial] aguɛ̈ɛ̈rjäŋ [institution] kaampamaac muk [privatized] akutajuɛɛr ë miir pamaac juëc. Nkrumah acë rëër run kɔ̈k ë pïïrde-yic pan Guinea, nawär kë cɛ̈k këye bɛ̈nymacbaaithöŋ athɛ̈ɛ̈kthiekic [honorary co-president].

Bekätakthook:Kɔc
Thiäŋ

thumb|Thɔn thiäŋ
thumb|Ŋuöt thiäŋ
**Thiäŋ** ee kuat ë lε̈i puɔl apεi ye yök baknɔŋtiim, tëcïtroorliεt, ku liɛlëbor tɔ̈ Apirïka Paguötëpinyliεεtic. Thiɔ̈ɔ̈ŋ ayeke tiŋ kethöŋ kekë alualweŋ lakin alɔŋ kït cool ku tuŋken aaluɔr tënë alualweŋ. Athiεkden ee kam 68 kg le 160kg. Bε̈rëkɔ̈uden ee kam 190 le 270 cm agut yɔ̈l. Bε̈ernhomden ee tɔ̈ kam 100 le 130 cm alɔŋ kët. Thɔn ye dït ku acol tënë ŋuöt.  

Thiɔ̈ɔ̈ŋ ayeke rëër pamaac juëciic Apirïka, nɔŋic Thudan Paguöt, Burkina Faso, Chad, Kenya, Paankɔc Miirlɔckɔc de Koŋgo, Angola, Zambia, Zimbabwe, Botswana ku Apirïka Paguöt, lakin aa rëër abaŋ pamaac kä ëtök, ërin yäp ë kɔc ku riak ë tëdenceŋka lɔ̈ɔ̈k juëciic.  Kek aa wïc wal maŋok thɔŋrot. Rual ë thiɔɔŋ aa kök kam look. 

Lancuε̈tlääi ë thiɔ̈ɔ̈ŋ nɔŋic kɔ̈r ku aŋui malek, ku gal aa laancuεtlääi ye mïth poc dhiëëth. Lakin thiɔ̈ɔ̈ŋ acïï lac cuët të tɔ̈ kuat läi kɔ̈k thïn. 

Thɔn thiɔ̈ɔ̈ŋ ayeke akeu looi ye rual ë ŋuut tuɔ̈t kekë mïthken. Koolkɔ̈k lɔ̈ɔ̈k ye dït tëcït 4 km2. Ŋuut akeukäyic ayeke luui keye kac në thɔn. Thɔn ayeke akeu gär në wɛ̈ɛ̈rkut. Ŋuut aa tëër kekë kɔ̈k bë thönril nyaai, ërin ye ŋuɔ̈t aarim akaltök ëtök ruonic. Ŋuɔ̈t ayeke wïc bë ke kac në thönril cë kaŋ kac thɛɛr, lakin ye thɔn wïc bë kac në ŋuut yam juëc të lëu yen rot. Ŋut aa raacic bë thɔn pën të cï kek aa wïc bï kac ŋun wïcka. Thiäŋ koor ee rëër kekë maan në ruon tök wεla të le manh yam dhieth.

Bekätakthook:Län
Paankɔc Paguöt Apirïka

thumb|Beer ë Paankɔc Paguöt Apirïka
thumb|Kärɔ̈ɔ̈m ë Paankɔc Paguöt Apirïka tɔ̈ Apirïka
**Paankɔc Paguöt(Cök ciën) Apirïka** ee pamac paguötbëtɛɛm Apirïka-yic. Ye anɔŋ akeu alɔŋ paguöt 2,798 km wäryɔu ë Apirïka paguötic alɔŋ Adɛ̈kdiɛt Paguöt Atlantik ku Adɛ̈kdiɛt Indian; alɔŋ parut kekë pamaac nɔŋakeunhom Namibia, Botswana, ku Zimbabwe; ku alɔŋ pabak ku parut-bak kekë Mozambique ku Swaziland; ku ka cë gelciɛl pamac Lesotho. Paguöt Apirïka ee pamac dïtbëtɛɛm Apirïka Paguötic ku ee pamac 25 në dïtëpinyë pïnynhom ku anɔŋ tëcït kɔc tïmëtïm 57 ku tëkac, ye pamac 24 në juecë cinëkɔc pïnynhom. Tëcït 80% ë kɔc Paguöt Apirïka aa wärkuandït Bantu, tekic në kuat kajuɛ̈c, ye jam thook tekic Apirïka, aloŋ dhoŋuan ye kɔc jam miiric [official status]. Ke cë dɔ̈ŋ anoŋic wut dïtbëtɛɛm Apirïka-yic de kɔc European, Indian de Asia ku kuat cï wärkendït liap. 

Paguöt Apirïka ee tök kaam pamaac lik Apirïka-yïc ye akëc nɔŋ wëlpinyëriɛl käthɛɛric, ku ye lac kuënykuëny cït ruɔ̈nbuɔt. Tëcit tënë, aabaŋdït ë kɔc col Paguöt Apirïka  aa këckï lëu bë cuet 1994 nhom. Akutguirmiir Kewutic acë tëkëthokthäi [apartheid] täu në ruon 1948 keye lööŋ cë kuat jaal teekthok. Ke ta bär yïc kam thoŋ rot ka akeek buöc ye looirot tënë Akut Apirïka Kewutic ku maluï kɔ̈k maan  tëkëthokthäi  alɔŋthïn ku aɣer pamac, ka nyiey bï teŋ thok lööŋ jɔ̈ɔ̈k e cok ciɛl runthiäär 1980. 

Tëɣɔn  1994, ka kuat ku akuutthook ëbɛ̈n aalëu bë kuany në mïïrlockɔc nhomlääu ë pamac, nɔŋic paankɔc de ɣönlööŋ ku pawuut kadhoŋuan. Ka Ɣönëwëu Pinynhom ee Paguöt Apirïka täu keye määcëwëu nhialciɛl ku pamac yam në thathëkäŋjuɛ̈c [industralization]. Määcëwëude ee rou në dïtë Apirïka ku 33 në dïtë pinynhom. Paguöt Apirïka ee dhorou dïte bentot ruonïc Apirïka-yic. Ŋooŋ ku  cïïthöŋnhom acë doŋ ka cï thiai, ka ye cinëkɔc tökëŋuanic luui kïc kɔc luoi ku pïr kor tënë $1.25 akal tök.
Bekätakthook:Apirïka
Licmanaithith

thumb
**Licmanaithëth** ee tuaany yee kɔ̈m aluur bɛ̈ɛ̈i. Yeen ayee luaŋ ë liɛɛt tɛkpiny. Kïtëtuaany de licmanaithëth aayee röt nyuɔɔth cïmën ɣäntöök në dɛ̈lkɔ̈u awën ë tuɔ̈l në nin kadharouiic tëcïï luaŋ ë liɛɛt ran kac. Tuɔ̈l ë tuaany ee rɔt nyuɔɔth  në kuɛr kaarou; kuer tueeŋ, ayee ɣantöök kek alayeem tïc në raan thok kuur ɣum. Kuerë rou, ee rɔt nyuɔɔth në tuɔ̈c ë guɔ̈p  ,roŋëpïrthith lik ku jɔlya tak ku cuɛ̈ny cë but. Raan timëtim kaŋuan le timëtiim katbiäär ku rou në baai 98 acë ɣɔɔk në Licmanaithëth.käcït timëtiim kaarou atultuul puɔc röt yam le 50 thuɔɔu ayee röt looi.

Akëleicut (factors) ë tuaany kuɔny bë kɔc dɔm ayee ŋɔ̈ɔ̈ŋ,  nuet, au ŋuɛɛt ku ciɛɛŋ peen ku jɔlaa tem ë tiim piny. Aluur alëu bëke tïŋ ë wënh ë cär ( atïŋkɛ̈thii). Abaŋ ë tuaany awën yee roŋëpïïr thith lïk në guɔ̈pic, alëu bë caar në  athëmthëëm ke riɛm.

Abaŋë tuaany ë Licmanaithïth aleu bë gël kecï dɔm kɔc  tëye kɔc nin alɛŋ cëke poou në wɛlëkäm yiic. Të bëëi yen gël puɔth tënë luëŋeliɛɛt, ke alaŋ kor ɣär kenyin (0.6mm) au alaŋ kor ɣarke apɛi, yen agör. Alaŋ ye thëm ë ɣär ke 1.2 mm acie kɔc gël tënë lueŋëliɛɛt në rin dït ɣärke nyïn. Jɔ̈l kuɔ̈t ye luaŋliɛɛt kɔc jɔl ayee röt looi të lööny aruɛl piny, luaŋ acie kɔc kac wakɔ̈u. Ke yeen kɔc aleu bïk diɛɛr në ayuul cuɔl akɔ̈l tëwën ye luaŋ kɔc cam thïn. Kuɛr kɔ̈k leu bë kɔc gël në luaŋëliɛɛt acït puɔ̈u ë lɛ̈ŋë(lääk) joŋ ku dɔ̈c ë joŋ cë wuɔɔk, ku puɔ̈uë ɣööt ceŋ në wëlkäm, ku jɔl ya puɔ̈u ë ɣän ye lɛ̈i ceŋ në wɛ̈lkäm.

Dɔ̈c ë tuaany ye akïïm wɛ̈ɛ̈t në pan de Aprika ayen wall kaarou matiic. Wɛ̈l yecɔɔl Antïmoniɔlth ku wɛ̈l cɔl paromaithin. Wɛ̈ltök ayee ɣɔɔc në wëu  Amerika ka (USD10) ku keek awall ë kɔc nɔ̈k apɛi  ( atupgup = side effects) të liekëke. Agut cë run 2017, acïn ägëltuaany tënë tuaany ë Licmanaithïth cë yök tënë mɛnhëraan.

Bekätakthook:Tuany
Aŋui

[thumb|camnhial—aŋui malek, 

cuënynhial—[aŋui ayul, 

campiny—aŋui, mawël,

cuënypiny—aŋui kuɔ̈ɔ̈c ]]
Aŋuɔ̈ɔ̈th aaye luɔnyyinythïïnrou macuëtriŋ ku ye ländhiethëmïth. Keek aaye mɛ̈cthok ye yic ŋuän, cimën yik aŋui malek, aŋui mawël, aŋui luɔ̈l, ku jɔl yaa aŋui kuɔ̈ɔ̈c. Aŋuɔ̈ɔ̈th aaye läi këlɔteetic, ku keek aaye läi riɛlapɛi në tëdït ë käcieeŋröraguer në Apirïka.

Tënɔŋ wunkɛndït thɛɛr, aŋuɔ̈ɔ̈th aa thiökic ke kuataŋɔu, ku ruäl ke luɔnyyinythïïnrou. Keek cït luɔnyyinythïïnrou kɔ̈k të ciet ke peel, aayeken keek ke cieŋthin can bi cuɔth ke tëdɛɛn, riɛnydɛn, ku ka ye ciëŋ cimën kackɛn dit. Lakin keek aaye thöŋ ke kuätëjö në kuɛrjuëc; keek aayee dɔm në länbïcam ke lecken ku cïï ke riöpken, ku acïï yithnhial në tiimnhom.

Aŋuɔ̈ɔ̈th milek tɛkalë bë näk në läi kejuëc cimën 95% ye ke cuet, jɔl yaa aŋuɔ̈ɔ̈th maiwël lac cuët läi cë thou. Aŋuɔ̈ɔ̈th aayee ŋic keye läncuɛtlääi dïït tënë keek, ciet köör, cuɔpwei në wɛt läi cï nɔ̈k. Aŋuɔ̈ɔ̈th aayee lac län-niin aköl, lakin aköldɛ aalɔ ɣer adhuɔ̈mken tëden ke rëërthin në nhiäkduur lɔ yäp läi. Aŋuɔ̈ɔ̈th milek aa rëër në ruäl ë tëcit 80. Aŋuɔ̈ɔ̈th kɔ̈k aake rëër ke kuatda kor de 6 tëdɛ̈t lik.

Tëcit ruɔ̈n tïmëtïm thiäär cëlɔɣɔn tekic rou, aŋuɔ̈ɔ̈th aacë tekic rou, töŋ ye yap cimën jö ku töŋ ye nɔŋ gul ku lec ril ee rin ku ben ka yoom rëëm. Aŋuɔ̈ɔ̈th ciet jöŋ acë thiök bë thuum në ruɔ̈n tïmëtïm kerou cëlɔɣɔn, wët län kɔ̈k ciet jööŋ acë bɛ ɣët ku camkï läncïcamken; aŋui ciet jöŋ ëtök ye poth eeyee aŋui kuɔ̈ɔ̈c, në wët ee cam kɔm. Aŋuɔ̈ɔ̈th rëëmyoom, nɔŋic aŋui malek, aŋui mawël, ku jɔl yaa aŋui luɔ̈l aaye keek cë ben bïk yaa mëkënydït ë Yurathia ku Apirïka.

Aŋuɔ̈ɔ̈th aayee thiekic në kɛŋthɛɛr ku anyiköl de ceŋceŋ ran rëër kekë keek. Aŋuɔ̈ɔ̈th aayee lac tak keye riac ku dhääl. Në cieeŋ de yic, aŋuɔ̈ɔ̈th aayee tak ke lɔ nhiimwei kɔc, ku tuööp rɛ̈ŋ, ku pec läiyemac ku mïth. Në cieeŋ kɔ̈k, aŋuɔ̈ɔ̈th aalooi në dïït, ke looi abɛ̈k de guupken bë wäl apirïka muthciɛɛŋthɛɛric looi.

Bekätakthook:Län
Yɔɔmtɔŋ ë Luεlëbaai de Kɔc ke Thudän

thumb
**Yɔ̈ɔ̈mtɔŋgël Kɔc de Thudän Paguöt** (YKTP), wën cë kaŋ yaa Yɔ̈ɔ̈mtɔŋ ë Luɛ̈lëbaai de Kɔc ke Thudän (YLKT), ee alathkeer Paankɔc de Thudän Paguöt. Yɔ̈ɔ̈mtɔŋ ë Luɛ̈lëbaai de Kɔc ke Thudän (YLKT) ee looi keye akut ë yɔ̈ɔ̈mtɔŋkoor wɛ̈lnhom miir Thudän në ruɔ̈n 1983, ku kɔccërötmatthin aakeye riɛl në Tɔŋbaai Rou ë Thudän, ŋεεr në Jon Garaŋ. Wen cï Garaŋ riäk në ruɔ̈n 2005, Salva Kiir ye cï cäk keye Awattɔŋnhom yam de YLKT. Tënë 2010 , ke YLKT ye cï tɛ̈ɛ̈kic amɛ̈tnhomdetɔŋ de apuruuk 10,000-14,000. 

Buɔth ye cök Gɛ̈mgɛ̈m Dɔ̈ɔ̈r Ëbɛ̈nëbɛ̈n ruɔ̈n 2005, ke kɔcroor cï doŋcïën ye dït ku cï rotyiik apɔth, ye cɔl Yɔ̈ɔ̈mtɔŋgël de ThudänPaguöt (YTP), ŋεεr në Maalithtɔɔŋkuelrou Paulino Matiep, acë thεny Gɛ̈mgɛ̈m dɔ̈ɔ̈r kekë Kiir ye ŋic keye Ciεl Juba cë riεl käröu tɔ̈u alam tök de YLKT.

Buɔth yecök nhomläu Thudän Paguöt në ruɔ̈n 2011, Kiir acë bën keye Bɛ̈nypamac ku YLKT acë bën keye alathkeer de paankɔc yam. Në Pëndhïëc 2017 ye lɔŋ thiëi-yic ku YLKT acë riin Yɔ̈ɔ̈mtɔŋgël Thudän Paguöt  (YTP) nyaai ku wεεr dɛ̈t thin keye Yɔ̈ɔ̈mtɔŋgël Kɔc de Thudän Paguöt në Pëndhöŋuän 2018. Në ruɔ̈n 2018, alathkeer acïthɔ̈ɔ̈ŋ keye apuruuk 185,000 ku ka akuen ciŋic akuen kɔc tɔ̈u riεl aliiric kor de Thudän Paguöt. Në ruɔ̈n 2019, YKTP ye lɔŋic Yɔ̈ɔ̈mtɔŋ Piiny, Yɔ̈ɔ̈mtɔŋ Aliir, Yɔ̈ɔ̈mtɔŋgël Aliir ku Atïït ë Bɛ̈nypamac.

Bekätakthook:Paguot Thudän
Agaany

Heen acï puööu miet apeidït ne rin  cïï ok rot mat thääi pinynhom yiic.

Piööc kë heen ku koc kok.

Bekätakthook:Län
Anyaar Apirïka

**Anyaar Apirïka** ee kuatëɣɔ̈k dït deguotëpinyliɛɛtic. Anyaar Apirïka Paguöt ee dïtbëtɛɛm, ye yök Apirïka. Anyaar roorëtiim ee macthok korbëtɛɛm, töŋkith në roorëtiim Apirïka ciɛl ku Apirïka pacuɔl, ku anyaar Thudän  ee tɔ̈u Apirïka Pacuɔl, ku Anyaar nail ee rëër baknɔŋnhomtiim Apirïka Pabak, nɔŋic Thudän Paguöt. Aaye gaam kaam lääi rɛɛcbëtɛɛm Apirïka, ku tënë thɔ̈ɔ̈ŋ, aa gut, kacic, ku nääk kɔc tawan 200 ruɔ̈n ëbɛ̈n. 

Anyaar Apirïka akëc kaŋ mac rin ciëŋde acïïkethöŋ. Ye kör ku nyaŋdït yetök lac nöök bïk kek cuët, cɔkalɔn ye kuɛ̈c ku aŋuɔ̈ɔ̈th milek akoolkɔ̈k mïthkorpuɔcdhieth aanöök. Kɔc akolkɔk aa kek yap tënë rieŋden. Anyaar Paguöt Apirïka atiŋ nyoothkɛ̈ɛ̈c de yäp. 

Anyaar Apirïka ee rëër tuɔciic ku liɛlëboric ku aya bakënoonic, ku roorëtiim de kuur Apirïka. Keek aawïc pïu akolkol ku kewɛt ye kek rotgɛi në waar cë dou. 

Anyɛɛr ye lac tiŋ ku aakony röt. Të cop luɔnycuetlaai kek, duot amatrot ka ben ku looikï bë yicriɛl tënë luɔnycuetlaai kek bë tök nyaai. Mïth aaye kuɔ̈t ciɛl. Duot anyaar acot kuɔny tënë töŋ cï dɔm ku themkï bïk luok. 

Anyɛɛr Apirïka aaye thuat ku dhiëëth këric. Ŋun anyaar ŋuöt ee kaai run kadhïëc, kölliec de pɛi 11.5 cök. 

Në akuën yemënthiɔɔk, aye thɔ̈ɔ̈ŋ lɔn kuën de anyaar Apirïka paguöt, anyaar Thudän, ku anyaar Nail ee 513,000.

thumb
Bekätakthook:Län
Algeria

**Paankɔc Ciɛl de Algeria** ee paan cï thiɔ̈ɔ̈k thïn Apirïka ciɛlic. Genamaatnhomde ayee cɔl Algiers. 
Bekätakthook:Apirïka
Tuaanyëŋeeiabïk

thumb
**Tuaanyëŋeeiabïk** (*Diabetes Mellitus*) ee akut ë kïtëtuaany de wɛ̈rëŋeei abïk cë rɔt riɔ̈ɔ̈k ku anyïcë dïtŋeei abïk në riɛ̈mic. Dïtŋeei abïk ë riɛmic = hyperglycemia.

Kïtëtuaany kënë anɔŋiic laac arak Kuɔ̈tic, rou, ku dït yuɛ̈c ë miɛ̈th.  Të pɛ̈lë ye, ke tuaanyëŋeeiabïk aleu bë tuɛnytuɛny kɔ̈k bɛ̈ɛ̈i, tuɛnytuɛny nɔŋiic tuaany ë guɛ̈r ë puɔ̈ɔ̈u, ruai, tuaany ë rok ɣän töök ke cök, riääk ë rɛ̈lɣer, riääk ë nyin ku nyiny ë kɛ̈ŋ [cognitive impairement]. Tuaanyëŋeeiabïk ee thuɔɔu ë raan juakic arak rou. Në ruɔ̈n 2019, tuaanyëŋeeiabïk acï raan tim 4.2 nɔ̈k. Tuaany ë ŋeei abïk ee tuaany 7 në tuɛnytuɛny ë kɔc nɔ̈k në pinynhom. Agut 2019,  acëë thɔ̈ɔ̈ŋ kɔ̈u an tim 463 aacïï tuaany ŋeei abïk nɔ̈k ë pinynhom (aayaa bɛ̈k 8.8% në buɔtic cë ŋuɛ̈ɛ̈n akut kɔc de pinynhom).

Tuaany ë Ŋeei Abïk (TAŊ 1 &2) ee yic rou.

TAŊ1 (IDDM) ee tuɔl tëcënë RoŋPïïr B  kë  tak riɔ̈ɔ̈k (RPB) = B cells, bïk adhukŋeei [insulin] duɔ̈ŋ cuëëc. TAŊ1 ayee beec adhukŋeei.

TAŊ 2 (NIDDM), ee tuɔ̈l në wɛ̈t ciee adhuŋeei luui në kɔ̈ɔ̈k, roŋpïïr awën yee adhukŋeei gam.

Tëcïï tuaany jal cil, ciɛ̈n adhukŋeei në guɔ̈pic aleu bë cil aya. Kɛ̈k tuaany lac bɛ̈ɛ̈i ee cuai [obesity], ku ciɛ̈n thuɔ̈ny. Kɛ̈ cït  90% de atutuul ayee TAŊ 2.

Gël ku bɛ̈c ë TAŊ 2 anɔŋic cääm ë miɛ̈th puɔth, thuɔ̈ny, gël ë cuai ku cuɔ̈k mäth [smoking], ë tap.

Muɔ̈k ë puɔ̈ɔ̈r ë riɛm ku muɔ̈k ë cök ku nyin aa thiekiic tënë kɔc nɔŋ, tuaany,  mär ë thiɛk ku rɛ̈t tïnë kɔc cuai nɔŋ TAŊ 2 alui apɛdït.

Bekätakthook:Tuany
Veliko Tarnovo

**Veliko Tarnovo** (bg: Велико Търново) ee caëumel Bulgaria (1185-1393) popee ee 73,079 (2020).


Ruins on Trapezitsa North part,Bulgaria.jpg|
Sveta gora - panoramio (1).jpg|
Veliko Tarnovo , Bulgaria (22859206153).jpg|
Bulgarian parliament building Veliko Tarnovo.jpg|
20140620 Veliko Tarnovo 394.jpg|
Паметникът на Асеневци и Художествената галерия.jpg|
Panorama - panoramio (195).jpg|
Tzar Ferdinand at proclamation of Bulgarian-independence.jpg|


Bekätakthook:!Main category
Bulgaria

**Bulgaria** ee paan en Yurop Penëdhiäk ee Rumen Radev. Genamaatnhomde ayee cɔl Sofia.


51-manasses-chronicle.jpg|
BASA-600K-1-1865-15-Vasil Levski-retouched.jpeg|
The Old Bulgarian capital Preslav Ruins.jpg|
OLD HOUSE IN THE NATIONAL REVIVAL STYLE, VELIKO TURNOVOI.jpg|
Sofia University (37536311404).jpg|
BASA-937K-1-410-7-Ivan Vazov (cropped).JPG|
Rila 7 lakes circus panorama edit1.jpg|
Pantokrator kerk Nesebar.jpg|
Bulgarian dancers.jpg|


Bekätakthook:!Yurop
Bekätakthook:Yurop
Jothep Lagu

**Jothep Lagu** (dhiëth aköl 21 Pɛnëthiäärkutök, 1931, në geeu cɔl Momokwe ye tɔ̈u km 130 alɔŋ paguöt në Juba), ee apurukdït ë Thudän Paguöt ku ye aŋiɛcwëlbääny. Ee raan kuat cɔl Mädï lɔŋ Equatoria Pabak. 

Në Pɛnëdhiëc run 1950 , ye acë gor luɔnypiny në ɣöndït de yɔ̈ɔ̈mtɔŋ lɔŋ pan cɔl Omdurman, ku yen ecï kuany keye maatil apuruk ë Thudän cök. Në Pɛnëdhetem run 1963, go kɛcwei ku mɛ̈t akut ë nyigät puöt wɛ̈lnhom akuma de Thudän. Në ye Pɛnëdhoŋuan run 1963,  go tuŋëtɔŋ de akut ë nyigät cɔl Anyanya cäk. Jon Garaŋ eeyee raan töŋ kaam bänykoor de Jothep Lagu në Anyanya, ku ee mɛtrɔtthïn në Pɛnëthiäär run 1970.  

Tɔŋ acë käc në run 1972, thɛ̈ny ë gɛ̈mgɛ̈m dɔ̈ɔ̈r pan cɔl Addis Ababa-yic në akuma Thudän ŋɛɛr në Bɛ̈nymacbaai Gaafar Nimeiry ku jɔl yaa Akut ë Luɛ̈lëbaai de Thudän Paguöt,  këër wëlabääny de akut nyigät cäk në Jothep Lagu. Go Jothep Lagu rotmat ë akutëthɔ̈rril de Thudänic keye maalithtɔɔŋ.

Yen anyuc në yɔ̈ɔ̈mtɔŋ, go cäk bë yaa  aŋiɛcwëlbääny. Në run 1978, go kuany keye Bɛ̈nymacbaai de Akutdït ë Löŋëriɛl de Lɔ̈k Mackoor de Thudän Paguötic, naye run 1982, go kuany keye Bënykoormacbaai Rou de Paankɔc.  Na ɣɔn cï Nimeiry cuɔpwei në bɛ̈nyluɔi de gël Maalithtɔɔŋkuelrou Mohammed Ahmed Suar-El-Dahab, go Lagu nyuöc keye Bënykoormacbaai Rou ku kuany keye Aluelmääth Cath, thöc ye looi aɣet ruɔ̈n 1998. Yen eeyee aluelmääth tënë Amat de Bɛidït run 1990-1992.