open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nyaŋ

thumb
Nyëŋ aa luɔnycitariik dït rër wïr ku piny, ye aarër në lɔ̈ɔ̈k alirtucnui Apirïka, Asia, America, ku Australia. Aanɔŋ mëcthok 17 ë nyëŋ, ke gup ta ye kek luithin ku kok athoŋ dhol ci juac. Nyëŋ ëbɛ̈n aameet pïucïnawai-yic cïmën kiir, baau, tuɔɔc, ku kooldɛ̈t pïuawaithinkoor ku piuawai-yic. Keek aa lonycuetlɛ̈i, ye lac cuet känɔŋrɛɛl cïmën rëc, diët, luɔnycitariik ku ländhiethëmïth, ku kooldɛ̈t käcïnrɛɛl cïmën käkëjual ku kämpïuawai. Mëcthok juɛ̈c jok tɛkdë thuum, abɛ̈k aye ŋic ke awicthum arët. Nyëŋ rër Thudän Paguöt acɔl nyëŋ Nail. 

Tëdït ë mëcthok aarër löktökiic kiiriic të cam ku thiäŋ. Tëdït ë mëcthok acïï gëllɔ̈kdeguopic apɛi, ee nyëŋ pïuawai yetök, ye gëllɔ̈kdeguopic apɛi ku rëec puoth. 

Nyëŋ aadhiëth töŋ ɣöt tëdɛ̈t tul. Tul aye lac loi tiamliɛɛt liet ku ɣöt aye loi në teem. Tut ee rotloi piuic. Akuënciɛl ë kölliec ee rotloi kecït nïn 80ic.

Mëcthok dït de nyëŋ aarëc apɛi tën koc. Nyëŋ piuawai ku nyëŋ Nail aa rëcbëtɛɛm, ke näk kɔc juac tënë buɔt ruɔ̈n thɔ̈k ëbɛ̈n.

Nyëŋ kooldɛ̈t aaye mac bïk wiu loi. Biɔ̈kken aawäc bïk kä cï guir aköt loi, cimën war ku jɔgɔ. Rïŋ ë nyëŋ aye yök keye kimët bäi kɔ̈kic.
Aluɛlweŋ

thumb
**Aluɛlweŋ** ee lɛ̈i de Apirïka. Kuat yic bɛ̈t acï kuanyic. Keye lɛ̈idït, bɛ̈ɛ̈r ë aluɛlweŋ ee cït 1m tɔ̈ kët, ku bɛ̈rëkɔ̈u akuënciɛl de nhom ku guop ee cït 200 ɣet 250cm. Athiɛkde ee 100 ɣet 200 kg. Ŋuӧt ku muɔr kedhie de kuatde ëbɛ̈n aa lɔŋ tuŋ, ku kӓŋ ŋuӧt aa thoi. Bԑr ë tuŋ ee 45 – 70cm.

Aluɛlweeŋ aa cath në duut lɔŋic lӓi 20 ɣet 300. Keek acïï kaŋ jӧl. Keek aa lac nyuԑth, ku miɛ̈thdendït aaye wal. Muɔr ku ŋuӧt kedhie aa thӧk nyïnyëpïrtueŋ ruɔ̈n tӧk lɔ rou. Kölliec ee pԑi  kabɛ̈t  lɔ kadhoŋuan, ku dhiëth menh tök a kӓl. Dhiënhden ee jal dїt mӧi. Piërden ee ruɔ̈n 12 ɣet 15.

Ke ceŋ baknɔŋtiim tënɔŋ deŋ lik ku bakënoon tënɔŋ tiim, aluɛlweeŋ aa lac kӧk gɔɔk tɔ̈ cë deŋ tueny cӧk. Acï luԑԑl ɣɔn keek aaceŋ thӧny Kurdït Kenya agut 4,000 m. Aluɛlweŋ wӓrthԑԑr ee kӓ cë thiëi piny Apirëka, Ku ëmënë kuӧtde acë lɔ kӓ thuӧl wët ye teden ye kek rëër thїn riӓk, yӓp, kӧk ë kɔc, ku jɔl yaa tëër miith kekë lӓiyemac. Aluelweŋ acë thuum pan Aljiria, Ejipt, Lethotho, Libia, Moroko, Thomalia ku Tunithia; kuyen acï bɛ̈i pan Thawadhilan ku Dhimbabwe. Ee lӓn cï lac yӓp wët riŋden mit.

Bekätakthook:Kɔc
Kim Kardashian

**Kimberly Kardashian West** (dhiëth Pɛnëthiäär 21, 1980), yen aye raanŋic America atuɔckïtyithic ku atëncɛɛŋ (atɛ̈t/funy and ceŋ/cɛɛŋ/wearing). Ɣɔntueŋ Kardashian acë pïŋ awɛtwëlbei yɔ̈k keye määth ku aguiërrot ë Paris Hilton, kuyen acë ŋiëëc lääu-yic yɔ̈k tëwär cï atïmkïn ë tɔ̈cde tɛkpiny ruön 2003 kekë wënathunden thɛɛr cɔl Ray J ruön 2007. Nawën ruön wënic, yen ku pande acë gɔc  ŋic në abeer atuɔckïtyith de E! Keeping Up with the Kardashians (‘Muöknhial kekë pan Kardashian’). 

Kaamwënic, tiämde acë yen cɔl acak kërënyooth laŋic Kourtney and Kim Take New York ku Kourtney and Khloe Take Miami. Nawën pïïr ë thiɛkic de Kardashian acë yaa wɛ̈tëjamic cë piŋ lääu-yic rin jamden awɛtwëlbei-yic.

Run thiɔ̈ɔ̈kwëniic, Kardashian acë rotjuac keye raanajɛ̈mkɔc tɔ̈u arekwël ku awɛtwëlbei arämkɔc, nɔŋic abiɔ̈th thiär timëtim kith tɔ̈u Twitter ku Instagram. Yen acë kuat käkyeɣaac luɔnyaɣer ye nɔŋ riɛnke, cïmën tiänden riäŋ ariŋwël ruön 2014 cɔl Kim Kardashian: Hollywood, kuat alɛ̈th ku käkyeɣaac, ku athör giɛtruɛl ruön 2015 Selfish (‘mantil’).

Määthde aya kekë akënërap cɔl Kanye West acë yen cɔl apiŋ awɛtwëlbei juɛ̈ciic; kek acë röt bä thiaak ruön 2014 ku nɔŋkï mïth kadiäk kedhie. Adacëbënwël Time acë Kardashian mat në kueerden de kɔc ajɛ̈mkɔcbëtɛɛm ruön 2015, kuyee Vogue luel lɔn yen ee cït mïnyooth cieŋkök ruön 2016 yic. Aye mïjɛ̈mëguöp ku mïnhiëër luel lɔn yen acït raantöŋ ŋic cïpiŋ rin eeye cïpiŋ. Yen acï luɛl keye raanŋic atuɔckïtyith ye dɔ̈m juɛ̈cbëtɛɛm ruön 2015, ku ruön kënë wëëuken ye dɔm ëbɛ̈n adöt US$53 timëtim.
Awan

thumb
**Awään** aye läi tɔ nuthic cuetriŋ, kua ye thiethmith. Keek awän anɔŋ macthok thiar ku rou; timen yik awanɣer, awan kuric, awan penek, awan beŋgal, awan tibet, awan awuur, ku la mapour awan cieŋ në Apirika yic tɛn. Awän juëc kɔ arer në AƔecia ku  parut Amerika. Awan panic acieŋ të thiäk ka �pan; ku awan luat arer ɣän juec në bakpinynhom parut; timën yik parut Amerika, Yirupe, ku Asia. Anɔŋ awan juec ruai röt ke pec timën yik maliith awan ku maliik awan rer ne Apirika. Awän kɔ aye ruai ka jöök, cɔk mikor keek. Awan rer paguot Thudan aye mapour awan ku maliik. 

Në wet rer awän reer ne ɣän juec pinynhom, ku ye kɔc tak awan ɣen e lan töŋ nyickaŋ në pinynhom ben. "Anoŋ kɛŋ juëc tɔ ka mounyjaŋ ke awan loi men ciak Aciëk në pinynhom. 

Ɣanthɛr, nhialic acie pinynhom cak. E ci cak akol ku makou: acien ruɛl ku pɛi; ten, go awan lo ben ror të den cieŋ ɣen thin ka yëp ku tök piny yëp, ku lek nhialic, "e ngu ce piny bak?' go nhialic yiok piny abi ya bak mɛn, ku yin abi ya  cɔl babɛɛk. 

Në rooric, awan ciɛŋdɛn akuot yic; aye cieŋ ke thiar; ace ceŋ akutnhom; timën yik awan panic cieŋ ke pec. 

Awän aye camriŋ: aye cam kɔm/käm, laicatariɛk, ku diɛt. Awän kɔ aye cam 1kg në  miëth dɛn e ki cam niin thokben. Awan kɔk të ci keek lai cam,  ke tɛu ki jɔk ki cuet alepe në yith tiimnhiim ku liɛt nhom.

Bekätakthook:Län
Estonia

**Estonia** ee paan en Yurop. Penëdhiäk ee Kersti Kaljulaid. Genamaatnhomde ayee cɔl Tallinn.

Bekätakthook:Yurop
Athiɛ

**Athiɛ** ee continent dït apɛi pinynhom në ɣän ke piny ku kɔc. Ee thiäŋ yic apɛi tënë 44 million square kilometres, 30% de piny ku 8% de piny. continent, man cï ye yök ke ye man de kɔc, ee man de ciɛɛŋ thɛɛr. Kɔc ke 4.7 billion aye kɔc 60% ë kɔc pinynhom.

Asia ee bɛ̈ɛ̈i Eurasia kek Yurop, ku Afro-Eurasia kek Yurop ku Africa. Në ye wël ke ye nyuɔɔth, ee tɔ̈u në bɛ̈ŋ de Pacific Ocean, në baŋ deŋ de Indian Ocean, ku në baŋ de bɛ̈ŋ ke Arctic Ocean. Paguɔ̈ɔ̈th de Asia kek Yurop ee kë cï looi në thɛɛr ke ciɛɛŋ yic, rin acïn tɛ̈ ye kek ya tek thïn në ɣän ke puɔ̈ɔ̈c ku jɔl ya ɣän ke piny. Ee kë ye looi në kë ye kek ya looi ku acï ya looi në thɛɛr thɛɛr ke thɛɛr. Pïïth de Eurasia në continents karou ee wɛ̈ɛ̈t de ciɛɛŋ de East-West, thook, ku wuɔ̈ɔ̈c de kɔc, kä kɔ̈k ke ye röt ya wuɔ̈ɔ̱c në kë de tɛ̈n ye kek röt ya tek thïn. Akut cï kek gam në ye kek ye Asia bɛ̈ɛ̈i në cuec de Suez Canal ye yiɛ̈ɛ̈k wei në Africa; ku në cuec ke Turkish Straits, Ural Mountains ku Ural River, ku në baŋ de Caucasus Mountains, ku Caspian ku Black sea, ye yiɛ̀ɛ̈ɛ̀k wei në Yurop.

*
Peter Gatkuoth

dhiëth ruɔ̈n  ayee aŋiɛcwëlëmiir de Paguot Thudän yee loi keye Akonybënymacbaai cök 1971 agut 1982 (ɣɔ̈n yee Nimëri acë yaa Bënymacbaai de pamac) ku keye Bënymacbaai de Akutëwëëtdït de Löŋëriɛ politician

Bekätakthook:Kɔc
Kɛntoc

**Kεntoc** ee läiroorënyuëth rɛ̈ɛ̈r tɔ̈ Pan Apirïka Ciεlic. Kεntoc ala abɛ̈kmɛ̈cthookic dhiëc. Yeen ee rëër lɔ̈k gɔl Pan Thinïgal alɔŋ pacuɔl agut Ithiopia alɔŋ Pabak, ku gɔl Thudän alɔŋ parut agut Paanlɔckɔc Miirlɔc ë Koŋgo alɔŋ paguöt. Bɛ̈rëkɔ̈u de läirroornɔŋtuŋ kënë, gɔl yenhom agut yeguöp, atɔ̈ kaam ë 10 ku 135 thantïmitïr. Miöör aa la athiεkë këcït kilo 43 ɣet 65, ku ŋuut aa la kilo 35 ɣet 45. Aa miöör kek ala tuŋ keröt.  

Ciεεŋdekuat de kεntoc apuolic ku ala yäŋyäŋ apεi. Akuutdït aaye tïŋ mëi të cï kek kenhïïm kuɔ̈ɔ̈t keye buɔt tɛ̈ thiääk kekë agör.  

Miöör aa dïtden jɔɔk cök tɛ̈ cï kek la run kadiäk ɣet run kaŋuan, ku ŋuut aalëu bë liëc tɛ̈ cï kek la ruön tök, ku aadhiëth yic tök në pɛ̈i kadhoŋuaniic ɣet pɛ̈i thiäärkuŋuan. Nacɔk alɔn cïï pɛ̈iërim rotŋic, ke keek aa rötthoth kër tɛ̈ cïï dëŋ tuεny. Kölliec aa pɛ̈i kadhorou ku tökërou-yic ku jɔl akäl dhiëëth. Akɛ̈ɛ̈l aaye nyueththook tɛ̈ cï kek la pɛ̈i kabɛ̈t ɣet pɛ̈i kadhoŋuan.  

Kεntoc ee ceŋ bakënoon ë pinynuöi ku pinyëtoc ku pinyëtiim aya. Keye länënyuäth, kεntoc anhiar noon ku apirpiny aaruöör. Yen kεntoc apïïr pïu, nacɔk alɔn yen nyuäth ë walic ye cam ade pïu thɔ̈ŋ tënë kek.  

Rin yäpëlääi rεc ku muër ë piny tënë kɔc rëër thiök ke kek, cin ë kεntoc acë dhukpiny apεi, lakin akuën akutden ëbɛ̈n aye thɔ̈ɔ̈ŋ këcït juɛ̈c tënë 100,000.  Akut Pinyëbɛ̈n tënë Gël ë Käkëpinynhom acë kεntoc tɔ̈u në thänëkäŋ Acïn Diɛr Thinyɔt.   

Bekätakthook:Län
Aŋui kuɔ̈ɔ̈c

Aŋuɔ̈ɔ̈th aaye luɔnyyinythïïnrou macuëtriŋ ku ye ländhiethëmïth. Keek aaye mɛ̈cthok ye yic ŋuän, cimën yik aŋui malek, aŋui mawël, aŋui luɔ̈l, ku jɔl yaa aŋui kuɔ̈ɔ̈c. Aŋuɔ̈ɔ̈th aaye läi këlɔteetic, ku keek aaye läi riɛlapɛi në tëdït ë käcieeŋröraguer në Apirïka.
Ajuec

**Ajuec** aa kä karou ke ye diɛt looi në gen Buphagus, ku family Buphagidae. Käke ye cɔl oxpeckers aake ye kek ya cɔ̈k ke ye subfamily, Buphaginae, në akut de Sturnidae, ku käke molecular phylogenetic studies acï nyuɔɔth ke kek ya looi ke ye akut de kɔ̈k peei ye kek ya looi në akut de kääth ke cɔl Sturnidae ku Mimidae (mockingbirds, thrashers, ku allies). Käke ye thääp ke ye bɛ̈n yök në thääp de sub-Saharan Africa.

## Dikconari


Bekätakthook:Län
Ajïth

**Ajïth** (***Gallus gallus domesticus***) ee këthii dït ku ciɛl cï kuëŋ ku kuëŋ, cï bɛ̈n ya kuany në këthii de jungle red de South East Asia në run 8,000 ke cï bɛ̈t. Kɔc juëc kek ke kuen aye kek yiɛ̈ɛ̈k bïk kek cam, ku yekë kek gäm mïïth ku ɣai; kɔ̈k ke ye kek tɔ̈ɔ̈u ke ye kek ya ɣɔɔc ku yekë kek ya cɔ̈ɔ̈k. yen yen Käke kek aa lääi baai kek ye kek lac lac lac lac gam, kek kɔc ke 23.7 billion në ruöön de 2018, ku jɔl ya käke ye kek ya looi në ruöön ye kek dït tënë 50 billion. Aai ye yiɛ̈ɛ̈k bï ya ɣɔɔc alëu bï ɣɔɔc në ye 300 ë bunë në ruɔ̈ɔ̈n. Kä juëc ke ciɛɛŋ de ciɛɛŋ de kɔc ke ye kek ye cɔl kuen aye kek ya lueel në kɔc ke ye lueel, ku kɔc ke ye kɔc ke ye tak ku kɔc ke cï ye lueel.

## Dikconari


Bekätakthook:Län
Amiyok

thumb
Amiyok aaye lääidït länyëkuin nong gup kuoth ë ke gël në acuetlääi. Amiyok anong kuat karou në lääi; amiyok pinynhom theer rër Asia (pacuɔl ku paguöt), Paguöt Europe, ku jala hän juëc kök tö Africa, ku amiyok pinynhom yam arër parut America ku parut-paguöt America.

kuat ke amiyok ëbën anong guöp kuoth ku aaye länyëkuin ku kek aaye nyic në wuöc den.

Amiyok ee länyëkuin dït në pinynhom ëbën buoth capybara ku jala beaver cök.

bërëköu de tëdït amiyok ee tö kam ë 60 agut cë 90 cm ku athiek den ee tö kam ë 5 agut cë 16 kg. Kek alo rongrong ku aa lirgup kuye kï lääi juëc riäc në kuoth ken tö kegup. Amiyok anong cït juëc cimën ë Maröl, Malou ku Malith. Kek aaye niin aköl ku ruu kï në yïn maköu.

Amiyok ë pinynhom theer aa kuc yith ku aa cam ë päät, deeu, ku berries kuyïk käcïpur domic. Amiyok aa cïröt loi bïk käcïpur aa cam pinyde Kenya ku ye koc ë Kenya ke cam ku kek amit arët.

Amiyok pinynhom yam arër roortiimic ku aa nyic yith bïk miëth aa yök timnhom. Mëcthook amiyok kök arër timhïïm agut bïk thou. Kek aa cam ë yïïth, meei, ku jala tiim duk. Të bëi mäi kë kek aa cam në päät. Amiyok pinynhom yam aa kor në amiyok pinynhom theer.

Amiyok aa dhiop arët. Amiyok tök ee cï rër në run ka 27 ku ye dhiöpdït tenong länyëkuin ëben.
Bekätakthook:Län
Buɔl

**Buɔl** ye ländhïtmïth rɛɛr pamac juïcïc ku pinynhom pandït yerou Austhria ku Antarctica. Ye lɔŋ m̈̈ɛcthok juuɛc tënë 60 bial. Buɔllɔk ku buɔlyar aa mɛcthok karou ye lac yök thudän paguöt.

Biaal aye guöpken cɔl apuɔl  cäth, lëŋkek cök bɛɛr ciën ku cök ciek tueŋ. Aa lɔŋ pïŋ päthapɛidït ku tïŋ wɛɛr path. A tɛkic dit tene buɔl cek, ku bërköu nhom-gj guop cit 25-29cm ku thiɛk tene 300g te buɔl yirup ye 50-76 thin nhom-guop ku thiɛk ye mënë 2.5 le 5kg. Buɔl ŋuöt a dït tene thɔn.

Bial a mïthtim tëdït ë wɛl, yɛr, mithtïm dunëtim, ku yɔk. Aa rɛɛr ɣɔn tɛkic mene roorliɛt, tiopetëtim, ɣɔŋ, kur, ku toicic abɛk a wɛc adhum rɛɛrkek thïn.

Bial aa yithkekëbkëben. Kölliɛc den ye tecit nin 28 le 50. Bial a laŋ mïth juec ruɔntok, ku kënë ye cinekɔc den cɔl adiët kamthin nyɔt ta juëc kacam.

Luɔnycuetlai bial ye jɔk rakun, kapiny, lith, gɔl aŋɔu, ciir, agumuut, ku lith.

Bekätakthook:Län
Lukluk

**Lukluk** ee raan tɔ̈ në paande de birds starling. Ee raan cï puɔ̈ɔ̈c në thär de Africa në Thenegal në cuec agut cï Thudän. Kä ye kek yök në ɣän ye tiim ku jɔl ya ɣän ye kek pur thïn. Kuɔ̈ɔ̈r cï cäth apɛi ee këtök looi në kɔ̈u. Käke ye kek ya looi kek aye kuɛɛt kaarou agut kaaŋ ŋuan. Lïl kënë ë lac rɔ̈m apɛi ku ë jam apɛi, ku ë ye jam apɛi. Kɔc dït ë kä 54 cm (21 inches) cï dït aa kek naŋ kɔ̈th ke mïlɔ̈ɔ̈ŋ cï rïïu kɔ̈u, kɔ̈th kɔ̈u ke purple ku kɔ̈th cï rïïp 34 cm (13 inches) ye dït. Yen acï nhom thiin ku nyin kɔ̈u. Käke röör aa thöŋ, ku käke mïth kek aa thiäŋ, kek aŋuɛ̈ɛ̈n ke ye kɔ̈ɔ̈c. Cït kä juëc ke ye cɔɔr, cɔɔr cï cɔɔr apɛi ee cɔɔr ye cam, ku ye mïth ku käkuɔ̈k.

## Dikconari


Bekätakthook:Län
Akɔ̈l

frameless|right

frameless|upright=0.35|☉ **Akɔ̈l**
(kït: )

## Dikconari


Bekätakthook:Ŋiɛ̈ckanhial
Kεnalεlic

197px|right
**Kεnalεlic** ee länberëwal ye yök ɣɔ̈n la yiic kuördïtbär tɔ̈ pan Apirïka Guötë-pinyliεεtic. Ala abɛ̈k-mɛ̈cthook kadiäk, kek ëbën aa rɛ̈ɛ̈r ë ɣɔ̈n cï thöŋ yiic. Abaŋ-macthok tök  arɛ̈ɛ̈r/atɔ̈ Cameroon, ku tök arɛ̈ɛ̈r Apirïka Paguöt ku Botswana, ku tööŋ ye kek diäk arɛ̈ɛ̈r Tanzania, Kenya, Uganda, Thudän Paguöt ku Ethiopia (Ithiopiε). 

Kεnalεlic, akuënciɛ̈le ee 75cm ye kët ku thiεkde ee kë cït kilo thiärdiäk (30kg). Acï giit kɔ̈u ë kïn malith ku pεεt yäc mabiör ku ye nhom kek kët ee mayɔm. 

Muɔɔr ala nhom tuŋ ku ee kë cït centïmitïr thiäär ku dhiëc (15.2cm). Kek kedhie muɔɔr ku ŋuöt aala kïn col la nïpnïp ë yïc cök piiny. 

Macthok ee rëër kam kuör-cëthëtkɔ̈ɔ̈th ku kuör-yöth, pinyëkuör ku biäkënoon tëtöinhial dïtic (aa lac rëër täwën cïï tiim/but kum töinhial ë kë cït mitïr tiεm tök ku buɔt kadhiëc ɣet tiim kadhiëc (1500-5000m). 

Kεnalεlic ee nyuäth ë wal yen ee këde, ku piu aa kek karilic ye wïc tëden  ye yen rëër thïn. Keek aa nyuäth täŋakɔ̈l tɛ̈ puɔc akɔ̈l la piny ku yuul ë bak ë piny, aa rëër akut thin koor kadhëtem wälë kä lik. Akut ee yic la muɔɔr dït tök ku abɛ̈k kɔ̈k ke ye ŋuut cï dït ku dεp (juveniles, it's called "dap" if it's one). Miöör thii ayam aa jäl akuut ken yiic ku loi kë wutden ë miöör. 

Kεnalεlic ee rot yɔŋ apεi kë ye ke nɔ̈k ku kɔc aa röt cuɔt tɛ̈den ye kek rëër thïn, ku akuëncin-kɔc ëbën emën acï la ke dhukpiny, akuëncin-kɔc aabɛ̈kmɛ̈cthook ëbën emën acï thɔ̈ɔ̈ŋ kë cït tim thiärdiäk ku dhëtem (36,000). Macthok aye Akutpiny-ëbën tënë Gël ë Käŋpinynhom ku känyëyök lelthok keye kë wïc bï thumwei.
Amuɔŋlual

thumb
**Amuɔŋlual** a kor länbërëwal  ye yök ebën apïrika guötëpiny , etoök tuŋ ë Apirïka ku roorëdeŋ ciɛl ku pacuɔlic abaŋ paandit. kebënbën aa ye yök tëdeceŋ kuom tim bi ke puol bïk athian , baknɔŋtim ku ɣɔn kur bi te rɛɛr kɔc thin .                                         

        kït macthok a tɛk yic lääuïc  ta tɔu kek thïn . alɔŋ yin 14 abaŋmacthok cianic jɔk mathiaŋ thin Angola le mabok baknɔŋtim ku lɔnɣer  de pinycërou. ye dït tacit 50cm dïtë ku eben athiɛkden 12 le 25kg . ŋuut eben adït ku athiek tene thɔn . tokarïl thɔn alɔŋ tuŋ ku a dit 11cm bɛɛr. 

Amuŋlual alɔŋ mith laauic , aa mïth yɛr , yok, mithtim, ku ŋana , ku a mith kam aguek , diɛtkor ku ladhiethemïth ku riŋcedhiath  le tɔu tiim walŋok cam ( te ye kek yök pïu thïn)  alɔ reer kam baric ka kïc deek ku aa kuɛny mïthtim tim cok ta cï agɔk mïth thïn . aa cath aköl ku wakɔu  ku a alääiwakɔu  rer tathiak ta reer kɔc thin.

thɔn a tareerkekthïn rɔɔth (tɔc) piuadheŋ  kur ku tuŋtim  bï tarer lel. ŋuut  ne thöŋic  awic ta thiɛn kek thin . dhiɛt ye tok ruonic ku ŋut a dhiët menh tok kölliec    6 le 7.5  pɛi
Agany

thumb
**Agany/Agɛny** ayee lonycïtariik. Aa tɔ ne apirika, Acia, ku oceania, ku aaye yök ne Amirika ke tëŋ mɛcthok. Agɛny aaye röt loi temët cakathɛr ne Yirupe. Tëcit thiërbët mɛcthok aaye det ke agɛny. Agany wen rɛr ne paguöt Thudan aa cɔl agɛny nail wele agɛny wïïr. 

Agɛny anɔŋ yëëth bër, ku  kök ril, diir, yäl. Dït agany aaye cit 20cm-3cm ne mɛcthok kok nemet yik jɔkudiɛn. Agany aaye rër ne tiopnhom, ku kök anyic ke rër ne wëric. Agɛny kök aaye cuet ne riiŋ , toŋ ku luonycïtariik, diɛt, käm, ku jɔl la ländhiethëmïth. Agɛny kök aaye cɛm dɛutiim ku liim. 

Ne mɛcthok ë agɛny kök aaye kuen ne V. albigularis ku yɔɔp muɔɔk ë acom/guak ye nyoth keek alë bi ciitkekuen pëkic lɔ dhetem. Agɛny da nail aɔg lɛn cin ke yuic   ne rööm/mɛtcin anɛ tɔ yök ne yuc/göör keek lai cam ki; agɛny leel ne ŋuut nyang ne ɣöön de të lɛp ɣöön thook ku cam ki tɔŋ nyang. 

Yen rïŋ ku tɔŋ ë agɛny aaye cam ne kuɛtkuɛt köök tɔ India, Nepal, Biɛtnäm, Thailën, Philippineth, Authralia, Paguot Apiririka, ku pacuɔl Apirirka. Riŋ ë agɛny ee loi aye wal ne Nepal ku pëk ë Pakithtan ku India, ku kiye cakathɛɛr ne pëk ë India ku Malaythia. 

Tëcït aguier lual de akut pinyëbɛn tënë gelëkärɔɔm ne  mɛcthok ye awicthumwei.
Abiy Ahmed Ali

thumb|Abiy Ahmed, 2018
**Abiy Ahmed Ali** ee dhïëth aköl nïn 15 pɛnëbɛ̈t 1976, ee raan aŋiɛwëlbääny de Ethiopia, ku ee yeen bɛ̈ny luɔitueŋ në ŋuan abëëric në Paankɔc Ethiopia Riɛldekɔc Miirimatwuɔt tɛ̈ɣɔn aköl nïn 2 pɛnëŋuan 2018 agut ëmɛn. Ee yeen raan tueeŋ Ethiopia ku raan tueeŋ kuat Oromo cï yiɛ̈k keleecëlonpäth Nobel, acï keleecëlonpath Nobel dë dɔ̈ɔ̈r në 2019 yök,  erin luoi cï looi bï akɛ̈ɛ̈k akɛɛth kam Ethiopia ku Eritrea ci göök ruɔ̈n 20 cɔk thök. 

Abiy Ahmed ee dhïëth gen thiin cɔl Beshasha, thïääk kek Agaro,Jimma, Ethiopia.Wun ku man aa kɔc kuat Oromo. Abiy acë rot mat thɔ̈ɔ̈r ë buɔ̈c yic kë ŋuɔt ye riɛnythii kor ruɔ̈n 1991 bï thɔ̈ɔ̈r kekë Marxist-Lenist regime de Mengisto Haile Mariam, këye raan ODP Oromo Democratic Party,Akutguirmiir de Riɛldekɔc Oromo, Akutguirmiir mac lɔ̈k Oromia,ku bï këye raan akutnhom kënë akutkuanybëtäkdït ODP. Etɛ̈ɛ̈n, luɔiëciɛŋ ë wëlëmiirdë acï jal gɔl,na ɣɔn looi kuäny wut 2010, go Abiy kuäny këye raanakut Ɣön ë Tiitnyiin kɔc, Ethiopia's house of people's representatives. 

Göl në 2015, Abiy ecï yä raan töŋ kɔc tɔ̈ tɔŋ ciɛlic, thär kekë kɔc loi turnyinpiny në lɔ̈k Oromia,ku yɔ̈n tɔ̈ Addis Ababa kɔ̈u.Tɔŋ kënë ace cɔl tïŋ ku ŋic apɛi wut nhom. 

Na ɣɔn aköl nïn 15 në pɛnërou 2018, ke baai cï la run kä diäk ke tɔ̈ ariɛric ku cäthrïäkpuöu, go bɛ̈nyluɔitueŋ Ethiopia, Hailemariam Desalegn, luɛɛl aɣeer lɔn cï yen muol bänyden bɛ̈nyluɔitueŋ ku bänyakut në Akut Agöcɛ̈rëcɛŋ Riɛlkɔc de Ethiopia ,amatnhomakutëmiir de akutguirmiir miirmatwuɔt de thäi kaŋuan, ODP ee töŋ thïn ye kek ŋuan. Aköl nïn 27 pɛnëdiäk,Abiy acï kuany në akutkuanybëtäk nɔŋic raan 180 ,ye bɛ̈nyakut de EPRDF,ku kuɛ̈ŋthïn aköl nïn 2 pɛnëŋuan këye bɛ̈nyluɔitueŋ. Abiy acï kɔ̈ɔ̈c kekë wët lony kɔc mac de wëlëmiir, awɛtwëlbei lääu,ku leeileeiëkaŋ,ku acï jam loi bë akɛ̈ɛ̈k akɛɛth  kekë Eritrea thöl.

Bekätakthook:Kɔc
Faustin-Archange Touadera

thumb|Touadera, 2019
**Faustin-Archange Touadera** (dhiëth aköl nïn 21 Akänythii, 1957) aa ŋiεc-wël ë bääny ku  ye raan Pamatpiöc ku yeen ee bɛ̈ny  mac Pankɔc Apirïka Ciεl tä wäär Akänydït, 2016. 

Touadera ee dhiëth pan cɔl Bangui; ee wën akuëth-thrumbil ku ye raan puör ë dom (apuur). Acä anyooth piööc-cïthök yök pamatpiöc ë piöc ŋïny-käŋ ku piöc wïc ë tëët pan France ë 1987, ee cï ya du-nyuuth ë kuny Akuën Pamatpiöc Bangui ku ye bɛ̈ny akut abaŋ-luoi koor pamatpiöc Akut abaŋ-luoi ë piöc ŋïny-käŋ ruön 1989 ɣet ruön 1992. Ee ye bɛ̈ny pamatpiöc Bangui jɔɔk ruön 2005 ɣet ruön 2008. 

Touadera ee  cï kuany bï ya Bɛ̈ny ë luoi-tueŋ Pankɔc Apirïka Ciεl ë Bɛ̈ny-mac baai Francois Bozize ɣɔn aköl nïn 22 Kol, 2008 wën cï Elie Dote luoi puöl. Ee ye Bɛ̈ny ë Luoi-tueŋ ɣet pen Kol, 2013. 

Touadera ee cï kɔ̈ɔ̈c ke kɛ̈ɛ̈r ë kuaany ë bääny-baai yic pen Kön, 2015 ɣet Nyeth, 2016. Wën cï cuεt-rou thök ë cuεt-tueŋ, go tiam (kɔc wuör) ë cuεt-rou yic 62% (thiär-dhëtem ku rou buotic) kɔc cï cuεt.  Ee cï kuɛ̈ɛ̈ŋ aköl nïn 30 Akänydït, 2016. Ee cï bεn kuany kaam ë rou aköl nïn 27 Kön, 2020. Wën cï ye kuɛ̈ɛ̈ŋ, ke France luel wɛ̈t ëlä ke bä apuruuk ken wäär bï tɔŋ bɛ̈n dɔk Pankɔc Apirïka Ciεl dhuök ciɛ̈ɛ̈n. France ee la apuruk tiim-karou ku buot kadhiëc (2500) cï ke luööi Pamac. Të liu kuony ë France, ke duöt bïï ke gεεthdït duut bïk laduk bï ciën riööc ka cï rot lëu. 

Touadera acï thiëëk ë diäär karou, Brigitte Touadera ku Marguerite "Tina" Touadera. Keek diäär kedhie acï lueel ëlä ka tëër tä thiin Tiŋ-tueŋ Pamac Pankɔc Apirïka Ciεl ke kuc kɔc. Faustin-Archange Touadera ala mïth kadiäk.

Bekätakthook:Kɔc
Pëlik Antoini Tecithekedi

thumb
**Pëlik Antoini Tecithekedi Tecilombi** ëë aŋiɛcwëlbääny koŋgö. Yën aci yää  Bɛnymacbääi de Paankɔc Miirlɔckɔc de Koŋgo jäl pɛi ye nin 25 Pɛnëtok 2019. Yen ëë bɛny de Akut tënë Miirlɔckɔc ku Latueŋ Ciɛŋakutic  (UDPS) ne akutguirmiir DRC ci dhiɔpbetɛɛm ku ditbetɛɛm. Buɔth wun cithou cok cɔl Ëtienne Tecithekei në luɔi. Ye Bɛ̈nyluɔitueŋ de Dhairi yic diak ku bɛny duŋɔɔrgɔkröl niin kuum de Mobutu Thethe Theko. Tecithekedi ëëyëë raankääc  akutguirmiir UDPS në Bɛnymacbaai në kuënykuënydït  Pɛnëthiäärkurou 2018. Yën aci tiam cɔkälɔn cin yë riëth tënɔŋ akutajuɛɛr juɛc däi ku akuutguirmiir atëër. Ɣönluk lööŋmackɔcic de DRC acë tiëmdë muuk në thök thëmëjäi tuɔlkecilöi de amemiir akutatëër cɔl Martin Payulu. Aŋööt¸ Tecithekedi acï  bɛn riëthkɔu lɔn cën amät löi kekë raanbuɔthcök cɔl Jothep Kabila. kuënykuëny aci ketuëŋ në latuëŋ dɔɔr nyuɔth ë riɛɛl ɣɔn bëëi DRC bëi ëë ci rɔtjïk tënɔŋ Belgium në 1960.

Ɣɔn në Akutmacnyiic Tuëŋ tenë Koŋgo FCC amatnhomakutëmiir kekë Kabila. ëë ŋöt muuk Ɣönlööŋ ku bɛ̈nypawuut. riɛlëŋic de Tecithekedi bë bääimuuk kɔ bë bɛnyluɔituëŋ yääm kuäny ëë cipëën në pɛi kadhatem tuëŋ de ninkenluɔi. Aci raanden  amatnhomakutëmiir  cääk¸ Vitali Kamerhe. Keyë Bɛnytuëŋ de akutbänyluɔidïït. Wën tuëŋ ëë cikääŋ käärkuëny këyëë bɛ̈nyluɔitueŋ ku ŋööt këëc gëmgëm yiök tënɔŋ kɔcëɣonëlööŋ bï yën bï kuäny.
Spain

**Spain** ee paan en Yurop . Genamaatnhomde ayee cɔl Madrid.

Madrid-04-Post-1983-gje.jpg|Madrid
Avila-04-Apsis des Doms-1983-gje.jpg|Avila
Toledo-04-Stadt-1983-gje.jpg|Toledo
Granada-116-Alhambra-Myrthenhof-Frontseite I-1983-gje.jpg|Granada
Sevilla-10-Blick von Giralta-Platz-1983-gje.jpg|Sevilla
Segovia-130-Alcazar-1983-gje.jpg|Segovia
Ronda-10-Haus-1983-gje.jpg|Ronda
Bubion-02-1983-gje.jpg|Sierra Nevada


Bekätakthook:Yurop
Abdalla Hamdok

**Abdalla Hamdok** (dhiëth aköl nïn 1 pen ë Kol, 1956), aacεεth-luoi Miiric Thudän ku ye Bɛ̈ny-luoi Tueŋ ye bɛ̈ny thiäär ku dhiëc Thudän tä wäär 2019. Wäär këc ye guo kuany, Hamdok acï luui mirdït ku kεm Pamac ë nyïn cεεth-luoi yiic. Gɔl pen Thiäär ku tök (Ɣɔ̈rbɛ̈k-lääi) 2011 ɣet pen ë Thiäär (Lal) 2018, ee ye amuök-löŋ ë  riεl koor Akut Luoi Määc ë Käŋ Amat Bɛ̈ɛ̈idït tënë Apirïka. pen Bɛ̈t (Biεlthii) yic 2019, Hamdok ee cï nyooth kam ë kɔc ke ye raan bï këër nyin ë Bɛ̈ny-luoi Tueŋ Thudän tënë wɛ̈r yic kaam bï ya Mirlɔc kɔc Thudän 2019. Ke ye wɛ̈r wεεr ke rεl tɔ̈ kek Akut ë Bäny ë tɔŋ ku bï tɔ̈ kek Akut Bäny Mac röt ye tök Thudän, go kë Abdalla Hamdok kuany ke ye Bɛ̈ny-luoi Tueŋ. Ee cï kuɛ̈ɛ̈ŋ 21 pen Bɛ̈t (Biεlthii) 2019. Acï pëën bï la kuaanydït Palɔc Miir Thudän yen bïï kaam akookic kɔ̈ɔ̈c 2022. 

Abdalla Hamdok amuk Anyooth-piöc cïthök ë ŋïny-käŋ Pamatpiöc Khartoum (Kal-tuööm) ku Madhɔl-piöc cïthök ë piöc Määc käŋ ku kuëën käŋ-nyïïn Pamatpiöc Manchester. Acï puörde juak nyin tä wäär yen pur ë puör muöök ë thok ku bï ya puördït yen kä cï puur ɣaac pan Apirïka, ku acï wɛ̈t lueel ruön 2014 ëlä, Apirïka alëu ku bï rot muk ë rot ë miëth; kën yen tɔ̈ thïn, raan tim-tiim kadiäk pan Apirïka aa ke nɛ̈k cɔk. Yeen acï yith ë diäär gam ku kony keek, ku pen Dhoŋuan (Bildït) yic 2019, Miir ee cï lööŋ kek nhom-lääu ë tik gël ë ciεεŋ-alɛ̈th, Miiric, ku Akut-mät, ku loi-looi yiic, ku piöc teem kɔ̈ɔ̈th. Hamdok acï diäär lεc nhïïm ë wɛ̈t cï gät kɔc aliiric ëlä, lööŋ aa ke loi ë keek ku bï la kë yök kɔc thïn, ku bïk kɔc puɔɔl yiic, ku temkë kɔ̈k kɔ̈ɔ̈th, ku loi kë kä rεc yith mïth ë baai yiic.

Bekätakthook:Kɔc
Bekätakthook:Thudän
Piny nhom

frameless|upright=0.35|🜨 **Piny** ayï **Piny nhom** (**Pinynhom**)
(kït: 16px|🜨)

frameless|center

## Dikconari


Bekätakthook:Ŋiɛ̈ckanhial
Bekätakthook:Piny nhom
Uhuru Kenyatta

thumb
Uhuru Muigai Kenyatta e dhieth akol ee pɛɛi niin 26 penëthiar ne run tiɛmtok ku thiarteem ku tok (1961). Eyen aya anyiɛcwelbääny ku yen ë benymɛc pan col kenya. Yen kɔŋ aa ne ɣonlöŋ ne lɔŋ paguot jal run tiimkarou ku diak (2003) lɔ run tiimkarou ku thiarkudiak 2013. Emɛn,  kiyen e ranɣonlöŋ ku akutguimiir ë jubillee ne kenya. Uhuru e kɔŋ ta akutguirmiir Apirika de kenya wen këc akutcëmat kewutic guɔ yök keye akutgirmiir ne luoi e bääny koc ne run tiimkudhorou 2007 wen këc akutguirmiir mat ke paankɔc ku yök jubilee akutguirmiir. 

Yen e wen ci Jomo Kenyatta kɔŋ aa bany ne kenya ku tiŋ den guan, mama Ngina ne kenyatta. jomo aci margaret Gakuo kenya ne run timtok ku buot ka dhaguan ku tok (1991). Aa nɔŋ miith ka diak, dhaak ka rou; jomo ku Muhoho, ku nyan tök; Ngina. Uhuru ee kuɛny kede rou ku jɔla ken akar ne penëbëët ne run tiimrou ku dhorou (2017) de köcditbai eben, ku tiem thidhic ku guan ne buotic (54%) ne cuɛt ŋic bai eben cuɛt kene aci nyuɔth ne thilmonnyiin eben ne kɔc ë cɛlwël ku bäänythöc de nhomlääu ne kuëny ku akɛɛthnhiim: Mr. Wapula Cebukati. Uhuru kenyatta e ci tiɛm tueŋ gor nyol de ɣonlukditbetɛɛm de kenya ne ran e cɔl Raila Odiŋa, keye ran tëërthöc ka Uhuru kenyatta ne penëdhoguan. Kɔc ke muk ɣonlukditbetɛɛm ben jam gal köc ka berpiny ne niin thiartɛmic ku akol kum. Ten, köcbääny aci ben bɛrpiny ne penëthiar e pɛɛi niin thiarou ku thetem (26) go Uhuru bɛben tiam ka (39.03%) ne buotic.
Lɔ̈ɔ̈c

thumb
Lɔ̈ɔ̈c ku aye bɛn cɔl adiɛl, ee kuat länëberwal ku aye lac yök alɔŋ pabak, paguöt ku pacuɔl Apirika. Abɛ̈kmɛ̈cthook kabɛ̈t thöŋ kek yen aacï ke lelthok. Bɛ̈rde ee täcït 50- 67 cm alɔŋ bër yeduöl, ku thiɛkde ee täcït 12-22 kg. Thön aa kor gup amääth tënë ŋuut. Miöör/thön kek aa nhïïm nɔŋ tuŋ, bɛ̈r ë tuöŋde ee täcït 8-18 cm.

Rualden koor aa ye lac yök ke cath kaŋuan. Miöör/thön kek akeu akutden tiit. Miöör/thön aa tiim meek kɔ̈ɔ̈th, ku yorkä tiɔpic e pïuadheŋ ë nyin ku adɛm bï kek lɔ̈kden tekic.

Kuat ë thɔn ku ŋuöt kedhie aa nyïnyëpïrtueŋ ë pɛ̈i ka 10 aɣet 14. Keek aa röt jal kaac apɛi  abaŋruönic ë dëŋ. Ta ci ŋuöt jal läc/biëp, (Ku e nïn kaŋuan tëda dhätem looi) Nïn thot kek röt, kä thɔn ee ŋuöt cop cök apɛi ku ee lacke yɔɔc bi deetic lɔn cï yen läc ku ye nyan nyööt/aŋum ku yɔu. Liënyde ee pɛ̈i kadhätem tëdä dhorou looi agut bë akäl tök jal dhiëëth. Ku ee meth nyueth pɛ̈i ka ŋuan agut dhiëc. 

Lɔ̈ɔ̈c ee lac cath aköl.  Ku yen ee länënyuäth. Non aa täcït 90% cämdeic, kuyen lɔ̈ɔ̈c aye tïŋ kanyuöth yök ku abɔlɔɔŋ.

Yen lɔ̈ɔ̈c e ceŋ ɣɔ̈n juëciic, dɔmthok bäknɔŋtiim, liɛl tëdä tuɔc ë bor, bäkënoon aliirtucnui, bäkënoon kuriic, aɣet mitïr tiim karou (2,000) adɛ̈kdiɛɛt nhom nhial. Yen  länberëwal kënë, acï rot tɛkpiny bɛ̈ɛ̈i juëciic, ku aye lac yök pan Thinigal alɔŋ pacuɔl, Ethiöpia ku Irïtria alɔŋ pabak ku lɔ Apirika Paguöt. Lɔ̈ɔ̈c/adiɛl aci lelthok alä kacïn diɛɛr ë yen tënë akut yecɔl IUCN; Ciɛnken aacï nyïnlïk apɛi e rin cï puör ku mäc ë läi/luɔny rot juak.
Diɛr

thumb
Diɛr ye kuat lääi länɔŋmuotmarou. Diɛr anɔŋ dïrbaai ku lanthɛɛr, ku kuat ë yurathia ku macthok kök.dïrbaai ku dïrɣɔŋ aa rou juɛcbïteem landhïetmïth pïnynhom. Dïïr a rɛɛr yurathia ku apirïka paanditlau, mëne yïrup le tuurnhom pacipik. Kek aa reer akut ku a pelnyïn.

Ta cït timëtimda ka pïr, dïrbaai tɔu juëcbïtem landhïetmeth dït pinynhom. Dier aa mïthliap (acamkɛŋeben) ku a mïth kuat miëth. Dïïr a piöcëkapïrïc thöŋ ke ran ku kene ye kek lac liɔi yɔɔp ë wal pialeguɔp.

Diir aa mïthliap, wɛtdeic aa mïth tiim ku laai. Dïïrroor aa laai lim, aa mïth yɛr tim, meei mïthtim ku yɔk, ku mɛtthïn käm koor ku rec. A reer te ye mïïth yökthïn  pïu juec muk landhïetmeth dit. Ke ye laiyemac, dïïr a mïïth abou (corn) ku akuem (soybean) mieth ci lia vitamin ku keyewelpiny mat ka cam. Ta  muk yen ke ye laanbaai, ka kapath mieth tɛkic kuat waltööc, nacɔk kɔk a gam miëth dïïr.

Dïïrbaai a ye mac kaɣɔc laiyemac. Kɔc aa rïŋ ɣac, biokku nhïm. Biokken a ye lioi bi ya akɔt ku nhïm aa lioi bi looi wëc.
Lingua Franca Nova

**Lingua Franca Nova** (**Elefen**) ee thoŋ cï guiir bï ya lac lac deet apath, ku bï ya yic ku bï ya lac piɔ̈ɔ̈c ago ya jam në pinynhom ebën. Acï käjuëc puɔth bɛ̈n:
# Yen anɔŋ nambaai thiekic de wël. Ee thöŋ kenë thoŋ Italian ka Spanish.
# Aye gɔ̈t në thoŋ deŋ. Acïn meth lëu bï run juëc ya kuɛ̈n piööc de kä cïï rɔt loi.
# Yen anɔŋ thoŋ de thuɔŋ de thuɔŋ de piny, thöŋ kenë thoŋ de Creole pinynhom.
# Yen anɔŋ kä thiekic ku kä juëc ke kä ye kek looi në kä ye kek lueel në wël yiic.
# Acï lööŋ ŋic apath tënë wël ke thook, cït tɛ̈ ye thook juëc thiek yiic.
# Wɛ̈t ye lueel ee thiääk kenë thook ke Romances. Thookkä kek aa lac wääc ku aa naŋ riɛl apɛi, ku keek aacï kä juëc ke thook ke thoŋ de English bɛ̈n tääu thïn
# Acï guiir bï wël ke Latin ku wël ke Greek ya gam, man ye de facto "world standard".
# Acï looi bï ya kë ye kɔc ŋic thook ke kɔc Romance tïŋ ke ye thook path, ke cïn kë ye kɔc kɔ̈k yök ke ril bïk ke piɔ̈ɔ̈c.
Wɛ̈t cɔl Dinka

Dinka (,  wala ) ee thok de Nilotic ye kɔc ke **Dinka** jam, kɔc ke tɔ̈u në Thouth thudan. Käjuëc ril aa tɔ̈ thïn, cïmën de Padang, Rek, Agaar, Ciec, Apaak, Aliep, Bor, Hol, Twic East ku Twic Mayardit, ku keek aa thöŋ apɛi (na cɔk alɔn ye kek deet yiic) bïk lööŋ ke puɔ̈ɔ̈c ë ke ya wïc. Jaang, Jieng ayï Muonyjieng aye luɔ̈ɔ̈i në wël ke thok Dinka ëbën. Wäär kɔ̈k yiic *Akutmɛ̈t Latueŋ Thuɔŋjäŋ* (Dinka Language Development Association) acï wɛ̈t gɔ̈t ë thok Dinka bɛ̈n ya thɔ̈ɔ̈ŋ.

The dinka language is spoken in south Sudan, it is related to nilotic langauges

Wɛ̈t yenë kɔc jam apɛi kek Dinka ee thoŋ de Nuer. Thok ke Luo aya aa thiääk apɛi. Wɛ̈t cɔl dinka acï bɛ̈n ya nyuɔɔth në kë thiääk kenë thoŋ de nubian, manë ye yök ke  kë cï rot looi në thɛɛr ke ciin de Dinka ku bääny de allodia.

Dinka aye yök në Nail, në baŋ de West Bank de White Nile, ee riɛ̈ɛ̈k dït apɛi ye bɛ̈n ya lɔ tueŋ në Uganda, ku bɛ̈n bɛ̈n në baŋ de Thud Marsh në Thouth Kordopan state of Sudan ku jɔl ya Bar el-Gadhal region ku Upper Nail state of South Sudan.

## Kä ye kɔc jam thok

### Ponoloji

#### Kä ye kek lueel
Käke 20 aye kek ya lueel:

#### Wël ë rɔt
Dinka ee kë thiäŋ rɔt, kenë thäär ku diäk ke rɔt thiin koor. Käke ye ye ye ye ke ye ye ye ya lueel në thok kɔ̈k yiic ka ye ke ye ke ye ya lueel. Käke piny, [◌̤], aye nyuɔɔth në kë ye rɔ̈l de rɔ̈l ya lɔ̈ɔ̈m, ye nyuɔɔth në Dinka orthography ke diaereses, ⟨◌̈⟩.

#### Tones
Käjuëc ke ye looi në thuɔŋ de Dinka ku jɔl ya kä ye kek ya looi në thuɔn de Dinka ee kë ye nyuɔɔth në wël ke Dinka yiic ëbën. Wɛ̈t de Bor ëbën ee ke ye tonem ke ŋuan në level de syllable: Low, High, Mid, and Fall.

### Wël ke puɔ̈ɔ̈c
Wɛ̈t kënë ee nyooth de vowel ablaut wala apophony, ke kë cï rot waar ke ye vowels:

## Kä ye kek ya lueel
Akutkut yic

thumb|Akutkut yic
**Akutkut yic** ë kë cï looi në yïth ë raan. Ee kɔ̈k ke kɔ̈k cïmën kɔ̈u, orange, kɔ̈u ku kɔ̈u kɔ̈u. Ee yï tiit yïc në käke bacteri, fungus, ku pïu.

## Kä ye kek ya lueel
M

[thumb|[Apamduööt:Sv-cursive-small-letter-m.jpg|thumb]]
M ee Latin ku ee ye käke English alphabeth, Dinka alphabeth ku thoŋ kɔ̈k.
Thuɔŋjäŋ alpabeth

**Alpabeth Thuɔŋjäŋ** ee kɔc ke Thuɔŋjäŋ ke Thudän de Thudän. Wɛ̈t cɔl Thuɔŋjäŋ acï gɔ̈t në thoŋ de Latin alpabeth de ISO, ku jɔl ya kɔ̈k gɔ̈t yiic cï gɔ̈t ke International Phonetic Alphabet. Kä ye kɔc gɔ̈t thïn në ye wël ke gɔ̈t në thoŋ ke kɔc ke ciëŋ në Paguot Thudän në run de Rejaf në 1928. 

## Alpabeth

Thuɔŋjäŋ acie luui në *f, q, s, v, x,* ku *z*; ku h aye luui në digraphs kepɛ̈c.

## Kä ye kek ya lueel
Tholomana Kanté

Tholomana Kanté (1922--November 23, 1987) ëyë amigot ku depooc de Guineya, anyic apɛi lɔn yën amicuëc ë kedekuɛn N'ko tënɔŋ thuɔk Mandinga ë Apirika.

Wëtcekic cɔl 'N'ko'¸ wëtdeyic ëë 'äcaluël' në thökthök Mandinga.

Kantë äci 'N'ko' cak në run 1949. dethök ruun kadhiëc ë luɔiëjiɛk kekë böthluɔiyic de göt juëcbëtɛm.

ää cëlui në dhuk tenɔŋ kecë lɔŋökyepuou kënëgɛm. lɔn yëë Apirikä "kɔc cinciɛŋ"¸ cimin yë amatnhombɛɛi de Apirika kutenic. cimin nɔŋ yën¸ akölë  këc guɔbën¸ ëcin käbaai de Apirika nyöth götgöt  böthluɔiyic tënɔŋ thöŋdën.

Këcïgɔr abɔtuëŋ tinë luoi në Kankan. Guineya ëëyëë kedekuɛn de Mandinga ku acï tɛkpiny ëtinë tenɔŋ kɔcëjam-Mandinga abɛk ë Pachuɔleruɛl de Apirika.
Amuöŋlith

thumb
Amuöŋlith ee län thin beerwal ye yök Apirïka Pacuolic, Paguötic ku Pabakic;  ku apεi kaam ë lɔ̈k Thudän Paguöt, Kemerun, Aŋola ku Tandhänia na cɔk alɔn tɔ̈ kɔ̈k Apirïka Paguöt. Yeen ee län-beerwal koor papot ku abɛ̈k mɛ̈cthook ŋic thook aa 12. Amuöŋlith adöt 32-42cm bɛ̈rkɔ̈ude jɔɔk ye kët, ku thiεkde ee 3.5-9Kg. Ŋuut aa dït amääth tënë miör. Yeen ala tuŋ ciek ku abär ë këcït 5cm ku aacï thiaan nhïm yiic. Abɛ̈k mɛ̈cthook aa nyooth tëk thokden ë kït yiic. 

Yeen ee län aköl. Amuöŋlith ee län tïrnhom ku ee rot thiaan ku yeen ee rot wiεth ruor thook. Keek aacath ke ye ŋuöt muɔɔr ku tä ye kë thɔ̈ŋ yic acït 0.004-0.008Km2 dïtde. Amuöŋlith ee rot muk thεl cï lööny piny,ku yïth ë tiim ku yɔ̈ɔ̈k ku pät tiim. Macthok ee ya yith-tök kektök ku rëër ke ye nyin rou bï tεεm ë ruöön yic. Kaam kööliëc acï thɔ̈ɔ̈ŋ ke ye pɛ̈i 4-7. Aa dhiëth ruöön yic ëbën na cɔk alɔn ye akuën dhiëth dhuk piny muöi. Nyuëth-thok ee rot looi pɛ̈i ka 2.5-3.

Täden ë ciεεŋ ala yic ruɔr tɛ̈k thook ku ë lɛ̈i yiëk atiëp. Na cɔk alɔn cï ye lelthok ke cïn diεεr thin-nyɔɔt, ë kɔc Akutpiny ëbën tënë Gël käk pinynhom ku kany-yök, Amuöŋlith ee rëër ke diεεr ë rin aayɛ̈p wïc ë rïŋ lääi täden ciεεŋ.
Nɔrwei

**Nɔrwei** (Bokmål: Norge, Nynorsk: Noreg), ke ye **Bɛ̈nyŋaknhom de Nɔrwei**, ee bɛ̈ɛ̈i ke Nordik tɔ̈ Kuɔ̈th Yurop, tɔ̈u në Peninthula Thkandinabian ku bɛ̈ɛَthde ee Othlo.
Ɯ

**Ɯ** wala **ɯ** ee kë ye gɔ̈t në thoŋ gɔ̈t de Zhuang në run 1957 agut cï run 1986 bï ya jam në /ɯ/. Ë yen acï bɛ̈n ya bɛ̈n waar yic në w.
Jöŋ

thumb|A '''jöŋ''' cï nyuc.
**Jöŋ** (***Canis familiaris*** or ***Canis lupus familiaris***) ee raan cï rot looi bï ya raan cï thou.

## Kä ye kek ya lueel
Dit

[thumb|[Ajuec ee ye kë cë looi de dit.]]
**Diɛt** akut de kɔc cï wɛ̈l ke riɛm cieeŋ ye cɔl Aves (/ˈeɪviːz/), ye nyuɔɔth në ye kɔ̈u, ku ye cäth ke cäth, ku ye ɣäk cï cäth, ye puɔ̈u de meth, ku ye puɔ̈th cï puɔ̈u ya looi në ye ɣäk ŋuan, ku ye guɔ̈p de puɔ̈u ye riɛl ku ye puɔt ya yom.

## Kä ye kek ya lueel
Ɔ Ci Min

thumb|Ɔ Ci Min (Hồ Chí Minh)
 
**Ɔ Ci Min** (Withnam: **Hồ Chí Minh**) ee raan ë bɛ̈ny ë bɛ̈n në Vietnam, ku ë ye raan ë path ku ë ye bɛ̈ny de bɛ̈ny. Yen acï bɛ̈n ya bɛ̈ny de bɛ̈ny ë bɛ̈ny bɛ̈ny ke bɛ̈ny në run 1945 agut cï thou në run 1969. Në ye tak de kɔc ke Marxist-Leninist, yen ee raan cï bɛ̈n ya bɛ̈ny ku jɔl ya raan cï bɛ́i tueŋ në akutnhom de kɔc lui de Vietnam, man de akutnhom de akutnhom ë kɔc communist de Vietnam.

Ɔ Ci Min acï dhiëëth në Nghệ An bɛ̈ɛ̈i de Annam. Në ruöön de 1911, acï bɛ̈n puɔ̈l ke French Indochina bï lɔ tueŋ në luɔɔide. Ee ye raan tök de kɔc cï bɛ̈n ya akutnhom de akutnhom de France Communist Party. Në run de 1930, yen acï Communist Party of Vietnam bɛ̈n jɔɔk ku në run de 1941, yen acï bɛ̈n dhuk Vietnam ku jɔl bɛ̈n ya bɛ̈n ke cɔl Viet Minh Independence Movement, akutnhom de kɔc ke ye kɔc cɔl Viet Minh. Ku jɔl Hồ bɛ̈n bɛ̈n ke bɛ̈n në wɛ̈r de Ɣɔ̈thtuaal ke kɔc Japan në August 1945, man cï bɛ̈n ya wɛ̈r ë nhomlääu de kɔc ke bɛ̈ɛ̈i ke bɛ̈i ke cɔl Democratic Republic of Vietnam.
G

thumb
G ee latin

* Gaak
* Gaŋriɛl
* George Athor
* Gismalla Abdalla Rassas
* Glee
* Gol
* Gon
* Google
* Goŋ
* Guak
* Guak rol
* Gualgual
* Guei
* Gueth
* Guor Marial
* Guɔɔr Marial
* Gäärthɛɛr de Timbuktu
* Gäärëdɛ̈l
* Gɔny
* Gɔt
* Gɛrgɛr
* Gɛ̈mgɛ̈m Dɔ̈ɔ̈r Ëbɛ̈nëbɛ̈n
J

thumb
J ee latin

* Jak
* James Nyaŋ Cieŋjiek
* James Wani Igga
* Japan
* Jiëëŋ Aliap
* Jomo Kenyatta
* Joon Gäräŋ dë Mabiör
* Jothep Kabila
* Jothep Lagu
* Joŋlei Pawut
* Juanmaketh
* Juba
* Julius Nyerere
* Justin Bieber
* Juäi
* Juän Awuɔp
* Juän abuɔr
* Juän awuɔp
* Jöŋ
* Jɔɔrɔ
* Jɔ̈th
Wikipedia

thumb|Wikipedia
**Wikipedia** ― athörëtɛ̈triɛ̈ɛ̈cëbɛ̈n lau. Yen ye yök ic 342 luɛl, 329 aa luui, ku ke 13 cï pɛ̈l piny.

## Kɔc cï Wikipedia bɛ̈n jɔɔk
Jimmy Wales "Jimbo" ku Larry Sanger.
Maia Sandu

**Maia Sandu** (dhiëth 24 Pɛnëdhiëc 1972) ee raan de thiɛɛth de Moldova cï ya Bɛ̈nyŋaknhom de Moldova jɔɔk në Pɛɛi Thiäärku Rou 2020.

Sandu acï kuany ke ye Bɛ̈ny de Moldova në tiɛ̈m de piny në thɛɛr ke kuɛ̈ny de Bɛ̈ny de Moldova në ruön de 2020. Tiŋ tueŋ bɛ̈ny Moldova, Sandu ee raan ril apɛi kuɔɔny bï Moldova lɔ në mät de Europe yic, ye Moldova tïŋ në gɛ̈m de bääny, ku ka ye yök ke ye 'bɛ̈ny de kɔc ciɛɛm'. Acï rɛɛc ku rɛɛc tɔŋ de Russia në Ukraine ku kuɔɔny në dhɔ̈l kɔ̈k bïnë Moldova thɔ̈ɔ̈r në Russia, ku ka ye lac nyuɔɔth ke nɔŋ piɔ̈u ku kuɔɔny tënë Ukraine në tɔŋic. Sandu acï gël de luui de kɔc nyic, gël de wëu ku gël de nhomlääu looi ke ye biäk ciɛɛl de thiɛɛthde, ku jɔl ya thiɔ̈k de mät kenë Europe. Në pɛɛi de rou 2023, acï Russia gɔ̈k lɔn wïc yen bï akuma Moldova thɔ̈ɔ̈r ku acï ŋot ke wïc bï Russia thɔ̈ɔ̈r në baai yic.

## Kä yenë ke käŋ nyuɔɔth
Rosalía de Castro

**María Rosalía Rita de Castro** (23 Pɛɛi Dhorou 1837 – 15 Pɛɛi Dhorou 1885), aye raan ë gäär athör ku athör ë Galicia, ye yök ke ye raan töŋ de kɔc thiekiic apɛi në run de bɔɔt kaa 19 kä cï gɔ̈t ke Spain ku në yemɛɛn kä cï gɔ̈t. Aye tïŋ ke ye raan dït Galicia ë ciɛɛŋ, yen ee raan ë tɔ̈ tueŋ në bɔ̈ de athör Thoŋ de Galicia. Në luɔɔide yic, acï kä juëc ke piɔ̈u nyuɔɔth, nɔŋiic miɛt de piɔ̈u de ŋiɛc ŋic de Galician ku ciɛɛŋ, ku gɛ̈m de diäär. Aye leec në kë cenë diäär thɛɛr ye gät ya thɔ̈ɔ̈r.

Gät në thoŋ de Galician ku thoŋ de Spanish, në thɛɛr cï keek nyic ke ye cɔl *Séculos Escuros* (lit. Run buɔt cï col), acï bɛ̈n ke ye raan thiekic de cäth de Galician Athör ke Nhiɛ̈ɛ̈r de thoŋ de Spain, nyic ëmɛɛn ke ye * [[Thiɛ̈ŋ]]* ("Thiɛ̈ŋ de Bɛ̈ny"), kenë Manuël Kuröth Enríquez ku Eduardo Pondal. Kë cï gɔ̈t acï gɔ̈t në *[[saudade]]*, kë cïï lëu bï lueel cï mat në kë thɛɛr, nhiëër ku riääk de piɔ̈u.

Bekätakthook:Kɔc
Wölodimir Dhelenthkii

thumb|Wölodimir Dhelenthkii Володимир Зеленський
**Wölodimir Ɔlekthandrowic Dhelenthkii** (Jueŋë 25 January 1978) ee raan ëya cɔl Ukraine politician ku raan cï ya actor thɛɛr, ku ye bɛ̈ny de Ukraine në ruöön de 2019.
Në ye kɔc ke juiir ke Ukraine, Dhelenthkyy acï dït ke ye raan jam thuɔŋ Ruththian në Kryvyi Rih, gen dïït de Dnipropetrovthk Oblatht në Ukraine ciɛl yic. Në tueŋ de luɔi de kë ye looi, yen acï bɛ̈n ya bɛ̈n gɔ̈ɔ̈r në lööŋ de Kyiv National Economic Univerthity. Ku jɔl ya raan cï puɔ̈u bɛ̈n ya looi në cinema ku jɔl ya raan cɔl Kvartal 95, yen acï kë ye looi në cinema, ku jɔl ya kë ye nyuɔɔth në TV agut cï kë ye cɔl thervant of the People, ku jɔl yaa kë ye cɔl Dhelenthkyy cï bɛ̈ny de Ukraine ya looi. Kë cï looi acï bɛ̈n ya la tueŋ në run 2015 agut cï 2019 ku acï ya këdït apɛi. Akutnhom de kɔc ke loi wɛ̈t de wɛ̈t ye nyuɔɔth në TV acï bɛ̈n cak në pɛɛi de pɛɛi de ruöön de 2018 në kɔc lui në Kvartal 95.
Guak rol

thumb|'''Guak rol'''
**Guak rol** ee kë ye raan nyuɔɔth në kɔ̈u. Ee loi në kë ye thïroïde cartilage thiääk kenë larynx, ke ye tïŋ në röör, ku ye lac lac tïŋ në diäär.

## Kä ye kek ya lueel
Yecu Kritho

thumb|Yecu

**Yecu** (Cë Grek: Ἰησοῦς Ieosus; Cë Arab: يسوع; Cë Yuhuɗ: יֵשׁוּ) ba ciëkë cï **Yecu Kritho**, kene ë keleny nhom de ka cië piɔu keleny.

## Dikconari


## Webthait
* link=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Jesus?uselang=din|18x18px Commons
* link=https://en.wikiquote.org/wiki/Jesus?uselang=din|15x15px Wikiquote (en)

Bekätakthook:Kɔc
Italia

**Italy** ee paan en Yurop. Penëdhiäk ee Sergio Mattarella. Genamaatnhomde ayee cɔl Roma.

Bekätakthook:Yurop
Daniel Chong

**Daniel Chong** (adhiëth Pɛɛi Thiäärku Tök 19, 1978) ee raan de Amerïka ye thuur, ye thuur në wël ke thööŋ, ye gät, ye ŋïc, ku ye käŋ looi. Aŋic arëët ke ye raan ë loi kë *ye  we bare bears* (2015–2019).
Albania

**Albania** ee paan en Yurop. Penëdhiäk ee Edi Rama. Genamaatnhomde ayee cɔl Tirana.

Bekätakthook:Yurop
Skobärkä

thumb|Aläm de sköbärkä
thumb|Sköbärkä në piny de Pskov
**Skobarkä** ee rin ë jam ëbɛ̈n tënë kɔc rɛ̈ɛ̈r në ɣän ke Pskov.

## Kuɛ̈n de wël
Cït mɛn cïnë ye lueel apɛi, wɛ̈t cɔl "skobar" abɔ̈ tënë käke Pskov, cï keek bɛ̈i në thɛɛr ke yïŋ de St. Cït tɛ̈n cenë ye lueel thïn në kɔc kɔ̈k yiic, ke ka bɔ̈ bei në rin ke Skopskaya yiic, cï kek lueel në athör ke Pskov yiic në ruɔ̈ɔ̈n buɔt kaa 15 yiic. Në St.

Në thɛɛr kɔ̈k yiic, ke wɛ̈t kënë acï naŋ kë rɛɛc ye lueel ku jɔk bï ya luui në kɔc rɛ̈ɛ̈r në bɛ̈idït yiic bïk kɔc rac ke Pskov tɔ̈ në bɛ̈i yiic ya lueel. Kɔc rac ake ye keek gäm aciëëk ke cïï mäth, riɛl ku ciɛ̈n gäm, ku jal yaa dït de piɔ̈u. Në yic, Skobarkä aye bɛ̈i nɔŋ nhomlääu, ku töŋ cï yök apɛi në kɔc ke Russia.
Lee Yi-hsiu

**Lee Yi-hsiu** (李易修 (Lï Yiɣïu); 10 Pɛɛi Dhetem, 1988-), aŋic ke ye **Akököl Bro** (歷史哥), ee raan de Taiwan ye luui në thiɛɛth yic, raan ye jam në radiö yic, ku ye raan nyic apɛi në Intanɛt yic. Lee anɔŋ dïgïrïï de dït. Lee aacï Han Kuo-yu kuɔɔny. Dhiëth në runë 1988 ku kë dït në Kaohthiung, yen anɔŋ akut de yutube.

Bekätakthook:Kɔc