open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Manut Bol

**Manut Bol** (16 Penëthiäär 1962 – 19 Penëdhetem 2010) ee yee amëtuk de Dɔ̈kthiɔ̈l de Amerka dhiëth Thudan ke ee yee raan luɔi de thiɛɛth ayɛ.

Bɛ̈rde acï gätpiny ka yee 2.31m, ku ee yee raan bärbëtɛɛm në kathɛɛr ke Akutmɛ̈t Wutic ë Dɔ̈kthiɔ̈l (National Basketball Association).  Ke yee raan ee riäŋ ciɛlic, yen ayee raantök në kɔc ŋic dɔ̈k gëëric bëtɛɛm në kathɛɛr ke riäŋ känic.

## Pïrden tueŋ ku kacke
Manut Bol ee dhiëëth tënë Madut Bol ku Okuok Bol në Turalei. Ku jɔl muk tën thiääk kek Gaŋrial. Ku ee yee ɣɔ̈k ke wun bɔ̈ɔ̈k ɣɔn ee yen dhɔ̈k. Ku cïtmën cï yen ee luɛɛl thïn arak juëc, yen acë köör kaŋ thɔ̈r bë nɔ̈k ɣɔn cï kör wɔ̈k yɔ̈tiic.

## Loŋden Dɔ̈kthiɔ̈l
Manut ee ci jɔk bë yaa riäŋ në dɔ̈kdecök në run de 1972, ku acë bɛ̈në muöl në yen wɛ̈t cï yen bɛr bɛ̈r apɛi. Ku na ɣɔn cï yen naŋ run 15, gor jɔk bë riäŋ ne dɔ̈kthiɔ̈l, ku acë riäŋ në Thudanic ne run likdiääk, kam ke Wau kek Kartum. Na yee ɣɔn, ka tïŋ dupööcderiäŋ cɔl Don Feeley de Yunïbɛ̈rthtï de Fairleigh Dickson, ku luk bë lɔ Amërka. Go lɔ mɛt Yunïbɛ̈rthï de Bridgeport ku riëŋ në dɔ̈kthiɔ̈l de thukul thïn ne runthok de 1984–1985. Ne run 1985 yic gor ë Manut lac (në löc de rou) në Washington Bullets yic. Acë riäŋ ne NBA yic runthook ka thiäär, Jäl 1985 agut 1995 — tënë Bullets ku Golden State Warriors ku the Philadelphia 76ers ku jɔl yaa Miami Heat. Manut Bol në thök de luɔide ka yee dhuthɛ̈ɛ̈c de dɔ̈thiɔ̈l acë yök ke atiiŋ ka 1599 ku "rebound" ka 2647 ku jɔlaa agernhïïm ka 2086. Acë thiëëc ne "geem" ka 624 yiic, në runthook ka 10.

Manut yet atɔ̈ tweŋ në kathɛɛr ke NBA yiic në lɔŋ de agernhïïm në yuul 45 yiic (8.6), kän aduk tɔ̈tweŋ në 50% dït tënë käk ke raan buɔthɣe, Mark Eton (5.0).

## Luɔiden Kuɔɔny
Manut në runken ke luɔi kayee duthuɛ̈ɛ̈c abɛ̈n, ee yee luui arët në käkke kuɔny në kɔckɔ̈kiic. Acë wëu juëc ariɔpde ne NBA yic gam bë kɔkɔ̈k kony Thudan. Acë lɔ arak juëc bë kɔc cëkat në tɔŋ Thudan lɔ neem në ɣän cï kek kenhïïm kutthïn. Yen acë akut de luɔï de kuɔny cɔl "Ring True" jɔɔk, benke wëu juaar ku bï koc cïkat Thudan kony në ke. Abaŋ dït në wëu ken ariɔp acë gam bë kɔc kony.

## Thonde
EE peinïn 19 Penëdhetem 2010, Manut Bol acë thou në wɛ̈t cï ruɔkke kɔ̈ɔ̈c në luɔi. Kënë ee loirɔt net Tën kɔc tuaany de Yunïbërthtï de Virginia, Charlottesville, Viginia. Në thonde cök, alɛɛc aacë bɛ̈në bɛ̈n Amërka ku pinynhom ebɛ̈n në londe kayee duthɛ̈ɛ̈c de dɔ̈kthiɔ̈l ku londen de kuɔny në kɔc. Puk "Senate" de Amërka aacë yen bɛ̈në tök nïn likdiäk ne thonde cök.

Bekätakthook:Kɔc
Manywëëth

thumb
**Manywëëth** ee riɛl ye looi në thiɔ̈ɔ̈ŋ ë manywëëth. Ee riɛl yeku luɔ̈ɔ̈i bë wëth ku käkthiɔ̈ɔ̈ŋ yaa ril. Tɛ̈ cïï thiɔ̈ɔ̈ŋ cath, ke manywëëth aye cɔl ka "manywëëth ciecath" thïn. Tɛ̈ cɛth kakthiɔ̈ɔ̈ŋ, ka cë yaa kuëërriɛl ë manywëëth, ye cɔl akölda "manywëëth cath". Ruɛl yen ee käk manywëëth ye tïŋapɛi käŋpinynhom, ku manywëëth ciecath aa käŋ cɔk bë nuɛ̈t kamken. Tɛkdä ke yïn acë manywëëth ciecath kaŋ yök të cï yïn atuɔckïtcath jak nyin. Mukë manywëëth nhom apath akölaköl. Manywëëth acie këpath bë mat ke pïu.

Manywëëth ciecath aalooi rɔt tɛ̈ aa akuënthok ë lɔ̈klökthinnyɔt apɛidït ka apɛithi në nyinmot ë këyejakic. Tɛ̈ cath lɔ̈klökthinnyɔt tɛ̈ akuënthokë apɛidït lɔ tɛ̈ akuënthokë apɛithi, ke kuer ë lɔ̈klökthinnyɔt aalooi rɔt, ye cɔɔl kuëërriɛl ë manywëëth.

Kɔcŋickäŋ aacë yök lɔn manywëëth lëu bë cath cïmën pïu tɛ̈tök bï lɔ lɔŋ dɛ̈t, keye manythi ka keye kuëërriɛl wëthic. Kek aa ŋic kuat riɛl manywëëth ku tɛɛmde wiëntok le wïndɛ̈t. Ayeku tïŋ këaarotlooi tɛ̈ thiɔ̈ɔ̈ŋ ë manywëëth tɛ̈tökic ee dïtapɛi ka koorapɛi cïï guɔ tɛɛm.

Tɛ̈wäär ruɔ̈ɔ̈nbuɔt 19 yen acï manywëëth bɛ̈n luɔ̈ɔ̈i në ë pïrda ëbënic gut ye tënë ku ye cie kë riɛl path tende ka riɛlaciëk cï tïŋ määrdeŋic.

Acë kɔcŋickäŋ yök lɔn alëuku buk manywëëth looi tɛ̈ bɛ̈ɛ̈k ok adamluöŋ tɔ̈u tɛ̈ thiääk kek wiën wëëth tëade, tä tɛ̈ ok kätiɔp cuëny acɔpic alɔŋ thïn kekë wëëth karou cï thöŋ.

Bekätakthook:!Main category
Miiriwatwuɔt

thumb
**Miirimatwuɔt** ee täŋ wëlëbääny bɛ̈ɛ̈ric akutnhïïm—wëlëbääny kuɔ̈t yic në dhɔ̈l de mät në atuuc ke miiri, nyooth ajuiɛr ë lan miiri mäcbaai në riɛl de mäcbaai në lööŋ rɔm keek në kaam de miiri tɔ̈ ciɛl nɔŋ riɛl ë bääny.

Nyooth ŋɔ̈ɔ̈r ne tëkpiny ë bääny në akutnhiim juëc ye ke cɔl pamac ku bairɔt. Kek anyooth ke luɔi wëlëbaai ku ajuiɛr agut Tuitherlan, Jermani, Amatnhom Pawut, Kanada, Otrelia, ku India. Miiri mat wuɔt ë juiɛr luɔi miiri lɔc kɔc cit tede—lööŋ ke mänybaai të ye riɛl mäcbaai yen rɔm  ke në miiri mäc wuɔ̈t ku nyooth wɛ̈t ajuiɛrëluɔi gäm cäth ë Pinynhom ëbɛ̈n të gɔl en rɔt thïn.

Në ajuiɛr mɛ̈cë bai yic, rɔm riɛl ë miiri thïn ciɛlic riɛl mäcbaai ku ŋɛ̈ɛ̈r atëk ëya. Tëŋëpiny bääny tënë kek ë röt. Kɔ̈k aye cɔl pawuɔt në yithken, ku ka alëu bë naŋ ciinden ë kuën rɔm kë keek.

## Miiriwatwuɔt ë Yurop ku Amatnhom Pawut
Në Yurop, nyooth ajuiɛr ë bääny, eedɛ̈ ye looi jam ne yen ka nhiar kɔc arët tɔ̈ thïn në mänyë bääny ku tëkë riɛl de luɔi ë bäänyic ku riɛl tɔ̈ baai nhom nhial. Kɔc juiɛr ke miiri matwuɔt de Yurop. Ee gɔc rɔt në köl tɔŋ tueŋ de Yurop. Rantöŋ thiekic arët acï luɔi looi arët cɔl Winston Churchill jamden ɣɔn në Zirich ë run 1946.

Bekätakthook:!Main category
Miök

thumb
**Miök** luɛɛlde ee kuduk kɔ̈c kɔ̈u. Në nyindhiɛ, miök acie liääp kennë piu. Miöök juïc aaye looi në nyïn ke tiim ku wal ku kaa yennë ke mïïth thaal. Tiim kɔ̈k ku wal piny de Apirïka aanɔŋ nyïn ke yiic miöök yennë kɔc ke luui cït miök de aköt, miök de anyuɔl, miɔ̈k de rak, miök de tɔŋpiiny/atɔm, akuɛm, akɔlgaak.1950   

Miöök kɔ̈k aaye yïï miöökpiiny ye keek wɛ̈cbɛi tiɔɔp. Kɔc aaye yïthdït looi bïk miök piiny bɛ̈i në tiɔpnom. Miökpiiny aayeke tuɔɔc në riɛ̈thwïïr loithook ye ke cɔɔl abëlëmiök ka luŋbaarɣɔ̈ɔ̈ric ye lɔ ɣɔndïïtëthäth yennë dhïïm në miöök ye ke cɔɔl miökëlamba, miökëluŋthii, miökëluɔŋdït, ku jɔl ya miök yennë luɔ̈ŋtɔc. Ku lithïïk kedhiɛ aye looi në miökpiiny. ëyadɛ̈, miöökpiiny kedhiɛ aayennë ke luɔ̈ŋ tɔc nyin, bïk läk ë riäkriäk ago luɔ̈ŋ röth ciëk nuet ka bïk kɔ̈ɔ̈cc.

  Miöök wääc yiic anyennë ke luui në kä waac yiic cït ba miöök ke tɔc looi, wɛ̈lkakim, cïït yennë ke pany tɔc kɔ̈u, ku abïk de wɛ̈k yennë lɔk, kuat ë kɔl de wɛ̈k athöŋ kënnë abïk ë wɛ̈k, ku kë tɔ̈ thïn keek aaye looi në kɔl kä pian de läi ke cie miöök.  

Ëyadɛ̈ anɔŋ miök dɛt ye liääp (miökrac).

Bekätakthook:Miɛ̈ɛ̈th
Mucmuc ɣöndiër wakɔ̈u Orlando 2016

thumb|Ɣondiër wakɔ̈u Pulse në 2006
**Mucmuc ɣöndiër wakɔ̈u Orlando 2016** ee aliäpdït acï rot looi të cɔl Pulse, rööt  rot lööm ɣon määu ku ɣondiër wakɔ̈u Orlando, Florida. Ee acï rot looi 12 Pɛnëdhetem 2016. Kɔc juëc të war raan thädhiec, gut raan mut acï nöök ruöpic. Yen thoondït kɔc rot lööm mäkpiny pan Amerika weldöŋic. Kënë ee thöndït amäk piny pan Amerika ɣöön akol niin 11 Pɛnëdhoŋuan 2001. Raan ee mööc kɔc aye Omar Mir Seddique Mateen.

## Aliäpdït
Aloŋ kɔc löŋbuoth cök, aye kuc enɛn ke kɔc ŋuöt kekë mööc Mateen eye caapuruk cɔl ku luël ɣɛn aye raan ISIS. Tëcit 2:00 riɛlic Mateen ecï mac muöcic ɣöndiër wakɔ̈u emuk dhaaŋ, dhaaŋcïïn ku mɛɛc kɔ̈k. Mateen acï bɛn bëi ku mööc ke rot këk apuruk ku ben dhuk ɣon ku lëë kɔc kuot nhïïm. Pulse acï gɛɛt Facebookic 2:09 ku luel läk aɣeer ku kätka.

## Këcïtäk
Bany Pawun Florida Rick Scott aca liäp nyoth ke ye tuɛ̈k ku luel kɔc adhiil nhïïm tïïr ku luel wel cï tuöc aliric tëcit 2:00 theei bɔ̈ ɣön ɣëër. Bäny Barack Obama acë luel mucmuc eye "tuɛŋ" ku "mään" ku acï luel ka cï FBI lɛɛk bïk macmuc aliäp wïc cök ke ye luɔi tuëk, ku acï kak luɔi ëbɛ̈n miirdït abï luɔ̈ny luɔ̈i-yic.

Bekätakthook:!Main category
Muɔnyjiëëŋ

[thumb|[Biöök ke Muɔnyjiëën]]
**Muɔnyjiɛ̈ɛ̈ŋ** aa kuat kɔc cïeŋ piny Wär Lɔ̈ɔ̈c pul ë Kiir, Bor, ku abaŋ paguot ë Kordupan ku piɛny ë Kiir Alɔŋnhial. Muɔnyjiɛŋɛ aa kɔc puɔ̈rmääc (rɛ̈ɛ̈rke kɔcpur ku mackëɣɔ̈k), aa pïïr weŋ mac wuɔ̈t wärkɔ̈u pinycïdɔ̈u muɔ̈i, ku aa awuɔ̈u ku kuat ë rap ku atɔm (toŋpiny) puur ke rɛ̈ɛ̈r bɛ̈ɛ̈ikeniic tɛ̈ tueny ë deŋ. Akuënden acït kɔc tïmëtïm 4.5 tɛ̈ye ye akuënkɔc ë Thudän ruɔ̈n 2008, yeluɛ̈lye tɛ̈cït 18% kuɛ̈nkɔc pamac ë Thudän ëbɛ̈n, ku ke akut kuatdïtapɛi Paguot Thudän. Muɔnyjiëëɛ(ɛtɛ̈ yen tök cɔɔl Muɔnyjäŋ) aa rɛ̈ɛ̈r bɛɛi-yiic kër tɛ̈ tueny deŋ. Muɔnyjiëëŋ ɛ ɛrɛ̈ɛ̈r tueŋ ke juëc, kartök kar Kɔckiirkɔ̈u ë Wärëkiir, tɛ̈dït aa rɛ̈ɛ̈r ke kɔc ë puɔ̈rmääc Lilkiiric ku piny Wërdït Apirïka-yic, ku ke jam thok Kɔckiirkɔ ̈e ku, tɔ̈ Nuɛ̈ɛ̈r thïn kke u Luɔ̈.
Nhial Deŋ Nhial

thumb|Nhial Deŋ Nhial, 2011
**Nhial Deŋ Nhial** ee muony Parut Sudan. Yen 33 raan akut macbaai cɔl SPLA/M.

Yen acï kuany ke ye bɛ̈ny luel määth në aköl Pɛnëbɛ̈t, 2011 ke cï kan luui ke ye ran tiitnyinic në 10 Pɛnëdhorou, 2011. Aŋoot bai ke kenë tekic, acï kuany ke ye bäny ë rïnytɔŋ në aköl 22/12/2008 agut aköl nin 9/7/2011.

## Pïr de
Nhial Deŋ Nhial ee raan jiëŋ Bär Gadhal. Yen ë mënh randit cɔl Wilyɔm Deŋ Nhial, ɣɔn cï nɔ̈k ke dɔ̈ɔ̈r de Adïth Ababa ŋoot ke kënë looi ë run 1972.

Wilyɔm Deŋ Nhial aŋic tak apɛi cït manë Jon Garaŋ.

Mënhden cɔl Nhial Deŋ ee këc lɔ akutic keye raan rɛ̈ɛ̈r ë päth acï lɔ akutic ke ye ran cenë wun nɔ̈k ke ril apɛi. Yen e ran thek apɛi. Acï wëi ke tääu në akutic wëlbai cɔl SPLA/M në run 1983. Yen ee tɔ̈ akutic, akut luɛl dɔ̈ɔ̈r në Naivasha në Kenya në pɛɛi ë thok run 2005.

Bekätakthook:Kɔc
Lady Gaga

thumb
**Lady Gaga** ("Nyɛn Cɔl Gaga", adhiëth Pɛnëdiäk 28, 1986 keye Stepani Joanne Aŋelina Germanotta) ee ran Amerïka ee diɛt dom. Ee mïluï, bɛ̈ny ë döm kɔc röt, tiŋluɔ̈iwëu, amïthëëm alɛ̈th, amiööc ku ye raan kɛ̈ɛ̈r atiëëp. Ku yeen ee nyan ë rɔ̈l guɛ̈lic në kɛ̈t. Buɔna deen atiëëp acïkök, Kökë ë Monster, Acï Dhiëth Kiyɛ, Artpop, ku Cheek to Cheek. Yeen acï kë juëc Grammy ku Brit Abïmiɔ̈ɔ̈c Tiaam. Yeen ayɛ̈k rin keenkë tënë din deen cɔl Radio Gaga tënɔŋ akuut ë bäny diär ket. Acï kɛ̈ɛ̈r ë Pinynhom Abïmiɔ̈ɔ̈c (Golden Globe) tiaam  Në kɛ̈ɛ̈r kɛ̈kë atuɔc kïtkɛ̈ŋ American Horror Story: ɣönë kaman ë run 2016.

Pïr ku luɔi cïkueen në Lady Gaga (1986–2004) ɣɔn yen meth

Lady Gaga adhiëth gendït khuynya yobanaya cɔl New York. Yeen ee manh kai tënë wun cɔl Joseph Germanotta. Ke yee raan lui wëu abuɔn aliiric ku man cɔl Cynthia (dhiëth Bissett). Yeen anɔŋ nyankënë cɔl Natali, aya mïthëm alɛ̈th ë gäätic. Gaga aa nyan Italian ku French Canadian akuatden thɛɛr. Yeen acï piöc ë thiëëc piano ke ye run ŋuan. Ku gɔ̈t dinë piano ke ye run 13. Acï diɛt jɔɔk ë kiɛ̈t ë ye run 14. ɣɔn yen run 11, Gaga acï lɔ Amat Sacred Heart, ee panpiööc cïnraanëbɛ̈n ë Kɔc ë Nhialic në Nhialpabak Stalevka alɔŋdɛ̈. Kacken aŋɔ̈ŋ gup acï lueel amïdhiëëth abɔ̈ ë kuat nɔ̈ŋic. Ke yen cï ɣook cɔ lui käŋ abɛ̈n—ma e lui gɔl ë në thëm ë bɛt aɣeet thëm athɛ̈i aɣeer, në jamecic aɣet cï wää aye.

Bekätakthook:!Main category
Omar el Baciir

thumb|Omar el Baciir, 2009
**Omar el Baciir** acï dhiëth në 1 Pɛnëtök, 1944, yen aŋicwëëlëbääny ë Thudän, yen aya ee Bënymacbaai ë Thudän ku ye bɛ̈ny akut ë mɔt Amar el Wathoni. Yen Omar acï bɛ̈n aa bɛ̈ny në ruɔ̈n (1989-2019) keye bɛ̈ny ceŋ kuɛl kadherou ciën ke miiric de Thadiik el Mädï wiit, Wen cï Mädï jam jɔk cök kekë miiric de SPLA ka yen acï baai kuany arɛk diäk. Ku këcë detic apiɛth nɔn liiu cuër thin ku nɔn tɔ̈u thïn, na le bɛ̈n ë Pɛnëdiäk, 2009 ke Baciir acï bɛ̈n gany ë luŋ de pinynhomic cɔl ICC nɔn cï yen rem de tɔŋ tɔ̈ nä kɔc, ekë ciën kɔc nɔ̈k ë biäär pur.

Në Pɛnëthiäär, 2005, miiric de Basiir acï jam kekë SPLA bï tɔŋ de rou de baai kɔ̈ɔ̈c ku lɔ thiëëc acï wook bɛ̈n awut col Paguot Thudän, paau ee Darpur acï Baciir tɔŋ wat thïn bï lueel ale raan 10,000 kek cïk riɔ̈k ku aya kɔc ke pinynhom lueel ale ke raan 200,000 ku 400,000 kɔc. Në bääny de yiic yen Baciir acï tɔŋ juëëc thɔ̈ɔr ë kaam de malicia de Janjewit. Ku jɔ yaa akut ë kɔc cï yɔt wei cït manë SLA ku JEM në tɔŋ ë kɔc roor paan ë Darpor.

Acï kɔc juëëc cuɔp wei ë bɛ̈i kenic kë cït 2.5 ku dɔ̈ŋ 6.2 tïm thiäär ee kɔc ee Darpor ku acï kɛk bɛi ë kaam ee Cad kekë Thudän ku kɔc cï kɛɛc wei ee Darpor akïn kï kuɔnyde maɣamad Gadhapi në ruɔ̈n 2011. Në Pɛnëdhorou 2008 ku luŋ de pinynhom (ICC) Luith Morino Ocampo acï bï cïïr guɛl kum ë kɔc ku jɔ yaa wɛɛc cien kɔc nɔ̈k.

2019 Baciir out. 

Bekätakthook:Thudän
Bekätakthook:Kɔc
Paankɔc Ciɛl de Apirïka

**Paankɔc Ciɛl de Apirïka** ee paan cï thiɔ̈ɔ̈k thïn Apirïka ciɛlic. Të dïït de athöŋnhom ku thööny, të thöŋnhom de piny alëu akuënkuën ke 941 në mär nhom. Paankɔc Ciɛl de Apirïka anɔŋ piny lëu ë dïït de 620,000 km², ku ka nɔŋ yɔ̈ɔ̈m cï mɛɛk lëu tim tim 4.6 gɔl në 2016. Baŋgui yen në ke genamatnhom de.

Anɔŋ roordït colic alɔŋ paguot, yennë ke paan agɔŋ-thɔ̈ɔ̈ny. Ee të cieŋ kɔc cek Apirïka yiic. Gɛɛth puɔɔth kɔ̈k aaye yïï Bouar, Dhiŋa, ku Ouada. Aken paguot ee wär Ubaŋgi.

Yɔ̈ɔ̈m lën tim-tim 3.8 Paankɔc Ciɛl de Apirïka kɔc juëc ken ee kuan cɔl Banda ku Baya. Thuɔŋden ee Prantha ku ke koc kɔ̈k aaye jam ë thoŋ ë Thaŋgo.

Kɔc aaye mïïth ken puur ku aköl kɔ̈k aaye yak ke rac. Paankɔc Ciɛl de Apirïka ëya anɔŋic gairil ku yuraniam tɔ̈ tiɔɔp. Aa yekë ɣaac cïmɛn alanhdɔk, bun ku tim baairrot të nɔŋ pamaac kɔ̈k bïk looi. Wënhden lui  ee CFA Franc. Dolar tiŋ Amerika athöŋ ke 424.05 CFA Francs.

Pamacden akuum Prantha agut ruɔ̈ɔ̈n 1960 yök kek nhomlääu.

Bekätakthook:Apirïka
Uganda

**Uganda** ee Paan cïn wärdït pabak de Apirïka. Genamatnhom de ku Kaldïtde ee Kampala.
Wëu ke Akuma de Uganda aaye cɔɔl Uganda ciliŋ. Thook yenë ke luui në Maktaap yiic në Uganda ee thoŋ Deŋliith ku Kathwaili. Nhialiny ye door arëtic ee Kerethanuɔɔi ku bɛ̈ny mac Paan de Uganda aye cɔɔl Yoweri Kaguta Muthebeni ku Paanmac atɔ̈ pabak de Aprika. Ku kɔc ceŋ Uganda aaye kɔc keebiänabuur naa biänabuur thiɛ̈rdiäk ku rou (32,000,000). Piny de Uganda ee biänabuur buɔt keerou ku thiɛ̈rdiäk ku dhetem ku thiɛ̈rŋuan (236,040 km²). Ka ye puur në Uganda ee bun ku jɔl yaa luŋ cɔl malɛ̈ŋthith kee ka ye wëu bɛ̈i.

Kɔc nyic kuɛ̈n ku gäär në Uganda aaye thiɛ̈r dhetem ku bɛ̈t 68 (68%) në raan buɔɔt yic 100 yekënë anyooth mɛnh koor nɔŋ run ke thiɛ̈ɛ̈r ku dhiëc 15 alëu kuɛ̈ɛ̈n ku gäär në Uganda.

Paan Uganda anyic në bɛ̈i ke pinynhom yiic ke cenë löŋ rïïr thïn ace riɛu. Yen naa cïïtë yen ke keerou ku ŋuan në thiɛ̈ɛ̈ric 2.4 jɔɔk në guɛɛu 0 (löŋ ee rïïr thïn) naa jɔɔk leer në thiɛ̈ɛ̈r 10 (ke ka piɛth arëtic), yen ee wun nɔ̈ŋ arëtic në wuɔ̈t ke pinynhom yiic. Kɔc kee thiɛ̈rdiäk ku dhorou ku dhorou në thiɛ̈ɛ̈ric 37.7. Aaye pïïr në kë koor arëtic lëu bë yaa tök ku thiɛ̈roou ku dhiëc në buɔt yic $1.25 në akɔ̈lic.

## Kathɛɛr
Uganda ee bɔ̈ bei ke ye baairɔt në run de biänabuur tök ku buɔɔt ke dhoŋuan ku thiɛ̈r dhetem ku rou në pɛɛi de thiɛ̈ɛ̈r ke ye nïn dhoŋuan (9/10/1962) nyiɛɛirɔt të nɔŋ ciɛɛŋ de Deŋliith.

## Cäthpiiny
Piny të dïït Uganda atɔ̈ në arämwëër ke Kiir de Nail yic. Barkyoga atɔ̈ në baai ciɛlic ku ye të cïnwärdit", nëŋö Uganda anɔŋ yic BɛɛRdït. Ke Bar Bictoria ku Bar Kyoga ke ke lieu thïn. Yen anɔŋic Bar Albert, Bar Edward ku Barthiin de George. ɛ̈yadɛ̈, kɛɛljuëc thiekic aatɔ̈ në biäk paguot të thiääk kenë Bar Bictoria mɛ̈t kaldït de Kampala thïn të thiääk ke kal de Entebë.

Aliir de piny ee kë de atekpiny. Ku kë tɔ̈ thïn Aliir acïï thöŋ në piny ëbɛ̈n nëŋö anɔŋ ɣän ɣän kɔ̈k ye röt waar tɔ̈ nhial arët ku wuɔ̈ɔ̈c de ɣän ke kur tɔ̈ nhial arët aayenë aliir ke rɔt waar. Piny alir ëbɛ̈n në biäk paguot de Uganda. Yen ee yaa deŋ agut thök de ruɔ̈ɔ̈n. Ku në Entebë në biäk parut de Bar Bictoria yɔu, dëŋ juëc aaye tuɛny jɔɔk në Akɔ̈nydït agut alɛkboor ku në kaam de ɣɔ̈r kenë Kön. Ku leer ke lɔ parut ke leer piny ëmääth ke ye mɛi yic. Ku jɔɔk në Gulu në buɔɔt ku thiɛ̈rrou 120 km lɔ në aken de Paguot Thudan në pɛɛi de ɣɔ̈r agut kol ayenë ruɔ̈ɔ̈n yaa mɛi yic.

Bekätakthook:Apirïka
*
Pabak ë Thudän ë wëëuic

thumb
thumb
**Pabak ë Thudän ë wëëuic** (**bak**)

Pabak ë Thudän ë wëëu, ee kë ye cɔl piny ë wëëu la kök tuuc nɔŋic tiim ciek nɔŋ kuɔɔth la kötöt ku noon thiin ciek tɔ̈ në kɛmken ciek tɔ̈ në Apirïka ciɛl ku padaŋ de Apirïka.

## Tëdɛ̈ŋ ku tɛ̈t
Käke biäk de pabak në lɔŋ dïït ë wëëu nɔŋ läk gɔl thok në pabak agut en lɔŋ lɔ pacuol [west] Apirïka, ee lɔŋ abaŋ thiin de pabak në ɣän thöny ke piny de Kamerun. Në pam de lääk cï kooth wei nɔŋic pëny atɔ̈ në baŋë parut nhom tueeŋ Thaɣara wëëudït ku lɔ̈k ë guöt tɔ̈ ruɔr alɛk thïn në DR Koŋgo. Piny ë pacɔ̈k acï thɔ̈ɔ̈ŋ nhom, cɔk në nɔŋ en biäk de kur thii ci Bɛr Albert gɔ̈ɔ̈l piny në pacuɔl Ithiopia.

NAJGŁUPSZA WERSJA JĘZYKOWA WIKIPEDII NA CAŁYM ŚWIECIE, NADAJĘ SIĘ NATYCHMIAST DO ŚMIETNIKA. WYNOCHA TAJWANIE. THE DEEPEST LANGUAGE OF VIKIPEDIA IN THE WORLD, I AM FITTED IMMEDIATELY IN THE SHIPPING. LOVE TAIWAN. LA LANGUE LA PLUS PROFONDE DE VIKIPEDIA AU MONDE, JE SUIS INTÉGRÉ IMMÉDIATEMENT À LA LIVRAISON. J'AIME TAÏWAN.EL LENGUAJE DE VIKIPEDIA MAS PROFUNDO DEL MUNDO, ME AJUSTO DE INMEDIATO EN EL ENVIO. AMA TAIWÁN. 世界上最深奧的維基百科語言，我立即適應了航運。愛台灣 DIE TIEFSTE SPRACHE VON VIKIPEDIA DER WELT, BIN ICH SOFORT IN DEN VERSAND EINGEBAUT. LIEBE TAIWAN. САМЫЙ ГЛУБОКИЙ ЯЗЫК ВИКИПЕДИИ В МИРЕ, Я СРАЗУ ПРИГОТОВЛЕН К ДОСТАВКЕ. ЛЮБЛЮ ТАЙВАНЬ. LA LINGUA DI VIKIPEDIA PIÙ PROFONDA AL MONDO, SONO ADATTATO IMMEDIATAMENTE ALLA SPEDIZIONE. ADORO TAIWAN.

## Kuat ë läi
Kuat ë läi cï thiök bïk thuny, cït akön cieŋ ror de Apirïka (Cad ku CAE], pabak Apirïka gɔ̈l, aluör [cheetah], kuanyjäŋ [leopard], kör ë Mathai [Maasai lion], ku jɔl yaa thiäŋ dït ë tɛt.

## Diɛɛr në riäk ku muöök
Puör de atek ruönic ku ciɛŋ de määc ë läi juëc ee piny kiith nhom në nyuɔ̈th ku cäth dïït cin ë thok, abï piny döŋ ke cin wɛl bï yaa wëëuic, ku tem dïït de tiim ke mac ku cuëny ë mim ku many dïït ë ruöc.

Kënë acï tiim roor tek yiic bïk döŋ ë ke lok arëëtic. Emɛn ke piiny dït kënë guɔ rac aŋuot ë ke tɔ̈ arëër ke ke kënë gɛ̈l. Yäp ë läi ajaac ee töŋ de ka jööric. Në yic ciɛl col ku ciɛl ɣër cieŋ parut, ɣɔn thɛɛr ake cieŋ parut lɔ̈k dïït ë pïïr [ecoregion] ku ee mɛn acï yäp dït ajaac ke thuuny. Anɔŋ panhom ë läi kewutic tɔ̈ në lɔ̈k kɔ̈u alɔŋ ë thök de bai pan cɔl Kamerun ku Ithiopia.  Ku ɣɔ̈n kɔ̈k cïke gël, ku yen ɣɔ̈n juëc acin käŋ arëëtic, ku de peei ee yäp ë thuëëc tɔ̈ pan ë CAR anɔŋic aɣɔɔu lik ke daai ë läi.

## Dikconari


Bekätakthook:Paguot Thudän
Bekätakthook:Thudän
Bekätakthook:Piööckätöupiny
Bekätakthook:Piöcëpïr
Pablo Escobar

thumb|Escobar, 1976
**Pablo Emilio Escobar Gaviria** (Penëthiɛ̈ɛ̈rkurou 1, 1949 – Penëthiɛ̈ɛ̈rkurou 2, 1993) acë yaa bɛ̈nywälrac Kolombia. Yen aŋic raan tök në kɔcawuöc dïtbëtɛɛm Pinynhom. Escobar acë yaa duɣaac ë koken yee riɛlbëtɛɛm bë dom thïn. Yen acit kë cë yaa raanawuöc ajakbëtɛɛm ku cëtiambëtɛɛm käthɛɛric. Kɔcyɔ̈ɔ̈p kɔ̈k aaluel lɔn cë yen ee raanawuöc rou në jiekë käthɛɛric, Amado Carrillo Fuentes cök. Ruɔ̈ɔ̈n 1989, adacbënwël Forbes acë lueel lɔn cë yen ee raan dhorou në jiekë Pinynhom, ku anɔŋ këcït US $25 tïmëtïmdä, ku la käjuɛ̈c anïïn ku thurumbiil nhiam. Ruɔ̈ɔ̈n 1986, acë rɔt mat wëlëmiiric de Kolombia ke tiam. Yen acë yaa dhil bë tëët wëlëmiiric kac rin cï gaany lukic keye raanawuöc.

## Runtueŋ
Escobar acë dhiëth në Rionegra në Antioquia në Kolombia. Yen acë yaa kuën diäk në mïth dhorou-yic tënë Abel de Jesus Escobar ku Hemilda Gaviria. Wun acë yaa raanpur ku man acë yaa raanpiöc. Escobar kekë paanden acë rëër ɣon cï buth tiop, ke cïn manywëëth lakin ke pïu kuer wëëthic. Pablo Escobar ku wämäthë acïï panpiööcden kaŋ cuɔp wei panden rin cïn anɔŋ war ku cïn anɔŋ wëu bë kek ɣɔɔc. Pablo Escobar acë piöcëwëlmiir kuën në piöcëbɛ̈n thiääk. Yen acë yaa dhil bë tɛɛm lɔ kuën rin akëc lëu bë wëupiöc. Kɔc kɔ̈k acë lueel lɔn wääratënë yen cë tëët cak keye raanawuöc, ke kual kurëraŋ ku ke wöny gäät wei në kuriic bë bɛr ɣaac. Lakin  wämäthë Roberto Escobar acë lueel lɔn kënë cie yic. Yen  acë lueel lɔn kurëraŋ acï yök në wun ke ɣɔnethiëkthiëk yee kɔcgɔcken acë tɛɛm bë riɔp në kuɛ̈ɛ̈c ë raŋ nhom. Escobar atënë acë kuën në Piöcëbɛ̈n de Antioquia kaam thinkor.

Bekätakthook:Kɔc
Pamac Adɛ̈ɛ̈r

thumb
Adɛ̈ɛ̈r pawut pan Yïrak ku Thïriɛa (ISIS), tɛ̈dɛ̈ adɛ̈ɛ̈r pawut aacɔl Thunï (Sunni-Jihadist) aakut apuruuk yen ë thär alɔŋ Libiɛa, Nïgïrïɛa, Yïrak ku Thïriɛa, yen acï rumatɛk kɔc wääp adɛ̈ɛ̈r. Yeen acï puɔ̈n kɔc cï nhïïm lääu ë piny ë piiny pawut tɔ̈ Yïrak cin, Libiɛa, Nïgïrïɛa ku Thïrïɛa. Yeen acï teer ke kɔc cï ciem (Shiism) ku keek aaye ke nyooth ke cɔl yïciapopik (Shiaphobic).

Akutden këenë ajɔk rot wäär tɔŋ Yïrak ku jɔl rot mat kek akut Kaaida (Qaeda) ë run 2004.

Pamacc Adɛ̈ɛ̈r acï rot mät akut juëc. Keek kë tɔ̈ kenhïïm kek Pamac Adɛ̈ɛ̈r ë bïk röt tääu nyin akutdït cɔl Thunï (Sunni) yic. Pan Yïrak, na nhiäk ke mɛt Thïriɛa thïn. ɣɔn Pɛnërou 2014, në yiëëc cï kek yiëëc ë riɛlic go kä rot tɛ̈ɛ̈m bei Alqaeda yic.

Pamac Adɛ̈ɛ̈r aakɔc nɔŋ nhïïm wɛ̈tden ye kek jam ala lɔn jɔɔk pinynhom rot ë ruɔn tiɛ̈mtök ɣɔn jɔɔk athiɛɛi rot.

## Tɔŋ
thumb|138x138px
Në riääk cï tɔŋ Yïrak riääk, ke Pamac Adɛ̈ɛ̈r  ë tɔ̈ ë bɛ̈i Yïrak yiic tɛ̈ thiääk ke pan cɔl Anbar, Ninawä, Kïrkuk, ku ɣɔn juëc kɔ̈k Thälä ad Din, Babil, Diyala ku Bagadad. Keek agör Babuɔba ke yen gendïtden amatnhom. Ee tɔŋ baai latueŋ pan Thïriɛa, yen akut alaŋ luɔi dïït lääu yic, pan Thïriɛa në määc pawuut pan Yïrak cïmën, Idlib, ku Aleppo.

Yeen akuutë acï tɔŋ guöt ë mirïdïït apuruuk yiic ku yen ë tɔŋë acï kek röt gäm nääk ë kɔc juëc pan Yïrak. ɣɔn ë thɛ̈r ë tɔŋë ke apuruuk cï rot mat ë tɔ̈ Yïrak, yen akutë acï gum käŋ ke dhuɔk ciëën.

Bekätakthook:!Main category
Paranthith Madiŋ Deŋ

thumb|Paranthith Madiŋ Deŋ, 2011
thumb|Paranthith Madiŋ Deŋ, 1975
**Paranthith Madiŋ Deŋ** ayee aŋiɛcwëlbääny ku arɛkmääth de pan Paguot Thudän, man cë luɔi keye dujälmääth tueŋ ë pamac cë puɔc baairɔt yök kenë Amat de Bɛidït ke Pinynhom.

## Piir ku tëëtde
Yen apiööcë Piöcëbɛ̈n de Kaatum, ku Nyoothpiöccïthök ë Lööŋ, ku yök beer Maŋicpiööccïthök ë Lööŋic (LLm) ku Matholpiöc në ŋicdelööŋ (JSD) Piöcëbɛ̈n Yale. Eya ku lööm piööcbuɔth në ɣöndït King's në London.

Gɔl në ruɔ̈ɔ̈n 1992 aɣet ruɔ̈ɔ̈n 2004, ka yen acë luui keye anyoothwël tueŋ ci week nëbiäkde yith ke kɔc cïk cop pandenic.

Në 29 Pɛnëdhiëc, 2007, Dugɛɛrdït de Amat de Bɛidït Kepinynhom Ban Ki Moon acë kuëny de Deŋ caal keye dudëëtraan yam ci week nëbiäkde nɛ̈kdekuat, kee muk aɣet 17 Pɛnëdhorou, 2012 ke pëk ke Akonydugɛɛrdït.

Gol në 2006 aɣet  2007, Deŋ acë luui keye aguiɛr de Këbïlooi bë Dɔ̈ɔ̈r Cööp Thudänic ke tɔu nëbiäkde Amatluɔ̈itök de Dɔ̈ɔ̈r në Amatnhom Pawut. Eya keye ayɔ̈mwëldɔm de Wilhelm në Amatluɔ̈itök de Piööc ë Pinyëbɛ̈n në Amatpiööctök ë ŋickäŋ de Massachusetts, ku yuɔɔpwël keye lonnyooth thuɔ̈ɔ̈t de wëlbääny ë pinyëbɛ̈n, löŋ, ku ceŋ në ɣöndït de Paul H. Nitze në  Piööclɔtueŋ ë Pinyëbɛ̈n në Piöcëbɛ̈n Johns Hopkins.

Bekätakthook:Kɔc
Pawuut Matiic

thumb
thumb|
Pawuut Matiic tɔ̈ gïïrëpiny de Amerika Parut
**Pawuut Matiic ke Amerïka** (*USA*, PMA) ee wun në Pawut Amerïka. Anɔŋic Pawuut 50, Payam ku Bɛɛi Kadhic. Ku yel aril, aye kɔc kɔk gam emeen an Pawuut Matiic an ee yen ril ye tok në Pinynɔm. Adek rɛɛcdït në weu ke Pinynhom, ku ɣɛ̈ɛ̈c, ku cieŋ, apuruuk, ku ŋiec wëlbääny, ku tët ŋic käŋ.

## Miiric
Pawuut Matiic ke Amerïka ee pan ë kɔc matnïïm. Ee miiric Pawuut Matiic de Amerïka cï luoi wëlmääc. Adek yic ker kadiäk ke miiric. Ayek: ker ë luɔi, ker ë lɔɔŋ tɔ̈ niëëu, ku keer ë luk. Miir Pawuut ë luoi cïtman de miir mat nɔm.

## Ker ë luɔi
Ker ë luɔi ee biäk de lɔɔŋ looi bï ke riëëu në cieŋic. Akut de Pawuut Matiic, tɔu në kuenyic e kek e muorŋaknɔm kuany bï ker luɔi wat, ku yen awëët Apuruuk. Muorŋaknɔm alëu bï lɔŋ e yam rëëc tede kɔc agätlɔɔŋ ke cïï rɔt bï tɔ ye lɔŋ. Muorŋaknɔm alëu bï kɔc yɔɔk bïk lɔɔŋ kuany cok. Muorŋaknɔm akum akuut ke luɔi ke akɔl kɔl ke lon de miiric, cït man, akut de luɔi, ɣɛ̈ɛ̈c ee lɔ̈ɔ̈ŋ ke luɔi de ɣɛ̈ɛ̈c looi. Muorŋaknɔm yen aye bäny ka kuut kuany, ku kueny bäny ke luk.


Bekätakthook:Amerïka
Peithbuk

thumb
thumb
**Peithbuk** (Facebook) ee lon ŋiɛciɛɛŋ ajuarwël ku ɣɔ̈nanuëët aake jɔk ke pen ë rou ruɔn 2004 . Adöny ŋiɛciɛɛŋ TNC. Na lee bɛ̈n pen dhoŋuan 2012, Facebook acï laŋ tïmëtïmdätök kɔc lui yeen. Kɔc lui yeen alëukë bïk naŋ tɛ̈tërot, mɛt kɔc kɔ̈k lui ëyeen ke mäthke, ku tooc wël. Kɔc lui Facebook aadhïl kerïn kaŋ gɔ̈tpiny ɣönënuëët. Kɔc lui thïn alëukë bïk röt mät akuut lui thïn. Akuutkä alëukë bïk tɔ̈ tɛ̈nluɔi, ɣön gäär, ɣöndïtëgät, tëdë ke ye käk kɔ̈k nhiarke. Wɛ̈t cɔl Facebook abɔ̈ tënë rim athöör cï yiëk mïth ëgät, jɔ̈t ruɔ̈n ɣön ë gɛ̈t kɔc ɣöngɛ̈ndït. Pamatnhom Wuɔ̈t Amerika-Athörkä aa mïth gɛ̈t kuɔny bïk röt ŋic kamken apath. Facebook ee kuat kɔc lui thïn pät kɔc ye lueel ka cï ruɔ̈n thiäär ku diäk dööt bïk yakɔc lui ɣönnuëët.

Facebook ajɔk rot ɣöndïtpiööc Harvard manh ë piööc cɔl Mark Zuckerberg kek mäthken rɔmkek ɣöt ku kek kɔc luɔi mïkuën kuën käŋic yïï Eduardo Saverin, Dustin Moskovits, ku jɔl yaa Chris Huɣes. Akut ke tɔ̈ gönënuëët tueŋ ë röt aake ye mïthpiööc Harvard. Na ye ciëën ke mɛt mïth kɔ̈k ɣöödït piööc alɔŋ Bostonm, Akut Ivy, ku ɣöndïtpiööc Stanford. Ku acï jal bɛ̈n päl meth ëbɛ̈n ɣöötdïtpiööciic kɔ̈k. Yetɛ̈në, acï bɛ̈n ŋäny mïth ɣɔ̈ngɛ̈t pan piööcdït, ku jɔl a thökde, cï bɛ̈n yiëk kuat manh cï ruɔ̈n 13 ku nhial dööt. Tɛ̈cït tënë cï kɔc ye luɔ̈ɔ̈i ye luɛɛl thïn. Lueelde Consumer Report.org pen dhiëc 2011 atɔ̈ tïmëtïm 7.5 meth tɔ̈ piiny ruɔ̈n 13 aala akuën. Kënë acï löny ɣönnuëët dhoŋkɔ̈ɔ̈th.

Bekätakthook:Arekwël
Piöcemanhraan

thumb
**Piöcemanhraan** (anthropology) ee piöc koc. Piöcemanhraan ee piöcekapir ku piöcëkäthɛɛr. Pioceŋickaŋ ee hok kuony be ten reer koc theer thin pinynhom. Koc cë pioc piocmanhraan ayoopwel tau rëër koc thiin yäkol ku tau rëër koc thiin thɛ̈ɛ̈r. Ayoopwel geeth yakolic ku baai ta aheer ku koc cieŋthin. Awelyoop akut kocic ku tayë koc tieŋ kaam winhoor ku piir. Ka ku loi e piocemanhraan ë koc kony riin ne lë ka cï yök theer pioceŋickaŋ. Toŋ thiok ciyok ë piocemanhraan ë dhuk cien waartheer dheel ke ŋiec loi puor koc cieŋ röök America. Piocemanhraan acë kaar araak ŋuan kakciwecbei. Kakciwecbei ta cit tan cieŋ koc thɛ̈ɛ̈i thïn. Koc kuen kak koc thɛ̈ɛ̈r aka tueny ŋic kak cit abiany tony wela abuoc weth. piocemanhraan ku guop. ë pioc raan ku ŋic ta yë koc ku guop raan kayic waar kaamic. Koc kuen guop koc akuen jaŋ, agok ku laai kok. Cieŋ piocemanhraan etën piir koc thiin yakol ku tan piir koc thiin thɛ̈ɛ̈r.

Bekätakthook:!Main category
Piöcmääcëkäŋ

thumb
**Piöcmääcëkäŋ** (economics) ee ŋiɛ̈ɛ̈cëkäŋ ë ciɛɛŋ yenë kɔc piɔ̈ɔ̈c ë luɔɔi ë määcëkäŋ löny yennë kɔc lɔc bïk kë ye kë kɔɔr yök. Acï waaric ke ye piööc ë ciɛ̈n käŋ ku lɔ̈ɔ̈c, ku yen ë jɔ̈ɔ̈k de, ee lɔ̈ɔ̈c ë rantök. Yeen ëya ee kɔc piɔ̈ɔ̈c në ke ye rɔt looi në lääcïyök, tëktëk, ku cääm ë käŋ ku luɔɔi në määcëkäŋic.

Kïïtkäŋ ku kë bɔ̈ thïn aa thiääk kennë piöcmääcëkäŋ wɛ̈të atɔ̈ tënɔŋ kuan thɛɛr de Giriik ku athiääk kenë oikoc (οἶκος) ka löŋ. Ka ke piöc lui në piöcmääcëkäŋic akäl aake jɔk röth në ruɔ̈ɔ̈nbuɔt 19. Kɔc aake löm tɛ̈ktɛ̈k ë määcëkäŋ në pïïr de ŋiɛ̈ɛ̈cwëlbäänyic nëkë kɔɔr kek kueer thöŋ kenë ŋiɛ̈ɛ̈cëkäŋ ë ciɛk Nhialic.

## Këdejök ku këdedhuk de määcdekäŋ
Këdejök në kuënde maacdekɛ̈ŋ aye kabaai, akuutcïmat ke ɣɔ̈ɔ̈c, miirmacbaai ku alɛi ke bɛ̈i kɔ̈k kabaai aakaciyök ye luɔɔi cuɔt gäm akuutcimat. Kënë atɔ̈ luɔɔi, piny, kakeluɔɔi (luɔŋkeluɔɔi, käcïbuth) ku lëk. Keek aye kaye bɛ̈nthïnyök nëŋö keek aye ɣööc ka camkë ka ka ye ɣaac.

Akuutcimat ye ɣɔɔc në kacïyök ku yïke ɣaac ku yïke ɣɔɔc ne kayeɣaac në kä ye luɔi cuɔt në kaciyök ye kabaai ku nɔŋ akuut kɔ̈kcimat.

Pawut kajuääc abɛ̈k aanɔŋiic akutpiööc nëlööŋ ku akuut aa guiɛɛr. Pawut ee kɛ̈ŋdɔ tënɔŋ akuutcïmat ye ɣɔɔc, ku kabaai, ku ye ke riɔp kaye keɣɔ̈ɔ̈c juääc, cït yï gëk ka piööc, bïk tɔ̈ tënɔŋ raan ëbɛ̈n.

1950 Thök de jɔ̈k aye bɛ̈i ke alɛi. Ëkënnë anɔŋic kabaai, akuutcimat yeɣɛɛc ku pawut kelööŋ, maan cï tɔ̈ pamaac tökic. Kakeguɔ̈p ku kabuɔ̈ yeɣaac në piinymec.

Bekätakthook:!Main category
Piöcëkätiɔɔp

thumb|
Kätiɔɔp në magɔ̈rɔ̈ɔ̈kiic
**Piöcëkätiɔɔp** (chemistry) ee këër de piöcë nyiny kä cë cak. Ka ye luui kenë kätɔ̈tiɔɔpic, cï mat, ku lon ye ku luui në tök piny yuil wɔɔk.

Yen apiöc de käkeguɔ̈p ku jɔl yaa ka tɔ̈ në piny yuil wɔɔk.

## Käthɛɛr
Henrika Šantel Aŋoot run 1960s, go kɔc piöc në kä ye keek ke ye luɔ̈ŋ rial, ku käcïn, ka käcïn raan cë kan lëu në luɔi. Kän aye cɔl akemi, kɔc cï kä piɔth ke luɔi yök, ka cït yïï thul puric ku acïde ku nitric, keek ke rou acïke yök në tiɔpic ku käye kalik ëka cïkënyic. Kɔ̈k ke keek ayïï mercury, thilba, wënhrial ku colmac.

Piöcëkätiɔɔp, egɔc rɔt ke ye nyiny yic në run 1600s, thɛɛr ɣɔn. Yen ka cï kɔcŋickäŋ yök, käthii yenë ke kɔ̈k looi kedhiɛ kek kedhiɛ aye cɔl kätiɔɔp. Töŋ de lead ku kek keerou acï thöŋ. Keek acïke lëu bakenë waar në dɔyic tede ka ye röth waar. Töŋtueeŋ de kä cïke yök në ye runë cök 1600s, aye cɔl phosphorus, ekë peei ɣeer awääc ke kë cool cï duöt.

Kätɔ̈tiɔɔp cï kek yök ajuiɛ̈ arëëtic. Kɔc aye aliir tekic në käjuiëc, ku puckä alircï emɛt bɛn bei në ye yic, ku luikï wëkë ke wääc bei në mine yic në Sweden bï kek wënhluŋ yök piiny. Luŋ ë jam cɔl wënhjam acïk yök eya. Në ye köölë kɔc ŋic kätiɔɔp acï käŋ yök kee buɔt ku thiɛ̈ɛ̈r ku bɛ̈t (118). Kek awääc yiic. Kɔ̈k aye ke yök, cït mande aliirëpïïr.

Käjuiɛ̈c acë dac yök ku ka yeke ɣɔɔc në wëu juëc cït mande luŋthith kɔ̈k acë yök piiny. Ku ka ye ke looi ɣöndepiöcëkäŋ cït luɔ̈ŋ yeke wɛ̈c bei piiny rutherfordium.

Gɔɔc në run 1920s, ŋinykäŋ acï lɔ ke juak rɔt në luɔi wääcic de käke luɔi, në luɔi de kä koor ku ke lɔ tueŋ cït makuɛ̈n ku kɔc ŋickätiɔɔp acï kä piɔth ke luɔi looi benë käŋ yaa caaric. Keek ka ke luɔikä, ake tuɔc benë ke piöc në biak de ciëër tɔŋ.

Bekätakthook:!Main category
Piöcëpïr

thumb|Kömluöök E. Coli
thumb
thumb
thumb
**Piöcëpïr** (biology) ee piöc ë pïr ku käpïr, ku tɛ̈ ye kek röt wɛlthïn. Käpïr aatɔ̈ kätɔ̈c, läi, käk ë cuäc, cïmën (thɔ̈c aŋui [wild one]/aweeŋ/abïlɔŋ,bul), ku kämpïrcietïŋ cïmën baktiria.

Kɔc piöckäpïr kueen aaye cɔl kɔc piööcëkäpïr. Piöckäpïr aye tïŋ, yekëdë ye läi ku käpïr kɔ̈k röt luɔɔithïn ku luuikë, ku cïtkë käŋö. Piöckäpïr aya, aye kueen yekëdë ye käpïrkor luuïthïn kamken ku kërɔ̈ɔ̈m. Ee tɔ̈ ke-ye piöc tɛ̈cït run 200, ke wɛt anyïköl cäk nhom. Piöckäpïr ala yic dhɔ̈l ku kɛr juääc ë yäpëwël. Cïmën käpiöc kɔ̈k ëbën, piöckäpïr ee dhöl ë piöc luɔɔi. Aye kënë nyuɔɔth lɔn kɔc piöckäpïr aa dhil këcëyök nyuɔɔth lɔŋ täŋden, ku lɔn ye kɔc piöckäpïr kɔ̈k tɛ̈ktɛ̈kä dhiɛl them alɔŋden ë röt.

Aye piöckäpïr them bï käthiëc dhuknhïïm cïmën këlä: “Ye käyïndë yen këpïr këne?” (thööŋ piöcluɔikër); “Ya abɛ̈këgup luui këdë?” (ciɛɛthïn); “Lëu buk abɛ̈k käpïr matnhïïm këdë?”  (lëlthok, lëlëkuat); “Ye këpïr kënë  ŋö looi?” (luuithïn, dïïtthïn); “Ye këyök luui këdë?” (piööcriɛmthɛɛr); “Këthɛɛr pïr ëyïndë?  (piööckäthɛɛr). Ye këdë ye käpïrkor thiɛ̈ɛ̈kthïn kek kärɔ̈ɔ̈m?” (kärɔ̈ɔ̈m tɛɛticthïn). Piöckäpïr ëbën ë yam aye tɛ̈yekäŋwɛ̈lröt luɔ̈ɔ̈i, yen thiëc dhumnhom: “Pïr ë pinynhom bɔ̈ këdë cïtmënden?”


Bekätakthook:!Main category
Piööckatɔɔr

thumb
**Piööckatɔɔr** (physics) ee këër ë piööc ë nyïnyëkäŋ yenë riil juëc piɔ̈ɔ̈c kenë luɔɔiden, ku të ciëŋ ë thïn. Piööckatɔɔr yam ee tɛ̈ktɛ̈k määt kedhiɛ të cït lööŋ kaŋuan cë kek eke thöŋ, ku rëër cëmande (cëriɛl, rɛkrɛk, thiööŋ, ku thöŋ).

## Tɛ̈t
Piööckatɔɔr ee piööc de riɛl ë käŋ në dääric ku kaamdeakööl ku të thiɛ̈ɛ̈k kek thïn. Kɔc ke piööckatɔɔr aaye kë tak alantɔ̈ käŋ, bɛ̈rde, kaadekööl, cänh de mac ë wëëth, ku jɔl teet, bɛ̈ɛ̈i ë luɛl de ka cïï them lajiɛ̈k kɔ̈k të cït ka jiɛɛm kekë, thiɛk cë war, bɛ̈r, kaam de kööl, cäth ë riɛl ë manyëwëëth, aacë lëu bïï ke teet, yen kë cïï gam keye kë jiɛɛmë aye teet ku them aluɔ̈ɔ̈t. Ajuɛɛr ëkë jiɛɛmë pinyëbɛ̈n, kilogram, ee yaa gɔ̈c jiɛɛmë thiɛkcëwar, miter, ee gɔ̈c këjiɛɛmë de bɛ̈r, ku këderou, ee gɔ̈c kë jiɛɛmë kaamde kööl, ku amper ë gɔ̈c kejiɛɛmë cäth ë riɛl ë manyëwëëth.

Ka yuïc bïï jäl mat ke kajiɛɛmë kaŋuankɛ̈, anɔŋ kɔ̈k kadiäk anɔŋ, mol, ke ye këjiɛɛm ë käŋ lɔ jiɛ̈k, kandel yen ee riɛldït ë mer them (riɛl de ɣɛɛr) ku kelbin, ke jiɛɛmë de thööŋë atuɔ̈c ku liɛr.

Piööckatɔɔr ee piööc të ye käŋ ciɛɛth thïn ku riɛl ye ke caath cëmënë dac kat ku dac lɔɔc aaye looi të di piööckatɔɔr bë ke nyuɔɔth të ye kek ciɛɛth thïn ayɛ. Kɔc ë piööckatɔɔr aaye piööc ë riɛl ë miɛ̈t, manyëwëëth, riɛlëpïk ku miɛ̈t, ku riɛl käŋ muk kedhiɛ.

Bekätakthook:!Main category
Piööckätöupiny

thumb
**Piööckätupiny** (geology) ee piööc ee kä tu piny cïï pïr në tiɔpic. Yen ee piööc de kur cï kn wei ee tiɔpnɔm. Koc piööc në piööckätupiny ayeke cɔl kɔceŋiny de ka tu piny, kɔc kk aya eke yiic aa piööc kä tu piny cïtmanë maläŋtoc) ku jɔla ka pieth kk tu në kuric (miökpiny), ku keek ayada aye piööc eke aköök thɛɛr ke piny.

Ka piɛth kk ke akööl de piny aaye Amol, tuol ee manypiny ee kuric, amet piny, ku diëër ë kur, cäth de paandït ee pinynɔm aya.

Bekätakthook:!Main category
Piööcëkuɛ̈nnhom

thumb
**Piööcëkuɛ̈nnhom** (psychology) ee piööc ë kë bïï tak, ku ciɛɛŋ yen ee löŋ ye kɔc luui cë gɔ̈t bë kɔc yaa wɛ̈ɛ̈t, nɔŋic piööc ë käŋ ku piööcë luɔi ku ciɛɛŋ yenhom tak. Piööcëkuɛ̈nnhom ee luui ke raan ku na akööl kɔ̈k ka lui ke läi. Nëŋu piööcëkuɛ̈nnhom arilic bïï piɔ̈ɔ̈c ëbɛ̈n. Dupiööc piööcëkuɛ̈nnhom aaye ɣän kor kuɛ̈ny bei akööl kɔ̈k. Piööcëkuɛ̈nënhom athöŋ ke kɔ̈k ë ɣän ë luɔi ëkë liɛ̈ɛ̈p kek. Kɔ̈k ë kek ë kääk aapiööc ë wal ë pial ë guɔ̈p, kuɛ̈nënhom ë ciɛɛŋ ë läi, makuɛ̈n piööc ë nyïny ë käŋ, ku piööc ë thuɔ̈k. Ran ë kek ë kääk looi akölköl, ku ye ke göör cök, aye cɔl dupiöny ë kuɛ̈nënhom, ku aye mat ke kɔc, ciɛɛŋ, nyiɛ̈ɛ̈c, dupiööc ë nyiɛ̈ɛ̈c ë kaŋ. Dupiööc ë kuɛ̈nënhom aacïk them bïk deet, të ye tɛ̈kënhom luui thïn tënë raantök ku ciɛɛŋ akuut keek aaye käk ë luɔi ë pirnhom göör cök kekë piööc ë luɔi ë pïr cäth ë luɔi ë nyiɛ̈ɛ̈c ku ciɛɛŋ.

## Kër
Piööcëkuɛ̈nnhom acïï tɛ̈ɛ̈kic abëk kor cɔɔl kër, Keek aaye jam ëkäk ë jɔ̈k ë piööcëkuɛ̈nënhom, ku aaye kë them bïk käk ë thiëc akuut dɛ̈ dhuk nhïïm të ye kɔc tɛk thïn.

Kër kɔ̈k kë piööcëkuɛ̈nënhom ye piööc aakïïk:

# Piööcëkuɛ̈nënhom ë nyiɛ̈ɛ̈c, ee daai të ye kɔc tɛk thïn, ku luɔɔi ë thok, tɛ̈ktɛ̈k ku määr ë nhom, ku luɔɔi kariliic.
# Piööcëkuɛ̈nnhom aaye thiëc të ye kɔc käŋ deetic thïn, në kë ye kë tiŋ ku pïŋ, ku të ye kë cë lɛ̈k ke luɔɔi thïn.
# Mät ë piööcëkuɛ̈nnhom ee daai ë luɔɔi aakuut ë kɔc kedhiɛ ku të yaa amatnhom bɛ̈ɛ̈i nhial thïn ku lui.
# Lɔtueŋ ë piööcëkuɛ̈nnhom, aye lɔtueŋ ë kɔc nhiaar, ku wɛ̈r ë ciɛɛŋ ë pïr dɛnic. Kän amɛ̈t ë kɛ̈k ë luɔɔi ye cɔɔl "piööcëkuɛ̈nnhom ë mïth".
# Waŋ ë piööcëkuɛ̈nnhom, ee piööc ë të ye guɔ̈p rɔt waar thïn, ku dhöl ye kɔc tak, ku looi kë käŋ thïn.
# Piööcëkuɛ̈nnhom nyithic, ee daai të ye nyith luui thïn ku të yïn kɔc thïn.
# Piööcëkuɛ̈nnhom ërɛ̈ɛ̈c ë nhom ee them bë luɔi tek thok ë kaam ë kɔc puɔl ku kɔc tuaany ëke nhïïm.
# Piööcëkuɛ̈nnhom ë pial aye göör ë kuer puɔɔth ben kɔc rɛc nhïïm dac pial.
# Piööcëkuɛ̈nnhom ë ciɛɛŋ cë rɔt riɛ̈ɛ̈u aye daai kuɛr kɔ̈k ye kɔc cieŋ ku të ye tiɛ̈ŋ pinynhom.

Bekätakthook:!Main category
Bekätakthook:Piööcëkuɛ̈nnhom
Piööcëthook

thumb
**Piööcëthook** (linguistics) ee piööc de thook. Kɔc ee thook kueen ayeke cɔɔl an dupiööc ke thook. Piööcëthook anɔŋ biäk kadhic: wëëtderöl (phonology), piööcdewël (morphology), piööcdewëlcïnuet (syntax), piööcdewëlyekeyökiic (semantics), ku piööc de wël cïe lueel (pragmatics) cïtman na lueel raan an, yen cï cɔk nɔk, go raan däŋ rɔt jɔt ku miɔɔn raan cï cɔk nɔk në kuin, yen ee raanë acï jac yokic.

Anɔŋ kuɛɛr juec ke piööc de në akɔlnyïïn ëbɛ̈n, kɔc ë piööc ë thok aaye kaŋ thɔɔŋ në lueldenic, ku piööc de kathɛɛr ke thöök (ku ne luɔi cï yen rɔt waar) tede piööc de ciɛŋ wääc ku akut wääc ë kɔc. Alëu bïk naŋ thook wääc. Kɔc kɔ̈k ë piööc ë thook, ayek piööc ë thook tääu në pïïrdenic akɔlnyïïn kedhie, piööc de kɔc ë kärac looi, ku nɔn ye piööc de makuɛ̈n, piööc ë makuɛ̈n tɔ̈ ŋic kuen de thook, cït iPhone's Siri de mat thïn de wël.

Piööcdethok thook ë lääu ë yic de, ke ka ken tɔ̈ ëye yic. Acïnë waŋërɔt ë piööc ë thok thook mat thïn, man ye jam ë jɔ̈k ë thok.

Piööc ë kuɛ̈nënhomëthook, cëmë yen yɔ̈ɔ̈p ë luɔɔi ë thok nyuɔɔth ë nhomic, të ye nyith luui ke thok thïn, ku të ben thok dam thïn, ke të lëu bir mith ku kɔcdït thok dɔm thïn, ku lɛɛthë thokic thïn, të cïï juiɛr gät ku muɔŋ.

Bekätakthook:!Main category
Bekätakthook:Piööcëthook
Prantheth Bok

**Prantheth Piöl Bol Bok** yen ee dhiëth në Pɛnërou, 1979. Yen ee raan jiɛ̈ŋ de piny Paguot Thudän. Ee ya luaak në run ke thiɛ̈ɛ̈r ku kë tɔ̈ thïn ne yemɛɛn acë jääl në luɛɛk yic arɛ̈ɛ̈r pawut de Amerïka ke ye dugɛ̈ɛ̈r. Në 15 Pɛnëdhiëc, 1986, yen ee dɔm ku cɔk ye alony ke nɔŋ run ke dhorou në thaa yenë Laraab baai yɔ̈th në Nyamlel piny Paguot Thudän ɣɔn në aköl ke tɔŋbaai de rou në Kɛni ke kɔc.

Bok apïïr në mac yic në run ke thiɛ̈ɛ̈r ke kën kɛtwei në Kurdupan, Thudän, ke kuany cäth cök ben lɔ pawut Amerïka në kuëër Kairö Eijep.

Bok ee konyë në kɔc nɔŋ cieeŋ wääc yiic ku gɛm ciɛ̈nhde ke bë yen (cɔk läunhom) luɔ̈nybei. Jɔ̈k de cänh de bëi, Pawut de Amerïka ee konyë në raan töŋ de biäk parut de Thudän ye Muthlim kenë paande në kë yen e gam ke pïïr luɛɛk arac ku gɛ̈m waragɛ̈ŋ ben cath në Truŋbil lɔ Khartoum. Naa ɣeet Khartoum, go Bok kuany në raantöŋ de jiɛ̈ɛ̈ŋ ku jɔl yaa kɔc kɔ̈k ke Pur, ku jääl de lɔ Pawut Amatnhom de Amerïka ee cuɛtë piny në kɔc ke Kanitha de Lutheran. Ku raan tueeŋ cë kan yök në Pawut Amatnhom ee ye raan ë kat në tɔŋ de Thomalia man ë kony yen bë lɔ nyuɔ̈ɔ̈c Pargo, piny Paruël Dakota.

Bok acë lɔ jam në Pawut Amatnhom ke kɔcke lööŋ juiir nhïïm ku lee yök kenë George W. Buc, Madeleine Albright ku jɔl yaa Kondoleedha Rice, lëk keek akölkölden de luɛɛk. Yen acë akutnhom de Olympic de pawut Amatnhom de Amerïka bɛ̈n nhoom, de yïï Bothton Kelticth ku ɣöötdït ke gäär kuɣöötdït ke Piöcëbɛ̈n piny de pawut Amatnhom de Amerïka ku Canada. Në yemɛɛn Prancith arɛ̈ɛ̈r piny de Pawut Amatnhom, Pawut de Kanthath. Të luui yen thïn bë Pawut Amatnhom de Amerïka yaa kutnom luɛɛk nyaai (AASG), ku Bɛ̈naköl bei Thudän, man yaa kutnom luui dɔ̈ɔ̈r në Thudän.

Bekätakthook:!Main category
Raan ee bɔ̈cok në Apirïka

Kɔc yekölë aake **bɔ̈cok bei në [[Apirïka]]**. Në run 1980 yen cï luɔi cï piööc kuɔny yekölë lɔŋ DNA (piöc lɔŋ ciɛɛth kaŋiic), ku ciɛɛth kä kɔ̈k buɔth ke cök ciɛɛth riɛmic. Anɔŋ dɛ̈t cï yök piööcmanhraanic ë yum thɛɛr cï kääthbei piinyiic. Wɛ̈t kënë acï rot gam arɛtic. Anɔŋ amithöny wääciic kaam lɔn yeyen jäl tök ku lɔn yen jälkithic. Aaye mïyɔ̈ɔ̈p juëc puɔc röt gol diëu lɔn Pabak Apirïka yen ee piny adönythɛɛr ye kɔc yekölë yen jël kɔc thïn paandït Apirïka.

Raan tueŋ nëyic ee duɛ̈r ciɛt kënë tul në kaam 200,000 ku 130,000 run thɛɛr cï lɔ. Kek kɔc thɛɛrkë aacï bɛ̈n köök wei Pabak Apirïka. Tëcït tënë run thɛɛr wäär kaa 90,000 aacï la pan Yurecia [Eurasia] ku Pabak Ciɛl (Middle East). Ye tëkënë yen ee tëthɛɛr mɛ̈cthook raan (cïmen dhiëëth Neanderthals, kuattök (homo neanderthalis) ke pïïr përditic të liik kek kaa 500,000) Yurup alɔŋ Pacuɔl ë Yurop.

Na ye tëcit run 42 lee 44,000 thɛɛr cï wan kɔc yakölë (homo sapiens) ke ɣet Pacuɔl ë Yurup, agut Pan Dïŋlïth. Në Yurup ke Pacuɔl de Athia ke kɔc yakölë löök röt nyin de kuat (Neanderthals) nëyic run de 35,000 thɛɛr cï wan. Tënë luui käkä röt thïn acïï ŋic. Aye thɔ̈ɔ̈ŋ nëye kaamic lɔn nadë kɔc yekölë ke cï ɣet në Authuralia. Ɣetden Amerïka eye ciëën amääth, tëcït run 15,000 thɛɛr cï wan. Akuut tueŋ kɔc ë yamkë aake ye amiyiëëp mïtïïm.

Bekätakthook:!Main category
Raap

thumb
**Raap** ee dhiɛ̈n de kaŋöök në kuat de noon yic.

Mɛ̈cthook juëc ke yee dhiɛ̈në aatɔ̈ në Authtralia, ku kɔ̈k në Apirika, Athia, Amerika ku tuur kɔ̈k tɔ̈ në Abäpdiɛt de Yindia kennë Abäpdiɛt de Päthïpik yiic.

Macthok töŋde aye puur bë nyïnke cam ku mɛ̈cthook kɔ̈ɔ̈k aaye kek looi ëke ye wɛl ke läi ye ke keek cam (kaŋöök ke wɛl ke läi), lan yenë keek puɔ̈ɔ̈r keek ka ye keek cɔk cil ke pɛ̈i në läk ke läi yiic. Yen aye puur/com në ɣäntuc në pinynhomageer ku ka cë dööc në ɣän juëc yiic. Raap atɔ̈ në kuatthi cɔl Parikoidïï (Paricoideae) ku në dhiɛ̈ndït cɔl Andropogonïï (Ardropogoneae) (mɛn ye dhiɛ̈ndït tök kenë bëëlëthukar).

## Puɔ̈ɔ̈r ku ka ye keek looi në Yen
Macthok tök cɔl Sorghum bicolor, mɛn tɔ̈ në Apirika nɔŋ ɣöötnhïïm juëc ye keek puur thïn, yen athiek yic në pinynhom (mɛn ye cam ke ye nyïn ka kuïn), miɛ̈th de läi, yenë mɔ̈u looi ku jɔl yaa ka ye keek dɛ̈ɛ̈p në mac, ka juëc ke keek aaye yak ku atuɔ̈cdït guum, ku kaa thiek yiic në ɣän cïn dëŋdït, mɛn yee nyïnke yaa miɛ̈th töŋ yee aŋääŋ kenë kɔc cïï tɔ̈ në kɛɛl yiic pïïr. Kee ɣöötnhïïmkë aaye ka thiek yiic ke wɛl ke nyuäth de läi në ɣän juëc tuc ke Teropikic.

Sorghum bicolor ee miɛ̈th thiek yic ye cam në Apirika, Amerikacilic ku Paguot Athia ku kee “namba dhïc de rɛp ye keek puur në pinynhom yic.”
Ɣöötnhïïm kɔ̈ɔ̈k ke Sorghum aalëu bïk yiic naŋ ka ke awuɔɔknɛ̈k tënɔŋ läi në raap të ŋoot kek ëke kën dït, ku të nɔŋ yen yak ka atuɔ̈cdït ke raap maŋöök aalëu bë yic naŋ ka ke wuɔɔknɛ̈k tɔ̈ nhial/dit nyin të cïï kek thök në dït.

Sorghum (Thorgɔ̈mdɛ̈ aye cɔl Noon de Johnson (Sorghum halapense) acïï kɔc ke puɔ̈ɔ̈r dhëraa de Amerika caal ke ye piny rum ku cop kaŋöök kɔ̈k wei ka nɛ̈k keek.

Bekätakthook:Miɛ̈ɛ̈th
Riëk Macär

thumb|right|Riëk Macär
**Riëk Macär Teny Dhurgon** ee dhiëth në run 1953 ku yen aŋiɛcwëlëbääny ë Paguot Thudän cï kän luui keye bɛ̈ny lɔ ë Bɛ̈nymacbaai Paguot Thudän cök gol ɣɔn yök baai nhomlääu ë run 2011 agut nyiɛɛi ë run 2013. Ee kaam de Pɛnëŋuan ku Pɛnëdhorou 2016 Macär acï bɛɛr luui ke e bɛ̈ny tueŋ de rou lɔ ë Bɛ̈nymacbaai Paguot Thudän cök emanë aŋaar akut kɔc reec Thälpä Kiir cɔl SPLM/IO.

Macär anɔŋ Madholëpiööccïthök ajuiɛɛrbaric ë luɔi  ë käŋ cï yök në run 1984 ku jɔl rot mat akut ë luɛl de baai ë ThouthThudän ë cɔl APLAM/A në aköl de toŋ de rou Paan ë Thudän kaam run 1983–2015. Riëk acï bɛ̈n kɛ̈ɛ̈k kenë bɛ̈ny ŋär akut de luɛl baai ë Thudän (SLPM/A) Jɔn Gäräŋ në run 1991 ku looi akut de peei ee cɔl SPLM/A Mathir. Na ye run 1997, ke Riëk Macär loi amat kenë miir de Thudän ku jɔl bɛ̈n keye bɛ̈nykony rem de toŋ de miir yee cɔl SSDF. Na ye run 2000 ke jiɛl ë rem de tɔŋ de Thudänic ku looi akut de peei yee cɔl SPDF, na ye run 2002 ke mɛt rot në SPLA yic ku ye bɛ̈nydïït de rɛm. Na ɣon acï Jɔn Gäräŋ thou në Pɛnëdhorou 2005, ke Riëk Macär bɔ̈ keye bɛ̈ny de rou de Bɛ̈nymacbaai Paguot Thudän cï week peei.

## Tëëtden tueŋ

Riëk Macär Teny Dhurgon ee dhiëth paan col Lɛɛr, në Pawut de Unity në run 1953, ee dhɔ̈ŋ 26 ë Bɛ̈nybaai de Ayöt ku Lɛɛr. Ee bïï nhial keye raan ë luäŋ de Nhialic cɔl Prethbaaitïrɛn. Macär ee raan dhiënh cɔl Dok në Nuɛ̈ric. Acï tëët piööc ɣöndïït ë gäär Kärtum ku jɔl Madholpiööccïthïk de ŋiɛcwël ku ajuiɛrbaric ë luɔi ë käŋ la yök ɣöndïït ë gäär cɔl Bradford në run 1984.

Bekätakthook:Kɔc
Ruanda

thumb
**Ruanda** aa pamac tɔ Apirïka, athiök ke Brundi, Koŋo-Kinshasa, Yöganda, ku Tandhania. Thoŋden kuerëtueny acɔl Kinyaruanda. Pawut adic akut kɔc diäk: Bahutu, Batutthï, Batwa. Ku ayee yök amɛn lɔn cïn yen thuumëkɔc thöŋ ke thuumëkɔc de Ruanda në të cïnë ye lɔɔc thïn. Akutnhom Nhiäk Apirïka.

## Aruɔ̈ɔ̈mpiny
Wäärthɛ̈r pamaac Yurop acë Apirïka makpiny, kɔc Beljiem acë Ruanda rum, go
kɔc Ruanda tekic akuut karou, Bahutu ku Batutthï. Kɔc Beljiem eke yee kɔc thöŋ cäätden ke kɔc ke Yurop lɔc ku cɔlkï ke Batutthï;  kɔc cïn Batutthï acë yaa Bahutu. Kɔc Beljiem acë luel tënë kɔc Ruanda lɔn Batutthï aariel tënë Bahutu ku cɔl Batutthï mac Bahutu nhom.

## Pawuut
Ruanda atekic pawuut dhiëc, kek Pawut Parut, Pawut Paguot, Pawut Pacuɔl, Pawut Pabak, ku gendït Kigali në ciɛlic.

## Baairot cök
Kölnïn 1 Pɛnëdhorou, 1962, Ruanda acï yik baairot ku Bahutu yik riɛl maacbaai, ku kɔc Batutthï acï mak në ɣɔn juɛ̈c. Go kɔc juɛ̈c Tutsi riɛŋ Yuganda ku gɔl akut cɔl Ruanda Patriotic Front (Yɔ̈ɔ̈mtɔŋ Nhiɛɛrëbaai de Ruanda), ku themkï bïk dhuk Ruanda riɛlic ruɔ̈n 1991.

Bekätakthook:Apirïka
Rɛɛnken Tɔŋbaai ë Thudään

**Rɛɛnken Tɔŋbaai ë Thudään** (1983–2005) eye thär kaam miirdït Thudän ku Yɔ̈ɔ̈mtöŋ Köc Dömbaai Thudän, ayee aŋɔtcath ë Tööŋden Tɔŋbaai Thudään (ruɔ̈ɔ̈n 1955 ɣet 1972). Cɔk yen rɔt jɔɔk paguot de Thudän, yen  pinythɔ̈ŋ aɣet kurke Nuba ku pan Wär Maŋök (Blue Nile). Yen acë cieŋ run 22 ku ee tök kam tɔɔŋbaai bärapɛidït cïgɔ̈t. Ee tɔŋë acë tëkbei de Paguot Thudän bɛ̈i në run wäär kadhetem cök kɛ̈ɛ̈c tɔŋ.

Akuënë kecit tïmëtïm karou kɔc cë thou acï yök tɔŋic ku cɔk ku tuɛny bîî riëŋ cë  piny riääk. Kɔc tïmëtïm kaŋuan pan paguot de Thudän aacë wɛɛrwei tälik araktök (ku arakjuëc dhuɔ̈kic) wäärthɛ̈r tɔŋ. Akuënë thuɔɔu kɔccïndhëŋ aye tök kam tɔ̈nhialapɛidït kam tɔɔŋthär ëbën täwäär Tɔŋdït Pinynhom Rou ku acî akuënjuëc dhoŋkɔ̈ɔ̈th ë yinyraan giɛɛtpiny, cïrwäär në miirdït  jɔ̈ŋköör Kartuɔ̈ɔ̈m, kecït aloony ɣaacwei ku nääkkɔcjuëc. Riëŋdït ajɔ̈ɔ̈l thök në thɛny ë amatdɔ̈ɔ̈r Pɛnëtök 2005.

## Adhukcök ku käk kɛ̈ɛ̈ktɔŋ
Tɔŋ acï tɛtic arakjuëc kecït thär kam miirdït ciɛlic acë kɔctheer pinythɔ̈ŋic ku guir, ke juɛk ciɛ̈kgup ë pɛ̈lweibaai. Bänyŋaknhïïm ku riɛldït bääny cï keer kuany Kiir agör kɔ̈u aacë thɔ̈r kekë kɔc gɔ̈ŋ Thudän tën runbot. Täwäär tälik ruɔ̈ɔ̈nbot 17, miirdït ciɛlic acïk them mukriɛl ku nyɛɛikäŋ kɔckornyïn paguot ku gɔ̈ŋ Thudän.

Abɛ̈k kɔcwëlluɛɛl atëët alä akɛ̈ɛ̈k ye këyanhkuat tëye thɛ̈m ë miirdït ciɛlic bë wëlmac Muthlim mäc tënë kɔccuëënyde cie-Muthlim, aɣäth kökic ku nawën ɣeet tɔŋbaai. Douglas Johnson acë nyuɔɔth tuptupbaai miirdïtmɛ̈c kaye meeibïï tɔŋ.

Bekätakthook:Paguot Thudän
Bekätakthook:Thudän
SPLM

thumb
**Akut de Mäny de Baai tɔ̈ në Paguot Thudän** (**SPLM**—**Sudan People's Liberation Movement Dïŋlïthic**) ee jɔkrot keye wuŋ de mɛ̈c de baai tënɔŋ rem thäär nhomlääu de kɔc ke Thudän (SPLA) në ruɔ̈n de 1983. Në Pɛnëtök 9, 2005. SPLA, SPLM, ku miir de Thudän acïkke thany në amatdïït cë käŋ mat nhïïm bë tɔŋ bïï cɔk kääc. SPLM acë bɛ̈n naŋ nyïn cïkke yök në miir de Thudänic ku leer bɛ̈n keyennë biäk dïït muk miir de Thudän ciɛɛm cë week.

Na lɔ Paguot Thudän bɛ̈n keye pan kääc në rot ke 9 Pɛnëdhorou, 2011, SPLM acë bɛ̈n keye akutnhom mac pan jöt, kër ke SPLM ɣɔn në Thudän acë rɔt bɛ̈n tɛ̈m bei në SPLM dïït ë yic ku loi kë SPLM parut tëktëk de kɔc acë bɛ̈n bɛr tuɔ̈l në ruɔ̈n de 2013-4 ɣɔn cennë tɔŋbaai thɔɔr në Paguot Thudän, keye bɛ̈ny Thalva Kiir Mayärdït ke ŋäär SPLM në Juba ku bër thɛɛr de Riek Macar agär SPLM në biäk ti.

## Akölköl
SPLM agol 16 Pɛnëdhiëc, 1983 bë yaa akutnhom de kɔc cë piɔ̈th riääk wäär cennë miirdïït de Thudän cen ajuɛɛr de dɔɔr de Adith Ababa cen ye jäi amat ɣɔn cë thanyic në kaam de miir de Gafaar Nimeiry kennë duŋɔ̈r de Anyanya Joseph Laŋo yen mɛn yennë raan tueeŋ cë kɔc ke Paguot Thudän kë bïk yök në mɛ̈ny de baai pïïr, ceŋ, piöc ku yäth të kennë baai bɛ̈n bei yen SPLM acë athoor göt athoor nyooth kë ye luöi acë kɔc ke apuruuk cë piɔ̈ɔ̈th riäk bɛ̈n cuɔ̈t rɔt ɣɔn tɔ̈ Bor, Pochalla, ku Ayod (acï bɛ̈n cɔl reec de löŋ Bor). Keek kɔckë acë röth bɛ̈n mät kɔcke Anyanya, kɔc ɣɔn cë piɔ̈ɔ̈th riääk ke toŋ tueŋ tɔ̈ në Ithiopia. Kɔc ëke jok SPLA atɔ̈ raan ceŋ til kadiäk ye cɔl Thalva Kiir Mayärdït, Samuel Abu John Khabas, Maluɔ̈r William Nyuon Bäny, Maluɔ̈r Kerubino Kuanyin Bol, ku kɔc juëc kɔ̈k ke Paguot Thudän tɔ̈ ëke ye bäny ke apuruuk.

Bekätakthook:Paguot Thudän
Stephen Hawkiŋ

thumb|Hawkiŋ, 1980s
**Stephen William Hawkiŋ** 22 dhiëth (8 Pɛnëtök, 1942 – 14 Pɛnëdiäk, 2018). Yee ee Dïŋgïlïth ka ken cë gɔ̈t aye dupiöny ë piööckatɔɔr ku dukuënkäŋ ku tɛ̈ktɛ̈këkuënykäŋiic, yen ee dhiëth të ye cɔl Oxford. ë run 1950 go jäl lɔ të ye cɔɔl St. Albans, Hertfordshire. Yen ee raan töŋ wat kɔc nhïïm të de tɛ̈ktɛ̈këkuënykäŋiic ku ye dupiöny de piööcëkatɔɔr ë pinynhom. Hawkiŋ aca athör juëc ke piööcëŋiɛ̈ɛ̈cëkäŋ  gɔ̈t tënë kɔc, kɔc cie dupiööc piööc ë ŋiɛ̈ɛ̈cëkäŋ.

Hawkiŋ ee ye dupiönydït de makuënëkäŋ panëthökëpiööc de Cambridge (tënë kɔŋ ran ye cɔɔl Isaac Newton muk) ku nyuc 1 Pɛnëthiäär, 2009. Yen ee nɔŋ tuaany ë riääkëräl, ku yen ë wëtë, yen acïnë cath ka yin jam apath. Ku jɔl ë tuaanyë lɔ̈kë taat ë runiic, ku yemɛɛn, athiökke bë ruai ëbɛ̈n ë yeguɔ̈p. Yen ee cath ë thöŋ ë macicir ku makuën ka mec yiic yen aye ye kuɔny ë jam.

## Pïrdenthɛɛr ku piööc
Hawkiŋ ecë lɔ ë panëpiööc St. Alban, ee panëpiööc kɔc baai të ye cɔɔl Hertfordshire. Ke nɔŋ run 17 go tiɛɛm athëm len kuen në Oxford. Jɔl kuen ë piööcëkatɔ̈ɔ̈r ku piööcëkatiɔɔp. Yen acë yök kepuɔlic tueeŋ, akëc bɛ̈n kuen apɛi ë lɔŋ athëm ciëënic.

Ë Pɛnëthiäär 1962 acë gɔ̈l bë piööc buɔɔth tënë Trinity Hall. Ku yen ee të wäär jɔl tuaany de rɔt jɔɔk nyooth rɔt Arilic bë rɔt kueer ë määth ku acie cak cathaye. Na cɔk yaa mënë, ke cë thök ë mathölpiööc ku cë thök ë gɔ̈t de ɣɔ̈rcol. Yen acë bɛ̈në yaa dupiöny ë nɛ̈m panëthökpiööc cɔl Gonville ku ɣöndït Caius në run 1965.

Bekätakthook:Kɔc