open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Waŋari Muta Maathai

thumb|Maathai, 2006
**Waŋari Muta Maathai** (1 Pɛnëŋuan 1940 – 25 Pɛnëdhoŋuan 2011). Ee raan pamac Kenya ŋic kɔc ë pinyëbɛ̈n në luɔiden të tɛ̈rëërëthin, wëlëbääny, ku ërin wët cï ye yiëk  këleeclonpath ë Nobel. Ee dhieth pan cɔl Ihithe tɔ̈ ciɛlic në piiny thöny Kenya, ku ee raan ë thän Kikuyu. Acï la piöc Amatnhom Pawut te cɔl Mount St. Scholasta (Benedictine College) ku bɛ̈n la Piöcëbɛ̈n de Pittsburgh. Ee yen ë tiŋ në alɔŋ pabak Apirïka cï matholpiöc kenë ŋicëguɛ̈rëguɔ̈p konyekiimëlɛ̈i kaŋ yök në University College Nairobi 1971. Maathai acï ya dunyuuth ŋaar në ŋicëguɛ̈rëguɔp konyekiimëlɛ̈i 1975, bɛ̈ny abaŋloi ë nicëguɛ̈rëguɔ̈p konyëkiimëlɛ̈i 1976, ku ye dunyuuthŋaknhom rieec 1977. Maathai acï akut ë luɔi lök toc jɔɔk cök ë ruon 1977, ee akutguiɛ̈r tɛ̈rëërëthin ku akut cïe tɔ̈ miiri cök, ku acë nhomcök ë luɔi com tiim, gelëtɛ̈rëërëthin ku yinyëdiäär. 

Acï tëtic athörden ë ruon 2010 cɔl 'Replenishing the earth: Spiritual values for healing our selves and the world', bï käŋ ë pinynhom juakiic ku buk röt muk ku pinynhom ë käŋwei në ciëŋlacök, acï jam kä lëu akutguiɛr ë lök toc bï këk kony, ku luɛɛl lɔn cï akutluɔiëbai, amatjuëcwël ë tɛ̈rëërëthin ye luel apɛidit elä wuut adhil kë cin matthin ku mat kë kenhiim bïk kä cïk wöciic bɛ̈n cökiic ku luui kë bïk kä ken wïcke baai ya yök. “ ɣok aa dhil luui apɛi ɣodhie buk käŋ ruöp, lök, pamaac ku pinynhom ëbɛ̈n wariic ”. Yen acï gäm Këleecëlonpath ë Luɔi Mukraan (the Right Livelihood Award) në ruon 1984, naɣɔ̈n në ruon 2004 kë acï ya yen ë tiŋ tueŋ në Apirïka cï këleecëlonpath Nobel ë dör kaŋ yök,  ërin luɔi  peth cï loi ë latueŋgäkthin, miirlɔckɔk ku dör. Maathai ee cï kuany ye raanɣönlööŋ ku bɛ̈n ya bɛ̈nykoorluɔi tɛ̈rëërëthin ku käŋyeyök de miir benymacbaai Mwai Kibaki, domthok pɛnëtök 2003 agut pɛnëthiaarkutök 2005. Maathai acï thou ruon 2011 në tuanykaar ë athintoŋ.

Bekätakthook:Kɔc
Lɔ̈k Bïkrotmac Paguot Thudän (2005-11)

thumb
Paguotic Thudän ëyë mëcrot lɔk nɔŋic wuöt käthiëër paguotic de Thudän käm ëë këëric në Penëdharou, 2011. 

Lɔ̈k acï nuän në tɔɔŋbaai karou cïtöŋɣɔn Thudän Nhomlaau, Thudän miir ëce thöör kekë Anyanya kɔcroor jɔɔkë 1955 gutce 1972, në Tɔŋbaai Tuëŋ Thudän ku jɔɔl ää SPLA/M, ne Tɔŋbaai Reenkën Thudän tecit ruɔn thiarrou-kutok, thöök yiök de SPLA/M në run 1983. Tedït 2.5 ëë tïmëtïm de kɔc äcï nɔɔk në tɔɔŋic. 

Bën, 9 Penëtok 2005, jäämdɔɔr acï thääny Nairobi, Kenya, thɛɛny bë Tɔŋbaai Reenkën Thudän ku kuëtpiny paguotic mëcrɔt. Jäämdɔɔr ace alööc gääm tënë Paguot Thudän Nhomlaau bï lööi 9 Penëtok 2011, run kädhatem ë thöök thëny cittede.

Gɛmgɛm Dɔɔr Abeɛnabɛn ën ɣëët agutci jɔɔkcok de mëcrɔt Miir de Paguot Thudän, muknhom në Benymacbaai. John Garang, deyiök ë SPLA/M, ëyë Bënymacbaai Tueŋ gutci thuɔnde 30 Penëdharou 2005. Salva Kiir Mayardït, duluɔpde ëcï kuëëŋ ëyë Benymacbaai de Paguotic Thudän në 11 Penëbɛt 2005. 

Alööc ee nhomlaau tënë Paguot Thudän ëcï muuk tine Penëtok 9-15, 2011. Ciɛlŋär wëënbeei ciloony në Paguotic Thudan Alööc Mëtluɔi në Penetok 30, 2011 anyööth lɔn 98% ë melööc äcë kuäny “tëëkyic” tënë kuëny, kek 1% cë kuany “met.” Paguotic Thudän äceben yaa Nhomlaau Pawut në Penëdharou 9, 2011.

Bekätakthook:Paguot Thudän
Kɔc Adhandi

thumb
Adhandi acëŋ piny dë Konggo, Piny Paguot de Thudän ku Piny Ciɛl de Apirika, aye thith ca nyik, aye dhiënh töŋ de kɔc yekke cɔl Bäntu ku ka ye jam në thoŋdɛn cɔl dhandi, mɛn ye thoŋ de kɔc ke machthok de Wubagian. 
Adhandi aye kɔc juëc arëët ye cinden ee raan tïmëtïm tök ku biänabur buɔɔt tök raan, në ye cin ëyic ke biänabuur buɔt ke dhorou arɛ̈ɛ̈r piny Paguot de Thudän në biäk de Pacuɔl de lɔpiny de kɔ̈l kuka ye kuan töŋ de diäk de kuɛɛtdïït ke Piny Paguot de Thudän. Në ceŋ thɛɛrdenic, ke kɔc ye cɔl Adhandi aye mariir, matɔɔŋ ye kɔc tiam në tɔŋic. Kuka yekë ceŋ de Apirika de duɔ̈ɔ̈r de nhiëlicken yekë käär cït mɛn de tïït ku kɔ̈kke gäi ye ke nhiëlicken door. 

Në run de thiɛ̈ɛ̈r  ku dhoŋuan ci tëëk thɛɛr,  ke kɔc ye Bändia kek ka bääny ka riɛl mɛc kek kɔc ye cɔl Buŋara, akutnhïïmke rou kek ka ci bɛ̈n ya kɔc ye cɔl Adhandi. Ake ye pïïr në Lilic, mɛn ci yaa cɔl Piny cuëc lɔ paguotbak ka piny cuëc lɔ ciɛ̈n në biäk de Piny Ciɛl de Apirika. 
Në ceŋ de Adhandi yic, na ci Mëlëk thou ke wɛ̈tke mëlëk abë rɔ̈m eke tëër thööc në raan bë lɔ në thööcic. Wën ci tiam abë jäl ku lee ɣap të thiäk ke ye pinyë, go ceŋ Adhandi dac thiɛ̈ɛ̈i piny të lɔ pacuol ku të lɔ parut.

Luɛl Adhandi (“acë pinydïït lööm”), ci luɛl de akölkölden ye kek mariir ke tɔŋ ace kɔc ye tiam në tɔŋic. Yen ëya aye cɔl Nyam-Nyam, ke rinkë ake ciɛ̈k Jiɛ̈ŋ ke ka Nuer luɛ̈lde aye kɔc ye cam arëët kuka ye kɔc cam ëya.

Adhandi aye kɔc ye pur arëët në pïïrdeen yic ku në akölkölic kë kek ka ye Paan Paguot de Thudän yiɛ̈nic cuïndït arëët. Keek ëya aci yök ke kee ye kuan töŋ ce mac në ɣɔ̈k në pïïrdenic ku ka ce thiëëk në ɣɔ̈k ëya. Aye pur në barɔɔ, bambee ku jal ya rap ëya.
Wɛ̈t cï määr ke Thudän

thumb
Wɛ̈t cï määr ke Thudän aake wär 40,000 (bianabuur thuɛ̈rŋuan) ëke ye mïth ke kuan de Jiëëŋ ku Nuɛ̈ɛ̈r cïke baar në Rɛɛnken tɔŋbaai de rou ë Thudan, 1983-2005. Rin ke wɛ̈t cï määr ke Thudan, ee kutnhom de kuɔɔny yen ë ciɛ̈k keek ɣɔn tɔ̈ mïth piny de abaköök paan de Apïrïka.

Mïth juëc ke keek, aake ye abɛɛr cï pɔ̈k ne bɛ̈ɛ̈iken në wɛ̈t de tɔŋ- nuɛ̈t cie päk ënɔŋ kɔc parut (Jalaba) në biäk paguot de pamac.

Acän bïkë mïïth yök ku bïkë pïïr ne apuruuk cin, mïth lëu 20,000 (bianabuur thiɛ̈rrou) ke Thudän paguot aake cï kɛt Ethiopia ku Kenya, aken thiɔ̈k ke keek. Kɔc aake ye cath në akut në kecök ku kɛɛm ke bɛ̈ɛ̈i ke abaköök ake meciic apɛi, ye ya mïtïir ke bianabuur në bɛ̈ɛi thiɔ̈kiic.
Cäth, ee yaa nïin ke ciɛ̈k keedhorou, pɛ̈i ku ruɔ̈n ka run juëc. Mïth aake ye cath në kecin, aaye alɛ̈thken abac kee ka yïkë ke muk në kekɔ̈ɔ̈th. Mïth, aake ye röth gɛɛi në piath de piɔ̈ɔ̈th ke kɔc ke bɛ̈ɛi yekee ke tëëk thïn, bïkë keek miɔc në mïïth bïkë ke cam, käke tɔ̈c ku wɛl ke akïm ku thɛɛ kɔ̈k, kuɛɛrken aake ye tëëk të cïn kɔc ku të likë kɔc thïn.

Aye thɔ̈ɔ̈ŋ mɛn cï biak töŋ de mïth thou kueric në cäthic në wɛ̈t de cɔk, reu, tuaany, läi ye kɔc cam ku apuruuk ke ater.

Në yekölë, ke wɛ̈t cï määr ke Thudän, aaciëŋ në bɛ̈ɛ̈i juëc ke pinynom yic ku kɔc juëc aacï röth ya lɔdhuɔ̈k wäär cïnë nhomlääu yök në 2011 bïkë bɛ̈n yïk.

Anɔŋ buɔ̈k juëc cïke gɔ̈t, cäthatïïp ku kɛ̈ɛ̈r de kä ke wɛ̈t cï määr, buɔ̈k ke 2005:
"They Poured Fire on Us From the Sky:" (aake ye mac wäl në wɔkɔ̈ɔ̈th në amaaric) ee akölköl de wɛ̈t cï määr ke diäk ke Thudän, gɔ̈t de Benthon Deŋ, Alepɔ̈ncion Deŋ, Benjamïn Ajak, ku Judï A. Bernithein, "God Grew Tired of Us, ( Nhialic ee cï dak në wuɔɔk) ee cäthatïip nyooth kë cï rɔt looi, ee luɔi de kërïthopä Dillon ku Quinn, ee wɛ̈t de Jɔɔn Dääu, Akïm Bunnï, Daniɛl Päc and Panthɛɛr Biöör, kee kɔckë aacï  "Grand Jury Prize: (miɔɔc dït de täŋ de lööŋ lööm) Documentary" and the "Audience Award" (nyooth de yic ke miɔɔc de kɔc ye daai) independent film competition "(në nhomläau de mën(tëër) de cäthatïïp" ku kɔ̈k ke 2006 ëyä.
Kampala

**Kampala** ee genamatnhom Kuee gendït Uganda. Cinëkɔcde aa tëcit 1189142  ruonic  2002 ɣet 1507080 runic 2014. Runic 2017 Kampala ee cï cäk keye gendït 13 në  juëkjuëk apɛi  Pinynhom.
Kekë abakrun (annually)  cinëkɔcde a Juan tën 4.03 percent. Kampala ee cï luel ke gendït pathbëtɛɛm rëër pabakic Africa, tueŋ Nairobi ku Kigali, aye Mercer, Pinynhom ëbɛ̈n wet kuatluoi.

## Käthɛɛr
Gendït ee juak keye genamatnhom panmuorŋaknhom Buganda, ku ke yen të rëër käcibuth thin, dekic yiik Kasubi (buth 1881) kek ɣönnëmuorŋaknhom Luabiri, ku Ɣönlööŋ Buganda, ku Ɣön Luk Buganda. Kampala ala kuat kithic ee rëër thin. Juëckuen (more) atö aloŋ pacuol Uganda. Ciwäär banyakole ake cï cath bïk LA gendït mɛɛc miir yam Yoweri Mutheveni. Yen ee Banykole aya, nacok alone koc anïïn ke dhieth ku bei kek nhiail gendït ka ŋot ke ye röt cool kamken dhienhdenic ku yekä jamthuokken wärken thɛɛr. Bamatthin (addition to) kek amëcëëŋ Buganda ku Baŋakole, kök ditbëtɛɛm a kuat a kut dekic/laic Basoga, Bagisa, Aluri, Iteso, Laŋi ku Acoli ajuëc apɛi tëcit 30% Kampala aye miithbai pur kegeeu.

Kampala aŋiëc keden piirwɛr, adekic kacithoŋlaic ɣönëruëëny, höneruëëny simba ŋic tö domic gendït ɣoc ciel. Kampala ɣöneruëëny, ku Mayfair ɣöneruëëny. Portbell atö war yóu Victoria e kam 10 kilometer. Runic 2015 pioneer amäth rianpiny  akuatmatluoi. Adiööc (private) akutmatluoi jötjöt. Kudekoc rainpiny ee cï jok kuony Kampala-yic kekë citmën 100 riathpiny). Tök alaic/adekic 60 leeu (capacity) kɔckaac 30 ku kɔc cë nyuc 30. aye bɛi China.

Pen Thiaarkurou ruon 2015 Google ee jöök den tueŋ Wi-Fi anuetwël Kampala-yic.

Bekätakthook:Uganda
Joŋlei Pawut

thumb
**Joŋlei** ee pawut de Paguot Thudan. Në 2 Penëthiëër 2015, Bënymacbaai Salva Kiir Mayardit ace thiɔŋ  ee ciëk de Joŋlei pawut yaam kekë pawuut 27 kɔk, gëër pawuut 10 thɛrcilɔ. Joŋlei rialtuëŋ ee nɔŋic arɔmbaai kadiak de Bor,  Twic Pabak ku Duk. Kamkëc aguɛɛrbër, ëyë pawut ditgök në piny, kekë thëmcït 122,581 km²  ku ee nöŋ cinëkɔc ditgök thöŋëyic gutci 521, 750 ne 2008 akuën.

Bor yen ee genamatnhom, yen äcieŋ tedit në Dinka (Muɔnyjäŋ/Jieŋ) ku jɔlä kɔc Nuer.  Ne Penëdhiëc 2016, Joŋlei  acï bɛraguɛɛr ku arɔmbaai kä bët äke cï ciak, rɛɛth cin de arɔmbeei tinë 11. 

Yemɛn, benypawut de Joŋlei Pawut ee maalithkuɛlrou Philip Aguer Panyang, në 21 ruɔɔbuɔt, Joŋlei acikuän në thɔr kɛɛm kuɛt de lɔk, yen acï UN thöŋic në Penëdhiëc 2012, ace piir nuän, ë tebɛr 140,000 kɔc. kë tuëŋ runyam Kërëthäno lonloi në aköl yemɛn Paguot Thudan acï  cuëcpiny në 1905 Malek, akutcimuk kör , tecit 19 Km paguot de Mading Bor. 

Tɔŋbaai Tueeŋ Thudän cë gëëk, jäl 1955 gut 1972 adhuŋ bei kekë paguotic yɔɔtwei ne Torit, Pabakic Ikuatoriya, (Joŋlei Pawut) akëër Parut Tëŋgelbaai acieŋkuɛl, ku 1983 yic, Tɔŋbaai Reenken ë Thudään acë dhuŋ bei aya  Nail kɔ Joŋlei. Wëëc ë leldit Joŋlei  luɔidil, ee 360 km, leldit bɛɛr kääm Mading Bor, ku teyë wɛɛr (S)Thobat tuöm thin ke (White) Wait Nail, agɔl ee cuëc  në 1978 kubën thït në 1983_4 wët kenwëlëmir, kedewëu, ku kenthaäthetët.

Bekätakthook:Paguot Thudän
Dɛ̈tëicëkäŋ akɔ̈ɔ̈n

thumb|Akɔ̈ɔ̈n malondït ke gït
Ëmën thiöökë aye dupiööcëmukërɔtëläi tïŋ lɔn ye akɔ̈ɔ̈n län nɔŋ tɛ̈tkäloiröt dït kam läi ëbën pinynhom. Kek athiɛk lëu bï 5 kg waanthok, nyinh akɔ̈ɔ̈n anaŋ athiɛk wär athiɛk nyinh läi ku luony ce rëël piuyiic(läi ku luony ceŋ aɣeer), ku nacɔk alɔn ye rɛ̈cdïtwëëi bɛn dïtbëtɛɛm arëk abä athiɛk guöpde athiɛk akuënciɛl akɔ̈ɔ̈n beric arak na thiärrou, aka nyinh rɛ̈cdïtwëëi abɛ̈ric rou ace athiɛk nyinh akɔ̈ɔ̈n dööt.  Bï dɛ̈t mathïn, ka akɔ̈ɔ̈n anɔŋ roŋëpïrälɣer 300 timëtimdä. Nyinh akɔ̈ɔ̈n athöŋ kek nyinh ë raan nuëtcïkeknuɛ̈t ku rɛ̈ɛ̈lden abak alɔŋ nyith. Ŋɛnëroŋpïïr akɔ̈ɔ̈n anaŋic roŋëpïrälɣer gäk apɛi arëk akathöŋ kek nyinh ë raan, wɛ̈t kënë  aye nyooth lɔn yen tuööm/rɔ̈m wëlrotamäth.
Kajuäc aa ɣok nyuöth të ye akɔ̈n luuïthïn, cimënë dhienëpuöu, piööc, kïït, tuk, biökruɛɛl, muök käŋluɔi, ŋɛric, mëtmët, ŋïnyërot, tɛ̈ktɛ̈k, ku wɛ̈rwël. Aya, aye nyoothdeyin teet lɔn ye akɔ̈n nyuth (cimënë ye raan nyothnyin cin) deet: kënë ë riɛl lëu bï kädäŋ nyooth cin ë path ke cïn jam wälä kë thöŋ kaya. Aye käk ye akɔ̈n luuïthïn kä lueel lɔn ye kek läi näŋ tɛ̈tkäloiröt dit apɛi; ku aye tak aya lɔn ye tɛ̈tkäloiröt akɔ̈ɔ̈n kënë thöŋ kek tɛ̈tkäloiröt recthuëët ku kuatagɔɔk. Ë rin kë ye teet kënë lɔn neŋ akɔ̈ɔ̈n tɛ̈tkäloirötdït apɛi ku ciɛŋ ë baai; aye duyɔ̈ɔ̈p tɛɛr lɔn yen rɛ̈ɛ̈c lajik bï kɔc akɔ̈n yɔɔp bï ka näk kɛm ë path wɛ̈t bï kɔ̈k gua thou ë röt e rin gɛ̈ɛ̈r rot piny. Acï duŋicwël Grïk wäärthɛɛr cɔl Arïthtotle thööt ë lä akɔ̈ɔ̈n e “ län wan läi ëbën tɛ̈tkäloiröt ku naŋ nhom.”
Natäda, aye duyɔ̈ɔ̈p akɔ̈n ku dupiööcëmukërɔtëläi lik nyooth lɔn ye thëm ku nyoothdeyin wääc kekë wët ye lueel lɔn ye akɔ̈n tak, ŋiɛ̈cërot ku dɛ̈t e rot ku ŋiny yen ye tak lɔn ŋic yen rot ku cï thöŋ kek raan dä.
Paguot Kordopan

thumb
thumb
**Paguot Kordopan** ee töŋ ë  pawuut 18 ë Thudän. Anɔŋ dïtëpiny  ë 158,355 km²  ku thöŋëyic cinëkɔc tecït 1,100,000 kɔc  (2000). Kadugli ee yenë genamatnhom de pawut. Acë tääu ciɛlic Thööny Nuba nhom. Tinë Gɛ̈mgɛ̈m Dɔ̈ɔ̈r Ëbɛ̈nëbɛ̈n, kɔcrɛɛr de Kordopan aa duu muk nyicabën dhööm në 2011 bïk dhiɛlnyuɔth yën kolcien de pawut. Kuayä, Paguot Kordopan bënypawut Ahmed Haroun, ace cöt ee päät ku bööth thoɣor. Haroun acï käŋ riëth awoctɔŋ tine kɔcbaai kum awäc tine raanabën ee Ɣönluk Wɔirac Pinyëbɛ̈n. 

Käthɛɛr, tecɔk Paguot Kordopan aa bäk (Parut) Thudän, yën ee baai tine kɔc juëëc tɔkë wuöt Paguot Thudan, ëtɛi në Kuur Nuba, kɔk cë thöɣör atökkekë paguotic kɔcroor ɣöntɔ tɔŋbaai dïtbëër. Në 2009 ku 2010 abëër de tɔɔŋ kɛm akueeth kuɛt gɛɛr në Paguot Kordopan jɔɔk tedït berber de ɣäntöök ku tiim niɔpcëkat. 
Në Penëdhatem 6, 2011 tɔŋ dhëëŋ acë dhuŋ bei Paguot  Kordopan kɛm tuŋëriɛl de Parut Thudän ku Paguotic Thudän, tueŋ ë teeu nhomlääu ë Paguot në Penëdharou 9. Kän acë böɣöth gɛmgɛm tenɔŋ bɛɛk kerëëu bïk mïtbei tenɔŋ Abyei. Në Penëdhatem 20, abɛkmir äcëgam bïk dhɛŋdɔm tënë tetëërë lɔk d’Abyei, tetɔ Ithiopiyan apurukëdöör bï ke tɛkpiny.
Mɛŋitho Hɛila Mariɛm

Mɛŋitho Hɛila Mariɛm ee dhiëth (21 Pɛnedhiec në ruɔ̈n 1937.) Ke ye aŋiɛcwelbääny e Ithiɔpiä,  mɛ̈n eye duŋɔ̈r ë Ithiɔpiä në ruɔ̈n 1977 agut ce ruɔ̈n 1991. Ku ke ye bɛnyakut ë Derg; akut apuruk ë kum Ithiɔpiä ne ruɔn 1977 agut en 1987, ku ye bɛnymac-paan ë  Ithiɔpiä ne ruɔ̈n 1987 agut en 1991. Derg ke dɔ̈m/lööm riɛɛl ne cup/cum dë Bɛnyŋaknɔm ë Ithiɔpia, cɔl Hɛila Thelathi l në 1974, giit en thök dë Bɛɛny e ̈Tholomon mɛ̈n e kum Ithiɔpiä ruɔ̈ɔ̈n bɔɔt thɛɛr ɣɔn.
Meŋitho acë kɔc-atɛɛrke thol, nekedë bääny ku loi rot ke ye benynomriɛl [dictator].

Thëm bii ciɛɛŋthɛɛr ee kɔc lik niim/nhiim näŋ piinyjuec waaric;  nyiɛɛi piiny tene kɔc nɔŋ piinyjuec ku tëk keek aŋɔɔŋ. 

Mɛ̈ndɛn ɣɔn mɛt en riɛɛlyic në riɛm, ë ruɔ̈n 1977—1978 aye cɔl "riɔɔcthith ë Ithiɔpiä; ee wïïkdit rac tene meloŋ-tɛ̈ɛ̈r ku jɔl aa kɔcbaai. 

Ɣɔn cii Meŋitho bën ke ye bɛnymacbaai, ke yɔɔtwei acë rot juak apɛidit, ku jɔl aa thɛnypiny miir. Riɔ̈ɔ̈cthith ke ye kaam ë tëër/wït në kɔc be riɛɛl nyaɛi, ne kaam yii Derg, EPRP ku jɔl aa kɔc-atɛɛrken. Ë te wen ŋoot tɔŋtɔŋ eke thɛ̈r, ke Ithiɔpiä atɔ riɔɔcic, nɔn/lɛn bii Thomal baai peec/dɔm  ku jɔl aa lëk [campaign] dë yɔɔmtɔŋkoor nɔn wic bïk näŋ Paanden. Cɔ̈ŋdiit de ruɔ̈n 1983-1985 yen acë kɔc ka wëlnyin bäänyde. 

Meŋitho ee jël leer Dhimbabwi Pɛnedhic 1991 tewen cii ɣonlooŋ rot däkpiny ku cööt ne kuëny miir-tiitbɛɛny [Transitional government: miir tiitbɛ̈ɛ̈ny]. Jälde acë thokde tɔŋbaai cɔl abɔ. Meŋitho äŋoot/adhiac ke cëŋ ne Härare, Dhimbabwe, ku abë rëër etɛ̈ɛ̈n të cɔk Ɣonluk yen tëm-awuöc ke liu wäny de thuumkuat.
Thomalia

**Thomalia** aŋicjäŋ de Paankɔc Thomalia. Aye kɛl tɔ̈ tuŋ de Apirïka yic. Yen arɔm akeu ke Dïjïbuti alɔŋ parutcuɔl, Kenya alɔŋ pagutcuɔl, wärliep de Aden kekë Yïmin alɔŋ parut, Wärdït Yindia alɔŋ pabak ku Ithopia alɔŋ pacuɔl.

Thomalia ee pamac läunhom. Mën thɛɛr ë tɔŋbaai Thomalia në runthiäär de 1980, go bɛ̈në ciɛ̈n mïïr lui ye Thomalia tuɔ̈ɔ̈mthok ëbɛ̈n. Kuaat wäc acë bɛ̈në thɔ̈ɔ̈r bïkë gël.

Thomalia ë mɛn ajɔɔl them bëk kɔc ke mac rode ku dhuk kë nhial në cöökkenic kekë määl den tet nyin tɔ̈. Kɔc Thomali aa thääi ke anïïn ruäi ye cɔl kuaat. Akut de kuaat thääidɛ̈ aa ke yic mat ebɛ̈n ke kuɛny ruɛ̈ɛ̈i kɔ̈ɔ̈th ke kɔcken thɛɛr wɛ̈lɛ̈ ruɛ̈ɛ̈i kɔ̈k ke yuɔm.

Thomalia aa mac  thɔ̈rɔ̈ɔ̈l wɛ̈lɛ̈ thöök ku aye pïïrden tääu ke kɔ̈ɔ̈th. Thomalia yic, ɣään ke pïu ku nyuäth de lääi ken aa likyiic. Wuɔ̈c ë thok e ɣään kɛ̈yiic e tɔŋ bɛ̈ɛ̈i anïïniic. Tɔŋ e ye kɔ̈ɔ̈u thel abë kuaat ruäi ke kɔckɛ̈ määt thïn ku jɔl nyin dït abë tɔŋdït kuaat bɛ̈i.

Yök de miök ku käyewecpiny Thomalia yic acë ɣäänjuɛ̈cpïïr cak abë anïïn naŋ lɔ tueŋ, ku keekë kääk acë wuɔ̈c ë thok/puɔ̈u ku tɔŋ juackiic arëtic.

Wɛ̈t cïn Thomalia akuma/kuerëlöŋ lui, anïïn aye kuaatken mät thin kë yenë kuer pɛ̈l tɔŋ piny. Kuer töŋ lëu e aye guirëlöŋ, akut töŋ cë tök bɛ̈në cak aye Amatnhomëɣönluk de Adɛ̈ɛ̈r.

Në puɔ̈l, Amatnhomëɣönluk Adɛ̈ɛ̈r acï bɛ̈në yök kë ye anääkkɔc ku Ithopia acë tɔŋjɔ̈ɔ̈t Thomalia bïk akuma yuit ku tɛ̈ɛ̈u kë akumaden thïn në riɛliic.

Bekätakthook:Apirïka
Tëthönylajanyany dë Alɛl

**Tëthönylajanyany dë Alɛl** ee lɔ̈k tɔ̈alɔŋ paguot ku pacuɔl në Paguot Thudän.
Tuɛnyëdeŋ ku ciëkëpinykɔ̈u :
Piny ë Paguot Thudän athuth alɔŋ parutbak tënë atëk ë piny Nile-Congo te lɔŋ toc Bahr el Gazal. Atëk 
kënë ee loi rot ërin tëthönylajanyany dë alɛl ë pek 800 – 1.000 m adɛ̈kdiɛtnhom ku anɔ̈ŋ nhïïmgät 
ɣetnhial 1.700 m. Dëŋtuɛny tëthönylajanyany dë alɛl nhom nhial ajuec tënë dëŋtuɛny ɣɔ̈n tɔ̈piiny nɔŋic 
tiɔm dɔ̈k ku tooc ë bor. Kër dëŋ ee jɔk pɛnëdhiëc agut pɛnëthiäärkutök.
Tuɛnydeŋ ë ruonic acït 700 – 900 mm. Piu deŋ aa kuërwei tëthönylajanyany dë alɛl bïk la toocic ke kuany 
wɛ̈ɛ̈riic kë yiic bɛn la tek apoukwɛ̈ɛ̈r toociic. Tiɔm tëthönylajanyany dë alɛl acie piu jiic apath, abaŋdit 
piɛ̈u ë deŋ aa kuërwei bïïk la piiny ë boriic.
Tiɔp ku Walŋok :
Tëthönylajanyany dë alɛl acï cäk kaya ërin tiɔmden alɛl ye yök lɔ̈kde yïc, ee tiɔm yem ku acïe path kekë 
puɔ̈r ɣɔ̈n juëciic. Piny alɔŋ parut ku pabak tënë tëthönylajanyany dë alɛl anɔŋ tiɔm col naŋic ɣɔɔr ku bäk 
la noon ku ee lac bor. Na la dëŋ tueny kë tiɔm col ee wac ku loi la këny bë yic riɛl. Tëthönylajanyany dë 
alɛl nhom anɔŋic tiim juëc ku la keny apuɔlic thïn.
Kɔc ku käŋ ë pïïr :
Kɔc ciëŋ tëthönylajanyany dë alɛl aa jam thɔ̈k Bantu ku kɔc ciëŋ piiny ë bor aa kɔcënailkɔ̈u e muk 
läiyemac ku apur piuëdeŋ, apur rap, awou, ku bampara. kɔ̈th kɔ̈k loi ëröt ayekë pur döm tök, Liɛ̈ɛ̈m 
moik, muguak, nyöm, akuem, guöm, manga, aleemuun ku abtek. Tïit aya aye yök roor ku tïïm teak aye 
com.

Bekätakthook:Paguot Thudän
Acuööth jäŋ

thumb|Acuööth jäŋ në cin
**Acuööth jäŋ** (**gɔny**, **jɔny**)

Tëdɛ̈ ka cɔl acuööth, gɔny walä ayiɛɛl-run kadhorou. Ee tuɛny dɛ̈l ye kuat (liny) dhiëi liɔi-liɔi cï lëu buk tïŋ wuɔ nyïn cɔl Sarkoptes Skabiɛi coi kɔc gup. Kït acuööth jäŋ ye lac tïŋ aye ayiɛɛl apɛidït ku akuöök cït piɛɛr.

Aköl kɔ̈k, aka luöt thiknyɔt alëu bï ka tïŋ ee dɛ̈lkɔu. Alɔŋ awuɔɔk tueŋ, raan ee kïttuany jɔɔk kaam yïtbuɔ̈ karou ku yïtbuɔ̈ kadhetem. Na ye awuɔɔk rou, aka kïttuany arɔ̈t gɔɔc akältök e path. Kïttuany kä adhiɛl tɔ̈u guöpic tädït walä alɔŋ dɛ̈l abak cït kurcïn, kaam cïniic, awu alɔŋ aŋuum. Nhom ayen dhiɛl thiɔ̈i thïn, ku amïth kek yen rot lac looi thïn. Ayiɛɛl aye yiil apɛi wakɔ̈u. ɣöt ë rot e dɛ̈l cuaath ku kënë ee raan cɔl awuɔɔk tuɛnytuɛny kämluöök.

Kënë gɔny bɛ̈i ee ŋun liny cɔl Sarkoptes Skabiɛi kuat cɔl athuatrim hominis, ceŋ ë dɛ̈lkɔ̈u. Liny kënë ë luöt dɛ̈lic ku cëŋ thïn ku dhiëët tuɔŋke thïn. Kït acuööth jäŋ arɔ̈t looi wɛ̈t cï guöpkuec liny. Kaam liny cït thiär kek thiärkudhiëc atɔ̈u awuɔɔk tökic. Acuööth ee kɔc liääp të cï raan cï liääp yuul ka cï rot gɔɔt kek raan puɔl guöp (tëcït tënë yuul thiäär) cimënë kɔc lömröt (guëcguëc) awu kɔc rëël tök. Na cɔk alɔn kïc kïttuany röt nyɔɔth, aka raan aŋuɔt cï wuɔɔk yen. Rëël ɣɔ̈n cï thiäŋ cït tä ye mïth-muk thïn, pan cï thiäŋ kɔc ku ɣöötëmëc (thijiin), aye acuööth kɔc lac dɔm thïn. ɣɔ̈n ŋɔ̈ŋ kɔc thïn ë pïu aa dït awuɔɔk gɔny thïn apɛi. Gɔny dhie cï käk yen arac arët. Ee rot looi tënë kɔc dɛk aguiɛr atïtguöp thïn ku keek kɔc kä alëu bïk naŋ liny tiem tök, kënë e kek cɔl ye kɔc aɣok te gɔɔt kek. Këcït kënë ee gɔny cɔl atek rot të cï kɔc röt gɔɔt yuul thinnyɔɔt wälä käŋ luɔi cï dök riɛm ku pïu naŋic acuööth. Kïttuany kek aya cär acuööth jäŋ kan.

Kɔc cï wuɔɔk alëu bï kek guup wal juëc, cimënë wäl cɔl permethrin, krotamiton, kek miök lindane ku abuub ivermektin. Kɔc nin ɣän tök ku kɔc cï röt guac pen wäär abï dhiɛl guup kebɛ̈n akäl tök. Alɛ̈th akät ku alɛ̈th cï ceŋ nïn kadiäk cök cëën abï lɔɔk pïu tuc ku kär keek akölic bïk thiaaŋ apath. Alɛ̈th acï bï bɛn lɔɔk dɛ̈t rin liny cït dhiɛ̈i kënë ace pïr nïn juëc dööt diäk të liu yen dɛ̈l raanic. Kïttuaany alɔ tuɔŋ tëcït tënë yïtbuɔ̈ karou ku ŋuan cɔk alɔŋ cï raan guup wënthɛɛr. Na cɔk kïttuany lɔ tueŋ, raan acï ben guup wäldä.

Acuööth jäŋ e tök kaam tuɛnytuɛny dɛ̈l kadiäk mïth gua dɔm, bï jɔɔk thok nyuɔɔny ku tuɛnytuɛny dɛ̈l ye kämluöök bɛ̈i. Naɣɔn ruön 2015, raan timëtim 204 acï ɣook (2.8% cinëkɔc pinynhom ëbɛ̈n). Liääp acuööth athöŋnyin kaam rööl ku diäär. Kɔc cï dhiɔp ku mïth kor aye lac liääp acuööth jäŋ. Yen aya e kɔc lac dɔm bɛ̈ɛ̈i lanhïïm tueŋ yiic ku bɛ̈ɛ̈i tuc piny thïn. Acuööth jäŋ ye cɔl Scabies thoŋ Dïŋlïth e wɛ̈t Latïn: cɔl Skabere, wɛ̈tde yic “ku ba rot ɣɔt.” Läi ku luɔny kɔ̈k ace kɔc ɣook acuööth. Awuɔɔk ye läi ku luɔny lik thiɔ̈i ku thöŋ kek acuööth acɔl manyuin, ku aye Dïŋlïth cɔɔl sarkoptic mɛny (sarcoptic mange).

Bekätakthook:Tuany
Welëmiir de Paguot Thudän

thumb
thumb
Paguot Thudän ayiök nhomlääu tinë Thudän në Penëdharou 2011. Në Penëdharou 2013, Salva Kiir Mayardit acë bänymacbaai ëbɛ̈n nyuöc, nɔŋic Bënykoormacbaai Riek Machar, kekë nhiäm cë ŋuun ë dhukëpiny guɔp de miir. Etinë, acï Machar luel lɔn yen dhol lɔdhöl mecëriɛlnhom ku än abe Kiir joor wët bääny. Në 14-15 Penëthiäärkurou 2013, thëëm wëlpinyëriɛl acï duöm piny. 
SPLM acë puök tenɔŋ SPLM-Juba muknhom në Bënymacbaai Salva Kiir Mayardit ku SPLM-IO muknhom në Bënykoormacbaai Riek Machar, ku tɔŋbaai acëgɔl kekë thor nyäär ku kɔcëtɔŋ wencï rääc.  Kɔc tɔ pinynhom acëbenë diɛr rin keloirɔt wët nɔŋ en tekäc kɔc 1000 cë thöu, duɛɛr kuatraan ë tebëër buɔnäbur abaköök, ku cɔkdit loi-raan. 
Anɔŋ kumëlukwëi tenɔŋ bääny kɔk në bëëk ke dhiɛ. Amatnhom Pawut ku pamaac kɔk acë piilëyic tääu në bëëk ëbɛ̈n bïk aburo muuk bïk tɔŋ thääb, ku thök de Penëdhaŋuan 2014, amatic në Bahir Dar, Ithiopiya, muknhom në IGAD, gɛmgɛm acï lööi bïk miirëmetwuɔt guɛryiik [institute federalization] në pamac. 
Bëëk ke dhiɛ acë gam bïk miir pɛɛi-30 tene mëc cokluɛl në mëtic miir baai, aya miir acë jääië cokluɛl pël de thööc bënykoormacbaai ku luupic kekë bɛnyluɔitueŋ. Tɔŋ acë lɔtueŋ gut ciɛlic-Penëthiarkutok 2014 në pawuut kadiak yic kekë bëëk ëbɛ̈n gökröt.

Bekätakthook:Paguot Thudän
Kaartuɔ̈m

**Kaartuɔ̈m** ee genamatnhom ku ke gen dïtbëteem pan Thudän, kekë cinëkoc tëcit tïmëtïm kadhiëc. Acï töu aramwëër e Kiir Ɣer thiöör parut tëne Bau Victoria, ku a Kiir toc thiöör pacuol tëne Ethiopia. Gɛu acɔl Kaartuɔ̈m ërin ee yen ten yë kaar ë Nile karou tuɔ̈m thïn. Rin Kaartuɔ̈m acï thoŋ Arab ku thook kök lööm. Kiir yen dit acï bak parut tëla Ijip ku wärmapinycielic. Rounic 1821s, Kaartuɔ̈m ee cï jook tëcit 24km parut, wartheer gendït-bëteem soba, thanycök (by) Ibrahim Pasha wën bänydït Ijip col Muhammed Ali Pasha e yen cï Thudän mat bäanydeic. Jöökcök Kaartuɔ̈m ee ye tënetiet yoomtoŋ Ijip, kaye nyucyam juakrot apëi bï yaa genhooc në lök ebën.  Aya acï ben a gen ɣoony aloony. Thöök rounthiääric 1970s ku 1980s, Khartoum ee yen tëne ye kɔc lathin. Tëcit buot ke tiim apakat (refugees) kat thör bïk la pamac akeu Chad,  Eritrea, Ethiopia ku Uganda. Kɔc Eritrea ku Uganda acï apakat juec matkeic (assimilated) ku abek acï nyuc ruomaŋaŋ geucök. Ciel rounthiääric 1980s kɔc juec apakat Paguot Thudän ku Darfur Akek cï kat reenken tongbaai e thör thanden Sudanku Akek cï nyuc bïk Khartoum toum.

thumb
Cec thon banykoormacbaai ku wet SPLA nhom Jon Garaŋ de Mabior roun tiim karou ku dhiec Thöök pendhorou. Buoth Kieutoŋ nine kadiak genamatnhom. Kieutoŋ acïi dhuk piny wën cï aŋiecwëlbaai ku banyakutbaai Paguot Thudän wet tooc tëne akieutoŋ. Akoltokic thondit acï rot looi.

Rounic 1977 tueŋ luŋbaarhooric miok kam Thudän ku wath-thok Thudän ee cï Thöök.

Bekätakthook:Thudän
Riɛlëbääny de Kɛmëmiir de Latueŋ

thumb|Riɛlëbääny de Kɛmëmiir de Latueŋ
**Riɛlëbääny de Kɛmëmiir de Latueŋ** ee akutnhom de pamɛɛc ke bɛt nɔŋ ajuɛɛr de ɣɔ̈ɔ̈c në Apïrika. Aanɔŋiic pamɛɛc tɔ̈ në tuŋ de Apïrika, thuɔ̈ɔ̈thic ku jɔl ya baaudïït de Apïrika. Paan ye amatnhomden ee Jöbuɔ̈tï.

Pamɛɛc tɔ̈thïn

Djibouti (eetɔ̈ në gɔcde) 

Ethiopia (eetɔ̈ në gɔcde) 

Thomalia (eetɔ̈ në gɔcde) 

Eriteria ( eebɔ̈ thïn në 1993, jël në 2007, ku dhuk thïn në 2011) 

Thudän (eetɔ̈ në gɔcde) 

Paguot Thudän (eebɔ̈ thïn në 2011) 

Kenya (eetɔ̈ në gɔcde) 

Uganda (eetɔ̈ në gɔcde) 

Ajuɛɛr de luɔɔide: 

Riɛlëbääny de Kɛmëmiir de Latueŋ ee jɔk në 1996. Ee wɛɛrë akutnhomdɛ̈t ye cɔɔl kɛm ke miir nɔŋriɛl de yak ku lɔtueŋ. Akutnhomnë ee jɔk ɣɔn në 1986 në yïk; Jöbuötï, Uganda, Kenya, Thomalia, Ethiopia ku Thudan acän bë nyin yaa tïït ne lɔtueŋ ku gël de piny ëbɛ̈n. Paandïïtden ye amatnhom de käŋ kedhiɛ ee Jöbuɔ̈tï cï tɔ̈ tɔ̈ en në ajuɛɛr ee cï looi në pɛn de tökic, 1986, në pamɛɛc ëke tɔ̈ amatic. Eriteria ku Thouth Thudan aake jɔl mɛ̈t thïn wään cï keek nhomlääu yök. Në pɛɛi de tök, 1995, ke amat de bɛ̈ny ke pamɛɛc ku miir ee cï looi në Addith Ababa, gokë gam mɛn bïnë riɛɛl ku mat yök në akutnhom tökic. Ekënë, aacïkë bɛ̈n kuanycök ku thanykë athöör de gäm cïnë yen gam në pɛɛi de diäk ke ye nïn 21, 1996. Akutnhomnë, acïï loiloike jal bɛ̈n juak në 2008 yic, kɔ̈k cït yïk, ɣɔ̈ɔ̈c, tɔ̈ɔu ku luɔɔk de käke lɔtueŋ, aacï bɛ̈n mɛt thïn tenɔŋ kɔc tɔ̈ në akutnhomic. Akutnhom acï kɔ̈k pieth cak ku dhiɛc ke nhiɛc rɔt në kɔ̈k ëya.

Bekätakthook:Apirïka
Akut Riɛldekɔc de Paguot Thudän

thumb
**Akut Riɛldekɔc de Paguot Thudän** (ARPT or SSDM) eeyee  Paguot Thudän amätnhom kɔcëthor, acë gëët tenë miir de Paguot Thudän mukëdhöl në Bënymacbaai Salva Kiir Mayardit ku jɔl yaa SPLA. Akut acï keric në 2010 në gëëkrɔt hɔn SPLA maalithtɔɔŋkuelrou George Athor tewën cï yen yuik bë tiäm bäänypawut de Jonglei në kewën yë mëcrot miir de Paguotic Thudän në pawut de Joŋlei. Rin wet Athor en yiok ke wɛthëthor tenɔŋ Thudään ku Iritrian Government, ayë lëu bë thuëŋ SPLA bɛnyapuruk mëën cë  yiik Gatluak Gai në Mɛtröt(Unity)  Pawut, David Yau Yau në Pibor arɔmbaai, ku Shilluk bɛnyapuruk John Uliny, ku Alyuak Ogot në Upper Nail. Athor acë thäny kɔɔcëtɔŋ gɛmgɛm kekë Miir de Paguot Thudän në Penëtök 2011, näcɔkälɔn cï jɔɔm riɛr piny ku dhuk tɔŋ në Penërou 2011.

Athor acï nɔk në 19 Penëthiäärkurou 2011 në Ikuatöriya në Paguot Thudään  akutëthör  ee lök thëëm bë tëëm Paguot Thudän tine Uganda. 

Yëën acï wäär ye ARPT or SSDM bɔnyapuruk-në-bänyaben në Peter Kuol Chol Awan, yenëcë thäny  amatdɔɔr gɛmëdɔɔr kekë miir de Paguot Thudään ku thɛnrɔt në 8 Penëdiäk 2012. Abëk ARPT or SSDM atëkbei äcëlokë thäär gutcë ciɛlic 2013.

Bekätakthook:Paguot Thudän
Nok

thumb
**Nok** ee baŋ akut kä cï wääc roŋërälpïr nhom raan yic rot jɔɔk thööknok. Thööknok ee käbiöthkacök röt jɔɔk kaamthii ler kaamcïŋic ku ler kaam bärkɔ̈u guöp lath ku tieŋic ëbën. Thööknok kä kacök biööth ee raan cɔl ayök tawïk cimënë duɔny yom. Alɔŋ raan nok, thööknok aröt dhuökpiny ë röt, ku kënë läŋ den akïn, nok akuc kënë yen bɛ̈i.  Thöök kök cï mɛɛc wei ku kënë kek bɛ̈i e ku bï raan guup thim acï kuɛn wei nok cök. Të ye kɔc ye nok thööŋ ciëŋthïn pinynhom agäkic ku riäkguöp ye kɔc ye nok thööŋ tïëŋ kek gup atɛ̈kic baai thok aräm. 
Nok agäkic ku kënë yen bɛ̈i akucnhom. Nook kök aröt jɔɔk të cï raan nhom kuɛm, tuɛny cɔl stroke, piɛr, tuɛnytuɛny nyith, ku käcï wääc dhiëtic ye cɔl gɔ̈cnok. Wëlrot dhiënthɛɛr aye ku tiɛŋ adä anuɛ̈t kek nok. Thööknok ee yaa wɛ̈t cï roŋërälpïr lui apɛi ku karac mat kek luɔi denë adiöŋ nyithic. Cärëtuany cɔl nok e ku bï käwääc kök tɛɛmwei cimënë kït thöŋ kek yen cït thöök ë path, ku wïc yic apath bï dëŋ ë mɔ̈u ku kërɛc awanguöp kuɛnwei. Kënë aye looi të tïŋ nyithic ku them riɛm. Nok abï deet wënh ye cɔl electroencephalogram(EEG), thëm ë riɛm e path acë nok tɛɛm wei.
Noŋ ŋic këcï raan nɔ̈k cïmënë yum nhom, kuɛm ë nhom ku kä cï wääc dhiëtic alëu bï gɛ̈lwei. Thööknok aye pëën të guup raan wäl tëcït tënë thiärthorou buɔtic (70%). Kä cë wïc wëëu juäc atɔ̈u aya. Na ye alɔŋ kɔc cï nok ye ŋuɛ̈nthïn na cɔk raan guup wäl, rɛ̈t, döc roŋërälpïr ku gɛ̈ric miith abï takthïn. Acë kuat raan naŋ nok ëbën yen töu kek yen piërde yic, kɔc kök ayen ŋuɛ̈nthïn arëk aka döc awu guöp acë bɛn wïc.

Bekätakthook:Tuany
Dökthiɔ̈l

thumb
Dökthiɔ̈l ee thuëëc yen röt dɛ̈ɛ̈ny määth yen riäŋ laaric nɔŋ guokkaŋuanthöŋ në duriäŋ ka dhiëc bakë ku bakë, diäk-ke-diäk, rou-ke-rou ku tök-ke-tök tɛɛr aa juɛ̈c.Lön ee kän ee bë adir yaa cuat kam köl 46cm cë atɛmkɔ̈uëgölbär ku bɛ̈ɛ̈rde ee 3.048m cï nuɛɛt wëëthkɔ̈ɔ̈u/ dɛ̈kɔ̈ɔ̈u në kɛɛmke thökde laaric.
Yen riäŋë ee jil run 1892 yic në Akïïm Jemith Naithëmith. Akutamëtuuk aa ye doladir tääu në cuɛɛt adir akɛ̈ɛ̈nythïn abuɔiyic ɣen gël akutamëtuuk tɛɛr.
Doladir ee naŋ akuëëndiäk tënɔŋ akutamëtuuk cuɛɛt na cuɛt duriäŋ ciëën ajït akuëëndiäk ku akuëënkarou na cuɛɛt thin tueŋde ajït.
Akutamëtuuk aa ye tɛ̈ɛ̈u kekë cuɛtlääu ee naŋ akuëëntök, të cïnë akutamëtuuk luɔ̈i riäŋrac. Riääŋ aa ya 40 wɛ̈lɛ̈ yuul 48 bääric aluɔ̈t. Akutamëtuuk nɔ̈ŋ akuëën juɛ̈ɛ̈c të thök riäŋ ee lɛɛny. Ku na le ajuëëkthääi mat-thïn të cï tɛ̈ɛ̈u nhïmthöŋ thökde thääi/riäŋ.
Ke adir aa ye yääthtueŋ laaric nhom ke gɛm mɛnhakut wɛ̈lɛ̈ cuɛɛtëciën ka pam. Akutamëtuuk ë duriääŋ ke dökthiɔ̈l ëbɛ̈n anɔŋ ɣäänëriäŋ, duriääŋ baarbëtɛɛm ku rilbëtɛɛm de akut aa cɔl riɛlciɛl ku duriääŋ ciëëtë ke cekbëtɛɛm wɛ̈lɛ̈ kɔc nɔŋ ŋïcëmukadir aa cɔl dugëlciën wɛ̈lɛ̈ amëcuɛɛtpath.
Dökthiɔ̈l ee töŋde juääc nhiarbëtɛɛm ku ee juääcdaaiëbɛ̈n.
Pagut de Thudän anɔŋ mïïthken cë laac riɛɛl riäŋ dökthiɔ̈l thɛɛr pinyde Amatnhom Pawut, keek anɔŋic Manut Bol ku Luöl Deŋ keek nyic pinynhom ëbɛ̈n.
Manut Bol acë  jäl bɛ̈në thou ɣɔn ku Luöl Deŋ abuɔ̈cke riäŋ apɛɛi.
Madit Tiɛny Däk ku mïïth juɛ̈ɛ̈c kɔ̈k ke Junub acë ɣeet ë tëtuui pinyde America ku keek acë riäŋ dökthiɔ̈l minic/ baauyic arët. Madit manh bäärbëtɛɛm rääk anɔŋ kë lëëk Manut ku yen ee dhiëth pinyde Wurieŋ-Pakam, Rumbek ku ee manh Agar.
Kuat Lotuko

**Kuat Lotuko** aa kuat tɔ̈u Paguot Thudän. Keek acït raan tim buɔt kaarou ku thiɛ̈rŋuan ku tök (241,000). Panden thɛɛr tɔ̈u alɔŋ Pabak Equatoria, Paguot Thudän. Aa kek akut abɛŋ Kɔckiirkɔ̈u alɔŋ Pabak ku Paguot. Keek aguɛl thoŋdeen Lotuko. Yanhdeen yekɛ̈ lac theek ee yanh kuat ku atɔ̈u cök kɛ̈cïcak yiic ku jɔl yaa duör kɔɔckeendïtthɛɛr tɔ̈u cök ciɛɛŋden yic. Tɛ̈ wɛɛr kɔcken abɛ̈k röt bïk yëth kɔc kɔ̈k yaa lɔ theek, ka ye nyuɔɔth lɔnadɛ̈ ka bï yaa la ceŋ cïmën kɔc cï kek yanhden yaa la theek kɛ̈yë ku acïï ben ciët Lotuko. Londeendïït ye kek pïr thïn ee mɛ̈cmɛ̈c läi ku ayekɛ̈ jal juak thok puör puur (matök), yäp läi ku mäi rec.

Lotuko aa pur ku aa mɛc läi. Aa mɛc ɣɔ̈k ku amɛ̈l ku apayeem juëc apɛi. Puörden ee kën kathik ye cam baai. Kɛ̈ye kɛ̈ puur pinythöŋnhom [plain] aa rap, muguaak, nyum ku abɛɛth. Rët (wula ɣɔ̈nthöny) nhïïm aaye kek pur thïn tim cɔl *telebun*, tim cɔl *dukhn*, bambe ku aa pïïth taap thïn aya.

Thän cɔl Murle aa tɔŋ jɔt thɛɛr tɛn kuat cɔl Lotuko, kuat cɔl Lopit ku thäi kɔ̈k ciëŋ ke keek tɛ̈ntök. Tɔŋtɔɔŋ keenkɛ̈ yiic aye kek mïth peec thïn. Piny ee yaa kën kɔɔc baai ku acïn raan tööŋ yen laŋ riɛl thïn bë yaa yen mɛc ye. Kuörbɛ̈rnhïïm yiic, ee akut kɔc yen ye tak lɔn dum abë täu tɛ̈n alɛ̈. Akɛɛth dom ŋɛk kek dum kɔɔc kɔ̈k aaye akut ke nyooth thook aya. ɣɔ̈n kɔ̈k aye ke puöl bïk niin piny (tɛ̈dɛt aa niin piny ɣet ruöön 10) ku ɣɔ̈n kɔ̈k aye puöl bë ke yaa puur (ɣet run kaŋuan).

Bekätakthook:Thäi
Abïl

thumb
**Abïl**  / **Tuet** (leprosy)  ee tuaany ë lɔc ɣook të cii rɛntuaanyë ye rɛn puɔl guɔ̈p gɔɔt. Yen acï mɛnhraan ŋic ë  tëmec  apɛi. Në yaköle, abïl ayee cɔɔl Tuaany Hassen, ciɛkë ë rin rɛn wär cë kɔ̈mluɔ̈ɔ̈k de abïl kenë yök, rɛn cɔl Gerhard Armaeur Hassen. Yen ayee kɔ̈mluɔ̈ɔ̈k yecɔɔl maikobaktiriöm lepari bɛ̈ɛ̈i. Raan nɔŋ abïl ayee cɔɔl abïl. Agut run *[[2004]]*, kɔc cï thɔ̈ɔ̈ŋ ke cï wuɔɔk në tuaany Hassen ayee 400,000. Yök ë tuaany, arilic ë rin yenë göör bë rëër ka rɛn tuaany abïl tëmec apɛi. Dɔ̈ aya, tëcit 95% në kɔc acie tuaany ke dɔm, në rin guɛ̈r atitguɔpden ee abïl yai.
Atutuul (cases) juɛ̈ɛ̈c abïl aröt looi pan yee cɔɔl India, ku jɔl yaa bɛ̈i kɔ̈k lɔtueŋ. Ayee lueel an tuaany abïl ee tɔ̈ America ɣɔn thɛɛr. Abïl aliu tënë bɛ̈i cë lɔtueŋ yiic.  Yen aliu në rin nɔŋ kek wal puɔth ë kɔ̈mluɔ̈ɔ̈k abïl nɔ̈k. Ɣɔn thɛɛr, abïl ayee tïŋ keye ciɛ̈n ë Nhialic tënë rɛn cï tuaany abïl dɔm.

Kïtë tuaany abïl anɔŋ yic ɣɔ̈ncïguet (spot) ku ɣɔncïɣoor (patches) në dɛ̈l kɔ̈u, ku weer ke piny ne dɛ̈l kɔ̈u. Keek ɣɔ̈ncïɣöör ke, aa ɣɛr ku aköldɔ̈, ka thith të thööŋëke ke dɛ̈l cituaany. Ɣɔ̈ncïɣöör aayee nhïm ke lööny wei thin ku acie gɔ̈t ŋic tëgɔɔt ë ke. Rɛlɣɛr ayee röt ruk thïn. Të cï tuaany ceŋ, ke raan acie gɔ̈t ku tuɛ̈ny bɛn ŋic. Tëtöök (leptome) abïl tɔ̈ ɣɔ̈nciɣöör cök, ee dɛ̈l ku rïŋ jal ŋet abïk thök. Kɔc cï abïl dɔm, aciyee abïl ye nɔ̈k, atuɛnytuɛny kɔ̈k, kek aa ke nɔ̈k. Në run juɛ̈c, akut ë panmacalei da abïl eceŋ në thuööc nhom, thuööc de Molokai ye cɔɔl Kalaupapa, pan yee cɔɔl Hawai. Ë tɛ̈ɛ̈n, kɔc kiith cï abïl dɔm Amerika akaye kut ku toocëke bïk lɔ ceŋ në ye thuööc kënë nhom.

Bekätakthook:Tuany
Adau (adiɛɛr)

Adiɛɛr (Adau) ee pol (thuëëc) ye dhuɔ̈k puɔɔl. Yen anɔŋ rin karou tënɔŋ Jiɛ̈ŋ, aye Jiɛ̈ŋ biäk cɔɔl adiɛɛr ku ka ye Jiɛ̈ŋ biäk cɔɔl adau. Tim yennë pol, aye cɔl adau/adiɛɛr. Tim yennë pol, aye cɔɔl adau/adiɛɛr, ye tim ye guaŋ ke lɔyic roŋroŋ, ku na cïn tim cï ŋuaŋ ke thɔ̈ɔ̈l aloi keye adau, ku na liu kee kakɛ̈ ke kooi piɛth lɔyic roŋroŋ ke ka kuany ku loi keye adau. Adau ee pol ye puɔɔl në dhuɔ̈k wutic ku dhuɔ̈k baai-yic ëyadɛ̈. Na ye wutic ke ka puɔɔl në riaŋic, yennë bul ku dieer thïn. Ka laai tɔ̈ në wut thok ye cɔɔl alɛi. Na ye baai ke ka ye puɔɔl në tiɔ̈ɔ̈ric, tiɔ̈ɔ̈r yennë bul dieer thïn ka në panoom, panom thɛɛr cï puɔ̈lic. Ku jɔl yaa wut cï kuaath yic tɔ̈ baai. Adau ayennë lënyde guaŋ ke lɔ nhom rɔkɔk ago adau ya nyiɛc jiil apiɛth piny ke cïï wuɔ̈c. Piny aye jiit ka ye keer ke bäär lɔŋtï ku lɔŋë ku tek kɔc ke yic në rou lɔ kɔckɛ̈ wuttï ku dɔ̈ŋ kɔckɔ̈k në wut lɔɔŋë. Yen aye dhuɔ̈k puɔɔl ke wut cï tekic në rou, wut biäk tök ee tɔ̈ lɔŋë ku wut biäk tök ee tɔ̈ lɔŋtï. Yen aye bɛ̈i juëc kɔ̈k tɔ̈ në Pinynhom puɔɔl (thuɛ̈ɛ̈c); bɛ̈i cït man de yï; Western Europe, Southern Africa, Australia, New Zealand, Argentina, and parts of the United States ke ye pol dïït lɔwai ku jɔl ya bɛ̈i juëc kɔ̈k. Bɛ̈i kɔ̈k aayïkï thuɛ̈ɛ̈c (puɔɔl) në rieth-rieth yic (ice hockey) cït man paan cɔl (Syracuse).

Piath adau (adiɛɛr): Piath de adau ee bë mïth cɔk pol, agut abë kɔ̈ldɛn dac cuɔl. adau cie yup miäkduur. Aye yup të cennë ɣɔ̈k lony wutic ku cï dɛɛu ke ɣɔ̈k lony ëyadä, ke dhuɔ̈k aa jɔl lɔ pol në wut thok ye cɔɔl alɛl. Ku të dhuɔ̈k lɔ biöök në dɛɛu rookic ke ka lekɛ̈ puɔɔl panoom ka wun cï kuaathic thɛɛr.

Adau/adiɛɛr ee pol thɛɛr ye puɔɔl ɣɔn në dhuɔk.

Rɛ̈ɛ̈c adau (adiɛɛr): Yen arac në käŋ kee rou; Na moc raan nyin ke ka bïï raan nyinbei, ka cɔɔr raan. Ku na moc diɛɛr raan, ke ka dhoŋ. Ku na moc raan lëc ke ka thoŋ lëc.thumb|144x144px|Adau/adiɛɛr ee thɛɛr ye puɔɔl ɣɔn në dhuɔ̈k
Pinymiök de Adar

thumb
**Pinymiök de Adar** ee pinymiök tɔ̈ lɔŋ löötic/löötpiny dë Malut tɔ̈ Paguot Thudän, aye mɛɛk ke nɔŋic bɛrmiil (barrels) mök  tïmëtïm 276.
Adar ee lɔ̈k de paguɔtbak Malut, acï tääu Kiirɣer kɔ̈u tɔ̈ Pawut Kiir Nhial ku jɔ̈l yaa paɔuɔ̈l Ethiopia.
Kɔc juëëc rɛ̈ɛ̈r thïn aa Muɔnyjäŋ.
Amatnhomɣɔɔc Chevron ayök Pinymök Adar në run 1981, rɛ̈kakën Tɔŋbaai Thudän jɔɔk në run 1983-2005.
Chevron ac loiloi (production) thiɔ̈ɔ̈k tëtuui në run 1984, na kamthinkor ee kënë cök, ke apuruuk akuma Thudänïn jɔɔk yötic tëcieŋ kɔcbaai ku nyopkë ɣööt ku copkë kɔc. Në thök runthiaar 1990, kɔcroor ke Nuer ë Nasir acë akutnhomapuruuk koony bïk cop kɔc wei bïk dhɔ̈l ku ɣäncïcuëëc loi tënë  pinymök.
Anɔŋ rɛn cë jam an duŋɔ̈ɔ̈r ke ɣönënhialic acë wëltuɔ̈c an kɔcroor akuma acï baai 48 cuɔ̈ny ku co kë kɔc wei roor raan  55000 lɔŋ Adar.
Loiloi ë pinymök tɔ tëthiääk kekë  akeu de Thudän ku Ethiopia nɔŋ riɛldït bëi mɛ̈cmɛ̈ckɛ̈ŋ bïkrötjuak lɔ̈k ëbɛ̈n.
China acë tɔ̈ukabëcil (investment) dïtapɛi bɛ̈ɛ̈i pinymiök Adar ku Paguot Thudänic.
Luɔŋɣɔ̈riic de riɛ̈thwïïrmaburuur ë Kenya pan cɔl Lamu ee cï jaamic wëtbë kuɛr kɔk bɛ̈ɛ̈i ë wɛ̈t na lɔ Thudän thïn ku thiöök luɔ̈ŋɣɔ̈riic ë parutic ku görkë wëu juɛ̈c jötjöt ë miök.
Dhiëu Deŋ Leek

**Dhiëu Deŋ Leek** adhiëth akölnïn 15 Pɛitök, 1974. Aye cɔl Jon Dääu aya. Ee raan tööŋ ë dhäk cï määr pan Thudän. Athör ee piërde cï gɔ̈t ruöön 2007 ee cɔl "Nhialic acï dhɔ̈r në ɣook", ku acïk gɔ̈t kekë Michael Sweeney ëtök, ku acï tääu ciɛlic në cäthatïïpeyith [documentary] de 2006 ye gäm këleecëlonpath në rin tööŋkɛ̈ cök. Yaköl yen ee raan luɔi yinyraan tënë kɔc ke Paguöt Thudän. Ruöön 2007 acë Cakcök Jon Dau cak, ye awïc bë  konykïïm waar Paguöt Thudän. Emën, aciëŋ Syracuse, pawut New York, kekë  manyde thok. 

Dau ee dhiëth në kuat de Jiëëŋ në Thudän ye riääk tɔŋ. Ruöön 1987, pande cɔl Duk Payuel (arɔmbaai Duk, pawut Joŋlei) acï apuruk miir Rɛɛnken Tɔŋbaai ë Thudän kaaŋ, në  Rɛɛnken Tɔŋbaai ë Thudän kaam miir ë parut Thudän muk Muthiliim kekë kɔc cie Muthiliim tɔ̈u abaŋ paguöt Thudän. Riääk acë kaacke weer abï Jon Dääu cath yecök pɛ̈i kadiäk bë jal ɣet Pan Abäj ye cïnictɔŋ. Yen acë lɔ rëër Pan Abaköök wun Abäj tënë run kaŋuan. Na la tɔŋbaai bɛ̈n thɔ̈r tëtui aya, go bɛn la kat. Dääu aye raan tööŋ dhäk juëc cï määr Pan Thudän, ku ee cë cath kilomïtïïr buɔn cï kuen ku acë kɛ̈rɛc apɛi yök ne cäthic - cïmën tuaany ku cɔk ku läi ye kɔc nɔ̈k ye yök dhölic agut bë jäl Pan Kenya.

Na ye wäär ruöön 2001, ka Dääu eeye raan tööŋ  kam kɔckor abaköök Thudän 3,800 cï ɣäth Amatnhom Pawut, ku yen aye raan tööŋ kɔckor kam 140 cï bɛ̈i Syracuse, pawut New York. Na cë jal ceŋ tɛ̈ɛ̈në, go man ku nyankën diëc Pan Thudän bë keek ɣäth Amatnhom Pawut, ku wäär luoi thaa 60 nïnkadhorouic në luooi kadiäk, go athörëthök runrou [associate degree] yiëk tënë Ɣöndïtëwut Onondaga ruöön 2001, ku ben yiëk athörëthök në Piöcëmuöökëkälooiröt [Policy Studies] në Ɣöndïïtpiööc Maxwell de Luɔ̈iëmanhbaai [Citizenship] ku Këril de Këdekɔc [Public Affairs] de Piöcëbɛ̈n Syracuse.
Näk Cïnmiɛc Bor

Näk cïnmiɛc kënë e cï ruöp guɔl piny ku nɛ̈k raanbaai ëbën agut mïth, diäär, ku kɔcdït cï thiɔp bï bɛ̈i kɔ̈k thum abï ciën miɛc ë raan dɔ̈ŋ bï kɔc lɔ̈k gɔ̈k rin. Ee cï thɔ̈ɔ̈ŋ ke cï të cït raanbaai 2000 nɔ̈k Bor wär aköl nïn 15 Hɔ̈rbɛ̈kläi, *1991*, hɔnwär thër tɔŋbaai rou ë Thudän.
Kënë e looi kɔc tɔŋ ë Nuɛ̈ɛ̈r cɔl SPLA-Nasir mɛc Riëk Machär Teny kek rïny apuruk cɔl Apuruk Biɔ̈r ë Nuɛ̈ɛ̈r. Aa cï kɔc dɔ̈ɔ̈r piny nhom cɔl AMNESTY International luel lɔn nadä, kë näk kënë cï kë cït raanbaai 2000 nɔ̈k tënë Muɔnyjäŋ.
Na cɔk alɔn cï kek ye luel këya, ka kɔc cï nɔ̈k ajuëc tënë akuën kënë. Na hɔn, run kɔ̈k e ruön wär cök, ka jɔl kë ben thɔ̈ɔ̈ŋ lɔn cï raanbaai 25000 ku të la nhial thou e rin cɔk, të wär cï ɣɔ̈k ken kual tëdä ka cï moc ku acï tɔŋ wɛɛr wei piny den wär cïk puur yic.
Na wär, ka jɔl Riëk Machär Teny teetic këlä: Kë cï rot looi e ŋëën (këkwël) ku lueth. Na ye ruön 2012, ka jɔl lueel thɛ̈i nhom, lɔn le yen abak e näk wäric ku gɛm awuöc de.
Barack Hussein Obama

**Barack Hussein Obama** (dhieth Penëbet 4, 1961) eeyee Bɛnymacbaai de Amatnhom Pawut ku ye tueŋ Apirikä-Amirikä bë ɣonluɔi muk.  Yen ee Rɛnriɛldekɔc. Obama acëtiam në alöc Amatnhom Pawuut kenbɛnymacbaai de 2008 ku 2012 ku eeyee bɛnymacbaai tine Penëtok 20, 2009 agutci Penëtok 20, 2017. Yen acë gääm 2009 Ciin Thiɛgëyic Dɔɔr. 

Ye Bɛnymacbaai, yen acë mɛtrɔt Amatnhom Pawut në Tɔŋ Irak thääb amëëth, wencën baai gjuir be rɔt gël. Yen aya acë thäny në Gël Raantuany ku Coklonŋ Kony Leuɣööc (ye gekë cɔl “Obamacare”) yen acë gër looŋ juëc kony kiim. Yen aya acë coklööŋ juec lööi be loiloi akutnhom cak, bik kuömweu luok. 
Yen acebɛn aa bɛnymacbaai tueŋ be luëël läuic kony tine thieŋ rör, ku cokluɛl pɛn dhɛŋ wët de muuc Sandy Hook School (Panpioc Th(S)andy Hook) ku cööt tine cokëpiny ruääi kekë Kuba.

Obama adhieth në Honolulu, Hawaii. Wun eeyee manhpiööc wäär tenɔŋ Kenya cɔl Barack Obama Sr. Obama Sr eeyee Luo de Kenya cï kɔc këën jääl pan Bar el Ga(z)dhal Thudän në run 1500 wët ë jöt Muonyjaaŋ pandëën ɣɔn jiël kek Duŋla (Dongla) eeyee cɔl Upper Egypt ku ye Kus(c)h aya.  

Maan eeyee tiŋ ɣeer tine pan Kansas cɔl Ann Dunham, yen eeyee dupiööcmanhraan (anthropologist). Obama aa jötënhom tine Columbia Piöcëbɛn (University) në New York City ku lëër panpiööc lööŋ në Harvard Piööcëbɛn (University). Thogë panpiööc ë lööŋ, Obama acë luui tenɔŋ akutmɛtloiweu ë lööŋ në Hyde Park, Chicago. Aa cë guɔ bɛn nhier në wëlëmiir, ku yen eeyee rɛnɣöndïtlööŋ ë pawut në Illinois tine 1997 gutci 2004, ku yë rɛnɣöndïtlööŋ tine 2005 gutci 2008.

Yen acë  köc tine Bɛnymacbaai de Amatnhom Pawuut në 2008 ku ywuit John McCain në alöcyic në Penëthiärkutok ye nin 4. Yök 53% ë cuɛtic. Ku McCain acë yök ke 46%. Obama acë thiëg Michelle Obama jääl 1992. Yen Michelle a nɔŋ anyoothpiööcithök lööŋ tine Harvard Panpiööc Lööŋ (Harvard Law School). Yen Michelle acë luui ye rɛnëloŋ. Aa nɔŋ nyiir kaa rëëu, Malia Ann, cï dhiëth në 1998 ku Sasha, dhiëth në 2001.

Bekätakthook:Pawuut Matiic
Bekätakthook:Kɔc
Lam Akɔl

Madholpiöc [Dr.]  **Lam Akɔl Ajawin** aŋiɛcwëlbääny [politician] ë pan Paguot Thudän tënɔŋ kuat cɔl Shilluk. 
Yen ee dëŋɔrdït SPLM-DC ku ajɔɔk Pɛɛidhetem ye nïn 6 në run 2009.
Yen ee ye raandït töŋ akutnhomdït alathkëër/apuruuk bï kɔc bei (athiɛlei/ SPwLA).
Lam Akɔl adhiëth Pɛɛidhorou ye nïn 15 run 1950 në cirkɔu/wɛrkɔu.
Yen acï piöcthöl në kaktiɔpic/katiɔɔp pan ye cɔɔl London ku ka piööc aben kathum (khartoum).
Lam Akɔl alɔ puruukic/ alathkëric (athiɛleiyic/ SPLA) run 1986.
Në run 1991 këyen jiël athiɛleiyic/SPLA ku mëtrɔt Riek Machar kek ë Gordon kong kuloi kë akutnhom jiec/apuruuk cɔl SPLA-Nasir.
Në runtimtök kubotkadhoŋuan kuthiɛrdhoŋuan kudiäk këdkek geer rin akutden bï yacɔl SPLM-united.
Në Pɛirou runtimtök kubotkadhoŋuan kuthiaardhoŋuan kuŋuan kë Dr. Alaam Akɔl copwei/coproor ë Riek Machar kujɔlɔ bën ye bënythööc në atëktëk bei SPLM/A-united kule mat kek deŋɔɔr apuruuk/alathkëër kecï kemac në John Garang.
Këtenë këyen acï dɔɔr thany kek miirï/akuma ë runtimtök kubot kadhoŋuan kuthiardhoŋuan kudhorou ku kuany keye bënyluɔi jötjöt në Pɛidiäk runtimtök kubot kadhoŋuan kuthiardhoŋuan kubɛt kumuk run kaŋuan.
Në run alïïpkerou ku nyinkerou nhial kë atëtdït/ Dr. Cɔl Lam reecluɔi/muɔluɔi në akutnhom de akutguirmacbai kujul ya randit akutnhom lɔjiklööŋ kek ë apuruk ke kumɛtrɔt athiɛleiyic (SPLA) në run alïpkerou ku nyïn ë pkadiäk pɛithiar.
Në pɛithiar run alïpkarou kunyïn kadhorou kë athiɛlɛm/SPLM mïïtrɔtbei miirï/akuma lkathum/Khartoum, agör kajuëc/kakiith sbï Lam nyuɔc thönyde yic keye bënyluɔi kakaɣeer ku acï riëth guɔp nëke cen be thiɔk kek miirï Arɛɛb (Arab).
Beny akut athiɛlɛm (SPLM) acï yen kuany keye bënyluɔi akutnhommëc ku lɔ Deng Alor thönydeyic keye bënyluɔi kakaɣeer kuye randit athiɛlɛm / SPLM.la ca ftffgds oda

Bekätakthook:Kɔc
Rɔm de Kiir Thobat run 2009

Rɔm de ciir kɔu piny de thobat run aliip ke rou ku dhoŋuan eye thɔɔr kaam kuat Nuɛr Jikany ku jɔl aa Yɔɔmtɔŋ Ee luɛlebaai e kɔc ke thudan (YLKT) ruɛc amaatnhöm ke dit ciɛth riëth wiir ci kuɔny bɛi pɛɛi nin thiaar ku rou pendhetem run aliip ke rou ku dhoŋuan.

Amaatnhöm de bɛɛidit cath riën wiir thiaarou ku dhorou ciir de thobat kɔu lɔ lɔk de Nathir agut lɔk de Akobo, në paguot thudan yic të thiäk kek akeu nyin piny de Ethiopia.
Riëth cath bök ake lui mɛɛt cin kek Amaatnhöm dit luɔibuɔthic cäm e gam  pinynhöm (WFP) ku kony tëcit raan aliip thiaar ku bɛɛt në aliip buɔt ku thiaar diak ku dhic yic ci cuɔp roor bɛɛi ken yic rin e kuɛtkuɛt thaar ci wëi raan bot nyai e pinynhöm.

Riëth wiir cath ebök aci ke dɔm kɔc amëthɔɔr ke Nuɛr Jikany tëmec kamic cit thiaarou ku dhiëc ( 25) nyinic lɔk de nathir ku luel kë bik ke tiic yic rin dɛk kek puɔth wɛt dhɛɛŋ ku nyiinmɛɛc bik cuök lɔ tënë kɔc atɛɛrken lɔk de Nuɛr lɔu.
Nawën ciik riënwiir tök tiic yic go kë cɛɛm yök e rɔt, go kë muc gɔl abɛɛk ke riëthwiir wic bik löny kuer cäthden.
Yötyic aci raan thiaardiak muɔc ɣäntök ku nɛk raan thiaarŋuan tënɔŋ kɔc Yɔɔmtɔŋ eluɛlebaai de kɔc ke thudan (YLKT).
Thon diaar juëc ku miith ci ke luathroor nyinmaac ku ka ci mou epiu aci ke guɛl aländen.
Ku jɔl a riethwiir ke thiaar kudhetem,käk Amaatnhöm de bɛɛidit aci röt yaal cien agut ci  lɔk de nathir,ku jɔl a riëthwiir ka thiaar ku tök akuc të cik gut në tup ku lɔn ci kek diir e ciiric.

Luɔibuɔthic cam e piny nhöm (WFP) acin miëth rac, tëthem ye yen miëth ci rac kë ɣet lɛɛth(kg) aliip buɔt ke dhorou ku thiaardiak ku dhiëc (735,000) ci kony e tuöpic ku riën nhial aci lɛɛth aliip thiaar (10,000) jat lɔk de Nathir.

Bekätakthook:Paguot Thudän
Barack Obama Dït

**Barack Obama** Dït adhiëth pɛi 18 Pendhetem run 1936 ku jiël në pinynhom pɛi 24 Penthiɛɛrkutök 1982.

Barack Hussein Obama Dït eeye raan Afrika piny de Kenya dhienh de Luo, ku eeye dumääcëkäŋ ŋär në miric  (senior government economist) ku ye wun Barack Obama Kor (Barack Obama II), abëëric në bänymacbaai thiaar ŋuan ku ŋuan Amatnhom Pawut piny de Amerika (44th President of the United States of America).

Obama Dït eeye raan kuat Luo ku lejik akëköl piir wënde yiic Nyuöth ke wä [Dreams from my Father] (1995).

Obama Dït athiɛɛk tiŋden tueŋ cɔl Kedhia (Kezia) run 1954 ku dhiëth kë mith kerou.

Obama Dït eeye ran töŋ kɔc cï kuany në luɔilɔteet (special program) bïk lɔ piny de Amerika ɣönpiöc [college] ku leertueŋ Panpiöcëbɛn lɔk de Hawaii.

Eetɛn, Obama Dït acë yök kekë Stanley Ann Dunham, go röt nhiar ku thiɛɛk këröt bïk yaa tik ke moc ku ye tiŋden rou në run 1961 yic këke dhiëth meth, ku ciɛkë bë ya cɔl Obama Kor.

Eetɛn, Obama Dït ku Ann acë rër run kediäk ku puɔkkë  në tim cök lukic (divorce) ku jɛl Obama Dït ku leer Panëpiöcëbɛ̈n Harvard ku nyuc panpiöcbuɔth ku jɔl gɔt aɣet të le ye yɛk Maŋicpiööcithök në Määcekäŋ (M.A in Economics), ku dhukciën piny de Kenya run 1964. Obama Dït acë wën de Barack Kor tïŋ nä tök ke nɔŋ ruön thiaar.

Në run 1964, Obama Dït acë rɔt be nhiar kekë Ruth Beatrice Baker nyan kuat ke Judai Amerika [Jewish-American] cë yök lɔk de Massachusetts piny de Amerika.

Gölgöl de thiëŋden aci kek mith kerou dhieth aɣet ci run 1971 ku puɔkkë në lukic në run 1973.

Obama Dït acë lui tueŋ kekë kɔc akutmɛtloiwëu miök ke këc luɔi guɔ gɔl ke raan määcekäŋ në Genëluɔi ë Jötjöt piny de Kenya.
Eetɛn, Obama Dït acë luɔi tiɛŋ tëde gor juak/ɣäthtueŋ keye dumääcekäŋ ŋör ku ye dulääth (analyst) ayaa në Genëluɔi de Aguɛrëwëu (Ministry of Finance).

Obama Dït eeyee ran töŋ në riënythi de akutmɛt cï kuany rin luɔi lɔteet cï juir në Tom Mboya bïk lɔ gɛt piny de Amerika.

Eetɛn, Obama Dït acë thok wääc ke  bänymacbaai piny de Kenya Jomo Kenyatta, ku lek në gëëric, kän acë luɔi de riök ku rɛɛc luɔiden puɔthciɛŋ [career], acï nyuöc ku gɛt riɛnke athör colic (blacklist) bë rër ke ci lui piny de Kenya ëbɛ̈n.

Obama Dït aci piir de riak  ku guöm dit apɛɛi ku wic bï nɔk aya në gutgut de riëthpiny na diäk ce muɔc guɔp në ɣäntök dit apɛɛi aɣet të jɔl yen thou në gut ciën run 1982.

Bekätakthook:Kɔc
Gɛ̈mgɛ̈m Dɔ̈ɔ̈r Ëbɛ̈nëbɛ̈n

thumb
Gɛ̈mgɛ̈m Dɔ̈ɔ̈r Ëbɛ̈nëbɛ̈n (GDE), aya cɔl gɛ̈mgɛ̈m Naibäca, ee gɛ̈mgɛ̈mcïŋicjäŋ cï thany Penëtök 9, run 2005 në Akut ë Luɛ̈lëbaai de Kɔc Thudän (ALKT) [SPLA] ku miir Thudän. GDE eecï ŋun bë Tɔŋrou de baai Thudän thöl, bë miirlɔckɔc latueŋ pamacëbɛ̈n, ku rɔm aduöök miök. Acïnë thääi ë cueetcëberic nhomlääu ë Paguot Thudään bɛ̈në juir. 

Dhölloi adöör acï Manɔŋriɛl Kaamkiiric Latueŋ (IGAD) dɛɛtic agut cë kɔcrɔ̈ɔ̈mken aa akutpamaac. Dhölëluoi acë yic bɛ̈nëtuɔ̈l gɛ̈ɛ̈mgɛ̈ɛ̈m/amat rɔ̈ɔ̈mde riɛl ku jak, ajuɛr gëlëkan, thökde taaŋ Abiɛi, Paguot Kordopän ku Kiir Ŋök (Blue Nile).

Turuk Parut Thudään acë Paguot Thudan nyääŋthïn Penëtök 8 run 2008. Cueetcëberic acï loi jɔɔk Penëtök 9-15 run 2011 bë theem lɔnë Paguot Thudän luɔ̈ɔ̈ny nhomlääu alɔŋ Thudän, kekë 98.83% në buɔtic de adɛt cuɛt ë nhomlääu. Acï nhomlääu kë ye Paankɔcde Paguot Thudän Penëdhorou 9 run 2011. Thiëëc baai/cuɔl në wɛt Kiir Ŋök ku Paguot Kordopän acï bɛ̈n temkɔ̈ɔ̈u keye bakde tɔŋ lɔctueŋ e lɔ̈ɔ̈kɛ̈yic kam wut Parut de ALKT ku Akut ë Lajik ku Thöŋnhom nɔŋwɛ̈ɛ̈t ke miirciɛl de Kaartuɔ̈ɔ̈m-Thudan
Mary Boyoi

**Mary Boyoi**, kët, malui yith manheraan ku amiööc, ee nyan kuat Murle de Paguot Thudän. Yen adhieth Malakal, Paguot Thudän në ruön 1980, run kadiäk ke tɔŋbaai këc rot jɔk. 
Wun eeye bɛ̈nybaai ë Murle kuye bɛ̈nyapuruk tënë Akut/Apuruk ë Läunhom Kɔc ë Thudän (SPLA/M), ku ye acï nɔ̈k ruön 1989. Wën cï wun thou, go yen ku panden aake cï run juëc looi ë ɣɔ̈n katic Thudän ku ɣɔ̈n amïköök pan Ithiopiya bïk röt gël në thɔ̈r ë tɔŋ. Yen acë la tueŋ kekë kuënde në Kenya ku thɔ̈l abeer anyothökpiöc athör juëc yiic. 
Na ye 2002, ka thɔr luɔɔi tënë kuateluɔ̈i kuɔny pïrmanheraan [humanitarian relief agencies] ɣɔ̈n kith yiic Paguot Thudän. Ee tënë luɔi pïrmanheraan yen ayɔ̈k Mary piathpuöu--kuɔny kɔc kɔ̈k thïn. Mary acë luɔɔidɛn riɛl cïnkëdɔ̈ŋwei loi lɔ̈ɔ̈ric bë ruɛl nyuɔth kajuëc yiic ku kiiu dɔ̈ɔ̈r ku acuil kam kɔcke. 
Na ye 2005, yen acë ABONA Internatianal cak, aguïr ajuëërcïnadhuk [nonprofit organization] loi kuɔny dɔ̈ɔ̈r Paguot Thudänic ëbɛ̈n ku gɛm kuɔny tënë nyïïr ku diäärthii në riɛ̈ɛ̈c ku riääk yiic. 
Na ye 2007, ka jɔk luɔidɛn tueŋ në tiöndhëëŋ, "Cuɛɛtceberic". Zooz, dit në cökwaak kederou de Mary Boyoi, eeye dit riɛl në Lɔ̈ɔ̈r Ŋath Cuɛɛt Thudän (Sudan Vote Music Hope) Pendiäk, 2010.
Bekätakthook:Kɔc