open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Thalpa Kiir Mayardït

thumb|Thalpa Kiir Mayardït, 2007
**Thalpa Kiir Mayardït** (dhiëth në 13 Pɛnëdhoŋuan, 1951) ee ran ŋicwëlbääny paan Paguot Thudän man ye bɛ̈nymacpaan ë Paguot Thudän, gɔl të mään yökë nhomlääu de baai në run 2011. Aŋootëbaai ke kën nhomlääu ee ye bɛ̈nymacbai de miirdït de Paguot Thudän ku ye akony bɛ̈nytueeŋ de Thudän në kaam de 2005 ku 2011.

## Tɔɔŋbaai ë kɔc ke Thudän
ɣɔn në thök de run de 1950, Kiir abï bɛ̈n mɛt në rem de tɔŋ de Anyanya ne tɔŋbaai tueeŋ de Thudän. Në aköl ke amat de Adith Ababa në 1972, Kiir aye bɛ̈nykoor në remde tɔŋic. Në run 1983, ke Dr.&nbsp;Joon Gäräŋ mɛt rɔt apuruuk reec miirdït mɛn ë ke cï ke tuɔ̈c yeen bï ke lɔ dɔk. Kiir ku duŋɔ̈ɔ̈r kɔ̈k ke piny paguot aa cï bɛ̈n kɛɛc wei ku mɛ̈t kë röth rem de tɔŋ cɔl Sudan People's Liberation Movement, kɔc thäär në nhomlääu e Thudän. Në tɔŋ de diäk de baai, Dr.&nbsp;Gäräŋ de Mabiöör a nɔŋ nyinydït në biäk de kä ke tɔŋ ku nɔŋ nyiɛ̈c dïït cï yök në ɣän keerou Amrika ku Thudän. Ku Kiir bɛ̈nymacbaai aye bɛ̈ny ë rou në ye cök ku ye tɛ̈ɛ̈n, Kiir acï bɛ̈n lɔnhial ke ye bɛ̈ny de rem de tɔŋ cɔl SPLA, muŋde SPLM në thon de Dr. Joon Gäräŋ. ɣɔn lööny ë mugärdït piny. Aloop de nyiɛɛi de Kiir në bääny de yic ke ye raan muk rem de tɔŋ (SPLA) në run de 2004 acï akutnhom bɛ̈n duɛɛr cɔk teke yic.

## Nyiɛ̈cwëlbääny de kɔc ë Paguot Thudän
Amat ë gɛ̈mgɛ̈m dɔ̈ɔ̈r ëbënëbën në Pɛnëtök 2005 acï tɔŋ bɛ̈n cɔl akääc. Dr.&nbsp;Joon Gäräŋ acï bɛ̈n kuɛ̈ɛ̈ŋ ke ye akonytueeŋ ë bɛ̈nybaai de Thudän. Në thon de Dr.&nbsp;Joon Gäräŋ cök ɣɔn lööny ë Majärdït ke pɛɛi ye 30 Pɛnëdhorou, 2005, Kiir acï bɛ̈n kuany bï lɔ̈ɔ̈k ë nyinic ke ye akonytueeŋ ë bɛ̈ny ë Thudän ku ye bɛ̈nymacbaai de Paguot Thudän. ɣɔn kënnë nhomlääu bɛ̈n Kiir aye raan nhiaar në rem de tɔŋic ëbɛ̈n në kë kɛ̈ɛ̈c yen ë cök në kecïtäŋ de SPLM yic tënë gɔl ë tɔŋ de nhomlääu de baai ku ye raan töŋ man miiridït cï bɛ̈n ku cïk lɔ ke Thudän.

Bekätakthook:Kɔc
Matïtït

[thumb|[Algeria (2020)]]
thumb|Matïtït Norton
**Matïtït** ee thurumbil yennë kɔc cäth, ke kɔc lɔ tënnë ku tënnë. Yen acïn cok keŋuan cëmän thurumbil, ku yen anɔŋ cök kerou cëmän macircir. Lakin yen anɔŋ mawicwic [motor] cëmän thurumbil. Yen aye kuäth në raantök, ku raanda acï yith në yëkɔ̈u yen matïtït, ku kɔ̈k anɔŋ ɣon yenë ke käŋ jɔ̈t në ke kɔ̈th.

Në run 1901 ke matïtït tueŋ cë nyic luui ë looi në Matïtït 'Indian' në Springfield, Massachusetts. Ɣɔn akut kɔ̈k ke thääth acï looi eya akut juëc eke matïtït looi anɔŋ Honda, Suzuki, ku jɔl yaa Yamaha. Aŋïc Amerikan aa matïtït Harley-Davidson.

Ɣɔn matïtït apiɔ̈lic tënë thurumbil, ku yen apiɔ̈l apɛɛi. Ku yen matïtït acën ka kë gël cëmänë thurumbil. Alänawen ke raan ye matïtït geer ee ɣon tök dac yök të cikë keek röthdëny. Raan ee matïtït gëër ëcëŋ në köt ee nom, ku aläth ee gël guɔ̈p. Ku yen alanh kënë ë raan gël guɔ̈p në ɣantök, nekë näk raan, ku yen matïtït acïï raan gëër en ë gël në yom ku dëŋ ëkenë ayen yic rir bë kuath në yomic ku alierac, në baai nɔ̈ŋ nyïn ke matïtït aye kɔc roth jɔ̈t në weu lik. Kɔc cë lëu bïï ɣoc në thurumbil, ku kɔc juëc cïn weu bë kek ke thurumbil ɣöc a matïtït ɣöc. Në baai ajiekic ku matïtït dït, ku rilke aluɔi bë kɔc yaa wëër ku thuëc në geekic ke macircir ayake puɔ̈l bïkë ke yaa cääth në gëëric ku ka ciin athoorë ke pëën bïkë cek cäth në këdëkɔc.

Bekätakthook:!Main category
Thook Kiir-Piɛnyliɛɛt

thumb
**Thook Kiir-Piɛnyliɛɛt** (Nilo-Saharan languages) aa macthok jam paan Apirïka tëcït 50-60 tïmëtïm kɔc kiir kɔ̈u ku rëër të thiääk wäär Kairi ku Kiir, agut piny Nubia, parut tɔ̈ të cït Karkarou Kiir tuɔ̈ɔ̈m thïn.

Thook aacë röt cuɔt tënë Thäi 17 alɔŋ aban cam paan Apirïka:

Gɔl cök Alijeria leer Benin alɔŋ pacuɔl, gɔl Libia leer Pankɔc Rielde kɔc Koŋo tɔ̈ ciɛl ku gɔl Ijip leer Tandhania a lɔŋ pabak. Akut kabɛ̈t ci meek pankuany ci kuɛ̈ny bei (ka ciënic Kunama, Kulïak, Songhay) Thoŋgai--aye yök tënë Thääi Yam Karou tɔ̈ Thudän ku Paguot Thudän bë lɔ rëët të yee pïu kiir lɔ thïn cï men cïï yen nyooth tök cök rinyiic Kiir-Piɛnyliɛɛt yen ee macthok Pan Apirïka yic--cimen agördïït kiir tɔ̈ Piɛnyliɛɛt ciɛlic.

Joseph Greenberg acë akut cäk ku kueel yene cäät riɛmic macthok athördeen thɛɛr 1963 ke cɔl thoŋ Paan Apirïka yen alaŋic thook liu Nejer-Koŋo, Aproathia ku tëdeen macthok Koithan yeen acïe rɔt ye thɔ̈ɔ̈ŋ kacït Kiir-Piɛnyliɛɛt aathook akut cäätrimic ŋic keek ku ka ci dupiööc thook tïŋ ëbɛ̈n thoŋkuat "Akup Greenberg" yen thook lɛɛi këc gɔ̈t paan Apirïka nyiääŋ thïn. Ayee kɔc ye wɛtde piŋ gam nadɛ̈ ke kee luɔɔi ril ku ka lëu bë looi ɣɔndɛ̈.

Keek akut pankuany Kiir-Piɛnyliɛɛt ë yam luɔ̈ɔ̈p yam Apirïka, cimen amatnhom Pabak Thudän aye tïŋ ke cït rɔt looi tëcït tïmëtïm 5/BC ruɔ̈ɔ̈n këc bänyda dhiɛ̈ɛ̈th amatcialëriɛmic Kiir-Piɛnyliɛɛt adhil nyooth këc luɔ̈p thɛɛr nhialdööt.

Guïïr atɛ̈ktɛ̈k dïït kënë aŋyoot akëc gam kɔc thook, ketɛ̈ɛ̈n Glottolog 2013 anyooth. Tɛk piny athör raancɔl Max Planck panpiööc pan Jermani, aci ye nyiɛc yen mac amɛtmɛɛt Kiir-Piɛnyliɛɛt gut kar pabak Thudän waar aci këër.

## References


Bekätakthook:Piööcëthook
Thudän

**Thudän** ee pan de bɛi ke Apirïka. Rin adööcke Thudän, ka yee pan e kɔc ke Thudän. Genamatnhöm de kee Kartum.

## Nyïny ë piny
Thudän arɔm akeu ke Ijip në baŋ lɔ parut, wärdït Thith në baŋ lɔ parutbak, Eritrea ku Ethiopia në baŋ lɔ parut, Cam Thudän në baŋ paguot, Central African Republic në baŋ paguotcuɔl, Cad baŋ lɔ pacuɔl, ku Libya në baŋ parutcuɔl.

Thudän anɔŋ piny lääuic apɛi në bɛi ke Apirïkayic kedhia. Dɛŋ eëa, në 9 Pɛnëdhorou 2011, pan paguot de kacïb ɛɛ yaa Pamac yam Paguot Thudän. Thudän yen e mɛɛn anɔŋic piny ye 1,862,484 m² ku ye diëŋ (diäk) de pamac ke Apirïka nɔŋ piny lääuic, Kiir ee kuëër në Thudän. Ke ye kä cïka com miɔɔc ë pïu. Anɔŋic thɛ̈i juëc kekɔ c. Na cɔk ëmɛn ci ïamac tɛ̈kic në kam baŋ parut nɔŋic kɔc juëc ke Araabic ku baŋ paguot nɔŋic kɔc juec cieŋ Afrika.

Kɔc ke Thudän aye keek cɔɔl Thudään. Tïmëtïm kee 45 ke kɔc aciëŋ në Thudän. Tïmëtïm ka 4 në keyic aciëŋ në Kartum nɔn ye gɛɛth cimat ke ye. Araabic ke thöŋ adööc de Thudän, ku kɔc kɔ̈k aye jam në thoŋ Nubaa eya. Thök ke kɔcekiir kɔ̈u ke Dïŋlïth, thook juëc kɔ̈k ka yënë ke jam ne biäk wääc Paman apiɛth eya.

Kɔc juëc ke Thudään athek Islam. Kɔc lik aaye Krithiään kɔc kɔ̈k anɔŋ yëth ye ke cɔɔl ya yekike gam në kɔc.

Wënh de Thudän tɔ̈u në ë mɛɛn aye cɔl Thudään Jinih.

Maŋɔ̈ɔ̈r de Thudän ëmɛɛn ke mörŋaknhöm Abdel Fattah Abdelrahmane al-Burhan.


North-sudan.jpg
Elbigrawia Pyramids-Sudan.jpg
Natue in sudan.jpg
Sunset from the village of Deir Sudan, Ramallah, Palestine غروب الشمس من قرية دير السودان رام الله فلسطين.jpg
Street in Khartoum.jpg
Old center Khartoum.jpg


* Wëlthɛɛr ë Thudän


Bekätakthook:Apirïka
Thäkbeu

thumb
**Thäkbeu** ee dhiëth në mïth ku ke mïth ke thuɛ̈ɛ̈t. Yeen ee kuan de beuroor/apiyem. Thäkbeu anɔŋ thɔn ku ŋuɔ̈t. Thɔnde beu aye cɔl nyɔk, ku ŋunde aye cɔl dau, nyɔŋ ci roc aye cɔl biɔc.

Rïŋ de thɔ̈k aye cuet ku ruëth ciɛkke ku biöŋde aye looi ke ye köndök/ajuruk, biɔŋde tik, ku kɔ̈k juic kɔ̈k. ëyadɛ, ciɛkke thɔ̈k aye miɔɔk bï miök bɛ̈ibei thïn. Thök aaye kɔc ye pur ke kɔɔr bïk yaa nyuɛ̈th në walroor ku tiim kä cie kä ye ke puur.

Thäkbeu anɔŋ kɛ̈r ku miɔt ku kɔ̈k aye naŋ pɔr në ke thook. Yɔ̈l thiin de beu ee kɔ̈ɔ̈c ku tuŋ ke ye nom aaye ciil ciɛ̈ɛ̈n, ku nhiɛ̈m de beu ee wau rur.

Bɛ̈ɛ̈r de kɔ̈u de thäkbeu atɔ̈ në kaam de 70 ku 120 cm ku thiɛk de thïmde atɔ̈ në kaam de 45 ku 54 kg.

Ka ye thäkbeu ke cam aye yïï noon, yïth ke tiim, buɔ̈t, mei ke kä ye luɔk ku kɔ̈k juëc kɔ̈k ye cil. Dumɛ̈ɛ̈c ke thök aye thök ku ɣɔ̈k luɔ̈ny abiɔ̈ŋ në dum yiic. Thök tɔ̈ piɛny liɛɛt të cïn kä ye luɔk thïn aaye rem bïk ruëër ëke kɔr apäm de tim tɔ̈ ye tɛ̈ɛ̈n.

Thäkbeu apelnom ku ka piɔl cök. Keek aaye pol/thuëëc/riääŋ bïk päär. Keek aaye ciëŋ në duut.

Bekätakthook:Län
Tonydït

thumb
**Tonydït** (Sudd) ee tony laau në Paguot Thudän cï rɔt mat Wɛ̈ɛ̈rëkuur në Kiir Ɣer. Të cï tooc thiɔ̈ɔ̈ŋic yennë tök kam dïtbëtɛɛm në Pinynhom, ku tooc nɔŋ piu puɔth dïtbëtɛɛm  në Nail yɔu.

Në run juëc, rin walgöök cë ye thioŋic, Tonydït acë yaa agër yee cïn lëu bë bak thïn bï cath në piu nhïïm në Nail yɔu. Në ye kënnë, acë yaa cɔk rilic bë të yee Nail rɔt jɔɔk yök. Në kam bär arët, ee yee yök ke ŋuɛ̈ɛ̈n bë kɔc dhil ë naak, bë piny de Apirïka kuanyic jäl në adɛ̈kdiɛt thok, nyin bë kɔc cäth në wäric bïk Tocdïtic reetic.

Tonydït ee rɔt gɔl në Maŋgala agut tethiök ke aramwëër de Thobat kekë Kiir Ɣer, tethiök yennë kuëërrɔ̈k në Malakal, ku jɔl yaa lɔ pacuɔl në Wɛ̈ɛ̈rkëëu [Bärgädhäl] yɔu. Yen piny thiɔ̈ɔ̈kë acë thɔ̈ɔ̈ŋnhom ku cë thiäŋ në wëër koor thuth yiic atɔ̈ në kaam de 5.5 ku 9.5C aberëpul [latitude] wär tuɔ̈cë piny parut, ku lööm në dïtëpiny yee thëmde 500 km gɔl paguot lɔ parut ku 200 gɔl pabak lɔ pacuɔl në kaam Maŋgala të lɔ paguot ku Malakäl të lɔ parut.

Dïtde ayee rɔt waar apɛi, ku akuënciɛlë juac tënë 30,000 km². Në kër, runkɔ̈k thiɔɔr tënë 130,000 km². Thoth ke pïu yee bɛ̈n Baar de Bïktoria ayee kek yee yenyuɔɔth të bï pïu ke aboor juëc thïn ku yee tën yëndï bïk thiɔ̈ɔ̈ŋ nhom. Cïmɛn nɔŋ Tonydïtyic lal tëk thïn, akuɛɛk, aruɔ̈l ku aguɔ̈t, ku tökërou-yic de pïu ee lɔriär në puörwei në tuɔcyeebor ke runthok ku tuɔcyeebor ke ruɔ̈ɔ̈nëbɛ̈n, të la kalkal cinë pïu juɛr thïn në Tocdïtic ayee kä juëc cɔl ke loi röt—kɔ̈k në kuerlacök ku kɔ̈k në kuercëkaal. Këdït ëtɛ̈ɛ̈n, të kën en kan thök ku cïï lui, ayee Leldït de Joŋlei, cï guiir bë piu ke Tonydït yaa naak, ee rin ku pïu lik bë lɔriär në puörwei ku pïu yee nyaai në wath ë Tonydït juak.

Bekätakthook:Paguot Thudän
Tuanyëcuäny

thumb
thumb
**Tuanyëcuäny** abuɔ̈t ë cuäny but. Dhöl juëc ye cuäny but. Ye wɛ̈t kënë ajuëc dhöl tuaanyëcuäny. Atuɛnycuäny ŋïc keek aa tuanyëcuäny A, tuanyëcuäny B, ku tuanyëcuäny C. Tuanyëcuäny juääc aaye awuɔɔk ke bɛ̈ɛ̈r. Kakɔ̈k aaye thiënthii wuɔ̈ny  kɔc nyuɔɔny, tɛ̈dë keye käm. Thiënthii ayiɛɛl looi, tɛ̈dɛ̈t ke ye bok lëu bï tuanyëcuäny bɛ̈ɛ̈i aya, ku ee juän atuɔɔrbɛ̈ɛ̈i aya.

Tuanyëcuäny aye dëŋ määu bɛ̈ɛ̈i. Kaam raan tök kɔc kaŋuan yiic ye kɔc dek määu arak diäk költökic (nïn yiic nhial ka 10–15) alëu bïk naŋ tuanyëcuäny ye mɔ̈u bɛ̈ɛ̈i.

Wal juääc ku kätiɔɔp alëukë bïk tuanyëcuäny bɛ̈ɛ̈i, yen ŋic apɛi Paracetamol (dëŋ wäl juëc), makenh col, ku kä kɔ̈k. Tuanyëcuäny alëu bï atuɛny kɔ̈k bɛ̈ɛ̈i aya.

## Tuanyëcuäny A
Tuanyëcuäny A alëu bï thiäipiny ë dhöl ë rëmkek raan tuany ë yeen. Cäm wal wïïr ke thith, tɛ̈dë dëŋ ë pïu naŋic awuɔɔk ë lac tuanyëcuäny. Kënë ee rot lai looi pamaac tɔ̈ ciëën ë pinynhom, mukmuk nhom pial ë guɔ̈p ke meec rot wei kä thith yiic ku mïïth këc ke geeth kɔ̈ɔ̈th alëu bïk kɔc kony awuɔɔk.

Të lee raan tuanyëcuäny A, ke dugeelken guɔpic ka käk guɔ̈p tiɛɛtic wei looi bïk thɔ̈r awuɔɔk. Kënë ee ke cɔl alei dugëël guɔ̈p gël awuɔɔk aköldä.

Bekätakthook:Tuany
Tëër ë Thönyëbääny

thumb
**Tëër ë Thönyëbääny** ee thööŋ kaŋ cïï röŋ Dabit Beniop ku D.B. Weith looi ke wat ke kɔ̈ɔ̈th cï ke nyuɔɔth atoockïtic. Wak Pïucïgoi ku Mac acï nyaai George R.R. Martin athör cï röŋ wat ke kɔ̈ɔ̈th yiic, athör tueŋ aye cɔl Tëër ë Thönyëbääny. Acï kïtdɔm ɣön Titanic Studio pan Balfast ku le ɣɔ̈ɔ̈n kɔ̈kiic pan Parut Ireland, cïmënden pan Croatia, Iceland, Malta, Morocco, Spain, Scotland, ku jɔl Amatnhom Pawut Amerïka. Anyuthtueŋ watkɔ̈ɔ̈th aake loi BBO pan Amatnhom Pawut Amerïka në 17 Pɛnëŋuan, 2011, cï tɛ̈ɛ̈kic detem ë ruɔ̈nic, acï bɛ̈n në 26 Pɛnëdhetem, 2016. Awatkɔ̈ɔ̈th aacï tɛ̈ɛ̈kic arak dhorou ë ruɔ̈nic, aacï guiir bï ke nyuɔɔth ruɔ̈n 2017 kek ke tɛ̈ɛ̈kic arak dhorou.

Daiyiim watkɔ̈ɔ̈th aajän bɛ̈idit Westeros ku Essos abeer cï käloi röt liääp kek wël kɔc käŋ thɔ̈ɔ̈ŋ atoockïtic. Jam tueŋ aye kɛ̈ɛ̈k kɔc ë macthok tëër bääny buɔɔth lɔŋ raan thöny wënh ë bääny ë nhom dhorou löökic ke kɔc kɔ̈k ë dhianh ë bäny thäär ë rin nhom lääu, kë ye kek rou kɔc kɔ̈k ë dhianh ë bäny kë cï cuɔ̈pwei aa yë kë theem bïk thooc bënë muk. Anyikol ë diak ee bɛɛn alïïr ruut bï kɔc ŋɛɛny apɛi bɔ lɔŋ pam parut ë kɔc riääc.

Tëër ë Thönyëbääny acï kɔc juëc apɛi ë daai HBO miëët ku kɔc juääc apɛidït yiëk nhiɛ̈rdït. Acï lɛcdït yök tënë kɔc juääc apɛi, a lɔŋ luɔi de, luɔi guɛlic, ku anyiköl, cɔk alɔn ye kɔk kɔ̈k rëër kegup ëpath, akɔ̈ɔ̈k, akɔ̈ŋ wïny ë diäär aacï kɔc thɛ̈l anyiɛɛny.

Bekätakthook:!Main category
Juanmaketh

thumb
thumb
**Juanmaketh** ee tuany awuɔɔk rac apɛi. Käk ye nyuɔɔth apɛi aatɔ̈ juääi, aliir, thiɔ̈k ë puɔ̈u, duɔŋ guɔp, arɛm guɔɔ ku kɔ̈u, ku aɣarnhom. Kit tuany ke nyuɔɔth aapiath nïn ka dhëëc cök. Tënë kɔc kɔ̈k akööl cï kek piath, atuɔ̈c ee dhuk ciëën, ku loi arɛm yiäc rot, ku jɔt riäŋ ë cuëny rot ku lööi dɛ̈l maketh. Na loi kënë rot, ke kuër riɛm rac ku kärɛc rokic aaröt juak aya.

Atuany aye awuɔɔk juanmaketh looi ku aye ŋun ë dhiëër cï raan kac awuɔɔk tɛkpiny. Aa kɔc kek aaye ɣook, läi kɔ̈k, ku jol yaa kuat ë dhiëër. Giɛɛth dït, aaye dhiëër Aedes Aegypti tɛkpiny. Awuɔɔk awoŋ aa RNA kuat ë dhiëër Flavivirus. Atuany alëu bï yic riɛl bï lueel aloŋ tuɛnytuɛny kɔ̈k, tënë jɔ̈k. Yen rot jɔɔk. ërin buk këdiu deet, ke thëm ë riɛm adhil looi.

Riëël path lui loŋ juanmaketh atɔ̈ ku aaye pamat kɔ̈k wïc be kɔc kɛny rïïl. Dhɔ̈k kɔ̈k yeke awuɔɔk, dhëër gël ee wɛ̈t akuënden dhiër kɔc yiëk tuany dhuɔ̈kpiny. Bɛ̈i ŋic juanmaketh thïn buo riɛ̈l acïï ŋic thïn, yïŋ bï tuanny lac yök ku gël abaŋdït akuën arilic apɛi bï tuaany cïï thiɛ̈ipiny. Të cï raan wuɔɔk, kekït töŋ ye nyuɔɔth alëu bï döc yök, acïn dhöl loithok lëu bï ke awuɔɔk tiit. Dhöl ë rou ku yen rac apɛi  ee bɛ̈n bei thonyic ee ɣet abaŋ kɔc tuany këc döc yök.

Bekätakthook:Tuany
Tɔŋ Pinynhom de Röu

thumb|upright=1.25
**Tɔŋ Pinynhom de Röu** (1939–1945) acë tɔŋ ë Pinynhom ëbɛ̈n. Tëdït ë pamaac në Pinynhom, në keyiic pamaacriɛldït ëbɛ̈n, aacë tɛr keye tëk në akuutëtɔŋ karou, Akutcïmäth ku Axis. Töŋ acï thɔ̈r keye "tɔ̈ŋëbɛ̈n", luɛlde pamaac acë känyeyökken ëbɛ̈n looi tɔŋic, agut kä kën dhiɛl yɔ̈ɔ̈mtɔŋ, kacit ɣöötlooikäŋ. Cin de pamaac cë thɔ̈r në tɔŋë-yic, ku wënh cë lɔ thïn, ku kɔc cë thou thïn, aa juëc tëne tɔɔŋ kɔ̈k cë tuöl thɛɛr. Kɔc cë thou tɔŋic në kaam de tïmëtïm 30 ku tïmëtïm 50. Tëdït në keyiic acë yaa kɔcbaai.

Tëdït ë dugɔt aaluel nɔn tɔŋë acë cök jɔɔk të kaaŋ Germani Poland ɣɔ̈n köl nïn 1 Pɛnëdhoŋuan 1939, lakin dugɔt kök luel nɔn cäkë ee cuäŋë Japan lɔ Caina ɣɔ̈n kölnïn 7 Pɛnëdhorou 1937. Të kaaŋ Japan Caina, ke gɛm ë Amerïka acë yaa tääu ë buɔndeɣɔɔc në Japan. Germani acë Poland kaaŋ cök, go Prans ku Amatnhom Panŋaknhom thɔr lëk kekë Germani, go Germani bɛ̈i kök dom Yurop. Në ruon 1941, wënthɛɛr Germani acë  tëdït ë Yurop dom, go Amatnhom Panŋaknhom ëtök döŋ ke thɔ̈r kekë Pamaacriɛl Axis në Parut Aprïka, Wär Mapinyciɛlic, ku jɔ̈l yaa Adɛ̈kdiɛt Atlantik. Në ye Pɛnëdhetem 1941, acë kɔc Axis Thobiyet Yunion cuaŋ, ke cak pinylautɔ̈ŋ dïtbëtɛɛm kathɛɛric. Luɔ̈i kënë abë riɛltɔŋ de kɔc Axis rac apɛi.
Në ye Pɛnëthiäärkurou 1941, Japan acë Amerïka cuaŋ në Adɛ̈kdiɛt Pathipikic kekë ruɔ̈ɔ̈mpiny de Amatnhom Panŋaknhom.

Tɔ̈ɔ̈ŋ Japan acë bën dhuk nhiim në 1942, go tɔ̈ɔ̈ŋ Axis de Yurop aya thiit nhiim ruon 1943 lɔ̈ŋ në Parut Apirïka ku Thobiyet Yunion aya. Yecök Akutcïmäth jɔk bë thɔ̈r la  tueŋ në akeunhöm ëbɛ̈n. Axis aacë kat Parut Apirïka ku ruon 1943 aacë yaa dhil bë Italia kony. Në ye ruon 1944, ke Akutcïmäth kaaŋ lɔ Prans bïk lɔ Germany, të ɣäthtueŋ Thobiyet Yunion ke lɔ thiök në pabak. Germany acë cien jat nhial ku thök tɔ̈ŋ në Pɛnëdhiëc 1945, go Japan tɔ̈ŋ thök kölnïn 2 Pɛnëdhoŋuan 1945.

Bekätakthook:!Main category
Tɔŋ ë Pan Darpoor

thumb
thumb
**Tɔŋ ë Pan Darfoor** ee tɔŋ akɛ̈ɛ̈kdït pan **Darpoor** ë Thudän. Ajɔk rot ë Pɛnërou, 2003 wäär cï Akut Nhomlääu ë Thudän (SLM) ku Akut Thööŋënhom ku Yic (JEM) ke yiic mat bïk thɔ̈r kekë miir ë Thudän, wɛ̈t cï kek ye ŋäny thɛny cï yen kɔc ë Darpoor cië Araap thany nhïïm piny. Go miir ë Thudän dhuk nhom ë tɔŋ thuum yen kuat kɔc Darpoor nhïïm cie Araap. Yen kënë, acï thon kɔc juëc bɛ̈n bɛ̈ɛ̈i kɔc cië apuruuk, ku kuënekɔ̈u bɛ̈ny miir ë Thudän Omer Baciir nääk ë kuat, awuɔ̈c ë tɔŋ, auoɔ̈c diik manhëraan Akut Luk Awuɔ̈c Pinynhom.

Tuɔ̈ŋtök akɛ̈ɛ̈k atɔ̈u apuruuk ku polïth ku jɔl yaa Janjawiit, akut riny tit baai kam kɔc Apirïka cï ciɛɛŋ Arap ke nyaai, ku akut koor kuat cɔl Beduin të parut Ridhegat, ku akut juëc kɔ̈c yɔ̈ɔ̈m Arapic lɔŋ Darpoor aake këc röt mat aliääpic. Tuuŋ alɔŋ dɛ̈t ee yɔ̈ɔ̈m akut kɔc ë ror cïmënë SLM/A ku jɔl yaa JEM cï ke tuɔ̈ɔ̈k ë kuat Muthelem ku aacie Araap, cïmën kuat cɔl Poor, Dhakawa, ku Mathalit. Pamatnhom Apirïka ku Pamatnhom Pinynhom la yɔ̈m dɔ̈ɔ̈r cïk tuɔɔc Pan Darpoor cɔl UNAMID. Na cɔk, amën wäär ye miir ë Thudän ye jai ë baainhom lɔn yen Janjawiit ye kony, anɔŋ kën ye nyuɔth, lɔn na dë kä ye kë kony ë weeu, ku dhɛɛŋ, ku yen.

Yen ë teeŋ guir ku kë teeŋ nak maracageer. Aye thooŋ lɔn na dë kë kɔc cï riäk kë yok ajuëc kä duer tïm buɔt döt, kɔc thou kä kë thou kë, ee tɔŋ, cɔk, ku tuany. Kɔc juëc cï thiɛi wei, ku kɔc cï cuɔp wei acï kök, bïk lɔ wun kɔc guum riääk cä akɛɛth teem kɔth, kënë acï aliääp ku maamdït tet bɛɛi kɔc guop. Colin Powell bɛ̈ny theɛɛr ë biöök wëlalɔŋaɣer Pan Amerïka, acë lueel lɔn riäŋ kënë ku këc baai thuum ka ŋot abï dhiɛl thuum.

Bekätakthook:Thudän
Tɔŋbaai Tueeŋ Thudän

thumb
**Tɔŋbaai Tueeŋ Thudän** (ŋic aya ke yee cɔɔl Yɔɔtwei de Anyanya ka Anyanya Tueeŋ, cë cäk ë rïn ke kɔc ëcë yɔɔtwei) aayee tɔŋ ë gɔl rɔt në run ë 1955 agut run ë 1972 në kam abaŋ ciɛɛm ë Thudän ku lɔŋ paguot ë Thudän, aake kɔr thɔ̈nybääny miirdïtic ku bïk nɛŋ miirkoorden kepɛ̈c. Abaŋ tïmëtïm raan aacë thou tɔŋic ruɔ̈ɔ̈n thiäär ku dhorou-yic, ku bɛ̈ɛ̈r ë tɔŋ alëu bï tɛ̈ɛ̈kic ë mëër kediäk: ajök tɔŋkoor, ku jɔl cɔɔl Anyanya, ku jɔl yaa Yɔ̈ɔ̈mlääunhom Dɔmbaai Paguot Thudän.

Amatdɔ̈ɔ̈r cɔl Tɔŋbaai Tueeŋ Thudän kääc në run ë 1972, ë yee kënë ëbɛ̈n aaye lööny bï ëbënëbën riäŋpuɔ̈n awën jɔk tɔŋ nyaai, ku yenka cë tɔŋ ë reu ë pamac ë Thudän bɛ̈n bɛ cɔ thäär në kam abaŋ parut Thudän ku lɔŋ paguot ë Thudän, mɛn ë gɔl rɔt në run ë 1983 agut run ë 2005. ëye kënë, yenë kaam de run ë 1955 agut run ë 2005 gam akölkɔ̈k ke yee tɔŋtök nuat, cî run kethiëër ku tök ë cïntɔŋ ke lɔ̈ŋ bë biɔ̈k kereu ke tɔŋ tekiic.

Bekätakthook:Paguot Thudän
Bekätakthook:Thudän
Tɔɔŋkuel

thumb
**Tɔɔŋkuel** anyiköt cäthatïïp ŋiëëckäŋ ë daiyiim cï raan cɔl George Lucas looi. Cäthatïïp kadhorou aacï kɔc akut ë luɔi gam aɣeer ke cɔl Lucasfilm Ltd. Ruɔ̈nbuɔt 1950  toc, ku tek piny United International Pictures.

Tɔɔŋkuel aake cï nhiaar apɛidït ë rin tɔ̈ athör Tɔɔŋkuel thïn, video games, television shows, toys, ku kajuëc kɔ̈k. Keek aake cï nhiaar aya bïkke lär aadieer thïn ku nyooth atïïpcath raan cɔl John Williams.

Kek atïïpcath kä, wënh cït raan ye cɔl droids, cï thoŋ Dïŋlïth nyaii (wɛ̈tde yic acït raan), cɔk alɔŋ cïï kajuëc keyiic röt nyuɔɔth ke cï raan. Kaam kɛ̈c dït ku ariɔ̈cdït aatïïpcath a riɛl paal luɔ̈ɔ̈i bï kek kuat abatäu këriëëc ëbɛ̈n tɛm.

## Riel
Abatäu cï looi riɛl, ku ee ciɛ̈t yath ë dhɔ̈l kɔ̈k. Aye gam lɔn nadë ke riɛl kënë ee kat kë pïric. Wël raan cɔl Obi-Wan Kenobi: "Riɛl kënë yen ee ran cɔl Jedaai yiëk riɛlde (Jedaai akut käpïr ë Riɛl luɔɔi ku bïk dɔ̈ɔ̈r, rëërpath tënë kɔc, piinynhom ku ciɛɛŋiic. Ee laar riɛl cï kuat käpïr cak. Ee ɣo kuɔ̈mpiny, rëët ɣoyiic, ku mɛt kuɛl yiic ëbɛ̈n."

Kɔc lëu bïk Riɛl mac kenhïïm aala riɛl kɔ̈k, raan kɔc kuɛɛn nhïïm, käŋ liɔɔp ë täk, ku meek kë bï rot looi. Të kum yïn yïnyin ku boric, ke yïn ayök Riɛl ke cath yïguɔ̈p.

Bekätakthook:!Main category
Wet

thumb
thumb
thumb
**Wet** aye rin amatnhom de wet yennë kerou ke thuëëc/riäŋ në kɔɔi/dön kornyin ka nyïn kal/thuöŋ cïkke wec piiny ke cïkke roor në timkɔu ka ɣän kɔk raan ë thuëëc arët bë kake raan thuëëc kennë yen jot ëbɛ̈n ke biäkden yen wet kennë acë thuëëc në thuëëc kuötic në ruön buot juëc në Pinynhom.

Rin kë aye rinke wet yekke thuɛ̈ɛ̈c në yë thuëëcë ku ka cïn wet cï week thok. Kɔk nyic keek në wetice (mancala Dïŋlïthic).

* Tökkurou aye thuëëc në Pabak de Apirïka në Kenya, Tandhania, Comoros, Malawi cë ke yi Miir Pan Koŋgo ku Burundi ku ka yekkë cɔl Bao la Kiswahili.
* Tökkurou aye thuɛ̈ɛ̈c aya në Paguot Asia jɔk Maldives leer Philippines agut cë Dakon, Ohvalhu, ku Thuŋka ayekkë cɔl Coŋkak.
* Tökkurou aye thuɛ̈ɛ̈c në Parut de Amerika ku ka jol kut arëtic në biäk pacuɔl de Pinynhom ku ka yekkë cɔl Kalah.
* Tökkurou ye cɔl Ashanti ku ka ye thuëëc aya në pinynhom ëbɛ̈n. Awääc të thiin koor në biäk pacuɔl de Apirïka ku Caribbean Oware.
* Tökkurou aye thuɛ̈ɛ̈c në Kyrgydhtan ku Kadhakthtan ku ka yekkë cɔl Toguz Koryool ku Toguz Kumalak.

Acak yaa man nɔŋ yen rin wär buɔt kabɛt (800) ke rin ke wet thɛɛr ke rin kɔk ayekke nyic ëke rin ke ye wet tɔ̈ŋ ë ku rin kɔk aya aye rin ke wet wääc ka cït buɔt ka rou ke thuëëc jöt acikke ciɛl.

## Amatnom de thuëëc de wet
Wet juëc ke tökkurou aye lɔ mat në thuëëc yennë ke thuëëc, kɔc ye thuëëc aye thuëëc jɔɔk në tɛɛn de cin nyic thok de kɔi cëke week thok cït mɛn de ye thuëëc töktök në thuöŋke thuëëc ka tim cë ɣöör. Raan ye thuëëc ee koi/dön kornyin kuen benke thuëëc wat, bɛ̈n de thuëëc anɔŋic nyiɛi de kɔi ëbɛ̈n në thuŋic ciirde nyïn thuɔɔŋic ëke kuany ke cök, ku tiëm ëbɛ̈n të cïn kake raan thuëëc ke yin lööm kedhie në tim cë ɣoor kɔu yic cɔk yaa mɛn wɛɛcë kathii në thuëëc ke amatnhom de mäny de kɔu den ëke matnhïïm.

Bekätakthook:!Main category
Wït jööt yuït

thumb
thumb
Wït ee ariäŋ nhiɛr muɔŋjäŋ aye yɔ̈ɔ̈m cï raan deen tiɛm ayääŋ jɔt. Wït ee riäŋ tööŋ ë raan gɔp cïmënë pätic ku pïïr, wïtpiny ku nyucic ku neerkok ku pɛcic. Ku thuec aaye looi ɣɔ̈ɔ̈n miɛt puɔ̈u-yic, ku aye wëër yic aya. Wït awëër riɛl guop ë kaam kɔc karou (ku kɔc juëc) kɔc wëër aake ye yaa raan ye wek pööl. Yen wën aye them bï tiäm yök. Yeen anɔŋ dhɛ̈ɛ̈l juëc lääu yiic ku lööŋ juëciic ku kathɛɛr ë kɔc ku dhɛ̈ɛ̈l yam. Tëët aa yääŋ acï mat ke tëët toŋiic ye looi ë cïn ke cïn juëër ë apuruuk-iic.

## Kathɛɛr
Jööt ee tɔŋ ë rot nyuɔth ë toŋtoŋ thɛɛr 15, 000 ë nyooth ë ɣäär cï giit Pan Parantha. Kɔc Babilon ku Yijip acï kɔc yuɛ̈t thɔ̈ɔ̈ŋ gueeŋgueeŋ ë panykɔ̈u aye nyuɔɔth agut pööl riäŋ akölë. Athör cï gɔ̈t thɛɛr ë riäŋ të mec tënë kɔc thɛɛr Indian Vedas. Ku ka tɔ̈ athör Iliadic ku Homer acï thɔ̈r ë tɔŋ Turujan ë ruon thiärkudiäk ku thiätkurou ë ruon buɔɔtic aŋööt këc Yecu Keritho dhiëth. Aye wel cï thok Pan Indian nyooth tɔ̈ athör cɔl Ramayana ku Mahabharata ë tëët toŋ ku wït atɔ̈ thïn. Tënë koc thɛɛr Girith wït aloŋ abaŋdït pïïr kɔckenic ku ciɛɛŋdendic. Weer wïtwït acï kɔc rot ye ŋuän ɣɔn juëc yic aye looi ke pol thɛɛr tuuk Olimpik. Roman thɛɛr acï nyɛɛi apɛi yuït Girith, ku acï käjuëc ciek kek rot ye ŋuän nyääi thïn .

Bekätakthook:!Main category
Wɛ̈t de Nhialic

thumb
**Wɛ̈t de Nhialic** (në thoŋ Dïŋlïth "Bible",biblía' wɛt de Gïrïk τὰ βιβλία "athör") ayee akut athör lajik cï keek maatic cï gäm në Judai ku Kërëthänooi. Acin "Wɛ̈t de Nhialic" toŋ eyen romki ku ade Wɛ̈t de Nhialic juëc jiem kek në kuɛɛr juëc tɔ̈u thin. Akuut ke kɔc cï jam, acïk athördït ke piooc de lööŋ ke Nhialic në dhɔ̈l juëc kɔk yiic, ku akööl kɔ̈k aye tɛ̈ɛ̈kic ku mat keek athör, ku nɔn e wël kɔ̈k mat athördït në lööŋ cïmäätic.

Wɛ̈t de Nhialic de ɣeberu (acɔl Tanakä) ade-yic athöör ke thiärou ku ŋuan ku acï tɛ̈ɛ̈kic në adiäk, athör kadhic aacɔl Lööŋwëët (Tora),  Athörtït (Nebiim), ku Athörcïgɔ̈ɔ̈r (Ketubim). Wɛ̈t de Nhialic de Kërëthänooi acit ke thoŋ kekë athör ke thierdhetem ku dhetem athör ë lööŋ ë Kɔc tɛɛr (Protestant) agut te ɣet kek athör ë lööŋ ke cit thierbet ke tok tɔ̈u luaŋ de Nhialic de Ethiopia (Ethiopian Orthodox Church).

Baŋ tueŋ de Wɛ̈t de Nhialic de Kërëthänooi ee Lëk thɛɛr, ku ade yic ke cit athör de Wɛ̈t de Nhialic de ɣeberu thierou ku ŋuan cï tɛ̈ɛ̈kic athör thierdiak ku dhoŋuan ku acï guiir cïïthoŋ athör ë Wɛ̈t de Nhialic në thoŋ de ɣeberu. Arɔm Luaŋnhialic (Catholic Church) ku Luëknhialic Nhiäk (Eastern Orthodox Church) acää athör kɔ̈k mat Lëkthɛɛric, ku aakëc mat athör Nhialicic ɣëbëru. Baŋ ekek rou ee Lëkyam mac ade yic athör thierou ku dhorou, ŋuan eki athör de Wëlpiɛth, Luɔɔi de dutuuc, thiɛrou ku tök athör tok cï gɔ̈ɔ̈r, ku jɔ yaa athör Nyuuth, ku athör e thɔɔn cï gɔ̈ɔ̈r ɣeric.

Në reenken ruɔ̈ɔ̈nbot DBN, ke akutnɔm ke Judai aake ye athör Wɛ̈t de Nhialic "Kacïgɔ̈ɔ̈r" ku ye kike cɔt "Kalajik" ye cɔl ("kitbei akodes" në thoŋ de ɣeberu), ku ye mɛɛn akut de Kërëthänooi aaye Lëk thɛɛr kekë Lëk yam de wɛt lajik de Nhialic cɔl "Wɛ̈t de Nhialic lajik" aya "Kacïgɔ̈ɔ̈r lajik" (në thoŋ de Gïrïk τὰ βιβλία τὰ ἅγια aya η Αγία Γραφή0).

Kekë Aramaic athör thɛɛr de ɣeberu ye cɔl "Tanakä" gät ekɔc në nin mec të cit ruɔ̈ɔ̈nbot 10. Wɛ̈t de Nhialic aatekic në cɔ̈kdït në ruɔ̈ɔ̈nbot  kathier ku diak DBN në raan cɔl Stephen Langton, ku berë tekic në cɔ̈kthii në ruɔ̈ɔ̈nbot  kathier ku dhetem në mony magurgur athör ë gɛ̈ɛ̈r, raan cɔl Robert Estienne ku në ye mɛɛn Wɛ̈t de Nhialic aye jal kuanyic në cokdït ku cokthii cë yeen cɔk kɔcic ë kuɛ̈n.

Wɛ̈t de Nhialic yeka ye yök ke yen athöör töŋ ye ɣɔɔc apɛi në Pinynhom. Aye yök ke cit ciin de tïmëtïm bɔt ke bianabur në ke ye ɣaac ë ruuntok. Yeen anɔŋ kuɔnydït apɛi ë biak de lɔ tueŋ de kuɛ̈n ku gäär ku gän de katheer, ku jɔl nhɔmdït në biak de Pinytheei (the West) te ɣɔn thɛɛr ɣɔn cin ë athör juëc gät biic në makana në ciendït. Athöör tueŋ de wɛt Nhialic ye cɔl "Gutenberg" yenë kee kɔŋ juɔt beyic në makana.

Bekätakthook:Wɛ̈t de Nhialic
Wɛ̈tmääc

thumb
**Wɛ̈tmääc** pamac (ka pawut) ee wɛ̈tcïgɔ̈t ë lɔ̈ŋ man cë kɔc lɛ̈k apath thïn tɛ̈ bë miir dhil luui. Aye lueel tënë kɔc tɛ̈ bï bääny yaa kuany thïn ku kaam ye kek ceŋ keluimiiric, ku tɛ̈ bï lööŋ yam looi ku lööŋ thɛɛr waaric, ku ye kuat kɔc yinda bï yaa cuɛ̈t bïk bääny yaa kuany, ku lööŋyith kɔ̈k ŋu bï yaa ŋuun, ku tɛ̈ ye wɛ̈tmääc lëu bî kɔc waaric.

Wël thööŋ röt aaye tääu miir nhom ku riɛl töu ke kek wɛ̈tmääcic. Tɛ̈dɛ̈t, pamaac man aala miir thanypiny aacïn wëlmääcken theek ka aala wëlmääc rac apɛi man cïn lääunhom yiɛ̈k tënë mïthbaai ku kɔc kɔ̈k aya. Yen bääny kënë aŋic ke cɔl "riɛlnhom" ka wɛ̈tmääc tɔt kɔ̈ɔ̈th. Wɛ̈tmääc ee adhöl bë kɔc mat nhïïm miirmatnhomic.

Wɛ̈tmääc Amatnhom Panŋaknhom (UK) akëc gɔ̈t wɛ̈t tök cimën pamaac kɔ̈k. Wɛ̈tëyic, wɛ̈tmääc ë Amatnhom Panŋaknhom akëc gätpiny ëbɛ̈n acïn. Kɔ̈k aye yök në gäätic, ke jɔɔk ke Gämyithdït ("Magna Carta") ruɔ̈ɔ̈n 1215 ku Gäätlöŋ Yith ruɔ̈ɔ̈n 1689, ku ke mat Löŋluɔi ë ɣönlööŋ thïn. A bɛ̈k kɔ̈k ye yic aa cɔl löŋ ë raan ëbɛ̈n cï ke looi wɛ̈t kɔc löŋ yeem wär run buɔt jääi lɔŋ luɔi ye cɔl lɔ̈ŋ tɛ̈ tädë tɛ̈t löŋ lɔŋ biöth löŋ. Rin wɛ̈t kënë, aye kɔc kɔ̈k lueel lɔn Amatnhom Panŋaknhom ala wɛ̈tmääc "këc gɔ̈t".

Ruɔ̈ɔ̈n  1787 acë Amatnhom Pawut jɔɔk bï gäät wëlmääc ɣäth tueŋ. Wɛ̈tmääc ë Amatnhom Pawut aciek apɛi man cî kɔc ŋuɔ̈t luɔ̈ɔ̈i, ku acï waric arak juääc runiic. Acï looi wär cë kɔclooipiny baairot yök tënë Bɛritɛn. Tueŋ aake la wëljamiic lɔŋ miirmatnhom, acï nalä bɛ̈n waar Wɛ̈tmääc cî kɔc looi yaköl.

Wɛ̈tmääc pan ɣindia yen ee wɛ̈tmääc bärapɛi cïgɔ̈t në Pinynhom. Ala yic wëljamiic 395, watkɔ̈ɔ̈th 12, ku tekiic 22, ku acï waaric arak 100 ku täkac.

Bekätakthook:!Main category
Yäcpou

thumb|
Kömluöök de yäcpou në giɛtruɛl de atïŋkäthithumb|
Raantuany ë döupiuguop rin ë yäcpou.
**Yäcpïu** [cholera në thöŋ Dïŋlïth] ee tuëny kocliäp të ci abuöt Maguat-Pou ye cak. Ee cïnkor yen ayee dɔm. Kït ŋic apɛ̈i eyaa ciith piéu apɛ̈i. Rɛ̈ɛ̈cde apɛ̈i, ciith ee yecök rɛɛk abi raan thou kamkor rin ë döupiuguop.

Yäcpou ee tuany de runthɛɛr. Wëlcigɔt de yäcpou (në thöŋ Sanskrit) aaci yök gölcok runbuɔt yekek dhiec YKD (Yecu Këc Dhieth). Wëlthɛɛric ebën, anoŋ mɛŋbei juëc ku akumpiny de yäcpou ci röt loi.

Abuöt Maŋuat-Pou anoŋ kuat (mecthok) juëc. Abëk ken aa ciék tuëny riliic tene kök. Rinëken, kɔc kök ci liääp yäcpou aa cin kiit é tuany; kɔc kök aa naŋ kiit cie rëc apɛ̈i, ku kök aa naŋ kiit rëc apɛ̈i.

Yäcpou aŋot ye liaap ɣôn juëc de pinynhom. Thöŋkou në 2010 aye luel ula raan kam maliön ka 3 agutci maliön ka 5 aaye yäcpou dɔm ruön thok ebën, ku 58,000–130,000 aathou ne tueny kene ruon ebën. Yakölë, yäcpou aye cɔl aɣuɔkthai. Kuyenaya, agäk apei ne bɛɛi cilatueŋ yiic, aloŋdietde ne mïth yic.

## Ciëk de Yäcpou

Kɔc aa yäcpou yök ne dhel cääm de cäm aye dëk de piu noŋ acuɔl. Kɔc nëk yäcpou aa ciith apɛi, ku abuöt de yäcpou ee rër pïr ne wëric. Ne bëëi latueŋ yic, arakthok, acin liucuol path. Yäcpou ee thiai tälee cïth liäp kek piu ye kɔc kók gem.

Cimënë, täle acuɔl (wëër raan) la ɣet wär ye kɔc juëc gem thin, kɔc aaye yäcpou dɔm täle kek:
*Dek piu ne wär kënë yic
*Cam miëth cik lok kou wäric
*Cam rëc ciëŋ wär kënë yic, tä këc yen ŋiɛc thaal arëk bi abuöt yäcpou nɔk.

1950 Kënë ee yen ciëk ne yäcpou gääk apɛi tënë bëëi cilatueŋ. Kɔc cam miithwiir cimënë juäl bii bei piɛ̈u noŋic abuöt yäcpou ku go tuɔɔc dukan bëi cilatueŋ.

Bekätakthook:Tuany
Thiɔrëɣɔ̈c

thumb|380px|Thiɔrëɣɔ̈c 2019
Käŋkedhiɛ aacïï ɣɔ̈cdɛn ke lɔnhial, wɛ̈t thöŋ nhom keye, ee lɔpiny ë ɣɔ̈c. Wëu aabïï ke göör bïï käŋ ɣɔɔc. Cëmënë abïk ku rap ku tɔŋpiny, ran cïï puɔ̈r dom. Mënyiic ë maacëkäŋ ee thiɔr ë ɣɔɔc them ala wën bë të pëk ɣɔ̈c thïn nyic.

**Thiɔrëɣɔ̈c** ee thëm thëm wëu ke luɔi rac. ɣɔ̈c de käŋ ku luɔɔi aaye wëu juëc göör, ke wëu kë aaye dhuk piny në kë ba looi ku kë ba ɣɔɔc.

Mënyic ë maac ë käŋ ee käŋ deet të nɔŋ raan ɣɔ̈c käŋ, nyic yen thiɔɔr ë ɣɔ̈c. Abë naŋ piath ku rɛ̈ɛ̈c yen thiɔ̈r ë ɣɔɔc.

Ka ye thiɔ̈r ɣɔ̈c bɛ̈ɛ̈i.

Të cïï wëu bɛ̈n të në nyiɛ̈ɛ̈c ë maac ë käŋ (ye wëu ɣɔ̈c ë käŋ eke juak röt arët, ke wëu adhiil ë dhuk piny. Aye, mënyic ë maac ë käŋ kedhiɛ tak, ajuɛ̈k ë wëu ee rɔt juak (wëëth thiɔr ɣɔɔc), aaye ariöp ë luɔɔi ku ɣɔ̈c juak (thiɔ̈r ë ɣɔ̈c) etɔ̈ ë kaambäric ku keek aawääc ka looi röt ë kaam ciekic.

Kë göör ɣɔɔc ëbɛ̈n. Thiɔ̈rëɣɔ̈c aye lueel wëu juec aaye kalik ɣɔɔc. Në jamdɛ̈ të leer ɣɔ̈c nhial arët, kë cïn ë ɣɔ̈c ë käŋ alɔnhial (këɣɔɔc alɔnhial) kän ee tuɔ̈l të nɔŋ mënyiic ë maac ë käŋ të de lɔnhial ë käŋ. Të cien ë ka ye looi ë cin wɛ̈r cinden, kë thiɔr ë ɣɔɔcëwëu ka loi rɔt.

Bekätakthook:!Main category
Yinyëraan në pan Thudän

thumb
Akut kɔ̈k yinyrëaan acï käjuëc gat piny yɔŋ kɔc ku känɛkkuat loi miir ë Thudän ruun juëëc cï bäk.

Të cït tënë 2009 yinyëraan acï luel wutmatic Amerika abaŋloi wut abï yic riel wic kɔc ë rɛɛc yinyëraan ë miir ë Thudän ku Akut Arab thaar cïn loŋ. Tëm ë kɔc awuɔcdït, agut nɔ̈k ë kɔcëtim cï riu kɔu ku kärɛc juëëc kɔk cïk loi.

## Yaŋ ater cïk guïk
Taŋ tooŋ kam ë miir ë Thudän ku akut cï kɛɛc wei, miir ë Kartoum acï gol ë näk kɔl col, ye kë cɔl aya loon, kɔc col guup, cuen ye Darpor, Got, Nuba, Kordopan, kiir col Abiɛi, Beja, ku Nubia aloŋ ë parut ë Thudän, tɔŋ kënë kë cï bën bei thïn, ee lɔɔm ë diaar ë riel, thɛɛt thɛɛt ku näk kɔc col, ku cieec kë kɔc juëëc wei bɛɛi kënë yic , aye mɛk kë wär tënë tïmëtïm kerou ë ruon 2007 acï rot loi bï Thudän cɔl aye thɔ̈ŋ kekë Ruanda kɔc akut lëk. Wël juëëc acï luel lɔn cï miir ë Thudän luëk ë Nhialic ku bɛɛi juëëc cuony aya.

## NɛknɛK ë kuat col pan ë Thudän
Tɔŋ theaar pan ë Thudän acï wäric ë raan cɔl Mukesh Kapila, wuotmatic pinynhom [United Nations] aruuk pan ë Thudän, kënë nɛknɛk ë kuat col wɛt cï miir ë Kartum Akut Arab thaar kë cïn loŋ guïk bïk kuat, col thuumnhïïm pan ë Thudän, të cït të cï Kapila ye luɛl thïn miir ë Thudän aŋic kë loi rot baai, ka acä Akut Arab thaar kë cïn loŋ raac nhom UN, aye thɔ̈ɔŋic lɔn na dë kë raan 300,000 acï nɔk kam ruon 2003 aɣet 2010.

Bekätakthook:!Main category
Yiëth ke Mönyjiëëŋ

**Ciɛŋ de Monyjiaŋ** thɛɛr ku ke ɣɔn ke jiëëŋ de thai akutnam ke Sudan wowic.

1950 Jiëëŋ ëbën anɔŋ ke jak juëc, wëi riil duciɛŋ ee cɛk wëi kök ee Nhialic. Yen aya Nhialic de luät ku Deŋ, ku ee yen ee wëi kadhie kum. Yen acï gam luɔi nu en tënë ciɛk ee käŋ ku bï nyuc ke bï raan ëbën biɔ̈k buɔ̈t ku lääi tɔ̈n pinynam. Nhialic aya aŋiic ke ye jaak, jɔk ku jur kɔ̈k cït akutnam ku Nueer ku Culuk e cɔl Dyokïn.

Deŋdït ayï Deŋ ee Nhialic de luät de deŋ ayï lëu de käŋ, në kuny e Nhialic man Deŋ Abuk, wëi kɔ̈k koony cömku diäär aya keroor theek, ku Nhialic däŋ ee Garaŋ aya në Jiëëŋ kɔ̈k bï yaa Nhialic ekë gël në biäk de Deŋdït ye wëike diäär ke jiëëŋ diir ku röör kɔ̈k eke bï teer. Ku jɔk adhuk të në wëi ke akutnam ke kuakuɔ ɣɔn thɛɛr.

Kɔc ke Jiëëŋ ayï Anyaak ke Aprika theek, në biäk de yath tɔ̈u në këroor yiic. Kɔc juëc thek këroor aye Atemyath, Biar Këroor (Lualdït), ku Maluaŋ, ku Këroor kë ayekë mɔɔc miök weŋ cï thaal baai bï ke yuɔ̈m piɔ̈th, na alë ekë jël lek rooryic. Näŋ de këroor ekë rac apɛi të në kɔc ë ye theek luɔi bï wëi kë adëër lɔ raan nëke.

Bekätakthook:!Main category
Paankɔc Miirlɔckɔc de Koŋgo

**Paankɔc Miirlɔckɔc de Koŋgo**, ee pan ŋic ke ye cɔl Dhäire në run 1971–1997. Yen atɔ̈ cilic pande kɔc col. 

## Kathɛɛr ke Koŋgo
Miir lɔc kɔc ke pande Koŋgo, ee pan tɔ̈ ciɛl piny de kɔc col. Yen aditë pinyde, ku atɔ̈ në kaam ë thiɛɛr ku tök në dïtde në piny ëbɛ̈n. Kɔc juiëc ciëëŋ thïn ciinden aye tïmëtïm kee, në pinynhom 71 tïmëtïm. Miir lɔc kɔc ke Koŋgo anɔŋ Thiëër ku dhuoŋuan në yiɛcden në pinynhom, ku tɔ̈ në akeer ŋuan piny de kɔc col Apirïka, ku ka ye jam në thɔŋ de Paranthai. 

Miir lɔc kɔc de Koŋgo, arɔm akeu kenë ke Paguot Thudän alɔ̈ parut, Yuganda, Ruanda, ku Burundi alɔ̈ pabak, Dhambia ku Aŋola alɔ̈ paguot, ku Panë Kɔc ke Koŋgo ku kɔc ke Aŋola aatɔ̈ Turnhom de Kabinda, ku wär cɔl adɛ̈kdiɛk të lɔ pacuɔl. Alal thok kenë Tandhania  ë lɔ wärdït cɔl Taŋganyika të lɔ pabak. Bai a lɔ ke lɔ wärdiit cɔl adɛ̈kdiɛt a lɔ ke lɔ 40 km acïk nhom të lɔ agör ë  wärdïït cɔl Adɛ̈kdiɛt Atlantik tëëk akeer yic në lɔ Muanda ku ciknhom në 9 km. Lääuic thök kiir Koŋgo män ye lɛp në Guenia yic. Yen atɔ akeer ë rou në juiɛc de kɔc ye Krithanooi tɔ piny de colic.

Bekätakthook:Apirïka
Kil

**Kil** ee läidhiethëmïth [mammal]. Yen anɔŋ muɔɔt [toes] kediäk, muɔtdït në ciɛlic ku muɔɔt kor kerou. Kil ayee kuat tök keyik akaja, maguar, kacigo, ku tapir. Ee koolë anɔŋ mɛ̈cthok kil kedhiëc, ku wäärthɛɛric, anɔŋ mɛ̈cthok kɔ̈k. Në mɛ̈cthok kedhiëc ye anɔŋic ee koolë, mɛ̈cthok kerou aa tɔ̈ Aprika ku mɛ̈cthok kediäk aa tɔ̈ Paguot Asia.

Läi de kuatëkil aa lääiënyuäth, aa dït apɛi (kil ee tök në lääiënyuäth dïtbëtɛɛm, ku athiek ë kil mɛ̈cthok ëbɛ̈n alëu be yaa 1000kg ku tëkac), anɔŋ  guop biɔ̈ŋ dhil kecit (1.5–5 thm [centimeter]), looi në mɛ̈tmɛ̈tic kolajen [collagen], ku nyith thiin (400–600g) në läidhiethëmïth dïtic, ku tuŋ dït. Kek aa lac nyuäth yäär, lakin të lëu rɔt, aalëu bïk miëth ril cam ku waac yänydenic. Mɛ̈cthok ë kil në Apirïka acïn thok lec tueŋ, ku ee miëth tet yethook; kënë acïï cït läi kɔ̈k kuatdenic.

Kɔc aa kiɛl nök rin tuuŋken. Tuŋ ë kil aye ɣaac ku ɣɔɔc thuŋcolic, ku ayee looi në ceŋceŋ kɔ̈k keye kene dhëŋ ku wal ë mukciɛɛŋthɛɛr [traditional]. Asia Pabak ee thuuk dïtbëtɛɛm në tuuŋ ë kiɛl. Theemic, cin de tuuŋ ë kil athöŋ ke cin de mïlaŋ thuukcolic. Kɔc aa tuuŋ kil guur ku camkï abiik, rin yekeke tak ku gam lɔn bïï yen tuanytuany nyai. Tuuŋ aa looi në keratin, ee wëëth tök ye nhiɛ̈m looi kekë riöp. Mɛ̈cthok kerou de Apirïka ku këde Sumatra anɔŋ tuuŋ kerou, ku kil de India ku këde Java anɔŋ tuŋ tök. Akut Pinyëbɛ̈n bë Käŋpinynhom Kony, ayeke luel lɔn mɛ̈cthok kil kadiäk aa awicthum [endangered] apɛi, ku aa wic bïï ke tiit tënë ajooŋ ee yiep läi.

Bekätakthook:Län
Ŋiɛ̈ckanhial

thumb
**Ŋiɛ̈ckanhial** (astronomy) ee piööc ë nyiny ë käŋpinynhom. Ee piööc ë këriɛ̈ɛ̈c ëbɛ̈n tɔ̈ abaŋbiic ë liɛuyic ë Pinynhom. Apiööc kɔc ka ye piny mer tɔ̈ nhial, cït kuel ku tïmtïmkuɛl, ciër, pɛ̈i, kurnhial ciërayɔ̈ɔ̈l, ku luät, ku ka ye röt looi, cït kueldïït ë yic pätëruɛl, gamma ye ghɛɛr keer, riɛl atiɛktiɛk thii tɔ̈ nhial anɔŋic piööckatiɔɔp ku piööckätɔr. Athiääk kë piööc gɔ̈c ë käŋ, ye gɔɔt tɔ̈ aliiric, ku të ye ka tɔ̈ aliiric röt waar thïn.

Ŋiɛ̈ckanhial ee piööc töŋ piööc ŋiɛ̈ckäŋthɛɛr kɔc wɛ̈ɛ̈r thɛɛr aake ye kuɛl ke ŋɔ̈ɔ̈r ë cäthdɛn yic, ku ye kë nyic ye niin bïï kek kɔ̈thkɛn puur. Ŋiɛ̈ckanhial athöŋ ke piööc de katiɔɔp ë kuɛl. Wɛ̈ɛ̈r jɔɔk ë ruɔ̈nbuɔɔt thiɛ̈rrou, anɔŋ piööc ë ŋiɛ̈ckanhial kerou, daai ku tɛ̈ktɛ̈k ë ŋiɛ̈ckanhial. Daai ë ŋiɛ̈ckanhial ee luui atïŋtëmec ku adɔmtiip bë daai ku tïŋ biäk ë kuɛl, tïmtïmkuɛl ku käŋ ë ŋiɛ̈ckanhial. Tɛ̈ktɛ̈k ë ŋiɛ̈ckanhial ee luui akuenkäŋ ku këcëkäär makuɛ̈n bë kë bë rɔt looi nyuɔɔth keek karou aaye dac luui ëtök, tɛ̈ktɛ̈k ee meek kë bë rɔt looi ku daai ee nyuuth të ye kë cë meek rɔt luɔɔi thïn.

Ŋiɛ̈ckanhial acë thöŋ ke piööcëkuɛl, gɛ̈mgɛ̈m ë kuat ë kuɛl ku ciër alëu bë pïr ë raan waar.
Ɣɔɔc de kɔc në Thudän

thumb
**Ɣɔɔc de kɔc në Thudän** acë jɔɔk thɛɛr tueŋ agut cë wään thiökkë në run de 1983, agut cë run de 2005. Toŋ de rou de kɔc ke Thudän në këde ɣɔɔc de kɔc në jɔɔr kuɛt juëc ë kɔc ke lɔŋ lɔ piny de kiir de lil ake cïkke ɣɔɔc ku bïkke läär në ɣän ke parut de Aprika bïkkë lɔ lui ku ka ke cïkke nyuöth në kɔc ke Nuba, Yijip, Berber, ku Arap.

Gol në run de 1995, koc juëc ke ajuɛɛr de yiiny de raan ake cï bɛ̈n bïke bɛ̈n nyooth në biäk de toŋ de rou de Thudän, cëmɛ̈n de yic ku jol yaa kɔ̈k në thaa de toŋ ke miir dïït de Pan de Thudän ake mɛt bïkkë ke cin mat në riɛlden në këde kɔc ye ke ɣaac gokke lööm në kɔc ke riɛl Pan de Thudän ke ye biäk de toŋ kaamden kennë SPLA ke cïï miirdïït yök ke niɔp në biäk de löŋ në kam de pɛ̈c de kɔc gokkë kɔc niɔp cë toŋ ke thiai roor yaa kuony. Ku loi kë bɛi ke mïth abɛɛr.

Aya wɛt de acë bɛr bɛ̈n ënɔŋ kɔc ke pinynhom kë cïkke yök ke keek ke yï miirdïït mac baai acë röth mät ë toŋic ku jɔl yaa kɔc cë jääl në miirdïït mac baai-yic man jɛ̈ɛ̈r SPLA ëke nɔŋ gup awäc në näŋ de kɔc niɔp na cok thon de kɔc niɔp cï miirdïït mac baai agut cë kɔc ke riɛl (apuruuk) cëman kɔɔrë ye ku jɔl yaa käjuëc rac cë röt looi ŋɛ̈ɛ̈r ɣɔɔc de kɔc keek ɣɔn cennë ɣɔɔc de kɔc lɛk kɔc ke pinynhom, ke näŋ de kɔc acë bɛ̈n kɔc në ruɔ̈n de 1926. Ke kɔc ke miirdïït de Thudän acïkkë bɛ̈n nyic mɛn nadë ke ɣɔɔc de kɔc aaye töŋ de biäk de toŋ thɛɛr, ku kɔc aake cïn gël de röt.

Cë luɛl de ɣön de gäär de agörde lil, go pɛ̈cde kɔc ku näŋ de kɔc jɔl kɔ̈ɔ̈c në ruɔ̈n de 2002, na cok yaa man ku cë kuɛ̈n de kɔc cë peec goot në pɛ̈cic.

Bekätakthook:Thudän
Ɣɔ̈k

thumb|Ɣɔ̈k
thumb
**Ɣɔ̈k** ee wɛ̈t ye nyooth kuat de läi ye dhiëth në meth, ku ka ye kuat ë Bos. Ɣɔ̈k aade yiic, thɔ̈n, miöör, dɛɛu ku miöörkor thiikor ku ɣɔ̈kdït ë ŋuut. ɣɔ̈k aye kuat dïït de läi ye ke mac thöŋ cok. Keek aye kuat yam ŋic ke cɔl Bovinae.

ɣɔ̈k juiëc aye kuat läi ye nyuɛ̈th wɛl, ku ye dhiëth ë mïth, nɔŋ miɔt ke rou ku ka nɔŋke yäc ke ŋuan tɛ̈kic. Yanye acë looi ke bï bɛ̈ɛ̈r wal ya kuɔny. Ɣɔ̈k alëu bïkï nhïïm nɔŋ tuŋ ku acɔ̈t cït të cënë ke cak thïn. Tuŋ aye cil bei në nhomic në yïc nhïïm nhial ku ka piɔlic në cil nhial. Akööl kɔ̈k aye ciil piny. Akööl kɔ̈k ɣɔ̈k aye mac tëtök në duutic në wut. Thon alëu bë ɣɔ̈k juiëc dhiëth në runtökic ku alëu bï dhiëth në mïth kerou eya. Daau/dɛɛr aye nɔŋ cök bɛ̈r ril, ku ka ye tɔ̈ në kaam koor ku gokï cath ke cenë ke dhiëth agokï ɣɔ̈k kuany cök.

Ɣɔ̈k: ɣɔ̈k aye cieŋ ke kɔc në ɣän juëc ke pinynhomic, yïï Authtralia ku New Dhïland yenë eka cïnic ɣɔ̈k. Ɣɔ̈k aake tɔ̈ ɣɔn thɛɛr cït ruɔ̈n 7,000. Ayenke ca, rïŋ, cäth, gɛ̈tënyin ku riɛl yök ënɔŋ keek.

## Piöcëpïr
Ɣɔ̈k aye yök në Pinynhom ëbɛ̈n ku ka liu ɣän mec cït Kanada ku Ruuthia, agut të cïn piu de Authtralia. Pandïït töŋ cënë ɣok yök thïn, ee Antarktika. Ɣɔ̈k awääc në kɔ̈ɔ̈cden dhienhden, cïïtken ku ɣän ye kek mac thïn. Ɣɔ̈k ke Bos Indicus cït man de dhiënh ɣɔ̈k ke Brahman alëu bë ke yök ë ɣän kɔ̈k. Ɣɔ̈k ke Bostaurus ku Aŋue keek amec të tuc ku të lir eya däŋ. Cök dïtë käärken apiɛth në cäth ke në pinyic ku të ɣɔ̈n ɣer yeke nyuäth ë wal. Nhïïm juëc kum dëëlken, aye cil ëke bɛ̈r arëët në pɛ̈i ke rut.

Ku ka nɔŋ dɛ̈l dɛ cï rɔt juak ye yen cɔ̈k luuc guɔ̈p. Aye dëël cï röt juac nyuɔl wei në pɛ̈i ke këër bïk röth juiɛr pɛ̈i mäi.

Bekätakthook:Län
YouTube

thumb|YouTube
thumb
**YouTube** ee dɛɛië amatnom ɣɔ̈nkenuëët yee kɔc jɔtnhial, ŋëmkë, ku rɔmkë dɛɛiëke. Dɛɛiëke aalëu bï ke them, ku thɛɛ cennëke dɛɛië ɣoi aaye tääu në biäk. Ëmɛɛn, wënhcaath (akut göörë wël) yen anɔŋ youtube ku ye luɔ̈ɔ̈i. Dɛɛiëke kith yiic aa lëu bïke tääu ë ɣɔ̈nkenuëët yiic. Youtube agɔl në pɛɛi de rou ye cɔl Kol, 15 2005 në kɔc keediäk ëke kɔn luui në Paypal.

## Pëën
YouTube acï pëën në thukuul juëc në kë yen mïth thɛlwei bïk lɔ göör në dɛɛiëke rac në makuëënic kä lëu bïke gɛ̈lwei në kä piööcë ke yiic, cï mɛn cïnnë ɣɔ̈nkenuëët ke ciɛɛŋ ku ɣɔ̈nkenuëët ke thuëëc thiëëk thook në ye töŋë. Ku në mëër nhial wär thukuul (Ku në ɣän ke luɔɔi) agut Mirii kɔ̈k aa cï Youtube gël në kɔc në Pamɛɛc ken yiic, ku kë yekë tak awääc.

## Lööŋ ke luɔɔi
Cï mɛn de lööŋ ke luɔɔi de ɣɔ̈nkenuëët, kɔclui aalëu bïk jɔtnhial në kä dɛɛiëke tënɔŋ keek päl tënɔŋ raan ë yicëgɔ̈t ku kɔc tɔ̈ në dɛɛië yic. Guëëc, riäkguɔ̈p, jöör, ɣɔɔcwei, ku dɛɛiëke nɔŋ yiic duɔ̈nyëlöŋ aalëu bïke gël në jɔtnhial. Mëjɔtnhial ee Youtube gäm päl bïk gɛm biyiic ku waar kë dɛɛië cïmɛn kɔɔr kek yeen ku kaa cïn päl të cïï mëjɔtnhial dɛɛië wuönywei në biäk. kɔc aalëu bïk daai në dɛɛië në biäk ku kaa kënnë pɔ̈l bïk dɛɛië tɔ̈ɔ̈u Kompiötaai ken yiic.

Bekätakthook:Arekwël
Yoweri Muthebeni

thumb|Muthebeni, 2015
**Yoweri Kaguta Muthebeni** ee cï dhiëth në 15 Pɛnëdhoŋuan 1944. Yen ee raan ŋic käkë bäänyde baai ku ye bɛ̈ny ke miir ke baai de Yuganda thɛɛr në 29

Pɛnëtök, 1986. Muthebeni acï mɛt në kɔc cï kɛɛc wei-yic, kɔc ke cop bääny de Yuganda Idi Amin ruɔ̈n 1971 aɣet cï 1979 ku Milton Obote ruɔ̈n 1980 agut 1985, ku parut de Yuganda akëc nɔmlääu kɔn yök.

Muthebeni acï nomlääu bɛ̈ɛ̈i ku lɔ tueŋ pɔth de pïïr nɔŋ pawut ëke cï cɛ̈ŋ në tɔŋ juëc ke ye kɔc cï kɛɛc wei looi ku tɔŋ baai, ku bɛ̈nde acï tɔŋ riilic arɛ̈ɛ̈t nyuɔth bï tuɛny cɔl HIV/AIDS bï nyic na Apirka. Në ciɛl ku gölde ruɔ̈n 1990s, Muthebeni acï door në kɔc Pacuɔl ke raan töŋ de kɔc jɔk ke bääny ke Apirka, ku bäänyde  acï yiic laŋ kärac, në ciën rɔt mät toŋbaai në paan DRC miir de Koŋgo ku bar dït de Koŋgo yen ciëŋ këk thïn. Kɛɛc wei de Koŋgo ku në Apuruk de Nhialic acï kuɔnyde pinynhom de kɔc rac bï të yenë käŋ looi thïn gɛ̈knhom ku thiëëc de baai në ruɔ̈n 2005 ku wɛ̈ɛ̈r cinë riel määc waric ku cot kaam de miiric bï cïï lëu bï cuɔt tueŋ kaam de miiric tënë kɔc wicen në lɔŋ baai ku kɔc aɣɛɛr.

## Pïïr thɛɛr ku piööc
Ee dhiëth pɛɛi nïn 15 Pɛnëdhoŋuan, 1944 në Nthuŋgamo, në Gɛ̈lde Yuganda-yic, Muthebeni ee ran tɔ̈ŋ kɔc ke Banyankole akut ke kɔc ke Yuganda, rin ë wun dït aye cɔl Muthebeni, luɛlde ee mɛnh raan yic në dherou, nëa tɛk de dhorou yɔ̈ɔ̈mde muɔr ŋaŋnhom de Apirka guuk. Kënë yen aye ruɔ̈m piny de apruk ke kɔc ɣer të wën cï kɔc ke Yuganda luɔ̈i në tɔ̈ŋde de rou de pinynhom.

Bekätakthook:Kɔc
Rɔu

thumb

thumb
**Rɔu** ee ländhiethëmïth dït tɔ̈ Apirïka  ye lac nyuäth ë wal. Ee töŋ de mɛ̈cthok ye-yic rou ke kuɛɛt ke Hippopotamidae-yic ŋuɔt ke kek pïïr ee koolë. Macthok dɛ̈t ee rɔn makurciek. Thëm ë rɔu ee 3,000-6,000 kg, ku yen ee ländhiethëmïthpiny de diäk dïtarëët në theemë, në akɔ̈ɔ̈n ku kil ɣer cök. Rɔn ë Yijip akoor në röth kɔ̈k. Rɔu ee länmuotmarou [artiodactyl, hooved animal with an even number of toes) thiekbëtɛɛm aya. 

Rɔu ee  län ë pïuiic abak—nacɔk aa mɛn yen lac cieŋ aɣer, ke kaamdït aye looi
wɛ̈riic ku baauiic të yennë thön yeke dun ë ŋuut ku mïthken ŋɔ̈ɔ̈r ë ŋuɛ̈ɛ̈ŋ nɔŋic 5 agut 30. Në akölic, ke kek ye tɔ̈ në pïuiic ka në tiɔ̈kic agokï gup liɛɛr. Kek aa dhiëth mïth ke röth në pïuiic ëya. Na ye nyianyaköl, ke keek aabɛ̈n bei në pïuiic bïk lɔ nyuäth wal. Röth aawic ke bïk loŋ pïuiic ëtök, lakin keek aa nhiarkë bïk lɔ nyuäth kepɛ̈c. 

Rɔu alɔ guöp buɔ̈rbuɔ̈r ku adït thok ku lec, ku yen adur guɔ̈p ciɛ̈n nhïm, ku ke ciek kuɔ̈l.  Nacɔk nɔ̈ŋ yen kuɔ̈l  ciek ku cuɛi dhiil, ke rɔu alëu bë aŋuɔt ke wɛ̈r raan në kat. Röth kɔ̈k aacë riŋ në 30 kmh në kamcekic. Apirïka Ruëlëpinyliɛɛtic [sub-Saharan] aanɔ̈ŋ röth käcït 125,000 aɣet 150,000. Dhambia (kacït 40,000) ku Tandhania 20,000-30,000) aanɔ̈ŋ röth juacbëtɛɛm. Röth awicthum ɣɔndeceŋken rin kek ayee keek yɔ̈ɔ̈p në luɔ̈ɔ̈t rin rïŋden ku lecden bë tuuŋcïguaŋ looi. 

Rɔu ee lac cɔl läŋ töŋde läi racbëtɛɛm në Apirïka. Röth aa ŋeeny arët tënë kɔc, ku aaye kɔc lac kaaŋ  në riëthiic wïïr ku aɣer, nëpath të cin wɛ̈t. Ŋeeny de rɔu kënnë ee bɛ̈n të cï kɔc röth cuɔt  arët në dɛɛuken lɔ̈m. Röth aaye mïthken gël arët,  ku aaye lac riɔ̈ɔ̈c  lɔn bï kɔc akɛ̈ɛ̈lken nyɔ̈ɔ̈k.

Bekätakthook:Län
Pawut Lol

Pawut Lol|thumb|250px|right
**Pawut Lol**, Lol ee pawun töŋ ë Paguot Thudän kathiɛ̈roukubɛ̈t (28)  wäär cii bɛ̈ny Kiir yam akölërou, ruɔ̈n tiim kaarou kuthiärkudhiëc penëthiɛ̈r 2/Kön/2015. Pawut Lol atɔ̈ lɔ̈k ë Bahr el Ghadhal abaŋë parutcuɔl ë Paguot Thudän. Pawut Lol athiök kepan yee cɔɔl Paankɔc Ciɛl de Aprika abaŋë pacuɔl, Thudän abaŋë parut, pawut Awiel abaŋë pabak, ku pawut Wau abaŋë paguotbak.

Waar thɛɛr akölë 2/Kön/2015, bɛ̈nymacbaai Thalva Kiir ë Mayärdït aci löŋ yam löŋ bë Pawuut thiär ci gɔ̈t wëlmacyic tekiic arak 28, ago naŋ Pawut thiärkubɛ̈t. Pawuut juɛ̈c tɔ̈thin yakölë acii ketekthook ë kuɛtkuɛt. Pawuut kɔ̈k cit Pawunë Lol aa cieŋ kuɛtkuɛt kuɔ̈t cimin Dinka ku Partit. Pawunë Lol ee pawun töŋ ë Pawuut wäär cii piac yam. Kiir aci ye nhom bɛn tak ku ɣɛ̈th löŋ den wär ci yam në ɣönëlööŋ e rin bëlöŋ kënë gätpiny ku bë wëlmac waar yic.Naa wën lɔ pɛi ë thiɛ̈rkutök bɛ̈n, go kɔc ɣönëlööŋ de Paguot Thudän bɛ̈ny Kiir yiɛ̈k riɛl bi yenke Pawuut yam cak. Raan yee cɔɔl Ridhik Dhakariya Hathan aci jal bɛn kuany bi yaa bɛ̈nypawunë Lol në penëthiär kurou, akölë 24 ruɔ̈n tiim karou ku thiar kudhiëc.

Wën cinë yeen tɛ̈ɛ̈mbei, Pawut lol aci jal bɛ̈n tekic bi yaa arɔ̈mbɛ̈i kaa 11, ku keek aye abaŋë 180 arɔ̈mbɛ̈i tɔ̈ pan ë Junub Thudän abɛ̈n.  Keek arɔ̈mbɛ̈i kaa 11 käkë, anɔŋ Eri, Gomjuer Pacuɔl, Gomjuer Pabak, Korok Pabak, Korok Pacuɔl,, Kuru Majakbai,  Marialbai, Malual Parut, Malual Calic ku jɔl yaa Ringi.

Genamatnhom de Pawut Lol aye cɔɔl Raga, Paguot Thudän. Raga yen ee pen ditbetɛɛm në Pawutic, ku yeen aaye cieŋ kɔc juɛ̈c apɛi tine Pawut thɛɛr wäär ye cɔɔl Wɛ̈tḧɛ̈n Bahr El Ghadhal. Pɛn kɔ̈k tɔ̈ në pawunë lolic aye Gothiŋa ku Deim Dhubeer.

Translated by Joseph Makuur Gai Lueeth MBBS.

Bekätakthook:Paguot Thudän
Maikel Jakthon

thumb|Jakthon, 1988
**Maikel Jakthon** (Pɛnëbɛ̈t 29, 1958 - Penëdhetem 25, 2009) ee ye raankët Amërika, magɔ̈tdiɛt, maguirwëëth de akuutëdiɛt, adiër, maguirëdiër, ku keluɔicuɔt yen ariäŋtiön aŋicbëtɛɛm ku tiambëtɛɛm käthɛɛric. Eeye cɔl Muɔrŋaknhom de Pop. Ee aŋic pinynhom ëbɛ̈n në cieŋ kɔ̈k në runthiäär ŋuan ku täkac.

Jakthon acë jɔk nyuɔ̈th kɔc nhiim kekë määthkedïït Jakï, Tïto, Jɛ̈rmën, ku Mälon në Jakthon 5 1964ic. Në 1971, go luɔiciɛŋ yetök jɔ̈k. Yen acë akutëdiɛt yee ɣɔɔcbëtɛɛm käthɛɛric looi, ye cɔl *Thriller,* në 1982,  ye nɔŋiic diɛt aŋic “Beat it" ku “Billie Jean”. Acë abëk 110 tïmëtïm ɣaac Pinynhom ëbɛ̈n. Akuutëdiɛt ë Jakthon, nɔŋiic *Off the Wall* (1979), *Bad* (1987), *Dangerous* (1991) ku *HIStory, Past, Present and Future, Book I* (1995), aa kuɛn aya tök kaam akuutëdiɛt ɣɔɔcbëtɛɛm Pinynhom. Acë akutëdiɛt de tënëdöm akär ɣaac, ye cɔl *Invincible*, në 2001. Rin thïmcäthatïïp de tiöndhëëŋ ku lɔ̈ɔ̈r në kɔcdaai tueŋ, acë ŋic ë diërderot. Jakthon aye tak rin möckɔcdït ku jɔ̈ɔ̈kdemɔ̈ɔ̈c në juɛ̈rëwëu de lonëmiɔ̈c tënë kɔc de agɛ̈tnyin. Jakthon acë pinynhom caath tënë leerëɣäänguir ye thiek piuɔ̈nëpathde.   

Käk ciɛŋke ku pïïr de Jakthon, nɔŋiic gɛ̈rërɔtde, riëu, ku mukërɔt, acë awëëcwël looi. Acï gaany lëëthëmiith, lakin awääcthok acï mat tɛ̈ntök në lukic aɣeer. Jakthon acë thou rin bɛrtëde de propofol në Pɛnëdhetem 25, 2009 awään cen naŋ kɔ̈ɔ̈cëpuɔ̈u. Në Penëdhorou 7, ee nɔŋ tol ë Jakthon. Ee nyuɔth në atuɔckït, ku raan 2.5-3 tïmëtïmdä acë tiŋ. Yen acï loi keye tol ye kɔcdaai juacbëtɛɛm cïgöt. 

Bekätakthook:Kɔc
Miir

thumb
thumb
**Miir** ee län Apirïka nɔŋ käär ë dhiëth mïth ku ye cök ŋuan, yen ee län bäär arëëtic ku ke län dïït arëëtic ye wal bɛ̈ɛ̈r (bë wal ŋɔk ku beer keek nyieei) në läi tɔ̈ në tiɔnhom.

Ku në aköl thɛɛr (aköl cïwan), ke kee nɔŋ läi kɔ̈k kee dhorou cït miir, ku keek ëmɛɛn aa cï dim/dum/cök määr/ ciɛ̈n ke nyïïn.

Go yaa wuɔ̈ɔ̈c de miir yennë yen nyic, anɔŋ yenh bäär arëët ku ka bäär diir, ku jɔl ya nhïm cï röth waak në ciɛ̈n malek/madiiŋ. Län dɛ̈ thiääk ke yen ee Okapi/Ɣokapia. Ee ländït arëët de kuan de maguar tɔ̈ roŋ ye dëŋ tuɛny thïn tɔ̈ paan de Koŋo (Democratic Republic de Koŋo.)

Yen ɣänken acït jɔɔk në Cad tɔ̈ parut agut cï Paguot Apirïka tɔ̈ paguot, ku në Niger pacuɔl  agut cï cam de Thomälia tɔ̈ pabak.

Mir aa ye pïïr në yuiɛ̈ɛ̈uic-liilic ([savannah]) ku ruup (roŋ tiim).

Të de miɛ̈thden ee apäm de tim nyïïn ke tiim ku gaak de tiim ku kër ke tiim.

Keek aalëu bïk ya miɛ̈th de köör, kuac, aŋu-malek ku Apirïka baŋbaar roor/baŋbaar acï wäth.

Mir aa ye cieŋ në kuɛɛt thöŋ ke ŋut ku mïthken, ka kuɛɛt cï thöŋ ke thöndït.

Thön aa ye määth gɔl bïk rɔ̈m në ke yëth, man ye keek thɔ̈ɔ̈r në ke yëth ke ye kë den de thɔ̈ɔ̈r.

Thön rir, keek kaa ye ŋut yiɛ̈th, man ye keek nɔŋ nhuɔɔm/piɔ̈ɔ̈th bïk keek mïth muk/gël.

Miir anɔŋ cieeŋ juiëc nhiɛɛrëke kedhia, wäärthɛɛr (ɣɔnthɛɛr) ku ëmɛɛn (jöt), në ye guɔ̈p alei ku në nyooth në jit, buɔ̈k/athöör ku apärïït/kartuun.

Yen acï juiir në akutnhom ye ka ke pinynhom ëbɛ̈n kony ke ye rɔ̈ɔ̈c bïk keek dum, ku bïk jäl në ɣän ëkee ceŋkï keek thɛɛr yiic.

Mir aa ŋuɔt/dhac ke kee ye keek yök në ŋuëŋdït ku ɣän juïc cï keek week yen keek tɔ̈ thïn, ku thööŋ yennë keek thɔ̈ɔ̈ŋ cï man ë ruɔ̈n 2016 ënyoothke në ye 97,500 ke mir roor, në kee cït 1,144 de ka cï mac.

Bekätakthook:Län