open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Elidhabeth II

thumb|upright|Elidhabeth II, 2015
**Elidhabeth II** (Elidhabeth Aleksandra Maria, adhieth  21 Pɛnëŋuan, 1926 - 8 Pɛnëdhoŋuan, 2022) acï ye Tiŋŋaknhom Maac Baanymuɔrŋaknhom, Kanada, Authralia, ku New Dhealand, agɔl  6 Pɛnërou, 1952. Yee aa aŋɔr bɛɛi ajiɛk ku ee ye Tiŋŋaknhom ee wuot ka thiar ku rou (12) waar cïnhom laaudëne yök, waar cïk kek tëk bei: Jamaika, Barbadoth, Baɣamath, Grenada, Papua Guinea Yam, Tholomon Tuur, Tubalu, Lucia cï Thiei, Binthent cï Thiei ku Bɛɛi Grenadineth, Belith, Antigua ku Barbuda, ku Kitth cï Thiei ku Nebith.

Elidhabeth aa dhieth London keye kai ë golden ku ye tiŋ de Duk Gen York, naŋ ye ke cien ke Muɔrŋaknhom George VI ku Tiŋŋaknhom Elidhabeth. Yee ee piööc bec thok baai. Wun ee thön thoc, waarthɛr cï mɛnh Muɔrŋaknhom Edward VIII ruon 1936, ye nïnkë yen ee tɔ̈ kë bï ciën baany ë wun.

Yen agɔl luɔi baai ë nïn ë Toŋdït ë Pinynhom ë Rou naŋ ye ruon 1947, ke yen acï thiaak në raan col Pilip, duk Edinburgh, keye wen ë Muɔrŋaknhom thɛɛr ë Greeth kekë Denmark, ku kek aake naŋ miith kaŋuan, Charleth Wenŋaknhom Waleth; Anne, Nyanŋaknhom ë kɔc thieek yic; Wenŋaknhom Andreu Duk ë York; ku Wenŋaknhom Yidward, Bɛnyëbaai ë Wethekth.

Anyikol jueec Elidhabeth amɛt mɛɛt ku keny de tënë ë wun cɔl Ireland, ku acï kɔc mɛc käk Nhialic pan ë Roma kɛny araak dhiec, ku yen acï wɛricɛ̈manlooŋ Watnhom, bïk cï bën yaa pantok kekë ye Bänyëmuɔrŋaknhom, ku nhomlaau ë Kanada ku Apirïka. Acï naŋ ye nïn waar mɛc yen kë tontɔɔŋ jueec acï rot loi ë Baande yic. Yen acï dhiɔp ë Baanyde yic ë kam ë bany ë pinynhom ebënɛ̈, agut cï Brithaan ku aacï pïïr ë ruon jueec agut cï yäkol. Naŋ ye ruɔn 2015, ke Baanyde yic, ke ruon ke acï ruun ë mandït wuɔr apɛidït, ku mandït eyë Tiŋŋaknhom aya Elidhabeth acï maacde bɛɛr apɛidït pan Brithaan ë Baanyëmuɔrŋaknhomic, ku yen ee Tiŋŋaknhom cï maacde bɛɛr ë pinynhom ebënɛ̈. Në Pɛnëthiäär 2016, ke acï yök ke cieŋ ë maac ë Baanyëmuɔrŋaknhomic, ku acï watnhom aget thon ë Muɔrŋaknhom Bhumibol Adulyadej de pan Pinythai.

Bekätakthook:Kɔc
Ethiopia

**Ethiopia** ee pamac tɔ̈ në tuŋ de Apirïka. Yen ee pamac töŋ nyicë wëlthɛɛrke arëët në pinynhom paan de Apirika. Acïn pamac cït yen në bɛ̈i ke Apirika yiic, Ethiopia ee tɔ̈ yetök ɣɔn në aköl ke yaanic Piny de Apirika, Ake ɣɔn mukë yen në run ke dhiëc (5) në kɔc ke Yitalya. Ethiopia ee ye cɔɔl Abathiina, wɛ̈t ye cɔɔl Ethiopia ee wɛ̈t de thoŋ de Griik, luɛlde ee bɛ̈n de Akɔ̈l nyin ërial. Në luɔɔi de Pamac në ruɔ̈ɔ̈nic 2008 ke kë ye raan tök yök ee cin de 1370.

## Wëlthɛɛr (Akököl)
Ciɛɛŋ de Akthum mëlëŋ tueeŋ nɔŋ riɛl arëët, ɣɔn cë rɔt jɔt në Ethiopia, ebɔ̈ nhial në ruɔ̈ɔ̈n buɔt tueeŋ de AD. Mani raandït ye duur në yath, acë Perthia, Akthum, mat Rome ku Caina ke ke ye riirdït arëët ke ŋuan në thaade (akölke). Ɣon ce jɔɔk në run de buɔt ke ŋuan (400) cenë Thyro-Griik poth wɛ̈ric, go Prumentiɛɛth ɣäth në luk nom ku war ceŋ de Edhana mëlëk rɔt bë ya Krithano, yetɛ̈ɛ̈n go ceŋ de Ethiopia rɔt waar ëya bë ya yanh de Krithianity, ku në yekenë, acenë yen bë gäm rin ke * Abbthelama *, ku në akölwääc agut aköl ke ruɔ̈ɔ̈n buɔt ke dhetem (600), go Akthum kuum në aköl jöt juëc teem Baar-Thith leer Yemen.

Yetɛ̈ɛ̈n, go kuum de kuan ye ye cök jɔɔk në mëlëëk ke Akthum jäl kuum në run lik. Raan tueeŋ ee ye tiɛŋ mëlëk Gudit ke ye Juda në kaam de run ke (950) ku kuɛny Dhagwe Dynathty cök në kaam de run ke 1270 ku bɔ̈ kuan de Tholomon bïk Ethiopia bɛ̈n muk lëulkɛ̈ ye yïkë kuan de Mëlëëk de Akthum, yïkë röt cɔɔl Neguthe Nɛgeth (Mëlëŋ de Mëlëëk ka ciɛɛŋ de mëlëk), jamden ee yïkë lueel ye yïkë dhiënh de Tholomon ku Tiɛŋ Mëlëŋ de Ceba.

ɣɔn në kuum de ciɛɛŋ de mëlëk Lebna Deŋel, go Ethiopia looi ke yetë piɛɛth tueeŋ nɔŋ mɛ̈t, kenë Pamääc ke Yurup ku Potugal. Yekenë ee ye yïknhial piɛth. Naa ɣɔn go Mëlëŋde Thomali jɔt tɔŋ tooc bɛ̈nydït de rem de tɔŋ ku Yimam, Amad Yibn Yibriim al-Gadhi. Yetɛ̈ɛ̈n, go Lebna Deŋel, Potugal thïïc bïk yen kony në rem de tɔŋ, go Potugal tuɔ̈c rem de tɔŋ raan buɔt ke ŋuan (400) ëke ye röör. Keek acë Gelawdewoth wën de Doŋel bë kony tiamkɛ̈ al-ɣadi nyooth riɛlde. Yetɛ̈ɛ̈n, go Dutuuc ke Jethuit bɛ̈n nhial kenë gäm de Kanitha de Othodok tënɔŋ kɔc ke Ethiopia ku nyiɛɛi ke Dutuuckɛ̈. Ku në ye thaa töŋë, go kɔcke Oromo röt jɔt thieckë riɛl de Krithanooi ke Ethiopia tɔ̈ piny de Abathiina, ku kɔɔrkɛ̈ bïk yanhden muknhom.

Bekätakthook:Apirïka
Jomo Kenyatta

**Jomo Kenyatta** (në run 1891 në pɛɛi niin 22 Pɛnëbɛ̈t 1978) ee bäny macbai ku keye ajuerwelbäny. Kenyatta eye Bänymacbaai tueŋ ë paan Kenya jɔk cok ee nhomlaau agut run 1963 ɣet thou yen në run 1978 ee cë looi ku macbaai tueŋ në run 1963–4 ku jɔl ban ë Banymacbaai në run 1964-78. Wen gɔ̈l baaicok ee cïï matic keye wunë baai paanë Kenya. Kenyatta aye raan cë piöc ŋickaŋ, ku gaat athöör aye taak ke nhiäär kɔc ke paan Apirïka ëbɛ̈n ee wun baai paanë Kenya ë bäny ŋuan Uhuru Kenyatta.

Käjuëc acï akutlööŋ cï looi në rinke Kenyatta kalyic Nairobi, Jomo Kenyatta laar ë riäth nhiääl pinyëbɛ̈n ɣöt amat Kenyatta, aa acï kee kee geek cäk në Nairobi, ku gëëth kɔ̈k ke Kenya ɣon piöc juëc ke piocëbɛ̈n karou Kenyatta piöcëbɛ̈n ku Jomo Kenyatta Piöcëbɛ̈n pur ku guier ë kaŋ ku ɣontuany baai. Ɣonë ɣoc ku bɛɛi kɔc aa jiëëk guɔ̈pde acï kiit në Nairobi ciɛlic ku baai-yic ëbɛ̈n ke Kenya akac rinke ëkolë acï Kenya wëk keye akolë cuɔ̈kluɔ̈i në runthok ëbɛ̈n ë 20 Pɛnëthiäär keye taak agut cï run 2010 welmacbaai aa cakölë Kenyatta tëmkɔ̈u ku wäär në Mashuja aköl kɛ̈ɛ̈c cï thou ɣɔ̈n ke welmacbaai gam ke nhom Kenyatta ee tɔ̈ wëu kɔ̈ɔ̈th ëbɛ̈n bïï jal tɔ̈ shilliŋ 40 ënëke gët thiin.

Bekätakthook:Kɔc
Joon Gäräŋ dë Mabiör

thumb|Joon Gäräŋ, 2004
thumb|
Joon Gäräŋ acath në yɔɔm ë mïbuɔthke
**Joon Gäräŋ dë Mabiör** (23 Pɛnëdhetem, 1945 – 30 Pɛnëdhorou, 2005) acë aŋiɛcwëlbääny Pamac Thudän ku duŋɔ̈ɔ̈r. Gɔl 1983 agut 2005 acää akut Yɔ̈ɔ̈mtɔŋ Dɔmbaai Kɔc Thudän watnhom wäärthɛ̈r Tɔŋbaai Rɛɛnken de Pamac Thudän, ku kuɛnycök amatdɔ̈ɔ̈r, acë yaa Akonytueŋ Bënymacbaai de Pamac Thudän cök 9 Pɛnëdhorou, 2005 agut thonde në löönypiny magärdït 30 Pɛnëdhorou, 2005. Mapiöcmääckäŋ de aguïrlatueŋ rin luɔiŋɛk, MDhP. Garaŋ aye tëdït kueen ke ye raan tööŋ cïpiŋapɛi wëlthɛɛriic Paguot Thudän, në ke ŋɔ̈ɔ̈r yɔɔtwei agut wɛt baairot nhom pamacde.

## Runtueŋ
Raan akut Jiëëŋ, Gäräŋ acë dhieth kɔc ŋɔ̈ŋnyin pan ye cɔl Waŋulei pinythony de Kiir yɔu Pamac Thudän, ku ben baar ke nɔŋ ruɔn thiar, ku raan ye wëëupanpiööc tääu piny aake ruääi ke yen ke lɔ bɛ̈ɛ̈ipiööc në Wau ku jɔl yaa Rumbek. Ruɔ̈ɔ̈n 1962-yic go yɔ̈t wei Tɔŋbaai Tueeŋ de Thudän, rin ŋuɔt koor, bänywatwïïn aacë yeen dɛɛtpuɔ̈u kekë mïth kɔ̈k thöŋ ruɔ̈nken ku bïk piööc loop. Rin thɛ̈r tɔ̈ŋ, yen le gät panpiööcnhial pan Tanzania në kë cien kuɛn yök. Wën tiɛɛm ariöpŋiɛckuën, yeen abɛktueŋ yök Anyoothpiööccïthök ë Dhëëŋgɛ̈tgɛ̈t piöcmääcëkäŋiic ruɔ̈ɔ̈n 1969 tënë ɣöndït Grinnell pawut Iowa, pamac Amerika. Yeen aŋïc tëtuï kuën athör apɛi.

Yen acï gam ariöpŋiɛckuën bë piööcbuɔth bɛn lɔ gɛ̈t ɣɔndït de pawut Kalipornia, Berkeley, go Tanzania lɔc ku dhuk bë piöcpuɔ̈rmääcëkäŋ de Apirïka Pabak kuɛn kaye ayɔ̈mwëldɔm de Thomas J. Watson de ɣondït de Dar es Salaam, të acï kuany ke ye raantöŋ në ɣon Gärmïïth Apirïka Akut Tharnhomlau. Në kënë cök gó Garaŋ yenhom lac tak ku ye wɛ̈t ben dhuk Thudän ku mɛ̈ɛ̈t rɔ̈t kɔcroor. Ala awuɔ̈cdït luɛɛlwei alä Gäräŋ acë rɔ̈m ku mɛ̈ɛ̈thke Yoweri Mathebeni (cë jal bën Bënymacbaai Uganda) kaam kënë; nacɔk Gäräŋ ku Matheveni kaŋ yaa mïthpiööc atök Dar es Salaam wäär run 1960-yiic, aake kɛ̈c kuen thïn kaamtökic. Ruɔ̈ɔ̈n 1970-yic, Gäräŋ aye raantök kam akuut apuruuk ë Gordon Muortat Mɔyer (wäär awatwïn Anyanya yɔ̈ɔ̈mnhomlääu dɔmbaai) acï tuɔ̈c bë lɔ̈ piööc ke yaa apuruk pan de Israel.

Tɔ̈ŋbai acë bɛn thök në amatdït cï loi Addith Ababa ruɔ̈ɔ̈n 1972, ku Garaŋ acït kɔcroor juëc acï ke bɛn tou ke yaa apuruuk ke Thudänic. Në run ke thiar ku tok acien luɔ̈i apuruk bëndet yic, ku acï ruɔ̈k bï yaa macieŋ tiickadiäk ku tiickadhëtem ɣɔ̈n cien piööcdït bänyapuruuk cathpiiny lɔ̈ thɔ̈l pan cɔ̈l Fort Benning në Georgia, pan de Amerika. Kaam kënic, yeen acë run kaŋuan lapiööc nyaai ku thön maŋicgäätcïthök piöcpuɔ̈rmääcëkäŋic ku madholpiööccïthök në Piöcëbɛ̈n Pawut Iowa-yic wën tiɛ̈m thökgäät jam guiërlatueŋ ë puɔ̈r paguot de Thudänic. Ruɔ̈ɔ̈n 1983, Tiickadhëtem Gäräŋ acieŋ dupiööc (senior) pantɔŋpiööc Wadi Sayedna-yic, km 21 në Omdurman ciɛlic, täwäär piööc yen bïkapuruuk tënë run kaŋuan ku täkac. Nalä, yeen acï kuɛ̈nyluɔi leluuï abaŋloi ë wiɛ̈ctɔŋic tënë yɔ̈ɔ̈mtɔŋ keemic Kartuɔ̈ɔ̈m.

Bekätakthook:Kɔc
Jothep Kabila

**Jothep Kabila Kabaŋe** (cïtëmënë ŋic yen kë cɔl Jothep Kabila) aa dhiëdh 4 Pɛnëdhetem, 1971. Yen ee raan töŋ ë Waal pan ë Koŋgo. Yen acï yaa bäny mac miir kueny kɔc pan Koŋo ɣɔn Pɛnëtök 2001 ë pen ë tök, acï baany thon tënë nïn thiään ë nääk ë wun cɔk cien wun acɔl Laurant Desire Kabila. Yen acï kuany ë kɔc në ruɔ̈n 2006, naŋ ye ruɔn 2011, kë cï bɛ̈n kuany ke ye kek rou.

Maac ë Kabila acï thok 20 Pɛnëthiäärkurou, 2016. Të cït të ye lööŋeluɛl yen kɔɔc abï rɔt loi ë Pɛnëthiäärkutök 2016. Na wën aɣet akol nïn 29 Pɛnëdhoŋuan, 2016, aye lööŋ ë kuany pan ë Koŋo caal lɔn na de ke kuany abï lac gɔl në ruɔ̈n 2018. Kek ajam lɔn na de ke gat ë kɔc abï kaŋ loi ke kuany këc bɛ̈n. Ke Jothep Kabila ke ŋoot ke kën bɛ̈n ë rielic ke thäär aloŋ pabak pan ë Koŋgo ke kɔc cï kɛɛc wei ye miir bɛɛi thiääk ke kek kony cïmën Yuganda ku Ruanda.

## Pïïrdë  ku piööcdë

Jothep Kasumi ku nyanakenë ye kek diɛt cɔl Jaynet Kabila aake dhiëth 4 Pɛnëdhetem, 1971. Të cïtë ye piööc luɛl yen lɔn na diɛt ka aakë dhiëdh ruupthin kot ë ɣewabora ë piny de Pidha. Akende-yic kek ɛ̈ paguot ë kal ë Kibu aloŋ pabak ë Koŋgo. Aye luum luel lɔn nedë ke Kabila aa dhiëdh pan Tandhania alanden, ke wën ye cɔl aye raan ë Tandhania. Yen aye manh ë bany thɛɛr ë kɔc cï kɛɛc weei, AFDL maŋor ku ye Banydït maac Koŋgo Laurent-Desire Kabila ku Thipa Mahanya.

Bekätakthook:Kɔc
Juba

thumb|Juba, däi aliiric
thumb|Kättem de Juba
**Juba** ee genamatnhom ku ye kaldïït de pamɛcjäŋ de Paguot Thudän, ku yeen eya aluui pawut de de Jubek keyennë kaldïïtden eya. Juba ee töŋ dee pawuut kaa thiërrou ku bɛ̈t ke Paguot Thudän. Genë acï tääu në Kiir Ɣer nom ku ka loi luooi de thöny de Arɔ̈mbaai Juba.

## Kathɛɛr
Gen cɔl Juba në yaaköl ke, akeer pinythiin de Bääri cɔl, të ëcï akut de CMS  paanden ku paan de gäär, makɛm cɔl NMIS keerthïn në run ë 1920-1. Në thök de run de 1920-9, go kɔc ɣer ku kɔc ke Yijip Bärï yɔ̈ɔ̈k bïkë röth ɣooc në Juba, ago lɔ̈k yaa gen yam cɔl Juba eya, bï luui keye genamatnhom de Pawut Maŋgala, ë pinyë elɔc kɔc ɣer ku kɔc ke Yijip ye tuɛny eke lui ëtɛ̈ɛ̈n. Yïkyïk dït acï rot gɔl në Juba në run de 1927. Kɔckeɣooc në Rajap acï bɛ̈n köök Juba në run 1929, ke në ye run cök, go miiric de Maŋgala jat Jubda ëya në run de 1930.

Kɔckeɣɔɔc de Gïrïkïï, ye apuruuk ke Britain kuɔny ë käŋ në yee thaa në acï luɔɔi dït arët looi ne| kɛ̈ɛ̈r de Juba-yic në run tueŋ ke 1920-9. Nacɔk amɛn ë lik kɔc eke ciëŋ në Juba ke akuën de acï 2,000 wan thok, keek kedhia aake cï kecin mat kenë akut dïït de Bääri nɔŋ baai ku nɔŋ kë ciɛɛŋ piɛth në kɛmken. Gïrïkïï acï luɔɔi dït ye tïŋ ëmannë në gɛɛu ciɛlic, cït piny de ɣɔɔc, rup Gïrïkïï (cïï Biritic cäk), ku jɔl yaa të thiin gɛɛu kɔ̈u cɔl rup Jalaba ëmannë. Nyooth de käke lɔtueŋ cï Gïrïkïï ke looi akï. Adëyïïk jäŋ [public buildiŋ] cït man de adëyïïk pieth Ibori baŋ cï looi alel, Notros Lounge, adëyïïk ë kuɛ̈th nhial de Thudän thɛɛr, Ninkamaan Paraditho, Baŋ ë Cinwääc Kiir [Nile Commercial Bank], ku jɔl yaa Baŋ Cinwääc Bapulo [Buffalo Commercial Bank] në kɔ̈k yiic. Adëyïïk de baŋdïït de Baai [Central Bank] acï bɛn looi në kaam de run 1940–9 cït mɛn de Ninkamaan Juba [Juba Hotel] acï piŋ arët në kaam de run 1930–9.

Bekätakthook:Paguot Thudän
Julius Nyerere

thumb|Nyerere, 1965
**Julius Kambarage Nyerere** (13 Pɛnëŋuan, 1922 – 14 Pɛnëthiäär, 1999) ee ye aŋiɛcwëlbääny (raan akuma) Tanzania cï Tanzania kaŋ mac wär ku ee ye cï Tanganyika kaŋ mac aya, dↄm thok ruön 1960 ɣet wär jↄl yen muöl luↄi ruön 1985.

Nyerere ee ye dhiëth Tanganyika ku wun acↄl Nyerere Burito (1860 – 1942). Wun ee ye alamïthith ee kↄc cↄl Zanaki. Nyerere ee ye cï kök rinken athɛ̈ɛ̈k [honorific] thoŋ Kiswahili yic cↄl *Mwalimu* wala raanpiööc londen ɣↄn cï kaŋ ya looi tεwär ŋuↄt këc yen lↄ wëlëmiir yic. Tεdɛ̈t, ee ye bεn cↄl ala *Baba wa Taifa* (wun baai [Father of the Nation]). Ruön 1954, Nyerere acï yecin mat kek kↄc kɔ̈k bïk “Akutmɛ̈tic kↄc Africa tɔ̈u Tanganyika” guöt piny. Akut kënë ee yen ye tëk Tanganyika thok bei bï ya baai rot.

Ruön 1967, wär cï yen tɛ̈ ye kↄc Africa kɛ̈ken ram thïn tïŋ, Nyerere acï Löŋ Arusha bɛ̈n bɛ̈i bei. Löŋ kënë yen cï kɛ̈k ke wïc ujamaa (aye war yic bï yaa macthok/römröm) gɔ̈t thïn. Ujamaa ee yen ye cï lööŋ Nyerere bɛ̈n thiɔ̈ŋ. Lɔ̈ɔ̈ŋke acï baai bɛ̈n cↄl aŋɔ̈ŋ ku bïkɛ̈ cuëër ku liu kɛ̈ye ɣaac wei. ɣↄn puↄc ruön 1970 rot gↄl, Nyerere acï kↄcken tiët baai bɛ̈n tooc bïk kↄc juëc apεi bɛ̈n la ɣäth duum ye kↄc kuööt nhïïm thïn riεl. Wën cï kↄc baai kɔ̈u bɛ̈n jai, bɛ̈ɛ̈iken acï kek bɛ̈n ya cuöny. Kënë acï kↄc bɛ̈n cↄl aduër cↄk höc baai ku acï baai bɛ̈n cↄl aye tïït mïïth ye yen jal kony bɛ̈ɛ̈i kɔ̈k.

Ruön 1985, ka cï baai jal kaŋ mac ruön thiarrou ku tɛ̈ kac, Nyerere acï bääny bɛ̈n puöl ku yïk raanden kuεny këde ciεnde cↄl Ali Hassan Mwinyi. Nyerere acï Tanzania bɛ̈n nyäŋ piny ka ye pan tök kam bɛ̈ɛ̈i ŋɔ̈ŋ nyïn apεi ku arëër ka ke tït kuↄny tεne bɛ̈ɛ̈i kɔ̈k pinynhom. Kεya, Julius Nyerere ee raan ŋuↄt ye këde kↄc nɔ̈k jam Tanzania. Thöny Chama Cha Mapinduzi acï bɛ̈n muk run kadhiëëny kɔ̈k ɣet 1990. Acï jal bɛ̈n thou tuεny cↄl tuanykaar riεm gen cↄl London ruön 1999.

Bekätakthook:Kɔc
Juän awuɔp

thumb
**Juän awuɔp** (ye cɔɔl "**Deŋgei**") ee atuany ye wuɔ̈nyy e awuɔɔk deŋgei bɛ̈ɛ̈i. Kɔc awuɔɔk ë deŋgei yök biäk ë dhiëër. Juän deŋgei aye cɔl juän adhoŋyom, ërin yen arɛɛmdït looi ciɛ̈t yom kɔc cï duɔɔny.

Kɔc juääc tɔ̈ juän deŋgei ke gup aapial të dëk kek pïu apɛi. Cɔk alɔn ye kɔc lik juän deŋgei riɛm cɔl ateny tɛ̈dë ke ye nok deŋgei nyuɔɔth. Käk ayaa pial kätëëm röt, ku aalëu bïk raan nɔ̈k të këc kek wal döc yök.

Acïn riëël lëu bï kɔc muk bïk cii wuɔɔk juän deŋgei. Acïn döc ku pial lɔŋ jän deŋgei aya dɛ̈t. Kɔc ë pial alëukë kɔc kony ku mukkë keek ë rot, wɛ̈tde yic alëukë bïk juän deŋgei nyuɔɔth dɔɔc ë rot.

Tëŋɔn ruɔ̈n 1960, kɔc juääc aake cï juän deŋgei ke dɔm. Tëɣɔn tɔŋ pinynhom ë rou, deŋgei ecï yaa këril ë Pinynhom. Aŋic pamat juëc tuum 110. Ruɔnthok ëbɛ̈n, kaam tïmëtïm 50 ku tïmëtïm 100 raan aaye juän deŋgei ke dɔm.

## Kïttuaany
Kɔc juëc (80%) wuɔɔk juän deŋgei aacïn kïntuaany ye nyuɔɔth, tɛ̈dë keye juän tueŋ ye hyuɔɔth të cït 5% kɔc cï wuɔɔk (tɛ̈dë 5 ë buɔtic 100) aa tuanydït yök. Akuën koor kɔckë aanɔŋ kïttuany lëu bï keek nɔ̈k.

Bekätakthook:Tuany
Juän abuɔr

thumb
thumb
**Juän abuɔr** ee tuany ye thiënthii cath aliiric cɔl Salmonella Typhoid yiëk kɔc. Atuɛny kënë ee thiëipiny pïuyiic nɔŋ Salmonella Typhoid ye thiënthii yäth kɔc gup dhöl laroor ku dëŋ pïu rɛc nɔŋ acuɔl.

Juän abuɔr ee thök kaam nïn thiäär ku ŋuan tɛ̈dɛ̈t ke ye pɛɛi. Arɛmde ee rot nyuɔɔth nïn 10–14 cäŋde cök ciëën. Na këc döc lac yök, ke kaam raan tök ku diäk kɔc tuany kathiäär aathou. Kɔc tuany kɔ̈k juëc, aadöc yök ë thök pɛɛi cök ciëën.

Juän abuɔr atuɔ̈t guɔ̈p juak apɛi tɔ̈ piiny tënë 39–40 C thëmic. Yeen aya arɛm yiäc looi, arɛm nhom, diɛ̈lnhom (cïn lɔ̈ŋ, la wärwär, daai la yälyäl), ku thiɔ̈k ë puɔ̈u lɔŋ cäm. Akööl kɔ̈k, ee raan guɔ̈p ë janyiɛny, dɛ̈l luat—akuɔ̈ɔ̈k röt nyuɔɔth raan tuany guɔ̈p. Köldɛ̈t acïn kën ye nyuɔɔth.

Juän abuɔr acie lac yök bɛ̈n kɔ̈k ccïn yiic acuɔl, ku pïu rɛc. Cïtmën ye kɔcŋickäŋ ye tak lɔn nadë raan 400 aaye tuaany dɔm ë ruɔ̈nic pan Matnhom Pawuɔ̈t Amerïka. Ku alɔŋ pinynhom, tëcït tënë tïmëtïm 21 kɔc tuany aaye tuaany ë ruɔ̈n thok ëbɛ̈n. Cïtmën, pan India abaŋpinynhom, ërïn ye juän abuɔr tuany tök kaam tuɛny juëc rɛ̈ɛ̈r thïn apɛi wɛ̈t dïït acuɔl ku lïu käk pial ë gup. Juän abuɔr atɔ̈ ke raan ëbɛ̈n ye run 1–15.

Ala wal we lëu cïtmën Chloromycetin yen nyiaai guɔ̈pic. Atuaany alëu bï döc yök dhöl wal thɔ̈r ke thiëuthii.

Bekätakthook:Tuany
Kanye West

thumb|
West në 2009 tɔ̈ Yai de Cäthatïïp Tribeca
thumb|
West adier tɔ̈ Portland  në Pɛnëthiäärkurou 2005
**Kanye Omari West** (dhiëth Pɛnëdhetem akɔl 8, 1977), raan Amerïka pan Chicago,  ee ariäŋtiön ɣipɣop, magɔ̈tdiɛt, mabëkäŋbei ë dömëdiɛt [record producer], madiir ë cäthatïïp [movies], raanguirjiɛk, ku maguiirkäcieŋ. Lɛcde acë lɔ nhial ruɔ̈n 2000 ciɛlic. Akuutëdiɛtke tueŋ karou, The College Dropout ("Apälgäät ë Ɣöndït") ku Late Registration ("Gëtpiny cë Gau") acë käleecëlonpath [awards] juac (adekic Grammys kadhetem) yök, ku acï leec në kɔc yee tïoŋdhëëŋ [mädhikä] laathic ku acë  tiɛm arët ayɛ loŋ de ɣɛɛc në dömëdiɛtke. West aya anɔŋ  de akutmɛ̈tloiweu ë dömëdiɛt cɔl GOOD Music. Abïïduarë ku rɛ̈ɛ̈ŋëɣɛɛcë ye köör-ayuääl. Kin ë köör-ayuääl acë tïc në kɔ̈ɔ̈th ke akuutëdiɛtken tueŋ kadiäk kɔɔth ku në din tök kɔu aya cɔl "Stronger" ("Ariɛl Apɛï"). Ruɔ̈n 2008 acï akuutëdiɛtë kaŋuan bɛ̈n bei, 808s & Heartbreak ("808s ku Dhienpuɔ̈u"). Ruɔ̈n 2010 acï akuutëdiɛtë kadhiëc bɛ̈n bei, cɔl Words (Wël), ku ruɔ̈n 2013 akuutëdiɛtë kadhetem, Yeezuz. Yeezuz acï ben dhuuklaath apath yök në kɔc yee tuöndhëëŋ laathic.

## Pïrden tueŋ
West acë dhiëth në amidhiëëth kɔc col tokaamiccielic [middle-class] pan Atlanta, Georgia. Yen kekë man aacë kɔ̈k Chicago ɣɔn yen ruɔ̈nke diäk. Yen acë gɔ̈l bë këp dhëŋ gɔ̈t keye ruɔ̈n dhiëc. Kanye kekë man aacë jɔl Nanjiŋ, China waar yen ruɔ̈nke thiäär. Në ruɔ̈n 1997, West acë gɔl bë teetëyïɛu piööc në American Academy of Art (Ɣöndït ë Teetdhëŋ de Amerikä) në pan Chicago. Në kaam thiin cök  acë tëde gäär waaric bë lɔ Chicago State University (Ɣöndït Pawut Chicago) bë piöcde ruɔk lɔŋ Thoŋdïŋlïth. Na wen cë ruon 20 ɣöndït paal bë nyin tuir në tiöndhëëŋ.

Bekätakthook:Kɔc
Kenya

**Kenya** ee paan tɔ̈ biäk anhiäk de Apirïka, piiny të thiääk ke tuŋ de Apirïka, Adɛ̈kdiɛt Indiɛn atɔ̈ pabak ku Baar de Biktoria alɔŋ pacuɔl. Kenya amec akɛɛth keke bɛ̈ɛ̈i kɔ̈k cïmën de Thomalia (pabak), Ethiopia (parut), Paguot Thudän (parutcuɔl), Uganda (pacuɔl), ku Tandhania (paguot). Dïït ë Kenya thöŋ ke Prance ku cïmën de Tekthath de Amerika.

Genamatnhom de Kenya aye cɔl Nairobi, ee gen 14 në lɔŋë dït Apirïka. Gɛɛthdït kɔ̈k tɔ̈ në wäryɔu aaye yïk Mombatha, Maliŋki të lɔ Adɛ̈kdiɛt Indiɛn, Juyevi, Nanyuki, Naibacha, ku Thika të thɔ̈ɔ̈ny de Kenya, ku Kithumu të lɔ Baar de Bïktoria.

Tɛkdë kɔcthɛɛr tueŋ aake cieŋ të thiääk ke bɛi Kenya në Lilɣardït kɔ̈u, ee Kenya tem gɔl parut gut paguot.

Wäryɔu de Kenya anɔŋ aliir lɔ luak ku ke tuɔ̈c. Në piny cinwäryɔu, yeen ee thiaaŋ ku liir të thööny de kur. Kuur bäärbëtɛɛm i de Kenya, cɔl Kuur Kenya, aɣet kuënkuën ke 5,199m. Kuur cɔl Kilimanjaro ee akeu tem wöuwic të lɔ Tandhänya ku biäk bäärbëtɛɛm de Kilimanjaro atɔ̈ piny de Tandhänya.

Thook juëc aa yennë ke jam piny de Kenya. Aake thookpïïr 67 aaye piny de Kenya ku thoŋcïmäär tök ee cïn raan ye bɛɛr jam në ye. Diŋëliith ku Kithuaɣili keek aaye thook luoiakuma Kanya-yici. Kithuaɣili yennë kee thoŋ dïït ë pamac. Mith ë panpiööc në Kenya kedhie, aaye ke piɔ̈ɔ̈c thoŋ ë Diŋëliith. Diŋëliith ee thoŋ yennë piööc në bɛ̈ɛ̈ipiööciic aɣet ɣɔndït.

Bekätakthook:Apirïka
Nail

thumb|Nail në Yuganda
thumb|Nail akuëër lɔ parut gɔl Bau Biktoria agut Wär Mapinyciɛlic
**Nail** (**Kir**) ee kiir tɔ̈ Pan Apirïka. Yeen ee kiir bärbëtɛɛm Pinynhom, të cït 6,650 km, ku ee wat bë lɔ Wärdït Mapinycielic thiääk kekë Alekdhandaria.

Nail Ɣer ee wat Baau Biktoria tɔ̈ Yuganda ku ɣeet Thudän lɔŋ Kartum bë lɔ rɔ̈m kekë Nail Tɔ̈c, bë lɔ ret Ijip. Nail Tɔ̈c ee ret Ithiopia.  Pïu kë cït 300 timëtim meter ŋuälayicdiäkic ee wat Nail aköl tök.

Nail arilic tënë bɛ̈i ye yen wat thïn. Gɛɛthdït juëc tɔ̈ Ijip aacï buth ke tuɔ̈ɔ̈mnhïïm kiir. Yeen aya aromcökdiäk aa thiääk në Nail. Aabaŋdït ë pïu yenë pur ku yenë kɔ̈k loi Pan Ijip, aaye Nail bɛ̈i alɔɣɔn, rin baai tɛ̈dït atɔ̈ ror liɛɛt. Nail acë arilapɛi tënë kɔc thɛɛr pan Ijip. Ɣɔn thɛɛr Nail aye bor ruɔ̈ɔ̈n thok ëbën ku kɔc aa keye cɔk nɔ̈k të cïn yen pïu juëc tënë puɔ̈r. Kɔc thɛɛr pan Ijip aake ya aguɔ̈t yök alɔŋ Nail.

Kuat läi tɛ̈kthook, tɔ̈ nyiɛ̈ŋ, diɛt, rec, ku käkɔ̈k juëc aake ciëŋ Nailic tëdɛ̈t
ke thiɔ̈k pïu Nail. Aake cie läi kapɛ̈c ee rɔt gei në Nail, agut kɔc ke rɛ̈ɛ̈r tɛ̈ɛ̈në aake ye wïc pïu tënë loiloi akölaköl, kë cït lɔ̈k, dhɔ̈l ë pïu, puɔ̈r ë käcïpur, ku loiloi kɔ̈k.

Arɔmcökdiak aake cï buth ke thiääk Nail, wɛ̈t wic kek bë aleel kurmac bï ɣäth në riɛthdïït gɔl në Athuan.

## Käthɛɛr ë wët Nail
Wët Nail abɔ wët ë thoŋ Girik ke col Neilos (ὁ Νεῖλος). Neilos abɔ wët ye luɛlde 'lil kiir'. Në thoŋ thɛɛr Ijip, Nail ye cɔl Ḥ'pī tëdɛ̈t iteru, luɛlde 'kiirdït'.  Në thoŋ Koptik, wël piaro tëdɛ̈t phiaro, lueelde 'kiirë' abɔ rin thɛɛr kënë.

Bekätakthook:!Main category
Koc ke Nuɛ̈ɛ̈r

thumb|Dhɔ̈k Nuɛ̈ɛ̈r
Kuat Nuɛ̈ɛ̈r aciëŋ në akut de kɔc ciëŋ në Kiir kɔ̈u ke në nyindhia në tuɔi yiic. Keek aciëŋ piny Ciɛɛm de Thudän në Upper Nile. Kɔc kɔ̈k ke keek ëyadɛ̈ aaciëŋ në biäk paguotcuɔl de Ethiopia Paan cɔɔl Gambella. Keek aaye jam në thoŋden yïkë cɔɔl thok Nääth tɔ̈ në akuut ke thook ke Kiir-Piɛnyliɛɛt yiic.

## Kathɛɛr
Piath de ciɛɛŋ de kuɛɛt wääc ke kɔc ke piny paguot de Thudän acë bɛ̈n riääk apɛi në ruɔ̈ɔ̈n buɔɔt 19 bïï ë Ottomanth lee pïl në kuɛɛt yiic, yetɛ̈ɛ̈n go Laraab bɛ̈n, ku kuɛny Leŋliith keek cök. Yetɛ̈ɛ̈n alɛi ye apuruk ye lɔ pïl në kuɛɛt yiic a keek bɛ̈n yaa nyuɔ̈ɔ̈c ku jai kuɛɛt kɔ̈k në nyuucden, yekenë acenë ciɛɛŋ rac rɔt bɛ̈n jɔɔk bë kuɛɛt kɔ̈k röt yaa jɔt kuɛɛt kɔ̈k ke ye kuum tɔ̈ në ajuɛɛr de alɛi tɔ̈ baai yic. Cït man de jiɛ̈ɛ̈ŋ akuum de Leŋliith bɛ̈n nyuɔ̈ɔ̈c awɛ̈rkë Nuɛ̈ɛ̈r. Yekenë naa ghɔn lɔ juur ye alɛi jääl baai, gokë ciɛɛŋ rac waan në kɛm ke kuɛɛt në Thudän yic ëbɛ̈n.

Në run de 2006 acenë kuat cɔl Nuɛ̈ɛ̈r bɛ̈n jai arëtic bë dhɛ̈ŋ ke tɔ̈ŋ cië kɛnpiny. Bäny ke Nuɛ̈ɛ̈r yaa kut de rinythii ye cɔɔl Apruuk gher ya kuec cïï ri3l de lööŋ ke kɔcdïtken ye riɛu, agokë kaken ke riɛl tääu piny, ghɔn cïï keek jai. Go apruuk ke SPLA ghɔ̈k ke nuɛ̈ɛ̈r lööm bïk keek muk në nyin de dhɛ̈ŋ ke riɛl yiic, ago jiɛɛkden rac. Yetɛ̈ɛ̈n apruuk gher akakɛn ke riɛl bɛ̈n kanpiny në ye ruɔ̈ɔ̈ntöŋë yic 2006 ku jäl ciɛɛŋ rac. Në yic apruuk gher ake cë röt juiir në gupken bë keek yaa cɔɔl në ke rinkë gɔl në 2011 bïk yaa thɔ̈ɔ̈r kenë guɔ̈ɔ̈t kuat cït man de Murle, Jiɛ̈ŋ, SPLA, ku kɔc kɔ̈k.

Bekätakthook:!Main category
Justin Bieber

**Justin Drew Bieber** (adhiëth në pɛidiäk (1.3.1994)) yeen amïkët ë Canada ku agëëtëdiɛ̈t. Raan dumuöktëët acë ye yök në atïïpcïjɔt ë youtube ë diɛt në ruɔn 2007 ku thɛ̈ny ye tënë RBMG. Bieber acë akutëdiɛt tueŋ cak cɔl *My World* ("Pinydiɛ̈") thɛɛr ruɔn 2009. Yeen acï cät tïmëtïm ɣeec në pan Amerïka-yic. Acë bɛn yaa raan tueŋ dek diɛt kadhorou cï ke nyuɔɔth në Billboard Hot 100 ("Diɛt 100 Tuc"). Bieber acë akutëdiɛt ë Ɣötëjötröl tueŋ tuooc, cɔl *My World 2.0* (Pinydiɛ̈ 2.0) në ruɔn 2010, aacë bɛn bei kekë ye tueŋ në pamac juëc yiic ku ɣeec në cät tïmëtïm kadiäk në Amerïka-yic. Diɛntökde në *My World 2.0* cɔl "Baby" yen acï ɣeec juëc në diɛtke kedhiɛ.

Akutëdiɛnde tueŋ cök, acë la ɣɔu tueŋ keye kuel, cɔl My World Tour ("ɣɔu de Pinydiɛ̈"), go akutëdiɛt metic tuooc, cɔl *My World's Acoustic* ku *Never Say Never—The Remixes* ("Du luel du luel--Metic"), kekë cäthatïïp ë anyikölëpïïr themëyicdiäkic cɔl *Justin Bieber: Never Say Never*. Në pɛi thiëërkutök ruon 2011 acë akutëdiɛnde ë Ɣötëjötröl de rou tuooc, cɔl *Under the Mistletoe*, ɣɔn cë yen tueŋ loom tëde Billboard 200. Bieber acë akutëdiɛnde ë Ɣötëjötröl de diäk bɛi bei, cɔl *Believe* ("Gam"), në ruɔn 2012, go akutëdiɛnde ë Ɣötëjötröl de ŋuan, cɔl *Purpose*, bɛi bei në pɛi thieerkutök 2015. Diɛtken juëc ke Amerïka cïkë ɣääc në kuën tïmëtïm 44.7. Akutëdiɛnde cï ke ɣaac acïke thɔ̈ɔ̈ŋ cät tïmëtïm 75 në Pinynhom, ku yen aacï ye looi ke raantöŋ në kɔc ë ŋiec ɣëëc apɛi në diɛt. Në pɛi rou ruon 2016, Bieber acë diɛtken tueŋ kaŋuan kaŋ bɛibei në gölicdiɛt.

Yen acë amiɔc në kɔcnhiaardiɛt juëc tiaam, agut cï Miɔc dë Këët Amerïka de Ruɔn në  2010 ku 2012. Në luooide-yic, acï cɔk ee kääc në Grammy na diäk, ku tiam në Jɔtlär Piath Apɛi në dhuëëŋ de ruon 2016 në din cɔl "Where are U now" ("Yïn nou enɔɔne?") . Tëdït ë kɔcnhiaardiɛtë, acik ye cäk an "Beliebers", ayek koor de duet.

Bekätakthook:Kɔc
Mayoŋ

thumb
thumb
**Mayoŋ** (*malaria*) ee tuaany nɔŋ awuɔɔk yee dan de dhiëër bɛ̈i. Ee thiëipiny në käny de dhiëër ci wuɔɔk. Kɔc aa ye mayoŋ ke dɔm të cïï dan de dhieer lɔ në riɛmic. Dan de dhiëër ee kɔc ɣook ku nɛ̈k kɔc juëc në ruɔ̈ɔ̈nic. Dan ë dhïër kënë aye cɔl ŋundhïër anophelɛth thoŋ akïïm.
Mayoŋ awu phalara(malara) aye tuɛny bɛ̈ aloŋ tuc cïmënë Aphirica ku aloŋ Athia.

Dan de dhiëër yemayoŋ bɛ̈i ee thiën ye cɔl plathmodium. Thiëu aaye kämmuɔɔny nɔŋ kän ë yic tök, ku kaa cie thiënthi. Thiënthi aa piɔl apɛi awär thiëu. Kuat plathmodium ee yic ŋuan: Plaɛmodium Malariae yen kɔc yiëk mayoŋ, plathmodium vivax, Ovale ku Falcifarum aye kɔc yiëk kuat phalara kök.

Kɔc aa ye mayoŋ yök në luɔ̈ɔ̈t të nɔŋ anopɛleth kä kulɛk dhiëër. Kek kaa ye dudhëëth ke tuaany. Yen plathmodium ee lɔ në kɔc gup në käny de dhiëër. Yeen plathmodium ee luɛɛth peei de dhiëër. Luɛɛth ke dhiëër ye ciɛɛt në raan guɔ̈p aaye cɔl agëlduɔ̈t de riɛm. Ku raan ee wuɔɔk në plathmodium ke ye adɔ̈ŋpiny. Yen në kee raan yiɛ̈n tuaany ye cɔl mayoŋ.

ŋun de dhiëër ye tök yennë kee kɔc yiɛ̈n mayoŋ,  në kë yennë ŋun de dhiëër cam ne riɛm. Thɔn de dhiëër ee piir në tiär de gaak. ŋun de dhiëër ee riɛm aye lööm ke ye riɛl de toŋ kee.

Kɔc kɔ̈k acï mayoŋ ë yök enɔŋ dhiɛ̈ɛ̈r. Aye meth yök të tɔ̈ yeen në man yic. ëkënë aye cɔɔl awɔɔkdelïc. Kɔc eya ayemayoŋ yök në liääp de rim. Të gɛɛm raan riɛmde të nɔŋ raandɛ̈ kɔc kɔ̈k aaye mayoŋ dɔm të toomë keek në winh cennë raan tuaany toom.

Pïïr ye bɛɛric në raan de mayoŋ.

Anɔŋ känwääc juïc ke plasmodium ye mayoŋ bɛ̈i të nɔŋ raan.

Buk raan cï mayoŋ dɔm ŋic këdä? 
raan cï mayoŋ dɔm abuk ŋic ee rin kïtkë ku akïïk:
 Aɣarnhom
 Wiir nhiäknhiäk ku täŋaköl
 Arɛm yuɔmthok ëbën.
 Awiɛ̈c
 Ŋökŋök
 Thiɔ̈kpuöu
Rim ye mayoŋ tuanydït apɛi diär liëc ku mïth akël lac nök aloŋ Aphirica, abuk gël looi wuok kekä:
Tiŋliac ku mïthkor apɛi abuk tääc ɣönëdhiëric awu lamathiäi wɛ̈ɛ̈rthok ebën. Noon cï jɔ̈ɔ̈ŋ yalthok buk geek rin ye dhiër thiaanthïn.
Raan tuany nɔŋ guöp kïtetany mayoŋ awu phalara bï riɛŋ Panakïm bï akïïm la them guöp ku yökkä lon yem mayoŋ. Pïu rac cï cöp abuk thecwei rïn ye dhïër dhiët pïu rac yiic.

Bekätakthook:!Main category
Kör

thumb

**Köör** ee lɛ̈ndhiethëmïth [mammal] de kuataŋɔu (Felidae). Theem ë thönëköör kɔ̈k dït tënë 250 kg. Ee koolë, köör roor ciëŋ Apirïka Ruëlëpinyliɛɛtic [sub-Saharan] ku Asia-yic. Kɔ̈r aa pïïr në liɛliic ku rupic ŋiec. Ŋuɔ̈tëköör aa thiin tënë thönëköör ku kat awuur në kam ciekic, ku yapden guiir të yap kek läi cath duut.

Köör acë thuum në Apirïka Parutic ku Athia Paguotcuɔlic në run ke biänabuur diääk cï lɔ. Agut ciet run tïm thiäär cëjäl, köör ee yaa lɛ̈idhiethëmïthdït ye aniinë piny dïtbëtɛɛm, 1950 ee kɔc etök, acë yaa ciëŋ në tëdït ë Apirïka-yic, Yurathia-yic jäl Yuropa Pacuɔl agut India ke në Amerika-yic jäl Yukon agut Peru. Ee koolë kör ee macthok awicthum [endangered]. Dït aniinë Apirïka-iyic acë kuur ka cë yaa 30–50% në run 20 në tökërou de rou në ruɔ̈ɔ̈nbuɔt 20. Määr de tëdeceŋdɛn ku taŋtaŋ ke kɔc aaye kek ee kadïït ë diɛɛr.

Köör aaye lac cɔl 'banyëror', ku aa looi ke kïn ë dɛɛtëpiou ku bääny. Kɔ̈r aaye yök në cärëriɛɛl na juëc tënë läi kɔ̈k ëbɛ̈n. Rooric, köör aapïïr run 10–14. Të cï dom, aalëu bë pïïr run 20 ku täkac. Rooric, thönëköör aacie laac pïïr të wär run thiäär. Thönëköör aa ɣɔntok yök ke thar kekë thön kɔ̈k rooric, ku kënë ee pïrden cɔl ciekic. Köör aa wär mecthok aŋou kök ŋiɛc ciëŋ akut. Rual ë kööric anɔŋ ŋuut ke dhien tök, aduurken, ku thönëkör cë dït tök ka rou. Duut ë ŋuutëköör aaye laac lɔ yäp netök. Köör aa läicuet ku mëkuëny. Rïŋcëdhiäth ee juec tënë 50% kacëcuitic.

Köör aa kuin rïŋ ë läi cë tuaany ku läi cï näk në laïcuɛt kɔ̈k. Kek aa gak ke yɔ̈ɔ̈p në cuɔɔr göör nhial ke yuiɛl thïn,rin kënë ayee nyuɔth kela län cï thou tëdä la guop tetok tɔ̈ të thiɔ̈k.

Bekätakthook:Län
Krïthmath

thumb
**Krïthmath** (ku wɛ̈teyic ayee “Aköl de yanh de Yecu”) ayee aköllajik de Kërëthänuɔɔi yenëke dhiënh de Yecu (raan yee Kërëthanooi gam ke yee Manh de Nhialic) gäm athɛɛk thïn, ku atɔ̈ ke yee aköllajik në cieŋ de kɔc cie Kërëthanooi yiic ayɛ.

Aköl de Krïthmath ayee yanh yee cam në pɛinïn 25 Penëthiɛ̈ɛ̈rkurou. Yen ayee tök në kɛm ke nïn thiekiic arët tënë Kërëthanooi, yen ku Aköljönrɔtëbɛ̈ny - aköl yënë yanh de thou ku jönërɔt de Yecu cam thïn. Alawɛ̈ɛ̈r de ruɔ̈ɔ̈n thok, yenëke Krïthmath tiit thïn ayee cɔɔl Tiëëtëbɛ̈n, ku ayee rɔt jɔɔk në Akölënhialic buɔth aköölkadhorou kaŋuan në Krïthmath nhom.  Alawɛ̈ɛ̈r de Krïthmath ayee thök në pɛinïn 6 Penëtök, tëdɛ̈ kayee nïn thiäärkurou në Krïthmath cök, ku yen ee akölë yenë Yanh de Nyuuthërɔt theek thïn.

Yanh de Krïthmath ayee cam në pinynom ëbɛ̈n keye aköllajik de duɔ̈ɔ̈r, ku yen ee alauëër yee Kërëthanooi ku kɔc cie Kërëthanooi ayɛ yai cam thïn. Tën yenë yee luɔi thïn acie thöŋ kaamë pamac tök ke pamac dɛ̈, lakin käk yee dac tɔ̈ thïn aluööt aa yee cäm, gäm de miɔ̈c ke yɔ̈rthiingäär, miɛt de luaŋënhialic ku ɣänëmɛ̈t yenëke diɛt ke Krïthmath ket thïn. Thänta Klɔ̈th ayee looi në bɛ̈ɛ̈i juëëc ke pinynhom yiic.

Krïthmath ayee bɛ̈n në rutic, në abaŋë parut de pinynhom, ayee alauɛ̈ɛ̈r yenëke yɛth juëëc thɛɛr theek thïn. Käk kɔ̈k yee ke looi në Krïthmathic, aa kathɛɛr tënë Krïthmath, ku kɔ̈k aake bɔ̈ në ciɛɛŋ kɔ̈k yiic, cie Kërëthanooi, tëmënë Yuul. Kën yee dac tääutueŋë Krïthmathic, në runkɛ̈, ayee gɛm de miɛc. Alawɛ̈ɛ̈r de ruɔ̈ɔ̈n thok, yee ɣänëɣɔ̈c ɣɛɛc thïn në miɛc, mïïth, yɔ̈rthiingäär, ku miuth, ayee rɔt jɔɔkë pɛi tök në Krïthmath nhom.

Bekätakthook:!Main category
Kuat Bari

[thumb|Kuat Bari ([Ethiopia)]]
thumb
**Kuat Bari** aaye kuat de akut de Kɔcënailkɔ̈u (Nilotic) ciëŋ piny Paguot Thudän, cït man tɔ̈ keek në biäk de parut Uganda. Kuat Bari aaye jam në thoŋ de Bari ke ye thoŋde manden, man tɔ̈ në thook ke Kiir-Piɛnyliɛɛt yiic.

## Caaric
**Kuat Bari** në Kiir kɔ̈u aaye rëër tëtök ëke ye pur. Keek aciëŋ në ɣän läu yiic në Kiir kɔ̈u ku agut meel ke 40 në biäk ciɛ̈ɛ̈n ku tueŋ de Kiir. Maacëkäŋ (jiɛk) de Bari atɔ̈ në ka ye keek puur yiic bë keek tɔ̈ɔ̈u ku läi ye keek mac (ɣɔ̈k ku thök). Keek aaye ke mu ëke ye mïïthken, ku ke tɔ̈ thïn ëyadɛ̈ akut jiɛkden yïk ke wën yök. Mɛ̈ny de läi athiekic nëŋö aaye gam në thïïk ku yai ka köt de röt ku jɔl yaa thuɔɔu, ka kapiɛɛth kɔ̈k ke pïïr ëka ɣoocë keek në wëu.

Në nyindhia pïïr Bari atɔ̈ (në riääkic) ke cë nhiaac. Në ye mɛɛn ciɛɛŋ jöt rɔɔk acë pinyden lööm ku cieeŋkɔ̈k wääc liɛ̈ɛ̈p keek nhïïm cë bɛ̈n në pïïrdenic.

Ku në kathɛɛric Bari acïï pïïr rɛɛc de luɛɛk yök të nɔŋ Beligianth në riɛl (të nɔŋ Lado Enclabe) bë keek laar buric bïk ya lɔ jɔt në tunke akön agut baar abapdiɛt yɔu. Tɔɔŋ kerou baai në kɛm ke kɔc (1955–1973; 1983–2005) keek acë pïïr piɛɛth de Bari rac eyadɛ̈, jiɛɛkden ku kuɛɛr yïï ke wëu yök.

Në yic tɔŋ në kam de wuɔt thiääk kenë Bari ka alɛi ëke ye thɔ̈ɔ̈r kenë Bari ee ye kë thɛɛr në ciɛɛŋthɛɛric de Bari. Në nyindhia në aköl ke pïïr Bari ëke ye rɔt gël apiɛth të nɔŋ kɔc thiääk kënë yen ye kuat de akut de Nilotic. Ku keek akee ye pinyden gël të nɔŋ kɔc ye kɔc ɣaac ku kɔc ye kɔc yɔl-yiic bïk pëëc ëke nɛ̈k kɔc.

Bekätakthook:Thäi
Käthɛɛr ke Paguot Thudän

thumb
thumb
**Käthɛɛr ke Paguot Thudän** anɔŋic amat käthɛɛr ka aken Paguot Thudän ku kɔc ceye akölë Pamac. Piny Paguot de Thudän acë jaibaai ne parut de Thudän ee ruɔ̈n 2011.

Aŋicpinyic, piny de Paguot Thudän acïï ben yaa tök ke Thudän anɔnde piny wiëu. Gɔ̈l de cï man e yen rot looi në ɣon ke piny wiëu ka Apirïka. Në wël yam atɔ̈u pan bapak Thudänic. Agut cï Thudän aya kä lɔ Utomman të de bäny kum pande Ijip në buɔt 19. Ku ke cï be tïc në aköl ke Maahdi kum pan Thudän. Deŋlïth Ku Ijip ee Thudän ku Biëm de Thudän kum 1885–2011.

Aake ciɛ̈ŋkë juëc wär kɔ̈u alɔŋ piny wiɛ̈u ku aajam thoŋ Naijer-Koŋgo. Wär koor kek wäthɛɛr. Na Yemën Paguot Thudän aye kɔc Thudän ciɛlic pɛ̈n jam tam. Dɛ̈t rɛ̈ɛ̈r thïn kɔc wär kɔ̈u aacï tiaam. Na ye thɛɛr pɛth piny wärthɛɛr kë cït ruɔ̈n 14 buɔɔt ka Kërëthäno Nuba bɔ̈ ke riääk bänyden. Makuria ku Alodia bïk kɔc wär kɔ̈u apëën.

Wëlthɛɛr agut ruɔ̈ɔ̈n tiɛm tök ku buɔt ka dhiëc 1500 Paguot Thudän ee mac miirdït thok ëbɛ̈n. Kɔc cik lik mirdït aake cï döŋ piny cïmën Märï ku Moru. Anyooth thok tënë kɔc ke bɔ̈ alɔŋ war kɔ̈u cïmën Dinka, Cilluk, ku Luo, kek ëbɛ̈n aa kɔc ke tɔ̈u thïn. Kek aakuut kä aacï röt tɛk piny tɔ̈u toc thïn. Ku käk kɔc ciɛɛŋ nyuɔɔth cimën yom kɔc thɛɛr cï thou, arop ŋeth ku kä kɔ̈k ciɛɛŋ Thudän ku ciɛɛŋ thɛɛr nyuɔɔth. Kek aakuut kä aake mɛ̈c ɣɔ̈k ku läi kɔ̈k baai run 3000 BCE ku ciɛɛŋ kɔc ke bɔ̈ wär kɔ̈u acï la tueŋ agut yakölë. Käk cï wecbei nyuɔɔth ala yiic päny ɣɔ̈ɔ̈t thɛɛr cï riääk, tiim kɔ̈k cï wïïk piny ku tiim kɔ̈k cï dït aya ku käk pïïr raan ëbɛ̈n. Määcbaai, jiɛɛk cïmën bääny kɔc Nuba run thiërou ku dhiëc 25 riɛl määc baai.

Bekätakthook:Paguot Thudän
Kërëthänuɔɔi

frameless|right
Gämde **Kërëthänooi** (Χριστός "Kërëthä" ee wɛ̈t de Gïrïk thɛɛr, man cï waaric në wɛ̈t de thoŋ ɣëbëru cɔl  "Mathiya", wɛ̈tdeyic "Raan cï tɔc") ayee gäm Nhialic tök në dhiëny Abaramic, dhuk tënë pïïr ku piööc jam de Yecu raan Nathareth cï nyuɔɔth Lëkyamic. Kërëthänuɔɔi yen gäämdïtapɛi Pinynhom, ku cinëkɔc ë Kërëthänooi ee 2.4 tïmëtïmdä. Aye kërëthanooi gam lɔn Yecu aloithok (aloithokrot) diɛ̈tde-yic Pinynhom. Ayee Kërëthänooi juëc gam ke Yecu ye Wënde Nhialic ku ee raan aya, ku yee Duluɛ̈ŋde raan, ku bɛ̈nde acï caar Lëkthɛɛric. Abïbei, Kërëthanooi aa Yecu cɔɔl Kërëtho, tëdä raan cï tɔc.

Kërëthänuɔɔi
Kïnëgäär

thumb
**Kïnëgäär** ee aguiɛr de gɔ̈t, ee abɛ̈ɛ̈r ke athööŋ bë gaar. Gɔ̈c de athööŋ man tɔ̈ në kïnëgääric, aye cɔl kiɛ̈tathööŋ. Kajuiɛc nyuɔɔth aa raankuɛ̈n kony bë cɔk kïnëgäär lui apiɛth, ciit ke: atekwël, ɣɔnlau në kɛm ke wël, te pëk ë kuɛ̈n thok thin gut lɔ tueŋ. Kek kiitka, akee lomke ne thɔŋ de Romaai-yic (man ye cɔl Latin), acï kɔŋ loi në Rom Thɛɛric bë thoŋ Latin gɔt. Në ye köölë thook juëc aa kïnëgäär de Latin lui: Kek ka lui ë keek në ke akölkä në ye mɛɛn.

Kän ke ciɛt tɛ̈ŋ de kïnëgäär acï jɔɔk ëbɛ̈n rol jat nhial në araktök yetök, ku ke tɔ kenë cï gɔɔr ku lomki bë ɣöŋ ke thook juiɛ̈ciic. ë yaa dɛŋ acïn kïnëgäär ee ɣöŋ ke thɔŋ de apiɛth, alëu rɔt në wel bë ɣɔŋ kenë yen. Yen acë gɔɔc ke loi thok.

Bekätakthook:Apirïka
Kɔcëkirkɔ̈u

thumb
thumb
**Kɔcëkirkɔ̈u** aaye kɔc ciëŋ ë Kiir (Nile) kɔ̈u, ku aaye jam ë thuɔkkɛn, ku keek aaye kuaat dïït ciëŋ ë Piɛnyliɛɛt ciedeŋ ë tueny thïn cök, ye cɔɔl Thäɣära, ku keek ë thuɔk kë aakek ke jam ë piny ciɛɛm Thudän, ku Yuganda, ku Kenya ku piny tueŋde Tandhänia cïnë Malthaai mat thïn. Kek ë kɔc ke Kir kɔ̈u kɛ̈ aacïnë Lui, ku Kalinjin ku Jiëëŋ ku Nuɛr ku Cilluk ku Aleker mal-thïn, ku jɔl yaa kɔc ye jam ë thuɔk ke Maa. Kek aatɔ̈ aakuut kë thuɔk kë yiic.

Kɔcëkir kɛ̈ aajuëc arët ë kɔc ciëŋ ë piny Paguot Thudänic. Ku aaye lueel yen ee tënë thiɛ̈i kek ke thïn, ɣɔnthɛɛr. Ku aaye lueel aajuëc tënë akuut ë kɔc ciëŋ ë wëërdït tɔ̈ Pan Apirïka calic. Keek aabuɔth kɔc cɔl Bantu cök. Ku jɔl yaa kɔc paguotcuɔl ë pan Yithopia.

Kɔcëkirkɔ̈u tëdït ëke aaye Kërïthanooi, ku kɔ̈k ë kek, aaye duur ë Nhiëlic ken wun kɛndït ke jiëëŋ thɛɛr.

## Rin
Wɛ̈t cɔl kɔcëkirkɔ̈u ("Nilotes") ee cïï lueel ke ye kë nyooth ë akuut kɔc cë ke thook lel, na tïŋ ke ëtë cë cäk gup ken eke thöŋ gup ken ëke thöŋ agut të ye kek jiɛɛm thïn. Yen ëtë ëyen ye lueel thïn ë kɔc kɛ̈, kän e cïï kɔc kɔ̈k nyic käŋ bɛ̈n ë jai, ë run ka tim thiɛ̈r rou calic, ku ee mɛn, ee kë ɣɔn cïï lueelë acïï kɔc bɛr gam ku dhukkï thïn.

Keek ë wëlkɛ̈ aaye lueel bïnë ke kɔc ciɛ̈ŋ ë kir kɔ̈u yanyic, ka acïï thäny jam ë thuɔk kɛn ëkek akuut ë kɔckɛ̈ wɛ̈t cɔl "Nilote". Alöm ë kir ë Akir (Naal) kɔ̈u cït wëër ye këër bei ë Kiir ë Naal kɔ̈u, aaciëŋ kɔc ye jam ee thuɔk kɛ̈ thin ke Thudän ku kɔc ciëŋ ë Piɛnyliɛɛt dïït ë cök na piŋke, eke jam aaye yök eke thöŋ.

## Këthɛɛr
Mɛ̈të yic ë kɔcëkirkɔ̈u, aake cë röt tɛ̈kbei tëne kɔc pabak ke Thudän ɣɔn thɛɛr, ɣɔn ye kek tök keke. Ee thɔ̈ɔ̈ŋ eke cït ka bɔ̈ bei ë run ë tïmëtïm ke diäk ke Kërïtho këcë dhiëëth. Ciɛɛŋ töŋ thɛɛr ë kek kɔc ke Naal acï thäny mɛ̈c ye kek mɛc ë läi. Amatdɛn ke kɔc pabak ë Thudän aake ye tök keke thɛɛr, të cït tiim kedhiëc ke Kërïtho këcë dhiëëth. Ku amat ë kɔc Naal ke këk kɔc ke Thäɣära acït tïmëtïm ke 15 ke Kërïtho këc ë dhiëëth thɛɛr.

Bekätakthook:Thäi
Lop

thumb|Liääp ë lop mabior, macär, mathith, ku maketh.
thumb
**Lop** ee ke cii rap, aye cam cimɛn de kuïn në piiny juëc ke Athia. Aye puur të tuc në piinykɔ̈k në pinynhom, cimɛn de Athia, Apirika, parut de Italy ku piny pacuɔl në wɛ̈ɛ̈ryɔu de Parut Amerika.

Lop atɔ̈ ke ye miɛ̈th ye cam aköl riɛ̈ɛ̈c në bɛ̈i kɔ̈k juëc. Aköl kɔ̈k aye thaal kä tuucë yetök ku ka cie nyindhiɛ ne ɣän kɔ̈k cimɛn de Thipain. Lop aye geet tueeŋ në miök de olip kä miökde weŋ ku thal në piu kä cuaai. Në piny kɔ̈k yiic cimɛn de India lop aye cam kennë anuai (ye cɔl aluega) lop alëu bi dhiim ëya ke ye mɔ̈u ku bi raan cɔl amuɔ̈l cimɛn de Japan acïk gam.

Lop acï gam ke ye kë tueeŋ de kä ye luɔk piny wanthɛɛr paguot de Caïna ku India. Cum de lop aa bië Japan, tɛkdɛ̈ në ruɔ̈ɔ̈n tim töök ke Kritho kën bɛ̈n ku jɔl nhiaar arëët në raan në tim reu ku tim diäk. Në India lop aci rɔt tɛk piny paguot de Yurop ku Apirika.

Tiamliɛɛt ku tiɔ̈ŋde piu ci dëu yen në ka piɛth ben në lop com thïn. Käu de lop akɔɔr 24C kä tueŋ ku wɛ̈ɛ̈r thïïn koor të comë ye ku cilde ku të tem ë ye në ruɔ̈ɔ̈nic. Ee cil apiɔth në ɣän ye tuɛny de deŋ ke ya 100cm. Kɛm ke wëër, wär, liɛl ku baar të lɔ tooc, piny thöŋ në kɛm ke kur yen në ka piɛth ke cum.

Lop aye com piny thöŋ nhom ku nɔŋic piu ke kën në guɔ com, piu aaye ke miɛɛt wei domic. Aŋoot mapuur ke ke kën ajuɛɛr puɔth de puɔ̈ɔ̈r guɔ looi, wäl ë tim kueet, aaye piny cɔl alɔ̈ŋic në ruɔ̈ɔ̈n tök ka rou ke mapuur pur në ɣän kɔ̈k.

Në ɣän tuc, thiääk ke të ye akɔ̈l tëëk thïn, mapuur aye kɔ̈th rekic në rou në ruɔ̈ɔ̈n tökic.

Lop anɔŋic kä juëc ye kɔc miɔɔc gup ëpiu. Lop ee yic rou, mathiäŋ ku mabiöör. Lop mathiäŋ anɔŋ kɔ̈u päät deen ye nyuɔɔn wei, ku ka nɔŋic miith awär lop mabiöör.

Bekätakthook:Miɛ̈ɛ̈th
Luöl Ajou Deŋ Akuei

thumb|Luöl Ajou ë Deŋ, 2009
**Luöl Ajou ë Deŋ** (adhiɛ̈th Pɛnëŋuan 16, 1985) ee amëtukpïrëriaŋ [professional player] dökthiɔ̈l Paruël [South] Thudän-Bïrïtic në Miami Heat në Akutmɛ̈t Wutic ë Dökthiɔ̈l (National Basketball Association). Bɛ̈ɛ̈rde ee 206cm ku ariäŋ keye thɔntueŋkoor [small forward]. Yen ee tɔ̈ ke Chicago Bulls jäl ë 2004 agut ciɛlic de abëkruöön [season] de 2013-4, ku jɔl jäl bë lɔ riäŋ ke Cleveland Cavaliers. Yen ee cï kuany në Akutamëtuuktueŋ [First Team] de Amëtuukyam [rookies] në 2004 ku ee ye Amëtukcïloc [All-Star] de Akutmɛ̈t Wutic ë Dökthiɔ̈l në 2012 ku 2013. Kaamthiin abëkruöön tökërou-yic  kekë Cleveland cök, go Deŋ rɔt mat tënë Miami Heat në Pɛnëdhorou 2014. Yen acë dhiɛ̈th në Thudän në lɔ̈k yee tɔ̈ në Paguot [South] Thudän ëmën, ku jäl kekë midhieethë bë lɔ aɣet Ijip keye manhthiinkor, ku nalä kök lɔ Amatnhom Panŋaknhom [United Kingdom]. Yen acë yaa manhbaai de Amatnhom Panŋaknhom ruɔ̈n 2006, ku acë yaa riäŋ në akutamëtuuk kewutic de pamac kënë në tɛɛr kaampamaac.

## Run tueŋ
Deŋ ee raan Jieŋ, ku acë dhiëth në Wau, Thudän (Paguot Thudän ëmën). Ɣɔn köör yen, wun Aldo Ajou, raan de ɣön de lööŋ de Thudän, acë paande laar Ijip bë rɔt kuäl në Rɛɛnken Tɔŋbaai ë Thudäänic. Në Pan Ijip kek acë bɛn rɔm ke raan Jieŋ Manut Bol, raanciɛɛl thɛɛr në Akutmɛ̈t Wutic ë Dökthiɔ̈l, ku yen acë wänmääthdït de Deŋ, Ajou Deŋ, piɔ̈ɔ̈c në riäŋ de dökthiöl, ku acë yaa duwëëëtluɔi [mentor] tënë Deŋ aya.
Ɣɔn cï gam guŋ keye abaköök [refugees], paande acë bɛn kök Brixton, paguot de London.

Deŋ acë piööc në Pandïtëpiööc St. Mary’s RC në Croydon, Paguot de London.
Yen acë gɔl bë adiircök nhiaar, ke gaï apɛi de Faustino Asprilla de Newcastle United, lakin ŋoot riäŋ në dökthiɔ̈l, ku acï bɛn cɔl bë mɛt në akutamëtuuk de Pan Dïŋlïth nɔŋic kɔc në run ka 15 ku kɔc kor në ke. Të ɣɔnë go gɔl bë riäŋ në Akut de Dökthiöl Brixton. Yen acë yaa looinyin de Croydon në Mëënthuëëc de Rïnykor de London ku acï met në Ɣöndekökde [Hall of Fame] thïn. Ke nɔŋ ruɔɔn 13, yen acë riäŋ në akutamëtuuk de Pan Dïŋlïth në Mëën Tekmuoocthok de Rïnykor de Yurop, ɣɔn cë cinciɛɛlde [average] në akueen [points] ayee 40 ku në dhukëdök [rebounds] ayee 14.  Yen acï kuany ke Mariäŋ Thiekicbëtɛɛm [Most Valuable Player] në mëën kënë. Nawën, yen acë Pan Lïnglïth wathnom lɔ akärtuk në Mëën Kewutic de Rïnykor de Yurop, ɣɔn cë cinciɛɛlde në akueen ayee 40 ku yök këleecëlonpath [award] dɛ̈t ke Mariäŋ Thiekicbëtɛɛm.

Bekätakthook:Kɔc
Kuat Bɛ̈ɛ̈r (Culluk)

thumb|Kuat Bɛ̈ɛ̈r (1936)
**Kuat Bɛ̈ɛ̈r (Culluk)** aaye akut de koc ke Luo ciëŋ piny Ciɛɛm de Thudän në biäk tueeŋ de Kiir thiääk kenë kaldït de Malakal. ɣɔn aŋoot tɔŋ de rou baar në kɛm ke kɔc. Eyadë bɛ̈ɛ̈r ee cieŋ në bɛ̈nthïï tɔ̈ në kiir Thobat yɔu në biäk parut, yenë Kiir rɔ̈m thïn kenë Doleib ɣill paan thiekic de wɛ̈t de Nhialic. Doleib ɣill paan de wɛ̈t de Nhialic acë dɔ̈kic ɣɔn cenë Nuɛ̈ɛ̈r Apuruk ɣer Militia ye cɔɔl Jech Mabor ka kɔcroor ke Riek Machar Doleib Kuɔ̈m Piny ku Cuɛ̈ny kë paan de Culluk, peckë këriɛ̈ɛ̈c ëbɛ̈n de Bɛ̈ɛ̈r në run de 1987, 1997, 2013, ku 2014 ke ye luɔɔi de kɔcroor ke Riek Machar.

Kuat Bɛ̈ɛ̈r aaye akut ciëŋ në Kiir yɔu në biäk Laak de Thudän, keek naa kuen kuɛɛtdït ke kaa ye bɛ̈n në cin de dhiëc de Dinka, Nuɛ̈ɛ̈r, Dhande, Barith ku jäl Cøllø bɛ̈n.

Thoŋden aie cɔɔl Dhøg cøllø, Dhøg ke ye wël ke Culluk yen ke jam në thok. Yen ee kara de Luo tɔ̈ Pacuɔl de kë kɔc ceŋ në kiir yɔu ëke ye Nilo-Kiirpiɛnyliɛɛt.

## Kathɛɛr ku ciɛɛŋ
Bɛ̈ɛ̈r ku Anuak ee ŋek ke manhë të jiɛmë në akut de Luo Nilotic, wël juëc ke thoŋ Bɛ̈ɛ̈r, aaye wël ke thoŋ de Anuak.

Ceŋthɛɛr cë juiir, Bɛ̈ɛ̈r aaye keek mac në mëlëk ye cɔɔl Reth ke ye gam ke yen edhiëth në kuan ciɛɛŋ de Nyinkaŋ yic, ku ka ye kɔc ke Culluk gam ke guɔpde acïn piäär abë wut mac. Thɛɛr, akutdɛn apiɛth ke kuany yecök, kenë ka ye juaar ke mëlëk, kɔcriëkeek, ku akut raanëbɛ̈n agut aluɛk. Cït man de akuut kɔ̈k ke Nilotic; ye ɣɔ̈k ku thök juaar ke ye jiɛɛkden kaye pïïrden ka jiɛɛkden. Ee puɔ̈ɔ̈r ku dɛ̈pde rec ke kaye katueeŋ nëŋö keek acë röt yeɣooc bïk lɔ në ɣänkɔ̈k. Bɛ̈ɛ̈r aaye kɔc cë ciɛɛŋde Mëlëk Juiir Piny de röök Thudän në run mec de 1454 agut ëkolë.

Bekätakthook:Thäi
Kuɛrëyor

thumb
thumb
**Kuɛrëyor** aye looi të cïn yen dëŋ piɛɛth tueny, ka kɔc aayee piu juak käcïpuric bë kek kony bïk dït. Piiu ke kuɛrëyor alëu bï gɛ̈ɛ̈rbei wɛ̈ric cït man kiɛɛr, bɛɛr käŋpinynhom, bɛɛr yee cïk në dir, ka në yïïth, tëdɛ̈t bë cɔk kuër lɔ dumiic në riɛl de miitpiny arölnëpiu-yic ka laldïtic.

## Kuɛɛt ke Kuɛrëyor
Piiu ke kuɛrëyor alëu bï piɔɔk në käcïpuric në mïwërpiu yee pilic looi bë piiu wɛɛrbei, tëdɛ̈t në aröök. Në kuɛrëyor de wër, piiu aye pik në arölnëpiu lɔ mïwërpiu yee tɔ̈ɔ̈u në ɣɔn juac domic. Kuɛrëyor de ciɛlwic (në mïwërpiu yee rotwiic) ee kuandɛ̈t de kuɛrëyor. Në kuɛrëyordethuat (yor yee pïu thuat ë dep-dep), piu ayee ɣäth lɔ käcïpur në arölnëpiu ke adhuum.

Në dhöl de tiɔpnom, pïu alëu bë kuër në tiɔpnom në laldïtic tëdɛ̈t arölnëpiu-yic.
Në dhöl de mukciɛɛŋthɛɛr, pïu alëu bë kuër në tiɔpnom domic ëbɛ̈n, lakin kuɛrëyordethuat ayee wo kony buk pïu cɔk lɔ në mei ke käcïpuric ku lïïm cök, ku kënë ayee pïu lik arët cɔk lɔwei në tiɔpic të thööŋ̈ë yen ke kuɛr kɔ̈k yenëke duum yor thïn. Kuɛrëyor në tiɔpnomcök ayee cɔk nyinëpïu lɔnhial, ee rin ku meei ke këcïpur lëu bë ye dööt, ku piu lik aa puorwei.

## Käbëtuɔ̈lthïn
Kuɛrëyor acɔk tueŋ në kuendït cil në domtɔ̈ŋë, tëdɛ̈t acɔk këcïpur cil në mëi-yic. Cinde atɔ̈ nhial, ku adhil bï loi ke kɔc cë kepuɔ̈ɔ̈th täupiny ku bïk dïk ë ŋic lɔn bï kuɔny bë bɛ̈n bei thïn, në kë bë kacïpur keyiic juak, dït tënë cin bë lɔ në juër ku luoi de kuɛrëyor yam bï bɛ̈ɛ̈yë.

Bekätakthook:!Main category
Läi roor në Paguot Thudän

thumb
thumb
**Läi roor në Paguot Thudän** anyooth roor noŋic tiim ku läi në Paguot Thudän. Yen anoŋic Tonydït ku ke töŋ de dhiam dït tɔ̈ në Pinynhom. Tënoŋ mɔny Amerika ye dupiöny de kapïïr ku ye dugël de läi ye cɔl J. Michael Fay, ke Paguot Thudän ye de piiny ye läike noŋ kök bääric në pinynhom läi ye dhiëth në mïth ke akutnhom de gël de läi roor ë jam ye paguotbak de Thudän ayennë 1.3 tïmëtïm de kuandethiäŋ aye käk ebiän de ye pinyë anoŋ ciin koor de kɔc ciëŋ thïn këcït 7 tïmëtïm de kɔc cë röth wɛɛr në piny de 619,745km².

## Gël
Në ruɔ̈n de 2005 ke akutnhom de gël de läi roor në pinynhom ageer pinyëbɛ̈n, akutnhom cï lui kennë miir, acï luɔi de man de cin jɔɔk kennë miir de Thudän ciëëm, go ke kɔc gɔl në kuëny bikkë luɔi loi lon nyic, kë tueŋ cïkkë bɛ̈ibei në ruɔ̈n 2007 ë bïkkë piny coor nhial bïkkë ciin de läi tɔ̈ në Paguot Thudän nyic.

## UNEP
Kë amat de bɛ̈i dït kë pinynhom ke ajuëër acë ciɛ̈ɛ̈n bɛ̈n man adë ke pën de yäp de läi roor acï rɔt lëu në gël ku bïkë nhial në ajuëër de tëbë yaa näk läi agokkë tɔ̈ në ruɔ̈n  kɔ̈k luɔidït ku ëkënnë abë kɔc ke baai matthïn man nɔŋ de tïït de käŋ.

Ɣän tiit keek ciinden acït 143,000km² acë rot wɛɛr piny në ɣän ke 23 tit keek ku ɣän kë aye 15% de piny Paguot Thudän tëdïtet arët etoc mɛn të thiekic në pïïr de diɛtnhial noŋ 57,000km².

Bekätakthook:Paguot Thudän
*
Läiyemac

thumb
**Läiyemac** aaye läi cï duŋ në kɔc ku bïkë nhial ë määcëkäpïïr ku pur bïkë kɔc yaa yiën kä yeke ɣaac cït miëth ku wal ku luɔɔi. Ee wtë lueel ë nyindhia në läi ye kɔc yin mith ku aköl kök ee yaa läi yeke mac cït ɣök ku thök. Nëke runkë yiic, akutnhïïm kk cï guiir aacï läiyemac bi nhial bïk pïïr de läi cie lac yök cɔl apiɔlic. Yen dhiëëth ë läi, mukden ku näŋden aye cɔl määcëläi ku kee toŋ rilic t në pur ku määcëläi cï bn ku ye looi në ciɛɛŋ kutic ë lan ë jilë manhraan në yäpë läi rooric ku leer në puric.

Määcëlai ye looi në pinynhom në ciɛɛŋ kutic akithic apɛi në kaam ku kaam. Ɣɔnthɛɛr läiyemac aake cïï ye t në kalic kä ɣänkum, ku yen ë mɛɛn kikäkë aacï röth waar läi aaye mac, akölkk aye cɔl "määcluaak". Ye luɔi ë acï kä ye ɣaac juak yiic, ku yen acï tïït ë nyin ë läi ku kä kk ke piny cɔl arilic. Läiyemac ku ka ken aŋoot ëke ke kɔc yiɛn käjuëc ke pïïr ku piöcëmääcëkäŋ ku loi kë luɔi dil ë ciɛɛŋ ë kɔc yic baai käthɛɛr.

Tiit ë nyin de läi ee jɔɔk rɔt wäär cï kɔc mul në yäp de läi roor ku ye ke macbaai. Läi aaye duŋ të cïï menhraan pïïrden ku muk täu ëye cin. Aköld, taŋmatic, pïïr, ku gup ke läiyemac aacï röth waar apɛi. Läi juëc ye mac ëmɛɛn aacï lëu bïk bɛɛr yaa pïïr rokic.

Jok aake cï duŋ piny Pabak Athia në run 15,000 cï lɔ. Apiyeem ku amal aake duäŋke tëcït 8,000 BC në Athia. Buluŋ ë kul aake duäŋ keek në ɔ,000 BC pinyopabakciɛl ku Caina. Kë tueeŋ ë nyooth määc ajŋköör aköl thiääk ke 4,000 BC.

*
Makuɛ̈n

thumb|Makuɛ̈n
**Makuɛ̈n** ayee wënhcïdöök (yee lac looi në manywëëthic) lëu bë lëëk lööm (keye käyeetääuthin), ku loi luɔi nëke gup tëdɛ ka wɛɛrke yiic (akɛ̈thyenëluoiloi), ku jɔl lëëk yam cak (käyeebɛ̈nbei). Makuɛ̈ɛ̈n aacë lac tɔ̈thïn në kathɛɛr ke manhëraan yic. Makuɛ̈ɛ̈n thɛɛr arët aa cïtmën dë kuɛnëgukëkuel ku agenëguɛ̈tëkuɛ̈n.

Akɛ̈thyenëluoiloi në makuɛ̈nic anɔŋic akɛ̈thdït kaŋuan: käyeetääuthin, käyeebɛ̈nbei, kuëtëkäŋ ku akɛ̈thyenëluoiloi. Makuɛ̈ɛ̈n yee run thuöökɛ̈ aalooi arët tënë makuɛ̈ɛ̈n thɛɛr tueŋ. Kek aayee wëthcïdöök de manywëëthic wïcë arët, lëu bïk kuɛ̈nkäjuëc ka tïmëtïmdä looi në tektek tökic. Tëdïtë kɔc aacë makuɛ̈nëraantök kaŋ luööi baai ku tɛkdɛ̈ kayee luɔi yic. Makuɛ̈ɛ̈n aanɔŋkony në loiloi juëëc wïcëke käŋ bïk yaa luui kepɛ̈c thïn. Cïtmën de ŋääk de ɣɛɛrëcäthëriëth, riëɛthpiiny ke makuɛ̈n, guɛ̈rë de gëlëkäŋ, wëthlɔ̈k, ku atuuckïït de akuɛ̈nnhialkupiny.

Duluui makuɛ̈n alëu bë makuɛ̈n ŋääk në nyinëkaam de duluui. Wëthëkätääuthin aanɔŋiic agenëgɔ̈t, alɔ̈ɔ̈lëmakuɛ̈n, gɛkyeethany, ku pänyëmakuɛ̈n yee nyooth kɔc cin. Makuɛ̈ɛ̈n kɔ̈k yam arët aalëu bïke ŋääk në jamëkoc-röt, rïïtëcin, ku agut jamënyith, yee luui në wëthcidöök yeenyithkueenic, yee cuɔm në nyithic tëdɛ ka comë në räälic.  

Makuɛ̈ɛ̈n aalëu bïke juiir bïk gunë këdäŋ looi në lëëk. Makuëën aayeeke luɔ̈ɔ̈i binëke luëkëciëkëkäŋ yaa ŋääk, yee ɣɔnthɛɛr aakeyee ŋääk në kɔc. Makuɛ̈ɛ̈n aatɔ̈ në bɛ̈ɛ̈i-yiic ayɛ, ku ëtëne aayee luɔ̈ɔ̈i alɔŋ de pïŋ në diɛt, kuɛ̈n në wëlyam, ku gɔ̈t.

Bekätakthook:!Main category