open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kɔc cɔl Luɔ̈

thumb
Luɔ̈ aa kuɔ̈t Kɔ̈ckiirkɔu ye ruääi në thok ku jɔl yaa riɛm ciëŋ në Aprika. Piny rëër kek adɔ̈mthok Paguot Thudän ku Ithiɔ̈piɛ, kuɛny parut dë Yuganda ku jɔl yaa pabak de Koŋgo agut pacuɔl de Kenya, ku jɔl yaa piny de Mara tɔ̈ në Tandhaniɛ. Thook ke Luɔ̈ aa kuat ë Thook ke Kiirkɔ̈u yic, kuat ë Thook ke Pabak Thudänic yic.

Akuɔ̈t ke Luɔ̈ tɔ̈ në Paguot Thudän aa Cɔ̈llɔ̈, Anyuaak, Pari, Acooli, Balanda, Boor, Thuri, Maban, Luɔ̈ dë Diimo, ku jɔl yaa akuɔ̈t kɔ̈k, ku keek mɛn tɔ̈ në Yuganda aa Acooli, Alur, Pädhöla, ku jɔl yaa akuɔ̈t kɔ̈k. 
Luɔ tɔ̈ në Kenya ku Tändhaniɛ aa cɔl keek: Jɔluɔ̈ (thoŋden acɔl Dholuɔ̈), aa kek akut ë Luɔ̈ dïtbëtɛɛm, aloi tëcït 5,000,000.

Paanëwärken thɛɛr atɔ̈ në Paguot Thudän në yekole, piny de Bär-Khadhal. Rumëpiny ë Methilim në Thudän në gɔ̈c ruɔ̈nbuɔt ɣɔn thɛɛr acë liääpdenɔm ciɛk, ku rin kën Luɔ̈ juɛ̈c acë pinyden päl. Ne ye wɛt kenë, ka atekthok acë rot nyuɔth ë kaam Luɔ de Parut, ye ŋoot ke ciëŋ Paguot dë Thudän, ku jɔl yaa Luɔ de Paguot, ye ceŋ në bɛ̈ikɔ̈k yiic.

Atekyic dɛ̈t në akuɔ̈t ke Luɔ acï gätpiny në ciɛɛŋ ke Luɔ yiic. Raandït në cak Paan de Cɔ̈llɔ̈ aye cɔ̈l Bɛny Nyikaŋo, dhuk ciëën në ruɔ̈nbuɔt ɣɔnthɛɛr. Nä ɣɔn cï kɛ̈ɛ̈k ke wanmɛnhe, ke jël leer parut alɛŋ Kiirkɔu ku ciɛk yen ciɛŋ wen ee raan ŋuɛ̈ɛ̈n piiny nööm ë rot yenë tök [feudal system]. Kuat dë Pääri abɔ tënë akuɔ̈t ɣɔn cë Nyikaaŋ rɛɛc.

Bekätakthook:Paguot Thudän
Melëëk Dhaŋmucbëric

**Melëëk Dhaŋmucbëric** (*Machine Gun Preacher*) ee cäthatïïp de 2011, keye akekolëpiir ë cääthëgääi kekëëm niin Sam Childers, ee këtueŋ megëëm dekuëthmatïtït (gang biker) cë bën yaa melëëk ku megëël de abɛɛr Paguöt Thudän. Cäthatïïp acï thääny në athör de Childers “Another Man’s War” (Tɔŋ Mony Dɔ̈). Acï gɔ̈t në Jason Keller, cï gëër në Marc Forster, ku kuɛ̈lke aa Gerard Butler, Michelle Monaghan, ku Michael Shannon.

Cäthatïïp aluël akeköl de Childers ku luɔide bë mïth de Paguöt Thudän puɔth ademuöm de Yɔɔmtɔŋ Nhialic Gɛɛl (YNG, eeye Lord's Resistance Army), në mɛtëciin kekë Yɔɔmtɔŋ ë Luɛlëbaai de Kɔc Thudän (YLKT, eeye SPLA). Childers acë cääth lɔ Uganda tënë Amathnhom Pawuut keye akuanyluɔicök (missionary) në rin bïne ɣööt kuenyluɔicök (mission) yïk tënɔŋ abaköök. Etɔ̈ tënë, akutë ee tiit në YLKT, ku Childers acë thiëc rɛn apuruk töŋden bë ye ɣäth në cäth tënë parut, tënë piny cë yaa Paguöt Thudän yäkolë. Aacë cöp në atömpiny kïïm (medical tent), ku tïŋ Childers lɔn mïth juɛ̈c aa nin aɣeer atömpiny kɔ̈u. Apuruk acë läär lɔn mëdhiëthken aacë ke tuɔɔc bïk bɛ̈n nin tɛ̈n, wɛ̈t le yen niip ceciit rëër në panden. Aköl dɛ̈t Sam ku apuruk äcë booth në mïth dhuuk tënë panden ku yök ke lɔn YNG acë piny cuany ku nɛ̈k kɔcken.

Pïrcïcääth (experience) acë Sam piëcnhom ku gëër ye. Ee nɔŋ atiëpmïtïŋ (vision) tënɔŋ Nhialic ku thëptɛk bë panabɛɛr buth tënë mïth de Paguöt Thudän. Waköu tök thök buuthde, YNG acë ye gëëm ku cuany ye piny, ŋöt Sam ku SPLA dhuk buuth. Nalä, thök Sam ku mɛ̈thke tënë YLKT cinë ke gëëm dhölic në apuruk YNG ku puötke, acë göör ɣän ku yök akut dhiat ë mïth Paguöt Thudän tɔ̈u kolic ciemëc tënë dhöl. Sam ku mɛ̈thke acë  mïth cï rɔl rilbëtɛɛm löm dhuk tënë panabɛɛr tënë beec ë kïïm, ŋöt wën cï kek yääl bïk mïth kɔ̈k diëc, acïk yök lɔn cinë ke thäp nëëk në YNG. Sam ku mɛ̈thke acïk jäl gääm bïk mïth cï ke kuäkpiny në YNG kunybei, ku acë pɛɛc ë yɔɔmtɔŋ juëc luɔɔi bïk kënë looi.
Ɣɔɔl

thumb
**Ɣɔɔl** ee kënë arööl ku dhël wëi cït këryɔ̈kyɔ̈k tiɛtic wei pïu bï guɛr thïn, käm, liɛt ku kök kɔc kɔrgup(irritants) rin ye kek ɣalwei aröölic ë riɛl. Ɣɔlwei ee yic diäk; wëi aloŋthïn (jurjur alir), wëi aɣer riɛl bä alir kuɔthwei agɔngɔn kɔ̈u, ku pɛ̈lpɛ̈l yɔ̈kyɔ̈k alir aɣeer riɛl tɛ̈ cï agɔngɔn rot ŋaany, ku jɔl ɣɔɔl ɣëët bei arëk abï jal piŋ. ɣɔɔl ee rot looi ka ŋic raan wälä kuc. Ɣɔɔl ëmën ku mën tënë nïn aye nyoth lɔn yen tuaany. Kämluöök(bacteria) ku Mayiël(viruses) gäk acï yök ariöp dït të ciɛth ye yic alɔŋ wëlërotamäth(evolutionary perspective), rin ye kek raan cɔl aɣɔɔl, ɣɔɔl kënë yen kek thiäi tënë kɔc köc kïc tuany. Aköl kök, ɣɔɔl cï thiäkic eya awuɔɔk dhël alir raanic ku alëu aya bï ya rɔ̈t, dec, tol mäth tap, adhiama(asthma), arɛm këryɔ̈kyɔ̈k, piɛr yɔ̈kyɔ̈k (lung tumor) ku guöp wal cɔl ACE inhibitors, thoŋ Dïŋlïth. Beec(treatment) ee ku bï kë cɔl raan aye ɣɔɔl tääu kɔc nhïïm bï jal yiëk yïlac. Cit cïmënë, kɔ̈ɔ̈c math tap, muöl wal cɔl ACE inhibitors. Wal ɣɔɔl thanypiny cït wäl cɔl Kodeen(codeine) wälä Dextromethorphan abï lac gät raan, kua acï nyuɔɔth aya lɔn cïn kek këdït ye kë lëu. Döc dɛ̈t yen cï kuany ee ku bï raan beec arɛɛm ku abuöt dhël alir wälä yïk raan wal athuɔ̈r tɛm bï jal ɣɔ̈lbei. 
Rin ye ɣɔɔl kënë guöp tiitic tä ɣɔl raan wei käm ku kä kök raan cɔl adhil tuaany, acï dik bï ɣɔɔl thanypiny tënë raan neŋ ɣalde yic athuɔ̈r.

Bekätakthook:Tuany
Aŋɔ̈ɔ̈k

Aŋɔ̈ɔ̈k, tɛdë kecɔl ŋökŋök, thiɔ̈rbei, ŋökbei, ee ku bï raan cuin thiɔ̈rbei ye yɛ̈c riɛl ku cï gël të cɔŋ ye ŋö looi; bï rëët ye thok ku tɛdë ye wum. Kɛ̈juëc aa kɔc cɔl aŋök; alëu bï ya bɛc cimënë arem yɛ̈c walä tɛ̈ cï raan luaŋ, wälä akethtuaany (sequela of a disease) cït aketh piɛr(tumor) nyith kek lɔnhial apilnhom (intracranial pressure) kam akuennhomic ku kɛ̈rrot makana ye guöp tïŋic cïmënë x-ray ku kök. Tɛ̈ le raan puöu tiaktiak ku wïc diët ŋök, ka ye cɔl kɔ̈rpuöu, ee rïn ŋö; ee yen kaŋ bɛ̈n aŋɔ̈ɔ̈k kuä ace kuat ë raan ye kɔrpuöu yen ŋɔk ëbɛ̈n. wal aŋɔ̈ɔ̈k gël aköl kök aa dik ee rin ye kek kɔ̈rpuöu ku aŋɔ̈ɔ̈k thanypiny. Tɛ̈ cï aŋɔ̈ɔ̈k yiëc apɛi arëk abï raan jiic guöp pïu (döupïuguöp), aka pïu-dhïrïb abï tuɔm. Löt-rot tɛ̈ cï raan kuɛth ee tuɛny nhom cï matic kek kook ku ee kë rac arëtic. Na cɔk alɔn thöŋ dhuŋwal(regurgitation) ye lääi wal dhuk kek ŋökŋök, ka ace tök. Dhuŋwal ee ku bï wal kïc nyiy apath dhuök aliëkic ɣët kä thokic bï kek bɛn nyiy ë dɛ̈t ku aa läi kek yen rot lac looi thïn. Acïn riɛl ye wïc cïmënë ye raan ye yic cɔl tä ŋök yen. Wɛ̈t kënë ee yen kë cï dhuŋwal thööŋ kek aŋɔ̈ɔ̈k.
Yɛ̈c

thumb
Yɛ̈c (tɛ̈dë kacɔl ciith, cïth walä yïsääl thoŋ Jur) ee kënë nhomräm ye raan la rool ciënh cït pïu tëcït kënë yic diäk në akältök. Yɛ̈c ee rël nïn lik ku ee tuöl döupïuguöp (dehydration) rin ye ciith guöp jiic pïu. Kïttuany ë döupïuguöp aa röt gɔɔc nyuin ë dɛ̈l ku anyiɛɛny mukërɔt. Kënë ee rɔt dhiɛl agut cï dhukpiny laac, gɛ̈r dɛ̈l rot, abuthbuth puöu ku rëël aluärä të le yen yiëc. Cënh cie kɔ̈u ril ku la wawau tënë mïth thuët ee pial.
Kënë yɛ̈c lac bɛ̈i awuɔk ë cïïn wɛ̈t ee mayiel, kämluöök, walä alur (parasites)---nhomräm kënë acɔl aremyɛ̈c kek cïïn aya. Awuɔɔkä aye kek gɔpic të cï raan miëth walä pïu cï liääp kekë ciëth lööm, wälä të wuɔɔk raan tɛ̈në raan dɛ̈t ye nɛ̈k yɛ̈c. Yɛ̈c ee yic diäk: yɛ̈c pïu kaamcek, yɛ̈c riɛm kaamcek ku yɛ̈c ŋër (rëël nïn 14). Yɛ̈c pïu kaamcek alëu bë yaa rin awuɔɔk ë kolɛra, nacɔk alɔn cï kolɛra kɔc ye dɔm bɛ̈i cï nhiim latueŋ yiic. Na tɔ̈ riɛm yɛ̈cic ka aye cɔl yɛ̈criɛm (dysentery). Tuɛnytuɛny kök cï kɔc ye ɣook aa yɛ̈c cɔl abuɔ̈.
Yɛ̈c abï gël tök kamken; guiërpiny, dëkdëk pïu cïn yiic acuɔl (pïu path) ku cäu ë cin në adaracuɔl. Thuɛ̈tmith pɛ̈i kadhetem latueŋ ku tuöm mïth agëltuany (vaccination) mayiel cɔl rota abï dhiɛl them. ‘Caaramile’---awanmulo ku sukar cï buut pïu path dëkdëkic---ee yen döcde. Abuup kuatyöm (zinc tablets) abï dek aya. Döc kä acï thɔ̈ɔ̈ŋ lɔn cï kek meth tïmëtïm 50 kony run 25 wär cë jäl. Na näk yɛ̈c kɔc, ka abï dhiɛl them bï kɔc yaa cam mïïth mit ku mïth thuɛ̈t abë latueŋ ka thuɛ̈ɛ̈t.  Na liu caaramile ye ɣaacwei geu, ka abï buut ë baai ee path aya. Kɔc cï yɛ̈c yiëc thïn, wal ku pïu dhie ye tuɔm rälic abï tääu. Yɛ̈c juëc aye lëu pïu cï liäp ke awai ku thukarkuan ye dek kɔc thookë ë path. Walnäkkämluöök (antibiotics) nacɔk alɔn cï kek ye lac dek abï gäm kɔc nɛ̈k yɛ̈nyriɛm, kɔc cï ayɔnguöp ɣetnhial, kɔc nɛ̈k yɛ̈c të keny kek, ku kɔc neŋ ciɛ̈nhdenic kämluöök wäla alur. Wäl cɔl loperamaite aa kɔc kony bë la rool dhuökpiny tënë kɔc cï yɛ̈c yiëc thïn.

Bekätakthook:Tuany
Kuënykuëny bɛ̈nymɛcbaai Amatnhom Pawut America, 2016

alt=Clinton and Trump|thumb|220x220px|Donald Trump         Hilary Clinton
**Kuënykuëny bɛ̈nymɛcbaai Amatnhom Pawut America ruöön 2016**, eeye kën kede58 në kuënykuënydeen ye kek bɛ̈nymɛcbaai kuany kuat tɛ̈ cïï run kaŋuan thök. Acï rot looi akölrou, aköl nïn bɛ̈t Penthiäärkutök, ruöön 2016. K*ɔ*c *Akutguirmiir Pankɔc* [Republican Party], raanluɔiɣɔɔc cɔl Donald Trump kekë Bɛ̈nypawut Indiana cɔl Mike Pence acë Kɔc *Akutguirmiir Kɔcjuëc* Democratic Party, Bɛ̈nyluɔi ë Kɛ̈kaɣeer wathɛɛr cɔl Hilary Clinton kekë raan Ɣöndïtlööŋ Virginia cɔl Tim Kaine, bɛ̈n tiaam. Trump acë bääny baai bɛ̈n thɔn ka ye bɛ̈ny kede45 ku Pence ka ye raan lɔ bɛ̈ny cök kede48, aköl nïn thiɛ̈rrou Pentök, ruöön 2017. Kuënykuëny bɛ̈nymɛcbaai acï rɛk nhom kekë Kuënykuëny kɔc Ɣöndïtlööŋ, kɔc Ɣönkoorlööŋ, bänypawuut ku kuënykuëny ɣɔ̈n thik kɔ̈k yiic piiny pawut yiic, aköl nïn bɛ̈t Penthiäärkutök.

Kɔccuɛt acë kɔc Ɣönkɔccuɛt [Electoral College] kuat pawut yic bɛ̈n kuany, tɛ̈ ye lac luöi rot ee raan cï cuɛ̈t kɔc juëc yen nyin nyai pawut den yic; kɔc Ɣönkɔccuɛt wär cï kuany aa kek cë bɛ̈nymɛcbaai yam kekë bënykoormacbaai bɛ̈n cuɛ̈t aköl nïn 19 Penthiäärkurou, ruöön 2016. Na cɔk yaa lɔn wɛn cï Clinton kɔc wuör raan timtim 2.9 baai yic ëbɛ̈n, lemthok [margin] de 2.1% margin, Trump acë tiɛm kekë 56 buɔtic (56%) kɔc Ɣönkɔccuɛt, nyɛɛi yen pawut 30 lɛŋiic kɔccuɛt 306 kam kɔc 538. Trump acë tiɛm pawuut rëër ke cï la cämcäm ciɛl cuɛtic kam Pankɔc kekë Kɔcjuëc yiic cïmën Florida, Iowa ku Ohio, ku mɛt pawuut "päny maŋöŋcol" (bɛ̈ɛ̈i ye *Akutguirmiir Kɔc Juëc* lac nyaai) Clinton thin, cïmën Michigan, Pennsylvania ku Wisconsin, ɣɔ̈n ɣɔn ke ril *Akutguirmiir Kɔcjuëc* në kuënykuëny bɛ̈nymɛcbaai yic, gɔl runthiäär 1990. Tɛ̈wäär cï cuɛt cak thiɔk, tiäm ë Trump ee ye ce kën ye tïŋ ka bï rot looi tɛ̈ cït tɛ̈ ye kuat ɣɔ̈n ye kɔccäär thïn wël yam ye thɔ̈ɔ̈ŋ thïn.

Cuɛt ë kɔc Ɣönkɔccuɛt ɣɔn looi aköl nin 19, Penthiäärkurou yic, kɔc kadhorou kam kɔc wäär cuɛt acë kɔcken ke cïk lueel ka bïk cuɛ̈t la waan piny ku cuëtkɛ̈ kɔc kɔ̈k: rou akëc Trump cuɛ̈t ku dhiëc akëc Clinton cuɛ̈t. Kɔc ka diɛ̈ɛ̈ŋ kɔ̈k acïk them bïk kuec kë cuët kek Clinton, go keek bɛ̈n waar wula cï ke mac thïn bïk bɛn cuɛt dɛt. Tɛ̈ cï yen jal bɛ̈n thöök thïn, Trump acë raan 304 bɛ̈n yök ku Clinton kek raan 227, ku Colin Powell acë yök diäk, ku John Kasich, Ron Paul, Bernie Sanders, ku Faith Spotted Eagle acë yök tök tök.  

Bekätakthook:Pawuut Matiic
Kɔc Didiŋa

**Kɔc Didiŋa** acieŋ në lɔ̈k kuur Budi cök, Arɔ̈mbaai Budi, Pawut Ekuatoria Pabak në lɔŋ Paguot Thudän. Kɔc akɛɛthken aaye Topotha, Boya, Ketebo, Logi, Teuth ku jɔl yaa kɔc Doŋotona. Cinëkɔc de Didiŋa aye 60,000. 

Didiŋa, Boya, Murle ku jɔl yaa kɔc Murthi, kek arɔm thoŋtöŋ wac tënë akuut kɔ̈k tɔ̈ Paguot Thudän. Ɣɔn thɛɛr akuut käk aake cieŋ ëtök ne lɔŋ paguotcuɔl Ethiopia. Aye Didiŋa lueel an kek aake cath kekë Murle ku jɔl yaa Boya ku jɔlkï ceŋ kuur Didiŋa cök tëcït run 200 thɛɛr cë lɔ. Kek acë ceŋ ëtök në dɔr agut bï tɔŋ yap thɔr, go Murle jal. Yen aya, cɔkdït acë rɔt loi go Boya jal.

Akolë, cɔl alɔn cï akuut käk puɔk, ke thoŋden aŋot yetök. Cïmënë akuut kɔ̈k tɔ̈ Paguot Thudän, Didiŋa aaye mɛɛc ɣɔk ku aaye pur rap, lakin kek acie mɛi reec ëbɛ̈n, rin cuɛ̈t ë rɛc acie puol në cieŋdenic. Kekë aya, aaye riɛm ë weŋ dek, ye  guut yeth në wiith muth thok.

Wäär Rɛɛnken Tɔŋbaai ë Thudän  [1983-2005], apuruuk SPLA ye abaŋdït aa Jieŋ, acë bɛnë ɣet në lɔk kenic, në run 1985. Mään në röt acë rɔt benë loi kɛm ke akuut agut abi tɔŋ rɔm në run 1999. "Ariɛr Chukudom’’ acë jal bɛnë thök në Pɛnëbɛ̈t run 2002, tënë nyuucmɛtëjäm dɔ̈ɔ̈r cï Akut Thudän Yam de Lueeke ë Nhialic loi.

Bekätakthook:Thäi
Aluk Akec Mabior

Aluk Akec Mabior adhiëth pɛɛi niin 8, Pɛnërou 1994. Yen ee duriäŋ de adïïrcök piny de Paguöt Thudän këdetök cï adiir loi keye luɔiëciɛŋ ku ye raan töŋ akutamëtuuk de Al-Merreikh SC Parut de Thudänic. Aluk Akec agɔl tuukden në luɔiëciɛŋ adiircök piny de Parut ë Thudän ke Paguöt Thudan këc nhömlääu guɔ yök.
Në 2009, go Aluk dhuk paguöt. Në ruɔ̈n 2012, ka Aluk lɔ Salaam Aweil, na ye run 2014 acïï ɣaac tënɔŋ Malakia. Ɣɔn tuuk Aluk Juba keye amëtuuk de Malakia, go aciɛthluɔi de adiircök Paguot Thudan detic lɔn lëu yen rɔt ku puɔth apɛidit bë Aluk tuuk kekë Akutamëtuuk adïïrcök wutic de Paguot Thudän.
Malakia acë Aluk bɛn ɣaac tënɔŋ  Al-Merriekh Kosti de Thudän run 2014, ku lek ɣaac pei tënɔŋ Al-Marreikh SC. Në ye runë yic 2015, go akutamëtuuk de Merreikh Omdurman Thudän Aluk thany bë yaa duriäŋden.
Në wɛɛt awën cï yen tuuk  në tëër kaampamaac de Paguot Thudänic, go akutnhom adïïrcök de Parut Thudän Aluk pɛn tuuk në Amatthok Tueŋ de Thudänic aɣet të ler kek wɛɛt jäl kuanyic.

Aluk Akec acë riäŋ tueŋ kekë akutamëtuuk adïïrcök wutic Paguot de Thudän në kɛɛmken kekë Kenya, Mali, quatorial Guinea ku Mauritania. Aluk Akec ee duriäŋ këdetök de Paguot Thudan cï yiɛk yaar thith në Biny de Pinynhom tekmuoocthok de mëënkuötic [qualifying tournament] lɔk de Nouackchott, genamatnhom de Mauritania. Në pɛi niin 4, Pɛnëdhoŋuan 2016, Aluk acï maat në akutamëtuuk de  Paguot Thudän cë rɔɔm kekë Equatorial Guinea në thök ë mëën  de Paguot Thudän në ye runë yic 2017 në Biny de Pamaac tekmuoocthok akut C.
Guɔɔr Marial

thumb
**Guɔɔr Madiŋ Maker**, ŋic ke ye Guɔɔr de Marial (adhiëth pɛi niin 15 Pɛnëŋuan 1984).
Yen ee kuat ë Jieŋ piny de Paguot Thudän ku ye amethuny de kuer ku laar. Maker acë wëër kekë rör në marathon (thuɔny baarbëtɛɛm) në Olimpik de Ruɛlic run 2012.

Guɔɔr Marial ee jiɛ̈l baai ke nɔŋ run ke dhorou bë lɔ cieŋ kekë wulenë piny parut de Thudän. Në ye runëyic 1994, ke nɔŋ run ke dhoŋuan, Guɔɔr acë kat në tɔŋbaai bë lɔ baai abëköök. Acï raan 28 në dhienhden yic nɛk në tɔŋic, adekic rann 8 në wänmɛthke ku nyiirkɛcke. Go Guɔɔr rɔt lëu bë kɛt piny de Egypt, ku ɣet Amatnhom Pawut de Amerika. Acï yiëk nhömläu de abëkook në kɔc kë Amatnhom Pawut de Amerika ke nɔŋ ruon 16, ku ëmën aciëŋ ku piöcë lɔk de Flagstaff, Arizona. 
Acë gɔl bë wëër në kuer ku laar ku ye lɔ ɣönepiöc ŋär Concord, New Hampshire, wën cï dupiöc në kuer ku laar ye dɛtpuou, ku leer wëër ɣöndit lɔk de Iowa State.

Acë Marial them bë nyiɛc luui ɣönëthëëc de yic ke këc guɔ lɔ wëër në marathon de pɛi thiɛɛr ku tök run 2011, ku looi yen ayaa bë lɔ wëër në marathon ruël de run 2012 piny de London.

Paguot de Thudän ee yök nhomlääude Pɛidhorou run 2011. Ku akëckë lëu bïk akutnhöm de Olimpik den gɔl.  Ka, këc rɔt lëu bïk wunmɛ̈t tuɔc. Ku Guɔɔr de Marial ayɛ, akëc lëu bë rɔt mat wunmɛ̈t de Amatnhom Pawut de Amerika yic, rin cie yen manhbaai [citizen]. Akutkuanybëtäk [Committee] Olimpik de Parut Thudän acë Marial kony bë cɔk awɛɛr keye ran töŋ wunmɛ̈tic, go Marial rɛɛc ku luel, "acie puɔth ba këcit kän looi. Na wɛɛr në rin ke Thudän, ke ɣɛn aɣɛɛc kɔckïe roor.  Ku ɣɛn abë kɔc juëc cë thou tïmëtïm 2 nhömlääu de Paguot Thudän dhɔlguup."
Eetɛɛn, pɛiniin 20 Pɛnëdhorou, run 2012, go Akutmukluɔi de Olimpik löŋden cal ku luel ke bë Marial yaa Duriäŋ Kääcetök në Olimpikic (Olympic Independent Athlete) ku ler wëër agut bë kɔc ke raan në 47 në marathonic, në thaa 2:19:32 (luɔiden pialbëtɛɛm ee 2:12:55).
Haile Selassie

thumb|Haile Selassie I, 1970
**Haile Selassie I** (akölnïnë 23 Pënëdhorou 1892 agut akölnïnë 27 Pënëbɛt
1975), yen ee dhieth në rin Tafari Makonnen Woldemikael, yen ayee dëtiitthööc panë Ethiopia mëënë runë 1916 agut runë 1930 ku yen ayee bënybɛ̈imac mëënë runë 1930 agut runë 1974. Yenaaye bɛ̈nyakut de Akutajuɛɛr në Amatnhom Apirïka (Organization of African Unity) akölnïnë 25 Pɛnëdhiëc 1963 agut akölnïnë 17 Pënëdhorou 1964 ku akölnïnë 5 Pënëthiarkutök 1966 agut akölnïnë 11
Pënëdhonguan 1967. Yen ayee rantöŋ amackuattök tënë kuat Solomon. Yen aaye Kërëthäno de Muökkɛ̈ŋthïn Ethiopia në pïrde yic ëbɛ̈në. Yen ayee raan thïëkic
në akölaköl thɛɛric panë Ethiopia.

Tënë Amatthok de Bɛ̈ɛ̈i nënë runë 1936, bënybɛ̈imac acë luɔi de wëuënäk de kätiɔɔp në Itali tënë kɔckë moc nyïɛny, në tɔŋ cë rɔt loi kaam Itali ku Ethiopia. Haile Selassie ayee anhiarkɛmëpamaac ku tɛkde acï Ethiopia cɔkë mɛt rɔt Amat de Bɛidït, atɛkë në wëlabääny, ku ŋiëëcdït në lɔtueŋ abɛkjuëc në pamaac (multilateralism) ku gëlëmɛt  (collective security) acë rɔt bënë loi ye ke thïɛkic ku tɔ̈ thin këya. Yënë thanypiny në lɔŋden yɔɔtwei kɛɛmkë bɛi nɔŋ määldït/jiɛkdit ku
pïnyjuac, kekë acë bɛnë jai wɛrden yenë loi, yenaya kɔc kɔ̈k ye pir thaa kënë ku dupïockathɛɛr aake bënë jamguop rin kënë ku rin kek tak lɔn këc Ethiopia ye lëu bë käkëyam loi ke piath. Kumde acï benë jamguop në Akutyicran (Human Rights Watch)  rin cenë banymuknhomŋɛk yetök ku cïn nhomlau thïn.

Kaam akut ye cɔl Akut Rastafari (Rastafari movement), ye cinden kɔc kuany yencök aye thɔŋ të cït kaam raan tïmëtïm rou ku raan tïmëtïm ŋuan, Haile Selassie yenaye
riɛu keye raancëlöckudöc në lɔŋ Wɛ̈t de Nhialic, rin Nhialic acë rɔt weel bë yaa raan. Ajök në Jamaica në runë 1930, Akut Rastafari acë ye Haile
Selassie tïŋ keye raantöŋ cëlɔckudɔc rin yen, bë bënë rïny mëlälängtöc në lɔŋ dɔɔr athɛɛr, lɔjik ku jɔl yaa lɔtueŋ jiɛk. 

Haile Selassie acë thou pɛinïn 27 Pɛnëbɛ̈t runë 1975 ke nɔŋ ruon 83, rin cenë yen bɛnë wëlpinyëriɛl në thöcnhom.

Bekätakthook:Kɔc
Kuac Kamon

Kuac Garang Majok Jok ee dhiëth aköl nin 10 Pɛnëdhoŋuan 1992, aŋic aya rin Kuac Kamon. Yeen ee duriäŋ adiirëcök cɔl ye lönpïr tënë Paguöt Thudän ku ee tuk tënë akutamëtuuk Merreikh Juba keye dugël.
Kamon acë tuk adïïrëcök lac jɔɔk ke kor në Khartoum, genamatnhom ë Thudän, ëcï kaŋ thany tënë Ashai Omdurman F.C , tɔ̈ Omdurman Thudän thiääk kekë Khartoum, ku bɛn la aloŋ paguöt në pamac, ye cɔl Paguöt Thudän ëmën, ku bɛn thany amatdɔmlöŋ në run kadiäk tënë Al Hilal Wau F.C.

awën la amatdɔmlöŋde thok në ruon 2012; go yenhom bɛn tak ku leer Aweil, ku mäl lɔn bï yen amatdɔmlöŋ dɛ̈t yam bɛn thany tënë Alhilal Wau F.C. Nawën cï yen la Aweil ke bɛn thany tënë Merreikh Aweil F.C, ku jɔl rin kök apɛi ë teen keye dugël.

Naɣɔn ruon 2014 ke bɛn la thany tënë Merreikh Juba, ku ee yen ë luboëkɔu limir 2 akutamëtuuk Merreikh cieŋ. Kuac Kamon ee tuk aya tënë akutamëtuuk adïïrëcök kewutic de Paguöt Thudän, ku ee cieŋ luboëkɔu limir 2 thin aya.
Daniel Awet Aköt

**Daniel Awet Aköt** ee Bënykoor ë Akutɣönëlööŋ ë Miirdït de Paguöt Thudän.

Aköt adhiëth në piny Aramwëër në kuat cɔl Muɔnyjäŋ.

Yen alonypiny në Ɣöndït Apuruuk de Thudän. 

Yen acë rundɔ lööm në wundït ë piööc apuruuk në Amatnhom Pawut, go kɔcroor de Yɔ̈ɔ̈mtɔŋ ë Luɛ̈lëbaai de Kɔc ke Thudän ben kuum keye Maalithkuel tɔ̈ lɔŋde Renk në parutciɛɛm de Paguöt de Thudan ëmën.

Jon Garaŋ acë Awet Aköt kuany keye ran töŋ në kɔc ka thiäärkutök lɔ̈ɔ̈kthïn [alternate] de Akutbäny ë Wëlabääny-Kädetɔŋ de YLKT.

Awet Aköt acë yaa Bɛ̈nypawut de Bahr El Ghazal ku ye rɛn kuum apuruuk ke YLKT tɔ̈ lɔ̈k kënë.

Bänythii/Bänykor ke apuruuk lɔ ye buɔth yen cök kek anɔŋ Bona Bang Dhol,+ Chol Ayuak Guiny ku Deng Ajuong.

Rin kek wënhwëltuɔɔc ye cɔɔl Amara.

Bekätakthook:Kɔc
Pibor massacre

Nääkdït ee loi rɔt lɔk de Pïbor arɔmbaai 23, Pɛnëthiäärkurou 2011 aɣet cï 4, Pɛnëtök 2012. Tɔŋ ee puöt kɛɛm jur karou, Murle ku jɔl yaa Nuɛr de Lɔu. Murle eecë pɛ̈c de ɣɔ̈k ku jöt ke mïth ke kɔc kɔ̈k bïk yaa mïthken looi keye luɔi dït apɛi. Go Apuruk Biör ke Nuɛr baai luɔ̈p arɛmden cï ke yök ku luelkë wɛ̈t lɔn bï kek kuat de Murle thuum në Pinynhom ku bïk nhïm lɔk lääu kekë mïthken ku ɣɔ̈kken të cïn diɛɛr.
Wëlcïtoc në Amaat de Bɛɛidït lonloi Piny de Paguöt Thudän, ayekë thɔ̈ɔ̈ŋkɔ̈u lɔn cï raan 900 nɔ̈k.

Joshua Konyi, bɛ̈ny de Arɔmbaai Pibor, ku ye Murle, aaye thɔ̈ɔ̈ŋkɔ̈u yaa lɔn cï Nuɛr diär ku mïth Murle 2,182 nɔ̈k, kekë röör 959, ku acë mïth 1,293 peec, ku nyai ke riɛl weŋ 375,186.

Bekätakthook:Paguot Thudän
Amatnhom Mäcŋaknhom

thumb|Beer
**Amatnhom Mäcŋaknhom në Britain Dït ku Parut Ireland**, ee pamac lääunhom tɔ̈ pacuɔl në Yïrup. Acï rot tääu wäryɔu alɔŋ parutcuɔl dë piny Yïrup, Amatnhom Mäcŋaknhom (UK) amat tuur de Britain Dït ku abaŋ parutbak në tuur de Ireland ku tuor thii kɔ̈k kor. Amatnhom Mäcŋaknhom ee pamac lääunhom 78 në dïtë pinynhom, anaŋ lökëpiny 242,500 km2 ku të thöŋ 65.5 tïmëtïm kɔc ciëŋ ɣɔn ruon 2016, ku yeen aye pamac 21 në dïtë cinëkɔc.
thumb
Amatnhom Mäcŋaknhom (UK) ee mäcŋaknhom mec ë lööŋmackɔc [constitutional] naŋ ɣonlööŋ ë miirlɔckɔc [democracy]. Elithabeth de II ee yen benyŋaknhom tik, ee dɔm bäany ɣɔn ruon 1952 ku ee yen bɛ̈nypamac cë rëër bänyic të bärbëtɛɛm. London ee yen genamatnhom ku ee yen genden dïtbëtɛɛm, ee genpinynhom [global city] ku ee tënë luoiëwëu, cieŋ raan 10.3 tïmëtïm kɔc geeu. Amatnhom Mäcŋaknhom (UK) amat pamaac kaŋuan, yï Iŋland, Thïkotland, Wëleth ku Parut Ireland. Pamaac kɔ̈k kë ëbën anaŋ dhöl maac baai miirimatwuɔt [federalist] naŋ yiic riɛl kithic, Iŋland yetök yen acin ye.

Amatnhom Mäcŋaknhom (UK) ee pamac cë latueŋ ee yen 5 në dïtë tënë muökëkäŋ ërin juëc käŋ ye loi baai (GDP), ku ee yen 16 në abeeric ë latueŋëraan ku piathëpïr [Human Development Index] pinynhom. Eeyee pamac tueŋ pinynhom luoi thathëkäŋjuɛ̈c ku pamacnaŋriɛl tueŋ pinynhom wär ruɔ̈ɔ̈nbuɔt 19 agut gɔ̈c ruɔ̈ɔ̈nbuɔt 20.

Eeyee pamac ŋaar tueŋ de Akutmet Yïrup (EU), ku Akut Mukëkäŋ Yïrup (EEC) tueŋ ɣɔn gɔl 1973, naɣɔn ruon 2016 gokï cueetcëberic looi, go nyuoth lɔn wïc raan 51.9% në kɔc cë cueet bë pamacden jaal akut Yïrupic, ku la aɣer pamac akutic aŋot jɛmkï yic.

Bekätakthook:Yurop
Akutluɔilɔjik Käleeclonpath

Käleecëlonpath de Akutluɔilɔjik, aya aŋiic lɔn yen Oscars, aa duot ë käleecëlonpath 24 kɛk, në jiik luɔiëteetdhëŋic ku wïctëëtic në mɛtnhomakutluɔi [industry] cäthatiip de Amathnhom Pawut, ye gɛmë runthök në Akutluoilɔjik de Teetdhëŋ ku Ŋicëkäŋ de Cäthatïïp (ATŊC (AMPAS në thoŋ Dïŋlïth)), gut bë jiik në tiëmjɔk lonëcäthatiip leec, tëcït ye böɣök në kɔccuɛt de ATŊC. Mëtiëm gut kööm aa cï bɣök bak de kelɔmircik makëcëleŋ, ŋicëjiik cɔl “Këleecëlonpath Akutluɔilɔjik de Jiik,” wën cëbenä guɔ ŋic në mörkë “Oscar.”
Kelɔmircik ee cäk në George Stanley. Käleecëlonpath, anyöthë tueŋ në 1929 në Hollywood Rosevelt Hotel, aa tiëtnyin në ATŊC.

Yänh käleeclonpath acï kaŋ thiaipiny në wenhthieiwël tueŋ në 1930 ku kaŋ nyöthë atöckïtic tueŋ në *[[1953]]*. Yen aye tiŋ ëmën në pamaac juɛc cït 200 ku riŋepöl ciminërëër në abërarekwëlic. Käleeclonpath de Akutluɔilɔjik ee yänh gɛtënyin thɛɛrbëtɛɛm pinyëbɛ̈n.
Ke thöŋke ye—Käleeclonpath Emmy në atöckit, Käleeclonpath Tony në ɣöngɛtënyin ku jɔl yea Käleeclonpath Grammy tënë aluëldhëŋ—aa cökröt lɔ Käleeclonpath de Akutluɔilɔjik.

Yänh Käleecëlonpath de Akutluɔilɔjik ke de 90ɛn, ke juirathɛk cäthatïïp puɔthbëtɛɛm de 2017 acï nyuöc në 4 Penëdiäk, 2018, në Ɣonëgɛtnyin Dolby në Los Angeles, California.
Thuëëc në Paguöt Thudän

thumb
Thuëëc kiith  mukciëŋthɛɛr ku mayam aa nhiar pamac Paguöt [South] Thudän, wït ku gör aa bɛn nhiaar apɛi. Thuëëc ë mukciëŋthɛɛr aaye thuëëc ruël cökcien ku kër të cï rap thok ë teem ku të cɛm jan amioc pïny. Kɔcmëën aa röt pot arop. Mëën ee amedaai ë tuk juëc miit bïk bën daai ku ketkï waak ku gutkï läär ku diërkï bïk kɔcken wiɛ̈t nhiaarkï kony ku dɛ̈ɛ̈tkï kepuöth.

Adiircök aya anhiar Paguöt Thudän, ku miir Paguöt Thudän kekë akuutguir kɔ̈k kony ye ë luoi acï käjuëc gɔlcök bë thuëëc adiircök cɔl latueŋ ku jɔ̈t tuk nhial. Töŋ kä cï gɔl ee Akut Thuëëc Riënythii Paguöt Thudän (SSYSA [South Sudan Youth Sports Association]). SSYSA ee yen cë wunëpiööc ë adiircök ye dhäkkor piööcthïn looi në ruɔ̈p Konyokonyo ku Muniki tɔ̈ gendït Juba. Paguöt Thudän ëcë tëërkuötic ë adiircök riënythii de CECAFA nyuuc. Akutamëtuuk ë adiircök kewutic de Paguöt Thudän acë röt mat Akutajuɛɛr de Adiircök Apirïka-yic Pɛnërou 2012, ku bɛ̈n yaa Pamac cë mɛt FIFA-yic Pɛnëdhiëc 2012. 

Kɔc pamac Paguöt Thudän juac acë riäŋ dökthiɔ̈l niɛc looi apɛi. Luol Deŋ ee makuel Akutmɛ̈t Wutic ë Dökthiɔ̈l (NBA) në Amatnhom Pawut, ye yeen tuk thin tënë Los Angeles Lakers; alɔŋ riäŋ në kaampamaac ee riäŋ tënë Amatnhom Panŋaknhom. Mëtuuk kɔ̈k de dökthiɔ̈l në Paguöt Thudän ŋäär tueŋ aa yï Manut Bol, Kueth Duany, Deŋ Gai ku Ater Majok. Mëën tueŋ de akutamëtuuk dökthiɔ̈l kewutic de Paguöt Thudän ee loi kamken kekë akutamëtuuk dokthiɔ̈l de pamac Uganda në gendït Juba akölnïn 10 Pɛnëdhorou 2011.

Bekätakthook:Paguot Thudän
Manchester Mɛɛt A. A

**Manchester Mɛɛt A. A.**  (Manchester United F C) ee akutamëtuuk ë adiircök yee tuuk në Amatthok Tueŋ [Premier League].  Kek aa thëëc rɔmtuk ken në Manchester Thɛɛr [Old Trafford] në lɔ̈k de Manchester.  Akutamëtuuk anɔŋ Kooth UEFA kädiak në riin Amatthok de Mëril, Kooth FA kä-12, ku Kooth Pinynhom Akutamëtuuk de FIFA kätök.

Akutamëtuuk acë gɔl keye Newton Heath L&YR F.C. në 1878. Në 1902, riin akutamëtuuk acï geer tënɔŋ Manchester Mɛɛt A. A. (Manchester United F.C. në thöŋ Dïŋlïth). Tɔŋ Pinynhom de Röu cök, Manchester Mɛɛt A.A  aacë Matt Busby looi ye duwɛɛt.  Akutamëtuuk acë Amatthok de Adiircök në 1956 ku 1957 tiäm. Piathlɔtueŋ acï thiit në riak aliiric Munich në 1958, wët cï ametuuk  kabët de akutamëtuuk thou.  Eeyee tääk lɔn bï akutamëtuuk thiöök, aŋot këc.  Kek acë tiäm në Amatthok de Adïïrcök në 1965 ku 1965, ku Kooth Yurop në 1968.

Në 1986, duwɛ̈ɛ̈t Ron Atkinson acï nyɔɔc në akutamëtuuk newɛt tɔɔ kek në riäkic de copciën. Aacë Sir Alex  Ferguson bëithin. Akutamëtuuk acë koothden tueŋ tiäm në tää Ferguson, ye 1990 Kooth FA, tënɔŋ  Crystal Palace në dhuktuuk  tiikröt 3-3 cök. Në abëkruondɔ, Mɛɛt acë tiam në Kooth ë UEFA de Metiɛm ë Kooth. Në 1993, Manchester Mɛɛt acë tiam në toŋtueŋ Amatthok Tueŋ.  Në 1999 Manchester Mɛɛt acë tiam diakröt, looi ë Amatthok Tueŋ, Kooth FA, ku UEFA Amatthok de Mëril. Manchester Mɛɛt  acë tiam amathok në yiic dharou pëëi agut bë Sir Alex Ferguson nyuɔɔc në 2013.

Jaal ɣɔn, akutamëtuuk acë nääŋ duwɛɛt kuöt, David Moyes, Ryan Giggs, Louis Van Gaal, ku Jose Mourinho. Mourinho tën acë akutamëtuuk muuk tënë tiëmëriɛl në Kooth Amatthok ku Amatthok de Yurop në abëkruon 2016/7.

Bekätakthook:Yurop
Rebeka Nyandeŋ Mabior

thumb|Rebeka Nyandeŋ de Mabiör, 2006
**Rebeka Nyandeŋ de Mabiör** (ee dhiëth ruɔ̈n; timthiɛɛr ku dhäŋuan ku thierdhiec ku dhetem 1956) aya aŋiɛcwëlbaany ë Paguɔ̈t de Thudan. Acë lui keye Bɛ̈nyluɔi de Gëk ku Käkëcääth ne miir ë Paguɔ̈t de Thudän, ku yee apiŋbɛ̈ny de Bɛ̈nymacbaai. Ee tiŋjɔk de M. Jɔn Garaŋ de Mabiör, Bɛ̈nykoormacbaai Tueŋ de Thudän ku ye Bɛ̈nymacbaai de Paguɔ̈t de Thudän. Ee Jieeŋ de Twic Pabak. 
Madam Rebeka eeyee ajiëm [advocate] ril de Gɛ̈mgɛ̈m Dɔ̈ɔ̈r Ebɛ̈nebɛ̈n loi M. Jɔn Garaŋ agut bɛ̈n nɔ̈mlääu në 9 Pɛnëdhorou 2011. Ɣɔn 2005 cï monyde thou, ke acë bën keny Amatnɔ̈m Pawut ku lee rɔ̈m kekë Bɛ̈nymacbaai de Amatnɔ̈m Pawut Jeorgi W. Buc. Acë athöör alɛɛc ben gɛm miir Amatnɔm Pawut ne biäk ci kek kɔ̈ɔ̈c ne dɔ̈ɔ̈r de Paŋuɔ̈t Thudän. Ayadeŋ acë keny Ɣöndït Grinnell ku Piöcëbɛ̈n de Pawut Iowa tëɣɔ̈n thöl monyde gäät thïn, ke Rɛɛnken Tɔŋbaai ë Thudään këc guɔ̈ gɔl në 1983.

Ne luɛlde Thudän Tribune, Nyandeŋ acë räm kekë Bɛ̈nymacbaai Thalpa Kiir në 22 Pɛnëthiäärkurou 2013, biäk bï kek titnyin Paguɔ̈t Thudän thɔ̈ɔ̈ŋ. Raanlɛn [late] M. Jɔn Garaŋ kekë tiŋde Rebeka adekï mïth kadhetem, man kääc ë dɔ̈ɔ̈r ku rëëreduk [stability] Paguɔ̈t Thudän.

Bekätakthook:Kɔc
Kɔc Mandärï

**Kɔc Mandärï** aa kuat kor de Paguöt Thudän ku töŋ de Kɔckiirkɔ̈u. Cinëkɔcken acït tënë 70,000. Keek aa amacɣɔ̈ɔ̈k ku dupurrap, ku yekï töŋ de kɔc Karo nɔŋiic Bärï, Pojulu, Kakwa, Kuku ku Nyaŋwara. Thoŋ ë kɔc kɛ̈ aa thöŋ ërot.

Piiny thɛɛr de kuan Mandärï acï tääu cïtënë 75km parut de Juba, yen genamatnhom de Paguöt Thudän, ku ciɛlicden ee tɔ̈ gen Terekeka në pawutic de Ikuɔtoria Ciɛlic. Keek aa rɔm akeu lɔŋ ë parut kekë Jäŋ ë Bor alɔŋ Maliththoor, Anuet, ku lɔŋ ë paguöt kekë Bärï de Juba alɔŋ Wäär Ku’da. Piinyken acï keekthook lɔŋ ë pabak tënë Nail Ɣer ku ɣetic pacuɔl aaɣët Bau Mädi në Pawut Ikuɔtoria Pacuɔl.

Mandärï, cït wuut kɔ̈k ke Kɔckiirkɔ̈u, aa kɔcɣoŋcök, nɔŋke, ɣɔ̈ɔ̈k aa miëëth, ekën yen këriëëc ëbɛ̈n tääupiny wɛ̈lɛ̈ɣɔc. Tënë kek, lääi cït ɣɔ̈ɔ̈k aya aa kuatëwëu [currency] ku nyothëceŋ [status symbol]. Ruɛɛi aa ye juir në amëthiëk ye gɛm ɣɔ̈ɔ̈k tënë anïnnya. Röörcëthiëk alëu bïk diäär jäk löm të tënɔŋ en riɛl.  

alëu bïk diäär jäk löm tënɔŋ en riɛl. Mandärïï aa naŋ täŋ pɛ̈ɛ̈c ɣɔ̈ɔ̈k kekë Muonyjäŋ Bor mɛ̈iic.

Mandärï aya aa rap puur ku määi reec në abuɔi ku biith. Cïtmënë thääi Kiirkɔ̈u kɔ̈k Paguöt Thudän, Mandärï aa lui yaai gäärëdɛ̈l ke ye lɔ raandiëtic nɔŋ riënythi.
Ŋuɔ̈tkathɔn

Mɛ̈cthook [species] de aciɛ̈ɛ̈kpïr [organisms] juɛ̈c, acë röt tëët bïk yaa naŋ thɔn ku ŋuɔ̈t wääc, ku tök në kɛmken ayee cɔl ŋuɔ̈tkathɔn. Kɔ̈ɔ̈c [sexual reproduction] de rötden, eeyic naŋ liɛ̈ɛ̈p de kɛ̈rëcäl [genetic traits]. Roŋëpïïr [cells] cë röt tëët ku ŋicke ke ke yee cɔl roŋpïrcäl [gametes], ayee röt mat, ku bïïkë meth, menh muk kɛ̈rëcäl amëdhiëëthke. Roŋpïrcäl yee aciɛ̈ɛ̈kpïr ke cuëëc, akek ŋuɔ̈tkathɔnde keeu: Thön aayee roŋpïrcal lik cuëëc (cïmën lɛcdhiëth tënë lɛ̈ɛ̈i ku roŋëyɔ̈k në kɔ̈th yiic tënë tiim), ku ŋut aayee roŋpïrcäl juɛ̈c cuëëc, cïmën toŋ. Aciɛ̈ɛ̈kpïr awën yee aciɛ̈ŋpïr tök roŋpïrëcäl ŋut ku roŋpïrecäl thön cuëëc ayee cɔl ajalŋut [hermaproditic]. Roŋpïrcäl alëu bïk thöŋ në ciɛ̈k de guɔ̈pden ku luɔiden (aŋic ke ke yee cɔl ciɛ̈kthöŋ [isogamy], ayee ke cɔl roŋpïrcälthöŋ [homogametes]), ku aköldɔ, në atultuul [cases] juɛ̈c yiic, cuɔ̈kthöŋ de roŋpïrcäl aacë rɔt welamääth bë roŋpïrcäl wääc kaarou yaa ayee ke cɔl roŋpïrcälcïïthöŋ [heterogametes].

Cuɔ̈kthöŋ de ciɛ̈k de ŋuɔ̈t ku thɔn [sexual dimorphism] ee rɔt nyuɔɔth akölëkol në aciɛ̈ɛ̈kpïr tökic, nɔŋ ŋuɔ̈tkathɔn wääc. Cuɔ̈kthöŋ ë ciɛ̈k ŋutkathön alëu bë guɔmde ŋuɔ̈tkathɔn në löcden yekek amëdhiëth lɔc nyuɔɔth (cïmën löc amëtut ku amëyïth). Kuëny de dhiëth alëu bïk wëlrötamääth [evolution] de cuɔ̈kthöŋ tënë ŋuɔ̈tkathɔn juaknyin.

Tënë raan ku lɛ̈ɛ̈idhiëthmïth kɔ̈k, thön ayee duɔ̈triŋcäl [chromosomes] ŊT muk, ku ŋut aaye duɔ̈trïŋcäl ŊŊ muk, ku keek ayee abɛ̈k ë juɛ̈rë ŊT tënë ŋuɔ̈tkathɔn. Lɛ̈ɛ̈i kɔ̈k anɔŋ kɛ̈u de juɛ̈r wääc ke këda, cïmën juɛ̈r de DhW tënë diɛt, ku juɛ̈r de  ŊO tënë käm ku jɔl yaa ajuɛ̈r kiith ë juɛ̈r aliirceŋ kuɔ̈t, cïmën kämpïuawai [crustaceans].

Bekätakthook:!Main category
George Athor

**George Athor Deŋ** (1962 – 19 Pɛnëthïäärkurou runë 2011) eeyee aceŋ maalithtɔɔŋkuel [lieutenant general] tenë Yɔ̈ɔ̈mtɔŋ ë Luɛ̈lëbaai de Kɔc ke Thudän (SPLA/YLKT) ku eeyee abircyin de YLKT ku duŋɔr de Akut ë Riɛldekɔc de Paguöt Thudän ku jɔl yaa tuŋtɔŋë, Yɔ̈ɔ̈mtɔŋ ë Gël de Paguöt Thudän. Yen ee kaac rɔtde yetök në thocbany de Joŋlei tenë kaam cï Paguöt Thudän nhomläu yöök. 

Athor ee mɛɛt rɔt YLKT yic runë 1983 ku acï benë ruok keye maalithtɔɔŋ [major general] në kaam ecë YLKT kuɛlken jal cɔkpiny në runë 2005. Athor ecë jal benë yaa bɛny muuk abaŋ apuuruk lɔŋ Nail Nhial ku këncök lɔŋ Joŋlei. Nawën yen acï benë cuɔttueŋ bë yaa maalithtɔɔŋkuel ku ye bɛnykor në rou tenë luoi kakë wëlabääny. Yen acï ben yaa dieu guop wëël ke aluoop lɔn cenë rɔt yaa maat tenë luɛɛŋ në weethnääk, ku weel ë kɔc nhïïm në weu, ku jɔl yaa rɛɛc luoi në weu në pan Joŋlei ku jɔl yaa Nail Nhial. George Athor ecë rɔt benë maat döömëdhɛŋic nɔŋ yic kuër në rïɛm tenë Apuruk Ɣeer në runë 2006. Kuënykuëny de Pɛiŋuan runë 2010 cök, kaam cï Athor ye dieu kenɔŋ ruɛɛny cë rɔt loi, go Athor tɔɔŋ juɛ̈c looi në wuɔ̈tapuruuk de YLKT. Tɔɔŋ juɛ̈c dɛ̈t cë röt benë loi acë rïöc dït benë looi në alɔŋ parutcuɔl de Joŋlei pawut. Cɔkalɔn  cï lueel cï Athor acë gaam bë manydhaŋ kɔɔc në cueetcëberic ë Pɛitök runë 2011, akut BBC acë benë cääl lɔn cï kɔc Athor raan buɔtkarou (200) ëkeye kɔcbaai nɔ̈ɔ̈k.

Aye pɛinïn 20 Pɛithïärkurou runë 2011, acï cääl në BBC lɔn cï Athor nɔ̈k rinë cënë ye bɛnë thëëm bë luɛŋ Paguöt Thudän bë benë naŋ apuruuk juɛ̈c. Bënykoormacbaai de Paguöt Thudän Riak Machar Teny  acë ben luel lɔn George Athor acï nääk në pɛinïn 19 Pɛithïärkurou në thɔ̈r tenë apuruuk ekë tɔ̈ akeunyin.

Bekätakthook:Kɔc
Nijer

**Nijer** (ku yen ayee cɔl **Paankɔc ke Nijer** në kuerëtueny) ayee pamac cïnadɛ̈kdiɛt tɔ̈u në Apirïka ciɛlic.  Genamaatnhomde ayee cɔl Niamey. Yen ecï Poranthu dööc ɣɔn agut 1960. Cinëkɔc de Cad eyee 22,772,361 në ruɔ̈n 2020.

Bekätakthook:Apirïka
Naijeria

**Naijeria** ee paan tɔ̈ biäk anhiäk de Apirïka. Genamaatnhomde ayee cɔl Abuja. Yen ecï Poranthu dööc ɣɔn agut 1960. Cinëkɔc de Naijeria eyee 190,632,261 në ruɔ̈n 2017.

Genamatnhom de Naijeria aye cɔl Abuja.

Bekätakthook:Apirïka
Arok Thɔn Arok

Arok Thɔn Arok eeyee aŋicwëlbany në lɔŋ Paguötic Thudän. Yen acë moc tueŋ në yɔ̈ɔ̈mtɔŋ de Thudän në wën acie yen lɔ Yɔ̈ɔ̈mtɔŋ ë Luɛ̈lëbaai de Kɔc ke Thudän (YLKT) jɔk kekë kɔc kɔ̈k. Yen acë këcwëi lɔ akuma de Thudän ke däkpuou në YLKT.  

Arok aye muɔnyjäŋ de kɔc cɔl Twic tɔ̈ të Koŋor. Ku ye kɔc kɔ̈k ŋic  lɔn  yen luɛɛl ke ruäi de Dr. Jon Garaŋ de Mabior. Yen koŋ tɔ̈ Koŋor në run *[[1984]]* agut run 1985 keye bɛ̈nyapuruuk në lɔ̈ŋ Madiŋ Bor. Yen acï yath tueŋ keye dugeer Madiŋ Bor në bɛ̈nyapuruk cɔl Kuol Manyaŋ Juuk. 

Arok aa nɔŋ kɛ̈cmat kekë dugoordït Garaŋ. Alop acï yaa luɛɛl yen bï mëc ku cuopwei në Garaŋ, kemony gɛ̈mgɛ̈m luoi kekë tuëënyakuma ke Thudän ke tɔ̈ London cök. Tak de yuic bë Dr Jon Garaŋ thocpiny. Thök de 1992, Arok acë rët kuäälwei në ɣonëmec de YLKT yic, ku jɔl kekë Kerubino Kuanyin.  Na wën, ke yen acë thuuk Kaartuɔ̈m. Tëën, yen aŋic keye dugeer de akut Twic Pabak da kuut de Gɛmëdɔɔr de Kaartuɔ̈m cï thany në Dr Riak Machar ku tuëënyakuma Thudän.

Arok adhou në run 1998 ka tuɛɛny kɔ̈k ke lonypiny aliiric nhial te Nasir. Kɔc kɔ̈k cï nɔ̈ɔk ayiik Bɛ̈nykoormacbaai Tueŋ Zubair Mohamed Salih, Bɛ̈nypawut Toŋyiik Tut, Maalithkuelrou Elijah Manyok Lual, ku Mr. Gaŋ Col Joak. Dr. Lam Akol acë poth.
Nyandeŋ Malek Deliech

Nyandeŋ Malek Deliec ee dhiëth runë 1964, aaye aŋiɛcwëlbääny de Paguöt Thudän. Yen acë kuum [served] keye bɛ̈nypawut Warap mënë aye pɛɛinïn 25 Pɛnëdhïëc runë 2010, yen acë bɛnë tïam tënë akuënëcuɛt 517,149. Yenë ë tiŋ tueŋ cï benë kuany keye bäänypawut Paguöt Thudän.                                                                                                                                  

Nyandeŋ Malek Deliec eeyee dhiëth Cuibet, Bahr el Ghazal. Yen eeyee mɛɛnhnyane [granddaughter] de bɛ̈ny cɔl Arol Kacuol. Ke nɔŋ run 13, go lɔ Juba bë lɔ rëër kekë mëlënë [aunt] Victoria Yar Arol, ku Nyandeŋ acë bënë lɔ tueŋ kekë gäatde abë bënë thök panpïööcnhïal cɔl Gezeria në run 1984. Aaya, Nyandeŋ acë bënë lɔ Egypt abë naŋ anyoothpiööccïthök [bachelor's degree] tenë Piöcëbɛ̈n de Zagazig në runë 1991. Nyandeŋ acë ŋot ke lɔ tueŋ kekë gäätde Amatnhom Mäcŋaknhom [United Kingdom], abë jal naŋ maŋicpiööccïthök [master's degree] tenë Piöcëbɛ̈n de Wolverhampton në run 2003. 

Kaam yen rëër yënë Egypt, Nyandeŋ acë bënë lui apɛɛi në lɔŋ Akut ë Luɛ̈lëbaai de Kɔc ke Thudän [Sudan People's Liberation Movement]. Kaam ɣɔn yenë tëër kɔc tënë nhomläu Paguöt Thudän, Nyandeng Malek acë bënë lui në lɔŋ pïöc tënë ɣäänë [liberated areas] äwëën cë kekë dɔɔm. Në rune 2007, Nyandeŋ acë bënë yaa bɛ̈nypawutkor [deputy governor] ku yenë ayaa acë bënë yaa bɛ̈nyluɔi de piöcëkaŋ Pawut Warrap. Në Pɛnëŋuan runë 2010, yen acï bënë kuäny keye tiŋ tueŋ cï kuäny bë yaa  bɛ̈nypawut tenë Paguöt Thudän. Nyandeŋ keye bɛ̈nypawutkor, acë piöcënyïïr bënë cuɔ̈t tueŋ [pushed] apɛɛi. 

Në Pɛɛibët runë 2015 Nyandeŋ Malek acï bënë yökë kekë jëëmguɔ̈pdït [criticism] rin cënë kɔcluɔi kaa 18 cop në luɔiden yic. Nyandeŋ Malek eeyee ran töŋ tënë bɛ̈nypawut ka ŋuän cï Bɛ̈nymacbaai Salva Kiir cop aye pɛinïn 16 Pɛibët runë 2015 rin cënë kë dïëu [alleged] në lɔŋ riɔ̈ɔ̈kkääŋ [corruption].
Krithtiano Ronaldo

thumb|Ronaldo (2022)
Krithtiano Ronaldo ee mony Portugiith, duriaŋ lonpïr de adïïrëcök wën ee thɔntueŋ [forward] në wunmɛ̈t de Real Madirit ku wunmɛ̈t kewutic de Portugal. Aye gam keye yen ee duriaŋ piathbëtɛɛm në pinynhom, Ronaldo ka kith apei ci keb nyaai wen dekiyic ariop kadhiëc ke Ballon d'Or. Acë koth ka26 nyaai në luɔiëciɛŋdeyic, adekic Amatthok de Maril de UEFA kadhiëc ku koth töŋ de Amatthok de UEFA de Yurup. Ronaldo ee amuktuŋthok në kɔc cë gol juɛ̈c tɔ̈u pïny de kawac de Akuttueŋkadhiëc [top-five leagues] (395), Amatthok de Maril de UEFA (120), ku Koth de Amatthok de UEFA de Yurup (9).
Acë gon wuɔr 670 tɔ̈u në lonpïrdeyic tënë wutmat kula pamac.

Ke dhiëth ku biirnhial në tuur de Portugal cɔl Madeira, Ronaldo acë thäny ke Mancethter Yunited [Manchester United] ke nɔŋ run 18 në run 2003. Ke nyaai konhden tueŋ cɔl FA në abany den tueŋ pan Dïŋlïth cök, acë Mancethter Yunited kony në nyaai de Kooth de Amatthok Tueŋ kadiäk kekë kuanyicok, Konh de Amatthok de Maril de UEFA, kula Konh Pinynhom de Wutnat de FIFA. Në run 2009, Ronaldo ayee në ɣɔ̈c adïïrëcök arilicbëtɛɛm ɣɔn jël yen Mancethter Yunited ke lɔ Real Madirit në Yuro tïmëtïm 94. 

Ku në Yithpeen [Spain], Ronaldo acë konh 15 nyaai, abikyicde Kooth La Liga karou, Kooth Copa del Rey karou, Kooth Amatthok de Maril UEFA kaŋuan, Kooth Kueŋ de UEFA karou, kula Konh Pinynhom de Wutnat de FIFA kadiäk. Kam duriaŋ de Real Madirit acë gon juëcbëtɛɛm tɔ̈u akolokol. Ronaldo acë gon 34 kadiäk tɔ̈u në mɛ̈ɛ̈n de La Liga tök yic 34, ku yen ee duriaŋ ëtök cë gon 30 tɔ̈u në abëkruöönic ka6 ke La Liga kekë kuanyicok.

Ronaldo ee menhbaai de Portugal, ayee luel lɔn yen ee duriaŋ piathbëtɛɛm de Portugal akolakol në Akut Adïïrëcök de Portugal në run 2015. Acë gɔl thuec tënë Portugal në run 2003 ke de nhom run 18 ku acë thuec në pol juɛ̈c apɛi wuɔr 150, ku acë gon juɛ̈c apɛi tɔ̈u wuɔr duriaŋ kɔ̈k de Portugal akolakol. Yen acë Portugal wët nhom tueŋ bïk kaŋ jöt në mëënkuötic ril tueŋ në Konh de Yurup run 2016.
Yen acï kuany ke yen ee raan tueŋ bë yaa dɔm në wëu juɛ̈cbëtɛɛm në Forbes në 2016 ku 2017, ku keye yen duriaŋ ŋïcbëtɛɛm në pinynhom në ESPN në run 2016, 2017, kula 2018.
Adolf Hitler

thumb|Hitler, 1937
**Adolf Hitler** (20 Pɛnëŋuan 1889-30 Pɛnëŋuan 1945) eeyee aŋiɛcwëlbääny de Germani ku eeyee bɛ̈ny de akutguirmiir Nadhi ku Bɛ̈nyluɔitueŋ de Germani jäl 1933 gutcï 1945.  Keye bɛ̈nyriɛl, Hitler acë Tɔŋ Pinynhom de Röu gɔɔc në Yïrup, yenakë Hitler ku kuumëmiir Nadhi acë näk 19.3 tïmëtïm kɔcbaai ku maabuuth de tɔŋ, nɔŋic thuumëkuat de tëcit 5.5 tïmëtïm de Jeeu, Jiptheeth, ku akuut kɔ̈k.  28.7 tïmëtïm kɔcbaai ku apuruuk aacë thou në tɔŋ apuruukic në Yïrup. Eeyee tɔŋ cï kɔc juecbëtɛɛm nɔ̈k thïn në wëlthɛɛrëraaniic ëbɛ̈n.  

Hitler acï dhiëëth në Authtriya ku acï muuk tëthiääk ke Linth [Linz]. Yen acë lɔ Germani në 1913 ku thɛɛr tënë akutëriɛl Germani në Tɔŋ Tueeŋ Pinynhom. Yen acï kuaany ye bɛ̈ny de akutguirmiir Nadhi në 1921. Gɔ̈c në 1924, acï kɔc juëc rötmät Hitler, wët cï yen gɛ̈mgɛ̈n de Berthailleth nyieny ku ɣäthtueŋ pan-Germanithm, ku alei-Themanithm ku alei-duotebaaiebɛ̈n. Në 1932, akutguirmiir Nadhi eeyee akutguirmiir cï cueet ye dïtbëtɛɛm në Reichthtag [Ɣönëlööŋ] de Germani, ku Bɛ̈nymacbaai Paul von Hindenburg acë Hitler kuany keye Bɛ̈nyluɔitueŋ në 30 Pɛnëtök 1933.  Kaamthiok thokde, Reichthtag acë Lööŋ Luɔimɛc de 1933 looi, cɔk Hitler ye bɛ̈nyriɛl de Germani. 

Hitler ee wïc "lebenthraum" (launhom) tënɔŋ kɔc Germani në Pabak Yïrup.  Yen acë kɔc Germani ben yɔ̈ɔ̈k bïk dhɛŋ kiith thɔ̈ɔ̈th, ku në 1 Pɛnëdhoŋuan 1939, dɔm Poland, lepaat në Beritain ku Pranth tɔŋ lueel tënɔŋ Germani. Në Pɛnëdhetem 1941, Hitler acë thiok në dɔm de Thobiet Yunion. Thökde 1941, akutëtɔŋriil de Germani ku pamaac meriil Akthith de Yïrup acë tëdït ë Yïrup roocic kekë Parut Apirïka. Ŋot thökde, weet akëckï lëu bïk Thobiet Yunion tiam, ku Amatnhom Pawut acë lɔ tooŋ në bäk dä, Germani acë gum näkajuɛc cinyetiam. Në nïn thök de tɔŋ, wäär Thɔ̈r de Berlin në 1945, Hitler acë nyanëmɛthde në run juëc, Eva Beraun, thiaak. Niin lik karou le në 30 Pɛnëŋuan 1945, kek karou acë rötnɔ̈k kepɛc ku guupken acï cuony.

Bekätakthook:Kɔc
Kuat Anuak

thumb
**Anuak** ee kuat Luo ke kɔc kiir kɔu cieŋ lɔŋ pabak Apirïka. Kek ee ŋääm ke nɔŋ caka tök kekë kɔcakeunhiimken tɔ̈ parut, Luo ku Culuk, ku kek awëër thuöŋ tök kekë kɔcakeunhiimken tɔ̈ paguöt, Acoli. Thuoŋdɛn ee tök kam thook de ruäidït de thook Kiir-Piɛnyliɛɛt. Kek ee cieŋ kiirkɔ̈u në bɛɛibëc paguötbak Paguöt Thudän ku jɔl yaa paguötcuɔl Ethiopia. Anɔŋ piirëk Anuak 200,000 ka 300,000 në pinynhom. 

Anuak ku kɔc kɔ̈k cieŋ në ɣanthuth ë Gambela në Ethiopia aa jiɛ̈ɛ̈mwei në wëët cin ke tiɛɛlwei në kuat kɔ̈k de Ethiopia, ye anɔŋ dɛlɣëër ku cieŋ ɣänthöny. Kän acë Anuak pëën piöckeŋ, konyëkiim ku käk wën ë miɔc, ku aya piny pɛɛn latuëŋ mäth.

Yen ee but näŋ kɛɛk në kaam Anuak ku Yɔ̈ɔ̈mtɔŋ de Ethiopia. Nawën cï kɔc kabɛ̈t Ethiopia ke cieŋ në ɣanthany nɔk në Pɛnëthiäärkurou 13, 2003, go Anuak nyieny, go yöömracpuou kɔcɣanthany ku apurukakuma lɔthin ku nakkï raan 400 kɔcbaai ku rïɛɛckï tëcït baai 1,000 nɔŋ Anuak. Go Akutëbänyëluɔi Lajikëlöŋ ë Anuak lɔ ŋiɛɛny në wët aci akuma de Ethiopia të nɔŋ akutajuɛɛr kaampanmac cïmën Ɣönluk Awuöc Kaampamaac. Go kɔc Tiit ë Yinyraan [Human Rights Watch] weltuoc cɔk ŋic në Pɛnëdiäk 24, 2005 yenakë ŋɔɔtkï de wët näkdït cë rɔtlɔi tënɔŋ Anuak në Akutapuruk de Ethiopia ku jɔl yaa kɔc Ethiopia. Kän ee nyuoth ademuöm ŋuën raanëbɛ̈n [crimes against humanity], lakin acïï ran ŋic kë cë rɔtlɔi.

Bekätakthook:Thäi
Kawac Makuei

**Kawac Makuei** Mayar Kawac ee aŋiɛcwëlbääny në lɔŋ Paguöt Thudän. Yen eyee dugeer de Anyanya Tök në akut ë nhomlääu wäär Toŋbaai Tueŋ Thudän në run 1955-72 ku Akut ë Luɛ̈lëbaai de Kɔc ke Thudän (ALKT) wäär Rɛɛnken Tɔŋbaai ë Thudän në run 1983-2005. 

Kawac Makuei amet Anyanya Tueŋic në run 1963. Agut 1972 yen abɔ yaa maalith. Yen eyee raan tök kaam kɔckejiil ë Yɔ̈ɔ̈mtɔŋ ë Luɛ̈lëbaai de Kɔc ke Thudän (YLKT) në run 1983.  Yen acë ben yaa bɛ̈nyapuruuk ë akutmitoŋ Jamuth de YLKT.
Në Pɛnërou 1984, Maalithkuelrou Kawac Makuei acë ben tiam apɛi Wathkec, në thok Leldït Joŋlei. Në run 1986, yen acë apurukyampoc tïmjuɛ̈c luel në lɔŋ Parut Bahr el Ghazal ku bïkloi cathbaaric gu lan bë kek ɣet Ethiopia. Në Pɛnetök 1990, ke ALKT acë Kawac Makuei mec kekë kɔccïpiŋ kɔ̈k në akutic, ŋorcelic në Dr. Jon Garaŋ.

Në 21 Pɛnëŋuan 1997, Kawac Makuei eyee raan tök kaam dugeer ke paguötic cë thany Gɛ̈mgɛ̈m Dɔ̈ɔ̈r de Kaartuɔ̈m. Yen acï koon në YLKT. Na wën, Kawac Makuei acï kuany keye bɛ̈nypawut ë Parut Bahr el Ghazal. 

Në thok toŋbaai run 2005, Kawac Makuei acï kuany keye Bɛ̈nythöc de Akutnɔŋluɔi Kɔcŋictɔcapiɛth de Paguöt Thudän. Në Pɛnerou 2010, go retcök keye raankaac në loŋ Parut Bahr el Ghazal, thuɔ̈ny da Akutguirmiirmat de Luäk Riɛldekɔc [USDF], ku meen në kuɛ̈nykuɛ̈ny ë Pɛnëŋuan 2010, yen acë kɔ̈ɔ̈c në Maloŋ Awan Anei. 

Bekätakthook:Kɔc
Toby Maduot Parek

Dr. **Toby Maduot Parek** (1936-24 Pɛnëdhiëc, 2012) yë bɛ̈nyakut de Akut Kewutic Apirïka de Thudän  (AKAT (SANU në thoŋ Dïŋlïth), raan töŋ kam kɔcɣönlööŋ tënë Amatjuääc Ɣönëlööŋ de Miir de Paguöt Thudän ku raan töŋ kam Akut Thudän de Yinyraan (ATY (SGHR në thoŋ Dïŋlïth). AKAT eeyee akutguirmiir tueŋ paguötic Thudän ku cë Akut ë Luɛ̈lëbaai de Kɔc ke Thudän (AKLT (SPLM në thoŋ Dïŋlïth) dhïëth.

Toby Maduot acë dhiëth pan cɔl Rualbet në Tonj, Arɔ̈mbaai Parut, ruon 1936.

Wën cï yen lo panabun Tonj ku Omudurman, ke cë kuën de thol löŋ pioc wël tënë Piöcëbɛ̈n Charles pan cɔl Cikothlobakia.
Dhukde pan Pabak Yïrup ruon 1965 cök, ke cë bɛn lui ke yä akïm ciɛl Thudän kekë Kaartuɔ̈m. Ke cë rɔt bën mät në wëlëmiir keye raan töŋ de AKAT mac thuɔ̈nde William Deŋ Nhial, duŋɛ̈ɛ̈rde, ye tök kaam duŋɛ̈ɛ̈r riɛlbëtɛɛm Thudänic nhomlääucök.

Kë ce tak AKAT juak yïc apëi.

Kam cï AKLT rɔt jat nhial, Dr. Maduot eeyee raan töŋ kam kɔc lik mëc cuec cë doŋ Kaartuɔ̈m,  ke ye lui keye maluï [activist] de yinyraan, te ye kɔc rel thin war yïc ku ye ril wër wët toŋ ku lony, ke looi akuma tënë kɔc Thudän.

Kam këcë gɛmëdɔɔr thany ruon 2005, ke ye cï lac yaa mac akut Akuma aminia run juɛ̈c Kaartuɔ̈m. Ke ye ken lui te ye wal ɣac wei thin ŋoŋ nyin apei  tënë ye kɔc cieŋ thin aɣer Kaartuɔ̈m ɣai yousif. Tëdït ë kɔctuanyde aake ye bën paguöt de pamac.

Dr. Maduot acë thou 24 Pɛnëdhiëc, 2012, mïthken cë döŋ aa 18 ku mïthmïthken aa 12. Guopde acï tɔ̈u Tonj, Paguöt Thudän.

Bekätakthook:Kɔc
Dominic Dim Deŋ

**Dominic Dim Deŋ** (1 Pɛnëdiäk 1950-2 Pɛnëdhiëc 2008), eeyee raan tööŋ ë duŋëër ë Yɔ̈ɔ̈mtɔŋ ë Luɛ̈lëbaai de Kɔc ke Thudän (YLKT) cë lɔ̈i ka path, apuruk run juɛ̈c cï theek apɛi, ku ye Bänyluɔi ë Gëlbaai në Akuma de paguötic Thudän. Na Pɛnëdhiëc 2, 2008, go yen löönypiny në riannhiääl ku rëëk abë thöu në 375km puɔl Juba, Thudän.

Dominic Dim Deŋ eeyee Muonyjaŋ në lɔ̈k Bar el Gadhel, ye dhiëth në panbëëc tɔ̈ arɔ̈mbaai Twic, Pawut Warrap, Pagöutic Thudän. Na yee run 1966 ke naŋ ruön thiëërdhetem, go mɛt në kɔcroor de Paguöt Thudänic në Tɔŋbaai Tueŋ de Thudän. Na wën ruɔ̈n 1972, le dɔr gɛmgɛm ee thäny në kaam akuma ku jɔl yaa kɔckoor de Thudän, ŋic ke Gɛ̈mgɛ̈m Dɔ̈ɔ̈r Adith Ababa. Ke abak de gɛ̈mgɛ̈m, Dim acï göörlom në Apuruk Miirdït Thudän keye makuelrou. Yen ee acï cuɔtnhial ku bë ben maalithkuel. Ruɔ̈n 1987, bɛr jɔk tɔŋ në Paguöt Thudän cök, go Dim yuic bë miirdït Thudän puɔl ku mɛt Yɔ̈ɔ̈mtɔŋ ë Luɛ̈lëbaai de Kɔc ke Thudänic.
Na wën nëk në run kerou, go bɛn cuettueŋ keye maalithkuelrou ku kueny në lɔ̈k ciɛl de Bor Jöŋlei, të Saif El Hobour daar thïn. 

Na 2005, Dim acï gam rin në kɔc Twic Mayardït keye raan Amatjuääc Ɣonëlööŋ de Paguöt Thudän, thöc ye atɔ̈ thïn gu cï dhuonde. Na 2007, go yen kuäny keye bënyluɔi de YLKT nä akuma ë paguot Thudän.

Piëër de yic

Na 1973, Dim ee thiëk në tiŋden ye cɔl Jothepine Apieu Jenarö Aken, ye yök Panpiööc Panyök.  Kek acï thiok ke thiäkic në pamatnhom de YLKT në Juba.

Bekätakthook:Kɔc
Bekätakthook:Paguot Thudän
Lil Wayne

thumb
**Dwayne Michael Carter Jr.** (dhiëth aköl nïn 27 Pɛnëdhoŋuan, 1982), ŋic rinken cɔl **Lil Wayne**, ee kën raankët de mudhïka *rap* pɛn Amerika. Ruöön 1991, ka lɛŋ run kadhoŋuan, Lil Wayne acë rɔt mät në amatnhomɣɔɔc de dömëdiɛt [recording company] cɔl *Cash Money Records*ic kaye yen raan koor akut kënë-yic ëbɛ̈n, ku ee ye raan tök kam kɔc karou ke tɔ̈u akut cɔl *B.G.'z*ic kekë raanden dɛ̈t mudhïka *rap* tɔ̈u gen cɔl *New Orleans* cɔl Lil' Doogie. Ruöön 1996, Lil Wayne acë rɔt mät akut mudhïka *hip hop* paguöt [southern] cɔl *Hot Boys*, kekë kɔc cɔl Juvenile ku Young Turk ku Lil' Doogie. Këtkët *Hot Boys* acë rɔt bɛ̈n gɔl në akutëdiɛt cɔl *Get It How U Live!* ye ruöön kënë-yic. Tiäm de akut kënë eeye bɔ̈bei tënë akutëdiɛtden cɔl *Guerrilla Warfare (1999)* wäär cïk ɣaacwei abëk juɛ̈c tënë tïmëtïm tök, ku  tënë dittööŋ cï bɛ̈ɛ̈i bei rɔt ruöön 1999 cɔl "*Bling Bling*".

Akutëdiɛt  tueŋ cï Lil Wayne looi yetök eeyee *Tha Block Is Hot (1999)*. Waak kɔ̈k cë bɛ̈n biɔ̈th keek aa *Lights Out* (2000), *500 Degreez* (2002), *Tha Carter* (2004), *Tha Carter II*  (2005), *Tha Carter III* (2008), *Rebirth* (2010), *I Am Not a Human Being* (2010), ku *Tha Carter IV* (2011). *Tha Carter III* acï ɣaacwei abëk juɛ̈c tënë tïmëtïm tök thok nïn kadhorou tueŋ ke bïï yenhom bei-yiic ku acï bɛ̈n ɣaacwei abëk juɛ̈c tënë kadiäk tïmëtïm thook. Akutëdiɛt  kën acë Këleecëlonpath Grammy bɛ̈n yök kaye Akutëdiɛt Rap Pathbëtɛɛm ku aake lɛŋ yiic diɛt cë kök apɛidït cɔl "Lollipop", "A Milli" ku "Got Money". Aköl nïn 27 Pɛnëdhoŋuan, ruöön 2012, Lil Wayne acë kën cɔl Elvis Presley wuör kaye yen kën moc lɛŋ diɛt juɛ̈cbëtɛɛm në *Diɛt 100 Tuc Ageenkɔ̈u (Billboard Hot 100)*, kek diɛt 109. Acï këët kɔ̈k bɛn bɛ̈n waan thok alɔŋ diɛt juëc tɔ̈u *Diɛt 100 Tuc Ageenkɔ̈u* tawäär. Akuutëdiɛtken acïke ɣaacwei abëk juɛ̈c tënë tïmëtïm tök thok pinynhom.

Pɛnëdiäk, ruöön 2010, Lil Wayne acë mac kɛrkonic pɛ̈i kabɛ̈t gen cɔl New York wɛ̈t cï ye yök yök awuɔ̈c ka muk dhaŋ aliɛ̈m cë rɔt looi yic wäthɛɛr Pɛnëdhorou, ruöön 2007.
Lil Wayne acë kɛ̈ŋ kaarou rek, ee yen këndïït wɛt gööc nhom alɔŋ *Cash Money Records* ku ee yen aya bɛ̈ny amatnhomɣɔɔc de dömëdiɛt yɛnhde cɔl *Young Money Entertainment* cï guötpiny wäär ruöön 2005.
William Deŋ Nhial

**William Deŋ Nhial** eeyee duŋɛ̈ɛ̈r wëlëmiiric de Akut Kewutic Mɛɛt Apirïka de Thudän  (AKMAT (Sudan African National Union (SANU))) gɔl në runë 1962 agut runë 1968. Yen eeyee raantöŋ kam duciek de Tuŋëtoŋ Anyanya ye thɔ̈r tënë nhomlääu de Paguötic Thudän. Yen eeyee wun aŋiɛcwëlbääny cɔl Nhial Deŋ Nhial.  

William Deŋ eeyee Muɔnyjäŋ ku ee dhïëth Tony. Yen acë gaam në göök tënë Arab aruɔ̈ɔ̈mpinykum de kɔc Arab. Në runë 1958, go benë kaat bë lɔ piny pei cëmenë cï aŋiɛcwëlbääny kɔ̈k de paguötic Thudan ye loi. Runë 1962, William Deŋ ku Joseph Oduho acë athör gɔɔt, ye cɔl “Kërilic Paguöt Thudän” cökï ku bikë buoc në tɔŋ tenë kɔc Paguöt Thudän, eeyee athör tueŋ wɛ̈t ë këjamic kën. Naye runë 1963, go abïkök lɔ Kampala në Uganda ku gɔckï bïk akutjuɛ̈ɛ̈rden cɔl Akut Kewutic Apirïka de Thudän (AKMAT). Kek acë tuŋëtoŋ AKMAT cɔl Anyanya loi, ku jɔlkï luoiden jɔkcök lɔŋ në Paguöt Thudän në 1963.  

Në Pɛ̈nërou runë 1965, William Deŋ acë benë dhuk Kaartuɔ̈m ku gɛ̈ɛ̈t AKMAT keya akutguirmiir në Thudän, ku bë lui në miiramatnhom në Thudän akïnythïn. Yen eeyee bɛ̈nymac AKMAT në Thudän. Ku bäny kɔ̈k AKMAT kekë ŋɔr raan ye cɔl Aggrey Jadien, acïk benë tääk bïk rëër aɣer në Thudän ku juierkï tɔŋ nhomlääu. Ku yen William Deŋ akëc benë tiam, rinë mïïr Khartoum acë benë jai wetden cë täk. Rinë them bë kɛcwei  kɔ̈ɔ̈c, go Bɛ̈nyluɔitueŋ Mahgoub näkdït de kɔc juäc loi tënë kɔc cë piöcarët ku bäny ke pan Wau, Juba ku jɔl yaa geeth kɔ̈kic në pɛininë 9–15 Pɛnëdhorou runë 1965. 

Në kuënykuëny de pamac pɛinïnë 5 Pɛ̈nëdhiëc runë 1968, William Deŋ acë benë tiäm tënëthöcde në miir de pamac, kuyen acï guɔnbenë nɔk tënë kaam thin yen cɔl kaŋ. Ku yenë kän aloirɔt në Arɔ̈mbaai Cueibet, Pawut Baai. Yenë aŋic lɔn cï yen acï nɔ̈k në apuruuk Thudän. Kaam cenë thou, William Deŋ acï benë thiök në Arɔ̈mbaai Tony Paguöt. Yenya kɔc gam lɔn yen ee raan meŋëny kewutic.

Bekätakthook:Kɔc