open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Adiircök

thumb|Adiircök (1996)
thumb|
**Adiircök** ee riäŋ ee thuëëc në akuut ka rou. Lööŋ ke thiëëc adiircök aake cî kɔc them bë döc në pan Dïŋlan  në ruɔ̈ɔ̈nbot 19 calic cë lɔ. Lööŋ ë yaköl eke acï jɔɔk looi ruɔ̈ɔ̈n 1863, wën cïn ë lööŋkɛ̈ jäl bɛ̈në lööm në Akuutmääc ke tɔ̈r ë Adiircök cï piac cak. Tënë abɛ̈k pamaacic cïl-yïk Amatnhom Panŋaknhom, ee cɔɔl 'football' ('adiircök'), ku pamaac kɔ̈kic cït Amatnhom Pawut ku Kanada aye cɔɔl 'soccer'. Ɣothtrelia, Nu Dhïlan, Yirelan, Junub Apirïka, ku Japan kek ë lööŋkɛ̈ aacïk lööm.

Akuut tök yic naŋ 11 matöör domic. Raan töŋë kaam matööric, cɔɔl amëdöm, ee kɔ̈ɔ̈c ë wun ye adïïr lɔ dool thïn bë yaa kuäk piny të dur yen dool, ku kɔc kɔ̈k kɛ̈ ke thiäär aaye tɔr ë laaric. Tuk ee looi bë adiir yaa wec ë kɔcater lɔ të lääu yen dool thïn. Tuk ë tëër ee naŋ yuul ke 90 ke kɔc tuk, ke tëcïïtuk naŋ yuul ke 15 calic, ye cɔɔl kaamëlɔ̈ŋ.

Tëër ke adiircök aajuëc tënë kek akuɔ̈tnhom ku pamaac. Kek akuɔ̈tnhom kɛ̈, aaye lëër ke akuɔ̈tnhom kɔ̈k ke ye pamacdenë, ku kë looi thok. Ke ye kë nyoothë, Akuɔ̈tnhom Kardip Thiti (Cardiff City F.C.) ku Akuɔ̈tnhom Suwansi Thiti (Swansea Cit F.C.) tënë Wales aa töör në Amatakuɔ̈tnhom Dïŋlïth ku në Konh ë Akuutmääc ë Adiircök Dïŋlïthic (English FA Cup).

Akuut cït UEFA ku FIFA aaye tëër pinyëbɛ̈n juiir kaam akuɔ̈tnhom ku pamaac.

Akuɔ̈tnhïïm aatöör në tëër cït Amatakuɔ̈tnhom ë Mëril ë UEFA-yic ku Amatakuɔ̈tnhom ë Yurop  ë UEFA-yic, ku pamaac aariäŋ ë Konh ë Pinynhom ('World Cup') ka konh ('trophy') ë pandït cït Cökëmëriil ë Adiircök pan Yurop ë UEFA. Konh ë Pinynhom ë FIFA aye riäŋ kaam akuɔ̈tnhïïm pamaac në thök ë run ke ŋuan, ku ee tëër ë tuk rɛ̈kapɛi Pinynhom, rɛ̈k awär Riäŋ Olimpik. Tënë tɔ̈r adiircök, anɔŋ (type) karou në tëëric. Keek aaye riäŋ ë tɔ̈r thöŋ nyin ke riäŋ, ku tënë tëër (kooth) amëtöör cii dar aaye jääl, arɛ̈k abë jäl lɔ döŋ, mëtöör ke wuɔ̈l-kerou bë akuutë akuutë dar ku jɔl konh tëërë lööm akuutë.

Bekätakthook:!Main category
Agɛmkɔckedhiɛ

thumb
thumb|400px|
Riɛl de kɔc kedhiɛ (**Agɛmkɔckedhiɛ**), Keek ë rinkɛ̈ aayenë luui ë kuat miiric ye raan ë bɛ̈n rɔm ë jam ku kë loi ë kɔc ë baai. Ee run thiöökkɛ̈, cïï kɔc pöc, anɔŋ kuɛr ye looi cït kakɛ̈:

Kɔc aaye lööŋ yam mat, ku të cïnë ke lɔ̈ɔ̈k ë lööŋ thɛɛric thïn. Kän ee cɔɔl agɛ̈mkɔckedhiɛ (Democracy).

Kɔc aaye duŋɔ̈ɔ̈r kɛn kuany. Kek ë duŋɔ̈ɔ̈rkɛ̈, aaye kë loikï thäny lööŋ cïk kuany. Kän ee cɔɔl agɛ̈mkɔckedhiɛ, ye amatnhomkɔc naŋ rɛn cïï kuɛ̈ny ye. Luɔɔi de alöc, ee cɔɔl alöc ë kɔ̈ɔ̈c. Luɔi alöc ë kɔ̈ɔ̈c, ee looi ë run cïï meek, ka yïn yaa të cïï rɛn ë cïï lɔc thou, ke nyin deenë aberë kuɛ̈nyic raan.

Akööl kɔ̈k, ke kɔc aaber lööŋ yam kuany bïï kek kathɛɛr waar. Të ye luɔ̈i ye. Aye alöc ë kɔc cë ye kënë gam, eke ye kɔc nhiar alöc bë rɔt looi. 
Kɔc kek ye kënë looi, aaye lɔc eke looi ë ɣɛ̈thɣɛ̈th. Kän ee dac looi, të lɔc ë kɔc ye luɔ̈k luk. Të luk kek ë kɔckɛ̈, aaye käk ke thiëc juiir, bïnë raan thiëëc, bïï nyic alan nɔŋ yen awäc, ka yïn ciɛ̈n awäc.

Ë pan ë kɔc ɣer, (Yerop) Luɔ̈k ë kɔc ye lukkɛ̈, aaye looi tëde luɔ̈k riliic dït nɔŋic cït yïk nääk ë raan, ka yïnë raan dɔm ku tɔ̈u bïnë kë yuïc göör ëye kɔ̈u, ku dɛ̈ rɛɛc ye looi ë diɛny cït cuɛ̈ny ë ɣön ë rɛndɛ̈ ke cïn kënë cuɛ̈nyë ye.

## Alöc (yenë kɔ̈ɔ̈c)
Të cïï kɔc alöc looi, ke kɔc kek cë tiam aaye week. Të ye luɔ̈i ye apuɔl. Rɛn ë kääc cïï cuɛ̈t arëët cë kɔc wuɔ̈r, yen ë yaa rɛn cïï lɔc. Anyiɛcwëlbääny cïï lɔc, aye naŋ akuut dɛn ye ŋɔ̈ɔ̈r cïï cäk bïnë ke yaa nyic. Yen akuut dɛɛnë aaye kek rɛn bë ye ŋɔ̈ɔ̈r lɔc. Na jɔl kek ë kɔc akuutkɛ̈ kɔ̈ɔ̈c, ke rɛn bë kɔc wuɔ̈r, ke yen jɔl ya rɛn akuut cïï lɔc. Keek kɔc ye kɔ̈ɔ̈c bïï ke lɔc kɛ̈, aabë dhiilë yaa naŋ kakɛ̈:-Run ken ke dït aabë yaa dhiilë nyïc, ku lon den bë lëu ë luɔi ë miiric yic. Acie raan ë bɛ̈n yen ye lɔc. Rɛn ye naŋ yic bë lɔc, ee yaa manhbaai, ku ye rɛn cë dït, kɔc kɔ̈k aalëu bïï ke tɛɛm wei, cït kɔc cïï ke mac.

Bekätakthook:!Main category
Akɔ̈ɔ̈n

197px|Ŋuönakɔ̈ɔ̈n de Apirïka|alt=|thumb
**Akön** aa läidhiethëmïth piny dïtbëtɛɛm ye pïïr ee köölë. Ee köölë anɔŋ kuat ë akön kerou ye pïïr, akön ë Apirïka (*Loxodonta africanus*) ku akön ë Athia (*Elephas maximus*). Thönakön ë Apirïka aa läidhiethëmïthdït piny dïtbëtɛɛm, ku bɛ̈ɛ̈rden kët alëu bë yaa 4m, ku theemden aalëu bë yaa 7,000&nbsp;kg. Bɛ̈ɛ̈rden kët ë akön ë India aalëu bë yaa 3.5m ku theemden aalëu bë yaa 5,000&nbsp;kg.
                                                                   
Kë ye akön dëcmoth ee tuŋden yenhom. Ciinakɔ̈ɔ̈n ee wum baar apɛi, ye looi në thoŋ nhial. Akɔ̈ɔ̈n ee käŋ dom ëye ciin, kecït cam.

Akön aanɔŋ tuŋ aya. Tuŋken aa lecdït ke cil bär ë thuɔŋ nhialic. Tuŋ akɔ̈ɔ̈n aaye këlocuei ee rin ye kɔc kädhëŋ looi në keek. Duɣaac ë tuuŋcïguaŋ [ivory] aacë akön juɛ̈c näk, ee rin ku ee köölë yäp akön acï pëën löŋic. Akön ë Apirïka ku akön ë Athia aa kuat awicthum rin kɔc aa kek yap keye tuuk ku rin tuŋken ku rïŋken. Akön anɔŋ löŋ ke gel tëden në pamaac yenëke yök thïn ëbɛ̈n. Akut Pinyëbɛ̈n bë Käŋpinynhom Kony thɔɔŋic lɔn nɔŋ akön ë Apirïka ka 440,000 ku akön ë Athia ka 45,000.

Akön aa lëu bë  röt ŋic në macaaric, kë ye kɔc, agɔŋcïtraan [apes], ku dolpin ëtök aalëu bë looi. Akön aa tök në mɛ̈cthok ye ŋiɛc ke looi kaŋlooi. Akɔ̈ɔ̈n ë Athia acï tïŋ ke war kër ku looi kek bë luaŋ kuath.

Ŋuönakɔ̈ɔ̈n ee menh tök  dhiëth ee run ka ŋuanic wale run ka dhiëcic. Danakɔ̈ɔ̈n aye dhiëth ke bɛ̈ɛ̈rde ye 85 thm, ku ye thiɛkde 120&nbsp;kg. Ŋuötakɔ̈ɔ̈n aliec ne pɛ̈i ka 22, kam thiaarbëtɛɛm në  läidhiethëmïth pinyiic. Kek alëu bë pïïr run 70. Mïthakön aa thuat run karou tueŋ pïïr pïïrkenic.

Ŋutakön aaciëŋ pïïrken në ruaal ë nyankumethken [matrilineal], yenëke aalëu bë nɔŋ akön ka thiäär ku täkac, ye ŋɛ̈ɛ̈r në ŋuötakɔ̈ɔ̈ndït [matriarch], ye arakjuëc ee ŋuöt dhiɔpbëtɛɛm. Cieŋ pïïric ë thön ë akön dït awääc apɛi. Ke ŋuɛ̈n,  thönakɔ̈ɔ̈n ee lɔ ciëŋ në kec rualde ku mat rɔt kekë thönakön ye cïe në rualde tëdɛ̈t kekë rual kɔ̈k. Të nyiɛ ŋthönakön ruaalken thïn ke teem kek wei, ka kek ee cieŋ ëröt tëdɛ̈t kekë thönakön kɔ̈k.

Bekätakthook:Län
Akutnhom Mäc de Paguot Thudän

thumb
**Akutnhom Mäc de Paguot Thudän** ee kër lui këk miir ë Paguot Thudän. Kɔc Akutnhom mäc baai yënë aye kuany ë Bänydït de Mäcbaai, këk akɔ̈ŋ dhuɔ̈k nhïïm Bänydïït mäcbaai. Kä bɔ̈ kä aa rin ke kɔc akutnhom mɛc yëmënë aloŋ Paguot Thudän. Thök ë rin ke akutnhom aa kïïk:

* Bänydït mäc de Paguot Thudän—Thalpa Kiir Mayärdït
* Luɔ̈ptueŋ la Bänycɔk de PaguotThudän—Taban Deŋ Gai
* Luɔ̈prou la Bänydït cɔk de Paguot Thudän—Jemith Wani Yigä
* Bänyluɔi ë Puor ku Ruɔ̈ɔ̈r--Onyoti Udïgo
* Bänyluɔi ë Käyëyök Laai ku Rëëcic—Kenyi Ɣamodä
* Bänyluɔi ë Akutnhom Mäc—Märtin Yilia Lomuro
* Bänyluɔi ë Ɣɔc ku Tëët ku Luuikäŋ—Garaŋ Diiŋ Akuoŋ
* Bänyluɔi ë Cieŋ Riënythïï ku Thuëëc—Bulith Arkängëlo
* Bänyluɔi ë Gëlbaai (Apuruuk)--Kuol Manyaŋ Juuk
* Bänyluɔi ë Piööcëŋïckäŋ ku Latueŋ—Deŋ Deŋ Ɣöc
* Bänyluɔi ë Mänywëëth ku Thiek—Dhieu Mäthok Dïïŋ
* Bänyluɔi ë Kärɔ̈ɔ̈m--Jema Nunu Kumbä
* Bänyluɔi ë Weu ku Maacëkäŋ—Stephen Dhieu Dau
* Bänyluɔi ë Käkaɣëër ku Mätröt Kɔcpinynhom—Deŋ AlorKuol
* Bänyluɔi ë Kuat, Mëth, ku Aguërëciëŋ—Awut Deŋ Acuil
* Bänyluɔi ë Käkpialëguɔ̈p--Riëk Gäi Kɔ̈k
* Bänyluɔi ë Piööcdït ë ŋïckäŋ ku Latueŋ—Yën Läm Biël
* Bänyluɔi ë Ɣööt, Kätiëc, ku Kätääk ku Kärɔ̈ɔ̈m--Lädo Gorï
* Bänyluɔi ë Kɔ̈bïkɔnkony ku Muɔ̈k Kämäm—Ɣussëin Mär Nyöt
* Bänyluɔi ë Lek Baai Lueel Wël Wëi—Mïkael Makuei Lueth
* Bänyluɔi ë Käkalɔŋthïn (Athöök)--Mïkael Cäŋjiëk
* Bänyluɔi ë Käkëpïu ku Piökkäkɔ̈k--Nadï Arop Duddï
* Bänyluɔi ë Luök Yiëth—Paulino Wanawilla
* Bänyluɔi ë Käjuëc Käluɔ̈i Latueŋ—Kwoŋ Danher Gatluäk
* Bänyluɔi ë Käwutic Gëlëkɔc—Mbotu Mämur Mätëë
* Bänyluɔi ë Kɔ̈këlooŋ—Petier Bäshïr Dandë
* Bänyluɔi ë Miök ku Käkyëwëcpiny—Edhekiel Lul Ruai
* Bänyluɔi ë Dhɔ̈l ku Thiëëk—Rebekä Jocuä
* Bänyluɔi ë Käktuoc ku Käkjämalïric—Mïkael Makuei Lueth
* Bänyluɔi ë Käkëcääth—John Luk Jok

Bekätakthook:Paguot Thudän
Akutnhom Pabak Apirïka

thumb|Pamaac ke Akutnhom Nhiäk Apirïka
Akut miirdït cï rot mat në bɛ̈ɛ̈i-yic tëmën aram bëu, Burundi, Kenia, Ruanda, Paguot Thudän, Tanzania, ku Yuganda. Raan ë cuɔl John Magufuli bëny pan cɔl Tanzania ee yen bëny ë akutnhom.

Akutnhom ee cï kuany në ruɔ̈n 1967, ku wïïk ruɔ̈n 1977 ku ben pïïr 7 Pendhorou 200. Ruɔ̈n 2008 thok jam akutnhom guiër käŋ la tueŋ baai Apirïka Paguot (SADC). Akutnhom Käŋ Ɣääc käm kën Apirïka Paguot ku Pabak (COMESA). Akutnhom pan Apirïka acïk mat ku bï akutnhom bë lääu ku bï dït, ku cïk kek juar, rin ye kek kɔc akutnhom kädiäk (EAC) akutnhom pan Apirïka.

Ruɔ̈n 2010, go akutnhom EAC käŋ ɣaac wei, lai ku jiɛɛk panden, ku bïk wënh cïk juaar gäm baai. Ruɔ̈n 2013, gokɛ̈ löŋ gam bïk kë than tënë ruɔ̈n thiäär bɔ̈ Kenia, Tanzania, ku Yuganda acïk mat në ruɔ̈n 20 ɣɔnthɛɛr Kenia ku Yuganda ruɔ̈n 1917, aa kï cï mat ku bïk look kamken ɣɔn ruɔ̈n 1927, Taŋganyika acï röt mät EAHC ku bïk luɔi jɔɔk cök ruɔ̈n 1948 aɣet ruɔ̈n 1961, akutnhom pan Apirïka ka yëk aloi EACSO.

Jɔk cök ruɔ̈n 1961 ɣet 1967, ku 1967 ɣet 1977, Burundi ku Ruanda acï rot mät EAC akol nin 6 pen dhorou 2009.

Bɛ̈ny macbaai pan Kenia ku Ruanda akut miirdït cï röt lel gokë miirdït Paguot Thudän col ku bïk mɛ̈t akutdënic, Paguot Thudän aake cï nhomlääu lööm ruɔ̈n 2011, go Paguot Thudän acï lueel arɛ̈k lɔn cï yen gɛ̈t ɣöt ku bï yaa raan akutic pen dhorou-yic ruɔ̈n 2011. Paguot Thudän acï gam ku bï yaa raan töŋ akut cuɛt yic nä ruɔ̈n 2016, gokë lööŋ cï gam bï kɔ̈ɔ̈c ke looi ruɔ̈n 2016 pen ŋuan.

Bekätakthook:Apirïka
Akuënkäŋ

**Akuënkäŋ** (në thoŋ Diŋlïth mathematics, në wɛ̈t Gïrïk μάθημα, wëtde-yic: ŋïc, kuɛ̈n, piööc) ee piööc ë wël cimënë duɔ̈t, akuën, guɔ̈p, kaamic, ku rotwaarmakuenkäŋ. Wël juëc tɛ̈ ye tiɛ̈ŋ mïkuenkäŋ ku mïŋicwël tɛ̈cït määtnhomde ku wɛ̈tdic ë akuënkäŋ. Mïkuenkäŋ aa rötguiɛɛrthïn wïc ku luuikë keek bë kek käcitɔu looi. Mïkuenkäŋ aa yic tëdɛ̈t acïnyic ë käcitɔu ke akuën ë nyuɔɔth looi. Të le gup akuënkäŋ aa 'këcëkäär' kapath ë  käloiröt mayic, ku luɔi tɛ̈ktɛ̈k, nyinde ke alëu bë kë ŋic bɛ̈ɛ̈i, yen akuënkäŋ latueŋ lɔŋ kuɛ̈n, yupyup, thëm ku duöl piööc tɛ̈ ye tiɛŋkäŋ, ku käk röt liɔɔp ë gup käŋ.

Bekätakthook:!Main category
Abel Alier

**Abel Alier** (dhiëth ruɔ̈n 1933) ayee aŋiɛcwëlëmiir de Paguot Thudän yee loi keye Akonybënymacbaai cök 1971 agut 1982 (ɣɔ̈n yee Nimëri acë yaa Bënymacbaai de pamac) ku keye Bënymacbaai de Akutëwëëtdït de Löŋëriɛl de Baaibïkrötmac de Paguot de Thudän cök 1972 agut 1978. Ɣɔ̈n cï Thudän nhomlääu yök në Amatnhom Panŋaknhom në ruɔ̈n 1956, Paguot de Thudän akëc döŋ keye pamac rotërot, ku jök rɔt töŋ thou rin kënë.  Töŋ kenic yɔɔmapuruuk tök acë yaa Anyanya I, yee ŋɛ̈ɛ̈r Jothep Lagu. Abel Alier acë yaa aŋiɛcwëlëmiir yee tiam bë ɣöndït ë piööcde thol apiɛth në kɔc ke Paguot de Thudän juëcic. Yen ee duluk, raanëloŋ de yinyraan, ku maluï në biakde Kërëthänooi në Thudän, ku lëëc cok arëëtic në Pinynhom ëbɛ̈n. Yen ee duluk tök në Luökdït Kënaköluööt de Yictɛ̈kkɔc Kaampamaac në Den Ɣaak ku aye aŋiɛc keye raanëloŋ Kërëthäno cïkökbëtɛɛm Thudänic. Athöörde yemɛnthiökbëtɛɛm ee Southern Sudan: Too Many Agreements Dishonoured ('Paguot de Thudän: Amɛt dhiat juɛ̈c cïkë dhölic').

## Runtueŋ (1933–1972)
Alier adhiëth ruɔ̈n 1933 në Baai Boor, Pawut Nail Thöny, të ënɔɔnë Thudän de Rip-Aŋland, në köŋ yee ëmën tɔ̈ biak de Paruël Thudänic.

## Amat Addis Ababa (1972)
Ruɔ̈n 1972 amatëdɔ̈ɔ̈r acï thäny në Addis Ababa, Ethiopia. Abel Alier acë yaa raan töŋ thiekic arëët në amat kënëyic, cë Paruël de Thudän puol bë miirmackoor nyuc në Juba. Abel Alier yeen akëc yɔɔtwei mat, lakin yen acë dap yaa thiekic në kony bë amatëdɔ̈ɔ̈r jamic kaam Parut ku Paruël de Thudän.

Bekätakthook:Kɔc
Abiɛi

thumb
Piny **Abiɛi** alääuic të cït 10,546 km2 në Thudänic cï luɛɛlde löŋ mɛcë baai cï mat në run 2004 në teeu Abiɛi (löŋ Abiɛi) në löŋ cï thaany de dɔ̈ɔ̈r cï toŋbaai de rou thöl paan de Thudän. Genamatnhom piny Abiɛi acɔl Abiɛi Town. Cïmɛn de wël cï mat ke Abiɛi, piny Abiɛi acï caal keye kë tiit nyinic bï yaa kënnë Kordupan ku ye kënnë Baragadhal ëya.

Na thöŋku akɛɛth ku Kaunti deen thɛɛr, ke löŋ cï mat de Abiɛi, acï piiny Abiɛi nyuɔɔth keye kënnë Jiëën cɔl ŋɔɔk yenhom dhoŋuan wään thɛɛr cik jat Kordupan në run 1905.

Në run 2005 ke akutnhom akɛɛth ë wuɔ̈ɔ̈t acï piny kënnë looi bï baŋë Kordupan Ciɛ̈ɛ̈n yaa 10°22′30″ N. Na wën alɔ teer tueŋ, go akɛ̈ɛ̈k rɔt jɔt abï toŋ bɛ̈i ku yiɛ̈ɛ̈k amat de dɔ̈ɔ̈r (CPA), go yɔ̈ɔ̈m ë wuɔ̈ɔ̈t looi dɔ̈ɔ̈r akeu bɛɛr keer në run 2009 bï piny kënnë cɔl akoor bï giɛɛt 10°10′00" N. cuɔ̈k wan thok. Yen aken ciɛ̈ɛ̈n kën acïï kɔc tɛɛr kedhia gam.

Akutnhom Akɛɛth Abiɛi (AAA/ABC) cïmɛn ke thiin cï lɔ̈k mat në löŋ cï mat cök në Pɛnëthiäärkurou 2004 ke AAA/ABC aabï yic naŋ raan 15: 5 aabï miiric ke kuany, 5 aabï SPLA/M ke kuany, 3 abïï IGAD ke kuany, 1 abï Amerika kuany, ku 1 abï UK kuany. Dhiëny liu në teeric kek aabï ke mat luɛɛl tueŋ. Dhiëny cï kuany akïïk, Godprei Muriuki de ɣöndïït ë gäär Nairobi; Kathaɣun Berɣanu de ɣöndïït ë gäär de Adis Ababa; Douglas H. Johnson, raan cï gät ë wël Thouth Thudän; Shadrack Gutto, raan ë lööŋ de Paguot Apirïka; ku Donald Petterson, raan thɛɛr cï kan luui keye aluelmaath ë Thudän. AAA/ABC abï akeu tök të cït 10°22′ɛ0″N. 87&nbsp;km në gan Abiɛi nhom tueeŋ cïmɛn de kë cï mat. Luɔɔi kän ku nyooth de piny thok ee looi raan cɔl Johnson.

Bekätakthook:Thudän
Aköl de Balentin

thumb|Yäärthiingäär de Aköl de Balentin
thumb|
thumb|
**Aköl de Balentin** ee köl piɛth de miɛtdepiɔ̈u ye rot looi në Pɛnërou 14. Ye köölë në ruɔ̈ɔ̈nic ayanë kɔc nhiar röt nhiɛ̈ɛ̈rden nyuɔ̈th röt. Ye yänë aye looi në miɔɔc de gaak, cokolet, ku athöör ke nhiɛ̈ɛ̈r ka miɔcpiɛth. Athöör ke nhiɛ̈ɛ̈r aye gam në kɛmken. Kek athöör yeke gamke aaye cɔɔl Balentin. Kɔc kɔ̈k aye raan tök lɔc ku cɔɔl ye Balentinde, mhiɛ̈ɛ̈rde, määth, ku lɛ̈cde nyuɔɔth.

Kä ye köl de Balentin nyuɔɔth aayïk puɔ̈u, gaak, ku Kupid kënë lande with. Aköl de Balentin ee ciëkë në rin ke raan cï nɔ̈k në gämic ye cɔl Balentin cïthieei. Yen ee ye Bicop ye thiek cïke jäi luaak looi.

Wäär në ruɔ̈ɔ̈n buɔɔt thiɛ̈ɛ̈r ku ŋuaŋ cï wan, kɔc thiäk röt në Balentin aaye looi në Dïŋlïth. Abaköök cï ke Dïŋlïth cï köök Amerika acï ye luooi de Balentin bï jat në keek. Në Tɔŋ de Rou de Pinynhom cök, apuruk ke Amerika aacï ye ciɛɛŋë lɔ bɛ̈i Yurop.

## Anyikol
Në ruɔ̈ɔ̈n buɔɔt thiërdiäk de dhiɛ̈ɛ̈th de Yecu, Balentin eeye Bicop de pan de Tɛrnï në Italia. Ee ye ruëi cïke jäi luaak looi beyic. Kek ruɛ̈ike aake yeke jai në kë kënë kɔc ke thiëk thook mat në ruääi, ka nëkë yenë athiëëk apuruk ka ye alony ku yekënë yenëka yenë thiëëk jäi. Bicop Balentin eye kɔc thiak röt gäm gɛk domde. Ku ëkënë yënë gaak yic thiɛk në aköl de Bicop Balentin. Ye luɔɔi ye akën bɛ̈nyŋaknhom miɛ̈tpiɔ̈u. Në aköl nïn 14 de pɛɛi de rou ne ruɔ̈ɔ̈n 269 YC [Yecu Cök], Balentin acï tɛɛm nhom wei në kë de gämde.

Bekätakthook:!Main category
Aköljonbɛ̈nyrɔt

thumb
**Aköljonbɛ̈nyrɔt** ayee aköllajik. Tënë  Kërëthänooi ee yanh yee cam në atheek de jönërɔt ë  Yecu Kritho. Kërëthänooi gam lɔn ayee thëkbëtɛɛm në ruɔn tökic. Kɔc kɔ̈k cie Kërëthänooi aa yanhë cam ke ye gɔ̈ny ë Kër.

Yanhë Aköl jɔtë bɛ̈nydït rɔt acie cam në aköl nyindhiɛ̈  në ruɔ̈n ëbɛ̈n, luɛɛlde ye cɔɔl yanhëcath. Yenmën akut Kërëthänooi ëbɛ̈n acïk gäm të kuen thïn akölninde.  Yanh ë Akölë jön bɛ̈nydït rɔt ee cam në akölnhialic tueŋ në ɣɛ̈r ë pɛɛi-yic tueŋ cök në pɛinïn 21 Penëdiäk cök, luɛlde ee cam në Penëdiäk tëdɛ̈t Pen ë ŋuan. Aköl nïn tueŋ yennëkë lëu bï cam ayee 22 Penëdiäk, ku aköl nïn thök ayee 25 Penëŋuan. Akut ɣot Nhialic de Pacuɔl cïmën Arɔm Luaŋnhialic aalooi agenruon Gregori, ku Akutɣotnhialic de Pabak cïmën Luaŋnhialic Mukciɛɛŋ de Pabak, aalooi agenruon Juliuth, ku rin kënë, tëdït ë run akölnïn yenëkë kɔc yanh ë Aköljonbɛ̈nyrɔt cam yic Akutɣotnhialic karou-yic acïï thöŋ, cɔkyen kek aa akölnïn kuen në dhël thöŋ. Në ruɔ̈ɔ̈n 2015 yanh ë Aköljonbɛ̈nyrɔt acï cam pɛinïn 5 Penëŋuan në agenruon Gregori-yic ku agenruon Juliuth-ic aya.

Wën Dïŋlïth Easter, luɛlde Aköljonbɛ̈nyrɔt, acë guɛr Eastre thin, ee rin ke nyawën de Kër Jerman wäärthɛɛr, yanhë acë rɔtlooi akölthöŋwɛr de Kër. Wën Pranth Pâcques acë bën në wën Gïrïk tënë Pethak, ayee yanh Judai yee cam në alawɛ̈ɛ̈r thöŋ ruɔ̈ɔ̈nic.

Bekätakthook:!Main category
Amatdït de Juba (1947)

**Amatdït de Juba** ee loi në Pɛnëdhetem 1947. Amatdït ee cenë kɔc ke miirë de Deŋlith ku kɔc ke Miirë de Thudan kɔc kuany të de amat bïk lɔ looi kal de Juba. Paanthiin nɔŋ genamatnhom de Pawut de Ekuatoria Piny Ciɛɛm de Thudan (ku në ye köölë ke yenë ke Genamatnhom de miirëdït de Piny Ciɛɛm de Thudun).

Go Miirë de Deŋlith amatdït juiir bë kɔc ke piny parut ku piny paguot de Thudan mat yiic ëke ye Pamac Töŋ.  Agut cë ye tënë, ke piinykɛ̈ keerou aake macke në riɛl de alɛi de miirë de kɔc ke Deŋlith. Nëŋö thooken, nhiɛ̈liicken ku cieeŋken aake wääc. Kɔc ke piny parut de Thudan aakee cë wel bïk yaa luui në luɔɔi de Laraab ku keek aake cë piöc në mäny de baai ku jɔl yaa jiɛɛk dït wɛ̈ɛ̈r kek kɔc ke piny paguot de Thudan. Kɔc ke piny parut aake ye Yithëlam gam ku yïke door, keek aake cë piöc arëtic. Ku kë tɔ̈ thïn, kɔc ke piny paguot de Thudan aake ye kuɛɛt ye ke cɔɔl Nilotiik, aakee ye Nhialic door në dhöl de Kërëthanuɔɔi matkë kenë duɔ̈ɔ̈r de jak thɛɛr ke kuarken yïkë keek gam. Ku piöc de jiɛɛk de ka ke pïïr de baai ee kënë juiir cït kɔc ke piny parut de Thudan.

Yetɛ̈n, acïï Amatdït de Juba gam lan benë piny parut ku piny paguot de Paan de Thudan yaa pamac në riɛl tök ku ɣöntöŋdïït de Amat mat ke nhïïm.  Ku kë tɔ̈ thïn, kɔc ëke tɔ̈ ɣön de amat ke piny paguot de Thudan aake nɔŋ diɛu në ka cë gam në amatic.  Nëŋö paanden ee tɔ̈ të niɔp ee kënë piöc thïn ku në juɛ̈ɛ̈r de mäny de baai.

Në yic, diɛuden ee bɛ̈n deetic ɣɔn jiɛ̈lë kɔc ke Miirë de Deŋlith në thöc ke mäny de baai keebuɔt keebɛ̈t 800 nhïïm ke ye ajuɛɛr de mäny de röt “mac röt” de kɔc ke Thudan, kaa ye thöc keeŋuan 4 abac ke miirë kee kaa bɛ̈n lɔ tënɔŋ kɔc ke piny paguot de Thudan. Yekenë ɣɔn lenë ye jaamic kë bë yaa juiir de pamac de Thudan looi yadɛ̈, ke madiriyaai aake cë nyääŋ wei në ajuiɛɛric.

Ku ye luɔɔië akën bɛ̈n piath, yenë kee cë tɔŋ Tueeŋ ku de Rou bɛ̈n bɛ̈i në kɛm ke kɔc ke Thudan, yen ka jɔl kɔc ke Piny Ciɛɛm röt week ëke ye baai Paan de kɔc Ciɛɛm de Thudan në run de biänabuur rou ku thiɛ̈ɛ̈r ku tök 2011.

Bekätakthook:!Main category
Amɛ̈lbaai

thumb|Luiny ë amëlbaai
**Amëlbaai** ee dɛk ca ku ee länëdhiëth, ku ee kuat de amɛ̈lroor ku buɔɔthroor. Ee kuat de läibaai, ku aye mac, 1950  ku aye biɔ̈ɔ̈k. Amääl ee yen aa amäl tök në Thuöŋjäŋ.

Amääl aye mac ne biäk de ca, ku riŋ ee cuet, ku aye mäc jiɛɛk. Amääl aye bïoŋde keye alath, ku aye meth ɣääc në yen. Biöŋde amääl aye guur keye akɔ̈t ye mith tääc. Rïŋ de amääl acï dap cuet ɣɔnthɛɛr. Amäl ee lɛ̈n cï dap mac ku kuet ë kɔcthɛɛr. Ku ade amɛ̈l de nhiëm ku amɛ̈l de rïŋ.

Amɛ̈l ayek kecök biɔɔth të ciɛth kekë ceŋ, në kuat tök, ku atɛkiic ë luunyic ë kuat. Amɛ̈l wën ee tät në amɛ̈liic të le kek nyuäth ë wal, ee lɔ mɔ̈"ny kekë läi ee keek cam cït man de aŋui ku kuac ku köör, në baŋ ciɛth en yetök. Amäl ee cath në amɛ̈liic, aye nyooth nɔn ciɛth en të piɛth cïn riööc, ku bɛ̈ny ee amɛ̈l caath, të ciɛth amäl tueŋ ku nɔn ciɛth cil ee të cït të cï cäk en në riɛmde-yic.

## Amäl Doli
Këdïït ŋic arëët ee amäl Doli, acï cäk në rin ke raan cɔl Dolly Parton. Ku ye amäldïït ŋic cï looi ë raan. Amäl Doli akën pïïr në run juëc, cït man de amɛ̈l kɔ̈k ë ciɛk Nhialic. Amäl Doli akɔ̈c ku ade guöp nuɛɛn juëc.

Bekätakthook:Län
Anyuɔl

thumb
**Anyuɔɔl** aye cɔl anyuɔɔl në bɛ̈i juëc kɔ̈kic tënë Amerïka ku Kanada. Yen atɔ̈u në kuat de walic Poacoace yen ee nyïïn ke kɔ̈th ye cam man ëcom ɣɔn thɛɛr tueŋ në kɔc ke Amerïka ciɛlic. Yen yemɛɛn ee kë de diäk thiekic de rap ke pinynom.

Anyuɔɔl anɔŋ wai de yɔ̈r, anɔŋ nyïïn në miëlic baŋthin. Yen aye naŋ käu në baŋthin ku miël ne miël ne baŋ biic, kë yee nyuɔɔth lɔn tɔ̈u nyinde në baŋthin de miël. Yen ayee miëth cë dɔm në kɔc juëc ke Amerika Ciɛlic ku baŋ paguot de Amerika ku biɔ̈k juëc ke bɛ̈i ke Afrika.

Në Yurop ke biäk de Parut Amerïka, anyuɔl kë yedik cum ke yee miëth de lääi në run wän thiɔ̈kë, anyuɔl ka cï bɛn yaa kethiekic në ɣän juëc ke kɔc ye miëth në Amerïka në ke yenë ye looi ke ye abïk.

Anyuɔɔl acï yaa kä yennë nyiëc luɔk de käpïïr nyuɔɔth lɔŋ yɔ̈ɔ̈p ë wël në dhiënh thɛɛric në run juëc yiic. Yɔ̈ɔ̈p ë wël acë anyuɔɔl nyuɔɔth kë ye töŋ ëkɛ̈ cïke kuɛ̈nybei në ke looi tënë tiim de kɔc ke Methiko yee cɔl Tiöthinte.

Bekätakthook:Miɛ̈ɛ̈th
Apirïka

thumb|Apirïka
**Apirïka** ee kuën rou ë pandït dït Pinynhom ku ee  kuën rou ë pandït cinëkɔcdït Pinynhom. Yen ee bɛn ka cit 30.2 tïmëtïm km2 (agut diëër kɔ̈k nuët) ku atɔu ke pinyë yee 6% në piɛ̈ny ke Pinynhom ku 20.4% de man de piɛnytök, ku aya 1.1 tïmëtïmdä kɔcciëŋ ɣon ruɔ̈ɔ̈n 2013, ku kuënde yee 15% kuënraan Pinynhom ëbën. Yen Apirïka ka cï guɔl piny në Wär Mapinyciɛlic atɔ̈u në baŋ parut, ku yii Ɣalwïïr Suez ku Wär Apac ke lɔ Mabaŋdiëër Sinai atɔ̈u ke në baŋ parutbak, ku Adɛ̈kdiɛtë India atɔ̈u në baŋ paguotbak, ku Adɛ̈kdiɛtë Atlantic atɔ̈u në baŋ lɔ pacuɔl. Apirïka ka mɛ̈t Madagathkar ku bɛi kɔ̈k waac në ye-yic. Ka noŋic Apirïka bɛi cike guii ku kuum ke apiath ka yee 54. Dhaŋuɛ̈n de pinhyken de baiirot a nɔŋ thööŋ pek ke kene kɔn gam.

## Röör
* Prince Kevin Nyerere
Ataui Deŋ

**Ataui Deŋ Ɣopkinth**, ku aye cɔɔl **Ataui Deŋ** (adiɛ̈ɛ̈th 3 Pɛnëthiäärkutök, 1991) ee raan Thudän de Amerika ku ke ye raan ë nyooth ë tëët alɛ̈th jöt keye run thiär ku dhorou në run 2008. Ku yeen aye nyɛn-nyankɛ̈ɛ̈në Alɛk Wɛk, acï luɔi gɔl ku mɛttic ke mɛlënë kɔ̈k arët tëmën cï jɔ̈ɔ̈t de ye dac mat tënë kɔc ye wël luɛɛl bic. Ku ke ye nyan ë Jiëŋ ë pan Thouth Thudän. Acï jiääl leer Pan San Antonio, Texas në run 2004. Në ruɔ̈n tök akën tɔŋ ë rou de Thudän thök. Yen aa rëër emɛnë Pendït New York.

## Pïïrdeen ë mɛɛth

Deŋ ee dhiɛ̈th pendït Kartum pan Thudän ku kɛt ë tɔŋ ë baai ë rou de Pan Thudän kek kɔc ken ku köökë San Antonio aɣet ke Texas.

## Luɔide

Bënde panë San Antonio keye run thiär ku rou na ye run kɔ̈kiic kaŋuan kë dɔm luɔɔi kekë koc Trump Modeling Agency ku leer New York. Ku gɔl luɔi keye raan nyooth alɛ̈th jöt ë kuɛric në Pɛnëdhoŋuan, 2008 në pɛ̈i kɛ̈r të cɔl Jeremy Laiŋ, Kai Kunne, L. Wren Scott, Proenza Schouler, ku Zac Posen ë nyooth në pan New York.

Yeen acï dɔm ë adɔmatïïp ë kɔc ë nyooth de Jeremy Kost në ye kɔ̈u ciëën tënë Zac Posen ë kɛ̈kë lëk ë Pan New York. Yeen acï wuɔ̈c ë cï lɔ Pan Yurop ë yiic kadhorou tënë nyooth alɛ̈th jöt në run 2008 në wɛ̈t bï yen lɔ thök në ɣön gärdït ë Pan Texas, ku tul në käjuäc Pan Teen Vogue. Yeen aye acï lɔ tënë dömatïïp ë Tibi Clenci. Keye run thiär ku bët, go nyic arëët ë yuïïkdeen cien yuïïk në kueric kuer nyooth në Z Spoke në Zac Posen.

## Nyooth

Ataui Deŋ acï kɛ̈ŋ kediäk jöt mattiic tënë kuɛtkuɛt ke Jiëŋ, ku kɔc kɔ"k karou aye mɛlënë Alɛk wɛk ku Mɛ̈thëdeen piäth cɔl Ajak Deŋ.

Bekätakthook:Kɔc
Atoockïït

thumb
**Atoockïït** ee wënh ye käŋ nyuɔɔth bïk tïc. AK ee kä cë ke tuɔ̈c yeen lööm aliiric ku wɛɛrke yiic në giët ku röl.

Aköölkɔ̈k ee këthöŋ ke rök. AK thɛɛr anɔŋ kät ëtim lääuyic ku ye tääu piny cë yiu apiɛth cït käk ë baai. Atoockïït yam apiɔlic ku ajanyic apɛidït. Atoockïït alëu giët cë thɔ̈ɔ̈ŋ ye nyuɔɔth tënë ɣɔ̈n juëc. Makuɛ̈n ku wënh ye muk aya. Ka yenë käk ke atoockïït käŋ cë guir tïŋ.

Këtueŋ atoockïït kedhie aye luui në waicɔ̈t ë käŋ ke tënë atoockïït dɔmic nhial tënë atoockïït alëu bï tääu tëmec, ku ka ŋoot ke löm käŋ. Atoockïït alëu nyooth de cäth atïïp ajɛny thïn dekic käk kedaai ku tukdai në akuɛ̈n nhial ku piny tënë käk kedaai dɔm aya. Atoockïït de wïïn de many adök ku ciër lɔ gääk atoockïït alëu gɛm de käjuëc cë guiir cïman de kä cëke tuɔɔc aliiric. Tuk de tïŋ ayeke nuet atoockïït ke yam. Makuɛ̈n aye kɔ̈k luɔide tëde atoockïït ë daai aya.

AK kädhie nɔŋic wënh ye nyuɔɔth ë giët tïŋ ɣɔn tueŋ në ruɔ̈n 1920 aake ye tɔ̈u aya ëke col ku ɣeerkë, aye käŋ cɔk tïŋ kek ke yee mabuk, ku ketɔ̈u thïn AK yam ee nyooth ë kïït kuɔ̈tic. Wënh de nyooth anɔŋ guɔ̈k lɔ roŋroŋ aya. Ku ee mɛɛn kek aatɔ̈u ke guɔ̈k lɔ janyany ke ŋuan thöŋ kek agör lɔ cök ee kë lääu-yic nɔŋ guɔ̈k kaŋuan thöŋ ke cït tënë cäth atïïp nyuɔɔth thïn. Yen aye cɔl wënh de cäth atïïp lääu-yic.

Naye wënh nyooth atoockïït yaa 30 thm bɛɛrde ke lääu de yicde, ka bï yaa 53 thm. Rin nëbaŋ ka bï luui apiɛth adik, kädaai tooc kïït aawïc wënh de nyooth lääuyic aya. Wënh de nyooth atoockïït lääuyic atɔ̈ cïmande ku keek anɔŋ wënh ë nyooth lääuyic cëguaŋ kethöŋ.

Bekätakthook:!Main category
Arekwël

thumb
**Arekwël** ee akutlääuic de madötwël (makuɛ̈n) cëke nuɛ̈ɛ̈t ëkɛmken. Arekwël luɔide ebë wëljöt dap yaa tuɔɔc në madötwël juëciic në Pinynom ëbɛ̈n. Adeyic tïmëtïm de käthibaai, käke piöc, käke ɣɔɔc, ku käke miir baai ke ajuaarwël ke amɛ̈ɛ̈twël, keek kedhie aa ë kuat ë wëljuëc wääciic muk ku nyoothkë keek (yith ku ŋïnyden ëbɛ̈n) kenë loilooiken. Në wëlkɔ̈k, ke arekwël ee ajuaarwël de ajuaarwël juëc apɛi.

## Käthɛɛr

Arekwël aa loi piny be Bɛ̈i-Mat (Amerïka) në akut de gël de akut de loilooi de lɔtueŋ ë kɔɔr piny de Bɛ̈i-Mat. Aakɔn rek në Kön (pɛɛi ë lo) në run ë 1969. Ajuaarwël de Pinynom ageer acak ë luɔi CERN paan cɔl Thuwidëlän në run ë 1989 në raan cɔl Tim Bërnëth-Lii muɔny-Lënëlith.

Në ke akölkë, ke kɔc aa ë wëu cuat piny ënɔŋ kɔc muk arekwël ago kɔc wël yaa ɣɔ̈k thïn. Akölkɔ̈k ke arekwël acïnë loilooi kɔ̈k wëu ye kɔɔr. Akölkɔ̈k ke kɔc ye arekwël miöc kɔc tëcïn wëu, aa ë kɔc kony bïkë wëu juëc kɔ̈k yaayök ënɔŋ keek. Në kɛmken, ke rinkɔ̈k ke arekwël aake buɔ̈ të de wët cɔl 'rëŋ' ë wël.

Kë yenë dap luui apɛi në arekwëliic, e awɛ̈ɛ̈twël de Pinynom ageer (mɛn ye cɔl amɛ̈ɛ̈twël ëya). Amɛ̈ɛ̈twël anɔŋic ɣɔnmɛ̈ɛ̈twel, ka kä ke akölriëëc, ku jɔ yaa akuëth cït yï akuëthmɛ̈ɛ̈twël. Apɛ̈ɛ̈mmɛ̈ɛ̈twël në arekwëliic aalääu bëke yaa tïŋ ku kuen keek në raan ëbën (tëcïnë apäm kɔɔr liep në alleewël, ka bë tɔ̈u ke thiɔ̈ɔ̈k).

Luɔidïït de reu de arekwël e dɛ̈ɛ̈rëtooc (manywëëth) në wël ku dɔm wël Dɛ̈ɛ̈rëtooc ekë de ŋek yetök. E jäl të de raan tooc yeen, ku lecel të nɔŋ raan tucë yeen. Tooc de jam ë yaa kaam thiin koor, ëthöŋ ke dɛ̈ɛ̈rëtooc ëwël, ake kë yen kɔckereu ka kɔcjuëc pät bïkë dap muɔɔŋ yen ke wuɔ̈ɔ̈cden.

Miirkɔ̈k ayakë tak yaa yee arekwël yee kërac, ku thiökë ɣɔ̈nkɔ̈kke, ka yeen ëbën cëmɛn yenë miir ë Caina ye tak ke akuëthmɛ̈ɛ̈twël ke rac. Në aaköljuëëciic, acïn raan piny de Caina lëu bë ye yaa kueen, ka nɔŋ kë mɛt thïn. Wurkɔ̈k ke mïth ku märkɔ̈k ke mïth Paan de Caina, aa ë ɣɔ̈nkɔ̈k ke arekwël yee këke tak keke rac bï mïth ke yaa tïŋ, aa yekëke thiöök.
Ariiŋwël

thumb|Luɔ̈k ë ariiŋwël, aɣet ariiŋwëlpɛl.
**Ariiŋwël** apiiŋ wel thïn ye muk matke cɔ̈tmec. Ariiŋwel aye looi keye kenë jam të mec të ke cïn win tiil. Ee lui bï jam tëthiɔ̈k ku ë rot nuëët ke cɔ̈tmec buɔ̈n luɔi të ciɛ̈th yen ka rïïŋwël alɔ të mec ke riɛl. kuerrot tënë riɛl dɛ̈t bï bɛ̈n lɔ̈ lɛk bï cööt. Ku cɔ̈t alɔ̈ bï riɛl cööt yam nuɛɛt cɔ̈tmec. Aye looi apäth lä lɔ cöök bï raan wën lui cukŋic lɔn cï cööt waar riɛldɛtic, cïmën cï ariiŋwël ŋic raanëbɛ̈n.

Kek acï wëu lik anyai, ku acï kɔc juëc lëu ɣɔ̈c. Pɛɛi thok ëbɛ̈n acï aguir wëu looi ke koor tëcït US$30 ku US$40 pentökic. Ariiŋwël acï yan ɣɔɔc wëu lik bïk ŋic lɔn cï kek nyin cɔ̈tmec löökic ku aliu gɛɛth dït juëc kɔc ke thïn.

Ariiŋwël yam eye cɔl cɔ̈tmec path ku yen acï ŋic kɔc ëbɛ̈n. Ariiŋwël juëc cï ke looi ruon 2010 cök aa cɔ̈tmec path. Alëu bïk luui kecït makuɛ̈n ku ben kɔc jam yeen.

## Welthɛɛr
Ariiŋwël në 1950 aɣet 1970 aake dït ku thiekkë ku käjuëc aake ye cuëëcke ye thurumbil. Në akuën thiärrou luɔi wëëth acï rot juak, go muɔ̈ɔ̈k cɔ̈tmec yic piäl. Aya Dr. Martin Cooper ye raan ee Motorola acï cööt tueŋ ariiŋwël ruon 1973. Yeen akëc luui kuat ë töŋ ë riɛl buɔn luɔi ariiŋwël ye ɣok lui aɣet yaaköl. Ariiŋwël tueŋ ku abuɔndeen luɔi aacï cäk enë run 1970 pan Japan. ëmeen ke gɛɛth ëbɛ̈n ku bɛ̈ɛ̈i juäc acï buɔn luɔi ariiŋwël kum.

Bekätakthook:!Main category
Aweil

thumb|Aweil, 2007
thumb
**Aweil** ee acë täu në gen cɛlic de parutcuɔl Paguot Thudän, thiäkkek kɛmpamaac aken pony Thudän ku lɔ̈k Abiɛi. Yen tɛlu denë atɔ̈ këcït 800km ke kuer, parutcuɔl de Juba, në genamatnhom ku ye gendït gäk në Arɔmbɛ̈ɛ̈i. Ɣuruptɛ̈udeic de Aweil akïk 8 46’ 48.00 PR:, 27’ 24.00 PB (yuïntempinykɔ̈u de pabak-pacuɔl 8.7800, yuintempinykɔ̈u de parut-pagut). 

## Wëlicëbɛ̈n
Aweil en ye genamatnhom de pawut de Paruɔ̈t Bar el-gädhal. Yen pei aye arɔ̈mbaai nyunyic de Aweil cɛlic Arɔ̈mbaai. Yen cökajuɛr  gende acï juir. Aweil ëmɛn acë naŋ agekluŋ dende, ɣönïnkamaan/anïnjɔ̈l ku jɔl yaa panakim ranëbɛ̈n. Yen genë alui keye tëde riëŋriëŋ në kɛ̈ke Mɛ̈tic de Bɛ̈idït ke pinynhom tɔ̈ Thudän. Akuut cïnakuma ëë kuɔnbɛ̈I tënë Paguot Thudän aye tɔ̈ tɛ̈n.

Cäŋpinyë ee thöŋnhom ku ee dac boor acɔk  lɔn yen  genë etɔ̈ tëthöny ërotde ka cëcït aliäŋpiny cë gɔ̈lpiny. Yen genë acë täu tëthiäk kekë arämwëër de Wär Lol kekë Wär Ponyo. Yen akuënciɛlicde wërdït nhïm de gen de Awïl ee tënë 425m, në wërnhim, Thäike dëŋ, kë kɔc ceŋ në tëlɔliäŋpiny kënë a yuic ɣööth ɣän thöŋ nhïm tɔ̈ gende Aweil.

Bekätakthook:Paguot Thudän
Awuɔ̈u

thumb
thumb
thumb
**Awuɔ̈u** aa rap ë röt ë kam ë wäl ku käthken aa kor nyïn ku aaye com ë ɣän juëc ke pinynhom ku ka rap ye cäm ë kɔc ku läi ku diɛt. Awou aa rap thiek yïïc tënë kɔc athiɛ̈ ku kɔc Aprikä ku aaluäk tɛ̈ koor deŋ (tɛ̈ cït paan Indiɛn, Maalï, Negïriɛ̈, ku Nïgɛ̈r), në 97% ëbuɔɔtic de pawuut ŋöŋnyïn aa kek awuɔu com. Awuɔu ë rap nhiar kek në nyiɛc luɔ̈kde në kaam thiin akäŋ ë ruël ku ë luɔ̈k tɛ̈ tuc.

Awuɔu ye puur apɛi ë pinynhom awuɔu col ku yeen ë rap thiek yic alɔŋ Indiɛn ku biäk Aprikä. Awuɔu cït riöp ku awuɔu ɣer ku awuɔu cït yɔ̈l awan aa thiek yiic aya ku keek kedhie aaye kuat tök. Në pawuut cï nhïïm latueŋ, awou aacï yiic thiek tënë keek cïmën pan Amerïkä awuɔu ɣer ë tök yen athiek yic thïn ku aye cuom diɛt.

Awou aatɔ̈ tënë kɔc kedhie në pinynhom, ku yeen aŋic ke jäl cök pan Pacuɔl Aprikä, yen ëtɛ̈në e bïï rap roor ku rap baai thïn. Ten awuɔu ë kuin ye cam thɛɛr ë ciɛɛŋ de kɔc yic arëët tënë kɔc Athiɛ̈ ku kɔc Aprikä. Awuɔu aye puur ë kɔc ë Pabak Athia athɛ̈i ë ruɔɔn timthiäär 10,000 (agum de run 10,000).

## Tɛ̈tic
Awou aaye cam në pinynhom thɛɛr. Keek aalä yiic miök kä wär rapluɔ̈kabooric ku rapmayenbärkɔ̈u. Ayiër ye tɔ̈ ëkë cam ke kɔ̈ɔ̈th aaye guɔ̈p ë raan kuony bïk riɛm guiir bï ya cath apath ku cɔl yom ariɛl ku vïtamïn B.

Bekätakthook:Miɛ̈ɛ̈th
Biöök

thumb
**Biöök** ee luɔi yennëke läi töktöök matiic bïk aawut, ku bïke muöknyïïn, ku yeke kuaath jäl tɛ̈ntök lɔ tëdɛ̈t, tëdɛ ke guɔ̈në mɛ̈tic ee käkɛ̈.

Läi kɔ̈k, në ciëkdɛnic, aake nhïïmkut ee keye duut. Të kɛt duutë läi në läncuetläi, ka ye tëye kek röt tiɛtthïn nyuɔɔth; ku läicuetläi kɔ̈k, tëmënë gal ku jɔ̈k aala lëubiöök në ciëkdɛnic yök-kï në yäpic thɛɛr. Ciëk ku lëupiööc tënɔŋ jɔ̈kbiöök aalëu bïke them në thëm cïnyiic wëër.  Jɔ̈k ye ciëk ë biöök tïc tɔŋkek, aalëu bïke piööc bïk aawëër në biöökic ku ɣän yeneke jɔ̈kbiöök them thïn. “Sperm whales” aa recdït, ku  aacïke yök kake ee keyiic mat bïk läi camkï biöök në kuer cïk matic.

Biöök aye luööi në puɔ̈ric bï läibaai mac.

Biöök alëu bï looi në kɔc, tëdɛ̈ ka looi në läi cïke piööc tëmën jɔ̈kbiöök ye cäth de läibaai muöknhom cït ë ye luɛ̈le në raan tɔ̈ thïn.

Thuëëc ë wëër acë rɔtjɔɔk në pamac kɔ̈kiic. Ëtɛ̈n, tëët de raan ku jöŋ aaye them në athëmic tëmën kën ye cɔl athëm  jöŋthök. Läi cït amääl, thɔ̈rɔ̈l, yak ku thɔ̈k aayeke mac. Aaye kɔcbiöök ke kacken gäm ca, rïŋ ku ka juëëc kɔ̈k.

*
Bïtha de Paguot Thudän

thumb
thumb
Abukeeny bɔ̈ Paguot Thudän aadhilke gäm bïtha ɣön töŋ amacmääth të cïï kek kɔc Paguot Thudän tëdä kebɔ̈ pactööŋda ë pamaac ye kɔcken yiëk bïtha bɛ̈ndenic.

## Nyooth kä cekic
Në pɛi thiɛ̈rkutök 2011, acï lueel lɔn cï Paguot Thudän bïtha buɔɔt yaa gäm kɔc Ithiöpia në költök. E pɛi thiɛ̈rkurou ruɔ̈n 2011 ke kɔc ë thäi lui Paguot Thudän thiëcke bïk rinken bɛn gɔ̈t tënë akut amacmääth bïk thaany bïtha yök. Në pɛi ŋuan ruɔ̈n 2012 acï Paguot Thudän caal lɔn bï kɔc Thudän la tueŋ gɛ̈t ɣɔ̈t bïtha bï la thök de pɛi thiɛ̈r, ayedɛ̈t acï Thudän jɔɔk bï kɔc ke Paguot Thudän tïŋ ye kɔc ë thäi lɔŋ gɛm bïtha. Dɛ̈t aya, ye pen töŋic, acï lueel aya lɔn kɔc thäi lui pamaic aake wïcke bïk $50 (dolar) yaa cuat piny ë pɛi ke ye këden bïtha.

## Gɛmde bïtha ë bɛ̈nic
Kɔc bɛ̈i pamaac bɔ̈kë aaye löŋ gäm bïtha bɛ̈ndenic kaam cïïn $50 ku $100:

*Botthuana
*Erïtria
*Ithiöpia
*Kenya
*Yuganda

Bïtha ë bɛnic aye gäm kɔc muk anyuth manh ë baai (ID card) ye gam Amatnhom Kocpinynhom [United Nations] cï kɔc ɣön amacmääth de luɔi Paguot Thudän tïŋ.

Në pɛi thiɛ̈rkurou ruɔ̈n 2015 acï Bɛ̈nymacbaai Paguot Thudän caal lɔn nadë ke miith bɛ̈i Akut Pabak Apirïka--cïmën Burundi, Kenya, Ruanda, Tandhania, ku Yuganda--aacïï ben wïc ë bïtha tënë Paguot Thudän. Kɔc amacmääth bäny lui, kɔc luɔi, ku kɔc muk anyuth cäth loi thok [special passport] ye gäm mith ë baai kuat pamac alëu bïke yiëk bïtha ë bɛ̈nic.

Bekätakthook:Paguot Thudän
Cad

**Cad** (ku yen ayee cɔl **Paankɔc ke Cad** në kuerëtueny) ayee pamac cïnadɛ̈kdiɛt tɔ̈u në Apirïka ciɛlic.  Genamaatnhomde ayee cɔl N'Djamena. Yen ecï Poranthu dööc ɣɔn agut 1960. Yen Cad, agum arët në ŋɔ̈ɔ̈ŋ, tuany, yaak ku tɔŋ. Cinëkɔc de Cad eyee 17,000,000 në ruɔ̈n 2020.

Thongarab ku Thongporanthu aa yee kek yee thuɔk ke kuerëtueny. Ithlam ku Kërëthian aa yee kek yee yath yee ke theek.

Cad yen yee pamac 21 në dït Pinynhom. Yen akör tënë pan Peru amääth ku dït amääth tënë Paruël de Apirïka. Yen arɔm akeu kekë Libiya alɔŋ parut, Paankɔc Ciɛl de Apirïka alɔŋ paguot, Thudän alɔŋ pabak, ku Kameroon, Naijeria, ku Nijer alɔŋ pacuɔl.

Genamaatnhom de atɔ̈ 1,060 km jäl wanhadɛ̈kdiɛt, Douala, Kamerun. Ku Douala yen yee wanthadɛ̈kiɛt thiökbëtɛɛm kekë N'Djamena. Rin në mɛcde ke adɛ̈kdiɛt ku rin yee tëdït de pamac pinyliɛɛt, Chad, akölkɔ̈k ayee cɔɔl "Puön cë Thou de Apirïka".

Baau de Cad yen yee tooc dïtbëtɛɛm në Cadic, ku ayee tooc de rou në Apirïkaic në dïte. Run tim kadhorow cëjäl, Baau de Cad eyee 330,000 km2 në dïtëpiny de, lakin ëmën ayee 17,806 km2 ëpath. Kur bɛ̈rbëtɛɛm në Cad ayee cɔl Emi Koussi në Pinyliɛɛt.

Rin ë noon bɛ̈r/bär ku tuɔɔc juac, pan kënë apath ke diɛt, läicïtariɛk, ku läiëmïththuɛ̈ɛ̈t dït. Kiɛɛr dïtbëtɛɛm në Cadic aayee Cari ku Logone.

Bekätakthook:Apirïka
Paguot Thudän

**Paguot Thudän**, aŋïcjäŋ **Paankɔc Paguot Thudän**, ee pamany cïnwärdït Rutënhiäkden Apirïka-yic wäär yök baairotde tënë Thudän ruɔ̈ɔ̈nic 2011. Juba yen ee genamatnhom ku ye gendït aya. Yeen acï guiir lɔn bë genamatnhom waar aköldä Rämciɛl wët tɔ̈ɔ̈ yen ciɛl. Paguot Thudän ade nɔm arɔmakeu kekë Paankɔc ë Thudän alɔŋ parut, Ithiöpia alɔŋ pabak, Kenya alɔŋ aguotbak, Yöganda alɔŋ paguot, Miirkuany Paankɔc Koŋgo alɔŋ paguotcuɔl, ku Paankɔc Ciɛl de Apirïka alɔŋ pacuɔl. Yeen amat pinytonydït Diëër, ciɛk Kiir Ɣer ku aŋic panden keye Wär al Jabal.

Piɛny Wöuwic Thudän ku Paankɔc Thudän acî Ijip ŋɛ̈ɛ̈riic ɣɔn mέc Muɣämet Alï ye ku nalä mέc Dïŋlïth kekë Ijip karou ɣet bë Thudän baairot yök ruɔ̈ɔ̈nic 1956. Buɔth Tɔŋbaai Tueeŋ Thudän cök, acï Miirmackoor ë Paguot ë Thudän bɛ̈n looi ruɔ̈ɔ̈nic 1972 ku thöök ruɔ̈ɔ̈nic 1983. Rɛɛnken Tɔŋbaai ë Thudään acë dap rot looi ku thöök në Dɔ̈ɔ̈r Maat Ëbënëbën Ruɔ̈ɔ̈n 2005, ku nalä ruɔ̈ntui-yic, ka wöuwinyden miirmackoor acï dhuk, wën cï Miirmackoor ë Paguot ë Thudän looi.


Bekätakthook:Apirïka
Cɔ̈tmec

thumb
thumb
**Cɔ̈tmec** ee wënh ë jam, ë ciɛ̈kde-yic, cɔ̈t mec ee wënh atiɛp barkɔ̈u ee mac ku wël tëëk thïn.

Ee mɛn, ee wënh aatiep ë tooc ë lɔ nhial ku piny e nyooth ë wëth bër bën kɔ̈ɔ̈thic ku löönykë ë wënhëjamic.

1950 Cɔ̈tmec aaye kɔc karou röth piŋ të mec ɣɔn thɛɛr cɔ̈tmec aaye döt keek wëth bärkɔ̈ɔ̈th cï piäät-piny tëtök.

E mɛn, jam ë cɔ̈tmec aaye tuɔɔc ë Wënh ë jamic, ëtëën kë cɔ̈tmec acicäk ë cɔl wël-aliiric.

## Wëlthɛɛr
ɣɔn thɛɛr, raan cɔl Alexander yen ee raan kɔŋ cɔ̈tmec looi, ë run 1876. Cɔ̈tmeec, wëër thɛɛr aake yee rek kekë cɔ̈tmec dɛ̈, ago jam rɔt lëu. Nawën, ke cɔ̈tmec wel bë rɔt yaa rɛk ë cɔ̈tmec dë yic. Wëër thɛɛr, na akuën thiɛ̈rou kë wëth ke cɔ̈tmec rek bïk yaa luui ë rot.

## Kit ke cɔ̈tmec
Cɔ̈tmec, alɔŋ kït juääc. cɔ̈tmec ë cäth, cɔ̈tmec baai ku ajuaar wël wëk. cɔ̈tmec ee cath keek kɔc acɔl cɔ̈tmecëcäth. Kënë acï cɔ̈tmec kök ë run 1980. A nïnke, kɔc aacï yaa muk ë cɔ̈tmeec juääc ë gɛɛthditiic. cɔ̈tmeec ë cäth, aaye kɔc ke cööt ë cɔ̈tmeec kɔ̈k ë wël juaar aliiric, në nyin ë cök ken cï guɔ̈t piny. Kënë, aaye nyuɔɔth alɔn ye kɔc röt piny ë Pinynhom ëbɛ̈n.

Makuën ayenë wënh cɔl matekwël täu thïn, bë jam ë cɔ̈tmec rɔt lëu.

Kënë, ee makuën puɔ̈l bë rɔt rek ë makuëndë yic ku abuɔn ë luɔi aɣet abuɔnë wël.

Në gɛɛthdit kɔ̈kiic anɔŋ cɔ̈tmec ë raan abën.

Në luɔi de cɔ̈tmec, kɔc awëu tääu piny, ku kɔckɔ̈k aaye tɛ̈m athör ë kɛ̈ny, ku athör ë wëu alony ku Gɛɛthdit kɔ̈k anɔŋ abuɔn ë cɔ̈tmec.

Bekätakthook:!Main category
Donald Trump

**Donald John Trump**, Koor (adhiëth 14 Pɛnëdhetem, 1946), raan Amerika ee ɣööc ku cï kuany bï lɔ kɔɔc ke ye Bɛ̈ny de Amerïka ku ye raan de Republican Party në ruon de 2016 deny. Ee bɛ̈ny de amat ku bɛ̈ny macbaai de Trump Organization. Weuken juëc ayekë yök në gendït New York, Las Vegas, ku Gendït Atlantic. Amuk tedë dhuëëŋ de laath de duet ke Lääth ë Pinynhom. Raan tueŋ ye nyuööth në nyooth Atiëëp yic.

Në Pɛnëdhetem 2015, ee cï Trump cɔɔl nɔn bï yen kɔɔc ke ye Bɛ̈ny de Amerika në 2016 në kuany de Bany.

Gɔl në Pɛnëdhorou cil, thiëc de kɔɔc ke kuen aa nyuooth tiɛm de Trump në Republicanic. Kenë eyic aa caka nɔn cï ye jaam guop ë wel rac, në rïn wetden cï lueel tedë kɔc panden cï kɔk Amerïka, Muslims, ku ISIS, kɔc cï ye reec në Demokrat, Republicans, kɔc ë ɣööc, bënyddït ke Pinynhom ku Pope Benedict de Koc ke Nhialic (Catholic).

Në 4 Pɛnëdhiëc, 2016, Trump abï lɔc ke e bɛ̈ny na ka juëc cï ke lueel eye guop në Texas, United States, Senator Ted Cruz ku Governor de Ohio Jɔn Kasich acïk bɛn bei.

## Piirden thɛɛr
Trump adhieth Donald John Trump në Queens në Gendït New York. Ee wende Fred Trump ku tiŋde, Many Anne (dhieth MacLeod), cï thiääk në 1936, man adhieth në Isle de Lewis, ne baŋ paguot de kiir ë Scotland. Donald ee mɛnh tok në mïth kadhic yiic. Manhë Donald dït Fred acï thou në ruön 1981 ke ye run 43.

Bekätakthook:Pawuut Matiic
Bekätakthook:Kɔc
Ebuɔla

thumb
**Ebuɔla** ee kɔ̈m awɔɔk rac apɛi. Ee watëriɛm bɛ̈ɛ̈i guɔpic lɔŋ thïn ku aɣeer ku atuɔ̈c cɔl Ebuɔla. Abaŋ ë raan thiäär tuany Ebuɔla, tëcït tënë abaŋ akuënciɛlic aathou. Awuɔɔk Ebuɔla aayiic ŋuan lëukë bïk tuaany bɛ̈ɛ̈i. Awuɔɔk ee kɔŋ yök Thudän. Atɔ̈u pan Apirïka, acï rot lac looi pan Yurop ku Pamatnhom Pawuɔ̈t Amerïka.
thumb|upright

## Dhöl wuɔɔk

Awuɔɔk ke Ebuɔla ee kɔc yiëk tuaany rɛ̈ɛ̈r riɛmic ku lëulëëu kɔ̈k, kätiɔp tɔ̈ läi kɔk cie kɔc ke cïï ke näk. Aye kɔcŋickäŋ  tak lɔn nadë ke läi ye awuɔɔk pïr thïn apɛi aayïï agɔk ku agɔ̈rnyaaŋ ëcam ë mïth ë tiim. Të jɛk kɔc läi laguɔ̈p awuɔɔk, tɛ̈dë ke ye kätiɔp bɛ̈n bei läigup. Ka lëu bïk wuɔɔi, tuany Ebyɔla.

Awuɔɔk Ebuɔla acïï lëu bï yök aliiric, tɛ̈dë ba rot thiäk kɔc tuany. Awuɔɔk ee cath lëulëëu ŋiic bï la kɔc gup. Kënë, aye nyuɔɔth lɔn Ebuɔla alëu bï yök jäŋ riɛm raan tuany, luɛɛth, athuɔ̈ɔ̈r, tɛc ë moc, ciith, ŋök, tɛ̈dë ke ye tuc bɛ̈nbei raan tuany guɔ̈p.

Të këc raan thou atuaany kënë, ka lëu bï ŋuɔ̈t wöny kɔc tuaany dhöt ëtɔ̈c ë pɛ̈i karou cï atuaany kɔ̈ɔ̈c. Kënë ee wɛ̈t lëu awuɔɔk ke ŋoot lɛc ë moc yiic lɛu bär kɔ̈u.

Bekätakthook:Tuany
Glee

thumb|''Glee''
***Glee*** ee lɔ̈ɔ̈r ë thööŋ kɔc miëët nyooth atoockït. Ee jɔt 19 Pɛnëdhiëc, 2009. Acï thök 20 Pɛnëdiäk, 2015. Abaŋ dhetem ë ruɔ̈nic ku yen ë thök acï jɔk 9 Pɛnëtök, 2015. Anyooth aye akut mïth abun pandïtëpiööc ku dupiööc ken alɔŋ Panëpiööc Daiyiim William McKinley. Anyooth ee luɔi cï matic Lima, Ohio. Mith ë piööc juääc aatɔ̈ pan abun akut kët ye cɔl New Directions (Dhɔ̈l ë Yam). Mïth abun ku kɔcdït tɔ̈ määth kamken, moc ku tik, ku käk ŋiɛc rëërkam kɔc. Aaket aköldä bï ke kuɔny bïk wëlkä madeetiic.

## Amïkït ku kɔc kïïtkek
Anyooth ee kë juääc gam tënë kɔc kïïtkek ee lɛɛu thöŋic adheernyin. Tueŋ abaŋ ë ruɔnic kɛnyrɛm pan thueec glee ee Rachel (athueec Lea Michele) ku Finn Hudson (athueec Cory Montieth) Banypanthuooc ee raan pan Spanish ee dupiööc cɔl Will Schuester (athueec Matthew Morrison). Kɔc kɔ̈k panthueec glee akë yä kuat yaa Artie Abrahams (athueec Kevin McHale), Mike Chang (athueec Harry Shum, Jr.), Tina Cohen-Chang (athueec Jenna Ushkowitz), Quinn Fabary (athueec Dianna Agron), Kurt Hummel (athueec Chris Coffer), Mercedes Jones (athueec Amber Riley), Matt Rutherford (athueec Dijon Talton), Santana Lopez (athueec Naya Rivera), Brittany Pierce (athueec Heather Morris), ku Noah "Puck" Puckerman (athueec Mark Salling). Dijon Talton acï jääl wenthook abaŋ tueŋ. Raan ee thöŋ ecï waar panëpiööcdɛtic.

Kë nyooth kënë wɛtdeyic ee pöuöayur akuutriɛl kɔc piöc cɔl Sue Sylvester (athueec Jane Lynch). Akuutriɛl kënë cɔl Cheerios. Cheerios yen acï tiäm apɛi kaam akuutriɛl ŋuɛ̈n, tënë aakë cï wen juääc apɛi yok panëpiööc.

Bekätakthook:!Main category
Google

thumb
**Google Inc.** ee pamac juääc ë ɣɔɔc ŋic apath rin ciɛth yen search engines ë World Wide Web (WWW) länic apɛi. Akölthok ëbɛ̈n aye raan tïmëtïm 200 luut thïn. ɣöntueŋ luɔi Google ("Googleplex") aye tïŋ gɔn California, Panmatnhom Pawuɔ̈t Amerïka nhom.

Tënë Google Search, alëu bïk kït wïc thïn aya, Usenet newsgroups, wëtkueel aɣeer, ku käk ɣɔcke makuënic. ɣɔn Pɛnëdhetem, 2004, Google ala tïmëtïmdä 4.28 ciil anuëët ë lëk, kït tïmëtïm 880 ku tïmëtïm 845 atuɔɔc Usenet—käk tïmëtïmdä kadetem.

Ke ye akut raanëbɛ̈n, Google Inc. ee ɣɔɔc lɔŋ NASDAQ dhöld guɔ̈ryär GOOG ku Google.

Pɛnëbɛ̈t 2015 acï Google luɛɛl aɣeer lɔn cï leen bɛ̈n guiir dhöl loŋ akut ë yam muk yeen ye cɔl Alphabet Inc.

## Këthɛɛr

Google ajök ë jɔ̈k ë ruɔ̈n 1996 akut Larry Page ku Sergey Brin, mïth piööc karou Panpiöcdït Stanford, Pamatnhom Pawuɔ̈t Amerïka. Aye cɔl Backrub. Na ye ɣɔn ciëën ke liokë ke ye akut, Google Inc., aköl 7 pen dhoŋuan, 1998, tɛ̈n ye cɔl tëmääth yeke thuruum macthiir Menlo Park, lɔŋ California. Na ye pen ë rou 1999 ka akut döt 165 University Ave., Palo Alto, California. Na ye thök ë ruɔn kë kök pandɛ̈t cɔl "Googleplex". Na ɣɔn pen ë dhoŋuan ruɔn 2001, Google athem ("PageRank" kë yë jam käk lek juaac kɔ̈k lakööny) cï luɔi puɔth pamatnhom pawut Amerïka nyuɔ̈ɔ̈th thïn.

Bekätakthook:Arekwël
Gäärthɛɛr de Timbuktu

thumb
**Gäärthɛɛr de Timbuktu** ayeke rin ke käjuëc ë wëlthɛɛr riliic cï keek gɔ̈ɔ̈r thɛɛr, ku acï keek tɔ̈ɔ̈u tëden ë röt, në kë cït ruɔ̈nbot paan ë Timbuktu ë Mali. Ku ka cï keek kuɔ̈ɔ̈tic ë gäärthɛɛr adekï yiic gäärde tëëtdhuëŋ, ku wal, ku ŋiëcwël, ku piööcŋickäŋ, ku athör juëc ke Kuran cie lëu ë ɣɔ̈ɔ̈c. Ku kuën de gäärthɛɛr cï ke määtiic kuënden acï thɔ̈ɔ̈ŋ abï ɣet 700,000.

Ku gäärthɛɛr acï keek gɔ̈ɔ̈r në thoŋ de Arap ku thook kɔ̈k ke baai cïtman de thoŋ Thoŋɣaai ku thoŋde Tamacek, ku run ë gɛ̈ɛ̈rë ku gäärthɛɛr aye dhuɔ̈k ë kaam de thök de runbuɔt 13 ku göl de runbuot 20 (yen aye ɣɔn ye Mali Paandïït de Yithlam ku piööcthɛɛr ë Parantha Thudän aye dhuɔ̈k piny). Ku käken ye keek gɔ̈ɔ̈r, aake ye käkë luɔi koor ku gäär thöncekiic. Ku gäärthɛɛrden aaye kek gäm kuat de dhiën ë Timbuktu, ku käjuëc aake niɔp në gäär. Ku käjuëc në gäärthɛɛric akënë keek kueen, ku akënë keek cɔ̈k piny, ku kuënden ëbɛ̈n acïn raan ŋic keek, aye keek jɔ thɔ̈ɔ̈ŋ tɛi.

Ku tëcït 160 ke gäärthɛɛr acï keek kuany në ɣönëkuën de Mama Ɣaidara në Timbuktu, ku gäärthɛɛr cï kuany në ɣönëkuën de Amet Baba acï keek tääu në makuënic në luɔi de gäärthɛɛr de Timbuktu në ruɔ̈n 2000, ku në thök de piööc de thoŋ de Arap, paan ë Mali në miiric de Parantha, ku lööŋ ke aruömpiny, nhiëër de gäärthɛɛr acï dhuk piny paan de Timbuktu në run tɔ̈u ë ciɛɛlic, ku käjuëc acï ke ɣaac.

Acï athör cɔl timë gɔ̈ɔ̈r an, Yimam acï gäärthɛɛr kaŋuan tök aa ɣɔɔc në dolar ka 50. Në pen ë thiɛ̈ɛ̈r në ruɔ̈n 2008, ɣön tök cï pïïu boor, go 700 në gäärthɛɛr riɔ̈ɔ̈k.

Bekätakthook:Apirïka
Gäärëdɛ̈l

thumb|Gäärëdɛ̈l, James Nyaŋ Chieŋjiek
**Gäärëdɛ̈l** (ye cɔl dhëŋëguɔ̈p eya) aye looi ë gäärëdɛ̈l kɔu. Aye looi ëka moththook cït pal ku rëët ku with ku nyumëdɛ̈l eya. Luɔide ee bë raan käär guɔp ëka cït ka yeke nyiɛ̈l ku ka yeke coor ku wël yeke gat ë raan guɔ̈p, në dɛ̈l kɔu; ka bë cieŋ në raan guɔ̈p keke yekake dhëëŋ. Të looi ë gäärëdɛ̈l, ke piärdït aaye doŋ në raan guɔp; ku ka ye loi ë tɛm ku ŋuɔt ku nyumëdɛ̈l ye piär nyääŋpiny në dɛ̈l kɔu ku ka ye looi ë kuɛɛr juëckɔ̈k yinya, akolkɔ̈k aaye kɔc tɛmgup ku gueteke abë naŋ ɣäntöök cïï ye dac dɛɛm abë ninjuëc lɔ cït ayikë looi yiiya ago piär lɔ ë ditiic ku cikiyiic ye märapɛi.

*
Indiɛn

thumb
thumb
thumb|Indiɛn tɔ̈ gïïrëpiny de Athia
thumb|upright=1.4|Taj Mahal
Paankɔc **Indiɛn** ee pamac tɔ̈ Athiɛ. Yeen atɔ̈ ciɛl alɔŋ Paguot Athie. Indiɛn aalɔ̈i yic cinëkɔc wär tïmtïm tök ku rou nhial (1,324,171,354 ), ku ke yen pan ë karou juëc koc thïn alɔŋ në Pinynhom. Ee pan tökdït lääu-yic ye bɛ̈i kadhorou Pinynhom ku ye pamacdït lääu alɔŋ Paguot Athiɛ.

Indiɛn arɔm akɛɛth kek bɛ̈ɛ̈i kadhorou: Pakätän alɔŋ parutcuɔl, Caina ku Nïpal atɔ̈ alɔŋ parut, Butɛ̈n ku Baŋgɛlädic atɔ̈ alɔŋ parutbak, Myanmar alɔŋ pabak, ku Thirïlɛŋkä, ɣet rel pïu, alɔŋ paguot.

Indiɛn ee pan mirïclɔckɔc man cinëkɔc lääu-yic në Pinynhom. Genamatnhom Pan Indiɛn acɔl Nïudelɛi.

Indiɛn ee abaŋdiëër man guaŋ Adɛkdiɛk Indiɛn alɔŋ paguot, ku Wärdït Arab atɔ̈ alɔŋ pacuɔl, ku guɔ̈licëpïu Beŋgal atɔ̈ alɔŋ pabak. Agörwär Indiɛn abar aget 7,517&nbsp;km athemde. Indiɛn alɔŋ apuruuk dïït ëyen akuen ë diäk në Pinynhom ku aalɔŋ dhɛ̈ŋdït abörpiny.

Indiɛn eyök rinkenkä tënë wɛ̈t akutmɛ̈t latueŋ thuɔŋj Giriik cɔl Induth. Wɛ̈tde yic aakɔc rɛ̈ɛ̈r Wär Induth lɔ̈ɔ̈m.  Indiɛn acë latueŋ në määcëkäŋ. Indiɛn ku Caana keek aa gɛɛth cë latueŋ apɛi në määcëkäŋ në Pinynhom. Indiɛn acë latueŋ në ŋicëgäät ku luɔi ë bäny.

Indiɛn në athemtheem në Pinynhom yen atɔ̈ akuën 83 në baai cë ŋic ë raŋëkäŋiic në  baai. Mirïdït Pan Indiɛn acï baai yiëi në Pɛnëŋuan 2011, wën gör kɔc bïk aŋiɛcwëlbäänydït muk thöc cɔk alɔ piny ë thöc yiic ku bïk wëëu cïk ke yök në kueerrac dhuk ciëën.

Bekätakthook:Athiɛ

Bekätakthook:Indiɛn
Jiëëŋ Aliap

**Jiëëŋ Aliap** ee kuat ë Jiëëŋ de Paguot Thudän. Ɣonthɛɛr ake rɛ̈ɛ̈r në biäk ciɛɛm ë Kiir Ɣer, ku rienkë ake ye Jiëëŋ Aliap ku kɔc kɔ̈k athiëi piny etɛ̈ɛ̈n kɔc ye mac erɔt cɔɔl.

## Të ë ceŋ Aliap
Jiëëŋ Aliap aake rɛ̈ɛ̈r në wɛ̈ɛ̈r Pawut në biäk Paguot Thudän Awerial Pamac të lɔ ciɛɛm de Kiir Ɣer. Lil de Aliap tony lɔ piny thöŋ nom në biäk pacuɔl de Nail de kur në kaam de Tombe ne biäk paguot ku jɔl yaa Baar Papiu në biäk parut lääu-yic de lil ë 4.0 km ku 9.7 km ku bɛ̈ɛ̈r de ee 60 km Kiir de Kur ë kuër apiɛth biäk nhial pabak de lil kaam de lil kennë agörthöŋ në pɛ̈i ye deŋ tuɛny ë rot dac jɔɔk në pɛɛi de dhetem. Kiir agör thöŋ piny në pïu ku boor lil ëbɛ̈n yennë ke dhiam dït bɛ̈ɛ̈i ku na cë biäk de lil Paruël ku döu ë kaam ë pɛɛi de thiɛr ku rou ku pɛɛi ë ŋuan. E ka cï jal piath ke nyuäth de ɣok. Kë ë luel në run 1951 nɔn de ke Mɔnyjiëëŋ acï läi juëc yɔ̈ɔ̈p në ye ruonnë-yic ku jɔl yaa län cɔl anyaar.

## Në run de 1919 lɔ tueŋ awuon
Në ruɔ̈n de 1919 Jiëëŋ de Aliap Pamac de atɔ̈ në Pawut Moŋalla miir de Dïŋlïth-Yijip mac Thudän. Kɔc ke Jiëëŋ Aliap ake noŋ awuon në yeruönnë. Muonyjiëëŋ ke 3,000 acë pan ë poliith cɔl Mekaman thiääk kennë Bor bɛ̈n jotic thoŋ ku nɛkkë polith juëc. Ku mɛ̈t kɔc ke Manolari aya loŋë paguot kɔc kɔ̈k ke gotmec ku polith, go mony ceŋ cuor ku kuek cɔl Ricat Piny ɣer loke akut dïït de apuruuk në Yijip. Akutdïït de apuruuk Ekuatorya bë toŋ lɔ thöl go bɛ̈ny mac pawut Moŋalla cɔl cuenthi ɣak Yiithtajen lo ë rot bë lo caath në go nɔk në pan cɔl Pap Kaam kïïr ë lɔu kennë Kiir Ɣer ku bɛ̈ny kok ke apuruuk kerou ku apuruuk ke 24 ku kɔc ye käŋ jɔt acë raan bianabur (1,000) ke thoor në tooŋ nɛkkë keek ku Awuou acë bɛ̈n dhuk piny kë rac apɛidït në run de 1920 ku riɛl rueth bɛ̈ny maluon ku kuɛn kerou Robert Henry Darwall acï kɔc bɛ̈n dɔm ku nɛ̈k Muonyjiëëŋ wär buut ke ŋuan (400). Keek Muonyjiëëŋ atuöt ku Mandarï ku yot bɛ̈i juëc ku peec weŋ bianabur (7,000).

Bekätakthook:Thäi