open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dagaaba Lɔb-gbulo Mine Ane A Nɔ-iri

**Lɔb-gbulo**: A lɔbɔ ama sooroo maŋ e la bombigraa (boŋkaŋa) ka a lɔɔrɔ maŋ bigri kyɛ boɔrɔ ka a nɔ-ire pore a bone na yuori. Aseŋ:

Lɔɔrɔ: Boŋkaŋa la be be, beguo; o maŋ taa la gbɛɛ anaare, ŋmenaa; ka o taa gbɛɛ ayi, zimaane; ka o leɛ taa gbɛɛ ata. Boŋ la lɛ?

Nɔ-ire: Nensaala

Lɔɔrɔ: N saa taa la o bone kaŋa ne o bibiiri, ka a bie kaŋa zaaŋ wa waana ka o kpi, o maŋ fale la a ma takpaleŋ/lampɛgreŋ

Nɔ-ire: Mankyere

Lɔɔrɔ: 'N saa la taa o biiri mine ka ba gmaara teɛrɛ gaŋe ba wogiri, boŋ la a?'

Nɔ-ire: puluŋ.

Lɔɔrɔ: N ma la taa o bie kaŋa ka o ba nyɛrɛ kyɛ baŋe yeli la yelzaa yele

Nɔ-ire: zele

Lɔɔrɔ: N ba la taa o pɔge kaŋa ka onaŋ wa boɔrɔ ka o so kõɔ o maŋ kɔre la o poɔ nyaga zaa bare, boŋ la o?

Nɔ-ire: kapuro/zukɔgeraa.

Lɔɔrɔ: N ma taaɛ o pɔgeyaare mine ka ba zaa maŋ seɛ lɛge bonyeni

Nɔ-ire: saare

Lɔɔrɔ: N ma la taa o pɔgeyaa kaŋa ka o maŋ are dɛlle dankyini ka zie te soɔ ka o pãã gaŋe teŋɛ, boŋ bal la o?

Nɔ-ire: sɛŋɛ.

Lɔɔrɔ: N ma la taa o biiri mine ka ba maŋ gaŋe popelaa tegitegi lɛ, boŋ la ba?

Nɔ-ire: neɛre.

Lɔɔrɔ: N ma taaɛ o biiri mine ka ba gaŋe peɛle taa kyɛ ba nyɛrɛ taa

Nɔ-ire: nimie.

Lɔɔrɔ: N saakoma kaŋa la maŋ gaŋe dieŋ kyɛ ka o gbɛɛ be/sãã yeŋeŋ

Nɔ-ire: sansoɔre/nyoore

Lɔɔrɔ: N ma la taa o bie kaŋa, a maŋ wa toŋe ka o gaa kyɛ koŋ la leɛ wa

Nɔ-ire: kusiri
Dagaaba Lɔba

Dagaaba Lɔba: Lɔba e la soore mine boorɔ Dagaaba naŋ maŋ de gyenne neɛ teɛroŋ zuluŋ naŋ lɛ. Te saakomloŋ lɔba mine la ama aseŋ

1.Veenaa veoŋ

Iribu: (dampoɔ wɔɔ)

2.kpirikpiri kpammo

Iribu: (naazeɛ eelɛ) 

3.Tɛmpɛloŋ puri ne doge

Iribu: (dakoɔre kpi ne tegre .
Dagaaba Gyoge Sonne

**Dagaaba Gyoge Sonne**. Boŋ la gyoge soŋ?  Gyoge so la meŋa baŋ taabu,naŋ maŋ saa  neɛ eroŋ bee yɛlɛ yelloo poɔ. Gyoge soŋ e la Dagaaba saakommine pare bone. Dagao nam baa a taa gyoge  ba boɔlɔ o la yɛŋ soba Dagao meŋ nam ba taa gyoge soŋ e la dambole bee nembabuuro.

Ziiri na mine gyoge Sonne naŋ maŋ saa:---

## Bodirii deebu
Dagao ba laŋ dire kyɛ yele yɛllɛ zuoazaa ŋmɛɛrɛ nɔkpeɛne.Dagaaba ba zeɛrɛ bondirii. Bibile la nyɔgerɔ nudɛgere--ŋmane ka ba pɛgerɛ nuuri. Bibile la maŋ te zeɛre laalee ka ba dire. Bibile naŋ taa gyoge soŋ ba kuuro laalee pare  la dire ne saana.

## Yoe Boɔloo
Bibile ba boɔlɔ nenkpoŋ yuori na yeli yɛllɛ ko o.gaŋazaa o saa bee ma. Ka o naŋ na boɔle nenkpoŋ yuori a ferɛ la ka o de yelbie ama mine puli a yɛllɛ poɔ ' N saabile Dasaa naŋ wa kyɛ.' 'M beɛre Tasɔgelɔ naŋ deɛ somma'.M makpeɛma Yaa de dakogi zeŋ.
Dagaaba Pɔgeba

**Pɔgeba**
la noba na taa nensaaloŋ kyɛ naŋ waa sekyere maaro deme ama bare ba sãã yiri kyɛ iri gaa a serɛ yiriŋ ka ba naŋ wa boɔ taa a kultaa baare. Pɔge e la neɛ Naaŋmene na mɛ ko dɔɔ ka o sonna o, a maŋ dogerɔ biiri meŋ. Pɔge yeli zaa la yiri meɛbo, ka o mɛ o serɛ yiri. A yiri meɛbo tɛgɛ la ka o doge biiri pa o serɛ yiri, ka anaŋ waa lɛ baare Dagaaba maŋ yeli ka o serɛ wa la ka o wa mɛ a yiri. Ba ferebo toma zaa ma la yiri toma, weɛ toma amk.Pɔgeba maŋ eŋ la faŋa ka o biiri bee o serɛ gba koŋ beŋ tontonne zaa, ka bondirii gba kyɛbe kyɛ o ma mɔ la ka ba di kyɛ gaŋ. Ba neɛ bee noba maŋ soŋe la ba serɛba ka ba toŋ toma a nyɛ libie bee bondirii a kaa ne ba biiri. Ba ba boɔra dɛgere togitogi zaa. A maŋ waa pɔge kyɛ maŋ veŋ ka o yiri kɔlagere ane sagɛɛ la ka dagaaba maŋ boɔle ka pɔge faa  bonso o ba maala a yiriŋ.Ba na la ma gaa moɔ te bɔ daare wa neŋ, a gaa moɔ te bɔ vaɛ  wa doge so ba biiri ka  baaloŋ faa wa nyɔge ba bee ta nyɔgerɔ ba. A lɛ zuiŋ la ka a seŋ ka dagao zaa taa emmo kaŋa ko ba mamine ane ba pɔgeba zaa naŋ be a teŋɛ daga weɛŋ bonso ba maŋ dire la dogɛɛ ba biiri zu yaga.Ba maŋ eŋ la faŋa ka yeli faa zaa ta nyɔge neɛ zaa anaa yele ba biiri zieŋ. Naŋmene sereŋ mɛ la a pɔgeba.
Dagaaba Segraa Yoe

**Segeraa Yoe (Preternatural Names):↵**Segeraa yuori e la Dagaaba saaŋkonnoŋ yoe mine na maŋ sigi neɛ ba naŋ dɔge paaloo, ka ba maŋ sege. A bi ŋa tɔ ba maŋ yi bɔ nyɛ la sɛre ka ba de a yuori ko o. A yoe na mine la ama; Ŋmene, Ŋmempɔɔ, Nyoɔr, Nyɔpɔɔ, Pɛlpɔɔ, Tang, Tampɔɔ, Kolaa, Kolpɔɔ amk.
Dagaaba Sekpɔgɔ.

Dagaaba taa la sekpɔgɔ yaga. A mine fee la ama.

A ba ta neɛ la so ka o baŋ a eebo.

A baa ba taa zoore

A bio ba bie ka fo baŋ a eebo.

A tammo ta dankyine.

A weɛ saaɛ la.

Aŋ ba nyɛ badɛri naŋ zɔŋ wɔɔ.

Aŋ ba nyɛ taleri naŋ fuu karaa.

Aŋ banna tembeene naa zeɛ .

Ba ba baŋna yaaroŋ zeɛre ane nimiri.

Ba ba kyeɛrɛ teŋa dayene pɔgrɔ tɛnzeɛ.

Ba ba logro tontona kɔrɔ.

Ba ba wulo bibile wɔɔ.

Baa la maŋ gɔŋ ka ɛbaa gɔŋ.

Baa le ka baa le la baa deɛne.

Baare ayi soɔŋaa ba bɔrɔ.

Babaŋna la teɛrɛ kuri.

Ba nyaa poɔ la ka ba pii maŋ kpɛ .

Bibil- nyaanaa toŋ kuuri laalee. 

Bibil - toŋzagera ba diri boŋkaa

Bodaa ba zoro guo. 

Boŋ- agraa zaa maŋ nare la kyɛ age.

Boɔraa ba kono gbe- kpagri

Bonso ka fo sɛnne maala seŋsɛɛ kyɛ ka fo sɔrɔ

Bonso ka n na pɛgele lare kyɛ ka baa doŋ ma

Bonso ka n na toɔrɔ kapala kyɛ ka fo fuoro a zeɛre.

Da gɛrɛ be ka gbɛre bɔ yaane

Dakpa taa leɛmɛ a faa gbeŋme?

Dakyeɛ ba nyɛrɛ o puli kaabo .

Daŋkyine la mam puri ka naŋa nyɛ kpɛ.

Da- maara naŋ nyɔge vuu dire  boŋ ka da- kuone meŋ na yell?

Dammii maŋ taa la da-wogi .

Doge bɛrɛ ayi ba suglo taa

Doluŋ nyaboor- maale kpɛleŋtɛm la waana ne duluŋ nyaboo- yeni. 

Duo ba laara o ma nyene. 

Fo daŋ nyɛ baa gbɛɛ seɛlaaŋ? 

Fo ba nyɛ pɔge kyɛ binne sɛŋ? 

Fo koŋ baŋ fere seeo ka o kpɛ doge. 

Fo koŋ baŋ fere uoni ŋmaaŋa ka o nyɛ dɔre bine .

Fo maŋ bokpɛ la  nɔ- nyaŋaa kyɛ bokpɛtobaa. 

Fo maŋ ta la teŋa kyɛ soore teŋa kaŋ yuori .

Fo maŋ ti la neɛ bɔge kyɛ iri. 

Fo nam maŋ do boɔ peɛ,fo daŋ na do la baa peɛ nyɛ.

Fo nyɛ ka baa iri soɔŋaa ka fo meŋ la suuro? 

Gaa ba moɔnɔ bebi-yene?

Gbie zee ba bala nyoɔre.

Gbɛ- kpoŋ maŋ eŋ la koɔ seŋ o  meŋa ka nubiri meŋ eŋ koɔ  seŋ o meŋa. 

Ka fo derɛ bone ne fo nu, kyɛ perɛ a bone ne fo gbɛre?

Ka fooŋ wa bɔ ko-tuo soba kpaa ŋmaara o a paalaa pare.

Ka fooŋ wa nyɔɔnɔ kɔŋkɔŋa ka o naŋ ba kono ta la de daa kyɔgrɔ ne. 

Ka kukuriŋ wa kɔɔ o maŋ weɛ la koɔraa seɛ. 

Ka neɛ gaŋ popelaa ba nyɛrɛ ŋmaribe, ka foo naŋ fɔgeli poɔ. 

Kpaare yeli ka o yɛle kyebe moɔbo zie, kyɛ ona la maŋ de a yeli. 

Koɔ la vu vaala wa laŋtaa. 

Koɔ nyie koɔŋ maŋ wuo

Laafeɛ la gaa toɔre nyɛ bine

M ba baa faa a uuno semie poɔ

M ba tɔnnɔ yɛraa a yele ka o sori e la tɔɔre. 

M maŋ yeli ka ɛbaa ka fo yeli ka dakpiri.

Mɔŋ kɔɔre ba e kɔŋ gaabo

Ba wulo bibile wɔɔ

Waau ŋmɛ gburɔgburɔ la o kuubo

Ziiŋ la tage gaŋ kuɔ

Ba ɔɔrɔ pɔntiziɛ muonaa daare

Ka potiɛrɛng da maala neɛzaa na maale

Saa maŋ gmɛ buɔ wuluu yiri zie

Aŋ ŋmaara waaroŋ ignɛ bankaroŋ nu

Ba tiɛnɛ nu gɔɔ toglɔ Ma yiri

Pontiri buntuɔnaa ko gɛrɛ ninge o diɛnyiri

Kuɔŋ kaabo daare pontiri niŋe lɔŋɔ ba yitaa

Babaŋaŋ tiɛtɛ kuri
Dagaaba Teere Yoe

Dagaaba teere yaga. Teere naŋ yi teŋyobo kpɛ dagapaaloŋ ba poɔ ama n naŋ yire ne gbagbale eŋa. Daga- teere mine la ama .

Asiŋnee.

Aŋguŋaa 

Baataaŋaa.

Bonɛgaa/ nɛgaa.

Doɔ. 

Doɔyentaa. 

Gaa.

Garegyerɛ. 

Gozaŋaa.

Gɔzeɛ.

Gɔpelaa. 

Haanaa.

Kakalaa. 

Kalesegeraa.

Kaŋdazugeri.

Kaŋkaŋaa.

Kaŋkyɛli.

Kogi. 

Kpɔgeraa.

Kyeraa.

Kyɛsusulee. 

Kɔŋkɔŋ.

Kɔɔtere.

Pɛlaa. 

Pɛmpɛnɛɛ. 

Leɛne. 

Lɛŋgberee.

Taŋaa. 

Seetere. 

Vapielee. 

Vikyɔ. 

Vɔgaa. 

Voɔloŋ. 

Ŋmaakori.
Dagaaba Tenfaana Kuori Maaloo

**Tendaana Kuori Maaloo** Ka Tendaanaŋ wa kpi, ba maŋ gaa la a teɛpare te pɔre sɛre ka ba baŋ koŋ a kuori. Ka banaŋ wa ko a nɔlee ka o pegi pegi te leɛ popelaa, lɛ wuli ka ba na koŋ la; kyɛ ka a nɔleeŋ wa vɔgle muru kpi ba na boge la bage nyɛ a saanaa. Ka anaŋ ba wa seŋ ka ba koŋ, ba na de la gbili lɛ kyɛllɛ ka neŋkpoŋ kaŋa wa kpi ka ba de fɔɔmare koŋ.

## Naŋkpaana kuori maaloo.
Naŋkpaana kuori zie, ba maŋ biŋ la wɛdonne eelɛ a paalaa pare. Malfare meŋ maŋ biŋ la kyɛ ka ba de kaŋa eŋ o nuu poɔ bee a pare o bɔga zu. Ba maŋ la leŋ la naŋkpaa-nɔlee (noɔ ). A naŋkpaama bayi maŋ ŋmɛ nyɛre la kyɛ ka a naŋkpa-kpoŋ paa ŋmɛ a noɔ ko.

## Bonso ka te maŋ maale Tendaana kuori
1. Ka ka te beɛle o eŋ sori poɔ

2.Ka kpeemɛ naŋ guuro te zuiŋ

3.Ka te leɛ teɛre a kpeemɛ yɛlɛ

4.Kuori maaloo e la te saakompare yeltuuri

5.Ka ko-pɔge leɛ nyɛ serɛ kuli

6.La te wuli te nɔmmo ne gyeremɛ naŋ seŋ lɛ ko a kuu

7.Ka ka kuu seɛ toɔ ta a daparedaaa.
Dagaaba Laŋkpeɛbo Garigaridi ( Traditional Econkmy)

Dagaaba Laŋkpeɛbo Gargadi (Traditional Economy)

### '''Koɔbo''':
boŋkɔdere, boŋkɔ koɔre, boŋguolo, teere, zoynyɔge, koɔla.

#### '''Naŋkoɔroŋ'''
 saŋ saŋ zaa Dagaaba naŋkoɔroŋ da e la tɛge taa. A tɛge taa yɛlɛ mine la ama; pɔge kyɛre ,bondikare/bondimaale, donne, bommaale koɔre, gbanteɛ, boŋkɔdere.

##### '''Ziiri lɔmbo /Gaabo'''
 Dagaaba taa la sobie yaga ba naŋ maŋ tu lɔŋ teŋɛ bee gaa zie kaŋa zaa. Amine la ama ;

>Gbɛɛ

> Donne zɔɔmo aseŋ wiri bee boŋŋ

>Koɔ aseŋ morebo bee agebo.

###### '''Lammogroŋ yɛlɛ yelibo Yelwontaa'''
 boŋŋmeɛre, tumpambie, bondemannewulaa, yelmannaa, bɔɔnage.

Tontombiiri Nyaabo: Dagaaba maŋ nyɛ la ba ton tombiiri yi

=sontaa

=sonzɛle toma/laŋgbuli toma.

### '''Gɔɔloŋ''':
Dagaaba gɔɔloŋ mine la ama

a.Meɛbo

b.Wuobu

c.Pɛnnoo

d.Gyile ŋmeɛbo /gyilŋmɛ

e.Gbanzoma

f.Zambɛre

g.Kolaŋene
Dagaaba Pɔge Kyɛrebo

**Dagaaba pɔge kyɛrebo**

Pɔgekyɛre e la tɛge taa kaŋa naŋ maŋ be a dɔɔ ne a pɔge dɔgreba kpakyaga. A tɛgetaa ŋa poɔ,  ba maŋ taa la bogi kaŋa ne o tɔ bal aseŋ libie ne donne ala na ba naŋ maŋ de. Aŋaa puoriŋ,  a pɔge serɛ yideme maŋ bɔ ba areba kaŋa naŋ yi a pɔge saayiri ka ona leɛ a Deteenɛ. A ana Deteenɛ ŋa na leɛ la a dɔɔ yideme ane a pɔge yideme tagemaraa bee yelmaalennɛ a yi a piilaa a te tɔ a baaraa aseŋ a pɔgekyɛre bee a kyɛroo puoriŋ.  A pɔge kyɛroo saŋa a dɔɔ yideme maŋ ko la a Deteenɛ nõɔ (bonsaraa) ka o na de gaa bare ka o yɛlɛ ka o meŋ derɛ sonna ne o meŋa kyɛ maala a ba yɛlɛ ennɛ.  Azuiŋ ka a ana nõɔ ŋa ba wa tere a Deteenɛ, ka a pɔge yiriŋ daŋ wa taa kuori a Deteenɛ koŋ baŋ toge a kuori ko a pɔge serɛ yideme bonso ka a Deteenɛŋ bɛle o meŋa kyɛ yi ka o toge kuori ko a serɛ yideme, ka yelzaaŋ e o a soriŋ aseŋ ka muriŋ guoɔ o, a baarɛɛ la lɛ. A pɔge serɛbɛ la pãã maŋ iri a pɔge gori te pɔge ne a Deteenɛ ka ba pãã gaane a pɔge Saa mine zie a bebiri na ba na maŋ eŋ ko taa. Kyɛ sɛre a pɔge naŋ na kyɛre a pɔge saa mine maŋ daŋ peɛre la a ba pɔgeyaa a kyaare ne yɛlɛ na ba naŋ woge ka a waa lɛ bee ka a ba waa lɛ bee o poɔ pɛlɛɛ laa ; ka a ba pɔgeyaa wa tere sori ka ba meŋ pãã ko a pɔge serebɛ sori. Dagaaba pɔge gori  maŋ yi la ba koɔbo poɔ bee pɔgeyaare libie (goe) poɔ. Amine kaŋa naŋkpaa-karaa maŋ tõɔ ko la wɛdonne koɔre iri ne pɔge gori. Kyɛ Kpɛnyɔgenaao  bee Zeŋyiri-bie naŋ e pɔge a kuli serɛ libie ba ire dakoɔre. O na eŋ gori ba maŋ de a la da ne bondirii ka koŋ wa le bee ka ba de pogi a yaare ka kuoriŋ wa be a yiriŋ. Gbɛɛ yaga saa la maŋ kyɛre o bidɔɔ pɔge dɛndɛŋ ko o. Kyɛ a bidɔɔ pɔgeba bayi soba a bidɔɔ meŋ tɔre la maŋ nyeɛrɛzeɛrɛ ne.

## Pɔge Kyɛroo
Pɔge kyɛroo saŋa, libizu bee libituo bee libikpɛɛ bee woɔ poɔ libie maŋ la a dɛndɛŋ. A ana libie yuori di libituo bonso ka banaŋ wa de a na yi, ba maŋ do la a kpenezu a te kaale azuiŋ ka ba naŋ gaa ne ka a pɔge yidemeŋ ba de a,  kyɛ a ba la tuuro ba kulo yiri. Ka a dɔɔ saamineŋ wa ko a pɔge saamine a libiri ŋa, ka banaŋ ba la tere bonzaa kyɛ a dɔɔ so la a pɔge. Ana puori a pɔge saamine na wuli la a dɔ saamine ka ware, libipelaa bee ka Donne la ka ba na wane. Pɔge-yiraa kyɛroo libie maŋ do gaŋ la o, sare kyɛroo bonso ka banaŋ de a ka a ba ta ka a serekorebaŋ wa wa ka ba de ba libie ka anaŋ ba ta a na wane la zoori bee a maŋ wuli ka a fõõ dɔɔ na naŋ de a pɔge fo toɔnɔ la.   Ka banaŋ na gaa kyɛrɛ pɔge, a yiri neŋkponni maŋ de la libie bee a donne yine a kpenne zu. Ba maŋ e la a lɛ ka ba sɔre laaƒeɛ ane emmaaroŋ kyɛ nyɛ ka a dɔɔ pɔge deraa la bee ka wola. 

Doɔbo la pɔge kyɛre baaraa. A doɔbo ŋa maŋ e te seŋ ŋa bareka puoruu a pɔge serebɛ naŋ maŋ ko a pɔge saamine. Gbɛɛ yaga a pɔge maŋ dɔge baare la kyɛ ka ba dɔ o.

### Pɔge kyɛroo tɔna
-Biiri soobo

-Ka a pɔge e a dɔɔ yoŋ tenteŋ soobo

-A maŋ soŋ la ka abiiri taa arezie a teŋɛŋ

-Ka a wuli ka a dɔɔ na toɔ kaa la o pɔge ne ba biiri zu velaa.

-A kyɛroo maŋ e la a kultaa danseɛ diibu.
Dagaaba Tenne Yoe Nyaabo

**Gyersɛge/Saadayeli** kyaare ne 'Tampie' yuori nyeebo (The History/Myths concerning the anglicization of the name 'Tampie', in the Lawra District.

## Ka Kurkumo Ba Seŋ Taa
Ka kurkumo ba seŋ taa ka a gyamaa naa wa sennɛ taa, kyɛ tatenne kɔɔre anuu meŋ ba yi taa bonso, lesiri ba yi taa. Azuiŋ, tatenne zaa ne ba sobie a toɔra ba naŋ tu kyɛ baŋ nyɛ ba yoe. Tampie e la tembile kaŋa naŋ kpɛ be Loraa sapareŋ sɛŋ, Ɔpa Wɛse Irigin poɔ. 
## Tembilii Mine Naŋ Kɔlage
Tembilii mine naŋ kɔlage o la Kondopeɛ/Nannyaare (Luou sɛŋ), Ɛremɔŋ-Naborenyɛ (Sapareŋ), Gbengbee (Sazu sɛŋ), ane Taŋyaga (Kɔmpare sɛŋ). Yiiluŋ/boorɛ mine te seŋ, Berfoɔlɛɛ, Dakpaalɛɛ, Naayiilee, Kowɛrɛɛ, ane Danteɛlɛɛ la zeŋ o poɔŋ. Kyɛ a teŋɛ eŋ Berfoɔlɛɛ la pãã so o, bana la noba naŋ daŋ te zeŋ o poɔŋ (tendeme/tembiiri), sɛre ka a ba kyɛlee na zaa meŋ wa te poɔ. Azuiŋ, bana la yaga a teŋɛ poɔ. Noba zaa naŋ be a teŋɛ poɔ gɛrɛ ŋa noba kɔɔraawae (900 inhabitants), yi a Ghana bɔnne/gɔvenɛte nensɔrbɔ kpaaroo deme sɔroo 2020 poɔ.

## Gyersɛge/Saadayeli
Gyersɛge/Saadayeli vɛŋ ka te baŋ ka Tampie nyɛ la o yuori yi te sããkoma kaŋa naŋ yi Loraa-Berfɔ a da waa naŋkpaana. Ka a te sããkoma da yɔ la naŋkpãã-weɛ te sãã/yi ziekaŋa ba naŋ boɔlɔ Gɔnyaŋ-poɔ/goɔre poɔ (gɔzeere poɔ) bee Wɛlɛmbuleŋ (te sããkoma kaŋa ba naŋ da boɔlɔ Wɛlɛ, tue bulee a Gɔnyaŋ-poɔ ka ba de por ne a zie yuori Wɛlɛmbuleŋ) a da te bale o zaa ka kɔnyuuri da erɛ na kpɛle o. Ka kyɛ uoni saŋa da la, ka a lɛ da vɛŋ ka ziezaa ko o zaa. A be la ka ka o da te zeŋ gɔzeɛ kaŋa puliŋ a wa iri bie (libipelaa) lɔɔ ka a na wuli o bɔɔre (kõɔ zie). Be la a ba kɔɔre kyɛ ka o zeŋ wa woŋ ka sibie te voonɔ ziekaŋa, ka o iri tuuli a sibie konni te tara a nyɛ biire-maara fēē mine naŋ gaŋ ka a sibie ŋmaa gili, be la ka o deɛ te yage fēē lɛ ne o nuuri a tuori kõɔ a nyu. 

## A Yi A Be;
Yi a be la ka ba taa a zie na boɔlɔ Borbie, wulo ka be la ka te sããkoma da te lɔɔ a bie. Ka ba mine meŋ wuli sɛŋ ka a Borbie pare la, ka ba da tu la bibɔbɔ a bulee noɔreŋ ka a kõɔ-ɔnema maŋ te gboŋ saalaa viiri a borɔ kyɛ kyɛllɛ ka a wa ta o ka o iri gaa ɔŋ o toɔre. Wuli ka kõɔ naŋ da bebe la a saŋa na ka kyɛ ka a bulee na yoŋ la da waa zie a kõɔ naŋ maŋ bullo yaga, ka ka a lɛ da maŋ vɛŋ ka noba maŋ yi tatenne mine a seŋ, Duordemee, Taŋyaglɛɛ, Faalɛɛ ne ba kyɛlee na zaa da maŋ wa leɛ la saalaa gboŋ taa a be. Azuiŋ, te taa la a zie na zoma boɔlɔ Borbie-zoma, ka a waa Tampiele kyiire (te ba ɔɔr'a).

## A Yi A Meŋ Puoriŋ
Yi a be puoriŋ la ka o la iri yɔ gaa niŋe fēē a te kyare/sãã  dɔɔ kaŋa (Ɛremoɔlɛ dɔɔ) meŋ naŋ foɔ o ziekaŋa fēē a kpeɛrɛ. Be la a ba kɔmbɔ-dirii/dɛmmo-di poɔ la ka ka a wa te yi ka a te sããkoma  yeli ka ka ona meŋ nyɛ sori ka o na wa foɔ la zie a be a zeŋ. Be la ka ka a Ɛremoɔlɛ dɔɔ yeli ka yelvelaa la, ba Kpateɛ moɔraa, ' ka dapɛrre gba boɔrɔ gyamaa ka vobɔ', ka o tao (tage)

## Sommo yizie
Dagaaba Teŋkoɔ Deɛne

DAGAABA TEŊKOƆ DEƐNE  e la nimipɛle yel-eraa bee kaŋa naŋ taa en-yuo bee ennoɔ kora a dēɛdeɛnemɛ bee ane kaareba.A deɛne ama mine e la deɛne neɛ la neɛ (bibile,neŋkpoŋi,dɔɔ bee pɔge)zaa naŋ na baŋ dēɛ  kyɛ ka a mine taa noba naŋ seŋe ka ba dēɛ a.Dagaaba poɔ bibiiri deɛne la pore gaŋe neŋkponni.

A deɛne mine la

# Bieborebo
# Kuryee kuryee
# Anlee
# Gbileŋgbi yee
#kɔɔre and gyaŋ
#Sɔgloo
#Ampe
#Hɔɔbaa
Dagaaba Teŋkõɔ ŋmempuori

ŋmempuori e la yɛlɛ yell ko ŋmene.  Andonɛɛ zu kyɛ booree zaa bait ka boŋkaŋa be be Meara ba du; ka a daana ŋaa faŋa gaŋe la nensaala Deni.

A puoruu ŋa la sobiri na Dagaaba saaŋkompare deme baŋ maŋ tu a sɔre o yelboɔraa yi a Daana zie. A ba Daana ŋa la Naabile ŋmene. Kyɛ a noba wuli ka ŋmembilii Bebe la.
Dagaaba Tige

**[[Dagaaba yoe|Dagaaba]] Tige**

Tigri la yelkaŋa noba bee bale kaŋa naŋ maŋ nyɔge bee laŋ taa ka ba wuli ba popeoloŋ kyaare bee ko ba ŋmemɛ, tanne, kolle, kpenne, kukuri maaloo ane amine na kaŋa. Gbɛɛ yage Dagaaba tige maŋ dire la saŋa na ba bondi koɔre naŋ wa are bee kpɛ die.

### Dagaaba Tige parɛɛ
Dagaaba tige kponzie zaa po-eŋ la bɔgre bɛrɛ ayi eŋɛ. Ana la ama;

*Kukuri bee koɔbo Tige

*Kpenne bee Saakonnoŋ Tige

Kukuri / Koɔbo Tige.  Dagaaba kukuri bee koɔbo tige mine la ama:

### *KƆBENƐ
O e la tigri losaalɛɛ naŋ maŋ maale kazeɛ zuri sulluusaŋa ( Ɔɔtoorbare). Ba maŋ nyɛ la a kyi ka ba enne maa ka ba paa seɛrɛ benɛ. Koɔbo benɛ la, ba maŋ seɛrɛ.

#### KAKUBE
O e la tigri Nandɔmɛɛ naŋ maŋ maale zeɛ kyeɛbo saŋa ( Nyɔgevennebare).

##### BOŊŊO
O e la tigri Gyerebaalɛɛ naŋ maŋ maale ka ba pigi tewɔma (dɔre) ksa bere (Maakye bee Kyɛpire saŋa).

Kpenne/Saakonnoŋ Tige

###### ZOMBƐNTE
O e la tige Kalebee naŋ maŋ maale ko ba kpenne Doŋ kyuu paala beri awae daare. A yi a tige ama puoriŋ Dagaaba maŋ naŋ maale la a tige mine aseŋ Bɔgre nyɔgebo,Teŋgane maaloo ane amine na kaŋa.

### Tige Maaloo Narebo
*Teŋgane ŋmene bon-irri

*Bondirii/ seemaa boɔbo

*Neboɔle aseŋ bɔnne noba

*Kyɔɔtaare na ba naŋ na tere saama

*Bondikare kyeɛroo.

##### A tige Bebiri
*Gbɛɛ yaga baguo la ka s yelmaale maŋ piili.

*Ba maŋ yɔ puori la taa.

*Ba maŋ laŋ la a tige zie.

*Ba maŋ yeli la a teŋɛ masloo yɛlɛ ane emmaaroŋ

*Tendaanema ane Namine maŋ yeli la ba yeli boɔre

*Deɛne,Daanyu ane dondirii maŋ bebe la.

##### Tige Maaloo Tɔna
A maŋ soŋ la ka noba puori ba ŋmemɛ ane kpeene ameseɛrɛ ne a yuoni kore naŋ tɔle. 

Amaŋ la soŋ la ka nobs sɔre ba bomboɔre a ŋmemɛ ane a naŋ soŋ ka ŋmemɛ ane a kpeemɛ disuuri ko a noba bee voba.

A maŋ soŋ la ka noba leɛ teɛre ka ba ŋmemɛ ane kpeemɛ bebe la a kaara a zu. 

A maŋ soŋ la la noba nyɛ bapaaba ane kyɛmpaaba. Ka ba mine nyɛ serbɛ ane pɔgebs.

A maŋ soŋ la baapaaba ka ba baŋ saakonnoŋbee saadayel yeltarreaseŋ doma,kyiire,ziyirii ane zizenne.

###### Tige Maaloo Faaloŋ
* A waane la tensaa

* A waane la sama

* Awaane la neŋko bee kuu

* A waane la naŋnyigluŋ

* A waane la bondisaa

## Sommo Yizie
Dagaaba Wagre A Yuoni Poɔ

Uoni - Nyɔgevennebare te tɔ Fɛrboɔre

Seɛŋ  -  Mernoɔre te tɔ Sentɔmbare

Kpankyaane  -  Ɔɔtoorebare te tɔ Nyɔgevennebare

Toloŋ  -  Maakye te tɔ Kyɛpire

## Sommo Yizie
Dagaaba Yeldegre

A yeldegre ama yaare la nensaala nandaare mine. 

Bɔge. ....do bɔge.

Eŋa. ...... eŋ-tuo, / Eŋa noɔ .

Gbɛre. .... are ne gbɛɛ / guri gbɛre / gbɛ- faa / gbɛ- soŋ / gbɛ- ŋmɛ/ baŋ gbɛ kyɛni. 

Nimiri. ...... nimi- kpɛ/ nimiri kɔlɔ/nimi- galima / iri nimiri bare / iri nimiri eŋ.

Noɔre. ........ nɔ - boyi / nɔ- faa / nɔ- noɔ / nɔ- maa / nɔ- foɔŋ / nɔ- vuo /  nɔ- folee / nɔŋ ne noɔre / sage ne noɔre .

Nu. .............. nu - woge / nu- kpara / nu- laama. 

Pare. ........... pare baŋ / pare furi / pare iri / pare wuo / pare peɛ̃. 

Poɔ. .. ....... po- pelaa / po- faa / po- zagelaa / poɔ uuro / taa ne poɔ / poɔ zaa. 

Puori........... po - zu / po - gyiire.

Sukyiri.......... sukyiri tage / sukyiri foɔŋ. 

Zele. ............  zele kpara. 

Zu. ................ zu koŋ kpɛ laa / zu ba nomma / zu noɔ/ zu koe / zu faa .
Dagaaba Yelemanaa Damanaa

Dagaaba maŋ de la yelebie mana ne boma  Amine la ama.

Bɔlaa aŋa tɔkɔkyili.

Dabeɛma aŋa ŋmaaŋa

Ɛre pɔloo aŋa taabaa.

Fini aŋa nyuu- ma.

Kpageloo/ gbegeloo aŋa tuu tamberi.

Kpɛgelɛŋ aŋa ba- bere.

Logoko aŋa ŋmaaŋa nimiri / bulee.

Lɛgelɛge aŋa gbalaa

Mɛɛ aŋa kaa.

Noma aŋa seere / tambalaara. 

Nyuuro aŋa zombɛŋ / katoŋ. 

Pɛle aŋa kyuu .

Pegile aŋa kontɔmɔ sori. 

Pɛgilɛŋ aŋa bɛgelaa. 

Potuo aŋa boŋ / bonyɔ. 

Pɔmɛɛ aŋa balee. 

Zuu aŋa pɔraa. 

Ŋmaara aŋa kuri gbɛɛ.

Ŋmɛgelɛ aŋa daseelɛ bine .

Ɔŋgolɔŋ aŋa ɔr- pɛge.
Dagaaba Yelloŋ Parɛɛparɛɛ.

Dagaaba popeɛloŋ ane tuo  saŋ yiele. Amine la ama. 

Anlee yiele 

Bawaa yiele 

Bi- yaale yiele

Kaa- toɔbo yiele

Kyi- ŋmeɛbo yiele

Kɔɔre yiele 

Puoro - yiele 

Zie - pammo yiele 

Zɔŋ- ɛrebo yiele
Dagaaba Yie Lambo- tɛɛtɛɛ Yoe

Dagaaba mam mɛ la yie a kpeɛrɛ. A yie ama maŋ taa la lamboe tɛɛtɛɛ. A tɛɛtɛɛloŋ mine la ama. 

Daŋkyini.

Peɛ ( zu). 

Kampilli/ bɔɔpeɛ.

Davoro. 

Diganaa. 

Kyaaraa. 

Korodie. 

Zage. 

Bodie. 

Kpinidie.

Kontɔŋdie. 

Bugridie.

Koɔsodie. 

Daŋaa. 

Dalugo. 

Wɛge. 

Sɛmbie. 

Dasɛrɛɛ.
Dagaaba Yieloŋ Boŋŋmeɛre

Dagaaba taa la boma ba na maŋ ŋmeɛrɛ bee peɛlɛ ba popeɛloŋ ane ba yeltuosaŋ.Amine la ama

Dalaa

Eelee

Gaŋgaa

Gyili

Karekare

Koriŋgyoŋ

Koɔre/ kolee

Laalɛre

Pɛnaa

Welee
Dagaaba Yiiloŋ

Dagaaba bale taa la yiiloŋ. Ka fooŋ gaa teŋa zaa a yie ŋa kpoŋ zie maŋ be la be.Aŋa manoo, ka donaaloŋ gaa Tiza bee Doŋmene bee Ulo bee Tokpo o na nyɛ la Donaalɛɛ yiri be. Yiiloŋ maŋ e ka yiri dɔba ta derɛ ba pɔɔyaare dɔgerɔ ne biiri. Yiiloŋ meŋ maŋ soŋ la ka saana toɔ nyɛ sommo o dɔgereba zuo a zaa pɔɔbɔ saŋ. 

Dagaaba yie mine la ama.

Dunaalɛɛ.

Gbeɛdomɛɛ.

Manlɔɔrɛɛ.

Ganɛɛ

Dakpaalɛɛ.

Danteɛlɛɛ. 

Kansɛgebɛɛ.

Banyinɛɛ. 

Kpaanyanyɛɛ. 

Zagɛɛ. 

Tielee. 

Dikpeɛlɛɛ

Kowɛrɛɛ.

## Sommo Yizie
Dagaaba Wagre ane a Tonnimizeere

## Dagaaba Wagre ane a Tonnimizeere.

### Uoni
Kyikyɛ, kaŋma, ka-ŋmɛ, ka-yeɛle, dimɛ/dibɛ, tige diibu.

#### Kpaŋkyaa
Semipɛ, seŋkaapɛ, laŋma, pire kyeɛbo.

##### Toloŋ saŋa
Mɔyɔ, zoŋnyɔge, weɛ-gbaale,vuudi- kanyaŋ, di lɔɔ, seere diibu, kɛkɛrɛ gbaaloŋ, dabɔ.

###### Seɛ Saŋa
Pire bugibu, boma borebo, doɔbo, bɛŋ porebo, farebo.
Dagaaba Wolloo Mine Tuuruŋ

** Wolloo ** e la yɛlɛ te naŋ maŋ yeli ka a yire, ka neɛ na baŋ woŋ a dɛmɛ diibu saŋa.  

Ŋmaa ŋmaa lɛ ten a baŋ yeli ka wolloo e la noɔre poɔ yelyeluu.Tuuruŋ meŋ na baŋ e la sobie mine Dagaaba na maŋ tu kyɛ e yeli kaŋa ka o tori. 

Dagaba wolloo mine naŋ tuuro tuuruŋ la ama puliŋ kyɛ; 

√ Kaaloo 

√ Yiele 

√ Koŋkombie 

√ Sensellɛ 

√ Dannoobie  

Aseŋ;  Puotege John-Bosco naŋ sɛge o ganeŋ (2013), 

## kaaloo
Kaaloo e la Dagaaba sããkompare ŋmempuori tuubu kaŋa bɔgɔ danwẽɛ soba neɛ na maŋ tu a yeli o boɔbo ko o Sazu ŋmene, Teŋa zu ŋmene (tebɛ, bɔɔre, kolle, tanne) ane kpenne.
A ananso te naŋ yeli ka kaaloo tuuro la tuuruŋ la;
O maŋ taa la yeli o naŋ kyaare (yelzu) aseŋ sori tuubu, yipaalaa yiibu, bompaaba baroo amk.O maŋ la taa la kaala aseŋ; areba, yidaandɔɔ, lɔloɔra, soɔsoba, teebo soba amk.Ayi a ama puoriŋ kaaloo maŋ taa la bondekaale mine te seŋ; kõɔ bee dãã, tɛmpɛloŋ ane noɔ bee doŋa amine kaŋaŋ.

## Yieluŋ
Yieluŋ e la voone-noɔ (gɔmbulo) naŋ taa toori ne lanleebu. 
(Mark K. K. Ali, 2017).Ananso te naŋ yeli ka yiele taa la tuuruŋ la; yieluŋ tɛɛtɛɛ maŋ taa la zitɛɛtɛɛ ba na maŋ yieli a. A ŋaa wuli ka lammo zaa zie naane ka neɛ na baŋ ga ate are yiele yieluŋ zaa o naŋ boɔrɔ. yieluŋ tɛɛtɛɛ meŋ maŋ taa la voonoo lanletɛɛtɛɛ bee kɔkɔgaale tɛɛtɛɛ aseŋ bawaa yiele, zɔɔre, koɔbo amk.

Mark K. K. Ali gane (2017) yeli ka 
## koŋkombie
Koŋkombie e la yelbie mine ba na maŋ kyeɛrɛ kuori kpaabo bee kolaŋene saŋa ka noba sagera.
Koŋkombie taa la tuuruŋ te seŋ a kommu zie, a boŋŋmeɛre (gyile, koɔre, buulo) ane a yel-nyɔgeraa. A ŋaa wuli ka.Sensellɛ e la yipɔge bee yeli kaŋa noba na maŋ nyɔge dɔlle bee wuo eŋ yelmannaa poɔ ka o be ba nɔɛŋ ka maŋ leɛ manna kora taa. ** (Puotege John-Bosco, 2013) **. 

## Sensellɛ
Sensellɛ e la wolloo naŋ taa tuuruŋ te seŋ a selloo wagere, a piiluu (yɛ goro goro yaa… saŋ saŋ kaŋa da la yaa…, N ko n naabo… amk), a soga (a selloŋ meŋɛ) ane baaroo (kaŋkaramoorɛɛ…, n selloŋ baaroo zie la kyɛ…)

## Dannoo
Danoobie e la puubu yeluŋ bee yelnoore ba na maŋ yeli kyaare neɛ bee noba mine. Dannoobie e la wolloo naŋ tuuro tuuruŋ bonso a maŋ kyaare la neɛ kaŋa bee noba mine kyɛ taa yelnyɔgeraa bee yelwulaa kaŋa. A ŋaa wuli ka naŋkpaana dannoobie ne Naa dannoobie kombaŋ kyaare yelyeni, Naayiree dannoobie ne Manlɔɔrɛɛ dannoobie meŋ kombaŋ kyaare yelyeni, kaŋa zaa maŋ taa la o tuuruŋ ne o yelbie.A nɔ-iraa zu kpulluuŋ, a dɛmɛ ama naŋ di sazuŋ kyɛ la Dagaaba wolloo mine naŋ tuuro tuuruŋ ane bone naŋ so ka te yeli ka a tuuro la tuuruŋ.

## Sommo yizie
√ Puotege J. (2013), Dagaaba Saakonnoŋ 

√ Yipɔge.Mark K. K. A (2017) Dagaare wolloo (Oral Dagaare).
Dagaaba Yiiluŋ

Dagaaba Yiiluŋ Mine

# Nyoɔle
# Gbeɛdomɛɛ
# Danteɛlɛɛ
# Banyenɛɛ
# Kusielee
# Bɛkoɔnɛɛ
# Zagɛɛ
# Kowɛrɛɛ
# Guomo
# Dakpaalɛɛ
# Ewaalɛɛ
# Gbaanɛɛ

## Dagaaba Bal Bal ane Ba Doma/Donne

# Manlɔɔrɛɛ - Kɔntomɔ.
# Gbeɛdomɛɛ - Zigi/zibu.
# Danteɛlɛɛ/Emoɔlɔ - Zigi/zibu.
# Banyenɛɛ - Seɛne.
# Kusielee - Kɔntomɔ.
# Bɛkoɔnɛɛ/Degree - Zombɔlɔ.
# Zagɛɛ - Naaba.
# Kowɛrɛɛ - Zigi/zibu.
# Namanɛɛ - Ɛbaa.
# Tielee/Kansaabɛɛ - Bɔre.
# Semboɔlɛɛ/Zaŋkumee/Nyennɛɛ - Zombɔlɔ.
# Ganɛɛ/Cuomo - Wɛnyuo/Loɔraa.
# Dakpaalɛɛ - Selgyuuni.
# Donaalɛɛ/Ewaalɛɛ - Zigi/zibu.
# Gbaanɛɛ - Wɛnyuo/Loɔraa.

## Dagaaba Bal Bal ane Ba Pɔgeyaare Yoe.
Manlɔɔrɛɛ Pɔgeyaare Yoe.

Nakaarema, Soama, Zɛndaama, Soɔbogma, Yɛraama, Sandaama, Kunvuuma.

Gbeɛdomɛɛ Pɔgeyaare Yoe.

Tantɔgema, Nawulima, Balɔɔma, Dalurima, Dadeɛma, Doŋkorema, Muibiirema.

Danteɛlɛɛ/Emoɔlɔ Pɔgeyaare Yoe.

Danteɛma, Tiiruma, Taŋma, Zagborema, Nɔnzɔɔrema, Dakɔɔma.

Banyenɛɛ Pɔgeyaare Yoe.

Sabiema, Bakyɛrɛma, Gyeelema, Sabulima.

Kusielee Pɔgeyaare Yoe.

Kureema, Baabilma, Kamburima, Manzuzeɛma, Doroŋma, Voɔlomma

Bɛkoɔnɛɛ/Degree Pɔgeyaare Yoe.

Damɔgema, Mɔzeɛma, Naazeɛma, Paalema, Sembɔma, Bulzeɛma.

Zagɛɛ Pɔgeyaare Yoe.

Naabaarema, Wontuoma, Dabuoma.

Kowɛrɛɛ Pɔgeyaare Yoe.

Kowarema, Sɛnɛɛma, Gyɛlma, Deɛma, Dakyeɛma, Kaŋkyirima.

Namanɛɛ Pɔgeyaare Yoe.

Namanema, Nagbanema, Bɔlaama.

Tielee/Kansaabɛɛ Pɔgeyaare Yoe.

Tiema, Naayirima, Dahilma, Boŋkolaama.

Semboɔlɛɛ/Zaŋkumee/Nyennɛɛ Pɔgeyaare Yoe.

Damɔgema, Naazeɛma, Mɔzeɛma, Paalema, Sembɔma, Bulzeɛma.

Ganɛɛ/Cuomo Pɔgeyaare Yoe.

Nyuoma, Napalema, Bolɔɔma, Tamama.

Dakpaalɛɛ Pɔgeyaare Yoe.

Sããweɛma, Sabiema, Selaama, Taabiema.

Donaalɛɛ/Ewaalɛɛ Pɔgeyaare Yoe.

Donaama, Nadolima, Sɔkyeɛma, Duleema, Dagyɛŋma, Kuntuoloma, Tampaalama, Kaŋkyirima, Kooloma.

Gbaanɛɛ Pɔgeyaare Yoe.

Walaama, Wɛmoɔma, Tokarema.
Dagaaba Yiloŋ Doma( Kyiiroŋ)

Boŋ la doma Dagaba bale poɔ? Doma la donne bee nuuli mine Dagaaba yie yie naŋ kyiire. Doŋɔ bee nuulee na zaa yiri kaŋ zaa naŋ kyiire, a yiri ŋa noba ba taa sore ka ba ko bee ɔɔ a doŋa nɛnɛ.

## Boŋ so ka a donne bee a nuubilii ama e doma?
Wagere kaŋa da be be la ka zabɔŋa da ŋmɛ. Asanti noba da wa poɔ la Gonja nobo poɔ  ka ba yi tammo nyɔgerɔ noba. Ba da maŋ nyɔge la a noba te koɔre ko Nempeɛli ka ba taa ba gaa ne ba teŋa ka ba te leɛ gbaŋgbaare. A zabɔga ŋmeɛbo ŋa poɔ la ka a donne bee nubilii ama da faa a yie noba. 

Aŋa manno. Ganɛɛ yiri kyiire la wɛ- nyuo. A zabɔga da ŋmɛ ta Ganɛɛ ; ka ba vigi ne pare zoro ka ba kpɛ tanne poɔ te sɔgeli. Ba naŋ da zota a tanne baare la ka wɛ- nyuuri meŋ la lɛ deɛ vayi ; a bare a Ganɛɛ kyɛ tuore a zabɔga ka ba baŋ faa kyɛ leɛ zo. A wulee la ka we- nyuo faara ba zabɔga nuuriŋ. A yeli ŋa zuiŋ, a Ganɛɛ yidaadɔɔ da pɔ la a ŋmemɛ ane a teŋgama  ka Ganɛɛ yiri neɛ zaa dɔɔ bee pɔge ba taa sori ka o ko wɛ- nyuo bee ɔɔ o nɛnio.A yeli soŋ ŋa a wɛ- nyuo naŋ e ko a Ganɛɛ yiri la so ka ba kyiire we- nyuo ba doma la lɛ.  A lɛ eɛ la ka Ganɛɛ mine kyiire kɔkɔlaa meŋ gba.

## Yiri  Ne O Doma ( kyiiroŋ)
Donaalɛɛ  yiri .......... .. Zigi.

Gbeɛdomɛɛ  yiri .. .. ... Zigi.

Manloɔrɛɛ yiri ............Kontɔmɔ. 

Dakpaalɛɛ yiri .............. Sel- gyuune. 

Ganɛɛ yiri  ........ ............... Wɛ nyuo.

Danteɛlɛɛ yiri . ............. .... Kɛkɛre.

Kowɛrɛɛ   yiri........  ...... .. Kperɛ .

Banyinɛɛ  yiri .................. Seɛne. 

Kanŋsegebɛɛ  yiri .......... Ɛbaa. 

Gbaanɛɛ   yiri  ...............  Walepieloo. 

Namanɛɛ  yiri .... ............. Goŋgoŋbaa. 

Dikpeɛlɛɛ  yiri. ................... Ebaa/ ŋmaaŋa. 

Tielee. yiri ........................... Ŋmaaŋa. 

Kusielee. yiri ........................ Zigi.
Dagaaba Yipɔge

**Dagaaba Yipɔge** kyaare neŋ la Dagaaba saakoŋ-yɛlɛ naŋ be bee e te Dagaaba laŋkpeɛbo poɔŋ. Yɛlɛ na zaa naŋ erɛ zenɛ ba are lɛ aŋ wa erɛ, kyɛ noba mine la daŋ erɛ a, a wa teɛ ko te. A ko la baare zenɛ meŋ, te meŋ na teɛ a la ko te biiri ne te yaaŋne. Yipɔge bee sããkonnoŋ mine te naŋ iri pɔge mine la: te bondirii aseŋ; kale, saabo, simie, kyi, nirii, dɔzɔŋ amk, bonsurri Aseŋ; Dagakparre ne kurilama, gaŋe, zorokyɛvile, amk, Tige Aseŋ; Zombɛnte, Kakube, Duuyee, Kɔbenɛ, ane a taaba mine.
Dagaaba Youmpaala

**Dagaaba Yuompaala**

Yuompaala e la a yuoni kyuu danweɛ soba. Dagaaba yuoni taa la kyuuri pie ane ayi (12). Noba mine yeli ka Zombɛnte kyuu la Dagaaba yuompaala. A kyuu ŋa poɔ, Dagaaba mine maŋ maale la komaale, ka ba mine meŋ de o ka o e a youni zaa tigri ba di. Ba maŋ ko la nɛmɛ puori ŋmemɛ ameseɛrɛ ne o naŋ koba nyɔvo tɔɔre, bondirii ,laafeeloŋ amk. A daare ba naŋ maŋ maale tigri ŋa, bondirii maŋ pore la, ka dããnɛɛ,nɛmɛ ane a taaba. 

Pampana Dagaaba mine de la yuompaala diibu ka tuuro a nensaale kyuu danweɛ soba Gyɛnoɔre ka o e ba yuompaala. Gbɛɛ yaga lɛ a nensaaleba naŋ maŋ maale ba toɔre la ka te maŋ tɔnne kyɛ meŋ erɛ te deme.
Dagaaba bondirii

**Dagaaba** waa la koɔreba ba dakoroŋ zaa. A ŋaa zuiŋ,ba taa la bondiparɛɛ yaga ba na maŋ de a ba boŋkoɔre maale ne. Dagaaba bondirii mine, ane boma na ba na maŋ de maale ne a la ama: Saab Of, ba na baŋ de la kamaana, kyi,simie, bee bɛŋɛ kaŋa zaa ɛre a mɔŋ ne saabo. Bondirii e la bonzaa neɛ naŋ na baŋ di ka a ko o faŋa bee a tege.

## Bɛlɛbɛlɛ:
Bɛŋɛ bee simie la ka ba maŋ ɛre a maale ne a.

## Kpoglo:
kamaakyeene,ne seŋkaa ane bɛŋkale a mine kaŋaŋ ka ba maŋ lantaa ɛre a gbulli ne a.

## Bɛndɔgele:
Bɛŋ ne kamaakyeene zɔŋ naŋ ba ɛre be.

## Parekpɔga:
Bɛnzɔŋ bee simizɔŋ.

## Kaaraa:
Bɛnzɔŋ bee simizɔŋ.

## Vooraa:
Nyie(waare) ne bɛnzɔŋ.

## Morɔmorɔ:
Siminyaare ne zeɛzɔŋ.

## Perɛperɛ:
kamaakyeene zɔŋ.

## Sensɛɛ:
Bɛnzɔŋ.

## Kaŋkali:
kyizɔŋ.

## Yɔgɔ:
Yɔgwɔmɔ , kamaakyeene zɔŋ naŋ ba ɛre be ane seŋkããbugri.

## Kããgbaal:
kyizɔŋ.

## Baahũũhũũ
(zeŋgbil ŋmɛ baa): bɛnvaare ne kamaakyeene zɔŋ.

## Bɛŋ Ne mui:
Bɛŋɛ dɔgele mui

## Simie Ne mui:
Simie dɔgele mui.

## Waare
Kapala, wagama
Dagaaba bongane

Dagaaba da ba baŋ piili, ba da ba baŋ gado, boma eŋɛ te naŋ da gana la:
1. Pane, kɛkɛregbulo la ka ba maŋ de wuo ne o.

2. Saŋe, muie la ka ba maŋ de wuo o meŋ.

3. Gyamaa, kɛkɛrɛɛ la ka ba maŋ kyeele/Peele a de wuo o meŋ.

4. Dandolo, ba maŋ ba ba la dakyarre a pãã de daare do te gare gare ne.
Dagaaba deɛbaŋ

Dagaaba deɛbaŋ poɔ, deɛdeɛkaraa eɛ neɛ bee boŋkaŋa na maŋ taa o yelboɔra Kaŋa a deɛne poɔ. O yelboɔra na na baŋ e la yelvelaa bee yelfaa.
Dagaaba deɛmparɛɛ

Paaloŋ zaa ne o deɛne maŋ la, nempeɛle taa la  ba deɛne ka nensɔglɔ meŋ taa ba toɔraa. Ka neɛŋ gba leɛ kaa a Gaana poɔŋ gba kyɛ paaloŋ zaa meŋ naŋ maŋ taa la o deɛne. Te kaa te Dagapaaloŋ nyɛ deɛnparɛɛ na naŋ be be. 
Te taa la: kɔɔre,poɔŋa, molaa, anlee, gbileŋgbii, sɔgeloo, baaraa ɛgebo, mɔɔre, bie emmo a pãã ne a taa gyamaa.
Dagaaba donsɔglɔ ane dompeɛle

Dagaaba donne e la ba boŋguolo ba na maŋ guoli a ka a baŋ e dondirii, yɛrebo, bee a toɔ soŋ ba ka ba maale yeli kaŋa wagere kaŋaŋ.
Dagaaba kaaraa maaloo

Kaaraa e la Dagaaba teŋkõɔ bondi nɔnaa kaŋa ba na maŋ de bɛnzɔŋ bee simizɔŋ maale ne. 
Ba maŋ dogele la kõɔ, ka a naŋ wa te nara ka a kpa, ka ba tɔ kale ane sɛremaanee eŋ, a e nyɛnoo eŋ. A lɛ puoriŋ, ba maŋ e la a zɔŋ manne a kõɔ naŋ dogele. Ba pãã maŋ e la kɔnyobo eŋ a zɔŋ buro poɔ a pore zẽɛ fee eŋ a meele ka a zɔnburo ne a kõɔ zaa wa kpɛ taa lɛ vɛnɛvɛnɛvɛnɛ. Ka a koɔŋ wa te kpaara, ba pãã maŋ ŋmaara la a zɔmbuuri veɛrɛ ennɛ a kõɔ poɔ ka a zaa wa te baare. Ba maŋ de la bonne pɔge a doge noɔre kyɛ vɛŋ ka a boma kpa uuri ta ŋa miti ayɔpoi, ka ba de daa dɔ̃ɔ̃ ne a leɛ pɔge ka a la kpa uuri belaa a ta miti anuu ka a moɛ a leɛ bondirii ka ba togi a kɔre eŋ laare poɔ a bɔ daga kãã mine nɛre ka noba donna nubie ŋmaara.
Dagaaba kultaa

**Dagaaba yipɔge kultaa gyogo**

**Kultaa [[dagaaba]] laŋkpeɛbo** poɔ e la dɔɔ ane pɔgɔ naŋ lantaa kpeɛre a dɔɔ yiri a taa nɔyeni, nɔmmo, sontaaloŋ ane entaaloŋ kyɛ a ba nimizeɛ zaa kyaare biiri dɔgebo. Gbɛɛ yaga, ka a dɔɔŋ naŋ ba kyare a pɔge sɛre, ba boɔlɔ  kultaa. See ka a dɔɔ te maale a pɔge yɛlɛ, a ire a bon-iree na zaa a pɔge yideme bee saamine wuli ka o ire.Ka yipɔge meŋ e sakommoŋ yeltuuri mine boora dagaaba naŋ tuuro te seŋ **kultaa**, ŋmenpuori,kuori ane amine kaŋa. 

## Yɛlɛ naŋ kɔlagere dagaaba kultaa.
A Dagaaba yipɔge kultaa ba e bo manne taa a ba laŋkpeɛbo. A wuli ka a seŋ ka dɔɔ ne dɔɔ zaa naŋ waa dagao taa pɔgɔ zaga naŋ ba feene o yiiluŋ. A seŋ ka a yɛlɛ kɔlagere noba bayi kpakyagereŋ. Kultaa yoŋ la e vuo ko a Dagaaba ka ba yɛre. Biiri dɔgebo a ne nɔmmo la a bone a kultaa ŋa poɔ, kyɛ neɛ zaa baŋ ka a o korebo saŋa, o biiri ane o yanne la naŋ iri o toma poɔ ka o pɛnne. Dɔɔ bee pɔgɔ zaa daga weɛŋ baŋ ka o kūū saŋa sɔgeloŋ ane neeloŋ na bebe la. Neɛ zaa na ŋ na kpɛ, o biiri la maŋ teɛre a o yɛlɛ kyɛ de o bini ka o e saabile ŋmene  ka ba puoro a sɔrɔ emmaaroŋ yiri a o zie.

KKultaa dagaaba lisiri poɔ e la feroo kaŋa ka a seŋ ka neɛ ne neɛ zaa naŋ e dagao ka o kpɛ o poɔ. Bapaaba zaa naŋ ta ka o kpɛ o poɔ kyɛ zagere maŋ waa aŋa nenlaane kaŋa ka neɛ zaa kombaŋ ko o emmbo zaa.

A pãã maŋ taa la yelfaare mine te zuo ka fooŋ wa kpi kyɛ naŋ ba taa pɔge bee serɛ. A daana kuori ba maŋ taa nimizeɛ zaa ka a ba e zoma toobo yoŋ a **kūū** ane o yiri deme. 

Dagaaba kultaa ba e noba bayi yoŋ yɛlɛ, o eɛ yelkaŋa na maŋ tagera baaloŋ ane nɔmmo ennɛ noba kpakyagereŋ a te zuo a zaa a serɛ ane a pɔgɔ zagereŋ.

A nɔmmo ama zuiŋ la ka a maŋ waa aŋa a pɔgɔ kuli la a serɛ beɛre naŋ e dɔbɔ ka a pãã maŋ e feroo ka o yel-erre zaa ba seŋ ka a kyaare a serɛ yoŋ kyɛ maŋ kɔlagere a serɛ yɔɔmine zaa a ba laŋkpeɛbo poɔ.

A serɛ yiri deme meŋ maŋ taa la feroo toma mine a pɔgɔ zaga poɔ. Neɛ koŋ baŋ nyɛ a ka yeltuo kaŋa ba pɔge a pɔge zagere te seŋ o neɛ kaŋa wa va vaare. O serɛ yiri deme maŋ nyɔge la noɔ gaa ne a kuori.

Dagaaba kultaa poɔ, a pɔge emmaaroo yeltare maŋ be la a serɛ nuureŋ, ka a serɛ maŋ taa sori a na ŋmaa wɔgeloŋ kaŋa eŋ o ka ona sãã saabo kaŋa. A pɔgɔ maale eebo maŋ yi la a serɛ zaga deme gyogo ba naŋ pɔge

o.
Dagaaba kultaa parɛɛ

## '''Kultaa parɛɛ'''
Dagaaba pɔge de parɛɛ po-eŋ la ama kaŋa poɔ. Pɔge bɔ deraa, pɔge nyɔgraa, pɔgepibaraa, ane ko-pɔge.

Pɔge bɔ deraa bee pɔge beɛlaa. A pɔge ŋa tɔ yɛlɛ maŋ tu la ka a ta nɛnɛ kyɛ ka ba beɛle o gaa te ko a serɛ.

Pɔge-nyɔgraa. A pɔge ŋa tɔ yɛlɛ ba maŋ tu kyɛ ka a serebɛ deɛ ŋmaa tigri, kuori, daa, weɛ sori, kolaa sori bee Sobi-kyara poɔ a ƒere nyɔge kuli ne ba yiri kyɛ ka a pɔge dɔgreba ba baŋna nea. Amine kaŋa a pɔge bonsuuri zaa maŋ ƒoŋ kyɛ ka ba naŋ taa o a lɛ kuli ne. A pɔge ŋa tɔ, a serebɛ maŋ iri la saanaa boma ko a pɔge dɔgreba kyɛ ka ba baŋ sage ka ba naŋ taa. Sɛre ka ba nyɔge a pɔge, a dakyeɛ kaŋa maŋ tere sori ka ba nyɔge.

### '''Pɔge-pibaraa.'''
A pɔge ŋa tɔ, o bile saŋa la ka ba maŋ pi o bare. Amine kaŋa a pɔge poɔ gba. A pɔge bibarre meŋ la po-eŋ la ama kaŋa;

#### '''Lezare pɔge'''.
Dɔɔ naŋ kyɛnɛ gɛrɛ te nyɛ pɔge ka a dɔge pɔgelee paaloŋ, o maŋ puori la a pɔge dɔgrɔ ne o gbɛre dɔlloo kyɛ yeli "Ka ŋmeneŋ wa soŋ ka o baa, N pɔge la". A puroriŋ o paa na taa la libipelaa lezare te ko a pɔgelee ma ane kyɔɔtaare.

##### '''Dɔgroŋ kultaa'''
. A pɔgelee maŋ waa la bile lɛ kyɛ ka a dɔɔ saamine boɔra. Ba maŋ taa la libipelaa kɔɔ te tere. 

Pɔge-bonnepiiraa. Pɔge naŋ taa poɔ kyɛ ka neɛ pi bare. O maŋ yeli ko la a pɔge poɔ, ka ka onaŋ wa dɔgrɔ dɔge pɔgelee ka onaŋ so o. Ka onaŋ wa dɔge pɔgelee o soba maŋ so a pɔge.

Bisɔra bee pɔgezɛlaa. Biyaalaa a yiri bee teŋɛ deme naŋ de ko o leɛ ba pɔge a teŋɛ bee a yiri na poɔ o naŋ yaale a bie.

###### '''Te`e` pɔge.'''
Neɛ naŋ e te`e` a saŋ pɔgelee o baaloŋ poɔ a leɛ de.

**Pɔge-lɔbɔ**

pɔgelee o saamine naŋ de ko ba deɛmɛ a ba deɛmɛ naŋ erɛ velaa zuiŋ. Ka neɛŋ de pɔge ka o kpi kyɛ ka o ne o deɛmine yɛlɛ noma, ba maŋ toɔ`de la a pɔge yɔɔ kaŋa ko a ba deɛmɛ. A pɔge ŋa tɔ la ka Dagaaba boɔlɔ pɔgedendegli bee pɔgedendeo bee nentaŋ pɔge.

###### '''KO-pɔge'''
. Dagaaba zie, feroo la la pɔge taa serɛ ananso ka pɔgeŋ kore seŋ wola zaa kyɛ ka o serɛŋ wa kpi, neɛ maŋ de o la a manne seŋ ka a pɔge naŋ wa kpi ka o nyɛ neɛ ka o de o ganaa. Neɛ (dɔɔ) naŋ baŋ de la o beɛre ko-pɔge bee o mabile ko-pɔgloŋ. Dagaaba maŋ yeli ka ba ba nɔnɔ woɔ korɔ bibile a leɛrɛ derɛ. Ananso ka yɔɔ la na naŋ de o beɛre ko-pɔge. Noba mine kpeɛrɛ la tulo a leɛrɛ derɛ ba yɔɔmine ko-pɔgeba. Pɔge de poɔ, ka neɛŋ de o aremine pɔgeyaa wuli ka o are nulee la ka o nyɔge. O koŋ la baŋ nyɔge nulee. Kyiiruŋ la ka dɔɔ de o areba meŋ pɔgeyaa.
Dagaaba daare bebie

**Dagaaba bebie**  yoe:  Dagaaba taa la yoe ba na ko a bebie, kyɛ ka Naasaale yoe vɛŋ ka te ini a zaa.  Dagaaba taa la bebie ayoɔbo daa gbuli poɔ ka Nansaala tɔre na e bebie ayopõi. Daare anaare mang e kyuu.

## A Dagaaba dare bebie la ama
Dagaaba- Naansaaleba.

Yedaare-Monday

Yidaare-Tuesday

Tadaare-Wednesday

Nadaare-Thursady

Nudaare-Friday

Yɔdaare-Saturday

Podaare-Sunday
Ref:Mark Kk Ali Dagaaba Lesiri.
Dagaaba kultaa yeltuure

Dagaaba kultaa yeltuure e la yeli nimizeɛ naŋ seŋ ka cut zaa maŋ tu sɛre ka pɔgelee na baŋ e o pɔge. Ka a kultaa yeltuure mine la ama. A pɔge boɔbo, ka Dagadɔɔ na de o pɔge sɛre ka a dɔɔ saa mine gaa te bɔ a pɔge a yi a pɔgelee saa mine zie. Ba maŋ gaa te nyɛ la a pɔge saa mine ka ba wuli ba a teŋɛ nembɛrɛ ka ba ko ba a duoro ka ba pɔgeyaa na be la ba zie.

A yi a pɔge boɔbo pouriŋ, ba maŋ la te kyɛre la pɔge. Ka Dagaaba na te kyɛre ba pɔge, ba maŋ maale la a libie sɛre ka ba de te kyɛre a pɔge. Ba maŋ de la a libie kpɛ ne a ba kpeemɛ zage a te tu a yeltuure kyɛ paŋ de te maale a pɔge yɛlɛ.  Kyɛ ka a Dagaaba  wa de a libie ama a kpɛ ne a kpeemɛ zage a ba la binne feroo la ka ba de a libie te maale a pɔge yɛlɛ. Ka Dagaaba wa te kyɛre ba pɔge baare a saa biiri la maŋ de o kuli ne te ko a serɛ. Ka Dagaaba la wa gɛrɛ ba pɔge kyɛroo, kyiiroo la ka a serɛ gaa a pɔge kyɛre zie.
Dagaaba kyeɛraa

**Dagaaba kyeɛraa**  e la noba naŋ laŋtaa a maale bee a e yelkaŋa. Neɛ zaa maŋ iri la bonzaa o naŋ taa ka ba paa de a zaa laŋtaa.

### Dagaaba kyeɛraa parɛɛ
1.Saakonnoŋ kyeɛraa

2.Naa kyeɛraa

3.Daa kyeɛraa

4.Kyɛnnoo kyeɛraa

5.Kopɔge kyeɛraa

6.Gɔɔloŋ kyeɛraa

7.Danne danna yoɔbo

#### kyeɛraa Tɔna
-sonataa maŋ la

- Temmaale / teŋe maaloo eŋɛ

- Lammogroŋ

- Kponnuŋ nulɛnne

- Emmaroŋ goɔbo
Dagaaba kyuuri yoe

**Dagaaba kyuuri yoe** e la yoe na Dagaaba naŋ teɛre bee noba mine naŋ teɛre ka ba de ko a kyuure na naŋ be naasaaleba zie bee ka ba boɔlɔ.

## Dagaaba kɔkɔre-   Bɔrfɔ Kɔkɔre(English)
Yuonpaalaa (Zombɛnte kyuu)- January.

Gonseɛ kyuu-         February.

Toloŋ(Domba kyuu)- March.

Boŋŋo kyuu- -     April.

Borebo kyuu--  May.

Kɔŋe kyuu - June.

Bɛntuuri kyuu- July.

Sakyɔre kyuu- August.

Soŋkare kyuu -September.

Kɔbenɛ kyuu- October.

Kakube kyuu- November.

Ɔɔre(Borenyɛ kyuu)- December.

Dagaaba maŋ la boɔle la a bɔrfɔ kɔkɔre kyuuri yoe awa ama naŋ be a puliŋ naŋ.

## Sommo yizie
Dagaaba libie

**Dagaaba libie** kpoŋ bee bɛroŋ zaa la libipelaa. A libipelaa ŋa taa la zɛgeroŋ/ tegeroŋ  kaŋa ba laŋkpeɛbo poɔ a kyaare ne pɔge kyaroo/kyɛroo. Ka ba naŋ wa boɔra/ɔ pɔge kyaroo, o na la a libizu ba naŋ maŋ de kpɛ ne kpeema/ɛ pare ka ba te yeli yɛlɛ kyɛ tu  sããkom yɛlɛ fēē kyɛ wa ka pɔge pãã sɔre a ŋmɛ eŋ o meŋa/ɛ ka o serɛ yoŋ la ka o na taa.
Dagaaba tonoɔɛ

**Dagaaba** Tonoɔɛ e la bone ka booree zaa taa la tonnɔɛ mine naŋ maŋ pigere ba yi kɔkɔɛ mine poore. Ba toma waa la yaga.

## A Tonoɔɛ mine la  ama
* Koɔbo
* Guoluu
* Zambere
* Dogere, laare meɛbo
* Gyile maaloo
* Pammɛ ane peɛre wuobo,
* Yɛroŋ
*
Dagaaba tontonnimizeere a yuoni wagre poɔ

Dagaaba taa la tomparɛɛ parɛɛ a yuoni zaa poɔ ka ana la; uonisaŋa toma, kpannyaane saŋa toma, toloŋ saŋa toma ane seɛ saŋa toma.

UONI SAŊA TOMA.

Uoni saŋa, Dagaaba maŋ taa la ba toma te seŋ; dabɔ, tige maaloo, kɛkɛrɛɛ gbaaloo, ka-ŋmɛ, mɔ-yɔ, di-mɛ, piree kyɛɛbo, kuori maaloo ane a mine kaŋ.

KPANNYAANE SAŊA TOMA.

Ba maŋ tona la toma te seŋ; ka-ŋmɛ, vu-duori, wakyɛ, ka-kyɛ, mui- ŋmaa, semi- pɛ ane a taaba.

TOLOŊ SAŊA TOMA.

A meŋ maŋ kyaane ne la; seere diibu, dɔ-ɔŋ, zonnyge, kɛkɛ gbaale pire kyɛɛbo, dabɔ ne a taaba.

SEƐ SAŊA TOMA.

A toma ama maŋ kyaare ne la; wɔɔbo/doɔbo, bombore, farebo, ka-sel, bomma guubu, bɛntuuri  ne amine kaŋ.
Dagaaba wagere yuoni poɔ

**Dagaaba wagere** e la wagere bee yuoni bee beri mine ba naŋ de ko yel-erre mine ka ba tõɔ leɛ teɛre baŋ ba yele mine. 

## Dagaaba wagere Po-eŋ la ziiri anaare tesenne a Tendaa Leɛroo Yeltare
1.Toloŋ

2.Kpankyaane

3.Uoni

4.Seɛŋ bee Sakyɔɔre

## Dagaare wagere teseŋ bebiri ane tensɔgɔ
1.Haware

2.Mitiri

3.Sɛkɔne
Dagaaba woɔ Yɛraa

**Woɔ** e la gane ba naŋ se iri donne enneŋ aseŋ boore, nii, ebaa, zuni. A gama ama zaa maŋ taa la boŋ ba naŋ de a maale. Ba maŋ de la zuni woɔ a maale koɔre. 

Gbɛɛ yaga perebo ane boɔ gama la ka ba maŋ de maale woɔ. Ba maŋ se la a gane ŋa kyɛ eŋ tampɛloŋ ka o ko, ka a paa maale yaa eŋ o.

Nimizeɛ saŋa la ka a woɔ ŋa yire gbaŋgbale aŋa komaale saŋa, kultaa yeltuuri, bɔɔre maaloo amk.

Dɔba la maŋ yɛre a woɔ ŋa gbaa yaga kyɛ ka komaale wa la ba maŋ de la mine ko  pɔgeba naŋ e a kotuo deme ka ba eŋ ba werbie ane kokoɔ ba nɔŋneba naŋ waana ne. 

Dɔɔ zaa naŋ wuli ka o e la dɔɔ serenkone maŋ taa la a woɔɔŋa ka anaŋ wa moɔ ka o de yi yeŋe.
Dagaaba yaane puoruu

**Dagaaba yaane puoruu**
thumb|yaane puoruu nang e nuu-z3geroo
**Yaane puoruu:** e la tuo bee noɔ moore ko taa naŋ maŋ be noba bayi bee gaŋ lɛ naŋ pɔge taa kpakyagaŋ. Kyɛntuoritaa poɔ bibile la maŋ daŋ puori nenkpoŋ. A yi a ŋaa puoriŋ, neɛ naŋ tɔlɔ bee waana na poɔ o taabaŋ la maŋ de wẽɛ puori yaane. Dagaaba laŋkpeɛbo poɔ, nentɛɛtɛɛ, wage tɛɛtɛɛ bee yeltɛɛtɛɛ taa la yaane puori tɛɛtɛɛ. Yaane puoruu kyaare ne wagere.

## Beguo saŋa:
Ka fooŋ na puori neɛ Beguo saŋ, fo na puori ka fo ansoma ka a sobaŋ wa e neŋyeni. Kyɛ ka banaŋ wa zuo neŋyeni, fo na puori ka yɛ ansoma.

Sagebo: Gaao be soŋ?

## Ŋmenaa saŋa:
neŋyeni puoruu la, fo ŋmenaa kyɛ ka neŋyaga e , yɛ ŋmenaa.

Sagebo: Ŋmenaa taɛ?

Zimaane saŋa: Te maŋ puori la neŋyeni Zimaane saŋa ka, fo Zimaane kyɛ puori neŋyaga ka, yɛ Zimaane.

Sagebo: zie maaɛ?

Nemboorɔ Mine yaane puoruu

Pɔgedɔgerɔ: pɔge naŋ dɔge paaloŋ yaane puoruu mine la ama;

Ne fo popeɛloŋ uubu Ne fo saatolɔ diibu Ne fo zunoɔ

Ne fo oonoo

Baala yaane puoruu:

Ne fo gɔmberoo, Ne fo nimiri, Ne fo dasɛrɛɛ sɔrebo.

Kuori soba yaane puoruu( kuori daare): Ne fo tuo, Ne fo viiruu, Ne fo wolonwoloŋ.

Kuori soba yaane puoruu (kuori naŋ yi): Ne fo zaameŋ/ daare yoŋ, ne fo daare viiruu, ne fo daare tuo. Sagebo: ne fo meŋ teɛrɛ, ne fo meŋ zoobu, ne fo meŋ beɛroo.

## Bikũũ ma:
Dagaaba maŋ puori la pɔge naŋ dɔge ka a ba kɔɔre kyɛ ka a bie kpi ka; Ne fo nuzagela, ne fo zutuo

Neɛ naŋ yi kuori: Ne /ka a bavobɔ,

Note( Banna ne) ka fooŋ wa puoro neŋyeni fo na yeli ka; "ne fo" kyɛ ka banaŋ wa zuo neŋyeni fo yeli ka; "ne yɛ" kyɛ pãã puori a yaane o naŋ zaa fo naŋ borɔ ka fo puori

Yaane puoruu e la tuo bee noɔ moore ko taa naŋ maŋ be noba bayi bee gaŋ lɛ naŋ pɔge taa kpakyagaŋ. Kyɛntuoritaa poɔ bibile la maŋ daŋ puori nenkpoŋ. A yi a ŋaa puoriŋ, neɛ naŋ tɔlɔ bee waana na poɔ o taabaŋ la maŋ de wẽɛ puori yaane. Dagaaba laŋkpeɛbo poɔ, nentɛɛtɛɛ, wage tɛɛtɛɛ bee yeltɛɛtɛɛ taa la yaane puori tɛɛtɛɛ. 

Yaane puoruu kyaare ne wagere

## Beguo saŋa:
Ka fooŋ na puori neɛ Beguo saŋ, fo na puori ka fo ansoma ka a sobaŋ wa e neŋyeni. Kyɛ ka banaŋ wa zuo neŋyeni, fo na puori ka yɛ ansoma.

Sagebo: Gaao be soŋ?

## Ŋmenaa saŋa:
neŋyeni puoruu la, fo ŋmenaa kyɛ ka neŋyaga e , yɛ ŋmenaa.

Sagebo: Ŋmenaa taɛ?

Zimaane saŋa: Te maŋ puori la neŋyeni Zimaane saŋa ka, fo Zimaane kyɛ puori neŋyaga ka, yɛ Zimaane.

Sagebo: zie maaɛ?

## Nemboorɔ Mine yaane puoruu
Pɔgedɔgerɔ: pɔge naŋ dɔge paaloŋ yaane puoruu mine la ama;     

Ne fo popeɛloŋ
uubu
Ne fo saatolɔ diibu
Ne fo zunoɔ
 
Ne fo oonoo

## Baala yaane puoruu:
Ne fo gɔmberoo, Ne fo nimiri, Ne fo dasɛrɛɛ sɔrebo.

Kuori soba yaane puoruu( kuori daare): Ne fo tuo, Ne fo viiruu, Ne fo wolonwoloŋ.

Kuori soba yaane puoruu (kuori naŋ yi): Ne fo zaameŋ/ daare yoŋ, ne fo daare viiruu, ne fo daare tuo.
Sagebo: ne fo meŋ teɛrɛ, ne fo meŋ zoobu, ne fo meŋ beɛroo.

## Bikũũ ma:
Dagaaba maŋ puori la pɔge naŋ dɔge ka a ba kɔɔre kyɛ ka a bie kpi ka; Ne fo nuzagela, ne fo zutuo 

Neɛ naŋ yi kuori: Ne /ka a bavobɔ,  

Note( Banna ne) ka fooŋ wa puoro neŋyeni fo na yeli ka; "ne fo" kyɛ ka banaŋ wa zuo neŋyeni fo yeli ka; "ne yɛ" kyɛ pãã puori a yaane o naŋ zaa fo naŋ borɔ ka fo puori
## Sommo Yizie
Dagaaba sɛŋe wuobu bee piluu wuobo

Dakoroŋ Saŋa, dagaaba da maŋ wuo la seŋɛ bee piluu ka o e ba bonganaa. N na manne la yɛlɛ fēē kyaare neŋ a sɛŋe bee a piluu ŋa wuobo. Te makoma mine la da maŋ wuo daga sɛŋe amɛ a ko ba yideme zagere a kãã ba yaan mine ka ba ganna neŋ. Wola ka ba ma wuo a sɛŋe ŋa? Yeltuuri mine bebe la ka ba maŋ tu kyɛ wuo a dagasɛŋe ka ana la; A yeldɛŋ soba ba naŋ maŋ e la ka ba bɔ mue bee a mie. A maŋ buli la bãã poɔ a e wogeri tɛntɛlɛɛ lɛ. Ba maŋ ŋma a la ka seɛ kpɛ kyɛ yire ka a wuli ka ɔɔre saŋa la ka ba maŋ ŋmaare a mue a baa poɔ. A yi lɛ puoriŋ, ba maŋ deɛle la bee a biŋ ka a ko sɛre ka ba de wuo a sɛŋe ŋa. A mue wa ko baare, ba pãã maŋ bilebile la miri neŋ ba dumo bee dukuni a kyɛ de kõɔ fēē bee nentaare a e ne a mue ama. Ka ba naŋ wa baare, ba maŋ de la a muripeɛle ama yi biŋ kyɛ de a boyeni bonyeni a made taa a pãã de pĩĩ a vorɔ ne a miri kyɛ piili wuoro a sɛŋe. Ŋaa ka ba zɛŋ kyɛ de ba wagere zaa eŋ a sɛŋe wuobo a wa baare. Ka ba ma ba baare meŋ, ba maŋ de kpɛ biŋ LA ka zie nŋaa ka la kyoge ba naŋ wuoro a lɛ kyɛ ba maŋ miri la kõɔ enne o ka o na buri ka ba tõɔ core o. Ka ba naŋ wa wuo baare, ba maŋ kyɛ ŋmaare ka o seŋ ne gaabo. A sɛŋe bonbile na ka boɔlɔ sɛŋbile kyɛ ka o boŋ kpoŋ ka ba boɔlɔ o dermɔloo lɛ wuli ka o deɛ was tɛntɛlɛɛ lɛ ka noba gaŋ banuu na naŋ maŋ o poɔ kyɛ ka vuo naŋ maŋ. Kyuu-pelaa Sara ba DA maŋ wuo yi tɛ la ka biiri gaŋ o poɔ kyɛ ka ba maale bondirii. Yirinemberɛ DA maŋ sɛllɛ lɛ sensɛllɛ korɔ biiri ka ba ma kyɛlɛ kyɛ ka ba maale diibo.
Dagaaba toma

**Dagaaba** e la noba naŋ ba taa entuo zaa a maŋ tona toma ba zene teŋɛ.

## Dagaaba toma mine

# Koɔbo: e la Dagaaba toŋkpoŋ kaŋa ba naŋ maŋ tu be a bɔ diibu di. Wagere zaa naane ka ba maŋ koɔrɔ weɛ lɛ. Seɛŋ saŋa la ka ba maŋ kɔ. Koɔbo na waa lɛ, o waa la tuo ko noba mine bonso, fo maŋ kɔ la, a bore, a dɔ sɛre ka a na ta kyuuri mine sɛre ka fo yele a deebo.
# Bomma na Dagaaba naŋ ma kɔ la ama: gyɛnee, simie, kamaana, bɛŋɛ, kyi, waare, bɛŋkpale, mui, saaloŋ, bere, komie. A.m.k.
# Boŋ wuo
# Boŋ pɛnne
# Naŋkpaanoo
# Boŋguolii
Dagaaba yopeɛnne

**Dagaaba Yo-Penne**.

Dagaaba Yo-Peɛnne e la sobiri kaŋa Dagaaba naŋ nyɛ ba yelbie yi.A lɛ wuli ka ba ba taa yelbie a kɔkɔre poɔŋ ko ana yelbie na

### Dagaaba Yo-Penne yelbie mine la ama naŋ tu;
Kodu

Bɔɔdeɛ

Baŋkyi

Lɔɔre

Mɔŋgo

Apule

Brɔbɛ

Kataweɛ-

Kugbe

Kookooɔ.

Bɔɔferɛ
Dagaaba yuori poroo

Dagaaba e la noba mine naŋ be a Ghana poɔŋ.  Ba kɔkɔre la Dagaare kyɛ ka a noba la Dagaaba, ka banaŋ wa e yaga la a lɛ. Kyɛ ka o naŋ  meŋ wa e neŋyeni, ba maŋ boɔle o la Dagao. 

## Dagaaba Yo-Parɛɛ
Dagaaba taa la yo-parɛɛ aŋa boora yaga naŋ taa na. Ba maŋ de dera la a ba yoe ama a porɔ ba bipaaba ba pɔgeba na maŋ wa dɔge na. A ba dɔgebo bebie ayɔpoiŋ soba la ka ba maŋ pore a bipaalaa yuori bonso, ka banaŋ wa dɔge o kyɛ ka a daa gbuli ba ta, ba maŋ de la ka a ana bie na e la saana a na lɔɔ baŋ leɛ.
Dagaaba Ŋmalee

**Ŋmalee** ; e la Dagaaba yuori bonne kaŋa ko Dagapɔgeba bee dɔɔa zaa naŋ be Dagapaaloŋ. Ka Davao zaa bee bie zaa ba naŋ doge o beŋ a dagapaaloŋ poɔŋ.

**Ŋmalee** e la "bonyeni" kyɛ a yaga meŋ e mamma. Ŋmalee e la bone ba naŋ maŋ de ɔŋ ne kõɔ maale bondirii bee ɔŋ kõɔ ko Neɛ na kɔnyuuri naŋ kpɛ. Ŋmalee e la yuori bonne ko dagabie zaa. Dagaaba maŋ de o la kpɛ ne kpemɛ bee kpeene pare a te de o ne a kõɔ ko a ŋmemɛ kyɛ pãã baŋ piili na pooro.

**Ŋmalee** e la bone ba naŋ maŋ de manna neŋ kūū boge kyɛ pãã baŋ tigi o kyɛ ūū a kūū; A boge naŋ tɔ la Dagaaba boɔlɔ ka boge sulee a dagapaaloŋ poɔ. Dakore saŋa na ŋmalee la ka te maŋkoma/maŋkommine da maŋ de erɛ neŋ ba yɛlɛ zaa. Ba maŋ de o la ɔŋ ba kyi eŋ gaa ne weɛ. Ŋmalee poɔ la ka ba da maŋ eŋ kõɔ bee tɛmpɛloŋ eŋ kyɛ pãã baŋ Piili ba kaaloŋ a boɔlɔ ba ŋmemɛ.
Dagaaba Ŋmemɛ Mine, A Waaloŋ, Ne A Beziiri

**Dagaaba Ŋmemɛ, A Waaloŋ, Ne A Beziiri:**

Nagban (taŋa [god of mountain] ) - Tampie, Lawra Municipal

Borbie (bulee [god of well] ) - Tampie, Lawra Municipal

Kokolaa (kolaa [river god] ) - Eremon-Dazuuri, Lawra Municipal

Gbeɛl (kuuri [shrine/stone god] ) - Tizza, Jirapa Municipal

Laõbilee (bulee [god of well] ) - Pufeo, Nandom Municipal

Sekpalebilee (bulee [god of well] ) - Pufeo, Nandom Municipal

Ŋmaaleekpiwɛtaŋ (taŋa [god of mountain] ) - Bugbaa, Nandom Municipal

Dambentuu (kɔŋkɔre/tuu [god of forest] ) - Kalsagri, Lawra Municipal

Naa-mane (kolaa [river god] ) - Wa, Wa Municipal

Sabɔgo (zambɛre/vŭŭ [blacksmith/fire god] ) - Wa, Wa Municipal

Gbolo (dɔgroŋ [child bearing god] ) - Wa, Wa Municipal

Muulnyɛkono (kyaanaa [soothsaying god] ) - Wa, Wa Municipal

Somma/Semma (Bombulo [masquerades] ) - Nadowli-Kaleo District etc.