Damba chuɣu

**Damba** **Chuɣu** nyɛla **[[Dagbamba]]** ni puhiri '''chuɣu''' shɛli Damba goli ni. Dina n-nyɛ **Dagbamba** chuɣu shɛli din pahiri ayi yuuni puli ni  **[[Buɣim Chuɣu|Buɣim chuɣu]]** nyaanga . Ghana tiŋgbani yaɣa shɛŋa ban puhiri Damba chuɣu  n-nyɛ; **[[Northern Region|Northern]], [[Savannah Region|Savanna]], [[North East Region|North]]** East ni '''Upper West''' yaɣa. Zuliya nima pam mali yuya tiri lala chuɣu ŋɔ, di shɛŋa n-nyɛ; **Dagbamba** booni li mi Damba, ka Ŋmampirisi booni li Damma, ka Waala nima booni li Jingbenti.

## '''Piligu Taarihi'''

**Damba** wabu jɛndila '''Anabi Mahamaru''' dɔɣim mini o yuli bolibu dabisili. '''Naa Zanjina''', "Nyɔɣu yalimmi ni deei bɔbili, biliɛri laɣim doya ku baŋ zoligu, gunguma tiɣisi yiliya ku baŋ kpɛma, Zanjina mankaanu, akɔɣu sataŋkuɣili bilim ku ŋma, na' binbiɛɣu maali kuli zaŋ fali ku zaŋ buɣili." O ni daa diri **[[Yani]]** saha shɛli maa, o daa yaai noli yali yɔɣu kpamba ni o yaan nima ni o ba nima daa yi deei Yɔɣu Tolandi bɛ malila kpandaa maani bɛ '''dunia''', to amaa ŋuni yɛn zaŋla **[[Naawuni]]** ni anabi bahi tooni ka dunia mali. Ti yaba Naa Zanjina saha ka Musulinsi niŋ bayana Dagbaŋ ka Gbengberi daa lahi kpɛna n-ti kpaŋsi '''Musulinsi''' yaha. **Naa Zanjina** simnima n-daa nyɛ ba. O daa yi ti tim ni bɛ ti nya bɛ daalaafee, bee bɛ ti yɛli ba yɛltɔɣ' shɛli bɛ yi chaŋ ban kuli bela tasibaha vabu ni; n sɔɣiri yari biɛlabiɛla. Bɛ lala biɛlabiɛla ŋɔ yɛlibu zuɣu ka Dagbamba daa bɔliba sɔɣiyalisi. Lala daliri ŋɔ zuɣu, **Dagbamba** booni la Afanima **sɔɣiyalisi**. Yuuni daa yi giligi, sɔɣiyalisi ŋɔ maa daa yi mali la laɣim-ʒini shɛli ʒiina, n-wuhiri suhupiɛlli, ka **Naa Zanjina** daa bɔhiba ka bɛ yali ni bɛ puhirila Anabi Mahamaru dɔɣim dabisili mini o yuli bolibu bee o zuɣupinibu suhupiɛlli chuɣu. **Naa Zanjina** ni daa wum lala, ka o daa yɛli ni diniŋuna o gba bi chihiri di puhibu. Yuuni daa yi ti giligi paai lala saha maa, sokam yirimi na n-ti puhi lala chuɣu maa ka wa wahi. Lala ŋɔ zuɣu daa chɛmi ka bɛ booni li **dam maŋa chuɣu**. Damba yila bachi wulli din nyɛ "**Damma mba**". Yuli ŋɔ yimi na lunsi ni yɛri Yani Kpamba ni bɛ dammi bɛ maŋa bee n-wa n doli Damba luŋ kumsi. Din zuɣu Damba dii pala chuɣu maa yuli amaa waa napɔŋ n-ti **Dagbaŋ** bilichininima. Dinin tahili hali ni zuŋɔ, luŋsi yi boli wawara ni o yina ti wa waa, bɛ booni ba mi ni luŋ kumsi zaɣala zaɣala wam Damba". Shɛb' dihitabili ni **Damba** yuli ŋɔ nyɛla tini deei yu'shɛli din nyɛ wangarinli n yi wangarinsi ni,  ka bɛ mi li "**Dumba**". Damba nyɛla suhupiɛlli chuɣu zaŋ-ti **Ghana** tudu yaɣili polo zuliya nima pam. **Damba** pala **Dagbamba** ko ni wari shɛli, amaa mole-Dagbamba pirigili gba nyɛla ban wari ŋa. Damba ni nyɛ musulinim' zaa chuɣu maa zuɣu, pa Dagbamba kɔŋko m-puhiri li. **[[Mole-Dagbani]]** zuliya shɛba ban wari damba maa puuni shɛba n-nyɛ: Dagbamba, '''Ŋmamprisi''', **[[Walisi]], [[Nanumba South District|Nanumba]],** Mɔhi ni ban pahipahi. Ban mi ka ti Mole-Dagbani mabiligu maa puuni ka wari Damba n-nyɛ '''Zabaɣasi''' n-ti pahi Wangarinsi. 

Taarihi din yi nolini mini din sabi sɔŋ wuhiya ni Damba chuɣu zaŋ-mi ŋmahindi **Anabi Mahamaru** dɔɣim. Ŋuni n daa ʒi Musulinsi adiini na, n-ti ti salinima zaasa, ŋɔ n-chɛ ka di nyɛ adiini chuɣu maa. Damba pa lɛbi la kali Chuɣu ni yɛliniŋda din nyɛ kali n gari Adiini. Taarihi baŋdiba pam yɛliya ni Damba chuɣu pilla **Naa Zangin** a saha. Shɛhira din beni wuhiya ka dama, Damba chuɣu daa nyɛla din wa tuuli pɔi ka **Naa Zangina** lɛbi Yɔɣu Tolana n ʒini Yani gbana zuɣu. 

Shɛhira nahiŋgbana wuhiya, ni Yaan-Naa ŋun daa pahiri pia ni anahi n-nyɛ Naa n-ti Dagbaŋ, **[[Naa Tituɣiri]]** ni daa tirisi Dagbaŋ Nam ʒi shee n yi Yani Dabari chaŋ dini pa be shɛli ŋɔ, o daa paa la '''Gbengberi''' ka bɛ pun ʒi ni, ka ʒɛmana kura mi ba **[[Laabansi]]** bee Laribaŋa ka di nyɛla Laribaawa ka bɛ chilim boli shɛm maa. Lala niriba ŋɔ daa nyɛla Musulum nima ni ban nyɛ nyɛbili n-ti Kamshe-Naa saha ŋɔ. Laabansi ŋɔ toondana, **Kamshe-Naa Mahamuru Zangina** n-daa lɛbi ŋun saɣisiri **Naa Tituɣiri** shii ni. 

Bɛhi shɛli din daa be Naa Tituɣiri mini **[[Kamshe-Naa]]** n daa chɛ ka Naa Tituɣiri bɔli o bidibsi ayi Kamshe Naa kpibu nyaaŋa; din nyɛ Laagbandan Zangina nti pahi Yaan-Na so ŋun pahiri pishi ayika nti **Dagbaŋ,** **Naa Zangina.** Kambarinsi taɣinamsi n pa nyɛ Kambala-Yili zuŋɔ la n daa kana ti pahi Kamshe Naa zuɣu. Wangarinsi Limama ban bɛ **[[Sabali]]** doli nyaaŋa, ka pahigu **[[Yidan-Moli]]** mini o niriba. 

Lala musulinsi Afanima kpɛbu na n dalim piligu taɣibu pam **Dagbamba** yɛli maana ni. 

## '''Damba Chuɣu Nya Naba Zani'''

Hali Naa Zuu Tituɣiri ni daa saɣiti Damba chuɣu wabu, o daa bi garigi di yɛltɔɣa, Dagbamba daa bi mi di yɛla. Kpamba bɛla ka Afanima ŋɔ daa yi gahiri nuu booni ka Dagbaŋ niriba baɣa ka lala yɛli palli ŋɔ ni, dama bɛ daa ka niŋsim shɛli chuɣu ŋɔ puhibu ni.

Naa Tituɣiri ni daa zaŋ o nuu dihi buɣa tiŋa, ka Naa Zaɣili deei Dagbaŋ, adiini chuɣu daa na ka milinsi Dagbaŋ. 

'''Naa Zaɣili''' kpibu nyaaŋa, '''Naa Zokuli''' ndaa lɛbi Yaan-Naa ka daa bi tooi ʒini Dagbaŋ dama o daa kpuɣila napɔŋ, ka bi lahi labina. Damba chuɣu daa bi nani '''Naa Gungobili''' gba ʒɛmani. Din zuɣu di tu ni tiri wuhi saha ŋɔ, Damba chuɣu Naa Tituɣiri saha zaŋ na hali ni Naa Gungobili daa nyɛla maaligu din niŋdi yim Damba goli biɛɣu piiya ni yini. Kaya mini ta'ada daa bi kpɛri chuɣu ŋɔ puhibu ni, din zuɣu di daa kuli nyɛla musulinsi chuɣu ka bɛ puhiri bɛ yinsi. 

Damba chuɣu nyɛla naba zani **Naa Zangina** ni lee **Yaan-Naa**. **Naa Zangina** nyɛla Naa so ŋun daa niŋ kpaŋmaŋa ni bɛ dee adiini palli din mali neesim. **Naa Zangina** ʒɛmani ka tuuli Jiŋli mɛ **[[Yendi]]** ka Damba chuɣu labi neei. **Naa Zangina** ʒɛmani Damba chuɣu daa dii bi nyɛ naba zani viɛnyɛla, fashee '''Naa Gariba''' I ʒɛmani. 

## '''Di Wabu'''
Damba n-nyɛ **Dagbamba** chuɣu din pahiri ayi yuuni puuni. Chuɣu ŋɔ nyɛla chuɣu shɛli niriba pam ni dari neen'pala mini pina, dama sokam bɔri mi ni o yɛ sitira viɛla o yiko tariga. Dabba yɛri la sitira shɛŋa din mali kamanima, nuu wuɣibu '''binŋmahi''' din n-nyɛ waa dini, ka paɣaba gba yɛ tan' maŋa, din nyɛ nuuni wuɣibu, ka zaŋ tani n-lo bɛ shɛhi ni ka yɛ laɣ’ kara cheeni nima, bansi ni nyingokoriti. Damba wabu pula bu nahi zuɣu Damba goli yi kuli yi.

Lala pubu maa m-bɔŋɔ:

**1**. **Shinkaafa Gahimbu**

'''Shinkaafa''' gahimbu nyɛla niŋsim din gahim di ko Damba chuɣu puhibu Dagbaŋ. Shinkaafa gahimbu nyɛla buyi zuɣu, bɛ gahindi shɛli pɔi ni Somo Damba ka lahi gahindi shɛli pɔi ni Naa Damba. 

Tuuli shinkaafa gahimbu niŋdi la asiba Somo Damba dazɔhigu dali.i **Yidan Moli** n-yɛn deei shinkaafa shɛli Yidan Gorma ni ko n-kpuɣi nti ti **Ndan Yaan-Naa** o yiŋa. 

Taarihi puuni,  shinkaafa gahimbu kpela Damba chuɣu wabu ni **Naa Gariba** I ʒɛmani ka di nyɛ Yidan Moli n pilli. Moli ŋɔ (Mo'doo) tuuli daa ʒini mi ni Kam she-Naa pɔi ka naai yi chaŋ ti ʒini pumpoŋɔ ti mi shɛli Moli-Yili. Bɛni daa zaŋ shinkaafa bindirigu wuhi Dagbaŋ. Di daliri n-chɛ ka Dagbamba booni li Mo'chi( Mohi za). 

Yidan-Moli n daa yɛli Naa Gariba I ni o chɛ ka o zaŋ bindiri palli kpehi Damba chuɣu ni. 

**Shinkaafa** ŋɔ daa nyɛla Yidan-Kormoli ni kora n zaŋ tim Yendi ni bɛ ti zaŋ puhi Damba chuɣu. Dagbamba daa bi mi bɛ ni gbaari li shɛm, ka Yidan-Moli laɣim afanima ni bɛ ti mali shinkaafa ka bɛ zaŋ puhi Damba chuɣu ka gahindi kuɣa mini bingalima. Niŋsim n-dɔɣi tini ba mi shɛli saha ŋɔ "Shinkaafa Gahimbu". Yidan-Moli na kuli nyɛla ŋun gahinda shinkaafa nti pahi Afanima shɛba ni Nayili Kpamba Gbewaa yiŋa 

**2. Binchɛra Damba** 

Binchera Damba ŋɔ nyɛla bɛ ni wari wa' shɛli n-guhiri Damba maŋmaŋa. Damba goli yi kuli zani m mali hali ni o biɛɣu pia ŋɔ ka bɛ booni binchera damba. Ŋa puuni, a nyarimi ka paɣisara ni nachimba laɣindi nayili n ti bɔhindi waa wabu m maani shili guhiri Damba maa nimmɔhi saha. Goli maa yi kuli yi hali ni o biɛɣu pia dali n-nyɛ binchɛra Damba maa. Lala saha ŋɔ ka bɛ mali bɔhindi Damba wabu mini di yila.  

Binchera Damba ŋɔ biɛɣu pia (10) dali nayili kpamba laɣindi la nayili zɔŋni n ti gahim '''shinkaafa''' n naan yi biɛɣu n wa somo Damba (Damba tooni).

**3. Somo Damba (Damba tooni)**

Somo-Damba n-nyɛ Damba tuuli. Di warila goli biɛɣu pia ni yini (11) dali. Di puhiri mi jɛndir**i [[Anabi Mahamaru]]** dɔɣim dabisili.

Lala damba ŋɔ nyaaŋa ka nayili kpamba lan yɛn laɣim nayili zɔŋni n ti gahim shinkaafa biɛɣu pia ni ayɔbu (16) dali n kaai biɛɣu naa Damba.

**4. Naa Damba**

**Naa Damba** nyɛla din kanna biɛɣu pinaayopɔin (17) dali Damba goli ni. Naa Damba n-nyɛ Damba wabu puuni din mali yaa pam n-gari Binchɛra Damba, Somo Damba n-ti pahi Damba Biɛlikulisi.

**Naa Damba** puuni ka wahi wabu, nachiinsi dibu, n ti pahi di ka nyu be. Sokam bɔrimi ni o chaŋ Naa Damba ni n-ti nya chaŋgam ni waŋgam.

**5. ''Bɛlikulisi***

Damba Bɛlikulisi n-nyɛ Damba wabu kpalinkpaa. Din warila Naa Damba yi wa n-neei biɛɣu pishi ayi ka (18) . Damba Bɛlikulisi ni bɛ yiini yila m-paɣiri Naawuni, yaannima, nanima, kpiimba, n-ti pahi ninvuɣ' gahinda. Dabisili ŋɔ n-nyɛ dabisili shɛli salo ni mali ti kali niɛma n-tooi dihiri bɛ maŋa nachiinsi.

== *'Di Anfaani nima** ==
* Di kpaŋsiri suhudoo ni naŋgbanyini taba sunsuuni.
* Di kpaŋsiri ti kali.
* Di vari lɛbigimsim n-tiri tiŋgbaŋ
* Di duhiri ti biɛhigu dariza.
* Di che ka ti baŋdi ti kali.
* Di laɣindi salo nangbanyini.
* Di che ka Dagbandabba bori maliŋ tiri bɛ wuna di saha maa.
* Di tiri lunsi liɣiri.
* Di sɔŋsiri ka dakoya nyari paɣaba.
* Di che ka ti wumdi biɛhigu nyaɣisim.
* Di che ka ti nyari zonima.
* Di che ka ti baŋdi taba.
* Di duhiri ti kaya ni taɣada zuɣusaa.
* Di tiri baŋ kohiri kaya ni taɣada niɛma daa. 
* Di che ka daabilim tiri tooni, do mini binŋmahi nyɛla bipola ni bipuɣinsi zaa ni dari ni nachiinsi.

==**Kundivihira'''==