open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Odambae chuɣu

**Odambae chuɣu** nyɛla chuɣu shɛli na nim baŋ bɛ nkusukun ni saltpond din bɛ central region yaɣli nim ni puhiri shɛli korsah di nyɛla bɛ yila chuɣu din puhiri alizumma dali silimin goli August bɛɣ pihita dali

## Di ni pili shɛm

## Di anfaani

## Kundivihira
Kwafie

**Kwafie chuɣu** nyɛla chuɣu shɛli wenchi Nanima mini bi mulchi ni puhiri chuɣu shɛli.

## Di ni pili shɛli.

## Di anfaani.

## Kundivihira.
Feok chuɣu

**Feok chuɣu** nyɛla chuɣu shɛli builsa nima ni puhira, bɛ nanima mini bɛ niribia n-puhirili. di puhirila sandema builsa din be ti tudu ŋɔ nala ka bɛ lahi pahi Upper East yagili din be Ghana ŋɔ la

## Di ni pili shɛm

## Di anfaani

## Kundivihira
Ma

thumb|Mother image
Ma nyɛla paɣa ŋun dɔɣi bia. 

## Hachinima din biɛ Ma zuɣu
Hachinima din be Ma zuɣu shɛŋa n-nyɛ;

Dundɔŋ gulibu : Ma n-nyɛ ninvuɣ' so ŋun su dundɔŋ tuma pam. Ŋuni kooni saɣiri ka duɣira.
# Bia yolibu: Ma n-nyɛ ŋun yuuni o bihi biɛri' suŋ zuɣu n gari sokam.
#Yidaan Paɣitali: Ma n-nyɛ ŋun duɣiri bindirigu dundɔŋ puuni ka Ba mini bihi zaa dira.
#Ma n-nyɛ ninvuɣ' so ŋun kpaŋsiri jilima o bihi ni dama ŋuni ka bi tabi n-gari bɛ Ba
#
#
#
#
#

## Kundivihira
Gologo chʋɣʋ

**Gologo chʋɣ**ʋ nyɛla chuɣu shɛli frafranima ban  be Upper East Boliga yaɣilinima ni puhiri shɛli.

## Dini pili shɛm

## Di Daanfaani

## Kundi vihira
Kpini chʋɣʋ

**Kpini Chuɣu** nyɛla chʋɣʋ shɛli dagbamba ni puhiri yuuni kam puli ni ka niŋ di suhupiɛlli ka puhiri tabi ni ti yuun pal li.

## Din pili shɛm

## Di anfaani
1. Di tiriti suhupiɛlli
2. Di kpaŋsiri ti kaya ni taada
3. Di kpaŋsiri mabiligu
4.Di lahi laɣim di dɔɣim nangbanyini

## Kundi vihira
Shinkaafa chuɣu

Shinkaafa Chuɣu nyela Akan (Adaanima)ban be Volta kuligiduli nim Chuɣu Akpafu yiŋa.

Di ni pili sham. 

Di Anfaani. 

## Kundi vihira.
Gbanzaba

Gbanzaba nyɛla ninvuɣ'so ŋun tumdi gbanzab' tuma. Gbanzab'nim n n-ye ban maani ti namdanim mini ti baagi nima.

Gbanzaba yi da gbaŋ, o bɔrila nolɔɣukamli mini yɔɣuli n-so gbaŋ maa, ka naan yi tooi kom niŋ lɔɣu ni n-zaŋ gbaŋ maa lɔhi. O yi yɛn lɔhi li, o buɣirilila tampilim ka naan yi zaŋ li lɔhi. Zaawuni ka bɛ lɔhiri li ka yaari li asibaasi, m-bo dɔɣu zaŋ li  pa di zuɣu n-so.

## Di Piligu

## Di Anfaani:

a.

## Kundivihira
Rice chʋɣʋ

**Rice chʋɣʋ** di nyɛla chʋɣʋ shɛli dini puhiri yuuni puuni bindira kpiɣibʋ saha. Naanima mini bi mulichɛ ban be Akpafu din be Oti region yaɣili.

## Din pili shɛm

## Di anfaani

# di nyɛla chʋɣʋ shɛli din tiri ti saha zaŋ cheŋ yuuni giligibu polo.

## Kundu vihira
Agbamevo chuɣu

**Agbamevo chuɣu**, bɛ ni lanbooni shɛli kantɛ chuɣu la nyɛla chuɣu shɛli Agotime nanim mini bɛ niribi ni puhira

## Di ni pili shɛm

## Di anfaani

## Kundivihira
Mole-Dagbani

**Mole-Dagbani** nyɛla Naa Gbewaa zuliya bali' shɛŋa n-laɣim Ghana puuni. Yaɣi' shɛŋa bala ŋɔ ni be n-nyɛ Northern region, Upper East region ni Upper West region. Bala maa nyɛ Mamprusi, Mossi, Dagbamba, Nanumba ni Gonja.  

## Kundivihira
Agadevi chuɣu

**Agadevi chuɣu** nyɛla chuɣu shɛli Afadjato South District din bɛ volta kuligi duli la nim ni puhira.

## Di ni pili shɛm

## Di anfaani

## Kundivira
Akwantutenten chuɣu

**Akwantuntenten chuɣu** nyɛla chuɣu shɛli worawora din bɛ Jasikan la bɛ nanim mini bɛ niribi n puhirili di bɛla volta kuligu duli polo

## Di ni pili shɛm

## Di anfaani

## Kundivihira
Amu chuɣu

**Amu chuɣu** bɛ ni lan booni shɛli shinkaafa chuɣu la nyɛla chuɣu shɛli Vane nanim mini bɛ niribi ni puhira. Vane nyɛla tiŋ' zuɣu din nyɛ din be volta kuligi duli polo. Di nyɛla din be Ho West District yaɣili din be Volta Region, Ghana la. Di tooi puhirila bahigu bakɔi shɛli din kanna silimiin-goli November zaŋ chaŋ Silimiin-goli December puuni. Ninvuɣu shɛba gba nyabu puuni bɛ yɛliya ni di puhirila silimiin-goli September bee silimiin-goli October.

## Di ni pili shɛm

## Di puhibu
Lala chuɣu maa puhibu puuni suhupiɛlli maa ka zaŋ buɣisi dama lunsi ŋmɛbu, waa wabu, ni yila yilibu nyɛla din kuli nyɛ yoli di puuni.

## Di anfaani
Lala chuɣu maa puhirimi dalinda bee m-puhiri ka paɣiri ni kpuɣiri shɛli bɛ ni tooi kpuɣi shinkaafa ʒiɛhi la, ka mani di yuli maa ni pun wuhi shɛm. Niriba maa shɛba yɛliya ni bɛ nyɛla ban yi Ahanta yɛɣili din be Western Region la ka daa tuhi tɔbu dee tingbani shɛli bɛ ni yi pa ʒiya zuŋɔ ŋɔ.

## Kundivihira
Dipo chuɣi

Dipo chuɣu nyɛla chuɣu shɛli Krobonima ni puhira, di nyɛla chuɣu shɛli bɛ paɣasara ban na zɛi dabba chuɣu.

## Di ni pili shɛm

## Di anfaani

## Kundivihira
Agimagonu chuɣu

**Ayimagonu** chuɣu nyɛla chuɣu shɛli Dofor nanima mini bɛ niriba ni puhira bɛ tiŋa maa miri la Tongo North District.

## Di ni puhiri shɛm
Di puhibu saha, sokam yɛn laɣim mi na n-ti pahi yaɣili maa nanima zaa. Tuuli, bɛ na yɛn bahila kɔm pɔi, Ka Naa kam Ŋun kana yɛn Ʒila o nam bɔbiri zuɣu.

## Di anfaani

## Kundivihira
Sasadu chuɣu

**Sasadu chuɣu** nyɛla chuɣu shɛli Sasadu nanim mini bɛ niribi ni puhira. Tinshɛŋɔ Bangba lan puhirili nyɛ Alavanyo.Afrofu.Saviefe ni Sovie.

## Di ni pili shɛm

## Di anfaani

## Kundivihira
Asogli Yam chuɣu

**Asogli Yam chuɣu** nyɛla chuɣu shɛli Asogli din bɛ Ho bɛ ni lan bɔɔni shɛli volta kuligu duli la nim ni puhiri shɛli.

## Di ni pili shɛm

## Di anfaani

## Kundivihira
Atu- Ho-Akye chuɣu

Atu -Ho-Akye chuɣu nyɛla chuɣu shɛli ejisu nima ban bɛ Ghana Ashanti Region yaɣli nim Ni puhiri shɛli

## Dini pilishɛm

## Di anfaani

## Kunduvihira
Edina Buronga chuɣu

**Edina Burongu chuɣu** nyɛla chuɣu shɛli Elmina nanima mini bɛ niriba ni puhira.

## Di pili shɛm.

## Di anfaani.

## Kundivihira
Tenghana chuɣu

**Tenghana chuɣu**, nyɛla chuɣu shɛli Tongo nim ni puhira

## Di ni pili shɛm

## Di anfaani

## Kundivihira
Wilaa chuɣu

**wilaa chuɣu**, nyɛla chuɣu shɛli Takpo nanim mini bɛ niribi ni puhira Takpo bɛla Nadwli yagli.

## Di anfaani

## Di pili shɛm

## Kundivihira
Yaa Asantewa chuɣu

Yaa Asantewaa chuɣu nyɛla chuɣu shɛli Ejisu nim ni puhira. Kanbontin polo.

## Di puhiri shɛm.
Di puhibu ni, yagli maa namim zaa yan lagim mi chisimam n ti pahi bɛ Na-zuɣu ŋun ʒi Ejisu la.

## Di anfaani.
Saha ŋɔ ka bɛ mali teeri Yaa Asantewa ŋun daa zali yuli la yɛla.

## Kundivihira
Fao chuɣu

**Fao chuɣu** nyɛla chuɣu shɛli Nanim mini bɛ niribi ban bɛ Navrongo ni puhira.

## Di ni pili shɛm.

## Di anfaani.

## Kundivihira
Adaakoya chuɣu

**Adaakoya chuɣu** nyɛla chuɣu shɛli bɛ ni puhiri yuuni kam puli ni ka ban Nanim mini bɛ mulichi zaa sa wuhiri supiili ban nyɛ Gurunsi la bɛ Bolgatanga ni Zuarun nima banin npuhiri adaakoya chuɣu.

## Di ni Puhiri ShƐm
Di puhibu saha, zama kuli lagindimi Ʒiizaa ka di kuli nyƐla dari dibu ni tiŊgbana malbu.

## Di ni pili shɛm.

## Di anfaani.
1.di dali ma yee tipayi ka mali taɣira yali kuura .

2.di dali ma ka ti mali ban di taba.

## Kundivihira
Kuure chuɣu

**Kuure chuɣu** nyɛla chuɣu shɛli Namim mini bɛ niribi baŋ bɛ Zaare ni puhira. Bɛ nyɛla machɛlinima

## Di ni pili shɛm

## Di anfaani

## Kundivihira
Dipo chuɣu

Dipo Chuɣu,nyɛla chuɣu shali din niŋ bayana Ghana luɣu shali bɛn booni Manya ni Yilo Krobo, odumase ni Somanya kadi bɛ Eastern region.

Bɛ lahi boonilila paɣ'talini kpɛbu, Ka bi niŋdili ni paɣ'Sara ban pili bi paɣ'tali nyɛbu.Din yan zaŋba kpɛ paɣ'tali puuni.Ka bi mali dihitabili ni bipuɣinŋgi ŋun tooi niŋ dagɔ niya, n tooi di nasara dipuuni pɔi ka doo naan yi shihi o.ka lahi lɛbi paɣ'maŋli. 

## Dini pili shɛm

## Di Anfaani

## Kundivihira
Kwafie chʋɣʋ

**Kwafie chʋɣʋ** di nyɛla chʋɣʋ shɛli bi ni puhira yuuni kampole ka ti naan meni o niraba.

## Dini Pili Shɛm

## Di Anfaani

## Kundivihira
Kalibi chuɣu

**Kalibi chuɣu** nyɛla sankana din bɛ upper west region nadowli kaleo district nanim mini be niriba chuɣu.

## Chuɣu maa ni puhiri shƐm
ChuƔu maa puhibu saha, sokam kuli diri la dari, ka ye kaya ni ta aada nema. BƐ diri dari gba, ka bindira be yoli.

## Di ni pili shɛm

## Di anfaani

## Kundivihira
Apatwa chuɣu

**Apatwa Chuɣu** nyɛla nanima mini niriba ban be Dixcove din miri Busua din be Western Region, Ghana tingbani ni ni puhiri shɛli yuuni kam. Di too puhirila silimmingoli August yuuni puuni.

## Di ni pili shɛm

## Di anfaani

## Kundivihira
Daa Chuɣʋ

Daa chuɣʋ nyɛla yuuni palli chuɣʋ Talensi din be tudu wulin puhili yaɣili nima ni puhira. Ban kuli jɛndi puhirili n-nyɛ Baare mini Tong nayirinima. Silimin' golli October ni ka chuɣʋ ŋɔ tooi puhira. 

## Di Anfaani.
Daa chuɣʋ nyɛla chuɣʋ shɛli Talensi yaɣili nima ni mali paɣiri Naawuni mini bi yaannima ni bɛ ni ko n-kpuɣi shɛm. Di lahi che ka tiŋ'  bihi ban yi yaɣili maa na ka go ti be yaɣ' shɛŋa zaa nyɛla ban kun' na, n-ti pahiri gbaari ka lebgimsim kan' na bi yaɣili maa.

## Kundivihira
Bagri chuɣu

**Bagri chuɣu** di nyɛla chuɣu shɛli bɛ ni puhira ka wuhira suhupiɛlli ka dira dari. Nanima mini bɛ mulichi zaa wuhira suhupiɛlli din dali maa ka bindira yam luɣuili kam n-ti pahi bin nyura. Tiŋa shɛŋa ban puhiri li n nyɛ Jirapa, Lawra n ti pahi Nandom din be Upper West Region yaɣili.

## Di anfaani
Di nyɛla chuɣu shɛli bɛ ni puhira ka di chɛ ka ban di ka puhiri taaba ni ti yuun' palli ka yɛri kali nɛma.

## Kundivihira
Sometutuza chuɣu

**Sometutuza chuɣu** nyɛla chuɣu shɛli din nyɛ bindira kpigbu chuɣu ka Agbozume din bɛ Kate la ka bɛ nanim mini bɛ niribi puhirili di bɛla Volta kuligi duli polo .

## Di pili shɛm

## Di daafaani

## Kundivihira
Gbidukorza chuɣu

**Gbidukorza chuɣu** nyɛla chuɣu shɛli Gbi nanim mini bɛ niribi ni puhira, Gbi bɛla Volta kuligi duli.

## Dini pili shɛm

## Di afaani

## Kundivihira
Eguadoto chuɣu

**Eguodoto chuɣu** nyɛla chuɣu shɛli fante nanima mini bɛ niribi ni puhira

## Di ni pili shɛm

## Di daafaani

## Kundivihira
Ahumkan chuɣu

**Ahumkan chuɣu** nyɛla chuɣu shɛli Kibi nanim mini biniribi ni puhira

### ChuƔu ŊƆ ni puhiri shƐm
ChuƔu ŊƆ saha sokam yarila kali ni ta aada situra ka di-ka-nyu ŊƆ bu lugli kam. Wahi ni yila Gba kuli yan deela Ʒii zaa.

## Di ni pili shɛm

## Di anfaani

## Kundivihira
Bombei chuɣu

**Bombei chuɣu** nyɛla chuɣu shɛli Ekyem Kofi yaɣali nanim mini bi niribi ni puhiri yuuni kam.

## Din pili shɛm

## Di anfaani

## Kundivihira
Yaa Asantewaa chuɣʋ

**Yaa Asantewaa chuɣu** nyɛla chuɣu shɛli Ejisu nanima mini bɛ niriba ni puhira.

## Anfaani

## Kundivihira
Inkronu chuɣu

**Inkronu chuɣu** nyɛla sopomu din miri shama din bɛ western region nim chuɣu

## Di ni pili shɛm

## Di anfaani

## Kundivihira
Apiba chuɣu

**Apiba chuɣu** nyɛla chuɣu shɛli bɛ ni puhira yuuni ni kam polo ni ka bɛ nanima mini bɛ mulichi zaa wuhiri supiɛlli. Lala chuɣu ŋɔ ni puhiri shɛli polo ka bɛ booni Senya Beraku yaɣili.

## Di ni pili shɛm

## Di anfaani
Di nyɛla chuɣu shɛli bɛ ni mali baŋdi taaba ka wuhiri supiɛlli n-diri dari ka yahiri kali maa chiha ni nyɛ shɛli.

## Kundivihira
Zumbenti chuɣu

**Zumbenti chuɣu** nyɛla chuɣu shɛli Kaleo din bɛ Nadowli la nanim mini bi niribi ni puhirI shɛli Kaleo bɛla Wa bobili maa.

## Di ni puhiri shƐm
Di puhibu saha, bindira ni bin-nyu kuli nyƐla yoli n ti sokam. Din saha ani nyƐ ka tiŊbihi kuli bobi ka che nyƐhi, ni bƐ kaya ni ta'ada bobri.

## Di ni pili shɛm.

## Di daafaani

## Kundivihira
Sungweh chuɣu

Di nyɛla chuɣu shɛli sampa _Jaman nanima mini biniriba ni puhiri shɛli Yuuni kam.

## Din pilishɛm

## Di Daanfaani

## Di vihig
Daa chʋɣʋ

**Daa chuɣu** di nyɛla chuɣu shɛli din puuhiri yuuni puuni Nanim mini bɛ mulichi zaa ni yirina ti puhiri chuɣu shɛli talensi yaɣili tiŋgbani ŋɔ ni bin booni upper East region Ghana ŋɔ la.

## Anfaani
# Di che ka ti teeri ti yuuma giligibu
# Di tiriti suhupiɛli ti biɛhigu ni

## Kundivihira
Kente chuɣu

**Kente Chuɣu** nyɛla Bonwire nim ban be Ejisu-Juaben district, Ashanti region, Ghana, yagli la ni puhiri chuɣu shɛli bɛ yiti Kpugi bindira

## Dini puhiri shɛm
Di niiya nyɛla ni di duhi Kente yuli ni di nambu daliri maa, tiŋ yuli booni Bonwire tiŋgbanni. Di puhibu saha, tiŋ maa zaa gobrila di chinchina ka che ban yan she di nema n ye.

## Di daanfaani
Daa chuɣu

Di nyɛla chuɣu shɛli Talensi nanimi mini biniriba ni puhiri shɛli yuunikam ni be Kali.

## Din pilishɛm.

## Di daanfaani.

## Di vihigu
Sabre chuɣu

**Sabre chuɣu** nyɛla chuɣu shɛli Lawra nanimi mini be niriba ni puhiri shɛli yuuni kam pulini .

## Din pilishɛm

## Di daanfaani

## Di vihigu
Kuuri chuɣu

**Kuure chuɣu** Nyɛla chuɣu shɛli Nanim mini bi niriba baŋ bɛ zaare ni puhiri shɛli.

## Di ni pili shɛm.

## Di anfaani.

## Kundivihira.
Paragbeile chuɣu

**Paragbeile chuɣu** Nyɛla chuɣu shɛli Tumu Nim bambɛ upper West Nanim mini bi niriba ni puhiri chuɣu shɛli.

## Di ni pili shɛm

## Di anfaani

## Kundivihira
Edina bronya chuɣu

**Edina bronya chuɣu** Nyɛla chuɣu shɛli central Region bambɛ Ghana Nanim mini bɛ niriba ni puhiri shɛli.

## Di ni pili shɛm.

## Di anfaani.

## Kundivihira.
Boaram chuɣu

**boaram chuɣu** nyɛla chuɣu shɛli talensi nanima mini by niriba ban bɛ Bongo Ghana Upper East Yaɣili nim ni puhiri shɛli.

## Dini pilishɛm

## Di Anfaani

## Kunduvihira
Yagle kuure chuɣu

**yagle kuure chuɣu** nyɛla chuɣu shɛli tindongsobligo nanima mini bɛ niriba ban bɛ bolgatanga din bɛ Ghana upper east yaɣli nim no puhiri shɛli .

## Dini pilishɛm

## Di Anfaani

## Kunduvihira
Gualla Chuɣu

**Gualla chuɣu** nyɛla chuɣu shɛli lambussie nanima mini bɛ niriba ban be Ghana Upper West yaɣli nim ni puhiri shɛli.

## Dini Pilishem

## Di Anfaani

## Kunduvihira
Fancy dress chuɣu

**Fancy dress chuɣu** nyɛla Winneba nima chuɣu ka bɛ puhiri li burinya goli kam yuuni puli ni. 

## Di ni pili shɛm

## Di anfaani

## Kundivihira
Kpalikpakpaza chuɣu

**Kpalikpakpaza chuɣu** nyɛla chuɣu shɛli din puhiri yuuni puuni goli bahigu n zaŋ ti kpalime nima ban be volta kuliga duli yaɣili

## Dini pili shɛm

## Di anfaani

## Kundivihira
Karimba

**Karimba** nyɛla bɛ ni lahi booni so shikuru karimba bee wuhira, o nyɛla ninvuɣ' so ŋun sɔŋdi shikurubihi ni bɛ nya baŋsim ni biɛri' suŋ. Sokam ni gbubi li shɛm nyɛla karimba tuma nyɛla sokam ni ni tooi tum shɛli (kamani a yi wuhi so o ni yɛn tooi niŋ binshɛli viɛnyala shɛm). Kamani tiŋgbani shɛŋa puuni, karimbanima tooi wuhiri bipola shikuru yiŋa ka di pala bɛ yɛn ʒinila shikuru duu puuni. Di kuli yɛn nyɛla bɛ yiŋ dundɔŋ ni ka bɛ yɛn bɔhinda. Tuun' shɛŋa gba puuni mali wuhibu pam ka di wuhiri ka bɔhimbu gba bɔhinda viɛnyɛla (kamani bipola tuma, pastor bee limam). Tingbani shɛŋa puuni wuhibu tooi zooya ka di nyɛla ninvuɣ' so ŋun bɔhim li kamani karimba n-tooi wuhiri shikuru bihi ka deeri yɔri. Sabbu ŋɔ nyɛla din zaɣa be karimba shɛba ban bɔhim karimba tali ni bɛ wuhiri ka deeri yɔri karimzɔndi puuni bee luɣ' shɛli bɔhimbu ni ni tooi bɔhim.

## Kundivihira
Shinkaafa chuɣɖ

Shinkaafa Chuɣu nyɛla Akpafu nima chuɣu yuuni kam puuni m-mali kpaŋsiri bɛ kaya taada.

## ''Dinipili sham.''
*Di anfaani.*

* Di kpaŋsiri kaya ni taada.
* Di tiri suhupiɛlli.
* Di laɣimdi simli ni daŋ

## ''Kundi vihira.''
Murtala Mohammed

**Ibrahim Murtala Mohammed** daa nyɛla bɛ ni daa dɔɣi so silimiin goli December biɛɣu pia ni anahi (14) dali, yuuni 1974. O daa nyɛla siyaasa nira ŋun be National Democratic Congress (NDC) bee lɛm paati puuni. O daa nyɛla daaGhana parliament jintɔri zaŋti Tamale Central yaɣili. O daa lahi nyɛla jintɔri kuro n ti Nanton Jintɔri tali yaɣili. O daa lahi nyɛla fukumsi kpambali paa kuro n ti lahabaya wuligibu yaɣili ni daabilim ni feera duri fukumsi kpambali pa' kuro yaɣili Ghana tingbani.

## O Shikuru baŋsim yaɣili
Muhammed Murtala daa chaŋla shikuru Ghana Senior High school (GHANASCO) din be Tamale la. O daa lahi nyɛla ŋun lahi bɔhim karimba tali baŋsim viɛnyɛla ka daa deei di shɛhira gbaŋ Tamale College of Education (TACE) din yuli daa na booni Tamale Training College (TATCO) ka di be Tamale la. O daa lahi nyɛla ŋun gbubi masters degree zaŋ kpa Development Planning and International Relations and Diplomacy ka di yina Kwame Nkurumah University of Science and Technology mini University of Ghana puuni.

## O siyaasa yaɣili

## O tuma

## O jintɔri yaɣili

## O kpaŋmaŋ pina

## O daa deeni yaɣili
Ibrahim Murtala nyɛla Musulumi ŋun mali Musulinsi baŋsim pam. O nyɛla ŋun niŋ amiliya ka dɔɣi bihi ata.

## Kundivihira
Jiŋlaa

**Jiŋlaa** nyɛla binshɛli musulin nima ni mali kpaŋsiri be aliwalla ka lahi mali n-paɣira jiŋli kɔm.be lahi mali n suri musulunsi kosuri balikam

## Kundivihira
Ŋmantambo

Kpamba ban be yɛlikura tooni mi ni nira ku tooi yɛli Ŋmantambo ka bi yɛli Shitɔbu yɛltɔɣa dama bɛ daa nyɛla mabito Naa. Dimbɔŋɔ maa zuɣu ka kpamba yɛri ni Nanumba mini Dagbamba nyɛla ŋmani ni di bɔɣili maa. Saha shɛli Na Shitɔbu ni daa zaŋ Yani kparigu n-ti o Zuu Nyaɣisi, di daa bi niŋ Ŋmantambo nyaɣisim amaa ka o daa leei niŋ suɣulo. Dagbankpamba ni yɛri ni "Ʒim bela puli ni ka bɛ tiri mari" la zuɣu. Ni Shitɔbu daa zaŋ o nuu n-tiri ka yɛli ni Ŋmantambo ni o chami n-ti ʒini o nuu zuɣu n-su Kpunkpaamba mini Nawulinima ban daa be ni. Daliri maa daa nyɛmi ni Ŋmantambo ku tooi ʒini Nyaɣisi tingbani maa ni ka o su o. Naa Ŋmantambo daa shiri wum n-ti Shitɔbu ka daa yiɣisi ni o nyaaŋa lu soli.

Ŋmantambo ni daa ʒini shɛli maa daa mali tam pa ka o kuli kɔri nyari bindira viɛnyɛliŋga. O yi daa yi ko n-kpuɣi bindira o yihirila Naa Nyaɣisi mini Naa Shitɔbu bindira ka lee boli ŋa kabira mini kawambira ka kpamba zaŋ ŋa chaŋ n-ti ti ba.

Uyuni kam ka Ŋmantambo daa yi niŋdi lala, ka yuun' shɛli bindira ŋɔ daa na bi chaŋ ka Yani kpamba ʒiya n-guhirili.

## Kundivihira
Boaram chʋɣʋ

**Boaram chuɣu** di nyɛla chuɣu shɛli dihiri yuuni talinsi yaɣili tiŋgbani ŋɔ ni bindira kpaɣ'bu saha chʋɣʋ ka nanim mini bi tiŋgbani muliche yirina ti kpaŋ siri kaya ni taɣada tiɛri bi yaanima yɛla Ghana ŋɔ Upper East region.

## Di ni pili shɛm

## Di anfaani
# Di che ka ti tiɛriti ti yaanim yɛla
# Di kpaŋ siri ti kaya ni taɣida

## Kundivihira
Eguadoto chʋɣʋ

**Eguadoto chʋɣʋ** di nyɛla chʋɣʋ shɛli be ni pʋhiri yʋʋni kam poli ni ka be nanim mini be mʋliche zaa sa wʋhiri sʋpilili ka diri dali ka wʋʋhi mini be kumda yʋʋmʋ lʋŋli kam ka mali tiira kali yaa shɛli polo ban puhiri chʋɣʋ nyɛ fantes ni gomoa ni ti paahi ajʋmako di zaa ni be yali shɛli polo nyɛ apam yali.

## Di anfaani
1.di nyɛla chʋɣʋ shɛli be mali tira yali kʋli yʋʋni kam.

## Kundivihira
Ayimagonu chuɣʋ

**Ayimagonu chuɣu**

## Bini Puhirili Shɛm
Ayimagonu chuɣu nyɛla yuun' palli chuɣu ka tiŋ yuli booni Dofor din' be Volta kuligi duli la, ka nanim' mini bi nirib' ni puhira shɛli.

## Di Anfaani

## Kundivihira
Kpabi

**Kpabi** nyɛla tiŋa din be Nanuŋ. Di nyɛla tiŋ' shɛli din miri Bimbilla. Tiŋa lahi ka di mini Bimbilla sunsuuni.
## Kundivihira
Gaŋguyili

**Gaŋguyili** nyɛla tiŋa din be Ghana Nanuŋ bɔbili. Tiŋa ŋɔ bela Bimbilla Naa sulinsi puuni ka di be Puusuɣa mini Kpabi sunsuuni. Ganguyili nyɛla sapashinnima tiŋa nti Bimbilla Naa kamani; Jilo, Puusuɣa, Buariyili, Chirifoyili, n-ti pahi Taali ni nyɛ sapashin' tinsi la. Lala zuɣu sapashin' nama ka bɛ dira.
## Kundivihira
Makayili

**Makayili** nyɛla tiŋa din be Ghana Tudo polo, Bimbilla bɔbili. Di bela Bimbilla mini Naya pal' daa zuɣu. Di mini Bimbilla nyɛla maali pinaayi. Tinsi anu n-be di mini Bimbilla sunsuuni. Bɔɣu Naa n-su Makayili.
Azerbaijan

Azerbaijan (UK: /ˌæzərbaɪˈdʒɑːn, -ˈdʒæz, US: /ˌɑːzərbaɪˈdʒɑːn, ˌæz-/;Azerbaijani: Azərbaycan [ɑːzæɾbɑjˈdʒɑn]), n-nyɛ Republic of Azerbaijan. Di nyɛla tiŋgbaŋ shɛli din ba daansi ni Eastern Europe ni Western Asia.

## Dini Pili Shɛm

## Taarihi

### Antiquity

### Sasanid Saha hali ni Safavid Saha

### Pumpɔŋɔ Taarihi

### Maŋsulunsi

### Heydar Aliyev, 1993 hali ni zuŋɔ

## Geography

### Landscape

### Biodiversity

## Gɔmnanti ni Siyaasa

### Tiŋgbaŋ maa ni sambanni biɛhigu

### Buɣibahi

### Tiŋgbaŋ maa Pubu-pubu

## Daabiligim

### Niɣilim buɣim ni Tiŋgbani Namtɛri

### Pukparilim

### Tiŋgbaŋ Ninliha shee

### Chandi ni Gɔrima gɔrima

### Tabibi baŋsim

## Demographics
### Ethnicity
### Bala
### Adiini
### Shikuru Baŋsim

## Kaya ni Ta'ada

### Yila ni Wahi

### Litiricha

### Nuuni Baŋsim

### Bindira

### Tandi Mɛbu

### Visual art

### Cinema

### Ninyula Kpanjɔɣu

### Azerbaijan Salinima Yiko

### Diɛma ni yiɣijam

### Lahi yulima

## Kundivihira
Tulim

Tulim nyɛla tingbani biisim yi ti yaɣi bin'zahindigu zuɣu bee ningbuna yi duɣi yaɣi. 

## Kundivihira
Kariwana

**Kariwana** nyɛla bin ʒi bee binwolli shɛli din zoori saa zuɣu ka bɛ kori li Dunia luɣili kam gbaai yihi Antartica. Kariwana kama nyɛla zaɣ'piɛlli mini zaɣ'dozim.

## Di daa Anfaani

# Di nyɛla bindirigu zaŋ ti daadama.
# Di Kɔbu tiriti Arizichi
#Ti mali di vari maa tiri ti binkɔbiri 
#Ti mali di kawaan gbana maa pobri dakuni

## Kariwana bindira
Bini zaŋ kariwana n maani bindira shɛŋa zooya pam, di dini n nyɛ;

Saɣim, Zimbiɛɣu, Koko, Dakunu, Moli, ni din pahi.

#

## 

Landkreis Rastatt-Mais-10-zwischen Oberbruch und Moos-2017-gje.jpg
Landkreis Rastatt-Mais-34-Wintersdorf-2017-gje.jpg
Landkreis Rastatt-Mais-53-Stollhofen-2013-gje.jpg
Landkreis Rastatt-Mais-89-2005-gje.jpg
Grauelsbaum-vertrockneter Mais-06-2005-gje.jpg
Beinheim-Maisspeicher-38-gje.jpg
Beinheim-Maisspeicher-30-gje.jpg
Beinheim-Maisspeicher-80-gje.jpg
Woman from small village peeling corn - Zambia.jpg


## Kundivihira
Bindirigu

**Bindirigu** nyɛla binshɛli ti ni dira bee n-nyuri li ka di tiri ti alaafee (Health). Bindirigu zooya ka di nyɛla tihi ni mɔri, binkobiri, binwɔla, binnɛma bee gala ka binnamda dira ka di tiri ba ningbuna ni yaa, kpam, kom, ʒim, ni din pahi pahi. Salinima zooya ka bɛ diri binʒi pam bi ʒilɛli ni. Ninsalinima ni binkobiri zaa malila bɛ ni diri bindirigu ni biɛhi shɛli, tɔ amaa bindirigu ŋɔ nyɛla din kperi bɛ noli ni ka naan sirigi puli ni n-ti wurim-wurim n-soŋ zoosim, gu ka taɣi dɔriti, alaafee (Health) kpaŋsibu ni din pahi.

Tɔhigu, binkɔbiri wumisibu, pukparilim ni kpatoontali n-nyɛ yɛli kpɛma din che ka salinima tooi be biɛhigu puuni ka dihiri bɛ mansi. Bindirigu nyɛla din ʒiri kaya ni taada pam ninsalinima ʒilɛli ni ka leegi ka di mirisiri bɛ toon'tibɔ dunia ŋɔ.

## Bindira Duɣibu Balibu

# **Chimbu:** Chimbu nyɛla bindirigu duɣibu soya puuni shɛli daadama ni mali n-duɣiri bindira. Di duɣirimi ka di nyɛla be yen zaŋ la bindirigu maa niŋ kpa tulli ni. Bindiri shɛŋa din chimdi n-nyɛ; nyuli, Bɔraadi, Nimdi, Shinkaafa, gala ni din pahi.
#
# **Waabu :** Bindir' shɛŋa bɛ ni waari n-nyɛ; Nimdi, Gala, shinkaafa, tuya ni din pahi.
#
#**Shabu :** Bindir' shɛŋa beni duɣira ka di nyɛla bɛ shari li mi n-nyɛ bindira kamani; nimdi, boroboro, Sima, kariwana, nyuli ni din pahi pahi.
#**Ŋɔbu:** Bindir' shɛŋa beni duɣira ka di nyɛla be ŋɔrilimi n-nyɛ bindira kamani; nimdi.
#**Nyɛligibu:** Di nyeligiri kpam ka zaŋdili n diri bindir shɛŋa kamani; shinkaafa,dakunu, waache ni dim pahi.
#**Monibu:** Tuo zaafi bee saɣim, bonku, dakunu ni kaafa ni shinkahi kpula ka di duɣira ka di nyɛla di mondilimi **.**

## Bindira Balibu
Bindira balibu nyɛla ʒii buyo pɔin, ŋan nim n-nyɛ;

# Ʒɛvarivari 
# Binwola 
# Nimdi 
# Bihim 
# Gala 
# Kariwana ni shinkahiti 
# Tuya ,salim tuya ni sima 
#
#

## Bindira Daa Anfaani

# Di tiri ti alaafee
# Di pahiri ti yaa
# Di pahiri ti niŋgbuna kom
#Di tiriti ningbuna ʒim 
#Di zoori ti ningbuna kobituɣa

## Kundivihira
Gilisiya

**Gilisiya** nyɛla tiŋa din be Nanuŋ, Bimbilla polo. Di bela Puusuɣa bɔbili zaŋ kpa Juonaayili yili polo. Gilisiya nima n-su gilisi ŋmɛbu Nanuŋ zaa.
## Kundivihira
Ponaayili

**Ponaayili** nyɛla tiŋ' kurili din be Nanuŋ. Kpamba yɛliya ni Ponaayili daa pun beni pɔi ka Naa Ŋmantambo naayi ti paana Nanuŋ. Di nyɛla tindan' tiŋa, Kpaŋdiɣili n-nyɛ tindana ka Ponaa mi nyɛ di naa. Nanuŋ polo paɣaba ni diri tiŋ' shɛŋa puuni yini n-nyɛ Ponaayili. Tiŋa ŋɔ ni kur' bina bi kpahiri taba.

## Taarihi

## Kundivihira
Bolli

**Bolli** nyɛla diɛma shɛli niriba ni bɔri shɛli pam. Di nyɛla niriba ni diɛmdi ka di nyɛla bi yɛn pirigila taba yaɣili ayi, ka yaɣili kam mali ninvuɣ'pia ni yini. Di ŋmeri mi ni daadam luɣili kam gbaayihi o nua, naɣila ŋun za laŋli ko n zaŋdi o nua. Bolli ŋmebu nyɛla diɛma shɛli din mali salo ba n ŋmeri ŋa ni ba n yuuni ŋa Dunia yili n gari diɛma kam.

## Wula Ka di ŋmera

## Di Zalisi : Zali shaga din be boli dema shee nye

## 1.So di zag o nuu shehirili
2. So bi Sherida ka tabigiri o kpee

3.zabli kadinni

## Di Daa Anfaani
#Di kpaŋsiri naŋgbanyini tabi sunsuuni
#Di tiri niriba ninyambo
#Di tiri arizichi
#Ditri Niri alaafe.

## Kundivihira
Brazil

**Brazil** nyɛla tiŋgbaŋ karili din be south America. Bɛ ni booni shɛli **Federative Republic of Brazil**, nyɛla tiŋgbani karili din be South America. Dini n-nyɛ dunia tiŋgbani din do bunu zuɣu tiŋgbani yɛliŋ polo ka nyɛ din do buyopɔin salo galisim polo, ka mali niriba miliyɔŋ kɔbiga ni pinaayi. Di nyɛla tiŋgbani din be tiŋgbana pishinaayɔbu laɣingu ni ka lahi nyɛ "Federal District," ka nyɛ yaɣili maa tiŋgbani zuɣu ni be shɛli, Brasília. Dini n-nyɛ tiŋgbani din salo galisi pam São Paulo, ka tiŋgbani din pa di zuɣu nyɛ Rio de Janeiro. Brazil nyɛla ban tɔɣisiri Portuguese balli ni galisi yaɣ' shɛli pam dunia nyaaŋa zuɣu ka lahi nyɛ tiŋgbani shɛli America yaɣili tiŋgbani shɛli Portuguese balli ni saɣiti ka mali tumdi tuma.     

## Kundivihira
Paris

**Paris** nyɛla tiŋ zuɣi ni tiŋ titali din be France. 


Paris-Assemblee nationale-104-Palais Bourbon nord-2017-gje.jpg|Palais Bourbon
Paris-Jardin des Plantes-102-Museum national d'histoire naturelle-2017-gje.jpg|Jardin des Plantes
Paris-Notre Dame-117b-Westfassade-Mittelportal-2017-gje.jpg|Notre Dame
Paris-Rue Descartes 39-118-Maison de Verlaine-2017-gje.jpg|Maison de Verlaine
Paris-Rue Mouffetard-116-Meeresfruechte-2017-gje.jpg|Marché à la Rue Mouffetard
Paris-Sorbonne-104-Chapelle Sainte-Ursule-2017-gje.jpg|Sorbonne Chapelle Sainte-Ursule
Paris-Tribunal correctionnel-104-Quai des Orfevres 34-2017-gje.jpg|Tribunal correctionnel
Paris-von Montmartre-122-p8-2017-gje.jpg|Vue depuis Montmartre


## Di salo

## Kundivihira
Baŋsim dunoli:Alaafei mini Tilahi

The following is originally from Wikipedia:WikiProject Medicine.

### Emergency medicine
List at Book:Emergency_medicine

### Brain, mind, and senses

### Neglected diseases

### Engineering

### Anatomy

### Den-tistry

### Cancer

### OBGYN/Peds

### Essen-tial meds and Drugs
*Complete list here http://www.who.int/medicines/publications/essen-tialmedicines/EML2015_8-May-15.pdf

## Kundivihira
Baŋsim dunoli:Saŋmarisi baŋsim

**E-Class**

**Saŋmarisi baŋsim** nyɛla baŋsim pariga din jɛndi Saŋmarisi ni yɛltɔɣi shɛŋa ŋa ni wuhira. Di piliya ka zuŋɔ tɔ amaa di daalifani naku yɛmila luɣili kam. Saŋmarisi baŋsim pilila laribaawanim ni. Dini ka bɛ mali vihiri binyɛra daalifaani mini di yeli beri zuɣu.

Yaha dagban ninkura yulindi saŋmarisi ka baŋdi saha ni paai shɛm yuŋ. Bekaali ŋmariga sɔŋdi ba ka bɛ baŋdi ni biɛɣʋ miri neebu.

## Kundivihira
Suhudoo

**Suhudoo** nyɛla yɛlivuhi ni tɔbu kalinsi daadama ni. Suhudoo chɛ ka mabiligu nyaɣisa, domi vɔrisa bee dabiɛma kani. Suhudoo nyɛla bin shɛli din tu bɔbu ka di tu ni sal'kam kpaŋsiri li o biɛhigu puuni, Suhudoo yi kani, biɛhigu gba nyaɣisim wumbu gba kani.

## Di Piligu

## Taarihi

## Laɣinsi ni Pin' Gahinda

### United Nations

### Pirinsi

### Tiŋgbaŋ Lingimanima

### League of Nations

### Olympic Games

### Nobel Peace Prize

### Rhodes, Fulbright and Schwarzman scholarships

### Gandhi Peace Prize

### Student Peace Prize

### Culture of Peace News Network

### Sydney Peace Prize

### Museums

## Adiini nim Tɛha Zaŋ chaŋ suhudoo Polo

### Musilinsi

### Asɔri

### Hinduism

### Buddhism

### Judaism

## Ninsalinima Teha

### Pacifism

### Inner peace, meditation and prayerfulness

### Satyagraha

### Yalikura

## Niriba Ni Bohim N-nyɛ Shɛli

### Balance of power

### Free trade, interdependence and globalization

### War game

### Socialism and managed capitalism

### Justice and wholeness

### International organization and law

### Trans-national solidarity

### Lyotard post-modernism

## Vihigu, Pɛbu ni Saha

### Peace and conflict studies

### Measurement and ranking

### Long periods

## Suhudoo balibu
Biɛhigu puuni, suhudoo pula buyi zuɣu: maŋpuuni suhudoo mini Kpaŋa suhudoo.

# **Maŋ puuni Suhudoo** ka shɛba boli li"Puuni suhudoo" nyɛla suhudoo shɛli din nyɛ yɛmbahiga bee suhuʒia. Di nyɛla biɛhi sheli din maha, soochi ni yɛmbahiga m biɛ hankali ni ka di nyɛla di yi niŋ ka wahala bee zuɣu damli kamani muɣisigu,biɛm,jɛlinsi ni tiɛhi biɛri kani.

#

#

## Di daa anfaani
# Di tahiri lɛbiginsim na ti biɛhigu ni.
# Di kpaŋsiri nangbanyini ti ʒilɛli ni.
# Di kpaŋsiri kɔhimma ni damma biɛhigu ni
#Di chɛ ka ti mali yur'lim taba sunsuuni.
#
#
#
#
#
#

#

## Suhudoo kalinsi barina nima
# Di labisiri ti bɔmma ni nyamma nyaaŋa
# Di tahiri barinanima na ti biɛhigu puuni
# Di wurindi zuliya biɛhigu mini bɛ zuliya taba sunsuuni 
# Di mɔŋdi ti salo lɛbiginsim ni toon'tibo

## Suhudoo Dabsili
Yuuni kam puuni Anduniya nima puhira Suhudoo-Dabisili chuɣu silmin'gɔli 21 September. Chuɣu ŋɔ puhibu daa nyɛla dunia laɣingu shɛli be ni boli United Nations General Assembly ni daa gbaai n zali yuuni 1981 ni di mali puhiri di chuɣu. Yuuni 2001, United Nations General Assembly maa daa yaa laɣim ya n labi gbaai ni ninvuɣ'shɛba bam be zaba zaba puuni ni tɔbu ni tuya ni be pahi suglo ka chɛ zaba zaba.

## kundivihira
Yɛlivuhi

**Yɛlivuhi** 
Din nyɛla biɛhigu puuni soochi zaŋ ti niriba ka che ka sokam tooi yɛri o tiɛha ni nyɛ shɛli biɛhigu puuni ka ka mugisigu.

## Kundivihira
Tarikpaa

Tarikpaa nyɛla Zuɣulana  kparibɔɣu ka o leera ka di be Savelugu Municipal Assembly, Northern Region, Ghana tiŋ gbaŋ ni.
Tarikpaa n-nyɛ tin' shɛli din pahiri ayi zuɣulana tinsi puuni.
## Taarihi

## Tarisi
Tarikkpaa dir la tarisi ni tiŋ' bɔbigu.

## Salima
Tarikpaa salima n-nyɛ " Laliyɔɣu yili".

## Di Nanima

## Di Shikuru
Tarikpaa malila shikuru din pili m mayaankalɛhi dini, bihi din nti pahi bikura shikuru, ka shikuru maa yuli booni "Tarikpaa M/A primary and Junior High school.

## Kundivihira
United Nations General Assembly

The United Nations General Assembly (UNGA) nyɛla United Nations laɣingu kpar'bɔɣ ŋan su gbaabu gbaabu. Dunia tinŋsi 193 m be laɣingu ŋɔ ni. Laɣingu ŋɔ gbaari la andunia yɛlmuɣisira ni be yan niŋ shɛm ka dunia biɛhigu chani viɛnyɛla.
alt=United Nations laɣingu Duu|center|thumb

## Kundivihira
Tiŋgbana Naŋgban Yini Laɣiŋgu

thumb|UN Laɣingu Flagi
**Tiŋgbana Naŋgban Yini Laɣiŋgu** bee **Yunaitid Neishins** (United Nations, UN) nyɛla dunia laɣingu shɛli beni kpa yuuni 1941.

## UN Kparibɔɣiri

## Kundivihira
Suɣulo

**Suɣulo** nyɛla ninsala niŋsim shɛli din nyɛ maa maŋa ka guhiri a ni bɔri bin binshegu.Vihigu wuhiya ka Psychologist Sarah Schnitker, di kamina ni ʒii buta: daadam sili suɣulo, biɛhigu tom soɣulo ni bomma soɣulo.

## Suɣulo Anfaani

# Di che ka niriba nyari bɛ ni bori shɛli.
# Di tahiri suhudoo na

## Suɣulo Nahingbana

## Suɣulo biɛhigu ni niriba

## Kundivihira
Iddrisu Adam

Alhaji **Iddrisu Adam** (bɛ mi o pam la Adam Yɔɣu) nyɛla ŋun daa nyɛ siyaasa nira n-yi Dagbaŋ na. O namin' nyɛ Tamale yaɣili diisi. Ŋuna n-lahi nyɛ na'so ŋun dir' tiŋ yuli booni Yɔɣu din be Tɔliŋ yaɣili la.

## Piligu
Alhaji Adam nyɛla bɛ ni dɔɣi so tiŋ yuli booni Yɔɣu; di zuɣu ka bɛ booni o Adam Yɔɣu maa.

## Shikuru Baŋsim
Alhaji daa pilila shikuru Yoggu L.A Primary School. 1958 ka o daa karim n-siɣisi nimaa ni ka daa tirisi n-chaŋ Tolon Middle Boarding School. 1968 ka o daa naai Tolon Middle maa.

O daa nyɛla ŋun bɔhim karimba tali E.P Training College din be Bimbilla la. 1979 yuuni, Alhaji Adam Yɔɣu daa lahi chaŋ Ajumako n-ti tuɣi o karim baŋsim bobu. Ni ka o daa karim n-dee First Class Diploma shahira gbaŋ.

Adam Yɔɣu daa lahi chaŋla University of Education din be Winneba la n-ti karim n-dee B. Ed English and Dagbani shahira gbaŋ 1996.

O daa lahi chaŋ n-ti karim n-dee M.Ed (Management) shahira gbaŋ University of Cape Coast 2003 yuuni.

## Tuma
Adam Yɔɣu nyɛla karimba kuro. O daa wuhila shikuru shɛli be Tamale ka di yuli booni Kalipohini Junior High School. Odaa wuhula ni yuma ashɛm ka bɛ daa tahi o Tamale Metro Education Office n-ti lee karachi kpɛm' ŋun su Ghana yɛlitɔɣa ni kaya ni taada (Ghanaian Language and Cultural Studies Coordinator). Din nyaanga, o tuma daa lahi tahi o Northern Region Eduction Office ka o ti lahi nyɛ lala yaɣili ŋɔ maa karachi kpɛma.

O namin nyɛ zuɣulana zaŋ ti Gushegu yaɣili karim baŋsim bomma tuma du' shɛli bɛ ni booni Ghana Education Service la yuuni 1996 zaŋ chaŋ 1998.

1999 hali ni 2000, Alhaji Adam n-daa nyɛ karimba kpɛma zaŋ ti Zabzugu Senior High School.

O nyɛla ŋun daa lahi be siyaasa ni; o namin nyɛ diisi zaŋ ti Tamale Metro Assembly Tingbani zuɣulan' kuro J.A Kufour gomnanti ni 2002 hali ni 2004.

ŋuna n-na nyɛ na'zuɣu zaŋ ti tiŋ yuli booni Yɔɣu din be Tɔliŋ yaɣili la.

O lahi nyɛla ŋun ŋma buku nima. Di shɛli n-nyɛ Traditional Dagbamba Marriage Forms And Customs".

## Siyaasa
Alhaji Adam nyɛla ŋun be Wobigu Paati Tudu yaɣili saawara maaniba ni. O namin nyɛ diisi zaŋ ti Tamale Metro Assembly Tingbani zuɣulan' kuro J. A. Kufour gomnanti ni.

## Buku Shɛŋa O Ni Sabi

O sabi buku ka boli li ni Traditional Dagbamba Marriage Forms And Customs. Waato, o daa sabila lala buku ŋɔ n-jɛndi paɣa kpuɣibo soya ni nyɛ shɛm Dagbamba kaya ni taɣada ni. Silimiin' goli October yuuni 2015 ka o daa ŋma lala buku ŋɔ.

## Kpaŋmaŋ Pina

## Kundivihira
Real Tamale United

**Real Tamale United (RTU)** nyɛla bolli diɛngɔɣu dundɔŋ n zani ti tudu yaɣili ŋɔ na.

## Taarihi
Real Tamale United RTU daa kpala yuuni 1976. Chairman Alhaji Adam H. (Progress) n-daa zani ka di kpali. Bi daa nyɛla ban yi Ghana Premier League ni yuuni 2013/14 n labi GN Ghana Division One League kompatisa ni. Bi daa yi ŋmerila bi bolli la Kaladan diɛma paaki lani hali ni yuuni 2008 ka bɛ daa taɣi chaŋ Aliu Mahama Sports Stadium (din daa nyɛ Tamale Sports Stadium) la ni.

Real Tamale United (RTU) nyɛla ban daa di nasara unity fc zuɣu din daa niɣ ka bi di pori ayi ka unity fc bi di shali Division One League Zone one la ni yuuni 2020/21 Season n kpɛ Ghana Premier League ni. RTU yiŋ paaki (Aliu Mahama Sports) yɛ din mali Zishahi 2100.

## Sɔŋsim

## Kpaŋmaŋa
**- Ghana Telecom Gala I** (1997- 98)

**- GN Bank Division One League l**

## Kpeen zuɣiri

## Kpaŋmaŋa CAF Kompatisa nima ni
**CAF CUP: 3 Appearance**

1992 - First Round

1996 - Disqualified in First Round

1998 - First Round

## Kundivihira
Ninsala

**Ninsala** nyɛla binnamda shɛba Naawuni ni nam ka bɛ yam n-gari binnamda kam ka mali haŋkali ni yɛm' golinga.

## Piligu

## Balibu

## Taarihi

## Daadam Biɛlim Kalinli Dunia Yaanga Zuɣu

## Kundivihira
Zupiligu

**Zupiligu** (Zipiligu/Zuɣupindigu) nyɛla ti ni zaŋdi shɛli mali pindi ti zuɣuri. Zupiligu nyɛla ti ni lahi pindi shɛli daliri nima pam zuɣu, di puuni shɛŋa n-nyɛ tulim bee maasim zuɣu, zama dali kamani kpariyɛli ni, bee suuna niŋbu shee, bee chuɣu puhibu ni, adiini zuɣu bee ti maŋ maŋa taɣibu. Ʒiɛmana din garila puuni zipiligu daa nyɛla din wuhiri daadam zaashee biɛhigu puuni. Linjimanima tuma puuni, zipiligu nyɛla din wuhiri tingbani shɛli puuni a ni yina, luɣushɛli a ni tumda, zaashee bee a kpamli ni nyɛ shɛli nam zuliya/nabia ni bee tarim n-nyɛ a. Pirinsi gba mali la bɛ zipilisi ka di yi di ko ka che zupili shɛŋa bankpalim maa ni pinda, ka bɛ yi nya a ni lala zupiligu maa bɛ nyɛla ban yɛn che ka zaligu di a. Zupili shɛŋa taɣiri ti mi. Di shɛhiranima n-nyɛ zupili shɛŋa din taɣiri tam' mɛriba ni pukpariba ka chɛri tulim mini kpahi din lurina zuɣisaa, linjimanima gba pindi zupili' shɛŋa din taɣiri ba ka chɛri dansi bɛ zuɣiri polo, wuntaŋ' zupilisi gba taɣiri ti ka chɛri wuntaŋa di ti kpɛri ti nini ni bee ti bɔɣusapima, naɣikpara bee piɛkpara gba zupiligu taɣiri o mi ka chɛri wuntaŋa ni saa bubu, ka zupili shɛŋa mi che ka ti tiba kuli maha bom sahakam. Zupilishɛŋa nyɛla din pinda ka di nyɛla laɣingu bee zama shɛli zuɣu, kamani Mulifu mini Molifee  ni zupilisaba, ka bɛ tooi pindi li zama ni bee laɣingu shɛli puuni bee yɛltɔɣi' shɛli din kpɛma puuni. Tuma zupili' shɛŋa nyɛla din bi pindi yiriŋ naɣila ban be lala tuma maa puuni, kamani alikaale nima zupiligu, linjimanima zupiligu, afa nima zupili' shɛŋa nti pahi na' shɛba zupila.

## Zupiligu balibu

# kpaankb'ga zupili
# Mulifu
# Molifee
# Naa yum ma (zupili Saba)

## Kundivihira
Chuɣu

**Chuɣu** nyɛla ti ni puhiri shɛli niŋdi suhupiɛlli. Di nyɛla ti ni puhuri shɛli teeri niŋsim gahindili shɛli din daa niŋ saha shɛli din gari.

## Kundivihira
Tɔbu

**Tɔbu** nyɛla zabili yi ti biɛ niriba bee tingbana sunsuuni.

## Taarihi

#
#
#
#

## Din tahiri Tɔbu na

# Zuliya tabi gaŋ'bu 
# Biɛm 
# Nangban kpema salo sunsuuni
# Tingbana sulinsi yilinima
# Namanama leebu ni

## Tɔbu balibu.
Tɔbu pula ʒii buta, din ni nyɛ;

## Di Barina

# Di tahiri fakari na
# Di diri salinima nyevuya
# Di vuri suhudoo biɛhigu ni bee tingbani
# Di yihiri salinima bi yanima 
#Di labisiri daabiligu nyaaŋa
#Di tari salinima bee tingbana yu biɛri

#

## Kundivihira
Salima (Gold)

**Salima** pahila ti ni gbiri yihiri binyɛri shɛŋa na tiŋgbanni. Di nyɛla kuɣ' shɛli din mali anfaani pam tum Dunia piligu. Di kom nahingbana nyɛla zaɣ' dozim. Ghana nyɛla tiŋgbani shɛli din mali salima ka di be tiŋbani maa yaga puuni pam.

## Tini Nyarili Shɛli

### Kom ni
Salima nyɛla ti ni tooi gbiri shɛli kom puuni, dama dunia puuni Salima pala din be yaɣa kam amaa ti zaa saɣiti ni ti ni tooi nya Salima kom puuni n-gbi.

### Tampima
Salima gbibu puuni, tampima puuni ka ti tooi nyari salima pam Dunia puuni. Tampima puuni ti tooi nyari Naawuni namatiɛri pam ka di pala Salima ko.

##### '''Salima anfaani'''

# Salima puuni ti tooi nyari arizichi.
# Ti tooi lahi mali salima pahiri ti di maga ni

## Kundivihira
Zahama Lahabali

Zahanli  nyela ninsala nima ni gbihiri n nyeri sheli bi gom puuni.

## Zahama Gbunni

Niri ni tooi zaham zahandi ka di mali gbunni. Lala zahama ŋɔ shɛŋa m-bɔŋɔ:

1. Niri yi zaham zahandi ka o kɔri pina, di wuhirimi ni o ni nya kuli bee o daŋ ni so ni kpi.

2. Niri yi zaham zahandi ka wahu bee baa kariti o, di wuhirimi ni dimli n-doli o maa.

3. A yi zaham zahandi ka shihi bee tabilakpihi dim a bee n-kariti a, di wuhirimi ni a nii ni bee doro ni gbaai a.

4. A yi zaham zahandi ka niri kpi, di wuhirimi ni o nyɛvuli ni pahi bee n-chaŋ tooni.

## Kundu Vihira
Saakpuli

thumb|Saakpuli slavery market center
**Saakpuli** nyɛla Dagbaŋ tiŋ kura puuni yini.

Di nyɛla Yaa Naa kparibogu.

Saakpuli nyɛla tiŋ shɛli dim bɛ Savelugu Municipality puuni.

## Din chɛ ka di yuli du
Saha shɛli din daa niŋ ka ti yaan nim daa dari ka kohiri daba la, saakpuli daa nyɛla daba datitali din bɛ dagbaŋ ŋɔ. Bi daa yi gbahi bee n da daba dagbaŋ tomo yaɣali ŋɔ bee Guruŋ tiŋa bee tiŋ zuɣu kara kaman waɣadugu bee Mali ni Niger saakpuli daba daa maa ni kabi yan zaŋ ba na piligu. Ka naa yi zaŋ ba chɛng salaga. Bi daa yi zaŋ ba na n ti yihi dab shɛbi ban mali alaafee ni yaa bi niŋ gbuŋ ni ka Naa yi zaŋ baŋ kpalim mi chɛng Salaga daba da shɛli din ndaa bɛni la n ti naa yi kohi
## Taarihi

## Tarisi

## Salima

## Di Nanima

## Di Shikuru

## Kundivihira
Adalchi

**Adalchi,** nyɛla hankali parigu, di nyɛla biɛhi shɛli niriba ni deeri shɛli ka di nyɛla bɛ simdi di mi, ni gbaabu shɛli din nyɛ din laɣindi " deebu"din beni zaŋ kpa yaɣi bobli ni,

## Kundivihira
Chibo

**Chibo** nyɛla bin sheɛli ti ni mali kuri ti bukaata nima. Ti mali chibo n-paɣiri ti nɛma ka lahi mali chibo n suri kom.

## Di balibu
1.Awobila

2.Bonkugbla

3.Silimeen chibo

4.Yoriba gblgbla

## Di Malibu

## Taarihi

## Kundivihira
Jinjam

**Jinjam** nyɛla sitirili ka ti sɔri li n-liriti ti zaɣim.

## Di Balibu
Jinjam mali balibu pam, di shɛŋa n-nyɛ

* Jinjam wɔɣinli
* Jinjam ŋmaahi

## Taarihi
Taarihi wuhiya ni Jinjam daa pili la chaana tiŋ-gban ni.

## Di Malibu

## Kundivihira
Saha

thumb|Time clock
**Saha** nyɛla zaamani shɛli ti ni zahindi ni sakensi, minti nima, hawa nima,chira ni yuma. Saha nye binshɛli din waligiri zaamana biɛhigu ni.

## Saha daafaani

# Di che ka ti tumdi tuma yomyom
#Di che ka ti mali zaɣa ni ti tuma
#Di soŋdi yihiri vunyaɣili ti koba ni.
#Di che kati mi jiŋni kam ni puhiri saha shɛli.
#Di che kati bori tuma saha shɛli tini ti ka tuma.

## Kundivihira
Naa Nyaɣisi

**Naa Nyaɣisi** daa nyɛla Naa Shitɔbu bi' so ŋun daa ŋmɛri tindaannima ka zaŋdi o bihi bee o bapirinima ʒiini la.O salima n-daa nyɛ tindaannima dabarizaana, tandɔɣu leei mɔɣili ka tankpaa lɛbi zoli. O nam dibu daa gbaala yuuni 1415 ti kpa 1432.

## O piligu

## O Nam dibu

## O bihi

## Kundivihira
Zahama

thumb|fishes

**Zahama** nyɛla Kom ni bin' nema. Bi mali malila paya paya, ka mali anfaani pam n-ti ninsalinima.

## Zahama gbahibu

## Zahama balibu

## Zahama daafaani

# Di gbahibu nyɛla tuma n ti ti.
# Di nyɛla din tiri ti bindirigu
# Di tiri ti ariziki

## Kundivihira
Anzilfa (Silver)

Anzilfa nyɛla kurKurugu diŋ mali anfaani Karen di ŋmahim gbaŋ velipam kalahi nyelisera pigpigu, ka siliminsi boondi li "Silver".
Binchɛratanga

**Binchɛratanga** nyɛla tiŋ' shɛli din be Nanuŋ. Di bela Naya mini Bimbilla pal' daa zuɣu. Niriba ban be tiŋa ŋɔ ni zoola pukparigu mini daabiligu. Dabba m-be pukparigu maa puuni ka paɣaba mi be daabiligu ni.

## Kundivihira
Bontanga puri

Bontanga nyala yagsheli beni kuri bendira Pam Kadi be kunbungu polo din be Northern Region. 

J.J.Rawlings,saha ka be daa gbe moi titali gu, ni di sogdi pukpariba ban be yagli gu zaa. 

## Taarihi
Silimin goli din nye November, 1983 yuni ka moili go daagbi. Gomnanti so ngun daa be namni nye Rawlins(NDC) party Lani. 

#### Anfaani

## Kundivira
Yɛlimaŋli

**Yɛlimaŋli** nyela yɛtɔɣa shɛli din lu n zahim bee n tam kanli zuɣu bɛihigu puuni. Di nyela din che ka ninsala mali jilma ʒilɛli puuni.

## Yɛlimaŋli anfaani nima

## Kundivihira
Chanshegu

**Chanshegu** nyɛla fɔŋ shɛli din be Tamale Metropolis suulinsi puuni.

## Taarihi

## Tarisi

## Salima

## Di Nanima

## Di Shikuru

## Kundivihira

## Di piligu

## Di Nanima Lahabaya

## Kundivira
Kom

**Kom** nyɛla bin' nyur' shɛli din mali dariza pam ka Naawuni sheeri ŋa na zuɣisaa n-tiri o daba ka bɛ nyuri ka mali alaafee ni yaa bɛ ningbuna ni. Tingbani ni nyɛla luɣishɛli ti ni lahi n nyari kom.

## Di Biɛhigu

# Kom ka ʒiawu
# Kom ka nahangban
# Kom nyaŋsim kutoɣi buɣisi
4.  Kom ka lama

## Di Anfani

# Kom tagiri ti ka chɛri kum
# Kom pahiri ti ningbuna alaafee
# Kom lahi tiri yaa.
# Kom lahi niŋ di ti bindira
# Ti mali kom n paɣri ti sitira
# Ti mali kom n duŋra
# Ti mali kom n maani bin nyura 
# Ti gbahiri zahima kom ni 
# Ti diri kom

## Kundivihira
Lamashaɣu

**Lamashaɣu** nyɛla fɔŋ m-be Tamale yaɣili. Lamashaɣu be la Ankara mini Kumahi soli zuɣu Tamali tiŋ'puuni.
## Di taarihi
## Kundivihira
Voggu kpalsogu

**voggu kpalsogu** nyɛla tiŋ shɛli din be Kumbuŋ yaɣili.

## Di Piligu

## Di daadam biɛligu

## Di tarisi

## Kundivihira
Tamale South Constituency

**Tamale South Constituency** nyɛla piibu-piibu yaɣ'shɛli din pahi Tamali jintɔri yaɣali la ni. Tamale south biɛla Tamali Municipal district din biɛ Northern Region yaɣliŋɔ Gana puuni.

## Kundivihira
Tamale Technical University

**Tamale Technical University**(TaTU) nyɛla karim zɔŋ titali din pahi ti Ghana karim zɔŋ kara puuni(tin booni shɛlli University la). Ka bi wuhibu ni bi baŋsima bobu shee chaŋ ti gbaai la nuuni tum-baŋsim

## Faculties and departments

### Faculty of Applied Arts

* Languages and Liberal Studies
* Industrial Art
* Media & Communication Studies
* Fashion, Design & Textiles

### Faculty of Applied Science & Technology

* Computer Science department 
* Hospitality & Tourism Management (HTM)
* Statistical Sciences

### Faculty of Business

* Accountancy
* Marketing
* Secretaryship and Management Studies

### Faculty of Engineering

* Agricultural Engineering
* Automotive Engineering
* Electrical and Electronic Engineering
* Mechanical Engineering
* Tropical Agriculture
* Water and Sanitation Engineering
* Welding and Fabrication

### Faculty of Built and Natural Environment

* Building Technology
* Civil Engineering
* Wood Technology

### Faculty of Allied Health and Pharmaceutical Sciences

### Faculty of Creative Arts and Technology

### Faculty of Agriculture

## External links
*Official website

## Kundivihira
Ŋmani (bindirigu laa)

**Ŋmani** nyɛla binshɛli bɛ ni mali toori kom, m-mali ŋmaari bindirigu niŋda, n-lahi mali li bahiri kom.

## Taarihi
## Di anfaani;

# Bɛ mali n- niŋdi bindirigu.
# Bɛ mali niŋdi ziɛri

## Di barina
Di ni tooi ŋma

## Kundivihira
Namdu

**Namdu** nyɛla tiŋ shɛli din be Kumbungu district yaɣili m-be Northern Region, Ghana tingbanni. Namdunima tuun' kpeeni nyɛla pukparilim. Namdu nyɛla tiŋa din pu fandi ata. Lala fana ŋɔ n nyɛ, Namdu Kurigu,Namdu wahini, n ti pahi Namdu silinbɔma. Vo'naa n leeri Namdu. 

## Di Piligu

## Di Tarihi

## Di Daadam bieligu

## Kundivihira
Bihim

**Bihim** nyɛla bindir'kom din mali alaafee pam ka di yirina binnyama biha ni di yi ti niŋ ka bɛ na yoli dɔɣi palim palim.Ka di  ningbiŋ kom piɛla.  Ninsalinima ni, paɣaba m mali bihim ka bihi mɔɣiri bɛ  bilim ni,ka di za bindirigu zaa shee n ti bihi. Di tiri  bihi zoobu ni alaafee ka che ka bihi lahi bindi nyina. Amaa nisalinima lahi mali naɣi bihim n nyuhiri ba'bihi lɛri ka bɛ niŋdi ba'kura bee n nyuhiri binkob' leeri ban ma nima kpi ka che ba. Bɛ ni tooi lahi zaŋ naɣ'bihim n niŋ bia ŋun ma ka bihim bindirigu.  

## Di Anfaani Shɛŋa N nyɛ:

# Di nyɛla din tiriti bindira
# Ti kohiri nyari liɣiri
# Ti che ka bihi nyina zoora
# Be mali n suhiri suhisi

## Di Bindira
Bihim nyɛla bin mali shɛli m maani bindira pam,di puuni sheŋa nyɛ;

# Waagashe
# koko 
# milchi kunkona
# Toofee 
# karikaasi

## Kundivihira
Kumbungu Senior High School

**Kumbungu Senior High School** nyɛla shikuru shɛli din be Kumbungu district Kumbungu yiŋa. Lala shikuru ŋɔ karimbihi m-pahiri shikuru shɛli din bihi galisi buyi ti tudu ŋɔ na. Kumbungu senior high school malila baŋsim yaɣa diba ayobu, ka bɛ karimbanima wuhiri lala baŋsim yaɣa maa zaa. Lala baŋsim yaɣa maa n-nyɛ; Visual Arts, General Arts, Agriculture, Business, General Science, nti pahi Home economics.

## Taarihi

## Tarisi

## Salima

## Di Nanima

## Di Shikuru

## Kundivihira

## Kundivihira
Gablee

Gablee nyɛla bindirigu bali shɛli dagbambɛ ni. Bi niŋdilimi zaɣ kpila ka nyaligi kpam mini kpuɣɔ niŋ dini kadi nyaɣisi pam.
Kamaldeen Sulemana

**Kamaldeen Sulemana** nyɛla Ghana bɔl'mɛriba la puuni yino, ka sokam n-lɛ mi o Kamaldeen. Bɛ dɔɣi la yuuni 2002 silimiin gɔli February bɛɣu pia ni anu dali Techiman.

## O biɛhagu piligu

## O bɔlli ŋmɛbu piligu

## O dinduya bɔlli ŋmɛbu lahabali

## O kpaŋmaŋ piina

## Kundivira
Lamalee

**Lamalee** nyɛla bin'nyuri shɛli din nyɛ Kom ka gburisa ka bɛ maani li daadama nyubu zuɣu. Di shɛŋa nyɛla din malisa, ka shɛŋa miha,ka shɛŋa suhura ni din pahi. Di nyubu ŋɔ nyaaŋa,di lahi nyɛla din mali anfaani ti daadama pam. 

## Di balibu

## Di anfaani nima

## Kundivihira
Daa

**Daa** nyɛla luɣishɛli salo ni laɣimdi n-niŋdi kɔhimma ni damma, bɛ ni kɔhiri ka dari binshɛŋa puuni shɛli n-nyɛ; situra, binkɔbiri, nema, bindira, ʒiɛri ʒiɛri ni bin yara din pahi pahi.

## Taarihi

## Daa dabisa

## Ʒishee
Ʒishee nyɛla luɣ'shɛli a ni ʒindi n-kohiri ka dara daa puuni.

## Daa bihi
Daa bihi nyɛla ninvuɣ'shɛba ban diri daa. Di zooya pam ka bɛ darimi ka kohiri daa maa ni.

## Kundivihira edit articles
Kpɛrili

**Kpɛrili** bee Zɔ nyɛla ninvuɣ'so a ni mali niŋgbuna ti biɛhigu ni. O nyɛla ŋun nyɛ daŋ kon'koba ni nyini, ka yi lee mali yurilim ni taba pam. Di namdi biɛhi suŋ n tiri niriba pam ʒilɛli ni. 

## Kpɛrili balibu

## Yikperilaantali anfaani nima

## Zo yoya

## Kundivihira