open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ŋun Nam Du Suurili

**Ŋun Nam Du Suurili** (Al-A'laa ٱلْأَعْلَىٰ)

Suurili ŋɔ maa wuhirimi ni kadama kpibu ni nyɛvuli bela Naawuni nuu ni, ka di kpibu lahi nyɛ payapaya. Lala n-lahi nyɛ li, ka zuɣusuŋlana ti yɛn beni ka zuɣubiɛɣu lana gba yɛn ti beni Zaadali. Dinzuɣu ŋun gahim Dunia yɛn ti malila o sanyoo, ka ŋun mi zaŋ o maŋ’ zaa n-ti Naawuni yɛn nya o sanyoo Naawuni sani.

## Aaya nima
Aaya nima:

*1. (Yaa nyini Annabi)! Simsim a Duuma So ŋun du yuli.
*2. Ŋuna n-nyɛ Ŋun nam (yɛllikam), ka chɛ ka di saɣisi. (O ni bɔri li shɛm).
*3. Yaha! Ŋuna n-nyɛ Ŋun zali o nam zaligu, ka wuhi (ninsala dolsigu ni bɔrginsim soli).
*4. Yaha! Ŋuna n-nyɛ Ŋun yihi biŋkɔbri ŋubbu shee na.
*5. Ka zaŋ li leei mokuma, din sabgi (ka buɣum di li ka di sabgi).
*6. (Yaa nyini Annabi)! Ni baalim, Ti ni baŋsi a Alkur’aani, ka a ku lahi tam li.
*7. Naɣila Naawuni ni yu shɛli, achiika! O mila din be polo ni, ni din sɔɣi.
*8. Yaha! Ti ni balgi dolsigu soli nzaŋ ti a.
*9. Dinzuɣu niŋmi wa’azu, wa’azu maa yi niŋ anfaani.
*10. Ni baalim, ŋun zɔri Naawuni ni zaŋ li teei.
*11. Yaha! Ni baalim, zuɣubiɛɣu lana ni niŋ li katiŋa.
*12. Ŋuna n-nyɛ ŋun yɛn ti kpe buɣum shɛli din galsi la ni.
*13. Din nyaaŋa, o pala ŋun yɛn ti kpi di puuni (ka vuhi), o mi ku gali.
*14. Achiika! Ŋun niŋ Naawuni kasi tilgi ya.
*15. Ka teegi o Duuma yuli, ka puhi jiŋli.
*16. Chɛli gba! Yi gahindila Dunia bɛhigu (ka chεri Chiyaama).
*17. Chiyaama mi n-nyɛ din gari, ka nyɛ kpaliŋkpaa.
*18. Achiika! Ŋɔ maa be kurumbuni kundinima la puuni.
*19. Annabi Ibrahima mini Annabi Musa kundinima.

## Kundivihira
Tiŋ' Titali Suurili

**Tiŋ' Titali Suurili** (Al-Balad ٱلْبَلَد)

Suurili ŋɔ maa wuhirimi ni bɛ namla ninsala niŋ wahala ni, ninsala yi nyɛla ŋun doli Naawuni bee ŋun bi doli Naawuni. Ninsala kam ŋun nyɛ Muslim’ maŋli tuya ni o doli o Duuma zaligu, ka sa ti lee zuɣusuŋlana bɛɣuni Chiyaama, ka di mali vuhim shɛli tamaha o Dunia ʒii puuni.

## Aaya nima
Aaya nima:

*1. M (Mani Naawuni) po tiŋ’ shɛli dimbɔŋɔ maa (Maka).
*2. (Yaa nyini Annabi)! A nyɛla ŋun yɛn ʒini tiŋ’ ŋɔ ni.
*3. Yaha! M (Mani Naawuni) po ba, ni o ni dɔɣi shɛli (Bana n-nyɛ Annabi Adam ni o zuliya).
*4. Achiika! Ti (Tinim’ Naawuni) namla ninsala wahala puuni.
*5. Di ni bɔŋɔ, o tɛhirimi ni so ku tooi nyɛŋ o?
*6. Ka o yɛra: “Mani ku liɣiri din zooi.”
*7. Di nibɔŋɔ, o tɛhirimi ni so bi nya o?
*8. Di ni bɔŋɔ, Ti (Tinim’ Naawuni) bi zali o ka o mali nina ayi?
*9. Ni zilli ni namgbampiba ayi?
*10. Ka Ti lahi wuhi o soya ayi.
*11. Di ni bɔŋɔ, bo n-di mɔŋ ni o chibi kpe tuunvɛla tumbu ni?
*12. (Yaa nyini Annabi)! Bo n-leei yɛn chɛ ka a baŋ tuunvɛla tumbu ni nyɛ shɛli?
*13. Dina n-nyɛ a chɛ dabpaɣa (ka o leei bilchina).
*14. Bee kum kpeeni dali dihibu.
*15. Kpibga ŋun nyɛ dɔɣim.
*16. Bee nandan’ so ŋun ka binshεɣu.
*17. Din nyaaŋa, ka o be ninvuɣu shɛba ban ti Naawuni yɛlimaŋli puuni, ka saɣisi taba ni suɣulo, ka lahi saɣisi taba ni nambɔzɔbo.
*18. Bannim’ maa n-nyɛ nudirgunima.
*19. Yaha! Ninvuɣu shɛba ban niŋ chɛfuritali ni Ti (Tinim’ Naawuni) aayanima, bana n-nyɛ nuzaanima.
*20. Buɣum shɛli din dindoya kpariti be bɛ zuɣu.

## Kundivihira
Bekaali Suurili

**Bekaali Suurili** (Al-Fajr ٱلْفَجْر)

Suurili ŋɔ maa wuhirimi ni tibiginsim dolila ninsala iimaansili ni wuntia, amaa! Ka ni buni bee nam.

## Aaya nima:
*1. M (Mani Naawuni) po bekaali.
*2. Yaha! M (Mani Naawuni) po yuŋ yuŋ pia.
*3. Yaha! M (Mani Naawuni) po binjiɛhi, ni bingaŋsi.
*4. Yaha! M (Mani Naawuni) po yuŋ, di yi ti yɛn chaŋ yεɣi.
*5. Achiika! Di puuni mali pɔri n-zaŋ ti ninvuɣu so ŋun mali haŋkali?
*6. Di ni bɔŋɔ, a bi nya a Duuma ni daa niŋ Aadunim’ (Annabi Hudu niriba) shɛm?
*7. Bana n-nyɛ Iramanim’ ban nama daa galisi galisi.
*8. Ka bɛ daa nyɛla bɛ ni na ʒin nam shɛba tatabo tiŋgbana ni.
*9. Ni Samuudunim’ ban daa ŋmari tampima (ka di leeri yiya) yiliŋ ni.
*10. Ni Fir’auna so ŋun nyɛ bandilana.
*11. Bana n-nyɛ ban kpahi yεɣi tariga tiŋgbana ni.
*12. Ka bɛ zooi tuumbiɛri tumbu di puuni.
*13. Ka a Duuma kpaai azaaba balibu m-bahi bɛ zuɣu.
*14. Achiika! A Duuma nyɛla Ŋun pa nina yuunda.
*15. A nya ninsala, o Duuma yi dahimmi o ka tibgi o, ka niŋ o ni’ima shɛli, o yɛrimi: “Achiika! N Duuma shiri tibgi ma.”
*16. Amaa! O yi ti dahimmi o ka chɛ ka bɛhigu kpɛm n-ti o, o yɛri mi: “N Duuma filim ma.”
*17. Haifa! Chɛli gba! Yi bi tibgirila kpibga.
*18. Yi mi bi kpaŋsiri ni nandana dihibu.
*19. Ka yi diri fali liɣiri dibu din zooi.
*20. Ka yi lahi yuri liɣiri yurlim din zooi.
*21. Haifa! Bɛ yi ti dam tiŋgbani dambu ni yɛlimaŋli.
*22. Ka a Duuma kana, ka Malaaikanim’ ti ʒe safu ni.
*23. Dindali ka bɛ yɛn ti zaŋ ʒahannama buɣum na, dindali ka ninsala yɛn ti teei, ka yapolo ka teebu yɛn niŋ o anfaani.
*24. Ka o yɛra: “M-baye, bo n-di niŋ ka n-daa daŋsi tuunsuma n Dunia ʒii puuni.”
*25. Dindali maa, so n-kani yɛn tooi niŋ azaaba n-ti lahi paagi O.
*26. So mi n-kani yɛn ba bandi n-ti lahi paagi O.
*27. “Yaa nyini nyɛvuli shɛli din mali suhudoo!
*28. Labmi a Duuma (Naawuni) sani, ka nyɛla ŋun niŋ yɛda, ni bɛ ni niŋ so yɛda.”
*29. “Dinzuɣu, kpɛm N (Mani Naawuni) daba puuni”
*30. “Ka kpe N Daalizanda.”

## Kundivihira
Yuŋ' Suurili

**Yuŋ' Suurili** (Al-Layl ٱللَّيْل)

Suurili ŋɔ maa wuhirila kali mini binnamda sunsuuni, ni ninsala bahigu ni yεn ti nyɛ shɛm n-zaŋ jɛndi o tuuntumsa, ni Naawuni ni wolgi binyɛra din viɛla ni din bi viɛla shɛm.

## Aaya nima
Aaya nima:

*1. M (Mani Naawuni) po yuŋ, di yi ti zibgi.
*2. N-lahi po wuntaŋ ni, di yi ti neei.
*3. Yaha! M (Mani Naawuni) po binshɛɣu din nam doo ni paɣa.
*4. Achiika! Yi tuuntumsa nyɛla koŋkoba.
*5. Amaa! Ninvuɣu so ŋun ti pini, ka zo Naawuni.
*6. Ka ti yɛlimaŋli ni yɛltɔɣa suŋ (Laa’ilaaha illallahu).
*7. Tɔ! Ni baalim, Ti (Tinim’ Naawuni) ni balgi faako soli n-ti o.
*8. Yaha! Amaa! Ŋun ti niŋ biɛm, ka o nini tiɣi o buni (ka che Naawuni dolibu).
*9. Ka labsi yɛltɔɣa suŋ maa ʒiri.
*10. Tɔ! Ni baalim, Ti ni balgi miisim soya n-ti o.
*11. O mi liɣiri ku niŋ o anfaani, o yi yɛn kpe hallaka (buɣum) ni.
*12. Achiika! Dolsigu bela Ti (Tinim’ Naawuni) sani.
*13. Yaha! Chiyaama mini Dunia nyɛla Ti dini.
*14. Dinzuɣu, mani (Muhammadu) niŋdi ya la wa’azu ni yi zom buɣum shɛli din dabri dabɛm.
*15. So ku kpe li naɣila zuɣubɛɣulana.
*16. Ŋun labsi Chiyaama ʒiri, ka lԑbi biri.
*17. Yaha! Ni baalim, ninvuɣu so ŋun zɔri Naawuni (ti toondana Abubakar) ni niŋ li katiŋa.
*18. Ŋuna n-nyɛ ŋun tiri o liɣiri, ka niŋdi li kasi.
*19. So mi n-kani o sani mali ni’ima shɛli ka bɛ ni bɔri di sanyoo o sani.
*20. Naɣila o Duuma So Ŋun dula yɛdda bobu zuɣu.
*21. Yaha! Ni baalim, O ni saɣi ti (bɛ ni yɛn ti yo o sam shɛli maa)

## Kundivihira
Wuntaŋ' Suurili

**Wuntaŋ' Suurili** (Ash-Shams ٱلشَّمْس)

Suurili ŋɔ maa wuhirimi ni alobo yi ti yɛn sheei tiŋ’ ni, di laɣindila ninvuɣubɛri mini ninvuɣu suma zaasa nangbaniyini, dinzuɣu di tuya ni ninvuɣu shɛba beni mɔŋdi Naawuni ni je shɛli, domin di daalobo ti kana n-ti di bɛ zaasa zuɣu.

## Aaya nima
Aaya nima:

*1. M (Mani Naawuni) po wuntaŋ’ ni di neesim.
*2. Ka po goli, di yi ti doli di nyaaŋa.
*3. Yaha! M (Mani Naawuni) po dabsili, di yi ti yihi wuntaŋ’ neesim polo ni.
*4. Ka lahi po yuŋ, di yi ti zibgi li.
*5. Yaha! M (Mani Naawuni) po sagbana ni binshɛɣu din mɛ li.
*6. Yaha! M (Mani Naawuni) po tiŋgbani, ni binshɛɣu din yɛrgi li.
*7. Yaha! M (Mani Naawuni) po nyɛvuli, ni binshɛɣu din pali di nam
*8. Din nyaaŋa, ka O (Naawuni) baŋsi li di tuumbiɛri ni di wuntia.
*9. Achiika! Ŋun simsi li (nyɛvuli maa) tilgi ya.
*10. Ŋun mi bahi li yoli niŋ hallaka.
*11. Samuudunim’ labsi ʒiri niŋ bɛ tumo (Annabi Salihu) noli ni, domin bɛ kpahi yεɣi tariga zuɣu.
*12. Saha shɛli bɛ ni daa tim bɛ zuɣubiɛɣu lana (ni o ti ku Annabi Saalihu laakumi).
*13. Ka Naawuni tumo (Annabi Sālihu) yɛli ba: “O nyɛla Naawuni laakumi, Di mɔŋ ya o kom maa nyubu.”
*14. Ka bɛ labsi o ʒirilana, ka ku o (laakumi ma), ka bɛ Duuma niŋ ba hallaka ni bɛ tuumbiɛri maa, ka chɛ ka di saɣisi ba.
*15. O (Naawuni) mi bi zɔri di bahigu.

## Kundivihira
Nyɔɣu Yɛlgibu Suurili

**Nyɔɣu Yɛlgibu Suurili** (Ash-Sharh / Al-Inshirah ٱلشَّرْح)

Suuril ŋɔ maa wuhirila Naawuni ni yolsi Annabu Muhammadu yolsiri shɛŋa n-zaŋ jɛndi o ŋmahiŋgbana, domin o me zalikpan’ shɛŋa n-tam di zuɣu.

## Aaya nima
Aaya nima:

*1. (Yaa nyini Annabi)! Di nibɔŋɔ, Ti (Tinim’ Naawuni) bi yɛlgi a nyɔɣu (ka paɣi neei a suhi)?
*2. Yaha! Ka Ti vuui timsim shɛli din be a zuɣu ka chɛ a.
*3. Dina n-nyɛ din niŋ timsim a yaaŋa zuɣu.
*4. Yaha! Ka Ti duhi a yuli.
*5. Tɔ! Achiika! Miisim be mi ni faako.
*6. Achiika! Miisim be mi ni faako.
*7. Dinzuɣu, a yi ti naai (a jɛma), nyin ʒinimi niŋ wahala (n-suhi a Duuma).
*8. Yaha! Niŋmi kore n-zaŋ kana a Duuma (Naawuni) sani.

## Kundivihira
Ʒitalli Suurili

thumb|Ʒitalli Suurili
**Ʒitalli Suurili** (Al-Alaq ٱلْعَلَق)

Suurili ŋɔ maa wuhirila so’ shεŋa din yɛn gu ninsalinim’ buna, ni di ni tu kamaata ni Muslimnim’ be ni taba bɛ sunsuuni, n-ti pahi bɛ mini ninvuɣu shεba ban pa Muslinnim’ shεm.

## Aaya nima
#(Yaa nyini Annabi)! Karimmi ni a Duuma So Ŋun nam yuli.
#O namla ninsala ni ʒitalli.
#Karimma! Yaha! A Duuma n-nyɛ Ŋun tibigi.
#Ŋuna n-nyɛ Ŋun baŋsi (ninsala) ni alkalimi.
#O (Naawuni) baŋsila ninsala binshɛɣu o ni ʒi.
#Haifa! Achiika! Ninsala nyɛla ŋun kpahiri yεɣiri tariga.
#Domin o nyaya ka o mali buni zuɣu.
#Achiika! Labbu shee nyɛla a Duuma (Naawuni) sani.
#A nya ninvuɣu so ŋun mɔŋda.
#Dabli (Annabi Muhammadu), o yi ti yɛn puhi jiŋli.
#Di ni bɔŋɔ, O (dabli maa) yi bela dolisigu zuɣu?
#Bee ka o puhi (niriba) ni wuntia?
#Di ni bɔŋɔ, a nya ka o (Abu Jahli) yi labisi ʒiri niŋ (Annabi noli ni), ka lԑbi biri?
#Di ni bɔŋɔ, o bi mi ni Naawuni nyari (o ni niŋdi shɛli maa zaa)?
#Haifa! O (Abu Jahli) yi bi chɛ o ni niŋdi shɛli maa, achiika! Ti ni gbaagi o o gbetaa zuɣu.
#Ʒiri ni tuumbiɛrilana gbetaa.
#Dinzuɣu, o bolimi o ʒisheenima (o sɔŋdiba).
#Ni baalim, Ti (Tinim’ Naawuni) gba ni boli Zabaaniyanima (Bana n-nyɛ Malaaika shɛba ban guli ʒahannama buɣum).
#Haifa! (Yaa nyini Annabi)! Di doli o, ka zaŋ a gbiεɣu ŋmε tiŋgbani ni (A jεma shee), ka miri a Duuma Naawuni.

## Kundivihira
Darza Yuŋ Suurili

**Dariza Yuŋ Suurili** (Al-Qadr ٱلْقَدْر)

Suurili ŋɔ maa wuhirila Naawuni ni yu Muslinsi Daali’umma n-zaŋ chaŋ O ni ti ba yuŋ shɛli din mali dariza la, domin O nabigi bɛ tuuntumsa laara di puuni, di mini bɛ nyɛvuya bi waɣa n-ti paai ali’ umma shɛba ban pun gari maa zaasa.

## Aaya nima
Aaya nima:

*1. Achiika! Ti (Tinim’ Naawuni) n-siɣisi li (Alkur’aani) mi yuŋ shɛli din mali darza puuni.
*2. (Yaa nyini Annabi)! Bo n-leei baŋsi a yuŋ shɛli din mali darza?
*3. Yuŋ shɛli din mali darza maa gari chirili tuhili.
*4. (Dindali yuŋ maa) Malaaikanim’ yɛn sheeri mi na, ka Ruhi (Ziblila) be bɛ ni, ni bɛ Duuma (Naawuni) yɛda, ni zaligu kam.
*5. Di kuli yɛn nyɛla suhudoo hali ni faʒiri puhibu saha (bekaali).

## Kundivihira
Kahigibu Suurili

**Kahigibu Suurili** (Al-Bayyinah ٱلْبَيِّنَة)

Suurili ŋɔ maa wuhirila chɛfurinim’ mini dolodolonima, n-ti pahi Yahuudunim’ hala, n-zaŋ chaŋ Annabi Muhammadu, Naawuni
nambɔzobo ni naani ni be so zuɣu, saha shɛli o ni daa ti kana ni yɛlimaŋli Daadiini ŋɔ maa nyaaŋa.

## Aaya nima
Aaya nima:

*1. Ninvuɣu shɛba ban niŋ chɛfuritali ban mali litaafi (Yahuudu mini Nashaaranim’) puuni, ni buɣujɛmdiba pala ban yɛn vuui (ka chɛ bɛ chɛfuritali) hali ka kahigibu (Annabi Muhammadu tuuntali) ti ka ba na.
*2. O nyɛla tuun’ so ŋun yi Naawuni sani na, n-ti karindi kundinima din niŋ kasi.
*3. Ka di puuni mali saba shɛŋa din mali darza.
*4. Yaha! Ninvuɣu shɛba ban mali litaafi maa namgbana daa bi woli naɣila kahigibu ni daa ti ka ba na nyaaŋa.
*5. Yaha! Bɛ daa bi puhi ba shɛli m-pahila bɛ jɛmmi Naawuni, ka nyɛla ban gahim O ko ni jɛma, ka bi bo nyintaa pahi O zuɣu, ka bɛ lahi puhi jiŋli ka ti zaka. Yaha! Dina n-nyɛ adiini shɛli din tuhi (sochibga).
*6. Achiika! Ninvuɣu shɛba ban niŋ chɛfuritali ban mali litaafi (Yahuudu mini Nashaaranim’) puuni, n-ti pahi buɣujɛmdiba yɛn ti bela ʒahannama buɣum ni, ka nyɛla ban yɛn kpalim di puuni, bannim’ maa n-nyɛ binnamda puuni ninvuɣu biɛri.
*7. Achiika! Ninvuɣu shɛba ban ti Naawuni yɛlimaŋli, ka tum tuunviɛla, bannim’ maa n-nyɛ binnamda puuni ban gahim.
*8. Bɛ sanyoo bɛ Duuma sani yɛn ti nyɛla Alizanda yili shɛŋa din kulibɔna yɛn ti zɔri di gbinni, ka bɛ nyɛla ban yɛn ti kpalim di puuni kuli mali wɔra. Naawuni niŋ ba yɛdda, ka bɛ gba saɣi ti (O ni ti ba pini shɛli maa). Di (lala sanyoo maa) ʒemi n-ti ŋun zo o Duuma (Naawuni).

## Kundivihira
Tiŋgbani Damli Suurili

**Tiŋgbani Damli Suurili** (Az-Zalzalah ٱلزَّلْزَلَة)

Suurili ŋɔ maa wuhirila Chiyaama dali tiŋgbani damli ni yɛn ti nyɛ shɛm, ni bɛ ni yɛn ti yo sokam o tuuntumsa sanyoo shɛm.

## Aaya nima
Aaya nima:

*1. Bɛ yi ti dam tiŋgbani di dambu (din nyε Chiyaama yiɣisibu dini).
*2. Ka tiŋgbani yihi di ʒilitibsa na.
*3. Ka ninsala yɛli: “Bo n-leei mali li (ka di ti damdi lala).”
*4. Dindali ka di (tiŋgbani maa) yɛn ti tɔɣisi di lahibaya ni nyɛ shɛli.
*5. Kadama a Duuma n-nyɛ Ŋun ti li saɣisigu (ni di tɔɣisi yɛltɔɣa maa).
*6. Dindali ka ninsalinim’ yɛn ti yiɣisi ka nyɛla koŋkoba, ni bɛ ti zaŋ bɛ tuuntumsa wuhi ba.
*7. Dinzuɣu ŋun tum viɛnyɛla shɛli din pɔrlim paai moʒi (bee salinsaa), o ni nya li.
*8. Ŋun mi tum tuumbiɛɣu din pɔrlim paai moʒi (bee salinsaa), o ni lahi nya li.

## Kundivihira
Yuri Ban Zora Ka Bɛ Puuni Kumda Suurili

**Yuri Ban Zora Ka Bɛ Puuni Kumda Suurili** (Al-'Aadiyaat ٱلْعَادِيَات)

Suurili ŋɔ maa wuhirila bɛ ni daŋdi yibu n-lirti chɛfurinim’ shɛm tobu ni, ni daliri shɛli din chɛ ka Naawuni yɛli ni bɛ tuhimi ba.

## Aaya nima
Aaya nima:

*1. M (Mani Naawuni) po yuri ban guura, ka bɛ puuni kumda.
*2. Ka bɛ takarfiɛma neeri buɣum.
*3. Din nyaaŋa ka bɛ mali li n-lirti bε dimba bekaali na.
*4. Ka bɛ zaŋ li n-yiɣisi taŋkpagbiligu.
*5. Ka zaŋ li zo n-kpe bɛ dimba sunsuuni.
*6. Achiika! Ninsala nyɛla ŋun zooi gutulunsi ni o Duuma.
*7. Yaha! Achiika! O nyɛla ŋun diri lala shɛhira.
*8. Yaha! Achiika! O nyɛla ŋun yu buni (arzichi) pam.
*9. Di ni bɔŋɔ, o bi mi ni bɛ yi ti kurgi din be gbala ni.
*10. Ka vii ashiya din be suhiri ni.
*11. Achiika! Dindali maa, bɛ Duuma (Naawuni) nyɛla Ŋun mi din sɔɣi bɛ tuuntumsa puuni.

## Kundivihira
Wuntaŋ' Palli Suurili

**Wuntaŋ' Palli Suurili** (Ad-Dhuha ٱلضُّحَىٰ)

Suurili ŋɔ maa wuhirila Naawuni ni ti Annabi Muhammadu (Naawuni nambɔzobo ni O naani be o zuɣu) ni’ima shɛŋa, n-zaŋ jɛndi o nama, domin O mi Muslinsi zalikpana n-tam di zuɣu.

## Aaya nima
Aaya nima:

*1. M (Mani Naawuni) po wuntaŋpalli.
*2. N-lahi po yuŋ, di yi ti zibgi.
*3. (Yaa nyini Annabi)! A Duuma bi chɛ a mi, O mi bi zaɣisi a mi.
*4. Yaha! Achiika! Chiyaama n-nyɛ din viɛla n-ti a gari Dunia.
*5. Yaha! Ni baalim, a Duuma ni ti a pini shɛli, ka a niŋ li yɛdda.
*6. Di ni bɔŋɔ, O daa bi nya a la kpibga, ka O ti a kpɛhili shee?
*7. Ka O nya a ka a nyɛla ŋun daa ka adiini, ka O dolsi a.
*8. Yaha! Ka O nya a ka a nyɛ faralana, ka yolsa.
*9. Dinzuɣu, di gari kpibga yaa (ka di o zuaalinsi).
*10. Yaha! Di tahi baramanda zuɣu.
*11. Yaha! Amaa! Yɛlimi a Duuma (Naawuni) ni yolsa yolsiri shɛli (ka di nyε wumpaɣali).

## Kundivihira
Din Tɔri Suhi Ni Suurili

**Din Tɔri Suhi Ni Suurili** (Al-Qaari'ah ٱلْقَارِعَة)

Suurili ŋɔ maa baŋsiri ti la ninsalinim’ ni yɛn ti be dabɛm ni shɛm, n-zaŋ chaŋ saliya karibu shee, ka bɛ yɛn ti yo sokam samli ni o tuuntumsa ni daa nyɛ shɛli.

## Aaya nima
Aaya nima:

*1. Din tɔri suhi ni.
*2. Bo n-leei nyɛ din tɔri suhi ni?
*3. (Yaa nyini Annabi)! Bo n-leei baŋsi a din tɔri suhi ni?
*4. Dabsi’ shɛli ninsalinim’ ni yɛn ti leei kamani toya ban yɛm luɣuli kam.
*5. Ka zoya leei kamani pekobri din shi la.
*6. Tɔ! Amaa! Ninvuɣu so ŋun tuunviɛla binzahindigu ti niŋ timsim.
*7. Tɔ! O nyɛla ŋun be bɛrisuŋ puuni (dindali maa).
*8. Amaa! Ŋun mi binzahindigu ti niŋ zaɣifaliŋ.
*9. Tɔ! O labbu shee n-nyɛ Haawiyah (buɣum).
*10. (Yaa nyini Annabi)! Ŋuna n-leei baŋsi a, bo n-leei nyɛ li?
*11. Di nyɛla buɣum shɛli din diri (din diri ninsalinima) pam.

## Kundivihira
Zaamani Suurili

thumb|Zaamani Suurili
**Zaamani Suurili** (Al-'Asr ٱلْعَصْر)

Suurili ŋɔ maa baŋsiri ti mi ni binshɛɣu kam ka ninsala niŋ nyɛla kɔhilu (ashaara), naɣila ŋun mali suɣulo, ka o tuma nyɛ din viɛla.

## Aaya nima
# M (Mani Naawuni) po zaamani.
# Achiika! Ninsala balibu kam be kɔhilu (ashaara) puuni.
# Naɣila ninvuɣu shɛba ban ti Naawuni yɛlimaŋli, ka tum tuunviɛla, ka saɣisi taba ni yɛlimaŋli, ka lahi saɣisi taba ni suɣulo.

## Kundivihira
Taba Buna Fuhibu Suurili

**Taba Buna Fuhibu Suurili** (At-Takaathur ٱلتَّكَاثُر)

Suurili ŋɔ maa moŋdila buni mini bihi fuhibu, domin di ni tooi chɛ ka ninsala tam kpibu yɛla.

## Aaya nima
Aaya nima:

*1. Taba buna fuhibu n-kpɛri yi haŋkali.
*2. Hali ka yi ti kaai yi gbala (ka kum ti paai ya).
*3. Haifa! Ni baalim, yi ni ti baŋ.
*4. Din nyaaŋa, haifa! Ni baalim, yi ni ti baŋ.
*5. Haifa! Yi yi di nyɛla ban mi (buni laɣisibu bahigu ni yεn ti nyε shεm tin ya), milinsi din nyɛ yɛlimaŋli.
*6. Achiika! Yi ni nya ʒehiimi buɣum.
*7. Di nyaaŋa, achiika! Yi ni nya li ni yi nina, polo ni.
*8. Din nyaaŋa, dindali maa, achiika! Bɛ ni ti bɔhi ya bɛ ni daa yolsi ya yolsa shɛŋa yɛla (Zaadali).

## Kundivihira
Ŋun Parsiri Wuhira Suurili

**Ŋun Parsiri Wuhira Suurili** (Al-Humazah ٱلْهُمَزَة)

Suurili ŋɔ maa wuhirila bɛ ni mɔŋ nyaazum mini ninsalinim’ galimbu yiriŋ Muslinnim’ sunsuuni shɛm, ka di lahi vɔri haŋkaya n-zaŋ chaŋ ninvuɣu so ŋun mali buni, ka bi zaŋ li tum din viɛla sanyoo ni yɛn ti nyɛ shɛm Zaadali.

## Aaya nima
Aaya nima:

*1. Azaaba kpeeni be ninvuɣu so ŋun zuri niriba nyaaŋa, ŋun tiri niriba lahinli zuɣu.
*2. Ŋuna n-nyɛ ŋun laɣim buni (arzichi), ka kali li.
*3. Ka o tɛhiri ni o buni maa ni tooi chɛ ka o kpalim o nyɛvuli ni.
*4. Haifa! Achiika! Bɛ ni ti zaŋ o n-labi Hutama puuni.
*5. (Yaa nyini Annabi)! Bo n-leei baŋsi a, bo n-leei nyɛ Hutama?
*6. Di nyɛla Naawuni buɣum shɛli bɛ ni pobsi.
*7. Dina n-nyɛ din nyoori (niriba) suhiri zuɣu.
*8. Achiika! Di nyɛla bɛ ni yɛn kpari shɛli dindoli m-bahi bɛ (chɛfurinim’) zuɣu.
*9. Ka di be daantali shɛŋa bɛ ni zaŋ yo buɣum dindoya ni.

## Kundivihira
Tiin Suurili

**Tiin Suurili** (At-Teen ٱلتِّين)

Suurili ŋɔ maa wuhirimi ni binshɛɣu din tabi Adiini bi bahiri yoli, amaa! Din kam pa Adiini, di ʒɛmana yɛn ti yɛɣimi, ka di lahi kani.

## Aaya nima
Aaya nima:

*1. M (Mani Naawuni) po Tiin mini Zaituun.
*2. Yaha! M-po Sainaa’a zoli (Annabi Musa ni daa tɔɣisi yɛltɔɣa ni Naawuni zoli shɛli zuɣu la).
*3. Yaha! M-po tiŋ’ shɛli din mali suhudoo ŋɔ maa (Maka).
*4. Achiika! Ti (Tinim’ Naawuni) namla ninsala, namdi shεli din vɛlim paai tariga puuni.
*5. Din nyaaŋa, ka Ti labsi o na, ka o ti nyɛ ŋun gbargi n-gari sokam (o kurginsim saha).
*6. Naɣila ninvuɣu shɛba ban ti Naawuni yɛlimaŋli, ka tum tuunsuma, tɔ! Bɛ mali laara din ka ŋmaabu.
*7. Din nyaaŋa, bo n-leei chɛ ka a labsi sanyoo (Chiyaama) ʒiri?
*8. Di ni bɔŋɔ, pa Naawuni n-nyɛ Ŋun gari ban kam zaandi fukumsi fukumsi zalibu?

## Kundivihira
Kuraishinim' Suurili

thumb|Kuraishinim' Suurili
**Kuraishinim' Suurili** (Quraysh قُرَيْش)

Suurili ŋɔ maa wuhiri ti la Kuraishinim’ darza, bana n-nyɛ ti Daannabi zuliya, ka lahi wuhiri ti Naawuni sɔŋsim ni be bɛ zuɣu shɛm, di mini wobgu suurili nyɛla zaɣiyini, amaa! Ka bɛ wolgi di sunsuuni ni bismillahi, domin bɛ wolgi Makka jilma di ko, ka chɛ bɛ Kuraishinim’ ban nyɛ Annabi zuliya gba jilma be di ko.

## Aaya nima
Aaya nima:

*1. Domin Kuraishinim’ (Annabi Muhammadu) zuliya milgu zuɣu.
*2. Bɛ milgu ni shɛɣuni mini wuuni gɔrim.
*3. Dinzuɣu, bɛ jɛmmi duu ŋɔ (Ka’aba) Duuma (domin yolsiri shɛli O ni yolsi ba, ka bɛ ni tooi go gɔrim wokati kam ni).
*4. Ŋuna n-nyɛ ŋun dihi ba ka chɛ kum, ka lahi ti ba suhudoo ka chɛ dabiɛm.

## Kundivihira
Ban Mɔŋdi Niriba Sɔŋsim Suurili

thumb|Ban Mɔŋdi Niriba Sɔŋsim Suurili
**Ban Mɔŋdi Niriba Sɔŋsim Suurili** (Al-Maa'oon ٱلْمَاعُون)

Suurili ŋɔ maa wuhirila bɛ ni baŋdi munaafichi ŋun bi zani tuhi Naawuni ni yɛlimaŋli, ni o hala mini o tuuntumsa ni nyε shɛm Muslinnim’ sunsuuni.

## Aaya nima
Aaya nima:

*1. Di ni bɔŋɔ, a nya ninvuɣu so ŋun labsiri sanyoo dali ʒiri.
*2. Ŋuna n-nyɛ ŋun taɣiri kpibga (ka chɛ o hachi ni nyɛ shɛli).
*3. O mi bi kpaŋsira ni nandana dihibu.
*4. Dinzuɣu, azaaba kpeeni be ni ban puhiri jiŋli (ka bi mali li ntumdi tuma).
*5. Bana n-nyɛ ban tamdi bɛ jiŋli yɛla.
*6. Bana n-nyɛ ban niŋdi niriba nyabu zuɣu.
*7. Ka mɔŋdi ban bɔri sɔŋsim.

## Kundivihira
Pini Din Galsi Suurili

thumb|Pini Din Galsi Suurili
**Pini Din Galsi Suurili** (Al-Kawthar ٱلْكَوْثَر)

Suurili ŋɔ maa wuhirila Naawuni ni tibgi Annabi Muhammadu, ka tiri o pini shɛŋa, ka lahi tuhiri o dimnima n-tiri o shɛm.

## Aaya nima
Aaya nima:

*1. (Yaa nyini Annabi)! Achiika! Ti (Tinim’ Naawuni) ti a la pini din galsi (Di nyεla Alizanda puuni kulibɔŋ).
*2. Dinzuɣu, puhimi jiŋli a Duuma zuɣu, ka kɔrgi laakumi (n-ti Naawuni).
*3. Achiika! A dindana n-nyɛ bɛ ni ŋmaai alheeri kam ka chɛ so.

## Kundivihira
Chɛfurinim' Suurili

**Chɛfurinim' Suurili** (Al-Kaafiroon ٱلْكَافِرُون)

Suurili ŋɔ maa wuhirimi ni bɛ bi pirindi ninvuɣu shɛba zuɣu ka chɛri adiini yɛlimaŋli ni nyɛ shɛli, domin ninsala suhuyurlim ku tooi gari Naawuni ni bɔri shɛli.

## Aaya nima
Aaya nima:

*1. (Yaa nyini Annabi)! Yɛlima: "Yaa yinim’ chɛfurinima!"
*2. N-ku jɛm yi ni jɛmdi shɛli.
*3. Yi mi pala ban yɛn jɛm n-ni jɛmdi shɛli.
*4. Yaha! M-pala ŋun yɛn jɛm yi ni jɛm shɛli.
*5. Yi mi gba pala ban yɛn jɛm n-ni jɛmdi shɛli.
*6. Gbibiya yi daadiini, ka n-gbibi n daadiini.

## Kundivihira
Naawuni Sɔŋsim Suurili

thumb|Naawuni Sɔŋsim Suurili
**Naawuni Sɔŋsim Suurili** (An-Nasr ٱلنَّصْر)

Suurili ŋɔ maa wuhirila Annabi Muhammadu ni zaŋ o tuuntali paai o niriba shɛm, ni ninkurugu ni yɛn be hali shɛŋa ni, o yi ti lahi ka yaa.

## Aaya nima
Aaya nima:

*1. Naawuni sɔŋsim yi ti ka na, ni nasara (ka a tuhi deei Maka).
*2. Ka a nya ka ninsalinim’ kpɛri Naawuni daadiini puuni ka nyɛla zaɣibɔŋ bɔŋ.
*3. Tɔ! Nyin’ simsim a Duuma (Naawuni) ni paɣibu, ka bo O chεmpaŋ, achiika! O nyɛla Tuubadeera.

## Kundivihira
Wobgu Suurili

thumb|Wobgu Suurili
**Wobgu Suurili** (Al-Feel ٱلْفِيل)

Suurili ŋɔ maa wuhirila Harami bee Maka jiŋli (Ka’aba) darza, ni Naawuni ni yɛn niŋ ŋun kam tɛhi li ni zaɣibiɛɣu, ka na li nabiɛri shɛm.

## Aaya nima
Aaya nima:

*1. (Yaa nyini Annabi)! Di nibɔŋɔ, a bi nya a Duuma (Naawuni) ni niŋ wobgunim’ la shɛm?
*2. Di ni bɔŋɔ, O bi zaŋ bɛ nabiɛri maa niŋ bɔrginsim puuni.
*3. Ka sahi noombihi zaɣibɔŋ bɔŋ m-bahi bɛ zuɣu.
*4. Ka bɛ labri ba ni kuɣu shɛŋa din yi Sijiili buɣum ni na.
*5. Ka di zaŋ ba leei kamani pu’ shɛli biŋkobri ni di n-naai li.

## Kundivihira
Ʒahannama Buɣum Mikpeeni Suurili

thumb|Ʒahannama Buɣum Mikpeeni Suurili

**Ʒahannama Buɣum Mikpeeni Suurili** (Al-Masad ٱلْمَسَد)

Suurili ŋɔ maa wuhirila Naawuni ni je suli niŋ Annabi dimnim’ shɛm, di mi mini suura shɛŋa din doli di nyaaŋa wuhirila chɛfurinim’ ni kuli bi milgi ka chɛ Muslimnim’ tuhibu Annabi hiʒira nyaaŋa, ni Adiini mi gba ni bi milgiri ka chɛri yɛlimaŋli shɛm, Naawuni mi nyɛla Ŋun yɛn gu Muslim’ maŋli kam ka chɛ o dimba nabɛri.

## Aaya nima
Aaya nima:

*1. Abu Lahibi nuhi ayi niŋ hallaka, ka o mammaŋ’ niŋ hallaka.
*2. O buni (arzichi) mini o ni laɣim shɛli bi niŋ o anfaani.
*3. Ni baalim, o ni kpe buɣum shɛli din mali zinli ni.
*4. Ni o paɣa so ŋun ʒiri gɔhi (n-ti sɔŋdi Annabi soli zuɣu maa).
*5. (Buɣum) Mikpeeni yεn ti pirila o niŋgoli ni (Zaadali).

## Kundivihira
Suhi Ni Kasi Suurili

thumb|Suhi Ni Kasi Suurili
**Suhi Ni Kasi Suurili** (Al-Ikhlaas ٱلْإِخْلَاص) nyɛla Alikuraani surili din pahiri 112.

Suuril ŋɔ maa wuhirila Naawuni gaŋsibu, dina n-nyε din kariti binshεɣu kam din yεn bo nyintaa m-pahi Naawuni zuɣu O nagaŋtali puuni.

## Aaya nima
# (Yaa nyini Annabi)! Yɛlima: "Ŋuna Naawuni nyɛla zaɣigaŋ."
# Naawuni nyɛla bɛ ni mali bukaata n-kpari So.
# O bi dɔɣi, bɛ mi bi dɔɣi O.
# O mi ka binshɛɣu din ŋmani O (binnamda puuni).

## Kundivihira
Asibaasi Suurili

**Asibaasi Suurili** (Al-Falaq ٱلْفَلَق) nyɛla Alikuraani surili din pahiri 113.

Suurili ŋɔ maa wuhirila bɛ ni bɔri taɣibu ka chɛ bin’bɛɣu kam shɛm, ni ŋun kam zabiri nyubɛɣu nabɛri.

## Aaya nima
# (Yaa nyini Annabi)! Yɛlima: "M-bɔri taɣibu ni asibaasi Duuma."
# Ka chɛ o ni nam shɛli zaɣibetali.
# Ni yuŋ zaɣibetali, di yi ti zibi.
# Ni paɣa shɛba ban tuhiri niŋdi kabiriti ni zaɣibetali.
# Ni nyubiɛɣu lana zaɣibetali, o yi ti zabi nyuli.

## Kundivihira
Ninsalinim' Suurili

**Ninsalinim' Suurili** (Al-Naas ٱلنَّاس) nyɛla Alikuraani surili din pahiri 114. Suurili ŋɔ maa wuhirila bɛ ni bɔri taɣibu ka chɛ ninsala bee alizin’ shintaŋ shɛm.

## Aaya nima
# (Yaa nyini Annabi)! Yɛlima: M-bɔri taɣibu ni ninsalinim’ Duuma.
# Ninsalinim’ Sulinsilana.
# Ninsalinim’ Duuma jɛmdigu.
# Ka chɛ yɛltɔɣabiɛri lana (shintaŋ) zaɣibetali, ŋun sɔɣira.
# Ŋuna n-nyɛ ŋun zaŋdi yɛltɔɣabiɛri m-birti ninsalinim’ suhiri ni.
# Alizinnim’ mini ninsalinim’ puuni.

## [[Hafs]] karimbu
# Qul a uuzu birabbi n-nas(i)
# Maliki n-naas(i)
# Ilaahi n-nas(i)
# Min sharri l-waswaasi l-khannas(i)
# Al lazzii yuwaswisu fii suduuri n-naas(i)
# Mina l-jinnati wannaas(i)

## Kundivihira
Asalaati

**Asalaati** (Jingli Puhibu)

**Asalaati** (Salah) Di nyela musilinsi dantalsi nim puuni zag yini, dini n-pahiri ayi ka za talahi n-ti muslim kam ni o puhili. Jinga anu n-zei talahi ti muslim kam zugu dabsili puuni, dini n-nye;

# Fajr (Subai jingli)
# Dhuhr (Azafari jingli)
# Asr (Lahasari jingli)
# Maghrib(Mangaribi jingli)
# Isha (Lisah jingli)

## '''Asalaati''' (Jingli Puhibu) Balibu
Yela balibu bu-nahi n-be jingli puhibu puuni di bahi bahandi jinga anu no ni.

* Fardh 
* Wajib 
* Sunnah
* Muakkadah
* Nafl

## Asalaati (Jingli) Ni Puhiri shem

## Di daanfani

## Kundivihira
Bahigu

**Bahigu** / **Bahiga** (puff adder) Bahiga nyɛla waɣi so ŋun nahingbaŋ ŋmani waɣimahili amaa ka lee ji pam n gari waɣimahili. O nyɛla waɣi so ŋun mali suɣulo pam ka ninsali ni tooi tam o zugu gba ka o bi dim o. Bahiga nyɛla waɣi so shaba ni ŋubira. Niri yi ku bahiga sheli, ni ka o lahi vundi o. Bahiga mini baa lee bi laɣindi diri chi.

## Kundivihira
Balimbiɛɣu

**Balimbiɛɣu** Balimbiɛɣu tooi zoo ka o biɛla mopili kpima ni. O nyɛla binniɛmbili ŋun pori pam ka o nyɔm lee biɛ hali koŋ tim.

## Kundivihira
Aʒi

**Aʒi** (Hajj) - Naawuni duu kaabu din niŋ talahi ti musulinima ban mali di yiko. Aʒi nyɛla musulinima ban mali yiko ni chani Makka yuuni kam nti niŋdi li. Kaaba gilibu beni, ni binshɛŋa din kuli za talahi ni lala musulinima niŋ pɔi ka bɛ Aʒi maa naan yi pali. 

Doo yi yi Aʒi kuna, bɛ booni o la Alahiʒi. Paɣa mi gba yi yi Aʒi kuna, bɛ booni o la Aʒia.

## Kundivihira
Baŋkalansilinli

**Baŋkalansilinli** nyɛla binniɛŋ ŋumbiɛhigu ŋmani baŋa zuliya binniɛma la. O biɛhigu ŋmanila baŋli ka o lee be polipoli bee salili n nyaŋ baŋli.

## Kundivihira
Baŋkom

**Baŋkom** Baŋkom nyɛla waɣi so ŋun nahiŋgbaŋ nyɛ vokahili. Baŋkom tooi zooya ka o bela tihi zuɣu n-gari luɣulikam.

## Kundivihira
Binsaa

**Binsaa** (*diarrhea*)

Binsaa nyɛla di yi ti niŋ ka ninsal' bindi nyɛ kom kom. Niri yi ti damdiri baanjira zaɣi komkom buta zuɣu dabisili puuni bee n-gari, di wuhirimi ni binsaa n-gbaagi o maa. Bee di yi ti niŋ ka o kuli damdiri pari taba ka di pa o ni yi pun damdiri shɛm dabisili pulini. Daɣiri mini binnɛma n-tooi tahiri binsaa na, di yi niŋ ka daɣiri mini binnɛma kpe ninsali puli ni bee o binnyɔri ni, di ni ti dilana maa binsaa. Din tooi che ka binsaa yeligiri n-nyɛ di yi niŋ ka daɣiri kpe bindirigu ni, bee ko' nyurim ni. Sabita kalinsi ʒilɛli ni gba too tahiri binsaa na. Binsaa ni tooi yuui ninsali ningbuna ni dabisi gbaliŋ ka ni tooi che ka ninsali ningbuna koŋ di yɛlibɔra ka o kɔɣisi yi fini zaa.

## '''Din tahiri bin'saa na'''

* Nira yi di bindirigu shɛli din be deegi o
* Niri yi di bindirigu shɛli di m-mali daɣiri.
* Niri yi nyu kɔbeɣu.

## '''Bin'saa balibu'''
Sima dibu pam tooi tahiri binsaana

Bin diri shɛli an pun bendira kadi dili apiligu.

Nimdi 

## '''Bin'saa Nahingbana'''

* Tiri
* Nin'gbin'duɣili
* ʒiem
* Puuni
* pohim yi fa a puli
* Bin'kom
* Nin'sabiga
* Di yi niŋdi a yɔɣu ni kpɛbu

## '''Kundivihira'''
Bulimbuɣu

**Bulimbuɣu** / **Ulaŋkwana** nyɛla bimbilinli din tooi niŋdi tia ka di wala gba yuli booni Bulimbuɣu. Di wala maa nyɛla din dira ka malisa pam.

## Kundivihira
Di daanfaani: di nyɛla tii shɛli binkɔbiri ni bɔri di fari pam.kamani Buhi.

Dagbandaba tooi zaŋli lee tilaa ni pahiri timazugu ni kuri bukaata.
Kakpagyili

**Kakpagyili** nyεla Yani Napaɣa Tiŋa. Di bela Tamali tingbani puuni, Zaŋ kpa nuzaa-zuɣu. Kakpagyili nima nyɛla ninvuɣ' shɛba ban gbubi Dagbaŋ kali ka di mali Yaa pam.
Kaya Kamani: ʒiɛm Wɔbu, Simpa waa, ni wahi din pahi m-bɛ Dagbaŋ Kali ni taada puuni.

## Taarihi

## Tarisi

## Salima

## Di Nanima

## Di Shikuru

## Kundivihira

## Di tarisi

## Kundivihira
Guŋa

**Guŋa** / **Kantɔŋ**

Guŋ nyɛla tia (tree) ka bɛ sari li, amaa ka shɛŋa binda di toli. Dizuɣu di nyɛla yiŋ'tia. Di nyɛla tia shɛli din mali binwala kabi booni li guŋwaɣu.bimali di kpila maa n-niŋdi kantoŋ. Bi lahi mali di gumdi maa n kuri bukaata nim pam.

## Kundivihira
Binakpaa

**Binakpaa** / **Gbinakpaa** (*millipede*) binakpaa nyɛ binniɛŋ ŋun biɛhigu ŋmani wahu ka o lee mali napɔmbob'gu charimata. Ka lahi nyɛ zaɣibilifu. Binakpaa nyɛla ŋun saɣindi sima di dee yi niŋ moɣu galisi dini

## Kundivihira
Gbiriga

**Gburiga** Di nyɛla tii bee tuturi kabi borili m-pahiri tima zuɣu.

Bɛ mali n niŋdi Duula.

Binkɔbiri bori di vari maa pam.

## Kundivihira
Jɛpaa

**Jɛpaa** (*Japanese person*, *Japanese people*) nyɛla binshɛli Dagbamba ni bi dihi tabili ni di nyɛla zaɣimaŋli.

## Kundivihira
Zuɣubiɛtia

**Zuɣubiɛtia** / **Leŋgerigoŋgo** / **Tipielga** (*Stereospermum kunthianum*; *Parkinsonia aculeata*)

## Kundivihira
Zuɣubiɛtia nyɛla tiya bee tuturi , ninsalinim tooi mali n pahiri bɛ tilahi ni , dilahi nyɛla tii shɛli binkɔbiri ni bɔri di fari pam

## Kundivihira
Yuɣu

**Yuɣu** nyɛla binniɛŋ ŋun biɛhigu chaŋ ti ŋmani baŋli bee wua. Amaa yuɣu lee galisi gari baŋli ka lee pɔra ni wua. Yuɣu ningbungbaŋ kpem pam ka o nimdi dabisa lala. Yuɣu nyɛla binniɛŋ ŋun mali zinli ka di waɣa. Ka o ningbungbaŋ pɔrisi pɔrisi. Yuɣu yi gɔra n-ti nya ninsala o fɔhirimi dɔni. Di zuɣu chɛmi ka o gbaabu bi tɔ kamani baŋli bee wua.    

## Yuɣu biɛhigu shee
Yuɣu soɣisinli shee nyɛla mɔri ni, kuɣa ni, ti'yɔri ni, nti pahi voya ni. 

## O dɔɣibu/wɔɣibu
O nyarila gala n-niŋdi o volini haali ka di waɣibu ti paai.

## Kundivihira
Wulijo

**Wulijo**

## Kundivihira
Wulijo nyɛla binwal'shɛli din wandi herbaceous tia zuɣu. Di nyɛla bindirigu n-zaŋ ti ninsalinima.

## Kundivihira
Wua

**Wua** ŋmani la baŋli bee yuɣu. O mali la naba anahi. Wua ŋmani baŋli bee yuɣu ŋɔ, amaa ka galisi gariba. Wua ningbunbaŋ kpɛm pam,ka pɔrisi. Lala pɔrisibu ŋɔ nyɛla din boogi n ganga o yaanga zuɣu ti yi o zuli ni.

## Wua biɛhigu sheei
Wua nyɛla binniɛŋ ŋun zooi ka o be kom ni,voli ni,mɔri ni,kuɣa ni,.o mi ni tooi lan be tiyɔɣu ni.Wua ni tooi lan du tia zuɣu soɣiya. 

## Wua balibu

# Wu'lɔɣu
# Wu'nyaŋ

## Wua ni namdi zuliya shɛm
Wua nyɛla binniɛŋ ŋun nyɛri gala. Wua yi yɛn wɔɣi, shee Wu'nyaŋ mini wu'lɔɣu n laɣim ka wu'nyaŋ ŋɔ niŋ gala. Din nyaaŋa ka wu'nyaŋ ŋɔ naan yi gbi boɣili nyɛ gala maa pi. Ka wua ŋɔ naan kaari gala ŋɔ hali ka di ti wɔɣi wu'bihi.

## Kundivihira
Kɔrili

**Kɔrili** (*[[w:Terminalia avicennoides|Terminalia avicennoides]]*; *[[w:Terminalia glaucescens|Terminalia glaucescens]]*; *[[w:Terminalia reticulata|Terminalia reticulata]]*)

## Kundivihira
Kaaba

**Kaaba** (, ),thumb
 ka bɛ lahi sabirili  **Ka'ba**, **Ka'bah** bee **Kabah**, ka saha shɛŋa bɛ booni li **al-Ka'ba al-Musharrafa** (, ), di nyɛla kuɣa duu din zani Musulinsi jiŋli din mali darija mini kasi sheei, Masjid al-Haram din be Mecca, Saudi Arabia. Musulinima nyami ka di nyɛ  *Bayt Allah* ( (Naawuni duu)) ka nyɛ "qibla" (, jiŋli ni puhiri kpari shɛli polo) n zaŋ ti dunia Musulinima zaa. Saha ŋɔ duu maa nyɛla bɛ ni daa labi mɛ shɛli di ni daa niŋ ka buɣim di n-saɣim shɛli "siege of Mecca", Umayyads yuuni 683.

Musulinsi Adiini piligu, Musulinima daa zaanimi n-tuhiri Jerusalem bɛ jiŋli puhibu ni pɔi ka naan yi ti zani n-tuhi Kaaba, Musulinima dihimi tabili ni kahigibu n daa nyɛli zaŋ chaŋ Muhammad sani.

Musulinsi Adiini wuhiya, ni Kaaba nyɛla din labi mɛ pam taarihi puuni, di bahi bahindi Ibrahim (Abraham) mini o dapala Ismail (Ishmael), o ni daa labina Mecca yuun bɔbigu nyaaŋa o ni daa che o paɣa Hajar (Hagar) mini Ismail n bahi ni ka di nyɛla Naawuni ni puhi o shɛm puuni. *Kaaba* gilibu nudirigu polo buyopɔin, bɛ ni booni shɛli Tawaf (), nyɛla "*[[Fard]]"* (talahi) din be Hajj mini Umrah ni. Luɣ'shɛli din gili Kaaba ka Hajj niŋdiba chani nima ni maa yuli n booni Mataaf.

Kaaba mini Mataaf nyɛla Hajj niŋdiba ni muɣiri. Luɣ'shɛli dabisili kam Musulinsi yuuni puli ni, gbaa yihi Musulinsi goki Dhu al-Hijjah dabaa awɔi dali,  Arafah dubu dali, din dali ka bɛ taɣiri sitirili din pɔbili maa, bɛ ni booni shɛli Kiswah (). Amaa, bɛ ni galisiri ni pam saha shɛli nyɛla nolɔri ni (Ramadan) mini Hajj niŋbu ni, din ni ka Hajj niŋdiba pam laɣindi n-niŋdi Tawaf. Saudi Ministry of Hajj and Umrah wuhiya, niriba 6,791,100 ban yi luɣ'shɛŋa polo na n daa chaŋ Umrah niŋbu Musulinsi yuuni .

## Kundivihira
Kiŋkaŋa

[thumb|[Lahabali_kɔligu:Kinkaŋa_Ficus_DSCN6211.jpg|thumb|Kikaŋa]]
**Kiŋkaŋa** (*Ficus gnaphalocarpa, Ficus thonningii*)

## Kundivihira
Kpihiga

**Kpihiga** / **Kpihili** Di nyɛla tii shɛli di tooi zooi kadi niŋdi tititali pam kadi wandi binwala kabi booni li kpihigu . Di nyɛla ninsalinim ni diri shɛli.

## Kundivihira
Kpalisɔɣu

**Kpalisɔɣu**

 

Zoncheɣuni nyɛla tiŋ' shɛli din be [[

## Taarihi

## Tarisi

## Salima

## Di Nanima

## Di Shikuru

## Kundivihira

## Kundivihira
Mɔŋgu

**Mɔŋgu** **(moongu)** nyɛla binwali shɛli ninsalinim mini  binkɔb'shabi ni dira.

## Di Balibu;

# Karachi mɔŋgu
# Dookudooku
# Mɔŋgu maŋli 

## Di Tuma

## Di Daanfani
1.moongu nyɛla daadama nim nidiri shɛli n karti kum.

2. Di dari nyɛla tini mali shɛli n maani buɣim n duɣiri bindirigu.

3. Moongu vari maa ti mali tiri binkɔbiri kadi leeri bɛ bindirigu.

4. Ti mali n bori ariziki.

5. Di nyɛla tii shɛli din mali mahim pam ka bin vuhira vuhiri digbni.

6. Bɛ mali m-pahiri maani binnura.

## Kundivihira
Nanzili

**Nanzili** / **Laŋjiŋa** (*Prosopsis africana* and *[[:fr:Amblygonocarpus andongensis|Amblygonocarpus andongensis]]*)

## Kundivihira
Nantariga

**Nantariga** nyɛla binniɛŋ ŋun biɛhigu ŋmani sabili bee jangbariga. Nantariga mali la naba anahi,ka mali kobri din nyɛ zaɣi sabila. Ti ni tooi lan buɣisi nantariga ni o nyɛla zaɣi sabinli. Amaa nantariga lee nyɛla binniɛŋ ŋun mali bam pam. Ninsali yi be luɣili kam ka nantariga be ni a ni tooi taɣi o bam ŋɔ ʒiɛɣu.Nantariga nangbani nyɛla zaɣi choo /munli /waɣinli ka mali kobi waɣila. Nɔbihi leri dima n nyɛ nantariga. Dama  noo yi waɣi bihi ka bɛ na bɛ kpaŋ, nantariga ni tooi gbahiba ŋubi. 

## Kundivihira
Paɣaviɛligakushihikom

**Paɣaviɛligakushihikom** (paɣiviɛligakushihikom; paɣa-viɛlli-ku-shihi-kom) nyɛla mɔri bali shɛli. Di zooiya ka di bindi binbila ni kamani kawana, sima, shinkaafa ni sima ni ti tudu bɔbili ŋɔ na. 

## Kundivihira
Pulimpuŋ

**Pulimpuŋ** (pullimpunga; pulmpuŋga; pulumpung; pulmpuŋ) (*Sterculia tomentosa, Sterculia setigera, Sterculia tragacantha*)

## Kundivihira
Siɣirili

**Siɣirili** *(cedar-mahogany)* nyɛla tia ka di mali bukaata ni anfaani n ti bɛhigu pam. Be mali suɣirili m'pahiri tilahi zuɣu tibiri saŋkaŋ ka lahi mali li tibiri kpaɣu.

## Kundivihira
Sinsabiga

**Sinsabiga** / **Sinsabipiɛɣu** (*Lannea microcarpa, Lannea acida*)sinsabiga nyɛla tii shɛli din wandi binwala kabi booni li sinsaba. Di nyɛla binwalli shaŋa ninsalinim nti pahi ni mɔɣuni binnema ka bɛ dirili.

## Kundivihira

## [[Lahabali_kɔligu:Bark_of_African_grape_tree_DSCN5760_(1).jpg|thumb|Sinsabiga pɔɣu]]
thumb|Sinsabiga pɔɣu
Abdulganiw (Yɛltɔɣa) 14:44, 2 Silimin gɔli June 2025 (GMT)
Taaŋa

Taaŋa
**Taaŋa**nyɛla Dagbaŋ ti'gahinda la ni yini. Di nyɛla    ti' shɛli din suuri zaa ka naan yi woli. Woligu saha ka di suura, ka wɔndi yim yuuni puli ni.

Taaŋa ŋɔ mali anfaani pam n-ti Dagbamba ni dunia zaa nangbanyini. Dagbam' paɣaba nyari buni pam di ni. Dinzuɣu ka shɛb' booni li Dagbam' paɣaba "kookoo." Dama di nyɛla ti' shɛli din kɔŋko daanfaani ni tooi soli paɣa mini o bihi ka lahi mali bɛ yɛlli kam.

## Di anfaaninima
1.Taaŋa ni ka ti nyari tama n-dira.

2.Di puuni ka paɣiba nyari kpihi

3.Di puuni ka ti lahi nyari kpam n-dira ka ʒiɛra ti ningbuna.

4.Ti tingbani ŋɔ gomnanti gba yipa dari kpihi paɣaba sani m-mali li kɔhiri tinduyanim' zuɣu ka nyari tinduyani liɣiri na n ti tumdi lɛbiginsim tuma.

5.Ti nyari chibo kpambirigu ni, ka lahi mali kpambir' kom m-pahiri tari ni n-tari ti duri ka di mali yaa.

6.Ti lahi ŋmari tia ŋɔ n-kpɛri lunsi, toya nti pahi tilisi.

7.Taansuri gba ŋmaari ʒim kabbu nir' yi ti nya dantulli.

8.Di nyɛla tilaa ka bɛ bɔri li n pahiri ti shaŋa zuɣu.

alt=Taaŋa tia pɔɣu |thumb|Taaŋa pɔɣu
Bark of Shea nut tree 

## Kundivihira
Waɣimahili

**Waɣimahili** Nyɛla binniɛŋ ŋun be yuri ni ka tooi zooi ka o ŋmɛlindi n-gari wahu kam. O nyɛla binniɛŋ so ŋun nyɛ zaɣ' waɣinli, ka ka bɔɣiri bee napɔna. Waɣimahili balibu pam nyɛla ban mali zuɣ' ŋmaa din mali tuɣa pam n gari bɛ yaan'nim ban nyɛ baandɔri la, din kuli sɔŋsiri ba ka bɛ tooi vaandi binneen shɛba ban galisi n-gari bɛ zuɣu. Din kuli yɛn chɛ ka polo tooi bɛ ningbuna ni, bɛ ningbuna binyɛra kamani bɛ yan'nyina nim nyɛla din kuli bɛ do bɛ ningbuna yaɣili yaɣili kamani ti ni pun' mili shɛm, amaa di nyɛla din do waɣilim , ka zaɣ' yini bɛ tooni ka zaɣ' yini bɛ nyaaŋa. 

## Taxonomy

Waɣiri zaa malila bɛ pubu balibu.

### Waɣiri zuliya




File:Tetrapodophis amplectus 3483.jpg|*[[Tetrapodophis]]*
File:Eupodophis at Royal Belgian Institute of Natural Sciences, Brussels.jpg|*[[Eupodophis descouensi]]*
File:Eupodophis descouensi Holotype.jpg|*[[Eupodophis descouensi]]*
File:Eupodophis descouensi Holotype hind leg.jpg|*[[Eupodophis]] descouensi* hind leg


## Lihimi m-pahi

* Limbless vertebrates
* List of Serpentes families
* List of snakes
* Ophiology
* Snakebot
* Snake detection theory
* Spinal osteoarthropathy 
* *[[The New Encyclopedia of Snakes]]*
* The Snakes of Europe 

## Kundivihira


### Bibliography
* 
* Boulenger, G. A. (1913), *[https://www.gutenberg.org/ebooks/46590 The Snakes of Europe]*, Metheun & Co. Ltd.
* 
* 
* 
* 

## Further reading

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
* 
* 
* 

## External links

* 
* 
* 
* 
* 
* BBC Nature: Snake news, and video clips from BBC programmes past and present.
* Basics of snake taxonomy at Life is Short but Snakes are Long
Bulaasani

**Bulaasani** nyɛla mɔɣu din kpɛma ka di bukaata zooi pam. Bulaasani nyɛla mɔ' shɛli bunkɔbiri ni ŋubiri pam. Di yi kuui bɛ tooi zaŋ dili leeri sambanikaanigu.

## Kundivihira
Lemu

**Lemu**

## Kundivihira
Dibalibu;1.lemu ɛee 

2. Lemu pelli

3. Lemu nyeani

Di daanfaani 

leemu nyela binshɛli daadama nim ni dira.Bɛ mali n bori ariziki
Shindazugu

**Shindazugu**

shindazugu nyɛla flower bali sheli din yina spurge zuliya ni, Euphorbiaceae, din gba yina American tropics, ka di tooi nyɛla Mexico mini Central America.Di pilli nyɛla Tropical area shɛŋa din bɛ America polo, zaŋ gbaai Mexico hali ni Argentina, ka yarigi gili duniya luɣili kam, zaŋ gbaai tropical mini subtropical yaɣili duniya, ka di leeri naturalized bee invasive area nim pam ni.
## Propagation
*Nira ni tooi sa shindazuɣu bee ka a biri di kpila*. Shɛba kpaŋsila di biribu, ni dini n-yɛn che ka di niŋ va'waɣila. Shindazugu yi sa ka zooi di yiri wula pam amaa ka dii bi wanda ka di jila dii bi zoori kpɛri tiŋa ka di zuɣu che ka pɔhim ni tooi ʒili luhi.  DI yi biri di zoobu nyɛla din mali balibu balibu pam, ka niŋdi kpila din mali kpam pam. Di nyɛla nira ni yɛn tooi biri shɛli, n-sa li, bee n-tuɣi li..

## Anfooninima

File:Jatrophacurcuscutting.png|propagation of *Jatropha curcas* by stem cutting
File:Graftingjatrophacurcus.png|propagation of *Jatropha curcas* by grafting
**propagation of ''Jatropha curcas'' by budding**
File:Airlayerjatrophacurcaus.png|propagation of *Jatropha curcas* by Air layering
File:Jatropha Crude Oil - DRDO - Pride of India - Exhibition - 100th Indian Science Congress - Kolkata 2013-01-03 2580.JPG|Jatropha Crude Oil.


***Latex**
:Di nyɛla din kariti duro yuli booni watermelon mosaic virus.
***Leaves**
:Di vari maa nyɛla bɛ ni tooi zaŋ shɛli pɔpsi fuɣuluŋ .

***Sap**
:Do sheem maa nyɛla bɛ ni mali shɛli saha shɛŋa dalindi binyɛra.
***Shrub**
:Di nyɛla bɛ ni mali shɛli taɣiri buɣu gbibu .

## Lihimi m-pahi
* *[[Copaifera langsdorffii]]*
* Energy crop
* Jatropha biodiesel in India
* Non food crop
* Tanganyika groundnut scheme

## Kundivihira

## Further reading
* Brittaine, R. and Lutaladio, N. 2010. Jatropha: *A Smallholder Bioenergy Crop - The Potential for Pro-Poor Development.* Integrated Crop Management. Vol. 8. FAO, Rome,  .

## External links
* 

## Kundivihira
Taŋjibga

**Taŋjibga** nyɛla tia din be "pea" daŋ ni ka bɛ booni li Fabaceae ka zoogi ka di be West Africa. 

## Kundivihira
Bochaa

**Bochaa** Bochaa nyɛla binshɛli din gbarigiri bindira kadi biniŋda.Di nyɛla mogu kadi puhiri koyani di yi puhi binbrili kam gbunni di kulahi niŋ.

## Kundivihira
Ŋariŋ

**Ŋariŋ** nyɛla ninsalinima ni mali dari bee silivanima m-maani shɛli m-mali li pari kom zuɣu n-kpɛri chani luɣili kam bɛ ni bɔra. Bɛ mali ŋariŋ, bɛ maani la di ŋarimpaa. Lala ŋarimpaa maa ka bɛ yɛn zaŋ daari kom maa ka ŋariŋ maa chana. Ŋarimpaa maa zaɣ' bɔbigu nyɛla ŋarimpahi ka niriba ayi bee niriba anahi zaa ni tooi gbubi lala ŋarimpahi maa n-duhiri ŋariŋ yino.

## Kundivihira
Balli

**Balli** (*tribe, ethnic group*)

Ninsala balli nyɛla zuliya shɛli ni o ni yina ka wumda ka yɛri di yɛltɔɣa. Balli nyɛla alizama  daantaliga ka daadama nima mali kuri bukaata, n-doli bɛ yɛltɔɣa mini buɣisibu, nahingbana, bee sabbu saha shɛŋa. 

## Kundivihira
Tiŋgbandamli

**Tiŋgbandamli** (*earthquake*) nyela barina damli din niŋdi tingbanni sahasheli tiŋgbani yaɣshɛli yi ti ŋmaai n-dam damdi kpeeni.

## Kundivihira
Sankpaŋ

**Sankpaŋ** (*earache*) nyɛla doro din tooi biɛri daadam tiba ni. Di ni tooi chɛ nira bi wumdi saha shɛŋa bee ka di kuli fa o wumbu zaazaa. Din tooi tahiri sankpaŋ na n-nyɛ nira yi zaŋ di a zuɣu pari binshɛɣu din kpɛmi zuɣu gbihira,a yi diri bindirigu ka di furiti a nyina ni,a yi wumdi yila ni "earpiece" ka di kukoli be zuɣusaa ti yaɣi.   

## Kundivihira
Kpani

**Kpani** (*javelin*) nyɛla kuri shɛli bɛ ni mali ka di noli mulim ka nira ni tooi zaŋ li labi ka di chaŋ luɣili kam o ni bɔra bee n-ti lu o yaa ni ni tooi zani shɛli. Kpani nyɛla zaɣi yini ka di zaɣibɔbigu mi nyɛ kpana.

## Di tuma
Kpani mali tumanima pam ʒilɛli ni ka bɛ mali li tumda.

Tuuli, bɛ mali kpani gɔri mɔɣu: Mogɔriba pam gɔri mɔɣu ka di nyɛla kpana ka bɛ mali gɔri lala mɔri maa. Bɛ tooi mali li kuri binkɔbiri mɔɣu maa ni di yi ti niŋ ka binkɔbigu be katiŋa ka bɛ je ni bɛ ti yɛn paagi o ka o guui. Bɛ zaanila katiŋa ka labi lala binkɔbigu maa luhi ka naan yi miri ti kpuɣi o.

Bɛ lahi mali kpani chani tɔbu ni: Tɔb' tuhiriba pam n-chani tɔbu ni ka gbibi kpana chana dama dina n-tooi kuri bɛ ni mali nia ni bɛ ku ninvuɣ' shɛba.  

## Kundivihira
Abinfuura

**Abinfuura** (*balloon*) Abinfuura nyɛla bɛ ni zaŋ lɔba mali bihi bindiɛmdi' shɛli. Di nyɛla lɔba muni din mali nangban chobila ka bihi tooi mali bɛ nangbana pɔbisiri pɔhim niŋdi di ni puuni ka di pirita. Pirimila abinfuura ni bi timsila zuɣu, pɔhim ni tooi zaŋ li yiɣi saa zuɣu. Ka di lahi nyɛ din tahibu bi tɔ din dee yi ti niŋ ka a piri li yaɣi di pɔhim deebu tariga.

## Kundivihira
Zim

**Zim** (*flour*) Zim nyɛla bini neam bin belim zaɣzim , kawana, banchi,tuya nin din kam pahi kabi leeri li zim

## Kundivihira
Kɔbigu

**Kɔbigu** (*feather*)Kɔbegu nyɛla ko' shɛli din be vela.lala kom nyɛla ko' shɛli din kutooi nyu. Lala kom diyi kutooi nyu amaa bini tooi zaŋli mɛtandi bee n tum tuunshaŋa dabam.

kɔbiɣgu Anfaani Shɛŋa N nyɛ:

1.Ti ni tooi n zali mali pala.

2.Di tooi lahi mɛtandi

## Kundivihira
Naa Zokuli

**Naa Zokuli** (Zo-kuli ku pini zuɣu kpuni, O kumdila yuuni n-ŋmaligi man gama bandi, Yoo saɣa borili bԑ zori vi, a-kpԑԑ Yi ŋmaa kadi bara agba kpaŋdila a-manŋ ŋmaa kadi yaɣi O zuɣu) daa nyɛla Naa Luro zuu ŋun daa zali yuli pam Dagbaŋ pulini. Ŋuni n-daa di yani ka go hali ni Wa din be Upper west yaɣili ni o ti bo salima. Kpamba yɛli la Dagbamba mini Wa nim bɛhigu maa buyi zuɣu. Tuuli, ni Ndaan Yaan Naa Zokuli daa piila paɣa n-niɛm nuu n-dɔɣi nabipuɣinsi mini nachimba. Ni o 'Waala' paɣa maa zuɣu ka lunsi yɛri ni "WA Naa Ӡԑsunŋ Ni Tii Nabli".

=Kundivihira=
Sagani TV

**Sagani TV** nyɛla ninyula kpanjɔɣu m-be Tamale din be Ghana Tudu yaɣili polo la. Bɛ daa kpa li la Silimiingoli February biɛɣu pishi ni anu dali (25), yuuni 2017.

Lahibali wuligibu tuma du' shɛli din yuli booni Sagani Multimedia la kparibɔɣu n-nyɛ Sagani TV. 

Tuma duu ŋɔ nia nyɛla ni di wuligiri lahibal' shɛŋa ŋan yɛn kpaŋsiri biɛhigu toon' tibo, lɛbigimsim, suhudoo, kaya ni taɣada, daabiligu, ni Tudu yaɣili ninviɛla zaŋ wuhi dunia zaa. 

TV siteesa ŋɔ be Multi TV mini Star Times zuɣu ka salo pam be dunia bɔba ni yaɣa zaa mali li diri anfaani, dibahibahindi ban yi Ghana Tudu yaɣili na ka be sambana ni.

## Kundivihira
Kɔnsonantinima

**Kɔnsonantinima,** nyɛla pishi ni ayopɔin ti Dagbanli puuni ka bu buyi zaɣ' gansi mini zaɣ' jɛba.

## Kɔnsonanti Gansi
b,d, f, g, ɣ, h, j, k, l, m, n, ŋ, p, r, s, t, u, v, w, y, z, ʒ.

## Bachikɔb Jɛba
ch, gb, sh, ŋm ni ny.

## Vaawulinima
Vaawulinim nyɛla diba ayopɔin. 

a, e, ɛ, i, o, ɔ, u. 

Vaawuli waɣila ŋɔ nyɛla Vaawuli din booni darigira. 

aa, ee, ii, uu.
Dalun

**Dalun** nyɛla tiŋ' shɛli din be Kumbungu district Ghana tudu yaɣili. Di pahila Dagbaŋ tiŋ' shɛŋa n dana Yaan-naa ni leera. Di mali ya biɛlim ka din zooi ka me n-zaya viɛnyɛla. Ya biɛlim maa pam me mi ni gbungbeli ka shɛŋa me ni bilchisi.

## Taarihi

## Tarisi

## Salima

## Di Nanima

## Di Shikuru

## Kundivihira

## Piligu
Dalun-lana nyɛla Naa Yaba Siŋlana bia taarihi ni wuhi shɛm. Ka Siŋa mini Dalun zaa nyɛla Yaa-naa kparibɔri, Ka di be mɔɣili duli zaŋ kpa Ŋmampirigu polo.

## Taarihi
Dalun daa pilimi ni zahim gbahibu. Salo ban daa be tiŋa maa ni daa nyɛla ban gbahiri zahim, ka daa bi kora m-pahila kulipal' tali ŋɔ maa ni ka bɛ daa be. Dalun gba nyɛla Yaa-naa Kparbɔɣu, ka di lee mali tinkpansi anahi. Dina n-nyɛ, Kukuo, Bihinaayili, Nawunni n-ti pahi zoonaayili.

## Kundivihira
Naa Gariba I

**Naa Gariba** daa nyɛla Ndan' Yaa Naa, Naa Zangina bia n-daa nyɛ o. Naa Gariba daa dɔɣi bihi pam Dagbaŋ ka bɛ pam gba daa paai Yani n-di. Naa Gariba yuya lunsi salima ni n-daa nyɛ "Shiɛɣuni
noo tiligi suliga ku tiligi ŋɔɣu." Naa Gariba ma n-daa nyɛ Naa Zokuli Pakpan Laamihi. Naa Gariba ni daa zo n-che nam sama, Naa Saalan Ziblim n-daa di Yani, Naa Siɣili bia n-daa nyɛ o.

## Piligu

## O ʒaamani

## O tuma

## O bihi

#Savelugu-lana Alhaji Naa Gariba Zuu
#Savelugu Naa Zibilim
#Vo' Naa Ziblim
#Tibuŋ-lana Imoro
#Zulɔɣu-lana Adirikarili
#Tibuŋ-lana Issah
#Kpatiŋ-lana Amali
#Kpatiŋ-lana Issah
#Yɛmokariga-lana Mushe
#Kpataribɔɣu Naa Sule
#Tijo-lana Dawuni
#Tijo-lana Dasana

## Kundivihira
Dagbamba

**Dagbamba** nyɛla zuliya shɛba ban bɛ tudu yaɣili. Bɛ yaa bela Dagbaŋ pulini ka bɛ lee yaligi n-gili dunia zaa. Bɛ Na'zuɣu n-nyɛ Ndan Yaa Naa ka o nayili  be Naya (Yendi). Dagbamba ni yɛri bal'shɛli n-nyɛ Dagbanli ka bɛ kaya ni taadanima mi nyɛ Dagbanli. Bɛ mini Mohi kpɛriti pam (dachɛhi n-nyɛ ba). Dagbamba Naa n-nyɛ Yaa Naa, ŋuni n-nyɛ Dagbaŋ Na'zuɣu ŋun lihiri Na' bihi Dagbaŋ. Dagbamba bindir' kpani n-nyɛ saɣim mini bira, to m-pali toli (maan'kuuni), kuuka, salinvɔɣu bee to m-pali toli (maan'mahili).

## Kundivihira
Black Sherif

**Mohammed Ismail Sherif** ka be mio **Black Sherif** nyɛla Ghana yila yiinda ŋun yi Konongo na. 

## Kundivihira
Ʒiɛm Yila

**Ʒiɛm yila** nyԑla Dagbaŋ kaya ni taɣada la puuni yil’ shɛŋa Dagbamba ni yiini nimoo shee bee ni di bɔ ninyambo niŋ daadamanima biɛhigu puuni. N vihigu puuni n dee lahibali ni ᴣiɛm yila bi yiini yiriŋ pahila nimoo shee, ᴣiɛm yila ni yiini luɣ’ shɛŋa zooya pam ka n ku too kali ŋa zaa amaa n-yɛn yulila yaɣ’ shɛŋa din kpa talahi ka bɛ ku tooi be lala yɛla ŋɔ puuni ka bɛ yiini ᴣiɛm yila. shɛhira kamani tɔbu tuhibu ni, ayirimo tɔbu ni, buɣum tɔbu ni n-ti pahi guŋgɔŋ kpɛbu ni.

## Tuuli shεhira

**Bia ŋun ʒiεm ti naa la yi daŋ yibu zo**

Bia ŋun ʒiɛm ti Naa la yeei o ᴣiɛm saa nyinyaɣu.

Bia ŋun ʒiɛm ti Naa la yeei o ᴣiɛm saa nyinyaɣu.

Bia ŋun ʒiɛm ti Naa la yeei o ᴣiɛm saa nyinyaɣu.

Bia ŋun ʒiɛm ti Naa la yeei o ᴣiɛm saa nyinyaɣu.

## SHƐHIRA DIN PAHIRI AYI

**N nyuri dam pam Sonya dam ka n-je**

Wabilaa sabili ka m-bɔra Din bee labalaba

Wabilaa sabili ka m-bɔra Dini bee labalaba

wabilaa sabili ka m-bɔra Dini bee labalaba

wabilaa sabili ka m-bɔra Dini bee labalaba.

## SHƐHIRA DIN PAHIRI ATA
**N nyuri dam pam Sonya dam ka n-je**

N nyuri dam pam Sonya dam ka n-je

N nyuri dam pam Sonya dam ka n-je

N nyuri dam pam Sonya dam ka n-je.

N nyuri dam pam Sonya dam ka n-je

## DIN PAHIRI ANAHI
**sokam niŋmi o yubu yee**

Sokam niŋmi o yubu yeei,

Tiŋ Naa ka yaŋɔ Sokam niŋmi o yubu yee,

Tiŋ Naa ka yaŋɔ. Sokam niŋmi o yubu yee,

Tiŋ Naa ka yaŋɔ. Sokam niŋmi o yubu yee,

Tiŋ Naa ka yaŋɔ. Sokam niŋmi o yubu yee,

Tiŋ Naa ka yaŋɔ.

## DIN PAHIRI ANU
 
**N ka bia ka o ᴣiri n ŋmana**

Ŋun yiina: N ka bia ka o ᴣiri n ŋmana

Ŋun saɣira:Bia ku ŋubi n yama

Ŋun yinna:N ka bia ka o ᴣiri n ŋmana

Ŋun saɣira:Bia ku ŋubi n yama.

## Kundivihira