Larabaŋa Jiŋli

Taarihi tiriba ban baŋsim jɛndi nɔlini baŋsim yɛltɔɣa yɛli ya, ni ŋun kpa bee n pili Jiŋli maa yuli n daa booni Yidan Barimah ka bɛ lahi miyɔ Ayuba bee Yaa Abu. Lahabali din ka daɣiri wuhiya ni Kuraani daa nyɛla din saa zuɣu n kana o sani. Lala zuɣu ka di kpaŋsi lala bɔbili maa jɛma bee wuntia.

**Larabaŋa Jiŋli** () nyɛla jiŋ' shɛli bɛ ni me n-dalim Sudannima ni mɛri bɛ dina shɛm. Di nyɛla din be Larabanga din be Savanna Region of Ghana tiŋkpaŋa. Di nyɛla jiŋ' kurili m-be tiŋa maa ni di bahi bahindi West Africa tiŋgbani puuni ka bɛ booni li Afirika Wulinluhili polo Maka. Lala jiŋli ŋɔ nyɛla bɛ ni malimali shɛli ni di che ka di na kuli viɛli za di naba zuɣu tum saha shɛli bɛ ni daa me li 1421 yuuni puuni la zaa. 2023 yuuni la puuni ka bɛ daa lahi yoli mali li. Bɛ ni boli liɣiri kpanjɔ' shɛli World Monuments Fund (WMF) la nyɛla din mali kpaŋmaŋa pam zaŋ chaŋ di lala malibumalibu ŋɔ polo. Bɛ daa lahi nyɛla ban pu li m-pahi yaɣa ŋan bira bɔri kpihimbu la (*Most Endangered Sites)* ŋan kalinli yiɣisi kɔbiga la puuni yini. Lala malibumalibu shɛŋa bɛ ni bɔri tiri li maa nyɛla din labisi adobe maalibumaalibu baŋsim na.

Lala jiŋli ŋɔ nyɛla din mali kurani kurili shɛli bɛ ni mali dihitabili ni di daa nyɛla pin' shɛli din yi Naawuni yili na 1650 yuuni puuni nti ti Yidana Barimah Bramah, ŋun daa nyɛ bɛ Limam lala saha maa ni o jiŋa puhibu zuɣu. West African adobe ka bɛ daa zaŋ me lala jiŋli ŋɔ ka di mali pihi ayi ŋan du pam ka  ŋa biɛhigu nyɛ zaɣ' chomchom ka mulim , di yini nyɛla din za n-ti mihrab din nyɛ din za n-tuhi Makkah la ka di nini polo kpa wulimpuhili ka di nyaaŋa mi nyɛ minaret m be tilinli tudu mini wulimpuhili sunsuuni. Ŋanima zaa nyɛla bɛ ni zaŋ yirigima biɛhigu pia ni ayi me shɛli ka zaŋ aluura dari n-shɛbisi shɛbisi di puuni di yɛn che ka di zani n-yuui. 

## Din be luɣ'shɛli polo
Lala jiŋli ŋɔ nyɛla din m be Larabanga tingbani shɛli ni musilimnima ni be ka miri Damongo din be Ghana Savannah Region west Gonja District yaɣili la puuni. Lala tiŋa ŋɔ mini north of Damongo sunsuuni, kilomita pia ni anu m beni ka kilimita anahi be di mini south of the Mole National Park dunoli mi sunsuuni.
## Taarihi
Lahibali wuhiya ni 1421 yuuni la puuni, daabi'so n daa m beni ka o yuli booni Ayuba la daa nyɛla ŋun zahim zahindi saha shɛli o ni daa doya m-miri Alahiʒiba kuɣ' shɛli bɛ ni booni Larabanga Mystic Stone la, ka di yɛli o gom maa puuni ni o mɛmi jiŋli. Lahiʒibisi ŋɔ ni shiri yɛn pili, o ni daa kuli va n-yiɣisi o gom maa ni saha shɛli maa, o daa shiri nyami ka jiŋli maa nyabili pun boomi sɔŋ ka o daa dii tuɣi m-pili jiŋli ŋɔ mɛbu hali nti naai. Niriba mali dihitabili din yɛli ni o daa nyɛla ŋun yɛli ni o yi ti kani, ban simsim o m-miri jiŋli maa. Ni o yi ti kani naai, di daba ata nyaaŋa, ni tua (baobab) shɛli din yɛn bili o kabiri zuɣu maa yɛn nyɛla bɛ ni yɛn zaŋ shɛli m-bo gubu ti sɔhibiɛɣuni kpamba. Saha ŋɔ, lala tu' shɛli din tabi lala jiŋli maa n-nyɛ bɛ ni mali shɛli m-baŋdi Ayuba kabiri. Larabanŋa bilichinima nyɛla ban mali lala tua ŋɔ vari mini di wula n-tibiri yuma ni dɔriti.

Taarihi tiriba ban baŋsim jɛndi nɔlini baŋsim yɛltɔɣa yɛli ya, ni ŋun kpa bee n pili Jiŋli maa yuli n daa booni Yidan Barimah ka bɛ lahi miyɔ Ayuba bee Yaa Abu. Lahabali din ka daɣiri wuhiya ni Kuraani daa nyɛla din saa zuɣu n kana o sani. Lala zuɣu ka di kpaŋsi lala bɔbili maa jɛma bee wuntia.

Kamani jiŋ'shɛŋa din be West Africa foŋ'tinsi puuni la ni be shɛm, lala Larabanga Jiŋli ŋɔ nyɛla din m pɔri pam. Tiŋ'kpaŋ jiŋa kamani Larabanŋa dini ŋɔ tatabo haŋkali parisi daa yi nyɛla di yiri marabout nima sani na ka di ni mɛ shɛm nyɛ ŋan be ka be ka Great Mosque of Djenné tatabo ka ni kuntayi. Bɛ ni daa m bɔri ni di mɛ n ŋmani jiŋ'shɛŋa din pun be luɣ'shɛŋa la biɛhigu la zuɣu, bɛ daa nyɛla ban n kpɛhi Larabaŋa Jiŋli ŋɔ kuɣa pam din yɛn che ka neen'shɛŋa bɛ zaŋ pahi n mɛli ka di bi kpemkpem la tooi zani dede. Larabaŋa nyɛla eight ancient la ni yini ka lahi nyɛjiŋ'kurili shɛli din mali jilima ni dariza pam and Ghana. Di nyɛla luɣ'shɛli polo din nyɛ pilgrimage ka lahi n-nyɛ Makkah n-ti West Africa nima.

Yuuni 1970s la ni, bɛ daa nyɛla ban zaŋ simiiti mini tankpaɣu n niŋ tandi n labi n ta jiŋli maa dukpuna ka bɛ niiya nyɛ ni di gu ka taɣili ka che ʒeɣu mini saa barina. Tɔ! amaa, lala bɛ niŋsim ŋɔ daa nyɛla din ŋmaligi n saɣim jiŋli ŋɔ dominchi maligu daa nyɛla din kpɛ m be dukpun'shɛŋa bɛ ni daa zaŋ adobe maa ni ka binnema daa m pili n ŋubiri saɣindi bɛ ni mɛli shɛm maa. Lala niŋsim ŋɔ daa nyɛla din n wurim jiŋli maa yaɣ'shɛli ka ŋan malibu daa lahi n saɣim jiŋli maa binyɛra pam.

Pirimla bɛ gu ka taɣili ka che ʒeɣu mini saa barina zuɣu, bɛ daa nyɛla ban zaŋ binshɛŋa n maalimaali ka lahi kpɛhi jiŋli maa yuun'shɛŋa din gari la ni ka di che ka di taɣi jiŋli maa biɛhigu. Silimin gɔli September yuuni 2002 puuni, ʒeɣu daa nyɛla din n wurim lala mihrab mini minaret maa. Dimbɔŋɔ zuɣu, bɛ ni m boli shɛba ni World Monuments Fund (WMF) nima la daa nyɛla ban n zaŋ jiŋli maa n niŋ 2002 World Monuments Watch puuni ka daa lahi n niŋ zaɣa ni saɣingu shɛli din daa m paai li di ni daa n-niŋ ka bɛ daa bi tooi n zaŋ neen'maŋa m mali li yuuni 1970s la ni la. Bɛ ni m boli shɛba ni Ghana Museums and Monuments Board nima la daa nyɛla ban yina n ti deei haŋkali parisi CRAterre, din nyɛ architectural firm m be Grenoble, France ka nyɛ ban mali baŋsim pam zaŋ chaŋ yaɣiri binyɛra maalibu polo la nima sani ni bɛ labi m maali jiŋla maa. WMF nima n daa yina n ti tabi n sɔŋ di labi maali maa ka American Express nima mi daa n-ti ba US$50,000 *grant fund*. Tiŋ'kpaŋsi maa gba nima daa nyɛla ban tabi n sɔŋ. Bɛ ni daa m mali shɛli ni bɛ labi n maali jiŋli ŋɔ, bɛ yaa daa n dahila ni bɛ kaɣisi tandi kura maa m bahi ka labi n tali li zaɣ'pala, ka n taɣi da'shɛŋa bɛ ni daa zaŋ m maali maa, ka labi m maali minaret mini mihrab, ka daa lahi m labi maali di du'noli mini jiŋli maa puuni ni di nyaaŋ zaa n tam kali zuɣu. Lala labi maali ŋɔ niŋsim ni n daa ti lahi n che ka bɛ daa n yina n ti m bo *local artisans* mini *labourers* ni bɛ labi n niŋ bɛ vihigu n jɛndi bɛ ni yɛn n niŋ shɛm m maan m maali jiŋli maa viɛyɛlinga. Di daa nyɛla di sɔŋ ka bɛ labi m maali *monument* maa ka di niiya nyɛ ni di labisi Adobe maintenance baŋsim na.

## Nahingbana

Kamani jiŋ'shɛŋa din gba m be Northern mini Savannah yaɣa polo, Larabaŋa Jiŋli maa din chaŋmi n ti dɔli sudan-sahelian nima ya mɛbo, ka di nyɛla kpatuɣa shɛŋa din yɔli ʒinɛli ni ni baŋsim ka bɛ zaŋ m mɛli. Bɛ zaŋ la *wattle* mini *daub* m mɛ ŋa. ka di yɛlim n nyɛ mita anii n ti kpa mita anii yaha. Di mali la jiŋ'zuɣuri ayi ka di yini nyɛ Mihrab dini ka din bala maa tuhi Makka. Yaha, di malila kpabu kpabu kalinli din yiɣisi pia ni ayi din zaa nyɛ zaɣ'muɣilinga zaŋ kpa goon'shɛŋa din yina sambani ni polo ka di nyɛla da' kuɣa din mali yaa ka bɛ zaŋ m bam ba li.Ya mɛbo baŋsim shɛli bɛ ni zaŋ m mɛ jiŋli maa n nyɛ bɛ ni bɔli shɛli *flat footed adobe* la. Di luɣili kam nyɛla bɛ ni pɛnti shɛli zaɣi piɛlli. Jiŋli maa mali la Al-Kuraani kurili, salo maa pam ni dihitabli shɛli ni di daa nyɛla pini din yi sagbana ni na yuuni 1650 la puuni n ti n-ti  Bramah, ŋun daa nyɛ jiŋli maa limam lala saha maa, dini daa kuli n-niŋ ka o tooi n zooi jɛma zuɣu. Tingbani shɛli din be maa gba tooi di nasara zaŋ chaŋ nuuni baŋsim tabbu tabbu n ti pahi lahiʒibisi nam tiɛri lihibu polo tuma nima din yɛn yihiri laɣari na ka pala din kuli yɛn zaŋ maalindi jiŋli maa, amaa din gba kuli yɛn zaŋ n tabi sɔŋ ka salo maa biɛhigu chani tooni.

A ni tooi lahi n nya lahabaya kpe

* Lists of mosques
* List of mosques in Africa
* Madina Masjed
## Kundivihira