open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bachiniŋdipahira

**Bachiniŋdipahira** nyɛla bachi shɛŋa ti ni mali kpaŋsiri bachiniŋda tuma yɛltɔɣa ni.

Bachi shɛŋa ti ni tooi mali kpaŋsiri bachiniŋda n-nyɛ belabela, Pam, pampam, yom, yomyom, sɔhila, biɛɣuni, zam, zamzam, ni ŋan pahi.

Shɛhiranima:

* Adam chanila belabela.
* O toorila zim maa pampam.
*Iddrisu sa da loori sɔhila

### Bachiniŋdipahira Balibu
1. Bachiniŋdipahira din wuhiri saha: di wuhiri la bachiniŋdili ni niŋ saha shɛli.
Shɛhiranima;

* Wuntaŋ maa ni ka o di kana.
* O ku lahi labi na kpe shee biɛɣuni.
2. Bachiniŋdipahira di n wuhira biɛhigu shee: di wuhiri la bachiniŋdili biɛhigu shee.

Shɛhiranima;

* O dini maa m-be zuɣusaa.
* ŋun be sunsuuni maa ka m bɔra.

3. Bachiniŋdipahira din wuhiri niŋsim kotomsi: di wuhiri ti mi niŋsim ni niŋ shɛm.

Shɛhiranima m bɔŋɔ.

* O diri la jɛrilimjɛrilim.
* paɣasaribila maa be nyam pam.
*Bia maa chanila nyamnyam
*4 Bachiniŋdi pahira din wuhiri biɛhigu. Shɛhiranima viɛnyɛlinga, yomyom/yoma, biɛla, biɛlabiɛla yiriŋ, yiriŋyirin, kaɣiŋli
*5 Bachiniŋdipahira din wuhiri kalinli. Shehiranima yim buyi pam ʒii buyɔbu bushem bula biɛla yaha 
*6 Bachiniŋdipahira din wuhiri daliri. Shɛhiranima dinzuɣu zuɣu lala lala zuyu

## Kundivihira
Badali

thumbnail|''Badali, ka di miri yiŋ' duu nɔli mini takoro''
**Badali** (Bɔbgu: Badaya) nyԑla mɔri din zɔri duri binyara kamani tihi, dukpuna bee binsheli din kuli zaya. Di mali gbali di gbunni. Bɛ malili tibiri yiŋ' binkɔbri gbaya zuɣu yuma

## Kundivihira
Baid-ul Basic School

**Baid-ul Basic School** nyɛla karimzɔŋ shɛli din be Sagnarigu Municipality, Ghana tingbani ni.Di nyɛla karimzɔŋ shɛli din be Jisonayili tingbanni.

## Kundivihira
Balo naa

**Balo Naa** nyɛla Ndan Yaan Naa yikpɛrilana.

## Di piligu

## O tuma

# Ŋuni n gbubiri Ndan Yaan Naa kpani ka o dira zama dali 
# Ŋuni nyɛ Ndan Yaan Naa tumo
# Ŋuni n-zaani Ndan Yaan Naa zaani Atani ni Alizumma di yi ti niŋ ka o ka alaafei bee ka o go gɔrim
#Ŋuni n-lihiri Yaan nayili Ndan Yaan Naa yi ti go gɔrim

## Di nanima
# Alhassan Alhassan

## Kundivihira
Banduɣrigu

**E-Class**20px

thumbnail|''yiŋ banduɣrigu''**Banduɣ'rigu** (bɔbgu:Banduɣ'risi) nyεla ti’ ŋmahi din mali zimsim ka bindi yiŋa bee luɣu shεŋa din miri yiŋa. Bε mali li mi gariti bihi bindira ni ka di nye tilahi zaŋ tiba. Di lahi nyεla din nye tilaa din tuhiri kariti kpaɣiʒiεɣu ninsalnima biεhigu puuni. Di malila balibu dibayi; dini n-nye yiŋ banduɣirigu mini mɔɣini banduɣirisi.

## Kundivihira
Banvum

**Banvum** nyɛla tiŋa shɛli din be Tamale Metropolitan. Ni maa ni Naa deeri la guli Ndan Yaan Naa sani. Yaan nabihi nama puuni Banvum lana n-nyɛ bia.

## Kundivira
Basit Abdulai Fuseini

Bɛ daa dɔɣila B A Fuseini silimin goli December biɛɣu pia ni anahi yuuni 1942 Sagnarigu, din be
Sagnarigu Municipality la. Bɛ daa wumisi o mi ka o lahi zooi Sagnarigu tingbani.

### Shikuru Baŋsim
O shikuru tuuli n-daa nyɛ Tamale Practice School (1949-1954), Kalpohin Middle School (1955-1957),Tamale Secondary school G. C.E(1958-1964)nye "O" mini "A" level shahira gbaŋ.

Yuuni 1964 ka o daa chaŋ karinzoŋ din nye University of Cape Coast n-naai yuuni 1967 ka daa dee o shɛhira gbaŋ din nyɛ B. SC Shikuru baŋsim. O daa lahi zaŋtuɣi n dee shɛhira gbaŋ din nye B. Sc (Hons) yuuni (1970-1971) n-ti pahi shɛhira gbaŋ din nyɛ Master's Degree (MSc) Entomology ni yuuni (1970-1972) kariŋzoŋ titali shɛli bɛ ni booni University of Ghana, Legon.

### Tuma
B A Fuseini daa pila tuma yuuni 1972 n-nyɛ karimba ti Tamale Secondary School shɛli tini booni Tamasco la din nyɛ o shikuru kurili. O tuunkpɛma zuɣu di daa bɛ yuui ka bɛ pahi o kpamili ka o lɛbi shikuru maa karimba zuɣu (Headmaster) yuuni 1973. O daa niŋla yuma anii.

O daa lɛbila Divisional Director of Education kpɛma zaŋti ti tuma yaɣili shɛli din su shikuru baŋsim bohimbu(Ghana Education Service) , pɔi lala tuma ŋɔ maa, o daa nyɛla ŋun nyɛ Tamale Training College kpɛma, metropolitan education kpɛma (Director), Tamale mini Tudu yaɣili ŋɔ na educational director kpɛma.

### Siyaasa Biɛhigu

O daa nyɛla jintɔra kuro zaŋti NDC paati. O daa lahi nyɛla minista of state Tiŋgbaŋ Zuɣulan' ofiicini yuuni 1993-1994. Ghana Ambassada kuro n-daa nyɛ o zaŋ n-ti Libya yuuni 1997 September goli hali ni silimin goli February yuuni 2001, mini High Commissioner n-ti Malta tiŋgbani.

O daa lahi nyɛla Deputy majority leader.

### Biɛhigu
O ba n-daa nyɛ Alhassan Fuseini ka o ma mi nyɛ Fisheita Mumuni. Yuuni 1969 ka o daa niŋ o paɣ' ŋun yuli booni Zenabu Braimah amilya. Naawuni daa larigiba biha' ayobu, bidibsi ata, bipuɣiŋsi ata.

## Kundivihira
Batandali

**Batandali** nyɛla puuni yaɣi shɛli zaŋ ti Pukpara. Dini n-nyɛ pukpari yi ko nyuya(pina) luɣi shɛli, hali ka wuuni ti du, ka o chɛhi nyuya maa, lala bɔbili maa ka dagbamba booni batandali. Pukpariba zooya ka bɛ kɔri kawana, chi, ni bindira din pahi pahi batandali ni. Pukpariba bi tooi zooi ka bɛ lahi kɔri nyuya batandali ni, naɣila bɛ zaŋ li mi ko bindira shɛŋa dabam ka di yuui ka bɛ naai yi ti zaŋli ko nyuya yaha.

## Kundivihira
Baŋmariga

**E-Class**20px

**Baŋmariga** nyԑla mɔri din bori mahili bee kom ni fa tingbani shԑli ka di zuɣu che ka di yuli lahi booni 'Tingbani mahili ŋmariga'.

## Kundivihira
Bala din be Ghana

Ghana nyɛla tiŋgbaŋ shɛli din mali zuliya balibu pam ka di galisim maa paai bin pihinii, lala maa zuɣu bala gari bin pihinii m-be Ghana ŋɔ. Silimiinsili n-nyɛ tiŋgbani ŋɔ maa yɛltɔɣa yɛrili. Amaa tiŋgbani maa puuni yɛltɔɣa yɛra ni, Kambonsili n-na nyɛ bɛ ni yɛri shɛli n-gari balli shɛŋa ŋan zaa be tiŋgbani maa ni.

Ghana tingbani ni mali bala pam din kpɛri tabi ni. Kamani a yi lihi Tudu polo, Dagbanli, Ŋmamprisili ni Nanunli nyɛla bali shɛŋa ŋan chaŋ ti ŋmani Farfarisili ni Waalasili din be Upper West Region polo ŋɔ. Bala anu ŋɔ maa zaa bela Mole-Dagbanli zuliya yɛltɔɣa la puuni.

Bala bin pin-yini m-mali Gomnan-ti Sponsored Bala dariza:

1. Bala ata nyɛla Akan bala (Kambonsili) din nim n-nyɛ Akuapim Twi, Asante Twi ni Fan-ti.

2. Bal' shɛŋa ŋan nyɛ Mole-Dagbanli bala n-nyɛ Dagbani, Kusahili, Farifarisili,  ni Dagaare.

3. Din pahi maa n-nyɛ Ewe, Dangme, Ga, Nzema, Gonja ni Kasem.

Yuuni 2019, silimiin' goli April ni, kpambi daa zahindi mi ni bi zaŋ Faringi (French) yɛltɔɣa n-pahi Ghana tingbani yɛltɔɣa ni pirinla tingbaŋ shɛŋa din kɔɣi ti: Burkina Faso, Ivory Coast ni Togo, maa zaa ni yɛri Faringi yɛribi la zuɣu. 

## Gomnan-ti ni che ka bɛ sabira
bal, shɛŋa n-ni kali sɔŋ zuɣusaa maa ka di deeri sɔŋsim Ghana Gɔmnan-ti ti sani gɔ n-nyɛ bɛ ni sabiri shɛŋa shikurutinima puuni.

## Bala maa pubu
Ayi yuli Ghana bala gɔ pula buyi zuɣu ka ŋanima n-nyɛ:

Kwa zuliya din be Ankara polo la. Amaa Gonja gba nyɛla din pahi ka lee be savannah region.

Din pahi n-nyɛ Gur Zuliya din be ti tudu yaɣili gɔ na zaŋ tabili Boliga mini Wa yaɣili zaa.

## Bala daanfaani

# Di yihiri ti zuliyanima polo ni
# Di kpaŋsiri ti daabilim
# Di tooi che ka baŋdi ti mabihi
# Di lahi sɔŋdi bɔri lɛbigisim tiriti

## Kundivihira

Kaya ni Ta'ada
Baɣibuɣibo

**E-Class**20px

Ti gbansabila ban’ nya baɣibuɣibo ka di nyɛla faako sochibiga din guri nira ka chɛri yɛl’biɛri ka lahi maani bɛ bukaata saha kam. Lala zuɣu, Turner, V. (1967), ŋun wuhimi ni baɣibuɣibo dii pala ka nira vihi baŋ daliri shɛli din che ka yɛl’ shɛli niŋ ka lahi bo maani suŋ n-ti li kɔŋko, ni amaa di yi niŋ ka ʒilɛli ni ka toondana kani ni koligu n-nyɛ din yɛn maani bɛ yɛla. Turner yɛltɔɣa maa chaŋ ti lu n-zahimla ti Dagbaŋ kurili ha. Saha shɛli tindaamba ni daa na nyɛ nanima bee n-gbubi tinsi n-tabili tiŋgbana la.
Binniɛma baŋsim

**Bin'niɛma vihigu baŋsim** chaŋmi ti jɛndi binshaɣu kam din mali vuhim nti pahi tihi ni mɔɣ’ kam. Baŋsim ŋɔ buɣusirila bɛ nama, bɛ nama maa ni tumdi shɛm, bɛ zoonsim, bɛ kurimbuni piligu, n-ti pahi be ʒiliɛli.
Bishop Junior High School

**Bishop Junior High School** nyɛla karim zɔŋ m-be Choggu din be Sagnarigu Municipality, Northern Region Ghana tingbani puuni.

## Piligu

## Taarihi

## Karimbi Kura

## Kundivihira
Biodiversity and human rights

**Biodiversity** nyɛla ti dahalali biɛhigu dabam dabam shɛŋa tini  be dunia ŋɔ puuni. Biodiversity nyɛla din zahindi balibu balibu zaŋ chaŋ genetic, species, nti pahi ni ecosystem zaa shee. Terrestrial biodiversity din tooi zooya ka di nyɛla din galisi m-miri equator, ka di daliri nyɛla climate biibu maa zuɣu ni tuuli nambu nambu pam pam.
thumb|Binniɛma dabam dabam

Human right nyɛla behigu zalisi bee biɛhigu ni bori shɛm zaŋti ninsali behigu ni o biɛɣu kam gubu ni taɣibu zaŋ chaŋ municipal mini international law puuni. Di nyɛla Sokam gbaabu puuni zaligu din ka yiɣisibu ka mi bi za n-ti yaɣishɛli ko. Daadamanima dirila di daalifaani domin bɛ ni nyɛ ninsali nima la zuɣu ka di mi tumdila tuma ninsalinima ko zuɣu ka mi bɛ doli bihi, ninkura, paɣaba, dabba, yuma, balili bee zuliya, adiini, biɛhigu shee ni binyɛri shɛŋa din waligiri niri ka chɛri o taba zaa.
thumb|Tihi nyɛla bin' niɛma behigu shee

## Kundivihira
Bono Region

**Bono Region** nyɛla din be Ghana Regions pia ni ayobu la puuni. Di tinzuɣu n-nyɛ Sunyani.

## Taarihi

## Tarisi

## Salima

## Di Nanima

## Di Shikuru

## Kundivihira

## Kundivihira
Buruli kalinyaɣu

**Buruli kalinyaɣu ** (Buruli ulcer, Bairnsdale ulcer, Searls ulcer, bei (Daintree ulcer) ) nyԑla dɔri loorili shԑli ‘’Mycobacterium ulcerans’’ ni tahiri na. Doro ŋɔ piligu nahiŋgbaŋ kpani n nyԑ niŋgbiŋ zuɣu din ka biԑrim. chebli ŋɔ ni tooi lԑbi kalinyaɣu. kalinyaɣu ŋɔ ni tooi galisi niŋgbiŋ puuni n gari dini wuhi dimaŋ shԑm sambani ni, ka sahashԑŋa kaliwaya tooi gili li. Doro ŋɔ yi ti tooni, din di n gbaai sal kɔbli. Buruli yuma ŋɔ ni gbaari luɣa shԑŋa pam n nyԑ baɣri ni gbaya; di bi tahiri ningbiŋ biisim na.

## Din tahiri buruli kalinyari na
*M. ulcerans* bahiri la lɔɣu shԑli booni mycolactone, din gbarigiri ninsala ka kuri o Ʒim. M. ulcerans ŋɔ lahingbani ŋmanila binniԑ bihi shԑŋa ba tahi ri kohindotontoŋ mini sinsiŋkoŋ na. Doro ŋɔ ni loori shԑm ti bi mi. Ti zilsilri kɔm bilisibu shԑhi. Din gbaai 2013 yuuni pulni, doro ŋɔ n aka tilaa.

## Tibbu
Bari yi daŋ nya tibbu, an-tibiotics tim nyubu chira ayi niribu anii pii kam pubzuɣu nyԑri faako. Tilaa ŋɔ galsi sheŋa n nyԑ rifampicin mini streptomycin. Clarithromycin bei moxifloxacin ni tooi zani streptomycin zaani. Saha shaŋa bieni doro ŋo tibbu ni ka alaafei baŋdiba yen ŋmaai Buruli kalinyari ŋo bahi. Doro ŋɔ kalinsi nyaanga wulԑɣu bei wuleri ni yi palo.

## Taɣibu
Buruli kalinyaɣu doro ŋɔ ni wuli luɣu shԑŋa n nyԑ sub-Saharan Africa balanteei Cote d'Ivoire, amaa di bi ziԑm salinima ban be Asia, Western Pacific ni Americas tingbana ni. Andunia tinsi pihita ni ayi ka doro ŋɔ barinima be. Yuuni kam pulini doro ŋɔ gbaari niriba ban kalinli ni paagi 5000-6000. Doro ŋɔ ni tooi gbaai binkɔbgu gba. Albert Ruskin Cook n nyԑ ninvuɣuso ŋun daŋ vihi doro ŋɔ zuɣu yuuni 1897.

## Kundivihira
Cape Coast

**E-Class**20px

**Cape Coast** n-nyɛ Central Region din be Ghana la tinzuɣu. Di mali ya biɛlim ka di zooi. Di ya biɛlim maa nyɛla din me m-pe zani viɛnyala.

## Taarihi

## Tarisi

## Salima

## Di Nanima

## Di Shikuru

## Kundivihira

## Di Piligu
## Kundivihira
Case fatality rate

**E-Class**20px

Bɔhimbu zaŋ chaŋ doro wuligibu , din tahi li na mini soya shεŋa dini yεn doli tuhi doro  ŋɔ wuhiya bε tooi lahi booni li Case fatality risk bee case fatality ratio (epidemiology)– di nyεla alobo doro puuni ban pun kpi bε yi zaŋli maɣisi doro maa ni be shεba zaa ni saha shεli sunsuuni. CFR ŋɔ wuhirila kɔbigu puuni vaabu ka lahi ʒe din zaŋdi doro maa yaa. Bε tooi zaŋdi CFR ŋɔ baŋdi doro maa ka lahi baŋ di ni zaŋ saha shεli wuligi kamani alobo dɔr’ loora. CFR ŋɔ tuma naarimi di yi ti niŋ ka ban mali doro ŋɔ lahi kani.

(bε zaa yi kpi bee bε zaa yi kpaŋ). CFR ŋɔ pilimi ni, shεhira kamani, alobo doro din mali yaa ka kuli pahiri dabisili kam saha yεn pɔrimi n-gari CFR saha.

## Bachi
Mortality rate nyεla ti ni mali shεli n-gabira CFR – di nyεla din zaŋdi baŋdi niriba ban pun kalinli salo maa kalinli saha shεli sunsuuni. CFR mi nyεla niriba ban kpi kalinli doro maa ni gbahi shεba ko. Saha shεŋa bachi ŋɔ “case fatality ratio nyεla din gabiri “case8 fatality rate, amaa di pa zaɣ’ yinsi. Case fatality ratio ŋɔ nyεla ka a zaŋ yεla ayi din bi kpini taba m-maɣisi taba.

## Kundivihira
Bolgatanga

**Bolgatanga** nyɛla tiŋshɛli din be Northern Region, Ghana tiŋgbani ni. Niriba pam zooya ka bɛ ŋmaai tiŋa maa yuli jia m-booni li Bolga. Di bela Bolgatanga Municipality Upper East Region yaɣili, di mirila Burkina Faso. Yuuni 2012 ya biɛlim ni salo kalibu pam a lahibali daa wuhiya ni Bolgatanga mali salo kalinli din paai 66,685. Maali kɔbiga m-be di mini Tamali sunsuuni.

## Taarihi

## Tarisi

## Salima

## Di Nanima

## Di Shikuru

## Kundivihira

## Taarihi

## Biɛhigu Bolgatanga tingbanni

## Kundivihira
Chihibu

Suuri ŋɔ nyɛla din wuhiri kundi shɛŋa n ni vihi ka di sɔŋ ma zaŋ kpa vihigu ŋɔ polo. Vihigu ŋɔ pala nin'yino ko yɛm ni niŋdi shɛli, dama baŋdiba pam pun yina n-niŋ vihisi zaŋkpa chihibu polo.
Yɛlimaŋli yɛra, di mini baŋdiba pun niŋ vihisi zaŋ kpa chihibu polo ŋɔ maa zaa yoli, chihibu kundinima dii bi galisi ti shikuriti la puuni. Dimbɔŋɔ mi pala din daa chɔɣsi n koba ni, dama n daa vihila kundi shɛŋa din nyɛ zuliya shɛŋa dabam ka leei kpini n tuma ŋɔ. Dini n-daa che ka n tuma ŋɔ tum n-tam kalinli zuɣu.
Suuri ŋɔ nyɛla din pu bunahi zuɣu, 2.0 nyɛla piligu, 2.1 chihibu Gur-zuliyanima ni, 2.2 mmi yulila chihibu Kwa-zuliyanima ni ka 2.4 mmi gba yuli chihibu Dunia zuliya shɛŋa ni.

Scarification
Chihibu (Kwa-zuliya)

**E-Class**20px

Yaɣili ŋɔ, n yɛn zaŋla n zaɣa labisi yɛltɔɣa zuliya bali shɛli bɛ ni booni “kwa” la polo. Din ni che ka ti nya chihibu ni chani shɛm lala yaɣili maa gba.Boadi (2005) wuhiya ni kambonsi mali “n” sɔŋdi bachiniŋdili tooni n-chihiri yɛligu noli. Ni yee nyɛla biɛlinli ŋɔ ni ӡiri shɛli amaa dipala bɛ ni yihiri shɛli na sabbu puuni.Dolphyne (1986) yɛliya ni kambonsi ni mali biɛlim shɛli n-chihiri ŋɔ nyɛla tooni biɛlimpahirili ka lahi n-nyɛ kɔnsonanti nyɛkpurigu. Lala biɛlimpahirili ŋɔ mi “n” nyɛla din taŋiri n-doli bachiniŋdi’ shɛli zuŋu di ni yɛn pahi ŋɔ piligu kɔnsonanti maa nahingbana. O wuhiya ni “n” chihirila niŋsim din na niŋda, din yɛn niŋ nyɛvuya ni, pumpɔŋɔ ni din na yɛn niŋ nyɛvuya ni saha shɛli.
Amfo (2010) yɛliya ni “n” din nyɛ chihibu biɛlimpahirili ŋɔ nyɛla din tabiliri bachiniŋdili nyaŋili n-chihiri li yɛligu puuni. O gba wuhiya ni “n” nahingbana taŋirimi n-doli bachiniŋdili shɛli di ni yɛn tabili ŋɔ piligu kɔnsonanti maa. O bi tam ka lahi yɛli ni chihibu biɛlimpahirili “n” ŋɔ yi ti be yɛltɔŋili kamani ŋɔ puuni, “papa no a-n-kɔ adwuma nnɛra”. Ni di bi wuhiri “n” ŋɔ yaa ni jɛndi shɛli, “Papa no” bee bachiniŋdili yɛltɔŋaŋmasɔŋu maa bee “nnɛra” ŋɔ. Ni di tumi ni ŋun yɛri maa n-wuhi li o ni yɛri saha shɛli maa.

## Kundivihira
Chira

Dagbamba mali la chiri pia ni ayi. Di mini Laribaawa nima chira n-doli. Goli ŋun ti kabi n-nyɛ goli so ŋun kpi bɛiɣu pihita yinika. Goli ŋun mi n-pali nyɛ goli so ŋun kpi bɛiɣu pihita.

Goli bɔbigu ka bi booni Chira. Chira maa yuya n-do gbunni ŋɔ:

Buɣum

Damba bilaa

Damba

Gaambanda

Bandacheena

Kpini bilaa

Kpini

Nolɔri bilaa

Nolɔri

Konyuri chuɣu

Chimsi bilaa

Chimsi

## Kundivehira
Chirifoyili

**Chirifoyili** nyɛla tinshɛli din be Tolon yaɣili Northern Region, Ghana. Di nyɛla din mali ninvuɣu biɛlim ka bɛ zooi pam. Di ya biɛlim gba galisiya pam. Chirifoyili nyɛla tinshɛli din nyɛ Toluŋnaa kambon nabihi. Chirifo nyɛla ŋun be Toluŋnaa sulinsi ni dina n-nyɛ Toluŋnaa n-leeriba nam.

Nanima ayi n-ʒi Chirifoyili tingban ni, bana n-nyɛ Chirifo mini Gbarinaa. Chirifo nyɛla ŋun nyɛ sapashini ka Gbarinaa mi nyɛ ŋun su salo n-tabili tingbani.

## Kundivihira
Choggu

thumb
Choggu bee Chɔɣu nyɛla tiŋ shɛli din be Sagnarigu Municipality, Northern Region Ghana tiŋgbani ni. Choɣu naa tingbani ka choɣu bɛ. Ŋuŋ diri Choɣu, bi boondola Choɣunaa. Ŋun lɛɛri Choɣunaa n nyɛ Naa Yab Gulkpenaa. Choɣunaa n nyɛ Gulkpenaa tiŋkpan kpɛma. Choɣu salima zooya to amaa din yipɔlo nyɛla Ŋamatiŋa. Dinzuɣu bi salindi Choɣunaa Naa ŋama bɛɛ ayibɔra nyin yɛli ni ŋama tinlana.

Ŋun diri Choɣu sahaŋɔ n nyɛ ChoɣuNaa Mahamabila. O yab n daa nyɛ Choɣunaa Suɣuri, ka o doɣi o ba Kanvulilana Alaasan ka ŋun daadi Kanvuli ka bi paai Choɣu n di amaa ka doɣi Choɣunaa Mahama ŋɔ.

Choɣunaa tiŋgbani galisiya pam hal ka o gba mali o ni lɛɛri tiŋshɛŋa. O ni lɛɛri tiŋshɛŋa maa puuni shɛŋa n nyɛ Choɣu Yapalisi, Kpalisi, Nyohani, Pariŋ, Gumbihini, ni din pahipahi. Tuunzuɣuri galisi Choɣu tiŋgban puuni pam. Dipuuni shɛŋa n nyɛ Mariam Hotel, Modern City Hotel, Fertilizer Depo.

Shikuru shɛŋa din bɛ Choɣu tingbani n nyɛ Northern Light International School, UDS Graduate School, Northern School of Business (NOBISCO), St. Paul's JHS/Primary, Choggu Demonstration JHS/Primary, Bishops JHS/Primary ni din pahipahi.

## Taarihi

## Tarisi

## Salima

## Di Nanima

## Di Shikuru

## Kundivihira

## Shikur'ti din bɛ Choɣu Tingbaŋ ni

## Kundivihira
Churi

Piligu chuɣu puhibu nyɛla suhupiɛlli saha. Di nyɛla laɣimbu, dibu, nyubu, wahi wabu nti pahi niŋsim shɛŋa pam din zaa ku tooi kali. Chuɣu kam puhirimi n-teeri binshɛɣu din daa na min niŋ saha din gari, bee n-wuhiri nintiɣibo zaŋ chaŋ binshɛli polo.

## '''''Dagbaŋ Churi Balibu.'''''
# Kpini Chuɣu
# Chimsi Chuɣu
# Damba Chuɣu
# Nyuli Dibi Chuɣu
# Buɣum Chuɣu.

Di kahigibu m-bɔŋɔ
# Kpini Chuɣu nyɛla chuɣu shɛli Anabi Mahammadu mini o sohabenima ni daa chani mɔɣuni ka konyuri ti wum ba pam. Di saha n-nyɛ bɛ ʒini tii gbunni, a-shee kpaŋ tam tia maa zuɣu. Bɛ ʒimi ka kpaŋ ti gbaɣiri o maŋa, ka kom lu bɛ zuɣu na. Din nyɛ anabi bɔhi o, ni o wuhi ba kom shee. Kpaŋ daa bɛ garigi o ka yiɣi. Ka bɛ lahi gbaai chandi nti tuhi dee soli, ka anabi bɔhi o gba kom ni be shɛli. Ka dee ŋun daa zaŋ ba ti wuhi kom shee. Bɛ ni daa nyu kom maa n-naai, ka anabi yɛli, kpaŋ ni zaɣisi ba kom tibu la zuɣu, lala dabisili maa naba dali kam yuuni puuni bɛ ni bo daliri n-fiɛbi kpaŋ mini o zuliya ka zaŋ ba n-di bim. dabisili maa mi daa lula kpini goli biɛɣu pishi ni ayopɔi dali. kpini chuɣu ni pili shɛm m-bala.

### Churi puhibu Daanfaani

# Di che ka ti tuɣiri dɔɣim ni simli.
#Di wuhiri ti ti yaanima kaya ni taɣada.
#Di che ka ti diri bindiri suma din nyɛ zaɣi parisi.
#Di kpaŋsiri daabilim ka lahi che ka saanba kpɛri ti tinsi ni.

## Kundivihira
Climate change and children

**Climate taɣibu mini bihi**, climate taɣibu malila barina yaɣa ayi bihi zuɣu. Bihi n tooi zooi ka climate taɣibu barina nyɔɣiri n-gari zaɣi kura. Andunia alaafee laɣiŋgu (World Health Organization) laasabu malibu wuhiya ni kɔbiga puuni, vaabu pihinii ni anii 88%, andunia doriti zaŋmi jɛndi la climate taɣibu barinanim nti bihi ban na bi paai yuma anu. Lancet labiyuli alaafee mini climate taɣibu yihi bihi ni bani ka climate taɣabu barina tooi damdi biɛhagu ni.

thumb|Climate Emergency -
Climate taɣibu barina zooi la bihi puuni ni pam n-gari ninkura. Climate taɣibu mali barina bihi daa alaafee palo nti pahi biɛhisuŋ palo. Bihi ka kukoli bee zaɣa zaŋ kpa andunia saɣigu ni climate taɣibu.

Ninvuɣu shɛba fakari ni mali pam mini bi bihi wahala n zooi zaŋ jɛndi climate taɣibu.Dama climate ni tooi n taɣi Ka bi ka liɣiri din ni tooi n da sitira din tu ni bihi ŋɔ yara lala saha.

## Andunia biɛhigu taɣibu ni di ni tahira yɛl'shɛŋa na bihi zuɣu
thumb|Oxfam anfooni din yi Horn of Africa na.
Bihi nyɛla miisim ni paara zaŋ jɛndi yiŋsi dambu, varisigu zaŋ jɛndi bindirigu polo ni daŋ nyaŋsim kɔŋbu pirimla andunia biɛhigu taɣibu zuɣu. Barina shɛŋa din be bihi zuɣu nyɛla ti ni ni tooi lihi shɛli zaŋ jɛndi biɛr'suŋ bi niŋ dede, malifa ŋmeli tɔbu nti pahi andunia dɔriti. Andunia biehigu taɣibu barinanima pula bɔna ayi: din nyɔɣira ninsala palo ni ni sɔɣisinli, din niŋdi tulim tulim ni din naɣisira.

## Alaafee mini Biɛr'suŋ

## Andunia nam'tiɛri ni tahira yɛl'shɛŋa na
thumb

## Bihi niŋsim zaŋ jɛndi andunia biɛhigu taɣibu

## Bihi niŋgbuna niŋbu ni taba zaŋ jɛndi andunia biɛhigu taɣibu

## Andunia biɛhigu taɣibu yɛlmuɣusira maliniŋ

## Andunia gbaari suma
Andunia gbaar'suma ni tuma suma daa nyɛla din suuna daa niŋ ni di taɣi ka che barina shɛŋa andunia biɛhigu taɣibu ni mali bihi zuɣu.thumb|right|Children appearing to experience / exhibit happiness after an art class

## Nachimba ni Paɣasara Gandammoya Tarie N-tiri Climate Taɣibu Ni Bihi
thumb|right|Xiye Bastida - climate activist
Bipola ban yɛri tiri andunia zaa Climate taɣibu barina shɛŋa din mali zaŋ ti bihi n-tu ka bi nyɛri sɔŋsim.

* Mari Copeny 
* Xiye Bastida
* Autumn Peltier 
* Xiuhtezcatl Martinez
* Lesein Mutunkei
* Ella and Caitlin McEwan
* Leah Namugerwa 
*Ridhima Pandey 
*Isra Hirsi

## Kundivihira
Clinical trial

thumb|Anfooni din wuhira zahimbu ninsala zuɣu
**E-Class**20px

**Clinical trial** nyɛla zahimbu bee kpahimbu shɛŋa tibbu baŋdiba ni niŋda tibbu shee. Lala ninsalinima biɛhigu vihigu ninsalinima zuɣu ŋɔ daliri nyɛla ni di nya labisibu ti bɔhisi zaŋ jɛndi ninsalinima alaafee bee bɛ biɛhigu polo ni tibiri shɛŋa din tu ni di ti dɔr'lahiʒiba shɛŋa. Clinical trials tooi lahi namdi lahibaya din jɛndi tiliginsim ni biɛr'suŋ.

## Kundivihira
Community spread

**E-Class**21x21px

Ningbuŋ baŋsim, ninsalinima alaafee baŋsim ni binnamida baŋsim wuhiya ni doro loobu nyɛla sahashiɛli binneen'baligu ni yiri loori salnima.

## Kundivihira
Contact tracing

thumb|Anfooni din wuhiri dɔriti vihigu
**E-Class**20px

**Contact tracing** salo daalaafee puuni, nyɛla so shɛŋa bɛ ni doli m-baŋdi bee n-nyari ninvuɣ' shɛba ban na min miri ban mali doro bee ban mali dor' shiɛli. Bɛ niŋdi lala contact tracing ŋɔ ka di nyɛla dɔɣite tuma nɛma ka bɛ mali zahindi ninvuɣ' shiɛba tini yɛri ŋɔ ka bɛ daliri nyɛla ni bɛ taɣi bee m-baligi dɔriti yɛligibu biɛhigu puuni.

Ti wumdi bɛ ni yɛri lala "contact tracing" ŋɔ yɛltɔɣa ti Corona doro la ni kuli kana. Di nyɛla bin' shiɛɣu ti ni yɛn niŋda ka di tooi gu ka che ka dɔriti kamani Coronavirus bi tooi looi niriba pam. Poi ka lala "contact tracing" maa ti yɛn niŋ, dɔɣtenima yɛn nya la doro maa ni gbahi Shɛba n-vihiba nya bɛ mini banna yɔli miri taba tum doro maa ni gbaagi o. Laa maa puuni, Ashibti tumtumdiba maa yɛn zaŋla kamani hour pishi ni anahi bɔ laa niriba maa shee n-yɛli ba ni din tooi niŋ ka doro maa loo ba domini bɛ mini ŋun mali li ni miritabi la zuɣu, a maa bɛ bi yɛn yihi ŋun mali li maa polo ni, di yɛn nyɛla sɔɣsinli. To din dee yi niŋ ka bɛ zahim lala niriba maa ka bɛ mali doro maa ya ka bɛ yɛn chaŋ ti bɔ tibbu tiba?.

Baŋdiba yɛliya ni lala vihigu vihibu maa nyɛla bin' shɛli din viɛli ti ti bee di niŋ talahi pam ti ti. Di nyɛla bin' shɛli din yɛn tabi sɔŋ ka di baligi dor'shɛŋa din yɛn gu lala dɔriti balibu yuma din yɛn kana maa din yɛn che ka ti tumdi ti tuma viɛnyɛla.

Di wuhurimi ni di yi ti niŋ ka bɛ nya so ŋun mali dor'shɛli din loora, di tu ni bɛ niŋ yomyom n-yihi la la nira maa salo ni ka di gu ka che ka di ti looi niriba.

## Kundivihira
Cysticercosis

**E-Class**20px

**Cysticercosis** nyɛla nyuɣu ni doro din nabigir’ yamdi ninsal’ ningbina ni. Di sababuni nyɛla zu’ shɛli bɛn bɔli cysticercus ban mi to n-yi Taenia solium gara ni la. Kuruchunima n-namdi Taenia soilum gara ŋɔ. Yuun bɔbigu ni tooi gari ka doro ŋɔ nahimgbana bi yi polo di bari ni. Bar' shɛba beni, gbirimagbirima din bi biera ka di galisim be centimeter 1-2 sunsuuni ni wɔɣi be ningbingbana zuɣu. Doro ŋɔ yi go n-ti meei bari zuɣupuri, be booni ni la neurocysticercosis. Chira a shɛm bee yuma nyaaŋa, gbirimagbirima ŋɔ yi niŋ zaɣ’kara ka pili biɛrim. Di nyaaŋa, din kuui ka gbaai fuɣusi bahi. Lebiginsim ni na bi wuligi anduniya tiŋ'shɛŋa, doro ŋɔ n-luhiri kpiinkpihi n gari doriti kam.

## Tahili mini vihibaŋ
thumb|right|240px|''Taenia solium'' piligu hali ni o bahigu
Niri ni tooi kɔbi doro ŋɔ di yi niŋ ka o nyu ko shɛli bee n di bindir’ shɛli din nyɔɣi gara gala. Gara tooi lahi be ʒe kaha ni. Gara gala ŋɔ yirila ninsal’ so gar’ kura ni be o puli ni bindi ni na. English silminsi booni niŋsim ŋo la taeniasis. Taeniasis nyɛla dɔr’ dabaŋ din yiri kuruchu nimdi shɛli din bi duɣi-bi vienyela. Kuruchu nimdi zoo ya ka gar’ kura n be di ni. Niriba yi laɣim be ka be puuni yino mali gara ŋɔ o ni, ban kpalim ni tooi kobi cysticercosis. Doro ŋo ni yɛn vihi-baŋ shee ka baŋdib’ pii gbirili din waɣi ninsal ningbiŋ zuɣɔ n zaŋ shariga vo di kom, ka naan yi maai be maŋa n-zaŋ maʒina n-kpa n-yuli kom ŋɔ viɛnyɛla. Silminsi booni vihigu ŋɔ aspiration. Be yi yɛn vihili zuɣu puri ni, bɛ ni zaŋ computer tomography (CT) bee magnetic resonance imaging (MRI) n ŋmahi zuɣu puri ŋɔ foto. Din lahi pahi, ninsal white blood cells yi ti yam o [[cerebral spinal fluid|yaankɔbli-kom]] puuni (be booni niŋsim ŋɔ eosinophils), di wuhiri ni doro ŋɔ be yɔma.

## Gubu mini Tib'bu
Sabita malibu n nyɛ din taɣiri doro ŋɔ nyaŋ tuhili kam. Sabita biɛhagu kaman: viɛnyɛla yɔɣu damdibu shee, ko suŋ nyubu n-ti pahi kuruchu nimdi viɛnyɛla dɔɣibu. Di tu ka ti tibiri taeniasis barinima, din yɛn gu ka che doro ŋɔ yiɣi lɔhi. Di bi ʒi talahi ni di tuhi dɔr’ bil’ kam din dɔli li na. Di yi lee paagi saha shɛli gbira ni waɣi zuɣupuri ni, praziquantel bee albendazole n-nyɛ ti shɛli be ni nyuhiri bari ŋɔ. Bari ŋɔ ni nyu tima ŋɔ ka di niŋ dabaayi. Steroids mini anti-seizure tiima gba tu ni di be yɔma tibibu ŋɔ saha. Diyi ti kɔŋ tim zaa, shee ka baŋdiba karigi a n vuɣi-yihi gbira ŋɔ ninsal ni.

## Loobu
Kuruchu-ni gara ŋɔ zooya Asia, Sub-Saharan Africa, n-ti pahi Latin America tingbana-ni. Tiŋ shaŋa beni, nirib’ paaigi 25% ka doro ŋɔ mala. Doro ŋɔ ka yaa andunia luɣi shaŋa ninniensim ni yoli. 1990 yuuni puli ni, doro ŋɔ daa kula nirib’ 1300 ka yuuni 2010 mii ka di ku nirib’ 1200. Cysticercosis doro ŋɔ gbahari kuruchu nim’ mini niɣi. Di lei be gbahariba ka ʒiri lahimgbana na Kaman dini gbahari ninsalnim sham la, domini binniema ŋɔ nyaviya ni be waɣi la. Ninsalnim piligu saha ka be mini doro ŋɔ laɣim taba. Cysticercosis pahi dori shaŋa din yoli andunia tulim luɣa shehi.

## Kundivihira
Dabisa

**Dabisa** ayopɔin m-be bakɔi puuni Dagbanli ni. Ŋan n-yɛ

#Atani 
#Atalaata 
#Alaaba 
#Alaamishi
#Alizumma 
#Asibiri ni 
#Alahiri

## '''Dabisa Yuy'''a

# Tani
# Zilata/Talaata

3. Lariba

4. Laamihi

5. Azima

6. Azumu

7. Azindoo

8. Azimpaɣa

9. Sibiri

10. Sibdoo

11. Sibpaɣa

12. Lahiri
## Dabisili kam ni di jaa

1. Atani jaa nyala Alizumma

2. Atalaata ka jaa Dagbanli puuni

3. Alaaba jaa nyala Asibiri

4. Alaamishi jaa nyala Alahiri

## Kundivihira
Dabsa

Dabsa nyɛla saha binzahindi la shɛli. Hawa pishinanahi n-tiri dabsili. Dagbamba malila dabaayɔpɔin bakɔi puuni. Dabsa zaɣ' yini nyɛla dabsili. Dabsa maa nyɛ:

Atani

Atalata

Alaba

Alamishi

Alizumma

Asibiri

Alahiri

Dabsa din doya ma zaa Malila di daanfani nima mini di barina nima di gba beni.

## Kundivehira
Confirmed positive case

**E-Class**21x21px

**Dihi tabili ni niŋ tabata ni doro ŋɔ mali-so** nyɛla alaafee tuma-yili nima ni niŋ vihigu bɛ vihigu duu puuni n-tam bɛ-ni zilisi so ni COVID-19 doroŋɔ mali o zuɣu ka vihigu maa shiri wuhi ni doro maa nyɛla din mali o.

## COVID-19 ni nyɛ shɛli
COVID-19 nyɛla alobo dɔri shɛli ŋan gbahiri niriba ka di balibu zooi. Di ni tooi gbahi ninvuɣ'shɛba pam nyɛla doro ŋɔ ni wuhiri di daa alaamanima bɛ ni ka di nyɛla di piinila biɛla biɛla hali n ti paai sunsuuni ka niriba pam tooi leeri ban nyɛri alaafee di zuɣu ka di pala bɛ chani la ashibiti ni.

**COVID-19 nahingbana din yi polo n-nyɛ:**

• Niŋgbunzabili

• Kɔhiŋ kuuni

• Wumsim 

**Di nahingbana din dii bi yi polo n-nyɛ:**

• Niŋ-gbuŋ zabili

• Lɔŋni yuma 

• Bin'saa

• Zuɣu taali 

• Bindirigu nyaɣisim wumbu mini nyɔm wumbu kɔŋsim 

• Niŋ-gbuŋ gbaŋ doro 

## Dihi tabili ni niŋ tabata ni doro ŋɔ bɛnibu
Dihi tabili ni niŋ kadama doro ŋɔ gbahi ninvuɣ'shɛba tum di piligu hali ni silimiin gɔli December biɛɣu pishi dali yuuni 2020 puuni nyɛla niriba miliyɔŋ kɔbishiyopɔin ni ayɔbu,tusaayɔbu ni pihiwɔi, kɔbishi-yɔbu ni piya ni ayi. Dihi tabili ni niŋ tabata ni doro ŋɔ ni na kuli gbubi ninvuɣ'shɛba duniya yili zaa silimiin gɔli December biɛɣu pishi dali yuuni 2020 puuni daa nyɛla niriba miliyɔŋ pishi ni yini, tuhi kɔbiga ni pihinu yini kani, kɔbishiwoi ni pihinahi ni ayi poin.

## Kundivihira
Dagbamba Taɣada

**E-Class**20px

**Dagbamba** **Taɣada** nyɛla niŋsim shɛli bɛ ni niŋda bɛ ʒileya puuni. Taɣada tooi taɣiri doli ʒɛmani.

## Kundivihira
Dagbamba kali

**E-Class**20px

**Dagbamba Kali** nyɛla yɛl' kur' shɛŋa ti yaannima ni niŋ ka zali ti ka di kpa talahi ni ti tumdi li. Kali bi taɣira. Kali ku tooi labi shee a kuli vumsili mali kirikiri. Din zuɣu ka Dagbankpamba nyɛ ka ŋme bɛ ŋahili ni "Bia ni paai nim' shɛli o ba nandanga zuɣu dini ka o ŋubira". Di wuhiri ti mi ni tini paai tuun' shɛli ka ti yaan nima maa tumda dina n-tu ni ti zaa mali gbaai ka bi bahili.

## Kundivihira

Zuliya kam malila bɛ kaya ni taada. Kaya ni taada ŋɔ n-che ka bɛ baŋdi ka waligiri li ka chɛri zuliya shɛŋa.  Dagbani nyɛla zuliya Shɛli diŋ kaya ni taada yi di koŋko ka che zuliya kam din be Ghana. Kaya ni taada pala shɛli pahila zuliya kam ni doli so' shɛli niŋdi yel'sheŋa ni yɛn kali ŋɔ; paɣakpuɣibu, bi'liɛɣu yuli bolibu, kuli maalibu, nam dibu, baɣisi gɔbu, sɔɣu yihibu nti pahi niŋsim shɛŋa.
Dagbaŋ kurili saha Yuya

Dagbanli puuni di yi niŋ ka bɛ dɔɣi bia, bɛ niŋdi o suuna ka piiri yuli n-ti o. Yuya ŋɔ nyɛla Dagbaŋ yu' shɛŋa a ni yɛn tooi zaŋ ti a bia.

Lala yuya ŋɔ pula paya paya. Kamani shɛhira shɛŋa ŋan dolli na ŋɔ:

### Buɣu yuya

# Lansah
# Yabdoo
# Yabpaɣa
# Jaagbo
# Ŋmantambo
#Tɔŋdoo
#Tambo
#Jabuni
#Budaali
#Tɔŋpaɣa
#Tia
#Nasaɣiri
#Tipaga
#Tido
#Kpala
#Busaɣiri
#Buɣuyɛligu

### Doɣirikpihim yuya

# Gurimachaɣupaɣa
# Gurimpaɣa
# ŋmapiripaɣa
# Tampuli
# Tapilimpaɣa
# Zabaɣapaɣa
# Zambalima
# Gurimapaɣa

### Yu'[[ŋaha]]

# Bonsuduŋ
# Tilihiriba
# Tiyuuniba
# Mburidiba
#Suhuyini
#Mali-ti ti
#Bonyo
#Puumaya
#Ndeiya
#Katari
#Nbaŋba 
#Nniŋdini 
#Ntumdini
#Zoosimli
#Wunintira
#Wuninmi
#Timtooni
#Tikuma
#Suɣiri
#N’yubaje
#N’gaŋŋuni
#Naani
#M’baŋba
#Maltiti
#Malisimli
#Dinnani
#Dawora
#Daangoɣu
#Bonnidima
#Dondirima
#Bigaŋ

### Naawuni nam yuya
#Wuni Mmi
#Wunzaligu
#Wunin-tira
#Wunpini
#Wumnam
#Wuniche 
#Wumbirili
#Wumda
#Wundeiya
#Wunibiyɛli
#Wunko
#Wuntia
#Wuntima
#Wuntuma

### Siɣili Yuya

# Naporo
# Dokurugu
# Neena
# Nindoo
# Yiri
# Sindoliwa
# Nakpambo

### Saha Yuya

# Napari
# Dasana
# Ʒiba
# Asuro
# Dasoli
# Dayuuni
# Shitɔbu
# Kayaba
# Siɣili
# Salaŋa
# Sayora
# Vabiloɣu
# Tusua
# Tasalla
# Dayuuni
# Danaa
# Dasoli
# Daajuɣu

### [[Dabisa]] Yuya
Tani

Zilaata

Laaba

Lahimihi

Azimpaɣa

Azindoo

Sibiri

Lahiri

## Kundivihira
#
#
#
Dagbanli Wikipedia

**Dagbanli Wikipedia** nyɛla Wikipedia yaɣishɛli din sabbu nyɛla Dagbanli ka di tiri ka yaligiri baŋsim yoliyoli andunia pohim zuɣu maa.
Dagbanli

**Dagbani** (Dagbane), tini mi shɛli Dagbanli bié Dagbanle, nyɛla Afrika Wuluŋ luhili balli bini tɔɣisiri shɛli Ghana ni Togo tiŋgbanni. Dagbaŋ Northern Region Ghana. Tiŋbihi ban yɛra ka tɔɣisiri balli ŋɔ kuli ni miri Milyɔŋ Ata Ni Tuhi kɔbiga ni pihiyobu (3,160,000). Di nyɛla talahi n-ti Kariŋ Zɔŋ dini nyɛ bihi ni bani saai na bɔhimbu Sheé Dagbaŋ yaɣili, n-ti tabli Wuluŋ puhili zaa. Dagbani nyɛla bal' shɛli niriba pam ni tɔɣisiri shɛli Ghana Tudu yaɣili, bal' shɛli ban zooi ka bé Dagbaŋ Naa sulinsi ni, Yaa-Naa.

## Kundivihira
Dagbanli Chiha

**E-Class**20px

**Dagbanli Chiha** nyɛla yɛli shɛŋa Dagbamba ni mɔŋ, n-tali daɣiri, ka zaɣisi li bɛ ʒilelini. Niriba ban niŋ tipawumli ni di dɔlibu ni tɔi nyɛ gamo din ka buɣisibu bee ka zaligu diba ka bɛ lahi di kɔbiga nayili.

### Chiha, di mara ni di tibidarigibo

### Chiha Daanfaani

## Kundivihira
Dagbaŋ Chiha Chihibu

**E-Class**20px

**<big>Chiha Chihibu</big>** nyɛla dalima ŋan do daadam niŋgbuŋni ka mali daliri, dagbaŋ pulini.

## '''Chiha Balibu'''

# Kalinchihili: Doɣirikpihiŋ n-nyɛli
# Tapalli: Doɣirikpihiŋ chihili n-do nuzaa polo tapaɣ' zuɣu.
# Tapalli: Nachinsi chihili di do nudirigu polo tapaɣ' zuɣu.
#Kondoliya: Di nyɛla chihili din do gbɛɣu zuɣu
#Dɔɣu chiha: Bi chihiri li n-pari kobitɔɣa zuɣu.
#Nyɔmuɣili chiha: Bi chihiri li mi n-pari nyɔɣini
#Tapala Ayi : Di daa wuhiri la Dagbamba zuliya
#Bidɔɣiri Chiha : Chiha ŋan do ninsala niŋgbuna zuɣu o yi ti ŋmɛlim.

### Chiha Nɛma
Sua

Ti sabinli

Bleed

Piliŋ

### Chiha Daanfaani

# Chiha che ka ti baŋdi daadam zuliya.
# Di che ka ti baŋdi nira dankali.

### Chiha Barina

## Kundivihira
#
Dagbaŋ Nɛma

Dagbaŋ nɛma nyɛla sutur' shɛŋa bɛ ni yɛri n-mali liriti bɛ ningbuna daashili.

## Nɛma Balibu
Binŋmaa

Kurugu

Jinjamlani

Toobalaaji

Muɣiri

Kpaakuto

Yɛnsichi

### Di Daanfaani
1. Di kpaŋsiri ti kaya ni taada.

2. Di che ka ti baŋdi ŋun ye suturili maa ni yi zuliya shɛli ni na.

3. Di kpaŋsiri ti nɛma kɔhibu.

4. Di kɔhiri ti kali tiri Duniya yaga

## Kundivihira
Dagbanli Chira bee Goya yuya

**E-Class**20px

Dagbanli yuuni puuni chira pianaayi m beni.

Din nyɛ piligu hali ni din bahindi nyaaŋa n-sabi do gbunni ŋɔ.

# Buɣum
# Damba bilaa
# Damba
# Gaambanda
# Bandacheena
# Kpini bilaa
# Kpini
# Nolori bilaa
# Nolori
# Konyuri chuɣu
# Chimsi bilaa
# Chimsi
Dagbaŋ kurili saha yuya

**Dagbaŋ kurili saha yuya** Yuli zaŋ dalim balli bee yu'darili nyɛla yu'shɛli bɛ ni mali tiri bia din dee yi niŋ ka bia maa ma yi dɔɣiri ka di kpira.

## Dabisa yuya (paɣaba)
# Tani
# Zilata
# Lariba
# Laamihi
# Azima
# Sibiri
# Lahiri

## Saha yuya
# Tusua
# Dayuuni
# Beŋmali/Beemoni
# Suɣiri
# Daajuɣu
# Tasalla

## Dɔɣirikpihim yuya
# Tampuli
# Zambalima
# Gurimachaɣupaɣa
# Ŋmampiripaɣa
# Tapilimpaɣa
# Gurimpaɣa
# Zabaɣ'paɣa
# Ŋmampiridoo
# Nanundoo
# fulaani

## Dagbanli dabba Yuya
# Yirifa
# Saachibu
# Anim
# Kochim
# Naina
# Mirifa
# Tɔbulanguri
# Dasana
# Da' tia
# Tia /Tidoo
# Neendoo
# Zirili
# Shitɔbu
# Luro
# Dariʒiɛɣu
# Timani
# Ŋɔʒee
# Nayi
# Naatɔɣima
# Yamusa
# Ajuwa
# Laakala
# Teenaba
# Wumbee
# Daballi
# Bangahim

## Ŋaha yuya
# N'yubaje
# Daangɔɣu
# Suhuyini
# Bonnidima / Bondirima
# N'gaŋŋuni
# Malisimli
# Zoosimli
# Tikuma
# Dawora
# Wunintira
# Bigaŋ
# Damduu
# M'buridiba
# Maliti 
# Mbaŋba 
# Taɣideei 
# Nasara
# Betampiligu
# N'neeba
# Bɛ-neeti
# zaaninya
# Dipantiche
# Zaapayim
# Tiyuuniba
# Beni-ninya
# Mikashini
# Deeshini
# Yumzaa
# Mandeeya

## Saha yuya
# Asuro
# Binmali
# Beemɔni
# Dayuuni
# Daanaa
# Tusua
# Suɣiri
# Kayaba
# Ziŋnaa

## Dabisa yuya (dabba)
# Sibiri/Sibdoo
# Azindoo

## Siɣili yuya
# Andani
# Naa bakpema
# Naa yaba
# N'yɛba

## Goya yuya
# Damba
# Chimsi

## Daliri yuya
# Kuɣili
# Peɣu
# Siɣili
# Saa
# Datuuli
# Paɣili
# Shaɣu
# Nyɔŋ
# Pieɣu
# Bua
# Kunduŋ
# Gbungbuligu
# Nahu
# Zoli
# Kuliga
# Gburiŋ
# Zurazura
# Sakoɣu

## Jahi yuya
# Danaa
# Dawuni
# Paɣanaa
# Paɣawuni

## Musulinsi yuya
# Zibilim (Gibriel)
# Gariba (Abubakar)
# Yiri (Iddrisu, Iddi)
# Yemusa, Musa (Ya Musa)
# Azaara, Zara,Zaratu
# Asana,Sana,Sanaatu
# Alimatu,Alima,Sadia
# Habiba,Biba,Bibata
# AbdulRahman,Dahamani
# Yirifa (Inusah)

## Gbengbe Yuya
# Tasalla
# Tanko
# Baako
# Bawa
# Matta
# Sikena
# Kande
# Siche
# Gado
# Nasakai

## DƆƔILIBA Yuya
# Ʒinani
# Nanga
# Nanjaa
# Andani
# Ʒipupura
# Tampuli

## Sapashini Yuya
# Anim
# Kalahi
# Buaro
# Awusi
# Afariŋ
# Bojua
# Kumahi
# Bontoro
# Akonsi

## Kundivihira
Dagbaŋ paɣaba Nama

**Paɣaba nama** nyɛla na'shɛŋa Dagbaŋ kali soli ni yihi ti paɣaba kɔnko ni bɛ dira. Paɣaba nama maa puuni shɛŋa beni a ba yi bi ʒini yani gbana zuɣu a chihirili, a bi dirili. Kamani Gundɔɣu mini kpatuya, din dee yi pa a ba min ʒini yani gbana zuɣu a chihirili dibu.

## Bɛ bukaatanima
Bɛ tumtumsa bee bɛ bukaata ni nyɛ shɛli zooya Dagbaŋ. Bɛ bukaatanima maa puuni shɛli n-nyɛ Ndan Yaan-naa yi yɛn chaŋ tɔbu ni ban bela o nyaaŋa n-yiini tɔbu yila ka tɔbu tuhiriba maa ningbuna ni nyamda ka mali jiri ka bɛ chana.

## Dagboŋ Paɣaba Nama ni tiŋ shɛŋa bɛ ni tooi dirili ʒiina
Gundɔɣu-Yani (Yendi)

Kpatuya- Yendi,Savelugu,Tampioŋ

Yiwɔɣu- Yendi

Kuɣulɔɣu - Yendi

Kpaligu Pɔ Naa - Nanunŋ(Bimbila jilo)

Gaa Naa - Zabzugu

ŋmɛliguhi Naa - Zabzugu

Saasiɣili Lana - Yendi

Yimahi Naa/Yimahigu - Yendi, Zabzugu ni Gushiegu

Vookpiiya - Bimbila kpabi

Warimboŋ Lana - Warimboŋ

Shiliŋ Naa - Yendi

## Kundivihira
Dagbaŋ piligu

Taarihi baŋdiba yɛliya ni Naa Shitobu ŋun daa nyɛ Naa Gbewaa bia la n-daa pili bee n-zali Dagbaŋ. Ni o bi’ shɛba daa kpalimla Sunsɔŋ, Karaga ni tiŋ’ shɛŋa din pahi. Shitobu ni kani, Naa Nyaɣisi n-daa deei Yoɣu Tolandi ka daa ŋme tɔbu n-yɛligi Dagbaŋ. O daa kurila tindannima ka mali Nabihi ʒiini bɛ tinsi maa ni.

## Piligu
Yakubu (2013) wuhiya ni Naa Nyaɣisi n-daa pili Dagbaŋ. O yɛliya ni Naa Nyaɣisi ni daa pili o tɔbu, Lingbuŋ ka o daa tuui tuhi deei. Lala zuɣu ka lunsi salindi Lingbuŋlana Tuu Zabili naa maa. O ni daa yi Lingbuŋ, Gaa ka o daa yiɣi ti lu, n-yi Gaa kuli Dipali n-zaŋ gari Zoosali ni Siŋa. O bi zani ni ka lahi yɛli ni zaŋ kpa Yaan nabihi nama la polo mi, Zuɣu n-daa nyɛ Naa Nyaɣisi ni daa daŋ tuhi fa tiŋ’ shɛli. Ni di zuɣu, Zuɣulana n-daa nyɛ tomo polo nazuɣu. O ni daa yi Zuɣu, Zangbaliŋ n-daa paya n-naanyi zaŋ Vɔɣu pa.

## Taarihi

## Kundivihira
Dagbaŋ tinsi mini di dahi yuya

Ŋan doya ŋɔ n-yɛ Dagbaŋ tinsi mini di dahi yuya

# Dalun - Dalun daa
# Gbungbaliga - Adiboo
# Gushԑɣu - Baɣabaɣa Noli
# Karaga - Bahibuna
# Kasuliyili - Kasuli daa
# Korili - Nakpali
# Kumbuŋ- Kumbuŋ daa
# Savelugu - Kinkaŋ daa
# Tamale - Kpihini
# Tampion - Kpaa daa
# Tolon - Katiŋ daa
# Voggu - Voɣu daa
# Yendi (Naya) - Chaanpu daa
# Mion - Saambu daa
# Jimli - Batakpaɣaya daa
# Tijo - Bannayu daa
# Lamashegu - Bɛla n nabira 
# Ziaŋ - Ziaŋ daa
# Tibung - Tibung daa
# Gbulung-Gbulung daa

## Kundivihira
Dagbaŋ Yaa Nanima

Dagbaŋ nyɛla din be Ghana tudu yaɣili ka di niriba nyɛ Dagbamba, ka tɔɣisira Dagbanli.

Yu'shɛli di ni mali n-tiri Dagbamba nazuɣu n-nyɛ Yaa Naa. Yaa Naa maa gbunni kuli nyɛla na so ŋun mali Yaa. Naa Shitobu n-daa nyɛ ŋun zali lala yuli ŋɔ n-ti Dagbamba Na zuɣuri.

Dagbaŋ Yaa Nanima maa ni di bɛ nama maa n-doli taba shɛm m-pu n-doya ŋɔ. Di kpuɣila Naa Nyaɣisi saha, yuuni (1415) zaŋ hali ni Yaa-Naa Gariba ŋun pahiri ayi.

Yaa Naa Nyaɣisi daa nyɛla Naa Shitobu bidibiga. Ŋuna n-daa labisi Yani di ni pa be shɛli ŋɔ. Di daa na bɛla Diyali bɔbili ŋɔ. O daa dila yuuni 1416–1432.

Ŋun paya n-daa nyɛ Yaa Naa Zulandi 1432–1442.

Ŋun paya n-daa nyɛ Yaa Naa Biriyɔmda 1442–1456

#

Ŋun paya n-daa nyɛ Yaa Naa Daligu Damda. O bidibiga daa lee ŋun kpuɣi tiŋkpaŋ din yuli booni Bauna la bipuɣinga. Lala tiŋa ŋɔ nyɛla din be Bouna Ivory Coast ka bɛ bidibiga ŋun yuli daa booni Bounkani la, n-daa lee ŋun zali Bouna tiŋgbani (Bouna Kingdom). Yaa Naa Daligu Damda daa ʒini la Yani gbana zuɣu yuuni 1456–1469.

Yaa Naa Zoligu n-daa lee ŋun paya n-daa ʒini Yani gbana zuɣu 1469–1486 yuuni. O ni daa di o saɣim n-saɣi, Yaa Naa Zɔŋ n-daa ʒini Yani gbana zuɣu 1486 yuuni hali ni yuuni 1506. Yaa Naa Niŋmitooni  n-daa lee ŋun paya 1506–1514 yuuni ka Yaa Naa Dimani daa ʒini Yani gbana zuɣu Naa Niŋmitooni nyaaŋa 1514–1527 yuuni.

Yaa Naa Yɛnzoo n-lee ŋun paya n-daa di yuuni 1527–1543 ka Yaa Naa Dariʒiɛɣu daa gari n-ʒini Yani gbana zuɣu yuuni 1543–1554. O ni daa di o saɣim n saɣi, Yaa Naa Zoligu bia Luro n-daa gari ʒini Yani gbana zuɣu. Yaa Naa Luro daa ʒini la yuuni 1554–1570 .

Yaa Naa Tituɣiri n-daa lee ŋun dee Yani Naa Luro nyaaŋa n-daa ʒini nam gbana zuɣu yuuni 1570–1589. Ŋun paya n-daa nyɛ Yaa Naa Zaɣili 1589–1608. 

Yaa Naa Zokuli n-daa paya yuuni 1609–1627. O nyaaŋa ka Yaa Naa Gungobili daa di Yani yuuni 1627 - 1648 ka Yaa Naa Zanjina daa dee. Naa Zanjina daa ʒini la Yani gbana zuɣu yuuni 1648–1677.

## Kundivihira
Diagnosis

## '''Doro Vihi Baŋ''' (Diagnosis)
**Doro vihi baŋ** nyεla n-vihi baŋ doro biεhigu ni din tahi lala yεlli ŋɔ na. Doro vihi baŋ tumdi tuma la yεli kɔŋkɔba ni nti pahi soya pam puuni zaŋ chaŋ haŋkali, bin’ shεli looloochi baŋsim nti pahi milinsi n-zaŋ baŋdi din tahi doro na ni di barina. System engeering mini kompuuta baŋsim ni, bε zaŋdi li m-baŋdi din tahi binshεli na nahingbana, din yεn baligi di wahala ka lahi bo tibbu n-ti li.

## Kundivihira
Disability and climate change

**Disability and climate change** ninvuɣshab ban nɣe nam-pooi yala kɔb-bu nɣɛla din kpaŋsira di yi ti niŋ ka climate taɣira.Climate taɣibu nyɛla yali timsili zaŋ ti nandaanba behigu-ni. Nandaanba ŋɔ yi pu, kɔbga puuni be vaabu pishi nyɛla ban nyɛ nam-pooi, ka be nam-pooi tali ŋɔ che ka be daalaafei, be bindira ni be iyaali yala niŋ tom ti ba.

Vihigu wuhiya ni dunya nandanba pubu kɔbga puuni niriba pishi nyɛla ban nyɛ nampooi.
Doro Lubu Na (Outbreak)

**Doro lubu na (Outbreak)**
Bɔhimbu zaŋ chaŋ doro wuligibu, din tahi doro maa na ni di barina niriba puuni, nti pahi so’ shεli di ni yεn doli tibi lala doro bee n-taɣi ka gu li, doro lubu na nyεla doro yi luna n- wuligi nini pɔbu ni neebu saha shεli ni luɣ’ shεli. Din tooi gbahi niriba biεla ni tinkpan’ shεli bee ka wuligi gbahi tingbana zaa.  Dɔriti dibaanahi biεla ŋ-ŋmani  doro lubu na din saɣi ni di nyε dɔri lurili.  Dɔri lurili nyεla alobo, lala bachi ŋɔ ka bε zaŋ ti doro din loora zaŋ tabili dɔr’ shεŋa din pili ti dundona ni, kamani kom bee bindira puuni dɔriti la. Alobo nyεla doro yi ti wuligi gili gbahi tingbani bɔbigu.

## '''Digbunni (Definition)'''
Bachinima ŋɔ “ doro lubu na” ni “alobo”  nyεla ti ni mali garibiri taba. Vihivihiriba Manfred S. Green ni o taba propose that latter the latter term be restricted to larger events wuhiya ni Chamber Concise Dictionary ni Stedman’s Medical Dictionary saɣiti ni di bi ŋmani.

## '''Doro Lubu Na Vihigu (Outbreak Investigation)'''Nira yi  yεn vihi doro lubu na/ dɔri lurili na,  ban bɔhindi zaŋ chaŋ doro wuligibu, din tahi doro maa na ni di barina niriba puuni, nti pahi so’ shεli di ni yεn doli tibi lala doro bee n-taɣi ka gu li, doro lubu na tumayili yihi la so’ shεŋa niriba pam ni saɣiti ka doli li.  Kamani United States tingbanni ban taɣiri ka guri dɔriti ni wuhi shεm gbunni ŋɔ.
* ·       Vihi baŋ doro maa na ni be shεm (doro maa ni gbahi shεba bɛ kama  ni daa pun be shεm?)
* ·       Dihi tabili ni a zahimbunima maa kpini dɔri lurili maa na.
* ·       Bɔmi so’doligu  n-ti a vihigu.
* ·       Zahimmi doro maa ni wuligi paai shεm ka di nyεla tabibi soli zuɣu.
* ·       Bɔmi soya m-baŋ (bɔ n- tahi lala doro ŋɔ na?)
* ·       Bɔhimmi lala soya ka mali di laasabu.
* ·       Vihima n-nya a soya maa ka chaŋ tooni vihi pahi.
* ·       Bɔmi soya din yεn sɔŋ taɣi ka gu doro ŋɔ.
* ·       Zaŋmi a ni vihi n-nya shεli maa wuhi niriba pam.
* Soya din zaa do zuɣusaa ka doli taba ŋɔ nyεla soya din mali bukaata amaa di bi tumdi dɔriti zaa vihibu puuni.

## '''Saha shεli Bε ni tooi yεli Dɔr' lurili Naaya. (Condition for Declaring an Outbreak Over)'''
Zaligu wuhiya, ni bε ni tooi yεli ni dɔr’ lurili naaya di yi yina buyi zuɣu n yuui ka bε bi lahi nya  doro maa ninvuɣ’ palli ni yaha, amaa shεŋa ŋuna din tooi  nya buta zuɣu.

## '''Doro Lubu Na Zaligu/ Dɔr' lurili Na Zaligu . (Outbreak legislation)'''
Doro lubu na zaligu na pɔrimi ka di pa tingbana zaa m mali  soya zaa zaŋti dori loorili zaligu. Amaa tingban’ shεŋa kpaŋdi bε maŋa m mali di zali bihi tumdi tuma, shεhira kamani zaligu din gbubi salo alaafee  “public health law”

## '''Kundivihira'''
Doɣari Kpihin Yuya

Dagbanli puuni di yi niŋ ka paɣa dɔɣiri bihi ka bi kpira, di tooi mali yu shɛŋa din mali tira bihi maa shɛba din yɛn chɛ ka bihi maa shɛba niŋ nyɛvili. Di yi niŋ ka paɣa dɔɣira bihi ka bi kpira,o yi ti dɔɣi bia bɛ ni che ka bɛ da bia maa din yɛn che ka o niŋ nyɛvuli. Di yi ti niŋ lala maa, dɔɣira kpihiŋ yuya ŋɔ maa ni shɛŋa ka bɛ yɛn zaŋ ti bihi maa. Lala yuya maa shɛŋa n nyɛ 1. Moroo   2. Mopaɣa 3. Gurundoo 4. Gurunpaɣa 5. Gbengbedoo 6. Gbengbepaɣa 7. Ayigbedoo 8. Ayigbepaɣa 9. Kanbondoo 10. Kanbonpaɣa ni din kam pahi.
Dr Iddi Ziblim

**Dr Iddi Ziblim,** nyɛla Ghana siyaasa nira ŋun nyɛ jintɔr' kuro zaŋ ti Gushegu piibu-piibu yaɣili din be Tudu yaɣili n-ti NPP paati.

## O Piligu
Bɛ dɔɣila Ziblim silimiin-gɔli September biɛɣu pia ni anu yuuni 1967, Gushiegu.

## Shikuru Baŋsim
O daa chaŋla silmiin' tiŋ shikuru din be America, University of Atlanta yuuni 2007 n-ti dee o shahira gbaŋ n-ti dee o shahira gbaŋ (Political Science).

## O Biɛhigu

## O Tuma

## Kundivihira
Dalanyili

**Dalanyili** nyɛla pukpariba tiŋa din be Nanuŋ. Tiŋa ŋɔ nyɛla tiŋ shɛli din be Bimbila wulinluhili polo ka lahi be Bimbila naa Sulinsi ni. Dalanyili nyɛla Nanuŋ tiŋa shɛli din mali yuli pam di kaya ni taɣada polo. Dalanyili nima n-nyɛ ban simsiri Nanuŋ na’ zuɣu n yɛrila Naa Gbewaa zuu Bimbila naa.

## Biɛhigu
Dalanyili Paɣiba pam nyɛla yidaanpaɣiba ka shɛba mi nyɛ daabihi. Paɣ’ shɛba ban nyɛ daabihi tooi diri tinkpan’ dahi kamani Taali daa, Nakpayili daa, Chamba daa ni Bakpaba daa n-ti dari puzuri nɛma n-ziri ŋa chani Bimbila daa n-ti kɔhira, ka shɛba kɔhiri ӡiɛ’ gbana, sala nyobu n-ti pahi Kpam tɔbu. Amaa binshɛli din niŋ nyaɣisim zaŋ chaŋ Dalanyilinima polo nyɛla, bɛ lahi kpaŋsi shikuru pam. Karachinima nyɛla ban yi Dalanyili na pam. Bɛ Karachinima maa shɛba nyɛla Karimbanima, alaafee tumtumdiba n-ti pahi ban tumdi ӡɛngama tuma duri ni. Amaa karimbanima n-nyɛ ban zooi bɛ karachinima maa ni.

## Adiini mini kalinli
Dalanyili nyɛla tiŋ’ shɛli din nyɛ Tindaan tiŋa ka bɛ daadiini daa yi kuli nyɛla buɣa jɛmbu kɔŋko. Amaa pumpɔŋɔ, adiini pala kamani Musulinsi ni Dolodolonima daadiini la gba nyɛla din kpɛri Dalanyili na. Dalanyili daadam biɛligu bi pɔra. Bɛ kalinli wuhiya zaŋ chaŋ yuuni 2010 salo kalinli la puuni ni bi nyɛla ninvuɣ’ kɔbishinii ni pisopɔin ni ata (873). Kɔbiga vaabu puuni, ti yi pu adiininima ŋɔ zaŋ chaŋ bɛ Kalinli maa polo, ti ni nya ka Musulinsi vaai Pishi (20%), ka dolodolo adiini vaai pia (10%) ka Dagban dɔhili mi vaai pisopɔin (70%). Dalanyili soli bela Salaga mini Bimbila palidaa la zuɣu ka di soli birigiri Nabayili wulinluhili polo n-kpe puuni biɛla kamani maali ayi.

## Pukparilim
Dalanyili nima pukparilim jɛndila kɔbu ni binkɔbigulibɔ. Saha shɛli ha, bɛ daa yi kɔrila Kawana, nyuya, banchi, chi, buŋgu n-ti pahi sinkpula. Amaa zuŋɔ, bɛ kpalim kɔrila nyuli, kawana, chi, naanzuu, Kamantoonsi, mana, tuya n-ti pahi sima. Amaa nyuli n-nyɛ bɛ ni tooi kɔri shɛli pam yuuni kam. Binkɔb’ shɛba bɛ ni tooi guli n-nyɛ niɣi, buhi, piɛri n-ti pahi nohi.

## Kundivihira
Dr Kwame Nkrumah Maŋsulinsi lahabali

## 
## '''Dr Kwame Nkrumah Maŋsulinsi lahabali silimiin goli March 6, 1957, Accra, Ghana'''
Punpɔŋɔ yaa, ti tɔbu maa yi pa naaya. Din zuɣu, Ghana, yi tiŋgbaŋ yurigu la yaa, di yi dabitim

bandi ni zuŋɔ kuli mali wɔra.

To amaa yaha, m bɔri ni n zani la kpe ka puhi ka paɣi Ghana mulichi zaaha; nachimba ni

paɣasara, ti pukpariba, ni ti paɣaba ban tuhi ni bilichinsi ka ti di nasara ŋɔ.

Din maan pahi, n lahi puhiri ka paɣiri ti linjima kura ŋɔ ni bi sɔŋsim zaŋ chaŋ ti tiŋgbaŋ ŋɔ tiligibu saamba nuuni ni dabitali ni.

Kamani n ni pun yɛli la zuŋɔ din kuli mali wɔra, di tu ni ti zaa taɣi ti biɛhisi ni ti tɛha. Di tu ni

zaa baŋ ni saha ŋɔ n-kuli mali chana, ti lahi pala ninvuɣ'shɛba ban be dabitali ni amaa ka nyɛla maŋsulinsi nima.

Amaa, din maan pahi, kamani ni pun wuhi shɛm, di bɔri la nimmohi. Ni Africa palli shɛli tin nya ŋɔ maa, ni o ni tooi tuhi o maŋmaŋa tɔbiri din yɛn wuhi ni gbansabinli gba nyɛla ninvuɣ'so ŋun ni tooi lihi o maŋmaŋ yɛla zuɣu.

Ti nyɛla ninvuɣ'shɛba ban yɛn wuhi andunia zaa, ni tiŋgbana din pahi, ni ti nyɛla ninvuɣ'shɛba ban niŋ shili niti zali ti maŋmaŋa kali- ti nim maŋmaŋa gbansabila kaya ni ta'ada. Kamani n ni di pun yɛli Asambuli nim shɛm minti bihi din gari, n pun yɛli ba ti yɛn namla ti nim maŋmaŋa Africa kaya ni ta'ada ni ti biɛhigu. Din kɔŋko n-nyɛ binshɛli ti ni tooi zaŋ wuhi andunia zaa ni yi nyɛla ninvuɣ'shɛba ban niŋ shili ni ti tuhi ti maŋmaŋa tɔbiri.

To amaa zuŋɔ, ni tooi bɔli yi zaa , zuŋɔ dabisili timsili ŋɔ, ni binshɛɣu ku tooi niŋ naɣila di mali la Naa Natitamlan' yɛrida ni O sɔŋsim.Ti nyɛla ban di tɔbu maa nasara, ka lahi nyɛ ninvuɣ'shɛba ban kpaŋsiri ti maŋa.**TI MAŊSULINSI ŊƆ MAA KA BUCHI NAƔILA TI TI ZAŊ LI N GƆHI AFRICA ZAA MAŊSULINSI DEEBU**.

Dinzuɣu pumpɔŋɔ yaa, n Ghana ninsali taba, ti yi pa bɔmi ya Naawuni nambɔɣu kamani nin' pɔbi ka neei buyi zuɣu, ti salo tuha ni miliyɔna ŋɔ zaa. N bɔrimi ni n-suhi sokam minti yini, ka ti zaŋ li paɣi Kpɛŋlana Naawuni, ni O ni sɔŋ ti ka yi ti miisim ni, ti jariyaari nim kpɛbu ni, ni ti wahala nima dibu ni hali na ni zuŋɔ. Ti fomiya minti yini.Ghana nyɛla din n-nyɛ di maŋa zuŋɔ kuli mali wɔra.Tɔ pumpɔŋɔ, n-nyɛla ninvuɣ'so ŋun yɛn puhi ti guŋgɔŋ ŋmɛriba ŋɔ ka bi ŋme ti Ghana Maŋsulinsi Yila.M bɔri tiŋgbaŋ muni maa zaa sɔŋsim ni ti nanima maa din yɛn che ka n tooi mali tiŋgbaŋ ŋɔ biɛhigu zaa zali viɛnyɛla. Ti niŋ shili ni ti kpuɣi ti tiŋgbani ŋɔ n-lɛbigi li tiŋgbani shɛli tiŋgbana kam zaa ni yɛn tiri shɛli jilima.

Ti zaa ku mi ni ti piligu ŋɔ maa yɛn malila yɛli muɣisira, amaa yaha, n-nyɛla ninvuɣ'so ŋun dumba yi sɔŋsim. N-nyɛla ninvuɣ'so ŋun dumba yi kpaŋmaŋa. N ni kuli nyɛnya shɛm maa, n lihiri mi ni n-nina tariga ka baŋ ni yi shiri yina yiri zaa. Ka n zaani kpe ka kpahiri yi zuɣuri ni, ku zanya ti nyaaŋa sahakam ka ti che ka andunia nim baŋ yaa, ni gbansabinli gba yi nyɛ yiko, o ni tooi wuhi andunia nim ni o gba nyɛla ŋun be biɛhigu puuni.Ti nyɛla ninvuɣ'shɛba ban neei gom ni. Ti pala ban lahi yɛn gbihi yaha. Zuŋɔ kuli mali wɔra,
gbansabinli palli yina andunia!

Trans _ Dagbani

## Kundivihira
Dɔriti

**Dɔriti** nyɛla binshɛli din nahindi salnima pam zaŋ kpa bɛ alaafee polo biɛhigu ni. Dɔriti mali balibu pam ka di nahingbana zooi pam. Di shɛŋa nyɛla dɔri loora, ka shɛŋa nyɛ niŋ-gbingbaŋ zuɣu dɔriti ni kpaɣu bala zaa.

## Din Tahiri Li Na

## Balibu

## Tibbu

## Kundivihira