Luba art

**Luba art** nyɛla Luba nim kaya niɛma din yi palo ka daadam ni tooi nyali ka lan tooi shihi ŋa nima. Kaya niɛma nim ŋɔ pam daa nyɛla salo ban daa ʒi  mɔɣishɛli din yuli booni Lualaba ka do n miri kuligi yuli booni Upemba Depression la, ni mali shɛŋa, n ti pahi salo ban daa be di nudirigu polo zɔŋɔ dini pa mi shɛli ni Democratic Republic of the Congo la.

Dabishɛli bɛ ni di nya Luba nim zuliya ŋɔ nyɛla din bi yi palo dɔya. Taarihi din bi sabi dɔya puuni wuhiya ni salo ŋɔ puuni bidibigi yuli daa booni Kalala IIunga nyɛla ŋun daa tuhi nanim ka daa fa tingbana din ba daansi ni Lualaba mɔɣili maa. O mini o nyaangi nyɛla ban daa tuli ka mali tim pam. Yuun kurimbuna pinaanihi  polo, Luba zuliya nim ŋɔ daa nyɛla ban yɛligi gili nudirigu mini wulinluhili nim palo n-ti paagi  Sankuru mini Lomami mɔɣa.  Luba art nyɛla din wali wali n jendi salo maa ni be yaɣishɛli n ti pahi bɛ mini ban miri tabi kamani  Hemba mini Boyo nim kaya.

Silimiingɔli  December ni,  yuuni 2010 puuni, lahibali wuligibu yaɣili yuli booni Sotheby's daa yina ti yɛli ni Luba binyɛri kpɛri biingi yuli booni Master of Buli daa kpɛ Luba nim niɛma shɛli ka ŋa nyɛ bi ni daa kɔhi shɛli  laɣifu din daa yiɣisi  7,100,000,00 USD la tinŋyuli booni Paris tingbani ni  . Lala kɔhibu ŋɔ daa nyɛla din che ka Luba nim ŋɔ daa zu gbansabila kaya niɛma din daa pahi buyi dim mali liɣiri pam taahiri puuni .

## Aesthetics
Luba bilichini nim zilinli zuɣu, ni Luba nim kaya niɛma nim ŋɔ nyɛla din bɛhigu wuhiri ŋa tuma ni nyɛ shɛli. Luba nim sani, kali neeni biɛhigu ni nyɛ sham n wuhiri ŋa tuun tumsa  nima .  Ka kali neeni ti yan bɔli din tumdi pam, di tumi ka di nyɛ din guri salo, ka kpaŋsiri ka ka tibiri salo ni tinsi.

## Emphasis on women
left|thumb|Luba water pipe, from the collection of the Brooklyn Museum
Luba art nim pam zaa nyɛla din ʒiri paɣa nahingbana,  din tooi nyɛla din wuhiri nambɔɣu bee n sɔŋdi binyɛra kamani dimsibu, jaan gbehi, kpana bee ŋmana. Paɣa nahingbana din gbubi ŋa biha ŋɔ nyɛla din yɔli pam  Luba art puuni  nahingbaŋ ŋɔ nyɛla din wuhiri bin bɔbigu,  di wuhiri la jilima,  ni gbubbu n-ti pahi paɣa ma tali tuun tumsa . Lala nahingbaŋ ŋɔ nyɛla din mali dariza ka mali jilima pam di ni niŋ ka Luba nim ŋɔ dɔli bɛ pilli ka di ti nyɛla paɣini ka bɛ pili la. Lala nahingbani ŋɔ lahi nyɛla din wuhiri ni Luba nim kaya puuni,  paɣibi konko n mali yiko ni suhikpeeni n ni tooi gbubi tingbani daa shili,  ka lala binyɛra ŋɔ nyɛ din be bɛ biha ni ka bɛ taɣirili ka chɛri yɛli bɛri,  ka nanim nyɛ ban dun bali n tumdi bɛ natali tuma nima.  Lala paɣibi ŋɔ nyɛla ban lahi gbubi Luba nim ŋɔ ashili ni bilichiniinsi n-ti pahi tapala din kpaŋsiri viɛlim  ni zaŋ maŋ taɣi bin biɛri.

Luba nim tɔɣisi kahigi wuhi ni paɣibi ko,  n mali di yiko n ni tooi tiɣi puli n yihi bin niɛnŋ na o ni,  ka nyɛ ban ban suhi kpeeni n ni tooi gbubi bɛ daa shɛli.

Di ni niŋ ka ŋa jendi la paɣibi yaɣili maa zuɣu, Luba nim niɛma nim daa nyɛla din kuli jendi dabbi ban mali yuli bɛhigu ni . Nucheeni tuun tumdibi ban daa maani ŋa nim daa nyɛla ban nyɛ dabba,  ban daa bɔhim macheligu mini dari zaŋ kpe binyɛra. 

## Memory mapping
Lala bachi din nyɛ teeli ŋɔ ka silimiingi mi lee bɔlli ni (memory ) ŋɔ nyɛla  din yɛl'kpani chaŋ ti mɛ n tam Luba art zuɣu. Luba nim teeli sɔshɛli bɛ ni mi ni (map memory) ŋɔ silimiingi zilinli nyɛla din gbai bɛ niɛma nim kamani ; kuɣu-bihi, jaan-gbehi n-ti pahi bɛ kali niɛma din do polo ni ka daadam ni tooi nyɛli ni o ninaayi. Poi ka silimiinsi ti naai ti deeba gbubi, Luba  kaya ni bɛ yɛltɔɣa kuri teeba nyɛla bɛ ni yi kuli niŋdi shɛli ka niŋ zaɣa ni shɛli. Luba art niɛma zaŋyina palo ni nyɛla din kpaŋsiri bɛ taarihi karimbu din jendi nama dibu mini siyaasa yɛɣili polo.

## Lukasa
thumb|Lukasa memory board, from the collection of the Brooklyn Museum
Luba nucheeni niɛma zaa nyɛla din mɛ n tam bɛ ni mi shɛli ni Lukasa silimiingi zinli zuɣu la zugu, di nyɛla niri ni ni tooi lihi shɛli ka yɛli ni di kuli bɛla a laha ka ka gbunni , amaa dini n nyɛ din ʒiri ka wuhiri  bɛ kaya ni taarihi kam zaŋkpa bɛ polo. Niɛma nim kamani kuɣubihi,  jaan-gbehi, binmɛra n-ti pahi bɛ kali niɛma nim nyɛla din timdi nuu ni lakasa n wuhiri Luba kaya teebu, di zalibu ni di ni taɣi paagi sham.

*Lukasa* niɛma nim  ŋɔ nyɛla din nyɛ bɛ ni kpe daɣu ka ŋa nyɛ zaɣi parilaŋ,  ka nyɛ yɛbiɛlima din mali kom balibu balibu n-ti pahi kote wari mini kuri bihibihi ni pe n gili shɛli, ka ŋa nyɛ din dii bi tuhi ka gɔŋ biɛla. Lala yɛbiɛlima din mali kom balibu nim ŋɔ nyɛla din wuhiri bee n zan'ti niensali suma, yaɣi suma n-ti pahi binyɛri suma ni kpini tabi kamani looya nim ni karim Luba nim taarihi sham. Lala  *lukasa* ŋɔ nyɛla din zan ti bɛ tingbanni siyaasa nyabili ni dariza bɛ tingbani maa ni.

## Staffs
left|thumb|Ceremonial staff (Kibango), from the collection of the Brooklyn Museum
Jaan-gbehi din nyɛ ofiisi nim nyɛla din pahi nyɛ Luba nim nama sɔli dariza neein yini. Di lahi nyɛla din tuma yi di ko , ka di nyɛla ni di biɛnibu nyɛla din kpaŋsiri damokiratiya n gari kuɣu bili zugu ʒinibu la: neein shɛŋa bɛ ni daa mi ni caryatid nim la daa nyɛla din daa za n-ti siyaasa ofiisi kara zaani, ka jaan-gbehi mi daa nyɛ baɣisi, Mbudye nim, ban daa gbubi kpamli n-ti pahi tiŋ nanima . A ku nya ka  Luba jaan-gbehi ayi ŋmani taba dama di zaɣiyini kam malila ŋa ni zan ti shɛli taarihi puuni, tiŋbihi mini yaakooro nim ban daa be daŋ yin ni,  mabiligu yin'ni bee nam duno yin'ni.

## Caryatid stools
thumb|Luba caryatid stool, from the collection of the Brooklyn Museum
Kamani di ni niŋ ka  Luba art niɛma shɛŋa ni yina nyɛ din mali bukaata, bɛ bɛhigu daliri nyɛla din pa nyɛ shɛhira ni nahingbaŋ tuun tumsa.  Bin kpɛri shɛli bɛ ni bɔli ni Caryatid kuɣu ŋɔ nyɛla din gbunni wuhiri yaa ni nanim yɛli teebu ka ni ʒimbu zugu. Tɔ kamani yaa, di nyɛla bɛ ni mali shɛli n ŋmahinda,  di ba din sabi dɔya. Lala  Luba nam kuɣu ŋɔ malibu ni tooi nyɛ binshɛɣu din nyɛ din sɔɣi ka bi yi palo ka kuli nyɛla ŋmahinli. 

Kamani  *lukasas*, Luba nam kuɣisi ŋɔ mini nam jaangbehi nyɛla  dama di nyɛla ashili yaɣa din tɔɣisiri taarihi din jendi siyaasa taarihi nim ni di bɛhisi .

## Bow stands
left|thumb|Bow stand, from the collection of the Brooklyn Museum
Daɣu bee kurigu  bow stands ni tooi pili ni kamani silimiingi ni bɔli shɛli ni ( practical objects), amaa bɛ di lahi nyɛla binshɛŋa din teeri  Mbidi Kiluwe yɛla , kali ni daa wum so ka o lahi nyɛ tɔhi biingi mini macheli biinga. Kamani  Luba kali niɛma shɛŋa ni nyɛ sham, bow stands nim daa nyɛla ashili neeni din yi palo dɔya. Di daa nyɛla paɣibi ban daa mali yuya  ni daa guli shɛŋa ka jamdi ŋa ka kɔriti bin kɔrita n tiriba du gahinda ni . Di yi daa naain pa lala bɛ nyɛla bi ni daa zaŋdi shɛbi n zaani tabindi nanim gariti ka di yɛri o,  o tɛha ka lahi guri o ka chiri yɛli biɛri mini ninsali biɛri . 

## Kundivihira