Adibo Dalila

**Adibo Dali** nyɛla dabisi' shɛli din be Dagbaŋ taarihi ni n-zali yuli pam. Lala dab'sili maa, ka Dagbamba mini Germany nim' daa zaŋ bɛ nyɔri yo taba n-ŋme taba tɔbu ka di daa kpɛm pam. Yuuni 1896 ka lala tɔbu maa daa ŋme Dagbaŋ tiŋ yuli booni Adiboo. Dagbamba ŋɔ daa bi bɔri saamba ŋɔ bɛ tiŋgbani ni, ka Germany nima ŋɔ mi po tii ni bɛ ni ŋme n-kpe Dagbaŋ n-fa di sulinsi. Germany linjima nima daa kpuɣila napɔŋ n-chani ni bɛ ti ŋme Naya din nyɛ Dagbaŋ tiŋzuɣu la, ka Dagbamba mi daa laɣisi bɛ tɔbubihi n-daa paai ba tiŋ yuli booni Adiboo din miri Naya la ka bɛ ti kpe tab' ni. Germany linjima nima ŋɔ toondana n-daa nyɛ Lieutenant Valentin von Massow, ka Germany Fukumsi kpamba ban daa su lala Africa Wuliŋluhili yaɣili maa daa tim o mini o linjimbihi ni bɛ chaŋ n-ti ŋme lala Dagbaŋ yaɣili maa. Tɔbu maa dab'sa ayi ni, din daa lu December goli dabaanahi dali yuuni 1896, Dagbaŋ tɔb'bihi daa nyɛla ban daa niŋ ashaara pam, hali ka bɛ tiŋzuɣu la (Naya) gba daa nyɛ bɛ ni daa dahim shɛli n-nyo li buɣim. Adibo dalila ka Dagbamba booni lala tɔbu ŋɔ. Bɛ ni daa ŋme n-nyaŋ Dagbamba lala tɔbu ŋɔ ni, Germany nim ŋɔ daa zaŋla Dagbaŋ wuliŋ puhili yaɣili maa m-kpa bɛ sulinsi din yuli daa booni Togoland la ni. Bɛ daa lee galisi zaŋla Dagbaŋ wuliŋluhili n-ti Britain ka bɛ gba zaŋ pahi bɛ sulinsi ni.

Lahabali din sabi dɔya zaŋ kpa yɛlli ŋɔ polo nyɛla din zooi ka di yila Lieutenant von Mossow ni daa ŋma washiika shɛŋa ni o ni sabi yɛlitɔɣi shɛŋa n-niŋ o kundubil' ni na, ni o ni daa ŋmari gbaŋ shɛŋa n-tiri Fukumsi Kpambala so ŋun daa su Lome din daa nyɛ kparibɔɣu zaŋ ti "Colonial Department of Foreign Affairs" ka be Berlin la. Tɔ amaa, Dagbaŋ lunsi ni gbubi taarihi ŋɔ shɛm nyɛla din be dabam ka che din bɔŋɔ.

## Piligu
Pɔi ni 1850 yuuni, Germany faaranim daa pun bela zuŋɔ ti ni mi yaɣ' shɛli Ghana nyɔŋ polo la n-ti pahi Togo. Amaa Germany daa tuui zaŋla bɛ sulinsi m-pili tiŋ' shɛŋa ŋan miri West Africa teeku noya la June goli dabaanu dali yuuni 1884. Din nyaanga, bɛ daa kuli yɛligirila bɛ sulinsi n-kpari tudu polo hali n-ti kpa Togoland sulinsi ka Cameroon gba daa pahi di zuɣu.

Daliri shɛli zuɣu Germany nima ni daa yɛligiri bɛ sulinsi daa nyɛmi, bɛ daa bɔrimi ni bɛ yaligi tingban' shɛŋa ni bɛ ni kɔra, ka maali pala mini ziliji naba, ka lahi bɔri ninvuɣ' shɛba bɛ ni yɛn mirisi ka bɛ tum lala tumanim' ŋɔ. Din daa lahi sɔŋ ba ka bɛ sulinsi yaligir' n-nya bɛ ni daa me sitimanima sheebu shee Lome la, ka zali "radio communication transmitter Kamina Funkstation, ni zuliya shɛba bɛ ni daa tuuri maa (kamanii Ewe nima) pam ni daa dii bi zabiri bɛ maŋ zuɣu la, domi bɛ daa kuli woliwolimi ʒiya.

Zaŋ kana 1890 yuuni, Germany nima ŋɔ daa nyɛla ban ŋmeri kpɛrina Ghana tudu polo n-ti pahi Togo. Nimpolo ka bɛ daa ŋme n-ti yi Dagbamba zuɣu, ka ban daa dii bi saɣi bɛ maŋ zuɣu.

## Naa Andani Naanigoo
Naa Andani II (Naa Andani Naanigoo) n-daa ʒi Yani gbandi zuɣu ka lirigu daa liri Dagbaŋ. Andani Naanigoo daa yɛlimi ni o ku ʒi Yani gbandi zuɣu n-lihira ka Silimiinsi fa Dagbaŋ. O zamani ni Dagbaŋ daa kuli zaɣisimi ni bɛ che ka Silimiinsi kpɛna Dagbaŋ. Di mini li zaa yoli, tooni polo ni nyaanga, wuliŋ puhili ni wuliŋ luhili polo, Silimiinsi daa kuli pola tii ni bɛ kpe Dagbaŋ. Dagbamba daa kuli bela lala mɔli ŋɔ ni, n-zaɣisi silimiinsi sulinsi yuun' muna apɔin.

Naa Andani II daa nyɛla zaɣ' pɔlli ka ʒini Yani gbandi zuɣu. Ŋun maŋmaŋa n-daa yi gariti zaŋdi tɔb'bihi ka bɛ ŋmɛri tɔbiri n-diri nasara n-tiri Dagbaŋ.

Ŋuna n-daa ŋme Zambalima ka bɛ bi tooi kpe Dagbaŋ. Ŋuna n-daa lahi ŋme n-nyaŋ bidibga daa bɛni n-gbahiri daba ka bɛ booni o Babatu, ka daa lee che ka o ʒini Naya hali ni o nyɛvili tariga. Hali o gballi do Naya maa ka saamba chani n-ti baŋdi/lihiri li.

## Kundivihira