open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Baa

**Baa** nyɛla binkɔb' so mogɔriba ni tooi wubisiri bɛ dundona ni. Baa kumsi nyɛla wahibu. Baa lahi nyɛla binkɔb' so ŋun guuri pam ka gbahira mogɔriba ni tooi bɔri binkɔb' shɛbi nimdi, kamani soonsi, dayuri, ŋɔŋa kparibuhi n-ti pahi sashirisi zaa. Shɛba tooi lahi wumisiri baa ka di nyɛla yili bee binkɔbiri gulibu zuɣu.

## Baa anfaani nima

# Baa nyɛla binkobigu ŋun guli yiya.
# Baa nyɛla binkob'ga ŋun gbahiri nima n-tiri tohanima
# Baa lan nyɛla pukpariba ni mali bikɔbi sɔ guuni bɛ pu zuri purini.
# Baa nyela niriba ni diri bin shegu.

## Kundivihira
Baa nyela musulinnim ni be dira
Baɣimpiɔŋ

**Baɣimpiɔŋ** (*Centropus senegalensis*)Baɣimpiɔŋ nyɛla molɔɣuni binniɛmbila ŋun mali kpunkpama yiɣira. O lahi nyɛla ŋun lɔhiri wula ka sɔɣiri pam yihi zuɣu. Lala noongi ŋɔ malila kɔ ʒee ka o nyingoli zaŋ chaŋ o zuɣu polo lee sabigi.

## Kundivihira
Wɔbigu

**Wɔbigu** nyɛla binkɔb' karili tingbani yaaŋa zuɣu. O nyɛla ŋun mali nin' gbun' diti ka o tib' yini ko ni tooi gari kɔrili vara ayi yi laɣim taba. O nyee waɣilim paai kamani napɔŋ ŋmɛbu bunu zuɣu bee n-gari.

## Kundivihira
Zahim

**Zahim** nyɛla binniɛŋ ŋun be kuligi  ni  bee Kom ni ka ku tooi niŋ nyɛvuli o yi yina duli  Zahim nyɛla bindirigu bee nimdi n zaŋ ti ninsali nima. Zahim nyɛla binniɛŋ ŋun nyɛri gala pam. Zahim gba bindirigu nyɛla binniɛma bam be kom ni, kamani zunzuya,sambara bee binakpahi. Zahim ni tooi lahi gbaagi o zimbili kpee ŋun bɛ galisi paagi o n leei  dibu n di. Pirim la o ni nyɛ kom ni binniɛŋ la zuɣu o gbaabu bɛ niŋ alaha n ti ban mi ko'duɣili bɛ di ti yɛri ban ʒi ko'duɣili. Amaa ninsalinima ni niŋdi shɛm gbahiri ba n-nyɛ, Shɛbi tooi zaŋdi goo, ka shɛbi mali awule, ka naan yi che ban bahiri ba tima.

Bee a ni tooi lan yali ni zahim nyela Kom ni bin neem bila. Zahima nye di gba Mali paya paya ka mani.

1.Dagarigaa 

2.pipag'li 

3.nig'linga 

4.Amani Zahima zaa 

5. Zinɛe 

6. Simbili bankalinsalinli 

7.Jatilele 

8. Zimsabinli  

## Kundivihira
Bua

thumb|Domestic Goat
**Bua**

Bua nyɛla yiŋ' binkɔb'ga bee binnamdili ni bal' yino ŋun mali yila ka mali kɔbiri, ka o gbaŋ kpiɛm pam. Bua zaɣ' bɔbigu nyɛla buhi, ka o zaɣ' yino mi nyɛ bua. 

Buhi mini piɛri biɛhigu ŋmani taba pam, amaa ka buhi lee valim gari piɛri zaŋ chaŋ bɛ guubu polo.

## Buhi Daanfaani
Buhi wumsibu anfaani nim galisi ya pam ti Dunia zee puuni 
(1) Buhi wumsibu ni ti mali ba libigiri nimdi n ŋubira.
2.Niriba lahi wumsiri buhi n kuhira ka di tiriba ariziki.
3.Buhi lahi soŋdi ti,ti Buga maalibu shee.
Din zuɣu buhi Daanfaani nim zooya pam ti biɛhigu puuni.

3.Buhi bina maa nyɛla tini mali shɛli bahiri ti puri ni ka di leeri kulim n soŋdi Bimbilla kadi zoora.
## Buhi Dɔriti

## Bi Daanfaani

## Kundivihira
Buŋa

**Buŋa** nyɛla yiŋ binkɔbigu ŋun yi wahu zuliya puuni. O nyɛla binkɔb' so ŋun zooi gbansabila tiŋgbani ni ka bɛ zaŋ o lee binkɔb' so ŋun tumdi tuma pam kamani zuŋɔ yuun' tusa anu n-kuli bala (5000 years). Bunsi ban be dunia yaangi zuɣu zuŋɔ gari tuhi-kɔbisinahi (400 thousand). Bɛ tooi zooya ka bɛ bela tiŋgbani shɛŋa din na lɛbigira ni ka bɛ tooi kuli zaŋdi ba leeri bɛ tuuntumdi binkɔbiri. Tuuntumdi binkɔbiri tooi zooya ka bɛ nyɛla binkɔbiri ban bindira nyabu dii ka wahala. Bunsi bela n-tooi be tiŋgbani shɛŋa din pun lɛbigi puuni ka bɛ zaŋ ba lee yiŋ' binkɔbiri bee binkɔb' diɛmda.Lala n-lahi nyɛli, buŋa nyɛla alahaʒiba binkɔbiga, buŋa yi niŋla yuunkɔb'ga gba o ka o yi pa miliya, sahakam shee o lana kuli taɣiro n kpɛhiri, ka o tɛha nyɛmi ni o lan' ŋɔ yi guho n-je, o ni kari o laɣiri naba na. Yaha, di be bunsi biɛhisi puuni, ka ban maliba kuri bukaata ka mali kpahima nyɛrili, kotɔmsi, soyikana nti suhi n buŋa ni o chani la saɣnarigu ka buŋ maa yi ʒaya n wumda, o yi zaŋ buŋ maa yi chaŋ ka ti bɔri ni o zaŋ o n gari kukuo buŋ maa pala ŋun yɛn chaŋ, ni ka lala n nyɛ alikawule maa. Hali ayi yɛli mi ni a yɛn zaŋɔ tiʒila kawana kpalaŋ piya, ayi chaŋ nti pahi kawana tahili dizuɣu o pala ŋun ni chaŋ, naɣila kpalaŋ pia maa noli. Lala ka kpɛŋ lana Naawuni nam lala binkɔb'gi ŋɔ "buŋa"'.

## '''O daanfaani nima'''

# Buŋa soŋdi daa bihi ʒiri bɛ daguya chani daa.
# Buŋa lahi soŋdi pukpariba ka bɛ ʒiri bɛ pu zuri puri ni kuni yiŋsi.
# Shɛba lahi bari  bunsi chani bɛ bukaata malisi shee.

## Kundivihira
Gbunyaɣu

**Gbunyaɣu** Gbunyaɣu nyɛla binniɛŋ ŋun be binniɛma ban mali kpunkpama zuliyani.Gbunyaɣu lan nyɛla binniɛŋ sɔ ninsalinima ni wumsiri yiŋa. Gbunyaɣu mali la naba ayi,ka mali kobiri,ni kpunkpama. O lahi mali nangbani din waɣa ka nyɛ zaɣ'pati, ka lan gɔɣi di nyoli ni bela. O naba polo nyɛla din niŋ naba nyɛla zaɣi tati. Gbunyaɣu nyɛla binniɛŋ ŋun yu kom diɛmbu pam.

## O balibu

# Yiŋa gbunyaɣ. Yiŋa gbunyaɣu pula buyi, bani n nyɛ;zaɣi lɔɣu mini zaɣi nyaŋ
# Mɔɣini gbunyaɣu. Mɔɣini gbunyaɣu gba mali la zaɣ'lɔɣu mini zaɣ'nyaŋ.

## O anfaani nima

# Gbunyaɣu nimdi nyɛla di kpaŋsiri ninsali koba ni yaa.
#Gbunyaɣu kpam gba nyɛla din mali alaafee n ti ninsala.
#Silimiinsi nyɛla ban mali Gbunyaɣu kpam n pahiri maani kpa dira pam.
#Tohinim nyɛla ban kuriba n- bori ariziki.

## O ni namdi zuliya shɛm
Gbunnya lɔɣu n yi du zaɣi nyaŋ ka gala nam o puli ni ka o naan nyɛ gala ŋɔ. Gala yi nam gbunyaɣu puni, o yɛn nyɛli mi ka ŋuni dizuɣu hali ka di ti waɣi gbunnya bihi.

## O tuunbiɛri
Gbunyari yi ti galisi luɣi shɛli bɛ ni tooi che dori binbira yɛligi ni,bɛ ni ka sabita la zuɣu.

Bɛ lan nyɛla soŋdi daɣiri tingbani.

## Kundivihira
Baandɔɣu

**E-Class**20px

**Baandɔɣu** .Gala n-waɣiri baandɔɣu. Baandoɣu nyɛla binnɛŋ ŋun nyɛrita ka lahi nyɛ ŋI’m fuɣisiri o gbaŋ. O nahingbaŋ chaŋ ti ŋmani la yugu amaa ka lee pɔri gari yugu. Bihi tooi mali taaya tori kuri baandoɣu. Baandɔɣu tooi kperi ti mɔpila ni, dapahini, tiyɔri ni, ka lahi duri tihi.

## Kundivihira
Piɛri

**Piɛɣu** nyɛla yiŋa binkɔbi wumsirigu. Piɛɣu zaɣi bobigu nyɛla piɛri. Piɛɣu nyɛla binnamdili ŋun mali naba anahi ka namdi zuliya ka di nyɛla o dɔɣiri mi. Piɛɣu mini bua nama ŋmanila taba,amaa ka bua lee volimi chandi ni guubu polo gari piɛɣu. Bua lahi nyɛla binkob'gu ŋun mali poham n gari piɛɣu 

## Piɛri daafaani n ti ninsalinima
1.ti mali bɛ bina nleeri kulintam ni pahiri ti puri.

2.ti mali ba n maani ti buɣa 

3.ti mali bɛ nimdi nleeri bindirigu.

## Kundivihira
Pololi

**Pololi**

## Kundivihira
Biɛhigu shee:be bela kamani ni luɣushɛli maasim ni be.bebi bori tulim ni be luɣ' shɛli zaa. O nyɛla bin neenso ninsalinim nibi dira.

Pololi nyɛla be zaɣyino be zaɣi bobgu mi poloya
Dɔbino

**Dɔbino**

## Di Bɛhigu
Dɔbino nyɛla tiwalli din tooi zooi kadi yiri na laribaawa nim tinsina.di nyɛla binwalli shɛli musulinnim ni tooi mali n lariɣiri noli.

## Di Balibu

## Di Anfaani

## Kundivihira
Doo

**Doo** / **Dɔvihi** / **Kpaligu** (*Parkia biglobosa*, *Parkia clappertoniana*)

Doo nyɛla tia din yoli tudu polo, di zaɣ' bɔbigu ka Dagbamba booni dɔhi la. Daɡbaŋ mi, luɣili kam bi kɔŋ dɔhi. Doo daanfaani zuɣu, Daɡbamba tooi yɛra ni di binshɛɣu bi labira.

## Doo Daanfaani
Doo n-tiri ti:

***Dɔri**: Di nyɛla doo wola. Tuuli, di yi na yɛn woli di yɛn niŋla dɔkuliʒɛm. Dɔkuliʒɛm ŋɔ nyaaŋa, ka di naan yi woli dɔri ŋɔ mi maŋmaŋa. Dɔri ŋɔ yi woli ti kuui, bɛ yɛn ye li mi n-kuna ti puɣisi li. Bɛ yi puɣisi dɔri ŋɔ naai, bɛ yihirila dɔ'zim din be di puuni maa ka che di zuna. Bɛ yi yihi dɔ' zim ŋɔ, bɛ tooi mali li kɔɣiri koko. Dɔri koko nyaɣisim ka kpee, kpaŋmi amaŋ' ka a nya li nyu.
***Zuna:** Di nyɛla doo yi woli ka bɛ yihi di dɔ' zim maa ka che kpila maa, dina ka Dagbamba booni zuna maa. Dɔri kpila ka bɛ booni zuna ka di gba mali bukaata pam.
*Zilimbɔŋ
*Dari
*Tima 
***Kpaligu**: zuna ka bɛ mali maani kpaligu. Paɣaba n tooi maani kpaligu Dagbaŋ. Bɛ yi yɛn mali kpaligu, bɛ tooi waari la zuna ŋɔ, ka suuli paɣili. Bɛ yi paɣili naai bɛ lahi labisiri li mi tam buɣum ni yaha ka niŋ sima pahi kpalam bili ni ni lo di nɔli ka zaŋ pahi zuna ŋɔ ni n labi duɣili. Bɛ yi tam li ka di bi n naai ka bɛ naan yi suuli, ni diɛlli,  ka tɔli, n kaham li zaɣi kpula,  ka naan yi boli li kpaligu.
*Di mali mahim ka ninsalinima mini binvuhira vuhiri digbni.

## Kundivihira
Gaa

**Gaa** (*Diospyros* spp.; *Diospyros mespiliformis*) Nyɛla tii shɛli din mali binwala kabi booni li gaya.Di wandi la saha saha, diwa dila wuuni.

## Kundivihira
Tii

**Tii** nyɛla bindirgu din nyɛ zaɣikom ka bɛ tooi zooi n maliŋa n-niŋdi nangbansuuli.

## Kundivihira
Kɔdu

**Kɔdu**

## Kundivihira kɔdu nyɛla binshɛli bini dira.
Kɔdu nyɛla binwalli shɛli din mali anfaani pam n-zaŋ ti ninsalinima.di nyɛla din chɛ ka niri lɔŋ nyeɣisa.
Banchi

**Banchi** (**Katiŋguŋa**)

## '''Di daanfaani''';
1.be mali n-niŋ maani gaalii

2. Be mali di zim n mondi saɣim

3. Bɛ mali n-maani starch.

## Kundivihira
Baŋa

[thumb|Baŋa (''[:en:Agama agama|Agama agama*)]]
*'Baŋa** nyɛla bin' niɛma ban nyɛriti bɛ puya zuɣu. Baŋa ŋmanila yuri. Ka lee pɔri ni yuɣu.  

== Baŋa ni waɣiri shɛm ==
Baŋa nyɛla bin' niɛma ban nyɛri gala waɣira. Baŋli yi yɛn nye gala o gbirila bɔɣili nyɛ gala ŋɔ pi. Gala ŋɔ yɛn pila tiŋ hali ti wɔɣi baŋ bihi

== **Baŋa pubu''' ==
Baŋa pula ʒia bu yi. Ti mali bandɔɣu ka che baŋ nyaŋ.

## Baŋa biɛhigu shee
Baŋa nyɛla ban tooi zooi kom ni ka shɛli, tihi zuɣu, yiŋsi mopila ni, n ti pahi tuturini.

## Kundivihira
Noo

**Noo** nyɛla binniɛŋ ŋun mali naba ayi ka daadama bahiri o bee n-wumsiri o. Noo ŋmani la nooŋa ka gba mali kɔbiri kamani noonsi kɔbiri la. Noo lee galisi mi gari noonsi pam. Noo mali la kpunkpama kamani binyiɣirira zaa ni mali kpunkpama shɛm. Noo lee ku tooi yiɣila pam ka ti ni mi binyiɣiri shɛba. Amaa o ni tooi yiɣi tam gooni din bi du zuɣu, dapahi zuɣu, ni dari yi laɣisi doya bee hali ti' bihi ban bi waɣa zuɣu. 

## Noo balibu

# Nolɔɣu
# Nonyaŋ
# Nobila
# Nosaa
# Nokurigu
# Gbuŋgbuŋ
# Bab'li
# Bimbihiŋ
# Noyoli
# Nodiŋli
# Nosakpaliŋa
# Nopupugu
# Abulogu
# Nokpavieŋ.

## No ni wɔɣiri sham
Pɔi ka noo ti yɛn wɔɣi, shee nolɔɣu n-du (laɣim) nonyaŋ ka o naan tooi nye gala. O yi yɛn nye gala ŋɔ, o kuriti la boɣ' bila n-nye gala ŋɔ niŋ. Noo nyɛrila gali yini dabisili kam. O yi nye gala ŋɔ ti saɣi o yiko tariga, O yɛn kpalim mi ŋundi gala ŋɔ zuɣu hali ni bakɔi dibaata ka gala maa naan yi pili bihi wɔɣibu.  

## Noo anfaani  nima.

# Ninsalinima korigiri noo niŋdi nimdi. 
# No'guliba kɔhiri ba nyɛri liɣiri.
# No'guliba lan mali ba wumsiri  kpaambihi.
# Dagbamba lan mali noo chani ti puhiri bɛ diɛnnima
# Dagbamba mali noo suɣiri kuli.
# Niriba Mali no bori suŋsim bi yaanim sani.
# Bɛ lahi mali nohi gala nkɔhiri bori ariziki.

## Kundivihira
Nahu

**Nahu** nyɛla Naawuni binnamdi shɛli ŋun mali naba anahi. Nahu mali anfaani pam zaŋ ti ninsalinima. Dagbaŋ, doo ni doo n tooi mali nahu. Niri yi ti mali nahu bee niɣi to di zooya pam ka o nuuni maha (liɣiri lana). Nahu nyɛla binnamdi shɛli nira ni ni tooi kohi nyɛ liɣiri. Nahu lan nyɛla nimdi zaŋti salinima. Nahu zaɣi nyaŋ yi ti dɔɣi o nyɛla ŋun mali bihim pam. Bihim mali bukaata pam zaŋti daadama. Nahu bihim ni kuri bukaata shɛŋa n nyɛ; Ninsalinima nyurili n-kariti kum, bɛ mali wumsiri binniɛma ban ka manima. Nahu bihim lan nyɛla bɛ ni mali shɛli maani waagashe.  

## Kundivihira
Gbɛngbɛhili

**Gbɛngbɛhili** (*Hausa language*) nyɛla bal' shɛli bɛ ni yari Nageria yaɣ' shɛli. Zuliya shɛba ban yɛri Gbɛngbɛhili n-nyɛ Gbɛngbɛri/Jangbɛri. Zuliya yɛltɔɣa ŋɔ nyɛla din wuligi gili Africa tiŋgban' shɛŋa pam. Gbɛmbɛri zoola daabiligu ni.

## Kundivihira
Guli

thumb|Guli – Guli pirigili , din yihi di paɣiri ni  (whole without testa on the left and, on the right, split into cotyledons)
The **kola nut** (Yoruba: *obi*, Dagbani: *guli*, Hausa: goro, Igbo: *ọjị*, Sängö: *gôro,* Swahili: *mukezu*) Dinyɛla bimbɛrili shɛli din yina bɛmbirani din pahi yaɣi shɛli timbooni genus la, din lahi mi kadi pahi shɛli n la nya cocoa danŋ booni Sterculiaceae ni pumpoŋɔ di pa bɛ mallow danŋ booni   Malvaceae(as subfamily Sterculioideae). Guli ŋɔ yimna tihi shɛli din bɛ yɔɣi ni gbansabli tiŋa. BƐ caffeine-Malila bimbɛra a nu(5) bɔɣi si  bu siliminsi ni booni centimetre la ka lahi nyɛ dibaayi inch kam ni zaa. Dilahi bɛ bin nura puni bɛ malibu shee. Di nyabili ni yina shɛli mbala. 

## Buɣisibu
thumb|''Guli puma puuni'':  colored nahingbana kom  ''Köhler's Medizinal-Pflanzen''
thumb|''Guli acuminata'' in fruit, also from ''Köhler's Medizinal-Pflanzen''
thumb|Guli  kohaguni daani Ouagadougou, Burkina FasoGuli nyela bin sheli niriba ni gmubra ka Tima nim malli maani bi bukata  ni ma. A yi bug'li di Mali la Jabba di baa ayi,Ti Mali la gu zie Mini gu pielli n ti pahi gu kurili ni gu San Gari li.
Laɣifu

**Laɣifu** (money, coin) nyɛla bin' shɛli sokam ni saɣi n-ti ni di yɔri nɛma, tuma ni samli zuɣu tingbani puuni.

## Di Taarihi

## Di Balibu

## Di Tuma

# Laɣifu nyɛla din soŋ ti n gooi nema taɣibu taɣibu ŋariɣu.
# Di nyɛla din kpaŋsiri daadam jilima
# Di che ka ti daabiligu tiri tooni
# Di soŋdi ti yihiri ti fara ni.
# Laɣifu guri ka taɣiri ŋarili zaŋ chaŋ kɔhimma ni damma shee. 

## Kundivihira
Pumahigu

**Pumahigu** (*[[dysentery]]*)

Pumahigu nyela baanjira din mali binsaa nahingbana.Di nyela binkom din be zɔɣizoɣi. Pumahigu bindi biɛhigu lahi chaŋ n ti ŋmani la nyɛmari.Pumahigu yi mali nira, o kuli yɛn damdiri la baanjira n labiri damdiri a. Pumahigu yi lahi gbaai daadam, o puuni ni tooi  lahi biɛra.  

## Kundivihira
Kpukpariga

**Kpukpariga** (*alizini*, *jinn*) nyɛla bin'shɛɣu din nyɛ vorigu bee bin biɛɣu ka nye Naawuni bin-namdili.

## Kundivihira
Dafaduka

**Dafaduka** (*jollof rice*) nyɛla shinkaafa shɛli bɛ ni laɣim bee n-gabi shikaafa mini kpam n-duɣi nangbanyini. Di nyɛla bachi paŋdili n-yi Gbengberi sanina.

## Kundivihira
Kpaɣipiɛliga

**Kpaɣipiɛliga** (*gonorrhoea*) nyɛla dɔro din tooi yiri loori nira di yi niŋ ka o mini ninvuɣi so ŋun mali li dɔni (goli) taba. Binneebila so ŋun tahiri lala dɔro maa na ka bɛ booni "Neisseria gonorrhoeae" silimiinsili puuni.

Kpaɣipiɛligu nyɛla binshɛli din bɛ daadama nim ni kadiyi ka a ni a kutooi doɣi kadi mi yilan galisi ani a kutooi lahi doɣi.di nyɛla dori shɛli dagbandaba ni mali di tilaa.

## Kundivihira
Farigu

**Farigu** (*hemorrhage*) di nyɛla ʒim yi ti doli ʒiso' shɛli din puhigi n-yira. Ʒim ŋɔ yibu ni tooi nyɛla di yirila puuni bee sambani ni, luɣishɛli din pun nyɛ voli kamani noli, nyee, tibili, yoli voli ni, pani ni bee nyirivɔɣu ni bee ningbunigbaŋ zuɣu yum.

## Kundivihira
Sabisiga

**Sabisiga**

Sabisigu nyɛla binneen bili so ŋun be yiŋa bee mɔɣini.O mali barina pam nti ninsalinima pam.oyi lu kɔm ni bee bindirigu ni dikutooi lahi nu bee n-di.

## Kundivihira
Chami

**Chami** bee **Yobili** nyɛla Naawuni ni nam binyɛr'shɛŋa ka bi nyɛ bin vuri ka mali zaɣ' nyɛma mini zaɣ'lori.

Bɛ nyɛla biniin shaba ban be tiŋgbani.

## Kundivihira
Gampiliga

**Gampiliga** / **Galinʒelaa**  Nyɛla tii shɛli din tooi zooi kadi niŋdi titali ka mali vari pam kadi be mɔɣini

## Kundivihira
Kulilia

**Kulilia** / **Saapaɣa** nyɛla binniɛŋ ŋumbiɛhigu ŋmani sakɔɣu amaa ka o lee waɣa ngari sakoɣu.

## Kundivihira
Niɣilinli

**Niɣilinli** nyɛla zahim bali shɛli. O kuli nyɛla zahim ka o ningbungbaŋ zuɣu tɔ zaɣi sabila sabila. Niɣilingi yi be kom nira gbaagi o, di maa n kpe niɣiniɣi. Kamani zahima zaa ban be kom ni ni kuli nyɛ nimdi ka bindirigu sham, lala ka niɣilinga gba nyɛ nimdi bee dibu ti daadama. Ninsalinima lahi mali niɣilinga gbaŋ n kuri bɛ bukaata nima, di zuɣu che ka shɛba yi gbaai lala zimbili ŋɔ bɛ shiri mi yihi o gbaŋ maa zaliya a ʒia.

## Kundivihira
Gbampiɛlli

**Gbampiɛlli** (*European person*) nyɛla yu shɛli Dagbamba ni lahi mali n-tiri silimiinsi.

## Kundivihira
Antirinya

**An-tirinya** Atirinya nyɛla tia din yi tiŋ yuli booni Brazil na. Tia ŋɔ nyɛla din be ti gban sabili tiŋsi (Africa) ŋɔ gba. Di nyɛla tia di wɔnda  ka lee nyɛ bindirigu. Ti ninsalinima tɔi mali di wɔla ŋɔ n-maani tima. Atirinya tima ŋɔ nyɛla din tɔɔ tibiri suhuni dɔro,puni dɔro, binnyɔri ti tabili ningbun gbaŋ zuɣu dɔriti ni dɔri shaŋa din pahipahi.

## Kundivihira
Tipiɛliga

**Tipiɛliga** (*[[:en:Lonchocarpus laxiflorus|Lonchocarpus laxiflorus]]*; *[[:en:Stereospermum kunthianum|Stereospermum kunthianum]]*)

## Kundivihira
Dayuɣu

**Dayuɣu** Dayuɣu nyɛla moɣini binniɛŋ ŋun mali naba anahi ka o zuli nyolini ŋmaa niŋ zaɣi piɛlli. O ŋmani la sabili bee jangbariga ka lee galisi gari lala binniɛma ayi ŋɔ.Dayuɣu tɔɔ gorila yuŋ. Ka di bɛ viɛli dangbanli ni niri nyɛ dayuɣu ni gori wuntaŋ ni. Dayuɣu mali poham pam zaŋ chaŋ nyuya ni sima nim gbibu polo. Dayuɣu yi nyɛ sima bee nyuli, o kahirili mi niŋ o jiri bansi ni n-zaŋ kpe o voli ni ti soŋ. Lala sima bee nyuya ŋɔ ni tooi be voli ŋɔ n gari yuuni ka bɛ bili bee n saɣim. Dayuɣu yi waɣi bihi, lala bindira ŋɔ mini o biha ni bihim ka o yɛn zaŋ wumsi bihi ŋɔ ka bɛ gba ti saɣi bɛ zuɣu yim bo dibu.

## Kundivihira
Aduwa

**Aduwa**  (pigen pee) nyɛla bindiri' shɛli Dagbamba ni tooi zooi ka bɛ dira. Aduwa dirimi ni gaali, manʒa bee kpaʒiɛɣu, alibalisa, kpakahili n ti pahi naanzuwa. Lala bindirigu ŋɔ tooi zooya ka di niŋdila tudu yaɣili (Northern Ghana). Yuuni pulini pukpariba tooi zooya ka bi kɔri lura pam zaŋ jendi lala bin dirigu ŋɔ polo, ka di bi yi shɛli pahila monyɔri bɛɣu (bush burning) ti puri ŋɔ ni. Aduwa lahi nyɛla bindiri shɛli din mali anfaani zaɣ'gbaliŋ n zaŋ ti pukpariba, dibahi bahindi biyi kɔhi puzuri ŋɔ, bi lahi tooi zaŋdi adupaɣri ŋɔ tiri bi binkɔbiri kabi ŋubiri. 

Didaanfani; 1. Be mali leeri bindirigu. 

2. Be mali di poɣiri maa tiri binkɔbiri. 

## Di Kobu
Aduwa kobu nyɛla ŋan yoli Ghana tudu yaɣili. Zuliya shɛba ban be lala yaɣili ŋɔ kpaŋsiri di kobu pam. Di zooya pam ka pukpariba biriti li niŋdi vuɣu zuɣuri ni bee nakpa'tarisi. Yuuni puuni yim ka bɛ kori aduwa ka di maali yuun'muni maa zaa n-niŋda.  

## Aduwa Duɣibu
Bɛ yi yan duɣi aduwa di yan niŋla buɣim n niŋ daaŋa ni ka yili Aduwa maa, kom ka bɛ mali yiini li pɔi  ka nan zaŋ niŋ duɣuni n zaŋ tam.Ayi tamli n-naai di kom maa yi ti kpeera ayan niŋla yalim,gabo kanwa n niŋ.di bebu to pam. 

## Kundivihira
Jaŋa

**Jaŋa** / **Ŋmaaŋa** (*Erythrocebus patas*; *Cercopithecus aethiops*)

Jaŋa zaɣibɔbili nyɛla jansi. Bɛ nyɛla mɔɣini binnema ban tooi zooi ka bɛ be tihi zuɣu. Jaŋa mali la ninsali nahingbana ka lee mali kobiri  ni zuli din waɣa. Jaŋa lahi nyɛla binkobi so ŋun saɣindi  pukpariba puzuri kamani  kodu ni bɔraade. Jaŋa  nyɛla binniɛŋ ŋun doɣira ka kpabiri o bia o puli ni. 

Jaŋa nyɛla ŋun mali pohim pam ni ninsalinim puuni.o nyɛla ŋun saɣindiri kawana pam saha shɛli dini ti pili nyina niŋbu. 

## Kundivihira
Alfaatiha

**Alfaatiha** (Din Yoori Suurili) (Al-Fatiha ٱلْفَاتِحَة) nyɛla aayanim’ ayɔpɔin (7), bɛ lahi boondi li Ummul-kitaab (litaafi asali), dama di laɣimla baŋsim balibu kam din be Alkur’aani puuni luɣuyini. Alfaatiha nyɛla suuri shɛli din gahim ti musulinima ka bɛ mali li piini jiŋli kam puhibu rakaɣa kam ni hali ni bahigu rakaɣa. Di nyɛla Makka Suurili.

## Aaya nima
Aaya nima

# (Ti piliya) Ni Naawuni yuli, Dunia Nambɔzobonaa, Zaadali Nambɔzobonaa.
# Paɣibu balibu kam nyεla Naawuni dini, binnamda Duuma.
# (Ŋuna n-nyε) Dunia Nambɔzobonaa, Zaadali Nambɔzobonaa.
# Sanyoo dali Sulinsilana.
# (Yaa ti Duuma Naawuni)! A ko ka ti jεmda, A mi ko sani ka ti bɔri sɔŋsim. 
# Dolsim ti n-tam sochibga la (Muslinsi soli) zuɣu.
# Ninvuɣ' shεba A ni yolsila soli, pa ni A sujee ni be shεba zuɣu la, pa ni ban mi bɔrgi la soli.

## Kundivihira
Basmala

**Basmala**

:﷽
:Bi-smi llāhi r-raḥmāni r-raḥīm
:بسم الله الرحمن الرحيم
:Dagbanli: *(Ti piliya) Ni Naawuni yuli, Dunia Nambɔzobonaa, Zaadali Nambɔzobonaa*

## Kundivihira
Kpakpili

**Kpakpili** nyɛla kom ni binniɛŋ. O mali la wɔɣu ka di guri o ka chɛri bingbahira. Lala o wɔɣu ŋɔ nyɛla binshɛɣu din kpɛma, ka o foori o nyingoli mini o zuɣu kpɛhiri di ni saha shɛli o ni bora bee di yi ti lee ka binshɛɣu yɛn gbaagi o. 

## Bindirigu
Kpakpiya bali shɛba diri la mori, ka bɛ shɛba mi lan tooi zooi ka bɛ diri binniɛma.

## Kundivihira
Munaafichinim' Suurili

**Munaafichinim' Suurili** (Al-Munafiqoon ٱلْمُنَافِقُون)

Suurili ŋɔ maa wuhirila Annabi Muhammadu zaamani munaafichinim’ hala ni daa nyε shεm, ka saɣisiri zaamani kam Muslinnim’ ni bɛ di kpiɣi lala hala maa, dama Muslimnim’ puuni ka munaafichinim’ be. Di mi nyɛla din be n-gari chεfuritali.

## Aaya nima
Aaya nima:

*1. (Yaa nyini Annabi)! Munaafichinim’ maa yi kana a sani, ka bɛ yεli: “Ti di shɛhira ni a shiri nyɛla Naawuni tumo. Naawuni mi gba mi ni a nyɛla O tumo. Yaha! Naawuni diri shɛhira kadama munaafichi nim’ maa nyɛla ʒirinima.
*2. Bɛ zaŋla bɛ pɔri leei bintaɣirigu (ka di taɣiri ba ka chɛ Muslinnim’ tuhibu), ka dinzuɣu chɛ ka bɛ gu (ninsalinim’) ka chɛ Naawuni soli, achiika! Bɛ tuuntumsa maa nyɛla din be.
*3. Di daliri nyɛla achiika! Bɛ tila Naawuni yεlimaŋli (bɛ zilma zuɣu), din nyaaŋa, kabɛ niŋ chεfuritali (bɛ suhiri ni), ka dinzuɣu chɛ ka bɛ (Naawuni) to n-ŋari bɛ suhiri, dinzuɣubɛ lahi pala ninvuɣu shεba ban yɛn baŋ (yɛlimaŋli).
*4. Yaha! (Yaa nyini Annabi)! A yi nya ba (Munaafichinim’ maa), bɛ niŋgbina ni niŋ a lahiʒiba. Yaha! Bɛ yi yεli yεltɔɣa, a ni wum n-ti ba, bɛŋmanila da’ shɛŋabɛ ni zaŋ n-tili dikpini, ka bɛ naan tεhiri ni tahigu (aaya) kam yɛn sheeila bɛ zuɣu na. Dinzuɣu (Yaa nyini Annabi)! Bana n-nyɛ a dimba, dinzuɣu miri ba. Naawuni nari ba, bozuɣuka bɛŋmalgiri ba (ka chε yɛlimaŋli)?
*5. Yaha! Bɛ yiti yεli ba: “Kam ya na ka Naawuni tumo (Annabi Muhammadu) ti suhi gaafara n-tin ya.” Ka bɛ gbaɣisi bɛ zuɣuri, ka a nya ba ka bɛ taɣiri niriba, ka nyɛla ban tibgi bɛ maŋa.
*6. (Yaa nyini Annabi)! Yim n-nyɛ li ti ba, a yi suhi gaafara n-ti ba, bee a bi suhi gaafara ti ba, di kariya ka Nawuni lahi chε m-paŋ ba. Achiika! Naawuni bi dolsiri ninvuɣu shεba ban kpeeri yira.
*7. Bana n-nyɛ ninvuɣu shεba ban yεra: “Di zaŋ ya yi daarzichi n-dihi ninvuɣu shεba ban be Naawuni tumo (Annabi Muhammadu) sani maa, hali ka bɛ ti wurim (ka chɛ Annabi).” Tɔ! Naawuni n-su sagbana ni tiŋgbani arzichi sɔŋbu shɛhi. Amaa! Munaafichinim’ maa bi mi.
*8. Ka bɛ (munaafichinim’ maa) naan yεra: “Achiika! Ti yi labi Madina yiŋa, ninvuɣu so ŋun nyɛŋ sokam ni yihi ŋun filiŋ gari sokam di (Madina) ni,” tɔ! Naawuni mini O tumo, n-ti pahi ninvuɣu shɛba ban ti Naawuni yεlimaŋli sani ka nyɛŋsim be, amaa! Munaafichinim’ bi mi.
*9. Yaa yinim’ ninvuɣu shεba ban ti Naawuni yεlimaŋli! Di chɛn ya ka yi daarzichi mini yi bihi kpɛri yi haŋkaya ka chɛ Naawuni yεla teebu, dinzuɣu ŋun ti niŋ lala, tɔ! Bannim’ nnyɛ ninvuɣu shεba bankɔhilu.
*10. Yaha! Dihimi ya Ti (Tinim’ Naawuni) ni largi ya shɛli puuni pɔi ka kpibu naan ti kana yi zaɣiyino kam sani, ka o naan yεli: “Yaa n Duuma (Naawuni)! A yi di naɣisi ti ma hali ni saha biɛla, ka n-di mali sara, ka pahi ninvuɣu suma puuni.
*11. Yaha! Di kariya ka Naawuni naɣisi ti nyɛvuli shɛli di deebu saha yi ti paai. Yaha! Naawuni nyɛla Ŋun midin sɔɣi yi.

## Kundivihira
Ban Ʒɛ M-pa Taba Zuɣu Suurili

**Ban Ʒɛ M-pa Taba Zuɣu Suurili** (As-Saff ٱلصَّفّ)

Suurili ŋɔ maa wuhirila di ni tu kamaata ni ninsala yεltɔɣa mini o tuma saɣisi taba shεm. Di bi tu kamaata ni ninsala yεltɔɣa mini o tuma wolgi ka chɛ taba.

## Aaya nima
Aaya nima:

*1. Binshɛɣu din be sagbana ni, ni binshɛɣu din be tiŋgbani ni simsirila Naawuni. Yaha! Ŋuna n-nyɛ Nyɛŋda, Yεmgolingu lana.
*2. Yaa yinim’ ninvuɣu shεba ban ti Naawuni yεlimaŋli! Bozuɣu ka yiyεriyi ni bi mali shɛli n-tumdi tuma?
*3. Di nyɛla din sujee galsi Naawuni sani, ni yi yεriyini bi mali shɛli tumdi tuma.
*4. Achiika! Naawuni bɔri ninvuɣu shεba ban tuhiri tobu O soli zuɣu ka nyɛla ban ze safu ni m-pa taba, bɛŋmanila mee din tam taba zuɣu.
*5. (Yaa nyini Annabi)! Teemi saha shεli Annabi Musa ni daa yεli o niriba: “Yaa yinima n niriba! Bozuɣu ka yi niŋdi ma biɛrim, ka nyɛla ban mi ni n-nyɛla Naawuni tumo zaŋ kana yi sani, saha shεli bɛ ni lԑbi biri, ka Naawuni lebgi bɛ suhiri. Yaha! Naawuni bi dolsiri ninvuɣu shεba ban kpeeri yira.
*6. Yaha (Yaa nyini Annabi)! Teemi saha shεli Annabi Issa Mariam bia ni daa yεli: “Yaa yinim’ Israaila bihi! Achiika! Mani nyɛla Naawuni tumo n-zaŋ kana yi sani, ka nyɛla Ŋun tiri yεlimaŋli ni Attaura (Old Testament) din daŋ n tooni na maa, ka lahi tiri suhupiεlli lahibali ni tuun’ so ŋun yɛn ti kana n nyaaŋa, o yuli n-yɛn ti nyɛ Ahmadu.” Saha shεli o (tumo maa) ni ti ka ba na ni dalirinima, ka bɛ yεli: “Ŋɔ maa nyɛla sihira din be polo ni.”
*7. Yaha! Ŋuni n-leei nyɛ zualindira n-ti lahi paai ŋun ŋma ʒiri m-pa Naawuni, ka di nyɛla bɛ boondi o mi n-zaŋ chaŋ Muslinsi daadiini polo. Yaha! Naawuni bi dolsiri ninvuɣu shεba ban nyɛ zualindiriba.
*8. Bɛ bɔrimi ni bɛ pobsi kpihim Naawuni neesim ni bɛ noya, ka Naawuni mi nyɛŊun yɛn pali O neesim, hali chεfurinim’ yi je.
*9. Ŋuna n-nyɛŊun tim O tumo (Annabi Muhammadu) na ni dolsigu, n-ti pahi yεlimaŋli daadiini, domin O ti li nasara adiini kam zuɣu ni, hali di yi niŋ ka buɣujɛmdiba je.
*10. Yaa yinim’ ninvuɣu shεba ban ti Naawuni yεlimaŋli! Di ni bɔŋɔ, n-wuhimi ya daabilim din yɛn ti tilgi ya ka chɛ azaaba kpeeni (Zaadali)?
*11. Tim ya Naawuni mini O tumo yεlimaŋli, ka tuhi tobu Naawuni daadiini zuɣu ni yi daarzichi, n-ti pahi yi mammaŋ’ zuɣu, dina n-nyɛ din gari nzaŋ tin ya, yi yi nyɛla ban mi.
*12. O (Naawuni) ni chɛ yi taya m-paŋ ya, ka zaŋ ya kpεhi Alizanda yili shεŋa kulibona ni yɛn ti zɔri gindi di gbinni, ni ʒiishɛhi din gahim ka di be ʒinahigu Daalizanda puuni. Dina n-nyɛ tarli din galsi.
*13. O ni lahi tin ya nasara shɛli, ka yini bɔri li, ka di nyɛla sɔŋsim din yi Naawuni sani na, ni nasara shɛli din be yoma, dinzuɣu, (yaa nyini Annabi)! Tim ninvuɣu shεba ban ti Naawuni yεlimaŋli suhupiεlli lahibali.
*14. Yaa yinim’ ninvuɣu shεba ban ti Naawuni yεlimaŋli! Leemi ya Naawuni sɔŋdiba, kamani Annabi Issa Mariam bia ni daa yεli Hawariyyiina nima: “Banima n-nyɛ nsɔŋdiba n-zaŋ chaŋ Naawuni sani? Ka Hawariyinanim’ yεli: “Tinima n-nyɛ Naawuni sɔŋdiba.” Ka Israaila bihi puuni zamaatu shεba ti yεlimaŋli, ka zammatu shεba miniŋ chεfuritali, ka Ti ti ban ti yεlimaŋli maa yiko bɛ dimba zuɣu,ka bɛ leei ban nyɛ nasara.

## Kundivihira
Alizumma Dabsili Suurili

**Alizumma Dabsili Suurili** (Al-Jumu'ah ٱلْجُمُعَة)

Suurili ŋɔ maa wuhirimi ni baŋsim ka pa ni tuma ka anfaani shεli, m-pahila wahala yoli. Ka di lahi wuhiri wokati shεŋa tuma ni niŋ halalsi n-ti Muslinnim’ alizumba dabsili maa puuni, ni din bi niŋ halalsi ti ba wokati shεŋa ni.

## Aaya nima
Aaya nima:

*1. Binshɛɣu din be sagbana ni, ni binshɛɣu din be tiŋgbani ni simsirila Naawuni, Ŋuna n-nyɛ Sulinsilana, Kasilana, Nyɛŋda, Yεmgoliŋga lana.
*2. Ŋuna n-nyɛŊun tim tuun’ so na (Annabi Muhammadu) ninvuɣu shεba ban bi karim (Larbunim’) sani, ka o ti karindi ba O nam yɛlikpahinda, ka niŋdi ba kasi, ka lahi baŋsiri ba litaafi (Alkur’aani) ni hikima (Sunnah), ka di nyɛla bɛ (Larbunim’) daa bela birginsim din be polo ni pɔi ni (Annabi Muhammadu) kandi na.
*3. Ni ninvuɣu shɛba sani yaha (ka Naawuni tim Annabi Muhammadu na), ka bɛ nyɛla ban na bi laɣim ni bana (Muslinnima, ka bɛ yɛn ti kana Dunia bahigu), Yaha! Ŋuna n-nyɛ Nyɛŋda, Yɛmgoliŋgalana.
*4. Di nyɛla Naawuni pini, ka O tiri li O ni bɔri so. Yaha! Naawuni nyɛla Ŋun tiri pini shɛli din galsi.
*5. Ninvuɣu shεba bɛ ni niŋ talahi ni bɛ zaŋ Attaura tum tuma, ka bɛ bi tooi zaŋ li tum tuma, tɔ!Bɛŋmanila buŋ’ so ŋun ʒiri saba (ka mi bi mi o ni ʒiri shɛli maa daanfaani), dinzuɣu ninvuɣu shεba ban labsi Naawuni aayanim’ ʒiri maa ŋmahinli nyɛla din be. Yaha! Naawuni bi dolsiri ninvuɣu shεba ban nyɛ zualindiriba.
*6. (Yaa yinim’ Annabi)! Yεlima: “Yaa yinim’ Yahudunima! Yi yi nyuri bala kamani yi ko n-nyɛ Naawuni simnima ka chɛ ninvuɣu shεba ban zaasa kpalim maa, tɔ! Yin yum ya kpibu, yi yi nyɛla yεlimaŋlinima.”
*7. Yaha! Bɛ pala ban yɛn yu li kuli mali wɔra, domin bɛ nuhi ni daŋsi tuun’ shεŋa zuɣu. Yaha! Naawuni nyɛla Ŋun mi zualindiriba.
*8. (Yaa nyini Annabi)! Yεlima: “Achiika! Kpibu shεli yini zɔri ka chεri maa, tɔ! Achiika! Di nyɛla din yɛn laɣim ni yinima, din nyaaŋa kabɛ yɛn ti labsi ya Ŋun midin sɔɣi ni din be polo ni sani, ka O yɛn ti tin ya lahibali ni yi ni daa tuun’ shɛŋa.”
*9. Yaa yinim’ ninvuɣu shεba ban ti Naawuni yεlimaŋli! Bɛ yi ti moli jiŋli Alizumma dabsili puuni, tɔ! Yin garimi ya n-chaŋ Naawuni yεla teebu (hutuba wumbu mini zumba jiŋli puhibu) ka chɛn ya daabilim, dina n-nyɛ din gari nzaŋ tin ya, yi yi nyɛla ninvuɣu shεba ban mi.
*10. Yaha! Bɛ yi ti puhi jiŋli (zumba) naai, tɔ! Yin yεrgim ya tiŋgbani yaaŋa zuɣu, ka bon ya Naawuni pini (arzichi) puuni shɛli. Yaha! Teemi ya Naawuni yɛla pam, achiika! Yi nyɛla ninvuɣu shεba banyɛn nyɛ tarli.
*11. Yaha! (Yaa nyini Annabi)! Bɛ (Muslinnim’ maa) yi ti nya daabilim shεli bee kpεrigu, ka bɛ kpaɣi taba chaŋ di ni, ka chɛ a (nyini Annabi) zali. Yεlima: “Binshɛɣu din be Naawuni sani n-nyɛ din gari kpεrigu, ka gari daabilim. Yaha! Naawuni n-nyɛŊun gari ban kam tiri arzichi.

## Kundivihira
Zaadali Suurili

**Zaadali Suurili** (Al-Qiyamah ٱلْقِيَامَة)

Suurili ŋɔ maa wuhirila Chiyaama yiɣisibu ŋmahiŋgbana. Ni Annabi Muhammadu ni daa doli Malaaika Ziblila n-karindi Alkur`aani ni yomyom’ shεm, domin O ti tam li zuɣu. Ka lahi wuhi ŋun kam doli Naawuni, ni ŋun zaɣisi Naawuni dolibu sanyoo ni yɛn ti nyɛ shεli Zaadali.

## Aaya nima
Aaya nima:

*1. M (Mani Naawuni) po Zaadali.
*2. Yaha! M-po nyɛvuli shɛli din zooi di maŋ’ galime.
*3. Di ni bɔŋɔ, ninsala (chɛfura) tεhirimi ni Ti (Tinim’ Naawuni) ku tooi laɣim o koba (Zaadali)?
*4. Wumma! Ti (Tinim’ Naawuni) nyɛla ban yɛn tooi laɣim o nubihi mini o naponbihi luɣuyini.
*5. Chɛli gba! Ninsala (chɛfura) bɔrimi ni o daŋsi tuumbεri o tooni.
*6. Ka o naan bɔhira: “Bondali n-nyɛ Zaadali?”
*7. Di yi ti niŋ ka nimbihi nyεɣisi.
*8. Ka goli neesim chaŋ ka chɛ li.
*9. Ka bɛ laɣim wuntaŋ’ mini goli (ka di yi wulinpuhili na).
*10. Dindali maa ka ninsala yɛn ti yεli: “Yapolo ka guubu shee be?”
*11. Haifa! Sɔɣibu shee ti kani.
*12. Dindali maa, a Duuma (Naawuni) sani n-nyɛ tablibu shee.
*13. Dindali maa, ka bɛ yɛn ti ninsala o ni daŋsi tuun’ shɛli (o nyɛvuli puuni), ni o ni naɣisi shɛli lahibali.
*14. Chɛli gba! Ninsala gba nya o tuma ni nyɛ shɛli.
*15. Hali o yi ti tahi o fabla na (bɛ ku deei li).
*16. (Yaa nyini Annabi)! Di damdi a zinli (ni Alkur’aani karimbu), domin a gbaai li ni yomyoma.
*17. Achiika! Ti (Tinim’ Naawuni) n-su di laɣimbu (a zuɣu ni), ni di karimbu.
*18. Dinzuɣu, Ti yi karindi li, tɔ! Nyin doli di karimbu maa (ni baalim).
*19. Din nyaaŋa, Tinima n-su di neebu.
*20. Haifa! Chɛli gba! Yi (ninsalinim’) bɔri la yomyom’ yili ŋɔ maa (Dunia)?
*21. Ka chεri Chiyaama?
*22. Dindali maa, (ninvuɣu shεba) nina yɛn ti malila neesim.
*23. Ka di nyɛla din lihiri di Duuma (Naawuni).
*24. Yaha! Dindali maa ka (ninvuɣu shεba) nina yɛn ti zaɣizaɣi.
*25. Ka di dihitabli kadama yɛlbiɛɣu ni shee di zuɣu na.
*26. Haifa! Nyɛvuli yi ti paai kukojila ni (ninsala yi ti yɛn bahi).
*27. Ka bɛ yεli: “Ŋuni n-leei nyɛ tibra (ŋun yɛn taɣi o nyɛvuli n-ti ti)?
*28. Ka o dihitabli ni o nyɛla ŋun yɛn wolgi ni Dunia.
*29. Ka (ninsala) bee gabgi ni o bee.
*30. A Duuma (Naawuni) sani n-nyɛ karilabi shee dindali maa.
*31. O (chɛfura) bi tila (Alkur’aani) yεlimaŋli, o mi bi puhi jiŋli.
*32. Amaa! O labsi li mi (Alkur’aani) ʒiri, ka lԑbi biri.
*33. Din nyaaŋa, ka o chaŋ o iyaali sani ka gamda.
*34. (Yaa nyini chɛfura)! Ashaara be a zuɣu, dina n-nyɛ din simsi a.
*35. Di nyaaŋa, ashaara be a zuɣu, dina n-nyɛ din simsi a.
*36. Di ni bɔŋɔ, ninsala tεhirimi ni bɛ kuli yɛn chɛ o mi lala?
*37. Di ni bɔŋɔ, o daa pala dablim kom din tɔɣi, ka bɛ dulindi li n-niŋdi (paɣa tooni na)?
*38. Din nyaaŋa, ka o leei ʒitalli, ka O (Naawuni) nam o, ka chɛ ka o nama saɣisi?
*39. Ka zaŋ o niŋ balibu buyi puuni, doo ni paɣa.
*40. Di ni bɔŋɔ, (Duuma So) Ŋun niŋ ŋɔ maa ka yiko din yɛn tooi neei kpiimba?

## Kundivihira
Chiyaama Yiɣisibu Lahibali Suurili

**Chiyaama Yiɣisibu Lahibali Suurili** (An-Naba' ٱلنَّبَأ)

Suurili ŋɔ maa baŋirila ninsalinim’ ni bi dihi Chiyaama yiɣisibu tabli, ka voori bɛ haŋkali n-labsiri Naawuni polo na shɛm.

## Aaya nima
Aaya nima:

*1. Bo yɛla ka bɛ leei bɔhiri taba?
*2. Lahibali timsili yɛla (Chiyaama yiɣisibu yɛla ka bɛ chɛfurinim’ bɔhiri taba).
*3. Dina n-nyɛ bɛ ni ŋmɛri namgbankpeeni shɛli puuni maa.
*4. Haifa! Ni baalim, bɛ ni ti baŋ.
*5. Din nyaaŋa, Haifa! Ni baalim. bɛ ni ti baŋ.
*6. Di ni bɔŋɔ, Ti (Tinim’ Naawuni) bi zaŋ tiŋgbani leei binyɛrgili?
*7. Ka zoya mi nyɛ kpahi (din gbibi tiŋgbani)?
*8. Ka Ti nam ya ka yi nyɛ balibu (doo ni paɣa).
*9. Yaha! Ka Ti chɛ ka gom nyɛ vuhim n-tin ya.
*10. Ka Ti lahi zaŋ yuŋ ka di nyɛ ashili lirgu tin ya.
*11. Ka Ti lahi zaŋ wuntaŋni leei bindirigu bobu saha.
*12. Ka Ti me sagbana ayɔpoin din mali yaa yi zuɣusaa.
*13. Ka Ti lahi tin ya furila shɛli (wuntaŋa) din kuli neei pam.
*14. Yaha! Ka Ti siɣisi sakom na zuɣusaa, ka di nyɛla din kuli kpaara.
*15. Domin ti zaŋ li n-yihi bimbɛlim mini bimbilma.
*16. Ni puri din laɣim tihi pam.
*17. Achiika! Saliya karibu dali nyɛla din mali di saha.
*18. Dabsi’ shɛli bɛ ni yɛn ti piɛbsi kikaa ni, ka yi ka na (ManiNaawuni sani) ka nyɛla laɣinsi.
*19. Ka bɛ yooi sagbana, ka di leei dindoya.
*20. Ka bɛ (Naawuni) chɛ ka zoya chana, ka leei aliziŋkom.
*21. Achiika! ʒahannama buɣum nyɛla din be guhibu shee.
*22. Ka di nyɛ labbu shee n-ti ban kpahi yεɣi tariga.
*23. Ka bɛ nyɛla ban yɛn ʒini di puuni ʒemana waɣila.
*24. Bɛ ti bi yɛn lam gom bee ka bɛ lam binnyurili shɛli di puuni.
*25. Naɣila kotulum mini ʒim ni mari.
*26. Di nyɛla sanyoo din simsi ba.
*27. Achiika! Bɛ daa nyɛla ban bi zɔri saliya karibu dabiɛm.
*28. Yaha! Ka bɛ labsi Ti aayanim’ ʒiri.
*29. Yaha! Ti (Tinim’ Naawuni) malila yɛllikam laasabu, ka di nyɛla Ti ni sabi shɛli sɔŋ.
*30. Dinzuɣu lammi ya, Ti ku yon ya sam shɛli naɣila azaaba.
*31. Achiika! Wuntizɔriba mali tarli din galsi.
*32. (Bɛ sanyoo nyɛla) Alizanda puri mini Inabi (sinsaba).
*33. Ni paɣasara ban biha pali bɛ nyɔri ni, ka bɛ yuma lahi saɣisi taba.
*34. Ni jaashee din pali ni dam.
*35. Bɛ bi wumdi yɛltɔɣa kaha di puuni, bɛ di ti yɛli ni ʒiri.
*36. Di nyɛla sanyoo din yi a Duuma sani na, ka nyɛla pini din galsi.
*37. Sagbana mini tiŋgbani, n-ti pahi din be di sunsuuni Duuma, Nambɔnaa, bɛ ka yiko din yɛn ti tooi tɔɣisi yɛltɔɣa shɛli o sani.
*38. Dabsi’ shɛli Ruhi (Malaaika Ziblila) mini Malaaikanim’ ni yɛn ti zani safu ni, bɛ ti ku tooi tɔɣisi yɛltɔɣa naɣila Nambɔzobonaa ni saɣi ti so, ka o naan tooi tɔɣisi yɛltɔɣa shɛli din tuhi.
*39. Dina n-nyɛ yɛlimaŋli dali, dinzuɣu ŋun bɔra, ŋun gbibi biɛrisuŋ n-zaŋ labi o Duuma sani.
*40. Achiika! Ti (Tinim’ Naawuni) valsiri ya mi ni azaaba din be yoma, dabsi’ shɛli ninsala ni yɛn yuli o nuhi ni daŋsi tuun’ shɛŋa, ka chɛfura yɛli: Bo n-di leei niŋ ka n-gba leei taŋkpaɣu.

## Kundivihira
O Saɣim O Nini Ni Suurili

**O Saɣim O Nini Ni Suurili** (Abasa عَبَسَ)

Suurili ŋɔ maa wuhirila gaŋbu ni ka Adiini puuni shɛm, Naawuni sani tibginsim nyɛla ninsala gbibi Adiini ni yɛlimaŋli, amaa! Ka buni ka Naawuni yuunda.

## Aaya nima
Aaya nima:

*1. O (Annabi Muhammadu) saɣim o nini ni, ka lԑbi biri.
*2. Domin zom kana o sani na zuɣu.
*3. (Yaa nyini Annabi)! Bo n-leei baŋsi a ni di yi pa shɛli o naan niŋ kasi.
*4. Bee ka o wum a wa’azu, ka wa’azu maa niŋ o anfaani?
*5. Amaa! Ninvuɣu so ŋun mali buni maa.
*6. Ka a zaɣisim be o ni.
*7. Tɔ! Bo n-leei yɛn niŋ a chuuta o yi bi niŋ kasi.
*8. Amaa! Ŋun kana a sani n-ti bɔri yomyom’ maa.
*9. Ka o nyɛla ŋun zɔri Naawuni.
*10. Ka a nyɛla ŋun yi o yɛla ni.
*11. Haifa! Achiika! Di nyɛla teebu
*12. Dinzuɣu, ŋun bɔra ŋun zaŋ li n-teei o maŋa.
*13. Di bela kundi shɛŋa din mali jilma la puuni.
*14. Ka di nyɛ bɛ ni duhi shɛli, ka nyɛla din mali kasi.
*15. Ka di be Malaaikanim’ ban sabri (ninsalinim’) tuuntumsa nuu ni.
*16. Darzanima, ban doli Naawuni zaligu.
*17. Bɛ narim ninsala (chɛfura), bo nleei chɛ ka o niŋ gutulunsi?
*18. Ni bimbo ka O (Naawuni) nam o?
*19. Ni maniyyi (dablim kom) ka O nam o, ka nam O saɣisi.
*20. Din nyaaŋa ka O balgi soli n-ti o.
*21. Din nyaaŋa, ka O chɛ ka o kpi, ka zaŋ o niŋ gballi ni.
*22. Din nyaaŋa, O yi bɔra, ka O lahi yiɣisi o.
*23. Haifa! O (ninsala) bi tum Naawuni ni puhi o shɛli niŋbu.
*24. Dinzuɣu, ninsala yulmi o bindirgu.
*25. Achiika! Ti (Tinim’ Naawuni) kpaai la kom na (sagbana ni) kpaabu ni yɛlimaŋli.
*26. Din nyaaŋa, ka Ti chɛ ka tiŋgbani tahibɔɣi, bɔɣibu ni yɛlimaŋli.
*27. Din nyaaŋa, ka Ti chɛ ka bimbilima yi di puuni na.
*28. Ni inabi (sinsaba) mini momaha.
*29. Ni zaituun mini dobino.
*30. Ni puri din laɣim tihi pam.
*31. Ni binwola mini biŋkobri bindira.
*32. Ka di nyɛla nyεɣisim n-ti ya, n-ti pahi yi biŋkobri.
*33. Dinzuɣu, tahigu din pahi ayi yi ti kana.
*34. Dindali ka ninsala yɛn ti zɔri kachɛri o mabia.
*35. Ni o ba mini o ma.
*36. Ni o paɣa mini o bihi.
*37. Dindali maa, bɛ puuni ninvuɣu yino kam daa ti yεn malila yɛli shɛli din saɣindi o.
*38. Dindali maa, ninvuɣu shɛba nina yɛn ti malila neesim.
*39. Ka nyɛla din lara, ka mali suhupɛlli.
*40. Dindali maa mi, taŋkpagbilgu yɛn ti limsila shɛba nina polo.
*41. Ka zimsim ŋari li.
*42. Bannim’ maa n-nyɛ chɛfurinima, ka nyɛ bibiɛhi.

## Kundivihira
Bɛ Yi Ti Nyɛhi Wuntaŋ' Neesim Suurili

**Bɛ Yi Ti Nyɛhi Wuntaŋ' Neesim Suurili** (At-Takweer ٱلتَّكْوِير)

Suurili ŋɔ maa wuhiya ni Chiyaama yiɣisibu nyɛla yɛlimaŋli, ka Alkur’aani nyɛ yɛlimaŋli ka yi Naawuni sani na, di bi pahi shɛli, di mi bi booi shɛli.

## Aaya nima
Aaya nima:

*1. Bɛ yi ti nyɛhi wuntaŋ’ neesim.
*2. Yaha! Saŋmarsi yi ti gabi taba ni.
*3. Yaha! Bɛ yi ti wurim zoya.
*4. Yaha! Bɛ yi ti chɛ laakumbaɣa bahi (ka so bi lahi guli ba).
*5. Yaha! Bɛ yi ti laɣim mɔɣuni biŋkobri luɣuyini.
*6. Yaha! Bɛ yi ti chɛ ka teeku kom taai ni buɣum.
*7. Yaha! Bɛ yi ti laɣim nyɛvuya ni di nimgbina.
*8. Bɛ yi ti bɔhi bipuɣimbila so bɛ ni daa pi ni o nyɛvuli.
*9. Taali dini zuɣu ka bɛ daa ku o.
*10. Yaha! Bɛ yi ti chɛ ka ninsalinim’ tuuntumsa gbana yεɣili luɣuli kam.
*11. Yaha! Bɛ yi ti shi sagbana (kamani bɛ ni shiri biŋkobgu shɛm).
*12. Yaha! Bɛ yi ti pɔbsi ʒehiimi buɣum.
*13. Yaha! Bɛ yi ti vuui Alizanda miri na.
*14. Nyɛvuli ni baŋ di ni kana (Chiyaama) ni shɛli.
*15. M-po saŋmari shɛŋa ban chana, ka labri na.
*16. Ka di nyɛla din zɔra, ka sɔɣira.
*17. Ni yuŋ, di yi ti surgi.
*18. Ni bekaali, di yi ti neei.
*19. Achiika! Di (Alkur’aani) nyɛla tuun’ so ŋun mali jilma yɛltɔɣa.
*20. Yaalana, ŋun mali jilma Al’arshi lana sani.
*21. O nyɛla bɛ ni doli so nimaa ni (Alizanda), yɛmbahiga lana.
*22. Yaha! Yi zo (Annabi Muhammadu) maa pala yinyaa.
*23. Yaha! Achiika! O (Muhammadu) nya o (Malaaika Ziblila) zuɣusaa polo yεɣu ni.
*24. Yaha! O pala biɛmlana ni din sɔɣi.
*25. Yaha! Di (Alkur’aani) pala shintaŋ so bɛ ni narim la yɛltɔɣa.
*26. Dizuɣu, ya ka yi chana?
*27. Di (Alkur’aani) pa shɛli naɣila teebu n-zaŋ ti binnamda.
*28. Ni ninvuɣu so ŋun bɔri ni o zani n-tuhi yi puuni.
*29. Yi mi ku tooi yu shɛli (ka di niŋ), naɣila Naawuni, binnamda Duuma yi yu li.

## Kundivihira
Sagbana Yi Ti Cheei Suurili

**Sagbana Yi Ti Cheei Suurili** (Al-Infitar ٱلْإِنْفِطَار)

Suurili ŋɔ maa wuhirimi ni Chiyaama yiɣisibu nyɛla din yɛn niŋ, ka bɛ sabri ninsala tuuntumsa Dunia ŋɔ, domin bɛ ti kari o di saliya. Malaaika shɛba ban guli daba tuma kuli benimi, ka Naawuni yihi ba zali di zuɣu.

## Aaya nima
Aaya nima:

*1. Sagbana yi ti cheei.
*2. Yaha! Saŋmarsi yi ti lu tiŋgbani ni, ka yaɣili luɣulikam.
*3. Yaha! Kulikara yi ti cheei kpe taba ni.
*4. Yaha! Bɛ yi ti kurgi gbala.
*5. Nyɛvuli ni baŋ binshɛɣu di ni daŋsi, ni din naɣisi shɛli.
*6. Yaa nyini ninsala (chɛfura)! Bo n-leei yɔhim a n-zaŋ chaŋ a Duuma So Ŋun nam tibgila?
*7. Ŋuna n-nyɛ Ŋun nam a, ka pali a nama, ka nam a saɣisi.
*8. Ka O zaŋ a niŋ ŋmahiŋgbana shɛli ni O ni bɔra.
*9. Haifa! Chɛli gba! Yi zaŋla sanyoo (Chiyaama dabsili) leei ʒiri.
*10. Yaha! Achiika! Yi zuɣusaa mali (Malaaika shɛba) ban guli ya.
*11. Bɛ nyɛla ban mali jilma, ka nyɛla ban sabri yi tuuntumsa.
*12. Bɛ mila binshɛɣu yi ni niŋda.
*13. Achiika! Naawuni dabsuma yɛn ti bela yolsigu puuni.
*14. Achiika! Bibɛhi mi yɛn ti bela ʒehiimi (buɣum) puuni.
*15. Ka bɛ yɛn ti kpe li Sanyoodali.
*16. Bɛ mi pala ban yɛn tooi sɔɣi ka chɛ li.
*17. (Yaa nyini ŋun gbilsiri tibli)! Bo n-leei baŋsi a, bo n-leei nyɛ Sanyoodali?
*18. Din nyaaŋa, bo n-leei baŋsi a din nyɛ Sanyoodali?
*19. Dabsi’ shɛli nyɛvuli ni ti ka di nyɛvuli kpee yiko shɛli, dindali maa, yɛllikam daa yɛn ti nyɛla Naawuni ko dini.

## Kundivihira
Ban Filindi Zaɣa Suurili

**Ban Filindi Zaɣa Suurili** (Al-Mutaffifeen ٱلْمُطَفِّفِين)

Suurili ŋɔ maa wuhirila ninsalinim’ daamaananim’ gulibu ni niŋ talahi bɛ sunsuuni shɛm, bɛ Daabilim polo, n-ti pahi bɛ bɛhigu kam puuni.

## Aaya nima
Aaya nima:

*1. Azaaba kpeeni be ban filindi zaɣa (muuru bee sikeli) zuɣu.
*2. Bana n-nyɛ ninvuɣu shɛba ban yɛn zahim niriba sani, ka bɔri ni di pali.
*3. Amaa! Bɛ yi ti yɛn zahim n-ti shɛba muuru ni bee sikeeli zuɣu, ka bɛ filinda.
*4. Di ni bɔŋɔ, bannim’ maa bi tɛhiri ni bɛ nyɛla bɛ ni yɛn ti neei shɛba?
*5. Dabsi’ titali maa ni (Zaadali).
*6. Dabsi’ shɛli ninsalinim’ ni yɛn ti zani binnamda Duuma tooni.
*7. Haifa! Bibiɛhi tuuntumsa gbana yɛn ti bela Sijjiin puuni.
*8. (Yaa nyini Annabi)! Bo n-leei baŋsi a, bo n-leei nyɛ Sijjiin?
*9. Di nyɛla litaafi shɛli bɛ ni sabi daba tuuntumsa di puuni.
*10. Dindali maa, azaaba kpeeni daa be ni ban labsiri Chiyaama ʒiri la zuɣu.
*11. Ninvuɣu shɛba ban labsiri Sanyoodali ʒiri.
*12. So mi bi labsiri li ʒiri, naɣila ŋun kam kpahiri yεɣiri tariga, ka zooi Naawuni taali ni kpɛbu.
*13. Bɛ yi ti karindi Ti (Tinim’ Naawuni) aayanima n-tiri o, ka o yɛli: “Ŋɔ maa nyɛla kurumbuninim’ salima.”
*14. Haifa! Chɛli gba! Bɛ tuuntumsa nyɛla din zahim bɛ suhiri zuɣu.
*15. Haifa! Dindali maa, bɛ nyɛla bɛ ni yɛn limsi shɛba ka chɛ bɛ Duuma (Naawuni) nyabu.
*16. Din nyaaŋa, achiika! Bɛ nyɛla ban yɛn ti kpe ʒehiim buɣum ni.
*17. Din nyaaŋa, ka bɛ yɛli ba: “Ŋɔ maa n-nyɛ yi ni daa labsiri shɛli ʒiri maa.”
*18. Haifa! Achiika! Ninvuɣu suma tuuntumsa gbana yɛn ti bela Illiyyiin puuni.
*19. (Yaa nyini Annabi)! Bo n-leei baŋsa, bo n-nyɛ Illiyyiin?
*20. Di nyɛla litaafi shɛli bɛ ni sabi daba tuuntumsa di puuni.
*21. Ka ban miri Naawuni diri di shɛhira.
*22. Achiika! Ninvuɣu suma yɛn ti bela nyεɣisim puuni.
*23. Ka bɛ do kuɣuwaɣila zuɣu nlihira.
*24. Ka a ni baŋ neesim din nyε Naawuni yolsa bɛ nindɔhi puuni.
*25. Ka bɛ nyuhiri ba da’ shɛŋa bɛ ni yo di binyɔrsi zuɣu.
*26. Ka di lambu bahigu nyo almiski. Lala zuɣu, ban yεn kpaɣi taba (ni tuunviεla) kpaɣima.
*27. Yaha! Ka bɛ gabi li ni Tasniim.
*28. Di (Tasniimi maa) nyɛla kobilnin’ shɛli ban miri Naawuni ni nyuri li.
*29. Achiika! Ninvuɣu shɛba ban tum bibɛlim maa daa nyɛla ban lari ninvuɣu shɛba ban ti Naawun yɛlimaŋli (Dunia puuni).
*30. Yaha! Bɛ daa yi gari bɛ zuɣu, ka bɛ zuɣusiri bɛ noya.
*31. Yaha! Bɛ daa yi ŋmalgi labi bɛ niriba sani, ka bɛ labi ka nyɛla ban wumdi nyεɣisim.
*32. Yaha! Bɛ daa yi nya ba ka bɛ yɛli: “Achiika! Bambɔŋɔnim’ nyɛla ban bɔrgi.”
*33. Bɛ mi bi tim ba na ni bɛ ti nyɛ ban guli ba.
*34. Dinzuɣu zuŋɔ, ninvuɣu shɛba ban ti Naawuni yɛlimaŋli nyɛla ban lara chɛfurinima.
*35. Ka nyɛla ban do kuɣuwaɣila zuɣu n-lihira.
*36. Di ni bɔŋɔ, bɛ yo chɛfurinim’ bɛ ni daa tumdi shɛli samli?

## Kundivihira
Saŋmar' Kara Suurili

**Saŋmar' Kara Suurili** (Al-Burooj ٱلْبُرُوج)

Suurili ŋɔ maa wuhirila ninsalinim’ ni bi bahindi bahindisuŋ shɛm, di yi ti niŋ ka bɛ bɔri ni bɛ nahim Muslinnima, ka di nyɛla Adiini jɛlinsi zuɣu.

## Aaya nima
Aaya nima:

*1. M (Mani Naawuni) po sagbana shɛli din mali saŋmari kara.
*2. Ka lahi po alikauli dabsili (Zaadali).
*3. Yaha! M-po shɛhiradira, ni bɛ ni diri so shɛhira (Bana n-nyɛ Naawuni tuumba mini bɛ niriba).
*4. Bɛ (Naawuni) narim ninvuɣu shɛba ban gbi voli la.
*5. Ka di nyɛla bɛ malila buɣum din kuli dira n-niŋ di puuni.
*6. Saha shɛli bɛ ni ʒinʒiya gili li (buɣum maa).
*7. Ka nyɛla ban nyari bɛ ni niŋdi ninvuɣu shɛba ban ti Naawuni yɛlimaŋli maa shɛm.
*8. Bɛ bi niŋ ba azaaba maa shɛli zuɣu m-pahila bɛ tila Naawuni So Ŋun nyɛ Nyɛŋda, Duuma paɣirigu la yɛlimaŋli.
*9. Ŋuna n-nyɛ Ŋun su sagbana ni tiŋgbani yiko, Naawuni mi nyɛla Ŋun nyari yɛllikam.
*10. Achiika! Ninvuɣu shɛba ban niŋ Muslim dobba ni paɣaba furminisi la, ka bi niŋ tuuba di nyaaŋa, tɔ! Ʒahannama buɣum daazaaba be bɛ zuɣu. Yaha! Bɛ mali azaaba shɛli din buɣum diri ni pampam.
*11. Achiika! Ninvuɣu shɛba ban ti Naawuni yɛlimaŋli, ka tum tuunsuma, bɛ mali Alizanda yili shɛŋa kulibona ni yɛn ti zɔri gindi di lɔŋ ni, dina n-nyɛ tarli din galsi.
*12. Achiika! A Duuma (Naawuni) daazaaba nyɛla din kpɛma.
*13. Achiika! Ŋuna n-nyɛ Ŋun piindi nambu, ka labsiri li na (gballi ni, bee Chiyaama dali).
*14. Yaha! Ŋuna n-nyɛ Chɛmpaŋlana, Yura.
*15. Al’arshi shɛli din galsila lana.
*16. O tumdila O ni yu shɛli.
*17. (Yaa nyini Annabi)! Di nibɔŋɔ, tobbihi la lahibali ka a na?
*18. Fir’auna mini Samuudu nima.
*19. Chɛli gba! Ninvuɣu shɛba ban niŋ chɛfuritali maa ban kuli bela ʒiri labsi niŋ tuumba noli ni.
*20. Naawuni mi nyɛla Ŋun gili bɛ nyaaŋa (ni baŋsim).
*21. Chɛli gba! Di nyɛla Alkur’aani shɛli din mali jilma.
*22. Ka di be Lauhuli Mahfuuzu puuni.

## Kundivihira
Saŋmar' So Ŋun Ne Pam Suurili

**Saŋmar' So Ŋun Ne Pam Suurili** (At-Taariq ٱلطَّارِق)

Suurili ŋɔ maa wuhirila Naawuni ni guri binshɛɣu kam din mali jilma shɛm, Alkur’aani nyɛla yɛlimaŋli, ka Naawun gu li ka chɛ ŋun kam bɔri ni o saɣim li.

## Aaya nima
Aaya nima:

*1. M (Mani Naawuni) po sagbana, ka po Taariki.
*2. (Yaa nyini Annabi)! Bo n-leei baŋsi a, bo n-nyɛ Taariki?
*3. Di nyɛla saŋmar’ so ŋun ne pam.
*4. Nyɛvuli n-kani naɣila di malila ŋun (Malaaika so) guli li.
*5. Dinzuɣu ninsala lihimi bɛ ni nam o na ni shɛli?
*6. Bɛ nam o mi ni ko’ shɛli di puhiri yiri na.
*7. Ka di yiri doo yaaŋkobli mini paɣa nyokoba ni na.
*8. Achiika! O (Naawuni) mali yiko din ni tooi labsi o na (o nyɛvuli ni).
*9. Dabsi’ shɛli bɛ ni yɛn ti viigi ashiya.
*10. Ka o (ninsala) ti ka yaa bee sɔŋda.
*11. M (Mani Naawuni) po sagbana shɛli din mali sakom din miri ka labri mira.
*12. Ka po tiŋgbani shɛli din tahiri bɔɣira (ka bindira yiri na).
*13. Achiika! Di (Alkur’aani) nyɛla yɛltɔɣa din wolgiri yɛlimaŋli mini ʒiri sunsuuni.
*14. Yaha! Di pala kpɛrigu.
*15. Achiika! Bɛ (chɛfurinim’) narila nabiɛri.
*16. Ka N (Mani Naawuni) gba nari ba nari.
*17. Dinzuɣu (yaa nyini Annabi)! Naɣisim ti chɛfurinima, ka guhi ba ni baalim.

## Kundivihira
Sagbana Yi Ti Tahibɔɣi Suurili

**Sagbana Yi Ti Tahibɔɣi Suurili** (Al-Inshiqaaq ٱلْإِنْشِقَاق)

Suurili ŋɔ maa wuhirila Chiyaama yiɣisibu, binshɛɣu kam mi ka bɛ yi niŋdi li, ka di pa Chiyaama zuɣu, di leei wahala, di ka anfaani m-pahila di yɛn dila saha yoli.

## Aaya nima
Aaya nima:

*1. Sagbana yi ti tahibɔɣi.
*2. Ka doli di Duuma zaligu kamani bɛ ni niŋ ba li talahi ni shɛm.
*3. Yaha! Bɛ yi ti darigi teei tiŋgbani.
*4. Ka di tuhi din be di puuni bahi na, ka kpalim zaɣikuŋ.
*5. Ka doli di Duuma zaligu, kamani bɛ ni niŋ ba li talahi ni shɛm.
*6. Yaa nyini ninsala! Achiika! A nyɛla ŋun diri wahala n-zaŋ chaŋ a Duuma sani, a mi nyɛla ŋun yɛn laɣim ni Ŋuna.
*7. Dinzuɣu, ninvuɣu so bɛ ni ti o tuuntumsa gbana ni o nudirgu.
*8. Tɔ! Ni baalim, bɛ ni kari o saliya shɛli din nyɛ tuŋ (soochi).
*9. Ka o ŋmalgi chaŋ o niriba sani, ka nyɛla ŋun mali suhupiɛlli.
*10. Amaa! Ninvuɣu so bɛ ni ti o tuuntumsa gbana o nyaaŋa.
*11. Tɔ! Ni baalim, o ni kuhi o bahiyoli.
*12. Ka o lahi kpe Sa’iiri buɣum ni.
*13. Achiika! O daa nyɛla ŋun be suhupiɛlli ni o niriba puuni.
*14. Achiika! O daa tɛhimi ni o ku labi na (Naawuni sani).
*15. Wumma! O Duuma daa nyɛla ŋun nyari o.
*16. Tɔ! M (Mani Naawuni) po wuntaŋʒɛli.
*17. Ni yuŋ mini di ni laɣim shɛli.
*18. Ni goli, di yi ti niŋ ka di neesim pali.
*19. Achiika! Yi nyɛla ban yɛn kpe hali shɛŋa din nyɛ koŋkoba ni.
*20. Ka bo n-leei mali ba ka bɛ ku ti Naawuni yɛlimaŋli?
*21. Yaha! Bɛ yi ti karim Alkur’aani n-ti ba, ka bɛ ku filim bɛ maŋ’ n-ti Naawuni?
*22. Chɛli gba! Ninvuɣu shɛba ban niŋ chɛfuritali maa labsila Chiyaama ʒiri.
*23. Naawuni mi mi bɛ ni laɣindi tuun’ shɛŋa n-zaandi bɛ maŋa.
*24. (Yaa nyini Annabi)! Dinzuɣu, tim ba azaaba kpeeni lahibali.
*25. Naɣila ninvuɣu shɛba ban ti Naawuni yɛlimaŋli, ka tum tuunsuma, bɛ mali sanyoo (laara) din bi ŋmaara.

## Kundivihira
Din Limsiri Niriba Suurili

**Din Limsiri Niriba Suurili** (Al-Ghaashiyah ٱلْغَاشِيَة)

Suurili ŋɔ maa wuhirila bɛ ni tiri daliri ni binshɛɣu ninsalinim’ ni nyari shɛm, ka bɛ ni bɔri ni ninvuɣu so dolsi maa haŋkali ni tooi gbaai ka dolsi.

## Aaya nima
Aaya nima:

*1. (Yaa nyini Annabi)! Di nibɔŋɔ, din liriti ninsalinim’ nina la (Chiyaama) lahibali ka a na?
*2. Dindali maa ka ninvuɣu shɛba nina yɛn ba tiŋgbani ni.
*3. Ka di nyɛla din yɛn ti tum tuunkpɛma, ka niŋ wahala (buɣum ni).
*4. Di yɛn ti kpela buɣum tulli ni.
*5. Ka bɛ nyuhiri ba kobilnina shɛli din nyɛ kotulum.
*6. Bɛ ka bindirgu naɣila gabligɔhi.
*7. Di bi ŋmɛlinda (ninsalinima), di mi bi kuri kum.
*8. Dindali maa, ninvuɣu shɛba nina polo yɛn ti mali suhupiɛlli.
*9. Ka bɛ tuma nyɛla bɛ ni saɣi ti shɛli.
*10. Ka bɛ yɛn ti be Alizanda shɛli din du la ni.
*11. A ku wum yɛltɔɣa kaha di (Alizanda maa) puuni.
*12. Di puuni malila kobilnin’ shɛli din kuli zɔra.
*13. Ka di puuni mali gar’ shɛŋa din duhi zuɣusaa.
*14. Ni dama dam kopu-nima, ka bɛ zaŋ zali bɛ tooni.
*15. Ni dufɛmeensi din pempe taba.
*16. Ni bindɔhi din yɛrgi.
*17. Di ni bɔŋɔ, bɛ (ninsalinim’) bi lihiri bɛ (Naawuni) ni nam laakumi shɛm?
*18. Ka nya bɛ ni duhi sagbana shɛm?
*19. Ka lihi bɛ ni kpamkpa zoya shɛm?
*20. Ka lahi lihi bɛ ni yɛrgi tiŋgbani shɛm?
*22. A pala ŋun niŋdi ba talahi (ni dolsigu).
*23. Naɣila ninvuɣu so ŋun lԑbi biri, ka niŋ chɛfuritali.
*24. Ka Naawuni niŋ o azaaba din galsi.
*25. Achiika! Bɛ labbu shee nyɛla Ti (Tinim’ Naawuni) sani.
*26. Din nyaaŋa, Bɛ saliya bela Ti sani.

## Kundivihira