Jollof rice

**Jalaafatu** nyɛla shinkaafa parigu din yina West Africa. Lala bindirigu ŋo nyɛla bɛ ni mali shinkaafa waɣila, kamantoonsi, nanzua,alibalisa, binnyɔma, ni saha shɛŋa **vegetables** ni nimdi ni zaŋ ni niŋ duɣu puuni, pirinla di ni nyɛ bindir' duhirili ka di duɣibu be taba ni ayi kana n ti lihi tudu kam puuni . lala bindirigu ŋo kuli nyɛla bindir'parigu din yi **Senegal** na. tudu yaɣa maa zaa ŋan nyɛ ŋan mali compatisa **West Africa** tingbani puuni banlee Nigeria mini Ghana sunsuuni, bɛ bori ni bɛ baŋ la dinviɛli ;  2010 yuuni ŋo daa kuli ynɛ diɛma ka lebi dachahi ni yaba "**Jollof Wars**".

A yi kana n ti lihi **French-speaking** West Africa, bɛ bindira balibu nyɛla  riz au gras. Ka a lihi Senegale nima dini, thieboudienne, ka **UNESCO** daa yuli li ka di nyɛla bindir' shɛli din bɛ tam kalli zuɣu. 

thumb

## Di yibu shee na
Lala **Jolof** bee  **Wolof Empire** daa nyɛla din be tiŋ titali shɛli din daa gbubi **West Africa** yaɣishɛŋa din be **modern-day Senegal**, Mali, ni Gambia mii **Mauritania** yuun shɛŋa bin din gbaai **12th century**  pɔi ka bɛ ti naai bolili Jolof Kingdom. Gbaŋsabila bindira taarihi baŋda Fran Osseo-Asare nima yɛliya, ni nira ni tooi biɛhi di naba n kpa lala yaɣili maa polo,ni ni polo ka bɛ tooi kori shinkaafa.

Di zaɣ'maŋli maa bɛ daa ni li mi thieboudienne bee thiebou djeun, ka di lee mali shinkaafa, zahama ni  bin vari. Bɛ yi duɣili ni nimdi, bɛ booni li la ceebu yapp. Saint-Louis fɔŋ shɛŋa ban gbahiri zahima maa daa nyɛla bɛ ni ti yuli n booni li thieboudienne dɔɣim shee.

**Bindirigu** mini **pukparilim** taarihi baŋda James C. McCann daa ŋme nangbankpeeni ni di ni tooi n niŋ ka bindirigu ŋo tooi mali Naawuni nama bin din gbaai  Senegal hali ni di ni be shɛli ŋo dini niŋ ka di ŋmahinli na kani**.**

Hal'gba, o daa yɛlimi ni di tuya ka bindira shɛŋa ŋan zooi Mali empire maa, ballee Djula daabihi maa bin tooi chani ni ginda  bɛ  bɔra zuɣu maa ni bɛ tiŋ puuni maa, bɛ ni tooi zaŋ daabiligu maa n sɔŋ ballee"ban daguya bi galisi maa, ni shinkaafa mŋeriba" n ti pahi musulinima.

Marc Dufumier, ŋun nyɛ emeritus professor ni zaŋti agronomy la, daa yɛliya ni di tu ka bɛ baŋ lala bindirigu ŋo saha ŋo duɣibu, din kuli yɛn che ka di yina polo ni wuhi di saha ŋo di baliginsim zan chaŋ di kɔbu polo central Senegal puuni din yɛn che ka bɛ French oil industry maa, n ti pahi shɛli polo bɛ ni kɔri ŋa maa yina za mini chi nima zaa daa nyɛla bɛ ni saɣI ti shɛli ni di kperi na shinkaafa ŋo zuɣu Southeast Asia tingbanni.

Ŋo maa daa chɛmi ka bindir' duɣiriba kɔŋ bɛ ni yɛn niŋ shɛm m pahila bɛ kuli kpuɣi ziɛgban shɛŋa din be lala saha maa biɛhigu maa ni.

pirinla bɛ daa tooi mali ziɛman kamantoonsi n kuri Bɛ bukaata zuɣu,kamantoon gari, ni naanzuu (bell, chili, paprika), India colle, ni Asia shinkaafa balibu, daa chɛmi ka jalaafatu ŋo be di ko ka che daa maa,binshɛɣu daa be  wuhi ni ziɛgbana maa nyɛla daa maa dini bee bɛ ni zaŋ shɛli ni kpe na ti ziɛaamani ŋo ni. Senegal puuni, yɛltɔɣa taarihi Penda Mbaye, ŋun daa duɣiri lala saha maa n tiri colonial rulers Saint-Louis puuni ,Senegal tingbanni, ŋun daa yihi bindir' parigu na saha shɛli o ni daa lahi n ka shinkaafa la.

## Geographical range and variants
Jalaafatu nyɛla bindirigu shɛli din yola kan n ti lihi West Africa tingbanni. Tiŋ kam malila bɛ ni booni li bee n duɣiri li shɛm ; shɛhira kamani, a yi kana n ti lihi Mali bɛ booni li la *zaamè* ka a kana Bamanankan. lala bindirigu ŋo maa yila Wolof niriba ni na hali Senegal, Mauritania ni  Gambia bindirigu ŋo yuli n booni *ceebu jën* bee *benachin*.

A yi yuli fɔŋ shɛŋa ban yɛri French maa, bɛ booni li *riz au gras*. bɛ bɛ doli di waliginsim , bindirigu maa nyɛla din mali yaa"mutually intelligible" ni gili tiŋkuɣa maa zaa ka nyɛ bindir' shɛli din yuli du African zaa hali ni yi tinduya. di kuli pilila dunia zaa luɣili kam a yi chaŋ. West African so chandi a ni zali.

## di duɣibu niɛma
Jalaafatu binbɔra kuli nyɛla shinkaafa, kpam, kamantoonsi, alibalisa, yalim, binnyɔma, ni ti pahibinyɛri shɛŋa ŋan gabi taba ni, kamani kamantoon gati, naanzua, garlic, kaakaafiro, thyme, curry powder, bay leaves, grains of selim, and bouillon bim; di duɣibu maa di nyɛla din jɛndi sokam ni o duɣibu ni tiŋ kam ni bɛ ni bɔrili shɛm. Noo nimdi, tolotolo, bua, biɛɣuniboee zahim nyɛla bɛ ni tooi mali shɛli ni o duɣira.

Tiŋshɛŋa beni, ziɛvari kamani cabbage, green peas, bee carrots zaa nyɛla din beni.

Bindir'shɛŋa beni  n bɔrila shinkaafa waɣila, ka shɛŋa bori shinkaafa jihi,ka shɛŋa bori shinkaafa ŋmahi. Shɛŋa bori kamantoonkpula, kamantoon gati, alibalisa,yalim zaa yɛn laɣimdi nbniŋ kpam ni pɔi ka shinkaafa maa naan yi bi. 

## Jalaafatu zabazaba
West Africa tiŋsi zaa nyɛla ban mali jalaafatu duɣibu ni be shɛm, ayi lihi Ghana, Nigeria, Sierra Leone, Liberia ni ti pahi Cameroon ka di nyɛla bɛ ni ŋmeri nangbankpeeni ni shɛli ni bɛ yɛli ni ŋun mi di duɣibu n gari o kpee. Yuuni 2010 sunsuuni ha lala bɛni ŋo maa daa tahi"Jalaafatu zabazaba na".nyuli di daa beni pirinla bɛ bori ni bɛ nya ŋun mi di duɣibu ŋo zuɣu ballee Nigeria mini Ghana,daa che ka di tahi yɛltɔɣa kara na, kamani duɣibu compatisa ni pɔhim zuɣu yɛli' nyaŋ taba. Yuuni 2016, Sister Deborah daa yihi yila na ni boli li "Ghana Jollof", din daa che ka Nigeria nini daa tiɣI bɛ maŋa. 

Ni yɛra ŋo yuuya,zabili daa niŋ Ghana siyaasa ka Nigeria nima daa maani Ghana nima ansarisi. 

## Regional variations

### Cameroon
Cameroon nima dima maa ŋuna , shɛli ni bɛ booni li la shinkaafa chimda "fried rice", kabdi tooi nyɛ din mali naanzuu ziee, carrots, green beans ni smoked paprika.

### The Gambia
Kɔbiri shɛra nyɛla bɛ kali bidirigu Gambian cuisine ni.

Ghana

Ghana Jalaafatu maa bɛ zaŋla vegetable kpam, alibalisa, kaakaadro,garlic, chillies, kamantoon gati, piɛɣu bee bua bee zahim (saha shɛli bɛ pahiri vegitabils), Dagbamba bee shinkaafa piɛlli, ni naanzuu sabinli.  bɛ dii bɛ tooi mali green leafy ni duɣiri Ghana Jalaafatu.

Bɛ ni mali yɛm shɛli n duɣiri Ghana Jalaafatu piligu nyɛla bɛ yɛn zaŋla kaakaadro ni zaŋ malila bɛ zahim bee bɛ nimdi viɛnyɛlinga ni ti pahi alibalisa mini garlic. N zaŋli gabi dinni ni chimdi hali ka di ti ni zaa. Ka binnyɔma kam din kpalim maa naan yi pahi chim . piligu alibalisa naanzua kamantoonsi ni kpaŋmi bɛnnɔma ni ŋan pahipahi. Binnyɔma maa zaa yi chim ni ni naai, bɛ ni pahi shinkaafa maa dinni ka chɛli ka di ti ni zaa. Ghana Jalaafatu nyɛla bɛ ni diri shɛli ni zahim bee nimdi ni ti pahi vegetables.bɛ lahi mali shitɔ ni diri li ni salaadi diyi ti niŋ ka bɛ mali di ka nyu.

### Liberia
Liberia Jalaafatu din kuli nyɛla kom ni bindirigu.

## Nigeria
Pirinla waliginsim ni be Nigeria Jalaafatu puuni la zuɣu, binyɛri shɛŋa ŋan zooi be dini n nyɛ shinkaafa waɣila kamantoonsi, vegetable kpam, alibalisa naanzua nimdi,bim, ni ti pahi binnyɔma din gabi  kamani colle, ni vari naanzua piɛlli ni ti pahi shinkaafa waɣila shɛli din duɣibu bɛ ti. Ŋo maa zaa tooi che ka o jalaafatu be di ko. shinkaafa shɛli bɛ ni mali n duɣiri Nigeria Jalaafatu maa n nyɛ shinkaafa piɛlli amaa shɛlini din kuli beni din ka bɛ mali n n duɣira. Saha shɛŋa, bɛ ni mali ziɛvari shɛli n duɣirili ka nimdi bim bee kamantoon chimda ni naanzua ka bɛ kpaai shinkaafa ni pahi ka chɛli ka duɣi ni bi viɛnyɛla.

Bɛ ni ŋmahi bindirigu maa ni bɛ ni bɔri ni binshɛɣu pa dizuɣu, nimdi bee zahim.shɛlini dimini boraade chimda ni tuduɣira ni salaadi.

### Senegal
UNESCO nima daa lihi Senegal jalaafatu maa, thieboudienne, ka di nyɛla bindirigu shɛli din bɛ lu n zahim ti bɛ kali maa.Thieboudienne din daa tooi mali shinkaafa kana n duɣirili. Kɔre shɛra ni nyɛ ban ka ziɛgbana. 

Sierra Leone 

Lala bindirigu ŋo nyɛla Sierra Leone nima ni ni shɛli, ka di nyɛla bɛ biɛ mali kpaziɛɣu ni duɣirili naɣila kamantoongat.

## Kundivihira