open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Air pollution

**Air Pollution** nyɛla di yi niŋ ka pɔhim shɛli tini vuhiri ma saɣim ka di nyɛla bin yɛri shɛŋa din ni tooi ti ninsalinim mini binneenbihi barina m-be dini beei ka di ni tooi dam ti environmen-ti.

Bin'shɛŋa din tahiri pɔhim saɣimbu( Air Pollution) na biɛhigu puuni n-nyɛ Pɔhim biɛ'shɛli din paandi pɔhim zuɣu. Ka lala pɔhim biɛri ŋɔ nyɛla din yiri na lora azoosipaapunima ni (exaust pipes), tuun'zuɣu kara ni(factories), pɔhim yi ʒiɛri tamkpaɣu (dust), “pollen" nima , “ mold spores” nima, tingbani dambu ( Volcanoes) n-ti pahi bin'yɛra buɣim dabbu din mali yaa( wildfire). Bin'yɛri shɛŋa din paandi pɔhim zuɣu silimiinsi booni li mi “ aerosols".

## Bo n-tahirili
Binyera shɛŋa din tahiri air pollution zooya, ka di shɛŋa n-nyɛ:

#**Di yi niŋ ka bɛ nyɔri fossil fuels**.
Din tooi tahiri air pollution pam na nyɛla di yi ti niŋ ka ninsala nim nyɔri fossil fuels kamani: coal, oil ni gasoline. Di yi ti niŋ ka bi nyɔ ŋan nim zaa ni di bo niɣilim buɣim ka di zaŋli n-go.

#**Nyɔ shɛŋa din yirina industrinim ni"'.
Industrinim tuusheŋa bini tumda gba lahi cheka air pollution tooi beni. Binyera shɛŋa bini tooi bahiri pohim zuɣu n-nyɛ Nitrogen dioxide, Sulfur dioxide, ni carbon monoxide. Di zaa mali la barina n-ti daadam.

# **Duu puuni air pollution**. 
Di yi niŋ ka pohim be tooi kperi niri duu, bee di yi niŋ ka tulim be niri duu ti yaɣi. Di lan tooi niŋ ka niri nyuri shigaari.

# **Moɣu nyobu** 
Di yi niŋ ka peli goriba chaŋ moɣuni ni be ti ku nimdi ka nyɔri moɣu maa. A nyɔ shɛŋa din yiri na maa zaa mali la muɣusigu n-ti ninsalnim pam ka che be ku tooi vuhi bahi be maŋa.

# **Lora mini cheche buɣima**
So kam zaa mi ni lora mini cheche buɣima nyɛla bini yɛri shɛŋa din tahiri air pollution na. Nyɔ shɛŋa din yirina di azosi papu noya na nyɛla din mali barina pam zan ti ninsala nim pam. A yi kana ti yuli tiŋ puuni, loora maa galisim tooi chɛ ka nyɔ beri yirina pam dini.

== Di Barina ==
Air pollution barina nim zooya. Di shɛŋa n-nyɛ;
# **Vuhum ni suhi muɣsigu**. 
Air pollution tooi cheka ninsal suhi tooi kobri doriti kamani asthma, chronic bronchitis, emphysema, nyo'muɣili ni stroke kadi tooi chana ni cancer.
# **Di mali yelmuɣisigu zan ti bihi** 
Air pollution nyɛla bini shɛli din mali barina pam n-ti paɣ' puhinima. Dini tooi cheka paɣa zaŋ bahi, beei ka o dɔɣi digli kadi nyɛla o ni vuhiri bini shɛli niŋdi o pulini.
# **Global warming**
Air pollution ni tooi cheka tiŋgbani zaa duɣi. Di yi niŋ ka tiŋgbani duɣi, moɣa ni kulisi gba yaa durimi. Ka di cheka ice din yina maasim yaɣa zombarigi.
# **Acid rain** 
Gasi shɛŋa din mali barina kamani nitrogen oxides ni sulphur oxides yi bahina tiŋgbani puni di yi niŋ ka bɛ nyo fossi fuels. Di yi niŋ ka saa mi, kɔm maa laɣam dimi ni gasinim ŋɔ ka di lԑbi asid. Ka luna tiŋgbani ni ka di boli ni asid saa ka di ni tooi ku ninsalnim, binkobri ni [[Bindirigu|bindira]].
# **Barina zaŋti moɣuni bin nema''' 
Dini ku niŋ ka di mali barina zaŋti ninsalnim shɛm, lala kadi mali barina zaŋti moɣuni bin nema. Di ni tooi cheka moɣuni bin nema taɣi beei n-zo barigi bini gberi shɛli polo. Dini tooi lahi ku bineein bihi ban bɛ kɔm ni.

## Kundivihira
Women's rights

thumb|Paɣaba Yolisim Anfooni

**Paɣiba  yolisim (ni simdi shεli)** nyɛla hachinima ni fukumsinima din be paɣaba ni bipuɣinsi sulinsi puuni, dunia zaa. Bɛ daa kpa la women's rights movements ŋɔ tuuli la 19th century ka kpa feminist movements mi 20th mini 21st centuries puuni. Tingban’ shεŋa, paɣiba ni simdi shεli nyεl a zaligu ni gbubi shεli bε biεhigu puuni, amaa luɣ’ shεŋa ŋuna, bε kuli bε yuli nyε paɣiba ni simdi shεli biεhigu. Bε baɣa ka di ni. Paɣiba ni simdi shεli biεhigu ni be di ko ka che daadam  ni simdi shεli din che ka bi daa zaɣisi nib ε saɣi ti paɣaba mini bipuɣinsi ni simdi shεli biεhigu ni ŋɔ ka naɣi yuuni la dabba mini bidibisi yεla la.

## Di Taarihi

Daa ma ha, paɣaba daa naan tooi  da, n-kɔhi ka di binshεli fali. Bε daa naan tooi boli ba kootu ni ka bε ti di shεhira Mesopotamia tingbani ni.

Egypt gba, paɣaba gba daa dirila lala paɣaba simdi ni shεli ŋɔ nyɔri  kamani doo ni ni tooi di li shεm, amaa di daa yi doli la lala paɣaba maa zaa ʒilεli maa ni. paɣaba daa naan tooi su bee m-bo bε dahalali aʒiya zali. Bε daa naan tooi da, n-kɔhi, ka gba ni tooi pahi zaligu tuma tumbu puuni, n-kari saria, n-di shεhira ka ni tooi kpuɣi bihi n-lεbi pirinsi.

India tingbani ni, paɣaba mini dabba zaa daa simdi la binshεlikam ka gaŋbu ka di ni saha shεli bε ni daa vedic la. patanjali mini Katyayana nan nyε sabbu baŋdiba sabiya buɣisi ka wuhi ni paɣaba daa chanila shikuru lala Vedic saha ŋɔ. Rigvedic yaɣ’ shεŋa wuhiya ni bipuɣinsi daa tu ni bi paɣa ka naanyi no tooi kuli dabba ka lahi mali soli nip ii bε suhuyubu dabba, bε daa boonila lala niŋsim Swayamvar bee Gandharva doo kulibu.

Greece tingbani ni mi, di mini paɣa daa ka siyaasa yaɣili kamani dabba ni daa mali shεm zaa yoli, bε daa mali yolisim shεŋa hali paai saha shεli bε ni boli Archaic Age la.

Amaa Rome, Byzantine Empire, china ŋan daa bi lihi nya paɣaba ka bε simdi shεli bee yolisim shεli.

**Binshɛŋa Nira ni yɛn niŋ ka di wuhi ni a tum birigi paɣaba n-nyɛ**;

# Nira yi bɔri ni o gbarigiri paɣa paɣatali.
# Doo yi bili paɣa.
# Nira yi mirisi paɣa ni o niŋ jaɣamili tali.
# Paɣaba gunibu.
# Paɣa kubu.

## Kundivihira
Balayili

**Balayili** nyɛla tiŋ'shɛli din be Nanumba South District, Northern Region, Ghana tiŋ gbaŋ ni.
## Taarihi
## Tarisi
## Salima
## Di Nanima
## Di Shikuru
## Kundivihira
 
 
}
Common but Differentiated Responsibility

thumb|Din ŋmani taba maa ka lee wali di  talahi tuma ni anfooni

## Yεlli din ŋmani Taba amaa ka Wali di Talahi Tuma Ni
Yεlli din ŋmani taba amaa ka wali di talahi tuma ni ŋɔ nyεla zaligu din daa nyε naba zani andunia tingbana laɣingu tuma zaŋ jεndi tingbani biεhigu tulim mini di maasim (UNFCCC) ʒinahigu din daa ʒini Rio de janeiro, 1992 yuuni la. lala zaligu ŋɔ nyεla din daa be UNFCCC lahabali kundi gbana ata ni, di tuuli kuligu ni. (ref) Dina n daa nyε tuuli zaligu din maani tingbani biεhigu tulim mini di maasim yεla zaana ni din ʒe n-ti tinguya zaa di yi ti yεn niŋ ka maali dunia zaa tingbani namatεri saɣimbu yεla zali. (ref) lala zalikpani ŋɔ wuhiya ni tiŋa kam mali soli m-maani namatεri yεla zaana amaa di bi ti tiŋ kam so’ yini din nyε dede ni dede di yi ti kana tingbani namatεri gu ka taɣi ni.
Lala ʒinahigu ŋɔ ni, tingbana pam daa nya ka waliginsim pam m-be daabilim lεbiginsim zaŋ chaŋ tiŋa shεŋa ŋa lεbirigira mini din lεbigi polo. Binyεra maalibu tuma duzuɣuri tma daa pun chaŋ tooni pam tin’ shεŋa ŋan pun lεbigi ni n-gari tin’ shεŋa ŋan lεbirigira ni. zalikpani ŋɔ (CBDR) nyεla din nini kpa binyεra maalibu tuma duzuɣiri tuma polo mini tingbani biεhigu tulim mini di maasim taɣibu polo. Tingbana ŋɔnima pam daa laɣim gbaai ni tin’ shεŋa ŋan pun lεbigi nyεla ban che tingbani namatεri saɣim pam ka di zuɣu simdi ni bε mali tuuni pam ni bε tum zaŋ chaŋ tingbani namatεri saɣimbu Malibu polo n gari tingban’ shεŋa ŋan na lεbigira.
## Nianima
Nianima ata m-be ninianima maa zaa ni m-bɔbiliri gbaari nianima maa zaa tuma, ni di bo zaɣ’ yinitali zaŋ chaŋ adalichi polo, ni di bo laɣim tum na tingbana sunsuuni, ka lahi bo soŋsima zaŋ ti tingbana ka tooi niŋ bε ni bɔri shεli.

## Galiminima
Todd Stem ŋun nyε baŋdigahindili zaŋ chaŋ Tingbani Biεhigu taɣibu ka be Amarika (U.S) daa yεliya o yεltɔɣa pili Dartmouth yuuni 2012 karim siɣisi ni ka yεli ni Dunia ŋɔnima bε lahi mi tingbani  biεhigu taɣibu tuma yaɣa din lahi beni yaha. di tu ni tingbana kpuɣi so’ kɔnkɔba ka sokam tum din tu ni o tum shεm yεla din pie n-gili ba puuni, bε yikonima ni ni bε talahi tuma ni. o daa kpaŋsiya ni bε galisimi tuma tim taba m baligi yεl’shεŋa saɣinda biεhigu tingbana ni ka di pala tingban’ shεba n yεn laɣim n-tuhiri tumda ni bε baligi tingbani yεlmuɣisira.

Stone gba daa ŋme li nangbankpeni wuhi ni “kɔnbitali” ni tooi mali yεlimuɣira ka di bi yi shεli pahila bε ni bi gbaari yini la. O lahi wuhi ni CBDR ŋɔ “pa din be luɣilikam ka mi pa di maŋma yaa”.

Cullet gba daa tiri wuhi ka yεli ni CBDR ŋɔ, ŋmanila din to ni bε tooi baŋ taada tuma.

## Kundivihira
Paris Agreement

thumb|Paris Gbaabu Anfooni
Parisinima gbaabu ka sokam mi li pairisinima accords, nyεla tinduya zaa gbaabu din jεndi tingbani biεhigu tulim mini di maasim taɣibu, n nyε bε ni daa pili shεli yuuni 2015. Di zaŋmi gbaai tingbani biεhigu taɣibu yεla baligu mini di deebu ni di laɣidihigu. Gbaabu ŋɔ niriba kɔbigu ni pihiwei ni ayɔbu (196) n daa tɔɣisimi gbaai li yuuni 2015 Gbansabila laɣingu (UNCC) din nyε zaɣa be tingbani taɣibu ʒinahigu din daa ʒini miri Parisi, din be Frane din be tingbanni la

## Paris  Gbaabu
Lala Parisi laɣim gbaai ŋɔ, bε daa yoola soli ni bε dihi bε nuhi di zuɣu la Silimiingoli April yuuni 2016. Di ni daa niŋ ka bε puhiri di chuɣu New York tingbanni. Gbanpiεla laɣingu (European Union) la gba ni daa saɣi n-ti li naai ka di yaa saɣi ni pa pili tuma Silimiingoli November yuuni 2016. Dinzuɣu kamani Silimiingoli November 2021, niriba kɔbiga ni pihiwei ni ata (193) ban be (UNFCCC) n nyε ban daa saɣi ti gbaabu ŋɔ.

## Taɣibunima
UN Framework convention zaŋ chaŋ tingbani taɣibu (UNFCCC) nima daa kpuɣila la yuuni 1992 Earth Summit nima dina n daa nyε tinduya laɣingu din daŋ  yuli lala yεlkpana ŋɔ zuɣu so’ chibiga. Bε daa tɔɣisiya ni  tu nib ε laɣinda saha shεŋa maani yεla zaŋ chaŋ tingbani taɣibu polo, dimbɔŋɔ daa gbaala luɣishε;li polo bε ni booni conference of parties la bee COP.

Kyto protocol, gba daa nyεla bε dee shεli yuuni 1997, din yεn yuuni green house gas zuɣu ni di baligi tingbani shεŋa yuuni 2008 hali ni 2012. Lala protocol ŋɔ bε daa tirisi li ka di nyεla Doha zaligu taɣibu soya puuni. (ref). Amarikanima ban daa zaɣisimi nib ε ku saɣitii lala protocol ŋɔ ka di nyεla di zaŋla zalikpana ni di nahim namatεri.

## Gbaabu mini Saɣi ti
Gbaabunima Paris daa niŋla bakɔi dibaayi lala hali ni yuŋ din daa bahindi nyaaŋga. Yεlgbahjira mini tɔɣinonima daa niŋya ka daa lahi ŋme di nagbankpεma yuun’ shεŋa din daa doli na.

## Kundivihira
Loss and damage

thumb|Lubu mini Saɣingu Anfooni

## Lubu Ni Saɣiŋgu
Lala bachi ŋɔ nyεla UN Framework Convention ban yuuni tingbani biεhigu taɣibu (UNFCCC) la nyεla ban na min zaŋ li ku bukaata ka di wuhiri barina shεŋa din tum ka di nyεla bε ni bɔli shεli anthropogenic climate change la n tahi li. (ref) Lala yεlli ŋɔ gariginsim din tuhi zaŋ chaŋ lubu ni saɣingu ŋɔ polo nyεla din mali nangbankpeeni saha shεli UNFCCC nima ŋɔ ni deli na hali zuŋɔ.
 
## Lubu ni Saɣingu” Gbunni
UNFCCC nima nyεla ban wuhi lubu ni saɣiŋgu gbunni n wuhi ni di nyεla barina shεŋa din tahi na di piligu (kamani tingbani biɔhigu alaamunima kamani pɔhimʒepilinkpiεŋ) nti pahi barina din dii bi niŋdi yim (kamani teeku ko’ kpεɣu)
## Tuuli Gbaabunima
Dini daa niŋ ka UNFCCC pili 1991, AOSIS nima daa buɣisiya ni bε bɔmi sɔŋsim zaŋ ti tingban’ bihi din ka yaa ni din dii bi lεbigira zaŋ chaŋ lubu mini saɣingu polo. . Lala buɣisibu ŋɔ ni, din daa tu ni tingbani kam tɔhiri shεm daa yεn yila bε tingbani maa tɔhibu zaŋ chaŋ andunia yili zoosim nib ε nyamma ni shεli, lala so’ chibiga maa ka bε daa boli ni “modelled on the 1963 Brussels Supplementary Convention on Third Party Liability in the field of Nuclear Energy la”. Lala bε ni daa buɣisi shεli ŋɔ bεdaa zaɣisi li, ka UNFCCC ni daa pili 1992 di daa bi boli lubu mini saɣingu di puuni.Bε daa zaŋla lubu mini saɣingu zaŋ ti 2007 Bali Action plan ka di nyεla sokam zaa gbaabu la, dina n che ka “alaamu baligibu so’ chibisi ni din che ka lubu mini saɣingu din jεndi tingbani bioεhigu taɣibu ni di nyɔri zaŋ ti tingban’ shεŋa nazn na lεbigira di bahibhindi tingban’ shεŋa ŋan ka yaa din ni tooi tuhi tingbani biεhigu taɣibu barina ni nyε shεli la  daa nyε naba zani. 

## Warsaw Tinduya So’ chibiga zaŋ ti Lubu mini Saɣingu
Warsaw Tinduya So’ chibiga zaŋ ti Lubu mini Saɣingu daa pilila  yuuni 2013, ka din yuli nya “lubu mini saɣingu din jεndi so’ shεli din yεn baligi tingbani biεhigu taɣibu barinanima ni di yεligɔla zaa. Di tuma nyεla ni di “kpaŋsi salo baŋsim ni bε gbaabu” , “n kpaŋsi laɣim gbaai”, n yuuni sɔŋda, kpamba zaa sani, ka lahi kpaɣŋsi di tumbu ni sɔŋsima zaŋtbili laɣidihigu, tabibi baŋsim and yaa kpaŋisbu ni di sɔŋ maali lubu ni saɣingu yεliimuɣira din jεndi tingbani biεhigu taɣibu. Amaa, di bi ti soli zaŋ chaŋ so yεlli nyabu deebu polo bee sɔŋsim zaŋ ti so yi kɔhi lu mini saɣimbu polo.  

Parisinima Gbaabu saɣi ti lala so’ chibiga ŋɔ (Warsaw Tinduya So’ chibiga zaŋ ti Lubu mini Saɣingu)  tuɣi tummi tuma, amaa  di yi ʒεhira yεli ni “bε ni zaŋli pahi maa bi wuhi ni bε yεn deela so yεlli,yεlli yi ti paagi o bee m- bo sɔŋsim ti o. bε ni zaŋli pahi maa bi yila shεli ka di nyεla tingaban’ shεŋa ŋan pun lεbigi ka Amarikanima n daa saɣiti ka bε zaŋ binshεli kamani lubu ni saɣingu pahi maa.  

## Kundivihira
Mantile

**Mantile** nyɛla tiŋ' shɛli din be Zabzugu District, Northern Region, Ghana tiŋ gbaŋ ni.

## Taarihi
Mantile nyɛla tiŋ shɛli din be Zabzugu distriki ka di nyɛla tiŋ kurili n nyɛli, lala tiŋ maa ka a yɛn yaɣ'yi ka naa yi paai Zabzugu tingbani.

Daliri shɛli n daa che kabi ti bɔlli lala yuli maa dini n nyɛ?

Di daa niŋmi ka paɣ'kpɛm so yi o gɔrim n kpari Zabzugu polo lala o chandi maa puuni o daa nyɛla ninvuɣ'so ŋʋn ʒiri ʒili ka lala ʒili maa puuni ka maan Dari be di puuni, di daa wum o Pam dini daa niŋ ka o ʒiri o ʒili maa ka o ti paana lala bɔbli gɔ ka yɛli ni che ka o zaŋ o maan Dari ŋɔ tili kpe ka vuhi o wumsi ŋo. Dini n daa nyɛ bini ni yɛli ni **"maan tili".** Ka bi daa dii gmaali jia ni **MANTILE** lala yɛlli ŋɔ daa niŋla saha waɣ'la.

## Tarisi

## Salima

## Di Nanima
Na' shɛm ban di Mantile n nye

# Naa Imoro Chichili
# Naa Abukari
# Naa Sibri
# Naa Ablai
# Naa Issifu
# Naa Amaru I
# Naa Amaru II

## Di Shikuru
Mantile shikuru yuli m booni Mantile D/A Primary School

## Kundivihira
Bisayim

Bisayim nyɛla tiŋa din bɛ Tatale Sangule District din bɛ Gaana tuduu yaɣili polo.

## Taarihi

## Tarisi

## Salima

## Di Nanima

## Di Shikuru

## Kundivihira
Circular economy

thumb|Daabiligu Din Gindi Tuura Anfooni

## Daabiligu Din Gindi Tuuri Taba
**Daabiligu din gindi tuuri taba** di nyεla binshεli din nyε maalibu mini dibu, din nyε pirigibu, waɣisibu, labi zaŋ tum tuma, maalibu, labi nee n-ti  pahi n-zaŋ nεma din beni n-labi mali bin’ pala. Di  nyεla din nia nyε ni di tuhi Andunia yεlimuɣisira kamani tingbani biεhigu tulim mini di maasim, binkɔri mini mɔri kɔŋbu, bin’ saɣinda, ni saɣimbu ka di nyεla di kpaŋsirila soya dibaata shεli din mali zaŋ chaŋ di biεhigu polo. Soya dibaata n-nyε; n-yihiri bin’ saɣinda ni saɣimbu, n labiri zaŋdi binyεra maani bin pala, ni n labiri neeri tingbani biεh’ palli.

## Di Gbunni
Soya pam m-beni n-wuhiri  daabiligu din gindi tuuri taba. China tingbani, bε nyε li ka di nyεla din duri zuɣusaa ka sheerina  bε tingbani maa siyaasa nianima ni, amaa tingban; shεŋa kamani European Union, Japan ni U.S.A (Amarika) di nyεla tuma neen’ shεli din nyε din yi tiŋa n-duri zuɣusaa namatɔri mini binyεra din saɣinda yεla gbahibu ni na. di gbunni wuhibu din kuli yεn do polo ni nyεla: daabiligu din gindi tuuri taba nyεla  daabiligu shεli din nia nyε ni binshεli di bahi yoli ka saɣim binyεra labi zaŋ mali bin’ pala yaha.

## Taarihi mini Nianima
Daabiligu din gindi tuura tεha nyεla nεma mini yaa pala zaɣ’ palli, di daa puni  yimi na 1966 Knneeth E. Boulding buku ni, o kahigi wuhi ni di tu ni ti be binyεra labi maali ni. di puuni ka  “daabiligu din gindi daa lahi tuui yina daabiligu buku din daai sabi yuuni 1988.

## Di Gbubbu
Yi mi ni, daabiligu din gindi tuura ni nyε naba zani n-gari ti pumpɔŋɔ daabiligu din chani ka tuuri taba ŋɔ. Di baligiri tuma nεma, ni saɣiri ka sɔŋdi tuma nεma aʒiya ka baligiri tingbana namtεri saɣimbu. Amaa, shεba ŋmε li nagbankpeeni yεli  ni di ni buɣisi yεl’ shεliŋa maa lahi be jalimbu yaɣi, ni di bi yuli nya daabiligu soya din pun beni n-ti pahi di daabiligu yaa ni ti yεn be shεm.

## Kundivihira
Right to a Healthy Environment

thumb|Namatɛri viɛlim Yolisim Anfooni

## Yolisim (Soli)zaŋ chaŋ Namatεri Zaɣ’ viεlitali
Di nyε daadam yolisim (ni simdi shεli) ka daadama yolisim laɣinsi mini andunia namatεri laɣinsi yina nib ε ti taɣi ka gu namatɔri din tiri daadama alaafee. Lala yolisim bee soli ŋɔ daa nyεla United Natioinos Human Rights Council nima ni baŋ shεli yεla bε ʒia din daa pahiri pihinii ni anii (48th) la Silimiin goli October 2021 din be HRC/RES/48/13.

Lala yolisim(soli) ŋɔ nyεla din mini health-fucused daadama yolisima, kamani yolisim bee soli zaŋ ti kom mini sabita, yolisim bee soli zaŋ ti bindirigu ni yolisim bee soli zaŋ ti alaafee Yolisim bee soli zaŋ ti andunia namatεri daalaafee nia nyεla ni di taɣi ka gu namatεri viεlim, di lahi nyεla din yuuni di barina ni yεn nyε shεli zaŋ ti daadama daalaafee, din nyε din ŋme taada kurili din yuuni namatεri tuma din nini kpala di bukaa ni nyε shεli zaŋ ti tingban’ shεŋa la bee namatεri maa maŋmaŋa.
## Tingbani maa Tuma
Namatɛri viɛlim Yolisim ŋɔ tila tingbani maa soli ka bɛ gba mali tuuni ni bɔ tum zaŋ chaŋ namatɛri zalisi yulibu zuɣu, n-guri ka taɣiri Saɣimbu balibu kam,ka lahi bo aadalichi zaŋ ti tingban' shŋa ŋan yɛn bo barinanima ti li. Namatɛri viɛlim Yolisim ŋɔ nyɛla din kpa talahi zaŋ ti ni di bo  zalisi zaŋ ti tingbani namatɛri biɛhigu taɣibu ni di saɣimbu nti pahi namatɛri yaɣa zaa 

## Tinduya Zuɣu So' chibisi
Taarihi puuni, tinduya laɣin’ kpεma din jεndi daadama yolisima kamani, Universal Declaration on Human Rights, Internatonal Covenant on Civil and Political Rights bee International Covenant on Economic, ni Social and Cultural Rights nima zaa nyεla ban bε  yuli nya namatεri daalaafee yolisim.

1972 Stockholm Declaration nima ban nya li amaa di bi sabi do zalikpana kudin ni. 1992 Rio Declaration ban bε bi zaŋdi daadama yolisim balli tumdi tuma, dimini di wuhiya ni nira kam to ni o mali soli zaŋ chaŋ lahabali wumbu polo din jεndi namatεri yεla zaa, sokam tɔɣino niŋbu gbaabu kam ni ni salo adalichi.

## Di Bukaata
Di to pam ni nira tooi nya ka baŋ tiŋgbani mini tiŋduya zalisi bukaata zaŋ ti tiŋbani namatiɛri viɛlim polo. UN lahabali tir'gahindili John Knox buɣisiya ni n zaŋ namatεri daalaafee yolisim kpεhi  tingbani zaligu kundi ni naan sɔŋ ka di mali bukaata, din yεn che ka ŋari bɔɣa din be ti mini tinduya ni, n kpaŋsiri zalisi zaŋ tum tuma, n kpaŋsiri namatεri tuma tingbani maa ni. Yaha, Knox buɣisiya ni, ti yi zaŋ  namatεri daalaafee n che ka di lεbi yolisim ti zalikpana puuni ni che ka di mali bukaata zaŋ chaŋ ti baŋsim zaŋ chaŋ daadama yolisim zaligu ni  nyε shεli.

## Kundivihira
Aarhus Convention

thumb|Aarhus Laɣingu Anfooni
 
**Aarhus laɣingu** nyεla UNECE laɣingu din nyari soli zaŋ chaŋ lahabaya polo, salo laɣim gbaai gbaabunima ni la ni ban mali soli zaŋ chaŋ andinia namatεri yεla polo, tooi mi li la Aarhus laɣingu, ka bε daa dihi bε nua di zuɣu silimiingoli June 25 yuuni 1998 Danish, Aarhus tingbanni. Di daa pili tuma la silimiingoli October 30 yuuni 2001/ kamani silimiingoli March yuuni 2014 la, niriba daa paai pihinahi ni a ayopoin – tinsi pihinahi ni ayɔbu puuni n-ti pahi European Union n daa saɣi ti li.

Aarhu laɣingu ŋɔ nyεla din yooi soli ti niriba yoliaima ni bε tooi nyε soya zaŋ chaŋ lahabaya polo, salo laɣim tum n-ti pahi soli din tiri adalichi gɔmnan-ti gbaabunima puuni.

## Nahigbana zaa
Aarhus laɣingu nyεla din yaa kuli jεndi yolisima /soya, salo, zuŋɔ ni sɔh' biεɣuni ʒemana, m mali soli ni m-mi ka lahi be tingbani namatεri din mali alaafee ni.

## Daantaya dibaata

# Soli zaŋ chaŋ lahabaya polo:   nira kam ŋun be laɣingu ŋɔ ni simdi yolisim titali mini din be valimbu zaŋ chaŋ namatεri lahabali polo. Kpamba tu ni bε bo lahabali kam din tu nib ε zaŋ ti salo maa so’ shεli din yεla bi yεn to puuni.
# Salo zaa tɔɣino niŋbu zaŋ chaŋ yεla gbaabu ni. di tu ni salo mi tuuni kam di yεn tum din yεn che ka bε gba nyε soli pahi di tumbu puuni.
#Di  tu ni bε mali soli bee yolisim zaŋ chaŋ adalichi polo: salo mali yolisim zaŋ chaŋ zaligu yolisim polo di yi ti niŋ ka so tum birigi namatεri zalisi polo.

## Kundivihira
Plastic pollution

**Plastic Pollution** nyɛla di yi ti niŋ ka loba binyɛra yi laɣim kamani loba gbambihi, loba baajinima yi laɣim n-doni luɣ' shɛli biɛhigu ni ka  mali barina ti salinima , tihi ni mɔri nti pahi binkɔbiri. Lobanima (plastics) din tahiri barina pula buyi zuɣu; zaɣa bihi mini zaɣa  kara. loba balibu (kaman loba gbambihi loba koliti ( rubber bags) nti pahi din pahi pahi. Ti dunya ŋɔ puuni loba saɣari taribu barinanima  zooya pam zaŋ kpa ti ninsalnima polo.Mɔɣuni binkɔbiri ni bɛ kpehigu shee polo ,loba saɣari pula ʒeebuyi . din che ka loba zooi maa nyɛla ka dama  loba ka laɣari din zuɣu n-che ka bɛ maani li  pam di lan che ka niɛma gbubu kuli bɛ asima di zuɣu di tu ni ti ti niŋ ti ni yɛn  niŋ shɛm n-gu ti maŋsi  mini ti bingula ni mɔɣuni binkɔbiri biɛhigu shee n-zaŋ tabili ti tiŋgbani maa naŋgbanyini
 

## Lɔbanima Maalibu
Yuuni 1950 zaŋna hali ni yuuni 2017,gbambihi bee lɔbanima kalinli paai biliyɔŋ 9.2 ka bɛ maali. Lala gbambihi bee lɔbanima ŋɔ pam malila yuuni 2004. Lala lɔbanima ŋɔ puuni zaa, kɔbigu puuni vaabu pia ni anahi (14%) n daa bahi yoli ka kɔbigu puuni vaabu din bi paai pia ka bɛ daa labi zaŋ gbambihi bee lɔbanima m-maali binyɛr'pala.

## Di Baligibu Tuma Soya
Kpaŋmaŋa tuma soya zaŋ chaŋ gbambihi bee lɔbanima saɣiri taribu baligibu nyɛla ti kpaŋsi li zaŋ maali binyɛr'pala ka kpaŋ ti maŋa m-baligi lɔbanima zaŋ tum tuma ti tuma shɛhi.
Daabilim tuma duzuɣiri shɛŋa ban chɛmi ka ban dari bɛ nɛma yɔri lɔbanima maa zuɣu, ka luɣ'shɛŋa mi ka bɛ che ka bɛ zaŋdi kuriti binyɛra tumdi tuma ka pa ni lɔbanima yaha.
Tin' shɛŋa mini daabilim tuma duzuɣ' shɛŋa ban kuli larimi bee n-zaɣisi lɔbanima shɛŋa zaŋ ku bukaata bɛ tingbanni bee bɛ tuma shɛhi, ŋa shɛŋa shɛhira n-nyɛ: gbambihi bee lɔbanima kɔlibanima la ni lɔbanima baajinima la.

Silimiingoli January yuuni 2019, " Global Aliance to End Plastic Waste" laɣingu daa nyɛla tuma dizuɣi ni kpa shɛli zaŋ ti ban maani gbambihi bee lɔbanima tuma duri. Lala laɣingu ŋɔ nia nyɛla di kpaŋsiri sabita ti tingbanni ka kpaŋsi gbambihi bee lɔbanima labi zaŋ maali binyɛr'pala, amaa di bi yɛli ni di yɛn karimi bee m-baligi lɔbanima bee gbambihi maalibu.

## Din tahiri li na

## Di Barina
# Di cheka kɔm puuni beneein bihi tooi kpira. Dama di farila be vuhim, ka che ka bɛ koŋdi doɣibu.
# Di tooi lahi zooya pam ka di bɛ ninsalnim konyurim puuni. Ko'sheŋa tini nyɛri papu ni yalim puuni gba tooi che ka di bɛ dini.
# Di tahirila ground water pollution na. Water conservation pun nyɛla yali muɣsirili ti daadam. Amaa a duniya kɔm pun bela tobmi dama ti bi gbubli veinyela.
# Di lahi mali yelmuɣisirili ti land pollution. Di yi niŋ ka bɛ kpaai saɣiri bahi di gabirila tiŋgbani maa ka mali barina ti beneein bihi ban bɛ dini.

## Kundivihira
Marine pollution

**Marine Pollution** nyɛla di yi ti niŋ ka bɛ laɣim kemikals ni saɣiri ka di pam yirina tingbani puni kadi paɣi bahi teeku puuni. Saɣingu ŋɔ nyɛla din damdi tingbani.

Teeku saɣimbu niŋdimi di yi ti niŋ ka ninsalinima tumtumsa kamani pukparilim, industrial, yaɣ’ shεli saɣiri nti pahi binyεr’ shεŋa  zo n-ti lu teeku ni m-bo barina ti li

Lala saɣiri ŋɔ vaabu pihinii, kɔbigu vaabu puuni nyεla din yiri tingbanni tuma ni na dimini teeku puuni gba tɔhiri la zaa yoli.

## Saɣimbu Soya

## Saɣimbu/gu Balibu
**Marine debris Saɣimbu:**

**Lɔbanima saɣimbu:**

**Ocean Acidation:**

**Nutrient saɣimbu:**

**Lɔri:**

**Kotiŋa vuri:**

## Di Baligibu
Daadama tumtumsa saɣiri saɣimbu pam chani ti lurila teeku ni.United Nations Namatεri laɣingu din daa niŋ yuuni 2011 nima yuuni kundi daa nya din yεlikpeeni din tahiri namatεri yεlimuɣisira na din che ka ti kɔŋdi kulim din kpa talahi ni di sɔndi che ka bindira niŋ din yεn sɔŋ che ka ti dihi ti mulichi. 

Bjorn jennsen (2003) wuhiya o lahabali kundi puuni ni, “daadama tumtumsa saɣiri saɣimbu ni tooi baligi binkɔbiri balibu ni ti puzuri ka dimɔŋɔ ni tooi filim ti bindira nyamma.Soya dibaayi m-beni n ni tooi baligi li: di nyεla ka ti filim ti daadama kalinli bee ka filim ti daadama yεli bɔra. Soli din pahiri ayi ŋɔ yi bi kpuɣi, din ŋuna di tu ni tuuli dini ŋɔ ŋuna bε zaŋli pa ti zuɣu.  

Yaha, so’ shεli din pahiri ayi nyεla daadama, niriba baligi saɣingu. Dimbɔŋɔ yεn nyεla ʒilεli ni mini siyaa zaa tuma, ka ti laɣim n che ka niriba baŋ dini nyε shεli ka di zuɣu ni che ka niriba pam ni tiri tingbani namatεri jilima ka di ni sɔŋ baligi saɣiri taribu.  

Di tu ni niriba pam baŋ ni bε yi tariti saɣiri di chani lurila teeku ni. EPA nima yuuni 2014 vihigu wuhiya ni Amarikanima daa tooi laɣisi saɣiri gungɔna paai miliyɔŋ kɔbishii ni pihnu nia anii ka di biεla ŋ-ŋɔ ka daa tooi labi zaŋ mali binyεr’ pala.  

## Di Barina
# Di tooi kurila kɔm puuni beneem' bihi.
# Di tooi cheka bi lahi tooi koŋdi doɣibu.
# Di lahi tooi cheka bi vuhim fara.

## Kundivihira
Agricultural pollution

**Agricultural pollution** nyɛla tuun' shɛŋa ninsalinima ni tumda zaŋ jɛndi pukparilim ka di nyɛla din saɣimdi ti tiŋgbana ka lahi mali barina ti salo ni binkɔbiri zaasa. bee di nyɛla niŋsim shɛŋa salinima ni niŋda ka di mali barina zaŋ ti tiŋgbani namatiɛri ti kɔbu shɛhi 
## Di balibu
Din tahiri agricultural pollution na:
yɛl' kara ata shɛŋa din niŋda n-tahiri agricultural pollution na ti kulibɔna ni shɛŋa n-nyɛ;

. Saɣ' shɛŋa ŋan yirina pukparilim ni

. Kuluma bee fatilaaza ni binneema tima

. Binkobiri bina ni din pahi

## Di Barina
# Di mali barina zaŋ kpa daadam alaafee polo. Di yi ti niŋ ka bɛ bahi kulim ka saa buli ka paɣili bahina ti moɣa ni kulisi puuni. A yi yuli viɛnyɛla, bindirigu mini kom n-nyɛ daadam nyɛvuli, ka lala binyɛra ŋɔ zaɣ' yini kam yi polo daadam o ni tooi kɔŋ nyɛvuli, a mi yi yuli ti kɔbu ti'pɔmpira mini kulim shɔŋa tini bahiri ŋɔ maa zaa mali barina n-ti tiŋbana namatiɛri shɛŋa din sɔŋdi yihiri bindirigu mini ko' nyuri suŋ n-tiri ti daadama pam ka di tu ni ti baŋ ŋa zaa ka bo baligibu ti ŋa

# Di tooi kurila kɔm puuni beneein bihi. Beneein bihi tooi kpira kamani zahama, nyabisi ni ban pahi di yi niŋ ka fatiliza nim bahi., a yi yuli salinima nyɛla ban tumdi ti tiŋbana maa chuuta pam zaŋ chaŋ ti kulma bahibu mini ti tima pɔpubu ni pam dama di yi niŋ ka lala ŋɔ ti too zooya pam ka di damdi bee n -kiri binneembihi Shɛba ban be ti tingbani ŋɔ mini ti mɔɣa ŋɔ ni pam ka ŋa barina zaŋ ti salo ka zaŋ buɣisi. Di yi ti niŋ lala tiŋgbani bee ko' soya maa vuhima shɛhi ŋariti mi ka binnyɔma ban be ŋa puuni bɛ lahi too nyɛri vuhim viɛnyɛla

# Di tooi boori tini kori nyɛri shɛm.Di yi niŋ ka ti niŋdi kulim pam tilahi yaɣi. Di ni too boori ŋa shɛm nyɛla, tiŋgbani maa puuni malila binneembihi ban be di puuni n -diri ka nyura ka damdira ka bɛ lala bina ŋɔ maa sɔŋdi tiŋgbani maa kulim ka di tooi sɔŋdi bindirigu ka di niŋdi viɛnyɛla, amaa kulim mini ti' shɛŋa tini pɔmbiri ŋɔ ŋun kurila lala binneembihi ŋɔ ka gbarigiri bɛ yaa.

## Kundivihira
Pollution

thumb|300x300px|saŋri Guyana kuli noli  ni
**Saɣiri kpaa bahi yiriŋyiriŋ nyɛla tiŋgbaŋ gabsibu piligu. ka lahi nyɛ din zaŋdi taɣibu na ti tiŋgbani ŋɔ ni**  Saɣiri ŋɔ shɛŋa n-nyɛ ( zaɣ giti, ka shɛŋa nyɛ komkom, ka shɛŋa lahi nyɛ zaɣ' pɔhim). Bɛ yashɛŋa kamani (tulim, kumsi  neesim) . Saɣiri ŋɔ ni tooi nyɛ ninsalinima ni mali shɛli bee Naawuni nama.

Naawuni dazɔhigu gba nyɛla din tumdi lala barina ŋɔ. Dunia tingbani saɣimbu zaaza nyɛ ninsalinima tumtumsa .  Kamani bɛ ni maadi binyɛra luɣi shɛŋa polo, saɣiri kpaa bahi yiriŋ yiriŋ , ni din pahi pahi . Dunia tingbani saɣimbu pum pumi kamani din ye polo ni fin sɔɣi . 

Tingbani saɣimbu nyɛla din mali barina pam zaŋ kpa salo daalaafee ni tingbani maa daalaafee. Ka di lahi mali barina zaŋ kpa ti daa bilim polo ni 

Yuuni 2019, tingbani saɣimbu daa ku ninsalinima kamani tuhituhili. Ninsalinima kamani pasua daa kani kani nyela tingbani saɣimbu zankpa pɔhim polo .  

Yuuni 2022 litiricha vihigu wuhiya ni tima zaŋ saɣim tingbani kadi nyɛ ninsalinima tumtumsa la nyɛla din mali barina zaŋti  tingbani maa ni dunia zaa.

## Kundivihira
Climate finance

thumb|Tingbani Biεhigu Laɣidihigu Anfooni
CLIMATE FINANCE

 
## Tingbani Biεhigu Laɣidihigu
Tingbani biεhigu laɣidihigu nyεla laɣidihigu shεli din nia nyε di baligi yεl’ shεŋa ŋan pɔi ni binshεŋa ka kpaŋsiri tingbani viεlim ka lahi nyε din baligiri namatεri din ka yaa ka tuɣi pahiri li yaa ni daadama n-ti pahi ni namatεri barina din jεdira tingbani biεhigu taɣibu kamani United Nations Framework Conven-tion on climate change kpamba ni wuhi shεm zaŋ chaŋ laɣidihigu polo shεm.

Ti ʒemani (21st session) ŋɔ Conference of Parties (COP zaŋ ti UNFCCC (paris 2015) daa yihi bin’ palli zaŋ ti tingbani biεhigu laɣidihigu, gbaari pala ni dahi. Gbaari shεli bε ni daa gbaai Paris (Paris Agreement) ka kpuɣili ni la daa wuhi adunia yili zaa so’ chibiga ni bε che ka labisi dunia zali di daashee yaha n gu ka taɣi barina shεŋa ŋan be tingbani biεhigu taɣibu ni ka di nyεla baligi la bε ni boli shεli global warming la n-labisina 2C

Kamani silimiingoli November 2020, banchinina din puuni lɛbigi ni ʒengamazuɣu banchinima nyɛla ban nyɛ laɣiri paai biliyɔŋ Kɔbiga (USD) yuuni kam laɣiri sɔŋbu puuni UN tingbani gbaabunima ni zaŋ ti yuuni 2020. Amaa, korona doro ŋɔ ni kana, daabilim labi la nyaaŋa, banchi shɛŋa ŋan daa zoori na daa suhi bo liɣiri ni di sɔŋ ba ka bɛ labi zani bɛ naba ayi zuɣu tingbani shɛŋa ŋan ba zoori na.ni.

Korona doro ŋɔ saha, tingbani biɛhigu taɣibu daa nyɛla tingbana kɔbiga vaabu pihinahi ni ata daa nyɛla bɛn yuli viɛnyɛla EU enterpirasinima ni.

## Tingbani biεhigu yεlimuɣisira
Di nyεla yεltɔɣiŋmaa din buɣisiri global warming ni tingbani biεhigu taɣibu n-ti pahi di bukaatanima.
Yεltɔɣ’ ŋmaa ŋɔ nyεla din zaŋ buɣisi global warming zaŋ ti dunia ni di lahi kpaŋsi ti zaŋ tingbani biεhigu taɣibu taɣibu polo.
## Di Tabibi Yaɣili
## Di Gbunni

## Yεltɔɣ’ ŋmaa ŋɔ tuma
## Kundivihira
Alhassan Peter (Yɛltɔɣa)
Indigenous land rights

Bilchinnima tiŋgbani yolisim nyɛla yolisim zaŋ ti Bilchinnima zaŋ kpa bɛ ni mali soli shɛm zaŋ jɛndi bɛ tingbani maa yɛltɔɣa kura, balla, binshɛŋa Niriba ni mali baŋ di ba,nti pahi bɛ kali ni so'shɛŋa bɛ ni mali zaŋ jɛndi bɛ tingbani maa, tinkɔɣila, ni Namtiɛ' shɛŋa din be bɛ sulinsi ni, ni bɛ ni zaŋ shɛli n-tum tuma, din bahindi nyaaŋa n-nyɛ so'shɛli bɛ ni mali ni bɛ gbubi bɛ kali baŋsim ni nangbanyini.
Land defender

Tiŋgban gura nyɛla ninvuɣu so ŋun guri ka taɣiri ekosistem mini daadam yolisim zaŋ chaŋ ʒileli din mali alaafee polo. Tiŋgban guruba nyɛla ban tooi be Bilchininima laɣinsi ban guri ka taɣari bɛ yaannima tiŋgbani ka Cheri gabisibu mini saɣingu balli kam. 

Tingbani gura ( Landi Defender) kuli lahi nyɛla ninvuɣ'shɛba ban kuli mɔnida ni bɛ gu ka taɣi bɛ yinsi, bɛ biɛhisi nti pahi Anduniya alaafee bɔmma. Bɛ zani mi ni bɛ gu ka taɣi kɔrinfɔhili shɛŋa Niriba ni niŋda n- labisiri ti Namtɛri yaaŋa. Ŋun kam be Anduniya yaaŋa zuɣu luɣili kam, nivuɣ'yino n yi tori ayirimo zaŋ jɛndi ti Namtɛri polo, tinkpambili muni n yi kpuɣi so'chibi shɛli ni bɛ che ka salin'gbiriba silimiinsi ni boli shɛli “galamsey” la che bɛ fɔndi ni saɣimbu ni tooi boli Tingbani gura ( Landi Defender).

## Kunduvihira
Overexploitation

**Overexploitation** ka bɛ lahi booni **Overharvesting**. Ŋɔ nyɛla di yi ti niŋ ka ti ko n-kpuɣi Naawuni ni zaŋ binyeri shɛŋa n-ti ti duniya ka di maliti bukaata kamani; tihi ni mori, binkobiri, zahama zaŋ tabli kɔm ni binneema. 

Zahima gbahibu yaɣi (Overfishing) nyɛla shɛhirili zaŋ jendi silimiinsi ni bɔli shɛli Overexploitation la. Ninsalinima n-che ka binnɛma tuha bi lahi yaɣi lala ka di nyɛla zahima gbahibu yaɣi (Overfishing) n-tahiri li na. Di bahibamdi di yi ti niŋ ka bɛ yɛli ni binneen' so bee binkɔbigu yaɣisa bee di nyɛla bindirigu, ban bɔri lala binneema ŋɔ yɛn nyɛla din lahi pahi galisim. 

## Di Barina
# Raw material production
Niriba ban yina tudu yaɣili malila bohigu zaŋ jɛndi sokam ni mali soli ka di bɛ tu ni so ʒini di zuɣu. Di lahi mali muɣusigu pam zaŋ kpa raw materials yihibu na. Lala tooi cheka di yiɣisiri ti doriti ka zaŋdi air pollution ni water contamination.

# End-of-life product disposal

End-of-life product disposal gba tooi che ka di mali barina ti sala. Saɣiri bahibu yiriŋ yiriŋ tooi cheka saɣiri tooi vuhiri doriti bahirina. Lala pam tooi nyɛla binsheli bihi ni tumdi pam.

## Kundivihira
Climate crisis

thumb|Tingbani Nama Biεhigu Yεlimuɣira Anfooni

## Tingbani biεhigu Yεlimuɣisira
Di nyεla yεltɔɣiŋmaa din buɣisiri global warming ni tingbani biεhigu taɣibu n-ti pahi di bukaatanima.Yεltɔɣ’ ŋmaa ŋɔ nyεla din zaŋ buɣisi global warming zaŋ ti dunia ni di lahi kpaŋsi ti zaŋ tingbani biεhigu taɣibu taɣibu polo.

## Di Gbunni
Tingbani namatεri taɣibu yεltɔɣa ni, Pierre Mukheibir, ŋun nyε sɔhibiεɣuni kom baŋda m-be Univεsiti of Technology Sydney la, yεliya, nil ala bachi ŋɔ “crisis” (yεlimuɣisira)  nyεla din kpεma ka mali yaa pam ka ni tooi tahi tipping point na, so yi ti be yεlimuɣisir’ titali ni.

So lahi sabi waligi bachinima ŋɔ ka di be di ko ka che global warming mini climate change ka wuhi climate crisis (namatεri yεlimuɣisira) ka di nyεla barina shεŋa  din kanna ka di nyεla tingbani namatεri taɣibu  n che ka di tahiri barinanima na di bahindi di yi paari ninsalinima.

Dunia ŋɔ namatεri biεhigu taɣibu nyεla din kuli taɣiri sahashεlikam  n gindi luɣilikam, ka kuli tahiri nyaaŋ’ labbo na dunia namatεri biεhigu puuni.Amaa, saha ŋɔ tulim nyεl din kuli labiri niŋda ni yaa n-gari saha shεli din gari maa. Di kuli dola poloni, n wuhiri  ni ninsalima n-tahi saha shεli din garila tulim  ka di nyεla bε ni yihiri nyɔhi bahiri pɔhimzuɣu la. ti niŋdila dimbɔŋɔ la ti mɔri nyɔbu ni, ti pukparilim mini ti ni zaŋdi ti tingbani kuri bukaata shεm n-taɣiri tingbani namatεri biεhigu taɣibu.namatεri biεhigu taɣibu dii pala tulim pahibu ko, amaa maasima balima, teeku kom pahibu, n taɣiri mɔɣuni binkɔbiri kalinli filimbu,n-ti pahi di barinanima zaa.

## Din Tahiri li Na
Tabibi baŋdiba gbaabu kuli yila ʒεhara wuhiri ni tingbani namatεri biεhigu taɣibu yitila ti nima ninsalinima sani na. tingbani namatεri biεhigu baŋdiba nyεla ban saɣi ti dimbɔŋɔ. Din kuli tahiri dimbɔŋɔ na nyεla binyεra buɣim nyɔbu; sala, gaasi mini kpam, dina n kpaŋsi Greengaasinima-kamani carbondioxide ti tingbaniŋɔ ni. . dimbɔŋɔ n-ti pahi mɔri fiεbi ka ko, n tahiri tulim mini tingbani namatεri biεhigu taɣibu na ti dunia ŋɔ ni. yεlmaŋli yεra, tingbani namatεri biεhigu baŋdiba ni Greenhouse gaasinima ni Global warming chaŋ gbaala shigaari nyubu mini sapuɣu doro.

Pa pumpɔŋɔ gbaabu m-bala, Tabibi baŋdiba niŋ vihigu zaŋ chaŋ yuungbaliŋ din gari maa. Zuɣu ni kpahibu zaŋ chaŋ global warming polo piliya ka di yuui kamani 1980 yuma sa.

## Tabibi Yaɣili
Di mini di yuuya ka bε zaŋ yεltɔɣ’ kpεma moli li, Siyaasa mini pɔhim zuɣu zaŋna hali ni 2010 la tabibi baŋdiba ban na kuli ʒεla bε ni daa na kuli ʒe shεm lala yεltɔɣa ŋɔ ni. Amaa Silimiingoli Nɔvεmba  yuuni 2019 la, lahabali daa du pɔhim zuɣu na January goli yuuni 2020 ka bε boli li Journal BioScience, niriba kalinli din daa yiɣisi tuhi pia ni yini n daa nagbankpeeni din buɣisiri  global warming kamani climate emergency bee climate crisis n lu zahim li.

Yaha, silimiingoli Nɔvεmba 2019 la, lahabali daa lahi du pɔhimzuɣu Nature puuni n-wuhi ni shεhiranima din climate tipping points puuni na ko wuhiya ni “ ti bela nimmɔhi saha”.

## Di Barinanima
Di barinanima ŋɔ nun pun nyεla din nahindi ti ka na yεn gari lala.

## Kundivihira
Sacrifice zone

thumb|Yaɣ’ shεli din gbarigi Anfooni

## Tingbani yaɣ’ shεli Bε ni zaŋ Pa Talima
Yaɣ’ shεli din gbarigi nyεla tingbani yaɣ’ shεli din yaa gbarigi zaa ka di nyεla tingbani namtεri yaa n-nyaŋ li bee bε bi kula laɣiri niŋ di ni, do tooi nyεla tingban’ shεli so ni bi bɔri ni o zaŋ ku bukaata. Lala yaɣa ŋɔ pam tooi bela tin’ shεŋa ŋan dii ka laɣiri.
## Di Gbunni
International High School Silimiinsili Karimba daa wuhi din gbunni Prospect Heighs Brooklyn, New Yok tingbanni n-yεli ni, luɣ’ shεli bε din gbarigi nyεla di yi ti lahi ka yolisim di zaŋ pa talima zuɣu.so gba beni n-zaŋdi niriba mini tiŋ’ muni ni tingbani pari talima ka bε yεli so. Karimba ŋɔ mini shikurubihi ŋɔ daa m bo gbunni din mali nineesim ti li. Biεhigu baŋsim zuɣu(daabilim zoosim, shikuru zoosim, adiini, tabibi zoosim), ninvuɣ’ shεba  tumi ni bε nyε barina bee ka bε zaŋ ba pa talima ka shεba tiligi bee n di nyɔri. 

## Di pilli Kahigibu
Cold war la saha ka tingbani yaɣ’ shεli din gbarigi yεla daa tuui yina. Kamani Helen Huntington Smith wuhiya, ni lala yεlli ŋɔ daa tuumi yina U.S Amaricanima ni daa tɔɣisiri barina shεŋa ŋan be sala pibu Amariac wulinluhili polo 1970s yuuni la.

Hunntington Smith sabi wuhi o kundi ni 1975 ka yεli “ ni kpamba ban daa zaŋ Acadmy of science nima lahabili din daa ka daɣiri wuhi la daa nyεla yεltɔɣ’ biεɣu, lala yεltɔɣ’ ŋmaa din nya “Luɣishεli din gbarigi bee n che m-bahi”.Lala bachinima ŋɔ daa kuli wuligimi gili tingbani maa zaa nini pɔbu ni neebu. Di daa dam niriba ban daa tεhi ni bana ka yεltɔɣili ŋɔ jεndi, ka bε kpalim lεbi sokam ni yuuni shεba ka kuli gindi kuhira. Yεltɔɣ’ ŋmaa ŋɔ daa kpurigila salo nagbankpeeni ŋmεbu nti pahi  namatεri baŋdiba ni siyaasa baŋdiba kamani Colorado ŋun daa nyε di zuɣulana Richard Lamm.

## Kundivihira
Environmental impact of agriculture

thumb|Namatεri Bukaata zaŋ ti Pukparilim Anfooni

## Namatεri Bukaata zaŋ ti pukparilim
Namatεri Bukaata zaŋ ti pukparilim nyεla nyɔri zaŋ ti pukparilim yaɣa zaa Naawuni Namatεri ni, nil ala nyɔri ŋɔ napɔŋ’ bɔɣa zaŋti lala pukparilim soya ŋɔ zaa. Namatεri buukata zaŋ ti pukparilim din wali soya pam puuni ka doli la so’ shεli pukpariba ni doli ni bε tum bε pukparilim tuma. Tiŋ’ shεŋa ban kɔra n-kpaŋdi bε maŋa ni bε baligi namatεri barina soya din nyε so’ parisi nyεla ban nyɛ ti ni mi shεli sustainable agriculture la tuma.

## Pukparilim Balibu
Binkɔri Pukparilim

Kuliga ni kɔm zaŋ ko

Binnεma Tim malibu

Lɔbanima malibu

## Namatεri yεlmuɣisira balibu

### Tingbani biεhigu taɣibu
Tingbani biεhigu taɣibu mini pukparilim din tuma soya kana ti doli taba, din zaa chaŋ gili andunia yili zaa. Global warming nyεla din yi ʒεhara m-mali barina zaŋ ti pukparilim,ŋa shεŋa n-nyε tingbani tulim, precipitation ni glacial run-off.  Lala yεla ŋɔ n-wuhiri carrying zaŋ chaŋ biosphere ni tooi sɔŋ che ka bindira niŋ zaŋ ti daadama ni yiŋ binkɔbiri.

**Tihi ŋmabu**

Tihi ŋmabu nyεla tihi puu ŋma n-luhi ka bi lahi sa shεba andunia yili zaa ka di zuɣu tahiri barinima zaŋ ti tingbani. Yεl’ shεli din kuli daŋ tuuli n-tahiri tihi ŋmabu na nyεla tihi ŋma n-luhi ni a ko.Kamani Britishi Namatεri baŋda Norman Myers ni wuhi shεm, ni kɔbigu vaabu puuni, vaabu dibaanu nyεla niɣi wubisibu ni tahiri tihi ŋmabu na, ka vaabu pishi yini ka mi nyε dari ŋmabu ti lahi yaɣi n-tahiri li na, ka vaabu pishi ni ayi mi nyε abe tihi sabbu n-tahiri li na, ni ka vaabu pihinu ni anahi mi nyε slash-burn pukparilim.

Tihi ŋma n-luhi nyεla din che ka binkɔbiri pam lahi ka kpεhili shee ka tahiri tingbani biεhigu taɣibu na.Tihi nyεla ban tumda kamani Carbon sink; dimbɔŋɔ wuhiya ni di deerila carbon dioxide, unwanted greenhouse gas pɔhim puuni. Ka ti yi ŋmahiri tihi ŋɔ chεmi ka carbon dioxide ŋɔ yi n-kpe zuɣusaa.

**Tankpaɣu saɣimbu**

Tankpaɣu saɣimbu nyεla din che ka tankpaɣu yaa baligira ka dimbɔŋɔ ni tooi tahi yεla pam na, di bahibahindi pukparilim yaɣili.Tankpaɣu n-nyε din gbubi dunia ŋɔ binnεma balibu ka sɔndi bindira niŋbu di yi niŋ ka tankpaɣu maa yi mali alaafee ka lahi sɔŋdi bɔri kom tiri biεhigu.

## Pukparilim Gbubbu
Pukparilim gbubbu nyεla din nia nyε ni di che pukparilim be biεr’ shεli din che ka ti na kɔri nyara ka di dam bee n saɣim di yaa din zaŋ ti sɔhibiεɣuni.

Biεkulo daadama kalinli nabbu din kuli pahiri yuun pia kam  ŋɔ chεmi ka pukparilim gba kpaŋsi n-taɣiri tingbani din kuli yεn che ka ti nya bindirigu ka dimbɔŋɔ che ka tingbani namatεri maa saɣinda. Andunia yili daadambiεlim na kuli pahirimi ka ni labi zani di nama zuɣu di ni niŋ ka ziligu pa be bindira ni, puzuri ni bi lahi yaɣi lala ka di nyεla global warming n-tahi li na zuɣu, dimbɔŋɔ ni tooi sɔŋ dunia daadam biεlim kalinli.

Pukparilim ni tooi mali barina zaŋ chaŋ binkɔbiri mini binnεma biεhigu shee gba.  Bim’ bina zaŋ ko nyεla din sɔŋdi pukparilim gbubbu di ni bi nahindi tingbani la zuɣu. Amaa saha pam puuni, bim’ bina zaŋ ko dii bi niŋdi bindira luɣishεŋa polo.

## Kundivihira
Alikalimi

**Alikalimi** nyɛla binshɛli bɛ ni mali sabira yɛltɔɣa. Bɛ niŋdila tadabo niŋdi di puuni kari noli nyɛ daɣu, kurigu bee gbambila.

## Kundivihira

[Pubu:E-Class]]
Climate Change

**Climate Change ** nyɛla saha-waɣila taɣibu ti tingbana biɛhigu (biisim bee maasim) mini taɣimalisi ni biɛhigu.Din tooi nyɛ Wun' nama, kamani saa zuɣu taɣiri konkɔba nima . Amaa tum 1800s, ninsali tumtumsa nyɛla din nyɛ yɛl'kpeeni n-ti biɛhigu nama tiɛri taɣibu, di jɛnda nyɔbu ni dabbu n piri sala, doori peeturo ni kpama. Sala nyɔbu niŋdila pɔhim gulisigu din niŋdi kaman binpɔbirigu laasabu n gili duniya, n deeri wuntaŋ tulim mini n kpaŋsiri biɛhigu biisim, misaali gulisigu-pɔhim taɣimalisi din tahiri biɛhigu taɣibu na n-nyɛ nyɔ-sabila mini methane. Ŋɔ yirimina n jɛndi di yi mali gasoline n duhiri loori bee m mali sala buɣim n zali yanima ni, misaali. N ŋma n neegi tingbani mini nama tiɛri gba ni tooi tahi pɔhim sabila na. Tampuya zuɣu din pali ni saɣiri nyɛla luɣ'kpeeni shɛli methane gulisigu ni yirina. Feeraduri din nyɛ yahi shee, loorinima, mehi, pukparilim mini tingbani zaŋ ku bukaata zaa nyɛla din tahiri lina.  

## Tingbana taɣibu taɣimalisi barina nima
Barina shɛŋa tingbana taɣibu taɣimalisi 
ni mali n-nyɛ;

. **Hotter temperatures**  

Kamani greenhouse gulisigu kaɣisibu ni dira, lala nyɛli ka dunia tingban biisim. Yuun'pia din garimo, 2011-2022, n-nyɛ din tula taarihi ni. Tum yuuni 1980s, yuun'pia kam  yi tulimi  n gari di kpee din fun gari.

. **Pɔhim ʒɛ'yarisi**  

Barina pɔhim ʒɛri pa nyɛla din kpaŋsiri ka niŋdi waawaayili yaɣ'bɔbigu. Kamani temperatures dubu, maha pam nyuurimi, din namdi sa'miri yarisi mini ko'kpɛri na, n tahiri ʒɛri na. waawaayili ni ʒɛ'yarisi gba nyɛla din teeku biisim ni tahiri na.Pɔhimʒɛpilinsi, sa'tahira, mini typoons kpuɣiri la ko'tula la teeku zuɣu. Lala pɔhima ŋɔ tooi zooi dari ya ni tinsi, n tahiri kum ni fakari nim na. 

**. Binkɔb'kum** 

**. Binneenbihi kpibu** 

**. Bindir' pooli** 

**. Damli nti alaafee** 

**. Fakari ni yamoyamo zɔbu**.

## Kundivihira
Intergenerational equity

thumb|Adalchi Anfooni

## ʒemana Puuni Adalichi Biεhigu
**ʒemana puuni aadalichi biεhigu** daabilim puuni, daadam tεha puuni, dolintabitali puuni n-nyε aadalichi tεha ni jεndi shεli ʒemana puuni. Lala tεha ŋɔ ni tooi tum tuma yaɣ’ bɔbigu kamani bihi, bi’ pola ni ninsarinsi puuni. Din tooi lahi tum tuma ti pumpɔŋɔ ʒemani ŋɔ ni ʒemana shεli din na yεn kana ni.

***Ʒemana aadalichi biɛhigu puuni daantaliga n-nyɛ***; “ ʒemani kam gbubi la Anduniya yim ni Ninvuɣ'shɛba ban be pumpɔŋɔ ʒemani mini Ʒemana din pahi, zuŋɔ ʒemani mini ʒemani shɛli din kani na. Lala daantaliga ŋɔ yɛrila aadalichi zaŋ jɛndi Ʒemana ni yɛn zaŋ tihi ni mɔri mini tingbani arizichi n-zali guzuli shɛm.

## Salo Daabilim Tuma

### Taarihi
Saha shεli bε ni daa nya samli  Sumaria yuuni 1796 BC la, tibidarigibonima zaɣ’ yini daa yi nyεla din pari ŋun bi tooi yo samli ka lala ŋɔ ti che ka di lεbila samli dabitim (debt bondage)  . Saha shεli gba, nira daa yi yεn yo o liɣiri samli di daa yi yεn nyεla tuun’ kpεma ka o mini o bihi zaa yεn tum ti sandan ŋɔ pɔi, dimbɔŋɔ daa chεmi ka ŋun di samli ŋɔ dɔɣim zaa biεhigu ti ŋmanila daba biεhigu.

#### Daabilim tuma soya

#### Amarika (U.S) Tingbani Samli

#### Amarika (U.S) biεrisuŋ soya

## Adunia Namatεri Zaŋ Tum Tuma
Tεha dibaayi ka bε tεhi zaŋ chaŋ ʒemana puuni adalichi biεhigu viεligibu polo:“gbubbu din ka yaa” tεha ni “gbubbu din mali yaa” tεha. “ Gbubbu din ka yaa ŋɔ ni, ʒeman puuni adalichi biεhigu ni nyε nasara di yi niŋ ka namatεri ni daa kɔŋ binshεŋa laa daa nyε daabilim toontibo. “Gbubbu din mali yaa la mi”, daabilim toontibo n-kani n ni tooi kahigi wuhi ni sɔhibiεɣuni sa nyεla din bi yεn mali namatεri din ti yεn viεla.Kamani Professor Sharon Beder ni wuhi shεm, “ gbubbu di ka yaa tεha nyεla din lihi ʒεm baŋsim zaŋ chaŋ sɔhibiεɣuni, din niŋ ka ti bi mi neen’ shεŋa din kpa talahi din sa yεn tooi sɔn che ka tabibi yaɣili baŋsim zani di zaani.Ti bi lahi mi namatεri  barina ni paai shεm din ku lahi tooi labi mali yaha. Yaha, barinanima zaŋ chaŋ tihi ni binkɔbiri polo. 

## Kundivihira
Energy poverty and cooking

## Bo n-leei Nyɛli
Energy poverty yaɣili shɛli din mali muɣusigu nyɛla di ka binyeri shɛŋa din yɛn cheka bindirigu duɣubu duɣubu niŋdi soochi. Zaŋ gbaai yuuni 2020, niriba ban kalinli yiɣisi 2.6 billion ka bɛ tiŋsheŋa din na zoori na sahakam n-duɣiri ni dari, binkobri bina, kootaali bei kerenʒini. 
Salo nim ban zaŋdi lala nema malindi buɣum nyɛla din mali barina pam. Kamani air pollution. Di lahi tooi kuri niriba pam kamani 3.8 million yuuni kam pulini ka di nyɛla di yila World Health Organization (WHO).

## Di Yɛlmuɣisira
Niriba pam ban zaŋdi stoves shɛŋa din viɛla duɣuri sahakam tooi zaŋ di traditional duduhugu nema ka lala yuli booni "fuel stacking" bee " stove stacking". Kamani, vihigu vihigu daa niŋ Kenya dundɔŋ puuni ka di nyɛmi ni dundona pam tooi zaŋdi la LPG ka bɛ kalinli yiɣisi kaman 42 percent zaŋ ŋmahim baŋ zaŋ di sala beei dari duɣura. Di yi ti niŋ ka stacking tumdi tuma, Di bɛ lahi tu ni bɛ lahi niŋdi duɣubu ka di nei dama di ku tooi che air pollution dama di mali barina pam zaŋ ti salo daa alaafee polo. Daliri nim pam zooya pam din cheka niriba pam na duɣuri ni sala beei dari. Di shɛŋa n-nyɛ ;lala nema bi tooi nyeri sahakam. Di malila laɣiri. Di lahi nyɛ la muɣusigu di kana nema saɣimbu. Di tomi ni bɛ zaŋli chaŋ katinsi ni bɛ ti mali. 

Soya pam kpuɣu ya pam ni di kpaŋsi ti ni yɛn niŋ shɛm n-nyɛ duduhugu nema ka di nei. Saha ŋɔ, lala soya maa ni pali ni niriba ban kalinli yiɣisi 2.4 billion ti ni ti pai yuuni 2030.

Efforts to improve access to clean cooking fuels and stoves have barely kept up with population growth, and current and planned policies would still leave 2.4 billion people without access in 2030. 

## Kundivihira
Feminization of poverty

thumb|Paɣaba Fakari Zoosim Anfooni

## Bɔ n-leei Nyɛ li?
“Ferminization of Poverty" gbunni nyɛla Paɣaba ni tooi zooi ni fakari n-gari Dabba shɛm, ni Paɣaba fakari ŋɔ nyɛla din galisi pam nyaŋ Dabba ni ka lala fakari zaŋ jendi Paɣaba ŋɔ kuli nyɛla din kpɛri yɔɣu. Yɛltɔɣa ŋɔ nyɛla din yi : Ms.  Hermine NAGHDALIYAN, Armenia Alliance of liberals and Democrats of Europe nima sani na.

## Di Gbunni
Daabilim tuma ka bε tooi tεhi ni di ni maali yεllikam,ni dina m-mali nyɔri pam, ka bε labiri nyaaŋga di binyεra daa dubu ni tin’ shεŋa dini be. Niriba pam gba ŋmεli la nagbankpeeni n yεli ni daabihi pam nyεla ban dii bi yaa bε daabilim tuma ni ka dimbɔŋɔ lala bɔbili maa dahi pam.

Lala yεltɔɣili ŋɔ daa tuumi yina Amarika, yuun’ kura din garila ha naabu ni. ka na kuli gbubi di nia ni nyε shεli tinduya ni. Vihivihir’ shεba buɣisi yεlli ŋɔ ka di nyεla din mali yaa tingban’ shεŋa Asia, Afica ni Europe luɣ’ shεŋa.. Paɣaba ban be lala yaɣa ŋɔ nyεla bε ni bi ti shεba soli zaŋ chaŋ laɣ’nyamma polo, tuma tumbu soya, ningbuŋ mini tεha puuni sɔŋsim kalinsi, ka dimbɔŋɔ che ka bε be fakari barinanima ni. yεlli ŋɔ nyεla din wali taba adiini balibu puuni, di dolila di nini ni kpa doo bee paɣa tuma ni bε daadiini ni wuhi ba shεm ka bε doli.

## Di Taarihi
Paɣaba ni tooi zooi fakari ni gari daaba ŋɔ yεltɔɣa yina yuui ka nira ni tooi vihili paai yuuni 1970s ha ka lee yi ʒεhara la Yuma 1990s na United Nations nima shεba kundinima ni . Di yuli yila ka yi ʒεhara ti ʒilεya ni di ni daa niŋ ka vihigu ni bɔhimbu shεli niŋ ka di nini kpa paɣaba ni dabba di ni daa niŋ ka fara yaa kpaŋsira Amarika tingbani la ka di daa yina.

Paɣaba ni zooi fakari puuni ŋɔ daa nyεla din nia kpa paɣaba-dabba zaŋ ŋmahindi taba ni daa niŋ. Shεhira kamani, dabba fakari bala ti ʒilεya n-gari paɣaba fakari.

## Daliri Din Tahirili Na
Yεl’ shεŋa ŋan tahiri fakarina barina paɣaba ni nyεla, dɔɣim biεhigu taɣibu, paɣaba mini dabba walinginsim, paɣaba yɔri yi bi galisi bε tuma tumbu ni, bε yi bi nyar sɔŋsim dɔɣim sani, n-ti pahi bε yi bi nyari tigbani maa ni sɔŋsima din beni. Paɣaba ni zooi ka bε be farakari ŋɔ nyεla yεlimuɣisir’ titali di yi ni nani ka mali ya gari lala South Asia, ka ni tooi wali n doli a ni nyε so biεhigu ni.

## Fakari Balibu
**Tɔɣino niŋbu Yaa/yiko:** Tɔɣino niŋbu yaa nyεla daantali kpeeni paɣa sani dundɔŋni.  Di nyεla doo mini paɣa ni gbaari shεm n wuhiri dundɔŋ maa ni be shεm. Amaa paɣa mini daabba dii bi yoli ni bε bɔri bin’ yini bε yi ti gbaai yεl’ shεli din yεn sɔŋ dundoŋ maa.  Yεl’ shεŋa ŋan wuhiri ŋun tu ni o mali yee dundoŋni walila taba ti kaya ni taadanima ni. Amaa, tingbana pam ni, gaŋbu zaɣ’ titali m-be ti dundona ni.

**Laɣi’ nyamma Waliginsim:** Paɣa laɣiri kalinsi nɔ chεmi ka bε be fakari barinanima ni. bε ka laɣiri ŋɔ chεmi ka bε ka bi ka tuma nεma din lεbigili  che ka bε gba biεhigu taɣi. bε lahi ka soli zaŋ chaŋ shikuru baŋsim bɔbu ni alaafee bɔmma. Ka dimbɔŋɔ che ka bε gbarigi zaŋ chaŋ laɣ’ kara nyabu.

**Fakiri  Yaa:**

**Tuma nεma kalinsi:**

**Saha Fakari:**

## Fakari Zahimbu

## Di Barina

## Kundivihira