Women in Tanzania

Tuma, biɛhigu, ni suhudoo zaŋ n-ti  **women in [[Tanzania]]** nyɛla din kpaŋsi pam tum sɛnchiri pishi saha, ka di shɛhirili nya Samia Suluhu Hassan – bɛ tuuli tiŋgbani zuɣulana ŋun nyɛ paɣa. Amaa nyaaŋa din daa niŋ ka dobba n-kuli nyɛ yɛlikam la na nyɛla din bɛni (ka mani zalisi din nya amiliya dina ni mali ninvɛla ti musulinsi mini dolodolo adiini nima), – ka mani Dar es Salaam mini Arusha. Ban bi lahi kana tiŋgbani ŋɔ ka di yuui nyɛla ban yɛn nya lahaʒibsi zaŋ chaŋ paɣaba ban su daabiligu tuma nim, ban nya kpamba ni hali waasimana. Fitina pam zaŋ kpa paɣatali, nti tabili alikaale tali ni shikuru, pa yooi la soli ti kpaŋsibu amaa a pa ku tooi lahi yɛli ni lala yɛla nyɛla din tabi paɣa fitina Tanzania.

## Gender roles
Tanzania nira zaa piindila o dɔɣim ni ka di mɛ n-tam o nama zuɣu. Bipuɣinsi nyɛla bɛ ni tiri shɛba yuya, zaŋ yi bɛ nama polo, ka di kuli zaŋ diba kpari bɛ biɛhigu baŋbu polo. Bɛ booni la bipuɣinsi nyɛla hheekuuso'oo “bia ŋun yɛn tooi kom", ka boli bidibsi mi hee sla/a bee muk sla/a “muɣani bia". Hankali din be kali ŋɔ ni n-nyɛ paɣa lɛɛri ma, din zuɣu di tu ni paɣaba miriti bɛ dundona ka bori sabita tiri tirili ka be kasi.

Amaa, kurimbuni ha, paɣaba daa pa kpɛri nyoɣu yɛri nyigo’ koliti - ka di wuhiri ni bɛ tumdi tuma gari dobba bɛ tiŋsi ni. Yuuni 2006, Tanzania tiŋgbani laɣingu nɛɛi lala yɛltɔɣa ni vihigu. Di daa wuhiya ni bidibsi mini bipuɣinsi zaa tumdi tuma puri ni, amaa bipuɣinsi bɛn lahi nyɛla ban lahi yɛn duɣi, tooi kom, ka tum tumdi dundɔŋni tuma ka bidibsi ban doya vuhiri guli bindirigu.

## Domestic differences
Kali ni, di ni ka bipuɣinsi lee yidan’ paɣaba, bɛ yidan' nim nyɛla ban ti ba politi ni bɛ ko’ bindira. Yidan' paɣatali tuma ŋɔ din Nyaaŋa, bihi ni ninkura gbubbu, yidan’ paɣaba ŋɔ n lahi su binmalima, biribu mini yihibu zaa, ka dobba ban tuma kuli nyɛla bin timsa kpuɣibu. Saha shɛli kam di yi ti niŋ ka yidan’ ŋɔ yi chaŋ tuma ni, paɣaba ŋɔ tuma n-nyɛli ni o lihiri bindira maa zuɣu. Di mini ŋɔ maa zaa yoli, yidan’ nim ŋɔ n-daa kuli su yiko zaŋ chaŋ politi polo ka paɣaba ban dini kuli nyɛla binyiha kohibu ko.

Paɣaba ban nyɛri paɣatali vitina ŋɔ nyɛla din yiri na amilya yiya. Din ni daa niŋ ka paɣa bobigu bobu ni paɣaba zaŋ taɣi nɛma ni laɣiri niŋ bayana (tiŋkpansi pam tiŋgbani ŋɔ ni), bɛ daa lihiri ba mi ka bɛ ŋmani la nɛma. Lala kali che paɣaba kalli kamani vaabu pishi ni yini kobigi puuni yɛli ni bɛ ningbuna fitina bee varisiɣu zaŋ yi di polo – n-ti pahi fitina golibu (din tooi zooi ka di yiri na bɛ yidan’ nim sani). Di bɛi ma nyɛla, zalisi din be Tanzania nyɛla din bi ti paɣaba soli ni bɛ zo n-yi lala fitina amiliya yiya ŋɔ.

## Legal rights and parliamentary representation
Tiŋgbani ŋɔ yuuni 1977 zalikpana constitution ti paɣaba yiko yini zaŋ chaŋ bɛ zuɣu zabbu ka zaɣisi fitina zaŋ chaŋ nama polo. 

Yuuni 1971 zaligu din nya amiliya (Law of Marriage Act) wuhi yuma din saɣi amiliya niŋbu zali yuun’ pia ni anu zaŋ n-ti bipuɣinsi ni yuun’ pishi ayi'ka zaŋ n-ti bidibsi. Amaa hankali din be yuma waligimsim ŋɔ ni nyɛla din zaŋ na ni di wuhi waligimsim din be paɣaba tuma mini dobba tuma ni amiliya ni, yuuni 2016, yɛltɔɣa din yɛn darigi bipuɣinsi amiliya yuma hali ni yuun’ pishi ayi'ka daa nyɛla din nya zaɣisibu din daa yina bihi piriba Rebeca Gyumi, ŋun su msichana initiative – zangama laɣingu din zabira paɣaba zuɣu rights of women. Di ni daa niŋ ka o ka alikaale yee kpeei ŋɔ, daa che ka High Court daa ti gɔmnanti soli ni o tarigim bipuɣinsi amiliya yuma chaŋ yuun' pishi ayi'ka, ka di lun zahim bidibsi maa yuma maa. Gɔmnanti daa sabi apiil yuuni 2019 amaa ka  High Court na kuli zaa bɛ zaa maa. Tanzania ka laasabu chichibiga zaŋ kpa bihi amiliya polo, amaa zangama laɣinsi zaŋ kpa sali yɛla zuɣu zabbu polo wuhi laasabu ni tiŋgbani ŋɔ na nyɛla din mali bihi amiliya nima din galisi anduniya zaa. 

Tanzanian Sexual Offences Special Provisions Act yihi amiliya yaa golibu tuun’ bɛiri ni. 

Yalimaŋli – Yuuni 1985, Tanzania daa pahila tuuli tiŋgbani shɛŋa ŋan daa ti paɣaba kalli din tu ni di be jinaduu ni kalli kuɣusi din kpaɣisi zali ka jintɔri paɣaba kalli ku zoora din ni hali ni zuŋɔ. Jintɔri paɣaba piibu nyɛla din bi niŋdi sochibga: paati nim nyɛla ban yɛn zaŋ bɛ paati paɣaba yuya ti vooti tuma yilinima ka kuɣusi din kpaɣisi zali la pirigibu naan piligi ti paati shɛŋa ban nya vooti yaɣi vaabu bunu kobigi puuni vooti maa zaa ni. Lala zaligu ŋɔ maa daa pala din yuli yɛn kpa n-zaya hali ni woyo, di zuɣu paɣaba ni tooi yi kpaɣisi zali kuɣusi ŋɔ ni chaŋ ti bo piibupiibu yaɣali kuɣu vooti din Kanna ni. Piibupiibu ŋan pun niŋ gari maa zaa ni, paɣaba ban tooi yi ti di piibupiibu yaɣa kuɣusi ŋɔ nyɛla ban kalli pɔri di yi zaŋ maɣisi ban di kpaɣisi zali kuɣusi maa. 

Di zaa yoli, silimin goli 19 March 2021, Samia Suluhu Hassan daa lee tuuli paɣa ŋun le Tanzania tiŋgbani zuɣulana – ka di lahi zaŋba kpahi du kari tiŋsi din pahi di yi kana paɣaba kpaŋsibu polo.

## Lahi nyɛma
Human rights in Tanzania

## Kundivihira