open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Convention on Biological Diversity

thumb|Binnεma balibu Laɣingu Anfooni

## Bo n-leei Nyɛ li

**Binnεma Balibu Laɣingu (CBD)** nyεla tinduya zuɣu zaligu laɣingu din maani binnεma balibu zaani sɔhibiεɣuni, di nyεla din zaŋdi gbubbu soya tumdi tuma mini Adalichi tumdi tuma bε yi ti pirigi tuma nεma nyɔri, tingbana kɔbiga ni pia ni ayɔba n-saɣi deei li.

Di nia daantaliga nyεla ni di kpaŋsi tuma, din yεn che ka binnεma balibu sa beni  sɔhibiεɣuni.

N-zali binnεma balibu guzuli nyεla daadam kam tuuni. Binnεma balibu Laɣingu ŋɔ nyεla din bɔbili gbaai binnεma bɔba yaɣa zaa.

Binnεma balibu Laɣingu kpamba nyεla conference of Party (COP).bε kpamba zaa ban saɣi ti ka mali li tumdi tuma tingbana  nyεla ban laɣinda n ʒiina Yuma ayi kam n labiri neera so’ shεŋa bε ni yε doli ka nyε naba zani nti pahi nib ε nianima pali.

Lala laɣingu tuma duzuɣu bela Montreal, Canada tingbanni. Di tuma kuli nyεla di sɔŋsi gomnanti ka  ka bε zaŋ CBD ni di tuma, bε laɣimbu, bε gbaabunima zaa n-kpεhi tuma ni.

## Di Piligu mini Di Nia
Binnɛms balibu laɣingu ŋɔ tɛha daa daa tɛhils United Nations Environment Programme (UNEP) Ad Hoc Group of Experts laɣingu baŋdiba zaŋ n-ti binnɛma balibu yuuni 1988. Yuun' kura maa ha,Ad Hoc Working Group of Technical and Legal Experts daa kpami ni di yihiri ka gbahiri zalisi din yɛn yuuni ka kpaɣisiri binnɛma balibu zaana dahinshɛli, ka lahi pirigili nyɔ' shɛŋa ŋan be bɛ tuma ni tingban' shɛŋa din su di maŋa nti pahi tinkpansi.Yuuni 1991, laɣingu daa kpaya ka bɛ bɔlli "Intergovernmental negotiating commitee ka bɛ tuma daa nyɛ ni bɛ yuuni zal' shɛŋa laɣingu maa ni yɛn gbaari ka lahi nyɛ di yɛllikam kpalinkpaa.
Ʒinahigu daa ʒiniya nimdi saɣi ti binnɛma balibu zalisi la Nairobi, Kenya tingbanni yuuni 1992 ka Nairobi Final Avt daa saɣi ti li. Bɛ daa ti soli ni bɛ dihi nuhi di zuɣu la silimiingoli June dabaanu (5) yuuni 1992. Mali hali ka laɣingu ŋɔ ʒinahigu ŋɔ daa ti yɛn naai silimiingoli June dabaanahi dali yuuni 1993, nuhi din daa dihi di zuɣu daa yiɣisila kɔbigu ni pihiyɔbu ni anii (168 signatures). Di daa pili tuma la silimiingoli December biɛɣu pihita yini ka yuuni 1993.
## Laɣingu Gbanŋmar' kpɛma
Silimiingoli December yuuni 2019 la hali ni zuŋɔ, ŋun na nyɛ ŋun ʒe gbanŋmari zaani n-nyɛ Elizabeth Marumw Mrema.
Gbanŋmar'kpamba ban daa pun gari n daa nyɛ;
Cristian Pasca Palmer ( 2017-2019),
Braulio Ferreira de Souza Dias (2012-2017),
Ahmed Djoghlaf (2006-2012),Hamdallah Zedan (1998-2005), Caletous Kuma (1995-1998), ni Angela Cropper (1993-1995).
## Yɛlimuɣisira
Yɛlimuɣisira ŋɔ pam shɛŋa beni ka binnɛma balibu laɣingu ŋɔnima daa pun yɛli ma shɛŋa zuɣu, ŋanima n-nyɛ:
* Sochib' shɛŋa din yɛn kpaɣisi ka lahi ni tooi gbubi binnɛma balibu ŋɔ.

## Kundivihira
Indigenous and community conserved area

thumb|Tiŋ’ bihi ni Kpaɣisi Tingbani Yaɣ’ shεli zali Anfooni

## Di Gbunni
**Tiŋbihi mini Tiŋa ni Kpaɣisi Yaɣ’ shεli Zali** (ICCAs) nyεla tingbani yaɣ’ shεli  tin' kpamba ni yihi zali dahinshεli ni di sa mali anfaani zaŋ to tingbani binkɔbiri balibu zaa. ICCA nima ŋɔ so’ kura mini bε so’ pala zaa nyεla din di nasara zaŋ chaŋ tingbani buni mali zali polo ni niriba maa maŋmaŋa kaya ni taada maalibu zaŋ chaŋ barina shεŋa ŋan paari li zuɣu.

Yεltɔɣ’ shεŋa ŋan do gbunni ŋɔ ka bε mali baŋdi ICCA.

* Dolintabitali titali din be tiŋ’ bihi mini yaɣ’ shεli bε ni kpaɣisi zali puuni. Lala dolintabitali ŋɔ nyεla din be niriba ŋɔ suhu ni ka di bi yi shεli pahila bε maŋmaŋ biεr’ suŋ zuɣu.
*Tiŋ’ bihi ŋɔ n-nyε ban su yεla gbaabu mini di zaŋ tum tuma zaŋ chaŋ yaɣ’ shεli bε ni kpaɣisi zali maa gbubbu polo, ka dimbɔŋɔ wuhi ni tiŋ’ bihi mali yaa ni bε tooi gbaai gbaabunima.
*Niriba ŋɔ bee tiŋa ŋɔnima gbubbunima gbaabu ni bε kpaŋmaŋa zaŋ chaŋ di zaŋ tum tuma chεmi ka bε kpaɣisiri biεhigu shεhi n-tiri binnεma,binkɔbiri mini bingbamda ni kaya ni taada din kpini ŋa hali di yi ti niŋ ka luɣ’ shεli kpaɣisi zali pa bε nia gba.

## Kpaŋmaŋa
ICCA nima nahingbankpeeni nyεla bε ni bε doli so’ yini tumdi bε tuma la. Tiŋ’ bihi kpaɣisi luɣ’ shεli  zali tuma ni tiŋa maa pala bin’ shεŋa  din kpa talahi n-ti ba ka di nyεla biεhishεli din be daadama mini Naawuni namatεri  sunsuuni.Yaha, ninsalinima biεhigu sunsuuni, ICCA nima taɣirila taatrihi mini ʒilεli ni che ka yεl’ shεŋa paari ba. Shεŋa barigiri mi, ka shεŋa mi na beni zaɣ’ kura bee zaɣ’ pala biεhigu puuni, ka shεŋa mi ni yina zaɣ’ pala.

Mɔbu ni kuli beni zaŋ bε ni yεn niŋ shεm ka yεla mali zaŋ chaŋ daadama mini ʒilεli biεhigu ŋɔ, ICCA nima tuma duzuɣiri nyεla tingbana zuɣulaamba ni taɣi bee m-be varisa ni. Yaha saha shεŋa, taɣibu shεli min yaaɣi hali ka di ti dam tiŋa maa yaa din yεn gbubi tiŋa maa aʒiya din di yεn nyε gbubir’ suŋ, ka ICCA nima ban nyε yεlmaŋlinima nyεla ban wahala ni kuli tumdi bε tuma viεnyεla. Amaa di zaa yoli, taɣibu shεŋa bi damdi shεba. 

Yuun’ shεŋa ŋan garila, bε zalisi mini tuma soya din daa mali yaa zaŋ chaŋ luɣ’ shεli kpaɣisi zali mini di lεbigibu nyεla bε ni daa bi yuli nyε shεli bee bε ni daa varisi shεli. Hali ni zuŋɔ, di mini bε kuli bi yuli nyε li ka gaŋ li maa zaa yoli nyεla din maani soli tiri li ka bε baŋdi li ka sɔŋdi li. Yεlmaŋli yεra, di mini nimmɔhi beni zaŋ chaŋ niriba niŋdi kɔrisi zaŋ di polo mini tiŋa kpaɣisi zali maa zaa, yεla dibaayi beni n-tuhiri luɣ’ sh vli kpaɣisi zali tuma.  

## Varisa
Di mini niriba baŋdi ICCA yεla tinduya luɣ’ shεli polo kpaɣisi zali zalis puuni maa zaa yoli, gaŋbu titali na kuli benimi zaŋ chaŋ di tuma polo ni di ni tu ni tingbana baŋ li shεm bε zalisi ni ni  di tuma puuni shεm. Di yi niŋ ka tingbani zaligu yi bi yuli nyε li, din tooi niŋ ka zimba bi yuli nyε li bee n-ti li jilima ni tin’ shεŋa din tabi li. Di yi ti niŋ ŋ-ŋɔ, ICCA nima nyεla ban ka yaa tingbani mini kom  puuni din di nyε luɣ’ shεli bε ni di naan tooi zaŋ bε nini kpa n zaŋ tum tuma. 

## Kundivihira
Climate change vulnerability

## Bo n-leei Nyɛli
Di nyɛla binyɛra zaŋ labi yiriŋ din mali barina zaŋ ti tiŋgbani namatiɛri. Lala n-lahi nyɛli ka di mali barina pam n-zaŋ ti daadama nima mini binkɔbiri biɛhigu puuni, "climate chance vulnerability" bela papaya tiŋbana puuni mini biɛhigu puuni ka na zaa ŋɔ mali di soya. Anduniya yili baŋdiba wuhiya ni niriba mini binkɔbiri kamani milliyɔŋ diba ata n-ti pahi tuhikɔbisiyɔbu (3.6billion) m be lala barina ŋɔ puuni

Hurrican Ida (2021) wuhiya ni yɛla pam n tahiri lala barinanima zaŋ kpa lala valunerability ŋɔ na, ka ŋa shɛŋa n-nyɛ kamani; ti tiŋgbani bi gbubi viɛnyɛla, lɛbiginsim kalinsi, n-ti pahi gomnan-ti so'shɛŋa di bi doli so' viɛla, fara ni fakari n-ti pahi zilinsi.

### Di balibu

## Di Barinanima
Ŋa barinanima zooya pam ka di ka la zaŋ buɣisi;

1.Di saɣindi ti biɛhisi shee; tihi nyɛla din mali anfaani pam n-ti biɛhigu puuni, dama a yi yuli pɔhim yi zɔra dini n-taɣi ti ti yiya mini ti arizichi ka lahi guri ŋa, amaa di yi niŋ ka ŋa yi kani ka pɔhim yi kuli yiŋsina a yɛn nyami ka di ze n-fuɣi ti yiya min ti bɔmma shɛhi zaa taha n+labi. Ka di yi ti kana lala maa salinima niŋdi wahala la pam dama a yi pun ka laɣifu a nuuni biɛhigu ni nima yoli dama a dooshee ni niŋ wahala.

2.Di mali barina pam n-zaŋ ti daalaafee; tihi mini tiŋbana namatiɛri pam nyɛla din sɔŋdi pahiri ti alaafee bee n guri ti ka chɛri dɔriti pam. Dinzuɣu di yi niŋ ka lala binyɛra ŋɔ maa yi kani ka alɔbɔ doro yi luna di diri salinima nyɛvuya pam dama dini n di bɛni n-yɛn taɣi ti maa ti mi ŋmahi ŋa zaa labi.

3. Di duhiri ti lampoo yɔri; din duhiri ti lampoo yɔri shɛm nyɛla di yi niŋ ka zɛɣu y zɛ n saɣim binyɛra pam di nyɛla din kuri arizichi pam dama di yi saɣim tiŋgbani maa nɛma shee laɣifu ka Gomnan-ti bɔ m mali ŋa zaa viɛnyɛla bee alɔbɔ ŋɔ yi paai tiŋgbani maa ni niriba bɛ lihiri la gɔmnan-ti nini ni o yi na ti bɔ sɔŋsim tiba din kuli yɛn che ka bɛ labi mali bɛ biɛhisi zali viɛnyɛla ka ŋa zaa ŋɔ maa nyɛ din saɣim di arizichi pam ka labisiri tiŋgbani nyaaŋa.

4.Di lahi saɣindi ti konyuri soya bee mɔɣa; lala n-lahi nyɛli ka di saɣindi ti konyuri soya mini ti mɔɣa zaa.

5.Di che ka bindirigu mali shaara; di yi ti kana lala tiŋgbani maa tam bi lahi yihiri li dama binneembihi Shɛba ban be tiŋgbani maa puuni maa zaa yɛn kpimi dama tulim ko n-yɛn kuba. Ka lala zuɣu tooi chɛri ka pukpariba bɛ lahi kɔri nyɛla, ka di mi yi ti kana lala bindirigu yɛla niŋdi la shaara tiŋgbani maa puuni

6.Di lahi che ka niɣilimbuɣim mali yɔri bee n pahira; di barina ŋɔ kuli nyɛla di yi ti niŋ ka lala kana, ti chemi ka tiŋgbani maa duɣira ka ti bɛ lahi nyɛri pɔhim maha. Dinzuɣu a yɛn nyami ka silimin kikahi mi kafuna zaŋ bɔ maasim ti ti maŋa kpaŋsi pam dama daadam kam ni yɛn duɣi mi ka o bɔri so' shɛŋa o ni yɛn doli n bo maasim n-ti o maŋa dinzuɣu a yɛn nyami ka laati bee niɣilimbuɣim zaŋ tum'tuma kpaŋsi ka lala maa tooi duhiri laati yɔri pam hali ka saɣindi ti duri nɛma mini arizichi.

## Kundivihira
Ecological resilience

**Ecological resilience** nyɛla tiŋgbana mini tihi biɛhigu zuɣu lihibu viɛnyɛla ʒilɛli puuni.

Bee ti ni tooi lahi yɛli ni di nyɛla bimbila ni binkɔbiri ni tooi maani bɛ maŋ bee di maŋ zaani viɛnyɛla n-doli taɣibu din be tiŋgbani zuɣu. Taɣibu ŋɔ shɛŋa n-nyɛ pɔhim bee ʒiɛɣu, ni kɔ dili, ni tihi ŋmahibu ni buɣim dili.

## Bo n-lee nyɛ li
Ecological resilience: Tiŋgbani mini tihi ni binkɔbiri (namtɛri) viɛnyɛla nyɛla bimbila mini binkɔbiri ni tooi maani bɛ biɛhigu zaani viɛnyɛla n-doli taɣibu din be tiŋgbani zuɣu ka di kotomsi nyɛla pɔhim, bee ʒiɛɣu ni kɔ-dili n-ti pahi tihi ŋmahibu ti tiŋgbana puuni.

Lala biɛhigu ŋɔ nyɛla yɛlmuɣisira din tooi paari tiŋgbani ka di mali shili ni di labi di ni daa be shɛm ni. Kamani di yi niŋ ka niri yi ŋmaai tia, lala tia maa wula na yɛn bela tiŋa n-nyuri kom ni di labi puhi vari bee di labi bili n-lahi lɛbi tia. Lala biɛh' shɛli ni di ni be n-labiri puhiri maa ni yɛltɔɣa ka ti yɛri ŋɔ. Di yi ti be lala biɛhigu maa puuni, di maani la shili gu di maŋa din kuli yɛn che ka niri shili li, ka di ku kabigi bee n-ŋmaai.

Yaha, di yi ti niŋ ka binkɔbiri ŋɔ shɛba kpi ka che bɛ bihi, yɛlmuɣisirili n-nyɛ li ti bɛ bihi maa zoobu polo. Binkɔbigu yi kpi ka che o bia bee binshɛli n-niŋ o ka o kani ka che bia, hali shɛli bee biɛh' shɛli ni o bia maa ni yɛn be hali ti zooi maa, pa diɛma n-yɛn nyɛ li. Nimmɔhi saha m-bala hali o ni di yɛn zooi bee n-ŋmɛlim shɛm, o ku lahi tooi zooi bee n-ŋmɛlim lala.

Tiŋgbani gba yi ti bi lahi be din daa be shɛm, di biɛhigu gba taɣirimi. Wula ka tiŋgbani biɛhigu taɣira? Di yi ti niŋ shaɣini, kom deerila tiŋgbani luɣili kam, di saha di biɛhigu yɛn taɣimi dama taŋkpagbuligu bi lahi yɛn beni di saha. Lala biɛhigu ŋɔ ni ka di yɛn be hali ka wuuni ti lahi du. Wuuni yi ti du, tiŋgbani maa biɛhigu lahi yɛn taɣimi m-pa kuui ka kom lahi ka di puuni naɣila gbiri maŋli ka bɛ gbi li ka naan yi ti nya kom. Di zuɣu lala saha maa gba di biɛhigu lahi taɣirimi dama taŋkpagbuligu pa yɛn bela tiŋgbani luɣili kam.

## Di Barina
Tiŋgban mini tihi ni binkɔbiri vɛnyɛliga Barina nyɛla di tooi zaŋdi bi pɔhim, bɛi ʒiɛɣu ni kɔ-dili n-ti pahi sanzali bɛi binbila kuibu tiŋgbani puuni, bɛi Dini n-nye tiŋgban kuibu ti tiŋgbana puuni. Lala maa yi ti-Niŋ di

## Kundivihira
Alizama- Sayibu mini Juuna

**ZUŊƆ, TI YAA BƆBILI GBAAI SAYIBU**

(Sayibu chaŋ o yil'kpiɛrilan' Juuna yiŋa ka bɛ puhi taba naai ka gbubi alizama)

**JUUNA**: Ndoo! Dabaayi ŋɔ a niŋ shaara. A paɣa bi yɛli a ni n-daa kpɛna m-bɔhi a yɛla? 

**SAYIBU**: Aai! Ka Shetu mi, daadam m-bɔŋɔ? ŋun yɛltɔɣa bihi m-bɔŋɔ. To ʒiya ka n kuli ti yɛn bɔhi o, o kuli yɛn nyɛla noli maa buɣi-buɣi-buɣi.

**JUUNA**: Paɣaba ŋɔ ŋuna, lala n kuli bala luɣulikam. Fashee suɣulo. N na bɔhiri a. Vo' dini puuni ka a zo n-kpe?

**SAYIBU**: Ndoo yuuni ŋɔ noli maa ni wuhiri di ninkuunsi shɛm maa, shee ti gba baŋla so'ŋmara. Tamale ha, Alahaʒi Yakubu jia jiŋli maa ni ka mani kahi n ŋman'gura mini n sompoya kuli. Ma di mali la nashaara kikaa. N yɛrila ɛɛkɔndiisa. Man' yi kuli chaŋ n-ti nahigi dɔni di puuni, faashee Mangaribi, ka n larigi noli, ka gbaai yiŋ' soli. 

**JUUNA**: Ooi! Ka a kuli yi yaŋɔ hali ni Tamale Alahaʒi Yakubu jia jiŋli maa ni? A daha. 

**SAYIBU**: Ka di sɔŋsim maa kala zaŋ buɣisi. Sɔha maa ŋun gba, bɛ sa mooni Lahasari ka man' neei gɔm ni bɔhi ye ti lahi yɛn labimi m-puhi Azafari maa yɔɣɔ.

**JUUNA:** Ka di yi nyɛla maasim ŋɔ zuɣu, ma a yi kuli kpuɣi bindoo n-kpe moongu tihi ŋɔ puuni, a yɛn nyɛla ti mahili gbunni dɔni. 

**SAYIBU**: To wumma! Pa maasim ŋɔ ko. Larigibu saha yaa, ko'piɛlim maa balibu balibu n-nyɛli. Ka bɛ pe binwɔla n-zali zali. Nyama! Kodu piɛɣu zami, ka watamilo piɛɣu ʒiya, n-ti pahi dobino ni gɔnda piɛri. Ti yi tɔm puhi Mangaribi naai, ka bɛ yihi teekaawee nim' na. Di yi pa shinkaafa, naɣila bonku bee nyuli. Nyin' gba yi paai yiŋ' na n-ti pɔbigi li ka di kamshi to a, a na kuli yɛn vali la ninto'kom ŋɔ kpuɣib-kpuɣib poi ka di naan-yi paai a noli ni.

**JUUNA**: Kaai! N zo ŋɔ yu nuɣa ni be shɛli. 

**SAYIBU**: Dali maa ni ŋun gba, bɛ daa ti ti bindirigu maa, ka lahi ŋmubigila sokam tuhili tuhili. 

**JUUNA**: Boo! Luhimi ma lahabali.

**SAYIBU**: Zabzugu nim' shaara. "Man' ku lahi garigi a".

**JUUNA**: To amaa che ka n yɛli a yɛlmaŋli. A yaɣi lala niŋsim maa. Niribi yi wum li, di be gala.

**SAYIBU**: Ka di nyɛla dini zuɣu? N ni kali a binshɛŋa maa zaa, di dini ka m mali? Chɛlima nyamm. Yuuni ŋɔ noli maa ŋuna, sokam ni o ni yɛn niŋ shɛm ka o mana da. Bozuɣu ka kum yɛn mali a ka a piriti a puli? 

**JUUNA**: To a ni ku wum yɛlmaŋli ŋɔ maa n galim a.

**SAYIBU**: Aayi! M bɔhigu maa ka m bɔri ni a labisi. Zaa m-bala.
## Kundivihira
Alizama- Sayibu mini nolori goli

**SAYIBU NI SO MIR' KA O YƐLI NI NOLƆRI GOLI YIYA**

(Yuŋla saɣ'dihili nyaaŋa. Nachimba laɣim n-ʒi Yipiɛligu Kpanalan' yiŋ' samban'ni n-luhiri lahabali. Zanjina yi o yiŋ' m-paana n-ti puhi ka gba ʒini)

**ZANJINA**: Zuŋɔ ŋuna, Yisa n kpuɣi o niribi chaŋ maa. Goli maa zaniya pasi! Biɛɣuni, shɛb' san' nya dabaayi. Tinim' 'Shee mungani' ŋɔ mi dahin yini.

**SAYIBU**: (O sabisiya) To nyin' ni kuli be shɛm n-bala. Goli maa yɛltɔɣa kpa wula? Naawuni zuɣu, yi shɛb' mali maɣim pam goli ŋɔ maa shee. A ni kuli gbuɣi yɛltɔɣa maa m-bahina pɛti shɛm maa, di soli nye dini? Goli ŋɔ nirilim ni daadam nyɛ dini ka yinim' yi kuli dam biɛla, o yɛltɔɣa ka yi gbubi?

**ZANJINA**: Sayibu! ŋ-ŋɔ a ni yiɣi n-chibgi yɛltɔɣa maa shɛm maa, di niŋ kamaata? Nolɔri goli ŋɔ ŋuna, ti yi bɔra, o yina. Ti yi bi lahi bɔra, o yina. Dinzuɣu N-doo, kuli zaŋmi a suhi n-ti Naawuni ka ti zaŋ n-ga.

**BABA**: N-nabi Sayibu suɣulo naami maa. Ka che man' bɛ nya Zanjina ni yɛli shɛm maa taali ni nye shɛli.

**SAYIBU**: Baba! A jɛla yɛlmaŋli. A yi kuli ʒiya ni suhudoo, ka so ti kana n-ti garigi a kuli dingalangam, din niŋ a nyaɣisim?

(Sokam daai lari)

**SUƔURI**: Ka daa kuli ka Zanjina garigi a maa?

**SAYIBU**: Ka wula? Hali ŋɔ ŋun gari kuli garigibu gba. Tulim ŋɔ ni shiri diri ti shɛm ŋɔ, ka biɛɣu kuli neei hali ka yuŋ ti zibi, ka di pala kom bee bindirigu, ka yinim' kuli yuli li, ka di suhudoo paai ni yi ʒiya ka gbubi di daalizama. Man' yi di pun daŋ m-baŋ ŋ-ŋɔ, yi naan yaa kali pooi mani ʒii ŋɔ puuni.

**BABA**: Sayibu, a kpee n-daa gbabigi bi' zukɔɣili ni bozuɣu ka o yɛli ni nolɔri goli yiya maa.

**SAYIBU**: O daa poogi o nua. Tapaɣa tulli n daa simsi o. Bihi ŋɔ ban ni tumdi biɛrim shɛli nolɔri goli ŋɔ shee kala zaŋ buɣisi. Nolori goli suhudoo nyɛ dini ka o yina ka yi yɔhira? Konyuri chuɣu n-bala bee Chimsi? Di biɛrim zaa, bɛ kuli yɛn yɔhila lala n-yihi o na, ka gbaai lo dabaatata, ka che din kpalim maa n-ŋme ti nyɔɣu ni. Hali di yi di yɛn doli viɛnyɛla, banim' n di yɛn viɛhi bɛ kpee ŋmani?

(O daai sokam n-luhi lari ni)

**ZANJINA**: N poya! Sayibu yi di ka biɛhigu puuni, di naan ku nyaɣasa. Nakpaɣindan' zaa.

**SAYIBU**: Aayi! N je vuri. Yi bɔri ni yi chilim la mani n-lɛbi ninvuɣu biɛɣu. Man' ni yihi n-yɛli zuɣu, ŋuni n lee be biɛhigu puuni ka ʒi ni Nolɔri ka nirilim ni daadam kam? Man' ku yuli Naa nini ka vali kɔbli.

## Kundivihira

Lahabaya zaa
Tohigu

Asibiri biɛɣu yi ti neei kaman' di ni neei ŋɔ, n gani-gani kala zaŋ buɣisi.
Di ŋmanila bim n kpaai sari baa.
N naba bi yɛn che wahibu, naɣila n kuli paaila mɔɣuni.
ŋɔ maa zaa, m paɣa Shetu suhupiɛlli zuɣu.
To zuŋɔ ŋuna di yola karo.
A ni tiɛhi ni Zagbaŋ Naa n nya wɔhu.
Kpunchil' Montana daa tima la vua. Zuŋɔ ka n yɛn nya di tuma.
Pa wuri-wuri shɛli n-nyɛli.
N yi kuli paai mɔɣuni, n yɛn nyala tii mahim, n chaŋ ti ʒini, ka yɛli nyaɣima-nyaɣima ka dɔni n niŋ gɔm m-pa.
N yi ti kuli yiɣisi, n yɛn gbaaila n kɔligu noli lo, ka lu yiŋ soli. 
Alaha biɛri.
Shetu! A ko m mali yidana. 
Niŋ mi mopɔɣu n tima ka n nyu ka chaŋ n-gbani a kukɔɣu ni.
Abdulai Iddrisu

**Abdulai Iddrisu** nyɛla Ghana bɔlli ŋmɛra. O yɛla ŋun guri pooli din yɛn chɛ ka pɔri ku gari din ni.

## O Biɛhagu piligu
Abdulai Iddrisu nyɛla bɛ ni dɔɣi so Sawla din bɛ Sawla-Tuna-Kalba District din bɛ Savanna Region yaɣili, Ghana. Bɛ dɔɣi o la silimin gɔli May bɛiɣu pia ni anahi dabsili yuuni 1997.Saha ŋɔ o yuuni pishi ni anahi n bɔŋɔ.

## O Bɔlli ŋmɛbɔ piligu
Iddrisu kpɛ la Bechem United yuuni 2020 silimin gɔli October.

## O Tuŋduya Bɔlli Lahabali

## O Kpaŋmaŋ Pina

## Kundivihira
Children's rights

thumb|Bihi Yolisim Anfooni

## Bihi Yolisim (ni simdi shεli)
**Bihi yolisim** nyεla daadama yolisima la ni zaɣ’ yini din nia kpa ka nyε taɣirisuŋ zaŋ ti ban ka yaa ʒilεli ni. (di bi tu ni di zaŋ li gabi bi’ pɔla yolisima la ni) . Yuuni 1989 laɣingu din daa laɣim zaŋ chaŋ bihi yolisma polo daa wuhi bia ni nyε so, n-wuhi ka o nyεla “ daadam ŋun yuma bi paai yuum’ pia ni anii, naɣila zaligu n-ti lala niri ŋɔ soli, pam daa pun nyε lala soli ŋɔ. Bihi yolisima nyεla ni bε mali soli ni pahi laɣingu kam ni bε mini bε laamba zaa, bε mali soli ni niriba nya ba ka bε nyεla daadama ka lahi mali soli zaŋ chaŋ bin’ shεŋa din tu ni o mali din yεn taɣi ka gu o ni barina, bε mali soli zaŋ kpa bindirigu nyabu polo, shikuru soli, alaafee soli, nti pahi tingbani zalisi zaa din gbubi bihi soya polo

**Bihi yolisim yɛla dibaanu din kpa talahi.**

Bihi yolisimnima (Children's rights) n-nyɛ;  alaafee bɔmma, karim baŋsim bɔbu, Daŋ puuni biɛhigu, diɛma diɛmbu, biɛri  suŋ nti pahi ni ti gu ka taɣi ba ka che boliyoli ni  zaɣ'biɛɣu kam zaa nyɛla bihi ni tu ni bɛ nyɛri shɛli bɛ ʒilɛli puuni.

## Daliriti
Daadama yolisima pam m beni, din kpεma mini din bali zaa, din gbibi bihi zaa ni bi’ shεba ban gahim, ka naanyi che din bihi simdi shεŋa. Bihi mali la sama zaŋ chaŋ bε ni kpa talahi zuɣu domini bε ni sa nyε sɔhibiεɣuni kpamba la zuɣu, bε simdila gbubiri suŋ, ni barinanima ni, di tumi ni b ε nyε taɣibu ni gubu ka che barina kam.

Kamani zalisi ni wuhi shεm, bihi ka bε dahalali bee yolisim/soli ni bε gbaai gbaabunima n-ti bε maŋa dunia ŋɔ yaɣa za. Amaa ban guli ba, bε laamba, dundonani tuntumdiba, karimbanima, bipɔla tuntumdiba ni kam pahi zaa mali yiko ni bε sɔŋ bihi ka bε pii piiri suŋ.  Ninvuɣ’ shεba niŋ yεda ni salo bε tiri bihi piibu sɔŋsim din saɣiba  ka di zuɣu che ka bihi ka yaa.

## Kurumbunni Bihi Yolisim Gbunni
Sir William Blackstone (1765-9) daa nyεla bihi laamba tuma ka di nyεla soya dibaata zaŋ ti bia. maalibu, gubu ni wuhibu.ʒeman’ palli ŋɔ, bia malila soli ni o dee dimbɔŋɔ zaa la o laamba sani.

League of Nations nima daa deela Geneva Declaration of the Righta of the child (1924) nima zalisigu la din wuhiri ni bia simdi ka o deei wumsibu din yεn che ka o zooi, ka wuhi  ni bi’ so kum ni mali simdi nib ε dihi o, bia ŋun biεra simdi ni o nyε tibir’ suŋ, bia ŋun labiri nyaaŋga nyε zoosim, bia ŋun nyε kpibiga ka ka kpεhili shee nya kpεhili shee ka mali yolisim ni o nya taɣibu barina yi ti yεn paagi o.

Tinduya laɣingu(UN) Universal Declaration of Human Rights (1948) bε zalikpani din pahiri 25(2) yuli nya din tu ni ma gbubi o bia shεm. “gbubir’ suŋ ni sɔŋsim nti pahi bihi zaa ni simdi biεhigu puuni taɣir’ shεli din pa gaŋbu ni ŋan kam pahi zaa.

## Bɔna Pubu
Bihi mali la daadam yolisima balibu dibaata din be international human rights law. Bε gba malila daadama nama yolisim kamani ninsarinsi la, dimini daadama yolisima kamani, yolisim ni a kpuɣi bee n-kuli doo ŋmanila din bi tumdi tuma naɣila bi ti paala yuun’ shεŋa, yaha, bε lahi malila daadam  yolisim’ gahinda din kpa talahi  ni di guli ba bε yi ti bi yaɣi lala

## Kundivihira
Yakubu Alfa

**Yakubu Alfa** (dɔɣim: 31st December 1990) nyɛla Nigeria boli ŋmɛra ŋun  ŋmɛri tiri  Niger Tornadoes F.C. O ŋmɛrimi ka nyɛla central midfielder ka tooi mali sɔŋsim pam ni pɔri dibu baŋsim mini to bolli ti o kpee ka o di pɔɣu.

## O kpaŋmaŋa

## O sambanni kpaŋmaŋa

## O pina

## Kundivihira
Visual art

**Visual Art** nyɛla tuun shɛli ti ni tumda ka di nyɛla yiya dikpɛnaʒibu, ninsalinima drawibu, duɣiri mɛbu, ninsalishɛba ban bun gari mɛbu ni bi pola mali teeri bi yala.   

## Kundivihira
Yɛltɔɣataɣimalisi - Kpuŋ Naa

### Kpuŋ Naa

Saa kuya ka doo taai duŋ.

Ka o ti chuu ka doo che kuŋ.

Dama sinsi ni ʒebahisi pali kom.

Ka doo nini pali tarigi gɔm.

Dama faashee ka o su kom.

Doo ni anyaŋgalashe.

Saa kom di pun biɛrila shee.

Bɛ na bɔm ŋun yɛn su li shee.

Di yi pa doo dede Kpuŋ Naa,

Ŋuni yaha?

Pɔmpi noya doori kom,

ka doo nyɛ yaɣi-yaɣi.

N ti fooi,

ka doo bahi lari wɔɣi-wɔɣi.

Mɔɣili bihim kom mari-mari,

Ka wɔɣirili mɔri-mɔri.

Ka mɔɣili ti vuui,

Ka wɔɣirili vuhi fuu.

Di yi pa doo dede Kpuŋ Naa,

Ŋuni yaha?

Kikaa wari daaya,

Ka ko'suli chaŋ Saafa.

Sanzali niŋ kirikiri,

A doo ŋun pali-pali ni.

Ko'kpɔɣu miiya gam-gam,

Ka doo baɣiya lari musi-musi.

Di yi pa doo dede Kpuŋ Naa,

Ŋuni yaha?

Kavuni!

N kuli zaŋ n nyɛvuli pa kom subu zuɣu?

Ka bɛ ti che ma sua ka di lim?

Ka bɛ ti ŋme ma malifa ka di kpe?

M bi nyali n gɔm ni.

Doo n-tiri a lahabali maa.

Di yi pa doo dede Kpuŋ Naa,

Ŋuni yaha?

Ka bɛ yɛli viɛlim?

Bo ka doo yiri viɛlim?

A yi ti wum viɛlim,

Paɣa n nyɛ viɛlim.

Doo ŋun tumi yaa,

Ka o bie.

Ka kuhim.

N ŋuhim.

N tɔm nyɔ.

Ka fiha. 

Doo na kuli tiri a lahabali.

Di yi pa doo dede Kpuŋ Naa,

Ŋuni yaha?

M ba!

A dimaŋ' biɛɣu neeya.

A nam saɣila a ko.

Nɔm balim ka tiŋ' maai.

### Kundivihira
Minority Rights Group International

**Minority Right Group International (MRG)** di nyɛla dunia zaa ninsalanima hachinima laɣingu din daa kpa ka di daliri daa nyɛla di yɛn tummi n-nya hachi zaŋ chaŋ daŋ, tiŋgbani, balli, adiini ni yaɣayaɣa din be dunia zaa. Bɛ laɣingu du' zuɣu be London, ka bɛ lahi mali ofisi Budapest mini Kampala. MRG mali la dunia zaa governing council din ʒiini buyi yuuni kam puli ni. MRG mali la shaawara maalibu biɛhigu ni United Nations Economic mini Social Council (ECOSOC) ni kpahimbu biɛhigu ni Commission on Human and Peoples' Rights. Lala laɣingu maa daa kpala yuuni 1969 ka ban daa zani jina ka di kpa maa daa nyɛ activists mini academics "ban daa nyali ka dama hachi din yɛn gbubi zuliya nima din bi galisi maa ni bɛ gu yɛligi bɛ kaya biɛhigu daa yi dunia luɣili kam na... Lala MRG ŋɔ maa daa kpami ni di gu ka taɣi zuliya shɛŋa di bi galisi maa hachinima ka di nyɛla bɛ yɛn kpuɣili sochibisi n-tuhi kari yɛli biɛri ka tooi yihiri ninvuɣu shɛba ban birigiri lala lalisi ŋɔ maa kamani di ni kahigi shɛm UN Charter".

Di tuuli director bee kpɛma daa nyɛla David Astor, editor mini proprietor zaŋ ti Observer lahibali churi gbaŋ lala saha maa.

## Kundivihira
Jayondo

**Jayondo** nyɛla tiŋ' shɛli din be Tatali-Sangule District, Northern Region, Ghana tiŋ gbaŋ ni.

## Taarihi

## Tarisi

## Salima

## Di Nanima

## Di Shikuru

## Kundivihira
Kuli- Mba Chaŋ ya

M-BA
Zuŋɔ yuma awoi m-bala, 
Kpiɛŋlan' Naa ni daa ŋmeli ti nuhi
N-labsi ti nyaaŋa ka kuhi yaagi a ka che ti.
Ti daa niŋ alali kam
Ni ti kuli pahi saha biɛla a duniya biɛhigu puuni
Ka Nakarigu Naa yɛli ti ni ka ti ko m bɔri a. 
Naawuni zaligu ku taɣi zaa
Dinzuɣu ti daa labimi ti ʒini n-tabili dukpini
Ka zuɣu vilibo ni "Hmmm" lee ti yɛltɔɣa. 
Vum din daa dɔni ti suhiri ni a ŋmaligibu maa nyaaŋa na kuli domi hali ni zuŋɔ n-kɔŋ ŋun ŋariti li.
Ni yu'suŋ gari salma. Yɛlmaŋli a sɔŋ vulo, ka ti niŋ nintiɣili ni dina.
Hali ni zuŋɔ, pam zaŋ a yurilim n-yu ti. N-zaŋ a paɣibu paɣi ti. Ka zaŋ a pina n-ti ti.
Luɣilikam ka ti yi chana, ti zuɣu zami tib, ka ti kpunkpama wuɣi, dama a wulɛɣu din tabi ti la zuɣu.
Pumpɔŋɔ, di lee daaŋkali ni ti gu ka taɣi mɔri a vulo maa zuɣu, ka a yaansi gba ti doli ka ku mɔmsi.
A yuli daa naʒin boli saɣingu shee. Maligu shee ŋuna, bu tuhi tuha.
A daa faarimi m-bahira, a daa bi saɣinda. 
Ni kpɛm' do n-jɛliya sola kpɛm gballi. A ŋmaligibu nyaaŋa baŋsi ti di fasara.
Ni vɔɣu yi moora, dini ti tɔhigi. A yili dinbɔŋɔ n-niŋ ti tiba ni. Bilim bi so. Ka tinim' kuli tiɛhi ni sahashɛlikam ka ti bɔri a, ti ni bɔbili n-tuugi a.
A biɛhisuŋ, ni a jɛma ni Naawuni tiriti suhudoo ka dama, a be Naawuni nambɔɣu puuni.
Nyini ka niriba pam daa mali m-baŋdi jiŋli wakati.
Dama a daa yi ʒila jiŋli puuni poi ni laandani. Shɛhiranim' ŋɔ ka ti yɛn zaŋ lee dariga n-du n-ti fabili ti Natitamlana Naawuni.
Luɣulikam a ni be, ti suhiri naani ni che m-paŋ n-tiri a.
Naawuni che ka di nyɛla a vuhiya.
A ni daa sarigi n-tum taali kam a duniya ʒii puuni, Naawuni chɛli m-paŋ a.
A mabiligu zaa, n-ti pahi nir' kam ŋun daŋ a tooni, ni ban kana paagi a ni musulinsi, Naawuni zaŋmi ya m-mim O Rahama puuni.
Nolɔri goli ŋɔ dahalibarika, Naawuni timi ya Alizanda, ka gunya ka che Jahannama.
Kum ka liliga. Daŋ tooni maa zuɣu, ŋuni n di pun yɛn kpalim duniya?
Dinzuɣu ti doli na. Naawuni che ka ti ti yɛn pali, ka pali ni Musulinsi sochibga zuɣu.
Human rights

**Human rights** nyɛla biɛhigu daantalisi bee zalisi zaŋ ti yaɣishɛli ninsala biɛhigu puuni ka bɛ guri li saha kam municipal mini international law puuni. Bɛ tooi mili mi ka di nyɛ zaligu din ka yiɣisibu, zaligu din kpɛma, "ka ninsala diri di daanfaani domi o nyɛla ninsala" ka di mi zami ti ninsala kam, ka bi doli di lana yuma, zuliya, biɛhigu shee, balli, adiini, bee binshɛli kam din nyɛ daadam biɛhigu. Di tumdila tuma luɣili kam ni saha ka domi di nyɛla saha kam bini, ka bi lahi gaŋ so domi so bi diri di nyɔri nyaŋdi o kpee. Di nyɛla bɛ ni kpuɣi ni shɛli nyɛla ti dee sokam yɛlimuɣisira ka kpuɣili kamani ti dina la ni zalisi maa ka lahi zaŋ zaligu zali so zuɣu ni yi zani so mi zuɣu ka o ti o hachinima jilima, ka sokam mi ka di wuhi kadama bɛ di yihi so naɣila di ti doli la sochibiga din wuhi biɛhi' shɛli puuni.

**Human rights daantalisi dibaayopɔin.[https://primeproductionltd.com/]**

1. ***Sokam mali soli ni o be biɛhigu ni.***

Dimbɔŋɔ wuhiri mi ni so n-kani  ni o tooi ku a bee n- yihi a nyɛvuli. Di lahi wuhiri mi ni Gomnanti kpuɣi so' chibisi din yɛn gu ka taɣi a, dini n-nyɛ ni o zali zalisi din yɛn gu ka taɣi a nti pahi saha shɛŋa  di yi ti zaya ni o kpuɣi so'chibisi n-gu ka taɣi a di yi ti niŋ ka a nyɛvuli ŋmɛri salim.

*2. *'Sokam mali soli ni o nam zuliya bee m-mali daŋ.***

Sokam mali soli ni niŋ amiliya ka lahi mali daŋ.

3. ***Di tu ni sokam nyɛ yim zaŋ chaŋ law polo. Di bi tu ni bɛ piigi dɔɣu n-ti so ka zaŋ kaɣili n-ti so zaŋ chaŋ law polo.***

Ninsali Kam tu ni o baŋ ni daadam kam nyɛla yim zaŋ chaŋ law polo. Ninsali kam tu ni di [[Human Rights and Climate Change|human rights]] yaɣisim ka gaŋbu ka di ni.

4. ***Di tu ni sokam mali ashili.***

Ashili nyɛla so' shɛli ti ni kpuɣi ni ti gu ka taɣi ti maŋsi nti pahi ti ʒilɛli ni zaŋ jɛndi di ni bi tu ni ti zaŋdi  ya' shɛli n-niŋdi ti ni bɔri shɛm, dini n-nyɛ ka ti sɔɣi niriba ni ni tooi niŋ ti shɛli zaŋ chaŋ bɛ ni mi binshɛŋa zaŋ kpa ti polo, ka ti ni tooi gu ka taɣi ti maŋsi zaŋ chaŋ ninvuɣ'biɛri ban bɔri ni bɛ deei ti ni mali shɛli. 

5. ***Ni sokam ni tooi yɛli o tiɛha, o daadiini, o haŋkali ni nyɛ shɛli.***

Sokam malila soli zaŋ chaŋ o suhuyubu, tiɛha, haŋkali mini o daadiini polo; lala soli ŋɔ n-nyɛ, suhuyubu din ni tooi taɣi nira adiini bee o ni dihi tabili shɛli.

6. ***Ni sokam tum tuma.**'

7. Ni sokam bɔmi karim baŋsim.

## Yolisim

### Deemi yolosm mini di bayana

## Kundivihira
Idea development

**Idea development**  nyɛla so' shɛli din kpaŋsiri binshɛli dinpun be biɛhigu puuni ni di mali bin pala zaŋ chaŋ visual art puuniti ŋɛrila luɣ diba ayi din nyɛ Naawuni nama ni ninsalinima nama.  

## Kundivihira
Yɛltɔɣitaɣimalisi:Sutili

A pun tiɣisi a maŋa? Di niŋ zinchili, tahimi a maŋ' na.
Su'tili n-bɔŋɔ
Malfa ko'saligu n-bɔŋɔ
Piimi a ni bɔri shɛli ka zaŋ a binbɔra na. Saha na biɛni.
~~SU'TILI~~
A yɛn bola;
°°°Duuŋa Suhi
°°°Salinsaa bin'nyɔri
°°°Zoo ʒi'koliba
°°°Baɣa-baɣa ŋun chani o tooni
°°°Noo nyin'baɣiti ayi
°°°Kodu ti'zoo
°°°N-ti pahi manika zim biɛlima ayopoin.
Nyin' dee yi che ka binbɔra ŋɔ paai ma, yuŋ ŋɔ, bɛ kuli yɛn nyɛla a luɣilikam suhi dai-dai ka a pihiri bahira. 
Di salima nyɛla "Mani n kpa mini o paɣa bi' di mali ma...ŋme maŋ bi kumda".
Di bi to. Alaha biɛri!

~~MALFA KO'SALGU~~
Di binbɔra n-nyɛ;
°°°Kpar'dɔɣu lan'bia
°°°Gbuɣin'niɛŋ zinli 
°°°Nyab'niɛŋ nyindahi ayi
°°°Timbuŋ nyɛmari
°°°Yuun pihita waɣ'mahili
°°°Ni garin'niɛma ayopoin
N yi kpiɛhi binbɔra ŋɔ nuuni, malfa noli kam din tiri a, mɔɣili n-kuli yɛn chee di noli maani.
Di salima n-nyɛ " Nya kum ka da...ŋun kpa o yɛlli n-nyari o yɛlli.

A yi mali bɔhigu, nyin guhimi ka Mba Gunu pini ma naai. N je ni pliŋ ŋmaaima.

## Kundivihira
Anambra State

**Anambra State** nyɛla tiŋ ti tali din bei Nigeria.

 

## Taarihi

## Tarisi

## Salima

## Di Nanima

## Di Shikuru

## Kundivihira

## Kundivihira
School strike for climate

**School strike for climate** din yuli lahi booni Friday for Future, Youth for Climate, Climate Strike bee Youth Strike for Climate la nyɛla andunia tingbana zaa ni saɣi ti shɛli zaŋ ti Shikuru bihi ban che karim duri puuni ʒinibu ka yina pahi ni bɛ to ayirimo wuhi bɛ sujee  ka bo sɔŋsim siyaasa kpamba sani ni bɛ niŋ yɛltɔɣi shɛli zaŋ kpa din yɛn taɣi climate change  ni fossil fuel tuma duu ni bɛ lɛbigili ka di lee yaa din ni tooi lɛbigi. Lahibali din bi sɔɣi salo ni laɣingu din yoli luɣili kam pili la Swedish shikuru bihi ni daa gbaai ayirimo ka toli silimiin goli August 2018 yuuni Swedish Parliament (jintɔriduu) nyaaŋa, ka daa gbubi da' paɣila din zuɣu sabi ni "Skolstrejk för klimatet" "(Shikuru ayirimo zaŋ kpa climate polo)". Ka dunia zaa daa yina  ti to ayirimo silimiin goli March biɛɣu pia ni anu dabisili puuni yuuni ka salo ban daa yina daa yiɣisi miliyɔŋ, laɣinsi 2,200 ayirimo tɔbu  din daa niŋ dunia tiŋ' zuɣiri 125 puuni. May 24 dali, yuuni 2019, ka shɛli gba lahi niŋ ka dunia tinsi pam lahi yina ka salo lahi yina pam galisi pam gari ban daa pun yina maa. Niŋsim maa dabisili daa gbaami zali ni di niŋ dede ni dabisili shɛli European parliament ni daa yɛn niŋ bɛ piibu piibu 2019 yuuni.

## Kundivihira
Aduwa: Suhugu

Tiduuma Natitamlana zom muslim kpimbi zaa namboɣu, ka dolisi ti laamba banna beni nyav'waɣala ni alaafee, Naawuni timba ninkurlim yɛlbora, ka guba ni ninkurlim yɛlzora,Naawuni niŋmi alibarka niŋ ti ni dɔɣi shɛli ni, ka larigiti laɣ'pelga ni alaafee, Naawuni kum zabazaba biɛhagu ni, ka mali ti dunia ʒia n-ti ti. Naawuni tahami Ghana, North ni Dagbaŋ tooni, banka tuma Natitamlana yihimi alibarka tuma polo, tinim ban niŋdi bela bela Naawuni nab'gim li, tipaɣaba Naawuni larigimba, ka guti ni dimli balibu kam... Aameeen

### Kundivihira
Mohammed Muntari

**Mohammed Mutari** nyɛla bɔlli ŋmera so bi dɔɣi Ghana, Kumahi tiŋbani.
## O Biɛhagu Piligu

## O Bɔliŋmɛbɔ Piligu

## O Tinduya Bɔlliŋmɛbɔ Lahabaya

## O Kpaŋmaŋ Piina

## Kundivihira
Nyin paɣiri kpam

** Nyin paɣiri kpam ** nyɛla kpa gati shɛli din mali ni nyin paɣiri dɔɣu n paɣiri nyina n niŋdi li kasi ka tirili alaafee (Health).
## Di anfaani
## Kundivihira
Mohammed Salisu

**Mohammed Salisu Abdul Karim** nyɛla Ghana bɔliŋmɛra ŋun ŋmɛri nyaŋgi polo susuuni.

## O Biɛhagu Piligu

## O Bɔliŋmɛbu Piligu

## O Ghana Bɔliŋmɛbɔ Lahabali

## O tuŋduya Bɔliŋmɛbɔ Lahabaya

## O Kpaŋmaŋ Piina

## Kundivihira
Issahaku Yakubu

**Issahaku "Leftey" Yakubu** nyɛla Ghana bɔlŋmɛra.

## O Biɛhagu Piligu

## O Bɔliŋmɛbɔ Lahabali

## O Tunduya Bɔliŋmɛbɔ Lahabali

## O Kpaŋmaŋ Piina

## Kundivihira
Tecno Mobile

**Tecno Mobile** nyɛla ban maandi Chinese nuchei baŋsi ka bɛ yina  Shenzhen, China. Di daa nyɛla bɛ ni kpa shɛli yuuni 2006. Ka bɛ lahi yina Transsion Holdings. Tecno daabilim zaɣa zaa kuli bela African, Middle East, Southeast Asian, South Asian ni Latin American dahi.

## Di Taarihi
. Yuuni 2006, Tecno Mobile daa nyɛla bɛ ni kpa shɛli ka bɛ  bɔlli la Tecno Telecom Limited, to amaa di nyaaŋa ka bɛ daa taɣi di yuli la Transsion Holdings ka Tecno Mobile za mi ni di gba pahila kompani maa zuɣu. Yuuni 2007, Tecno daa kpala nuchei baŋ palli ka do yuli booni Itel ka bi daa kohi li Africa. Yuuni 2008 piligu, Tecno zaɣ'a daa bela Africa ka di daliri bi yi shɛli na pahila bi daa niŋ la daabelim vihigu ni maani. Zaŋ chaŋ yuuni 2010, bi daa pahila ban do buta zuɣu ban maandi nuchei baŋsi Africa
Yuuni 2016, Tecno daa kpela Middle East nuchei baŋsi daa la ni. Yuuni 2017, ka bi daa lan kpe Indian daa puuni ka daa niŋ bi nuchei baŋsi maa suuna ka boli 'Made for India' nuchei baŋsi parisi: 'i' series- i5, i5 Pro, i3, i3 Pro ni i7. Di kompani daa pilila  Rajasthan, Gujarat, ni Punjab, zaŋ chaŋ December 2017, ka bi daa wuligi gili tiŋ maa zaa.
Tecno Mobile nyɛla ban mali yaa pam zaŋ kpa nuchei baŋsi polo ka di nyɛla bi mali yaa pam Africa ni India ban mali salo pam. Amaa ka di daabilim dii ka yaa. Di daa kpela 
Bangladesh ni Nepal daa yuuni 2017 ka daa pili kɔhimma bɛla bɛla Pakistan. Di na morimi ni di chibi yi Pakistan daa. Ka lahi mori ni bi zaŋ li du pohim zuɣu.

## Neein'sheŋa bini maanda
Tecno Mobile nuchei baŋsi shɛŋa bini kohiri India nyɛla bini laɣim di di kpatuɣa bi kompani sheli din bɛ Noida (U.P)

## Kundivihira
Nyin paɣiri dɔɣu

**Nyin paɣiri dɔɣu** nyɛla noli ni sabita binshɛli din mali niŋdi nyina, nyinzuya, ni zinli kasi. 
## Di anfaani
## Kundivihira
Mohammed Abu

**Mohammed Abu** nyɛla Ghana bɔliŋmɛra. O yɛla bin dɔɣi so Ghana tiŋbani.

## O Biɛhagu Piligu

## O Bɔliŋmɛbɔ Lahabali

## O Tuŋduya Bɔlliŋmɛbɔ Lahabaya

## O Kpaŋmaŋ Piina

## Kundivihira
Abdul-Aziz Yakubu

**Abdul Aziz Yakubu** nyɛla bɔl'ŋmɛra ŋun yɛ Ghana na. Bi dɔɣila Abdul Aziz Tamale yuuni 1998 silimin gɔli November bɛɣu pia dali.

## O Biɛhagu Piligu

## O Bɔl'ŋmɛbɔ Piligu

## O Tunduya Bɔlli Lahabali

## O Kpaŋmaŋ Piina

## Kundivihira
Kuyili

Kuyili nyɛla tiŋa din bɛ Tatale-Sangule District din bɛ Gaana tuduu yaɣili polo.

## Taarihi

## Tarisi

## Salima

## Di Nanima

## Di Shikuru

## Kundivihira

## Tiŋa ŋɔ piligu

## Di Nanima

## Kundivihira
Kandin

**Kandin** nyɛla tiŋ' shɛli din be Tatale Sangule District , Northern Region, Ghana tiŋ gbaŋ ni.

## Taarihi

## Tarisi

## Salima

## Di Nanima

## Di Shikuru

## Kundivihira
Mohammed Zakyi

**Mohammed Zakyi** nyɛla Ghana bɔlli ŋmɛra. O yɛla bɛ ni dɔɣi so yuuni 1998 silimin goli April dabaa ayɔbu dali.

## O Biɛhagu Piligu

## O Bɔliŋmɛbɔ Piligu

## O Tunduya Bɔliŋmɛbɔ Lahabali

## Kundivihira
Right to Dream Academy

Right to Dream nyɛla shikuru din be Ghana ka  di niya nyɛla di wuhi bihi bɔli'ŋmɛbɔ ni karim baŋsim bɔbu.Amaa bɛ mali zaɣa pam zaŋ kpa bɔlli ŋɔ polo n gari shikuru baŋsim polo

## Di Tarihi

## Karimbihi Ban Naai Shikuru

## Bi Ni ŋmɛ Marchi Shɛŋa

## Baŋsim Yaɣa Shɛli Bi Ni Wuhira

## Karimbi'kura

• Godfred Saka

.Mohammed Abu

• David Accam

* Geoffrey Acheampong

• Bismark Adjei-Boateng

• Enoch Adu

• Prince Agyemang

• Thomas Agyepong

*   Ernest Agyiri

• Thomas Agyiri

• Clinton Antwi

  Frank Arhin

  Isaac Atanga

• Francis Atuahene

• Keanin Ayer

• Fifi Baiden

• Kelvin Boateng

• Ousseni Bouda

. Abu Danladi

• George Davies

• Mohammed Diomande

• Godsway Donyoh

• Kingsley Fobi

. Adama Fofana

• Tiemoko Fofana

• King Osei Gyan

• Enock Kwakwa

. Mohammed Kudus

• Evans Mensah

• Gideon Mensah

• Samuel Mensiro

• Divine Naah

• Emmanuel Ntim

• Razak Nuhu

• Rashid Nuhu

* Emmanuel Boateng

• Dominic Oduro

• Kelvin Ofori

• Edward Opoku

• Umar Farouk Osman

Daniel Owusu

• Ibrahim Sadiq

• Haruna Shaibu

• Kamal Sowah

• Kamaldeen Sulemana

. Collins Tanor

* Michael Tetteh

• Ema Twumasi

• Oscar Umar 

• Abdul Majeed Waris

• Maxwell Woledzi

• Joshua Yaro

• Yaw Yeboah

## Kundivihira
Litiricha Biɛlima

**Maŋmaŋa**
* Simile-Zaŋŋmahim
* Metaphor-Zaŋbuɣisi/Zaŋboli
* Personification-Zaŋzalizaani
* Hyperbole/Exaggeration-Yɛliʒeei/Niŋʒeei
* Paradox - Tiligiyɛli
* Alliteration-Kɔnsonan-ti yinsi kumsi
* Assonance-Vaawuli yinsi kumsi
* Repetition - Labiboli/Labiyɛli
* Irony-Asafihili 
* Rhyme- Lunzahim
* Euphemism-Yɛltɔɣa mahibu
* Idiom- Yɛltɔɣiniɣinli
* Proverb-ŋahili
* Imagery-Suhuni anfooni
* Poetry - Yɛltɔɣitaɣimalisi
* Drama-Kpɛrigu
* Prose/Novel-Salinwaɣinli
* Character-Ninvuɣ'so ŋun be kpɛrigu ni/ Salima ni
* Stanza-Satarili
* Suspense-Binsheŋa ŋan chɛ ka lahabali mali karimbu
* Plot- Lahabaya ni pe n-doli taba shem
* Setting- Kpɛrigu ni kperi luɣushɛli ni Saha shɛli di ni kperi 
* Comedy- Suhupiɛlli
* Tragedy- Suhugarigu 
* Riddle- Salinlɔha
* Puzzle-Yoodara Salima
* Opposite - Lɛbili
* Synonym-Libili
* Theme-Yɛltɔɣikpani
* Onamatopoea- Bachi kumsi gbunni
* Tone- Yee
* Phrase-Yɛltɔɣ'ŋmasɔɣu

## Kundivihira
Adolescence

**Adolescence** nyɛla saha din be ninsala bɛhigu puuni zaŋ chaŋ o bilimni hali ni o ninkurilim ni. Di nyɛla saha shɛli ninsala ni zoora o bilim ni hali ni o nikurilim ni.

## Kundivihira
Razak Nuhu

**Abdul Razak Nuhu** nyɛla bɔliŋmɛra ŋun yɛ Ghana na. Bi dɔɣi la Tamali din bɛ Ghana tuduu yaɣili polo la. Yuuni 1991 silimin gɔli May biɛɣu pia ni anahi dali.

## O Biɛhagu Piligu

## O Bɔlli ŋmɛbu Piligu

## O Tunduya Bɔli'ŋmɛbɔ

## O Kpaŋmaŋ Piina

## Kundihivira
Rashid Nuhu

**Rashid Nuhu** nyɛla Ghana bɔli'ŋmɛra. Bɛ dɔɣi la Aŋkara din bɛ Ghana tuŋzuɣu lani.

## O Biɛhagu Piligu

## O Bɔlli ŋmɛbu Piligu

## O Tunduya Bɔliŋmɛbɔ

## Kundivihira
Chastity

**Chastity** di nyɛla so sheli  ninsala ni doli ŋa zo ka che paɣ ni doo laɣmbo balikam.

## Kundivihira
Socialisation

**Socialisation** di nyɛla kpaŋmaŋ sheli ninkura ni zaɣ ni bi zaɣ bi bihigu sheli bin bɛ tiŋ ni n wuhi bisheb ban na zoorina ni bi sa ti nyɛ sohabɛɣu niriba.

## Kundivihira
Secondary socialisation

**Secondary socialisation** di nyɛla saɣsigu sheli niri ni dɛ o bohambo shee tiŋ puuni, ni o gamashee, poi ni o dɛ saɣsigu sheli o yiŋ.

## Kundivihira
Ren Bumei

**Ren Bumei** nyɛla Sasabira zaŋ n ti Democratic China mini China EForum pohim zuɣu lahabali wuligibu karichi biŋ.

## O Shikuru

## O Tuma

## Kundivihira
Sasabira

**Sasabira** nyɛla ninvuɣ’ so ŋun zaŋ bachinima n-sabi viɛligi balibu balibu ni haŋkali shɛli din tiriti wuhiri biɛhigu. Sasabiriba tooi sabiri wuhiri baŋsim salinwaɣila puuni, salinjihi puuni, kundinima puuni, yɛltɔɣitaɣimalisi puuni, kpɛrigu puuni, yila puuni, molo nima puuni ni sabbu balli kam din lahi pahi be biɛhigu puuni ka salo ni zaŋ bɛ zaɣa niŋ ŋa puuni.

## Kundivihira
Capital resources

**Capital resources** di nyɛla bin sheŋa di bɛ bɛhigu puuni ka pa naawuni bin namdili ka ti mali kuri ti pukaata nima.

## Kundivihira
Nuclear family

**Nuclear family** nyɛla daŋ bila di bɛ tiŋ ni ka di nyɛla laaba ko mbɛ daŋ maani di nyɛ ba ni ma ni bi bihi.

## Kundivihira
Seidu Al-hassan

**Seidu Al-hassan** (bɛ mi o pam la Prof. Seidu Al-hassan) nyɛla karimba kpɛma m-be University for Development Studies (UDS) din be Ghana Tudu Yaɣili la.

**Professor Seidu Alhassan** nyɛla Vice- Chancellor ŋʋn pahiri anu (5) n-ti University for Development Studies din be Tudu yaɣili. O nyɛla Jisonayili tiŋ bia din bɛ Tamale la. O mali la  pukparilim professor tali. O daa lahi nyɛla Pro-Vice-Chancellor n-ti kariŋ zoŋ karili ŋɔ zaŋ gbaai yuuni 2015 ti kpa yuuni 2019.

## Piligu

## Shikuru Baŋsim Bɔbu
Professir Seidu Alhassan ni daa naai o secondary shikuru, o daa chaŋ University of Cape Coast n-ti deei shikuru baŋsim wuhibu shahara gbaŋ din nyɛ Diploma in Education yuuni 1993. Lala yuuni maa ni, ka o lahi deei shahara gbaŋ din nye B. A Economics. Yuuni 1996 ka deei shahara gbaŋ din nyɛ M. Phil Economics, University of Ghana. Professor Seidu Alhassan daa lahi nyɛla ŋun bɔhim baŋsim lala University of Ghana ŋɔ n-dee shahara gbaŋ din nyɛ PhD Degree in Agriculture Economics yuuni 2004.

## Tuma

### Pro-Vice-Chancellor tali

### Vice-Chancellor tali

### Kootu chandi

## Vihiguvihigu

## O daŋ

## Kundivihira
Read To Change Initiative Ghana

**Read To Change Initiative Ghana** nyɛla ʒingama laɣingu din be Ghana, Northern Region tingbani ni. Di biɛla Kumbungu District yaɣili.
## Di piligu
## Di Anfaani
## Kundivihira
Martina Appiah-Nyantakyi

**Martina Appiah-Nyantakyi** nyɛla Kombon paɣa so ŋun be siyaasa ni.O nyɛla gɔmnanti fukumsi kpambala zaŋ ti Ahafo Ano North yaɣili.
## '''Piligu'''
## '''Bangsim Bobu'''
## '''Tuma'''
## '''Kundivihira'''
Mary Okone

**Mary Okone** nyɛla  paɣa so ŋun be siyaasa ni. Ŋuna n-na nyɛ gɔmnanti fukumsi kpambala zaŋ ti Banda yaɣili.

## Piligu

## Bangsim Bobu

## Tuma

## Kundivihira
Helena Appiah

**Helena Appiah** nyɛla kaboŋ paɣa so ŋun be siyaasa ni. ŋun n-na nyɛ gɔmnanti fukumsi kpambala zaŋ ti Wasa Amenfi west Yaɣili

## Piligu

## Baŋsim bobu

## Tuma

## Kundivihira
Hamzah Adam

Dr.Hamzah Adam nyɛla jintora zaŋ ti Kumbunŋ piibupiibu yaɣili din beTudu na yaɣili Ghana tinŋgbani ni.

## Piligu

## Baŋsim bobu

## Tuma

## Kundivihira
Justina Marigold Assan

Justina Marigold Assan nyɛla Nzima paɣa so ŋun bɛ siyaasani. O nyɛla fukumsi kpambala zaŋ ti Agona west yaɣili Ghana DCE nima ni

## Piligu

## Baŋsimbobu

## Tuma

## Kundivihira
Catherine reckling

Catherine Reckling nyɛla kambɔŋ paɣa so ŋun be siyaasa ni.ŋun nyɛ gomnanti kpambala nti sakyere south yaɣili

## '''Piligu'''

## '''Baŋsim bɔbu'''

## '''Tuma'''

## '''Kunduvihira'''
Margaret Darko

Margaret Darko nyɛla jintɔri ŋun be Ghana siyasa  tali puuni zaŋti wabigu party (NPP) ka lahi nyɛ jintɔri kpɛma bɛ ni tooi booni shɛli (municipal chief executive) n zaŋti Suhum yaɣili

## Piligu

## Karim bobu

## Tuma

## Kundivihira
Comfort Asante

comfort Asante nyɛla kanbonpaɣa so ŋʋn  nyɛ DC n ƶaŋ ti new Juaben yaɣali. 

## '''Piligu'''

## '''Bɔhimbu'''

## '''Tuma'''

## '''Kʋndivihira'''
Victoria Ayamba

Vitoria nyɛla Kusa  paɣa so ŋun bɛ siyaasa ni.ŋun n nyɛ gomnanti fukumsi kpambala zaŋti bawku wuntaŋ puhili yaɣili.

## '''Piligu'''

## '''Bangsim bobu'''

## '''Tuma'''

## '''Kundivihira'''
Sarah Dugbakyie Pobee

**Sarah Dugbakie Pobee nyela kambong**  paɣa so ŋun be siyaasa ni. Ŋuna n-na nyɛ gɔmnanti fukumsi kpambala zaŋ ti Ada East  Yaɣili, Ghana. 

## Din  be di puun

### Piligu

#### '''Bangsim bobu'''

##### '''Tuma'''

#### '''Kundivihira'''
Katherine Lankono

Katherine Lankono nyɛla paɣa so ŋun be siyaasa ni.ŋuni n nyɛ gomnanti fukuumsi kpambala zaŋ ti nadowli yaɣili.

## '''Piligu'''

## '''Bangsim bobu'''

## '''Tuma'''

## '''Kundivihira'''
Agnes Anamoo

**Agnes Anamoo Nabdam** o nyɛla ninvuɣu so ŋun nyɛ gomnanti kpambala so ŋun be Volta Region yaɣili.

## Tarihi

## Kundivihira

## Baŋsim bobu
## Kundivihira
Evelyn Ama Kum Richardson

**Evelyn Ama Kum Richardson** nyɛla paɣa so ŋun be siyaasa ni. Ŋuna n nyɛ girangomda yaɣili fukuumsi kpambala zaŋ ti Sunyani din be Brong Ahafo Region din be Ghana tingbani ni.

## Piligu

## Bangsim bobu

## Tuma

## Kundivihira
Florence Governor

**Florence Governor** nyɛla ŋun be siyaasa ni. Ŋuna n-na nyɛ gɔmnanti fukumsi kpambala zaŋ ti Ayensuano yaɣili Ghana.

## Piligu

## Baŋsim bobu

## Tuma

## Kundivihira
Samuel Nartey George

**Samuel Nartey George** (bɛ dɔɣi o la Anashaara goli 22 January yuuni 1985) ka o nyɛ Ghana siyaasa nira. O zooi la tiŋa yuli booni Ahwiam, Old Ningo.  O nyɛla National Democratic Congress nira. Anashaara goli  November yuuni 2015, O daa di piibu nasara E. T. Mensah ŋun daa nyɛ jintɔra zuɣu ni o zani n-ti paati maa yuuni 2016 piibu piibu ni zaŋ ti Ningo-Prampram Constituensi. Saha ŋɔ o be la "Seventh Parliament of the Fourth Republic of Ghana" ka zaani n-tiri Ningo-Prampram constituensi.

## O piligu mini shikuru baŋsim
Bɛ dɔɣi la Sam Nartey George Anashaara goli 22 January yuuni 1985 tiŋa din yuli booni Somanya ka be Eastern Region, Ghana. O deei la BSc. in Agricultural Engineering (Soil & Water Engineering) shɛhira gbɔŋ KNUST mini L.L.B shɛhira gbɔŋ University of London. O daa nyɛla Executive Masters (Dissertation) (Conflict, Peace, and Security) n-ti "Kofi Anann International Peacekeeping and Training Center" (KAIPTC). Anashaara goli December yuuni 2022, O daa naai ya ka deei "MSc in International Strategy and Diplomacy" shɛhira gbɔŋ London School of Economics and Political Science.

## Tuma
Sam Nartey George daa nyɛla dareta n-ti  "Head of Civil Service" wɔfisi bini din gbaai yuuni 2010 zaŋ chaŋ yuuni 2014 ka lahi nyɛ "communications specialist" n be tiŋgbani zuɣulana wɔfisi bini din gbaai yuuni 2014 zaŋ chaŋ yuuni 2016.

## Siyaasa

### Piibupiibu
Sam George daa di nasara Anashaara goli 21 November yuuni 2015 ka che jintɔra ŋun daa be nam ni, Ningo-Prampram Hon. Enoch Teye Mensah (ŋun daa nyɛ jintɔra tum 1996-2015), NDC "primaries" piibu piibu ni yuuni. O daa di mi ni vooti kalinli tuhi pihinahi, ni kɔbisiwɔi ni pia (4,910 votes) ka di zani n-ti vaabu 53.4% vooti kalinli din daa niŋ puuni, ka E. T. Mensah mi nya vooti kalinli tusaayi, ni kɔbisinii ni pihita ni yini (2,831) ka di zani n-ti vaabu 38.5%.

Yuuni 2020 piibupiibu ni, George daa di nasara Ningo-Prampram Constituensi jintɔri tali piibu piibu ni, ni vooti kalinli tuhi pishi ni ata, ni kɔbisinii ni pihiyɔbu (23, 860 votes) ka di zani n-ti vaabu 63%, ka ŋun daa pahi o zuɣu, Mr. Sylvester Tetteh ŋun daa zani n-ti NPP, nya vooti kalinli tuhi pinaata, ni kɔbisinu ni pihinii ni anii (13, 588 votes).

Sam George daa lahi labi n-di nasara Anashaara goli 13 May yuuni 2023 n-ti National Democratic Congress jintɔri tali Ningo-Prampram Constituensi, o daa nyɛla nasara ka che Michael Kwettey Nettey  NDC yuuni 2023 "primaries" piibu piibu ni, ni o zani n-ti 2024 jintɔri tali piibu piibu. O daa di mi ni vooti kalinli tuhili, ni pihita ni ayɔbu (1,036 votes).

### Parliamentary committees
Sam George nyɛla ŋun be "Public Accounts Committee" mini "Communications Committee" ni saha ŋɔ ni.

### Ideology
Sam George malila "anti-LGBTI" tɛha ka buɣisi "homosexuality" ni "perversion". Yuuni 2021, o mini o taba daa yina ti yɛli ni di tu ni zaligu bɛni diri paɣa ban bɔri bɛ paɣa taba bee dobba ban bɔri bɛ dob'taba (LGBTI) ni ban tabiri sɔŋdi li. .

## Maŋmaŋa biɛhigu
Sam George nyɛla Dolodolo nira.

## Kundivihira
Millicent Kabuki Carboo

**Millicent Kabuki Carboo** nyɛla kabo paɣa so ŋun be siyaasa ni. Ŋuna n-na nyɛ gɔmnanti fukumsi kpambala zaŋti Biakoye yaɣili.

## Piligu
Millicent Kabuki Carboo nyɛla ŋun bɔri lɛbigimsim yɛlitɔɣa pam ka lahi yu bihi ni paɣaba toon' tibo pam

## Baŋsim bobu
O pilla shikuru din Yuli booni, ELTA International School,din be Ankara( Accra) la,yʋʋni 1970 – 1980.
O daa lan tuɣi o shikurʋ Accra Girls’ Secondary School yʋʋni 1980-1984.

## Tuma
O daa pilila siyaasa tali  tuma, ŋuni n daa nyɛ paɣaba laɣimbu tʋondana n zaŋ ti wabgu party yaɣili, ti ni mi shɛli 'NPP' la.
Ti ni ʒe saha shɛli ŋɔ,ŋuna n-na nyɛ gɔmnanti fukumsi kpambala zaŋti Biakoye yaɣili.

## Kundivihira
Helena Appiah Wasa Amenfi West

**Helena Appiah Wasa Amenfi West** o nyɛla ni nʋŋ so nʋŋ government kpaŋ lala yaɣli ma din  bɛ Ghana yashɛli polo bin boni Wasa Amenfi West din Amenfi  municipal puuni

## Tarahi

## Kundivihira

## Baŋsim bobʋ
Nintɔri

**Nintɔri** nyɛla kosaliga din be daadam nolini.

## Nintɔri danfaani
Nintɔri tooi sɔŋdi ti ka ti vandi bindira viɛnyɛla.

## Kundivihira
Martha kwayie manu

#### '''Martha kwayie Manu''' nyɛla [[Dagbaŋ|kambong]] paɣa so ŋun be siyaasa ni. Ŋuna n-na nyɛ gɔmnanti fukumsi kpambala zaŋ ti [[Saɣinarigu|Juaboso]]<nowiki/>yagli,Ghana.
Din be di puuni
## Piligu
## Baŋsim bɔbu
## Tuma
## Kundivihira
Ella Boateng

Ella Boateng nyela kanbon paga so ŋun be siyaasa ni. Ŋuna n-na nyɛ gɔmnanti fukumsi kpambala zaŋ ti south dayi Yaɣili.

## Piligu
## Kundivihira
Nadi Sanda Imoro Daffiama Bussie Issa

**Nadi Sanda Imoro Daffiama Bussie Issa** o nyɛla ni nʋŋ so nʋŋ bɛ baŋsalila tin ŋʋn in din yʋɣli boni Ghana yaɣli din yuɣli upper wast yali ka nalahi nyɛ ni vʋŋ so nʋŋ zain government zani lala yaɣli ma.

## Tarahi

## Kundivihira

## Baŋsim bobʋ
Charity Foriwaa Dwommoh

**Creating Charity Foriwaa Dwommoh** nyɛla gomnanti fukumsi kpambala n zaŋ ti Tain yaɣili Brong-Ahafo Region, Ghana tingbanni.
## Piligu
## Taarihi
## Karim baŋsim bɔbu
## Tuma
## Kundivihira
Gominanti

**Gominanti** nyɛla niriba pam yi ti laɣim su tiŋ' shɛli bee tiŋ'zuɣu. Ti yi yɛn yɛli di yaɣa ni nyɛ shɛŋa, gominanti wula nyɛla Tiŋzuɣu kpamba yaɣili, Palimenti jintɔriba yaɣili ni Alikaale nima yaɣili.

## Kundivihira
Christine Bonbbanye Amadu

**Christine Bonbbanye-Amadu** nyɛla gomnanti fukumsi kpambala n zaŋti Jirapa yaɣili, Upper West Region din be Ghana tingbani ni.
## Taarihi
## Baŋsim bobu
## Tuma
## Kundivihira