Wahu

**Wahu** nyɛla binkɔbiri ni yino. Wahu nyɛla binkɔb' so din zooi ka niribi mali be yiŋsi puuni, ka lahi nye ŋun mali noombil' gaŋa. Wahu nyɛla binkɔb' so ŋun pili yuun' kurumbuna ha, yuma din kuli ni paai millioŋ pihinahi ni anu zaŋ chaŋ pihinu ni anu. Zaɣ'yini boonila wahu, ka dibaayi be pam booni yuri. 

## O Kilakila Yuya

### Nyɛvuli waɣilim mini nyɛvuli biɛhisi
Wahu nyɛbu waɣilim doli la o ni nyɛ shɛm ni luɣishɛli o be, ʒiɛmana ŋɔ wahu nyɛvuli waɣilim nyɛla yuun’ pishi ni anu zaŋ chaŋ yuun’ pihita 25 to 30&nbsp;years. Binkoriba ban yuuri paari yuun’ pihi nahi bee n-yaɣi bi yaɣi lala. Binkob' so ŋun yuui gari sokam ka di do taarihi ni n-nye  "Old Billy", sɛnchiri pishi yin'ka wahu ŋun daa niŋ yuun’ pihiayobu ni ayi. Saha ŋɔ, Sugar Puff, ŋun nye binkob’ so ŋun yuui gari sokam ka o yuli be  *[[Guinness World Records]]'’ ni, daa kpi la yuuni 2007 ka mali yuun’ pihinu ni ayobu  (56).

Hali wahu doɣim dabisili yi bi mi viɛnyɛla, kompatiisa zuɣu, silimin goli January kam ni bɛ pahiri la yuuni o yuma zuɣu Northern Hemisphere and each August&nbsp;1 in the Southern Hemisphere. Di ni bi niŋdi shɛli n-nye babu kompatiisa ni, luɣishɛli din zaya ni di wahu ŋun ni tooi ba yuma kuli doli bɛ ni daa dɔɣi dahin shɛli.

Bachi shɛŋa ŋan do gbunni nyɛla din mali buɣisi wahu kam yuma ni nye shɛm:
; Foal
: Wahu ŋun na bi paai yuuni. Wa' lɛɣu ŋun na mɔɣiri nyɛla bɛ ni tooi booni so “ŋun mɔɣira”, ka ŋun bi mi mɔɣiri mi nye “ŋun bi mɔɣira”. Yu' bihi shɛba bɛ ni tooi dɔɣiri yiŋa nyɛla bɛ ni ni tooi che ka bɛ bi lahi mɔɣiri bihili chira anu zaŋ chaŋ ayopɔin, amaa bɛ ni tooi lahi niŋ ba lala bɛ chira anahi ni ka di kaba barina shɛli.
; Yearling
:  Wahu ŋun nye yuun’ yini zaŋ chaŋ yuma ayi.
; Colt
: Wahu ŋun nye yuma anahi ka nye doo. Chiriŋ zaŋ yi bachi ŋɔ bolibu ni n-nye a boli yu’ bil’ kam "colt", ka di nyɛla di zami ti yu’ bihi ban nye doba.
; Filly
: Wahu ŋun nye yuma anahi ka nye paɣa.
; Mare
: Wahu ŋun nye yuma anahi zaŋ chana.
; Stallion
: Wa' so ŋun nye yuma anahi zaŋ chana ka bi guni ka nye doo. Bachi ŋɔ “wahu" nyɛla saha shɛŋa bɛ ni tooi kuli mali booni wahu ŋun nye yuma zaŋ chana ka bi guni.
; Gelding
:  Wahu ŋun guni (di bi doli o yuma).

Di yi kana yuri babu kompatiisa ni, lala buɣisibu nim ŋɔ nyɛla din wali: Nahingbaŋ, British Isles ni, “Thoroughbred” yuri babu yaɣili nyɛla ban buɣisi “colts” mini “fillies” ni yuri ban yuma bi paai yuma anu. Amaa, Australian Thoroughbred yuri babu yaɣili nyɛla ban buɣisi  “colts” mini “fillies” yuri ban yuma bi paai yuma anahi.

====Buntaansi====
Buntaaŋa, di yi kana binniɛma vihigu polo nyɛla ban mini yuri nye yim. Bɛ ni tooi mali shɛli waligiri wahu mini pony nyɛla waɣilim, din bahi bahindi di yi ti kana babu kompatiisa ni. Amaa, ka waɣilim ŋɔ ko n-kuli n-nyɛli; waligimsim din ni tooi lahi be yuri mini ponies sunsuuni n-nye kob'tuɣa balibu, nti pahi bɛ biɛhigu mini bɛ nahingbana.

Wahu bee bariba waɣilim ni tu ni di nye shɛm n-nye nuu ŋmɛbu saŋli1 4.2. Binkobigu ŋun waɣilim paai saŋli14.2 bee n-gari n-nye wahu ka ŋun waɣilim mi bi paai saŋli 14.2 nye bariba, amaa zaɣisibu nim beni ti lala zaa ŋɔ. Di yi kana Australia, bariba n-nye ban waɣilim bi paai saŋli 14.1 Di yi kana kompatiisa ni Western Division din be [[United States Equestrian Federation]], tarigi n-nye saŋli14.1. [[International Federation for Equestria], anduniya diɛma ni yiɣijam yaɣila din zanti yuri babu kompatiisa, nyɛla ban zahimbu doli “metric” ka bɛ buɣisi ni pony nyɛla wahu ŋun waɣilim bi paai 148cm di yi niŋ ka o bi piri namda muna, din gari 14.2, ni , di niŋ o piri namda muna.

Ka waɣilim ko n-nye so’ doligu din mali waligiri yuri ka chari buntaansi. Ban sabiri binkobiri bira zaŋ ti yuri din namdi yuri ban waɣilim bi paai ni ban waɣilim gari saŋli 14.2 nyɛla ban gbubi ni binkobigu kam ŋun nye lala birili ŋɔ nyɛla wahu, di bi doli o waɣilim. Yaha, pony ŋɔ bali shɛŋa mini yuri ni tooi mali nahingbaŋ yinsi, ka bɛ zaŋ yino kam ni tooi zooi yaɣi saŋli 14.2, amaa ka na kuli nye ponies.

Buntaansi tooi nyɛla ban kobiri, zuya, ningbuna timsa. Bɛ lahi mali gbaya din bi waɣa, pu’ yɛlima, kob’ timsa, nyingɔ’ ŋmahi din timsa, ni zuɣu jihi mini gbɛ’ yɛlima. Bɛ ni tooi mali suhu maha gari yuri ka ni tooi  lahi mali hankali pam din tooi bee bi zaŋ be viɛnyɛla ni bɛ guliba. Zaɣi jia tali ko din pala din waligiri li. Nahingbaŋ,  Shetland buntaaŋa ŋun waɣilim paai saʋli 10|lk, nyɛla buntaaŋa.Yaha, bira ka mani  Falabella mini  miniature yuri, ban ku tooi waɣi yaɣi , nyɛla ban sabira bɛ bira ŋɔ ni gbubi ni shɛba nyɛla yu’ bihi amaa ka buntaaŋa.

===Kob' tuɣa===
Yuri nyɛla ban mali kob'tuɣa pihiyobu ni ayi. Wahu kob'tuɣa daa nyɛla din piɛ yuuni 2007. Di paai kob'tuɣa biliyɔŋ diba ayi ni chɛnji (2.7), din gari baa koba, amaa ka pɔri ni daadam koba. Di maapu beni ti vihi niŋdiba.

===Yɔɣu yuri ban tiligi na beni saha ŋɔ===

Wahu ŋun nye yɔɣuni wa’ maŋli nyɛla bali shɛlu ŋun ka yannima ban na min pun be yiŋa. Dinzuɣu, yɔɣuni yuri zuŋɔ nyɛla [[feral horse]]s, binkob’ shɛba ban zon barigi bee ban kpariba daa niŋ zinchili ka bɛ zon barigi ni yaansi ban yina lala binkobiri maa ni. Yuri balibu buyi, tarpan mini Przewalski's yuri ko n-ye binkob’ shɛba ban daa tiligi ka yuya be taarihi ni, ka ŋun doli nyaanŋa ko nye din kpalim saha ŋɔ.

Lala [[Przewalski's horse]] (*Equus ferus przewalskii*), ka bɛ zaŋ Russia vihi vuhira [[Nikolai Przhevalsky]] yuli ti o, nyɛla Asia binkobiga. Ŋuni n-lahi nye Mongolian yɔɣu wahu; Mongolia niriba ban mili la *taki*, ka Kyrgyz niriba mi booni li *kirtag*. Di bali shɛŋa nyɛla lahabali ni daa wuhi ni di naaya yuma 1969 mini 1992 sunsuuni, ka bɛ birili biɛla daa diligi binkobiri biɛhigu shee anduniya. Yuuni 1992, kpaŋmaŋa daa lahi niŋya zaŋ binkobiri ŋɔ gubu polo. Zuŋɔ, bɛ birili biɛla nyɛla din be Mongolia. Binkob' bali shɛba nyɛli bɛ ni kuli gu shɛba niŋ binkobiri biɛhigu shee anduniya zaa.

Be zaa zaŋ chaŋ yɔɣu yu' maŋa daa din mali bɔhisi di ni daa niŋ ka yuri ban daa njŋ yuun’ tusaa nu (5,000),  [[Botai culture]] din be  Central Asia daa nyɛla ban biɛhigu chaŋ ti ŋmani  Przewalski's yuri n-gari *E. f. caballus*. Vihigu daa nyɛla din wuhi noli ni saha ŋɔ Przewalski's yuri nyɛla ban ni tooi yina feral yuri yaansi ni, Botai. Amaa, noli na ku lahi beni wuhiri ni Botai yuri mini saha ŋɔ Przewalski's yuri nyɛla ban zaa yina konkoba kurumbuni sa Przewalski's yuri ni.

Tarpan bee Europe yɔɣu wahu (*Equus ferus ferus'') daa nyɛla bɛ ni nya so Europe mini Asia luɣishɛŋa. Di daa diligiya kurimbuni sa, amaa ka daa naai yuuni 1909, di ni daa niŋ ka bɛ kpalinkpaa daa kpi Russia binkobiri biɛhigu shee. Di saha, bɛ birili ŋɔ daa nyɛla din zombarigi maa. Moli daa moya ni di labi nam tarpan, ka di ti nam yuri ban mali bɛ nahingbana kpee, amaa dizaa yoli bɛ bi bahi pa yɔɣu yu’ maŋa.

Saha saha, yuri ban waligi be yaɣa yaɣa nyɛla bɛ ni wuhiri ni be nyɛla yɔɣu yuri zuliya, amaa di yɛlimaŋli wuhiya ni bɛ nyɛla feral bee yiŋ’ dini. Nahingbaŋ, Riwoche wahu ŋun nye Tibet nyɛla di ni wuhi ni dinai m-bala, amaa zahimbu daa bi wuhi koba waligimsim ni yiŋ yuri. Yaha, Portugal Sorraia daa nyɛla din wuhi ni o kuli nyɛla Tarpan yaaŋa, ka di tamla o nahingbana zuɣu, amaa koba vihigu wuhiya Sorraia nyɛla ŋun tabi yu’ shɛba dabam, ka kpaŋ nahingbana pa di ni ni tooi zaŋ shɛli zahim bɛ ŋmanibu.

### Niŋgbauŋ kom mini dalima

Yuri nyɛla bam mali niŋgbuŋ ko’ bɔbigu ni dalima pam, ka bachi kahindili m-buɣisiri li. Ti tooi zooya, ka wahu niŋgbuŋ kom ka be mali waligiri o, pɔi ni o birili bee paɣa n-nye o bee doo. Yuri ban mali niŋgbuŋ ko’ yinsi waligimsim ni tooi nye daliŋ piɛla, ka ŋɔ ni binshɛŋa dabam, nyɛla siɣili din yina niŋgbuŋ kom ni.

Kob' tuɣa shɛŋa din namdi wahu niŋgbuŋ kom mini dalima nyɛla din yi polo. Zahimbu din na kuli yoli niŋ zaŋ chaŋ koba polo ni tooi nye binyɛra pia ni ata din mali nuu tumbu niŋgbuŋ kom zuɣu, ka vihi na bi zani ka kuli na wuhiri kob’ tuɣi pala din tabi nahingbaŋ shɛŋa. Din tahiri chestnut mini black niŋgbuna kom nyɛla kob' tuɣi shɛli Melanocortin 1 receptor ni mali yiko shɛli zuɣu, di lahi mi shɛli "extension gene" bee "red factor". Di fobu biɛhigu nyɛla “zaɣi ʒee" (chestnut) ka di taɣi dee biɛhigu mi nye zaɣi sabinli. Kob’ tuɣi shɛŋa gba lahi pahiya tooi mahiri niŋgbuŋ shɛŋa din kom di yɛn nye zaɣi sabinli ka di lee zaɣi ʒiɛ-tankpaɣu, daliŋ yaɣa ka mani wa' chichariga bee jaŋgbuni niŋgbuŋ kom, kob’ tuɣi wiligira ka mani palomino bee dun, ni kob’ piɛla, ni n-ti kuli shɛli kam din niŋ kamaata zaŋ chaŋ niŋgbuŋ ko’ shɛŋa din be yuri ni.

Yuri ban mali niŋgbuŋ ko’ piɛla tooi nyɛla bɛ ni tooi kabiri shɛba sabbu; wahu ŋun niŋgbuŋ kom ŋmani zaɣi piɛli tooi nyɛla zaɣi saringa bee zaɣi kurili (kob’ piɛla). Yuri ban gurigimsim kob’ piɛla nyɛla ban sabigi bɛ dɔɣim saha, ka pili neebu bɛ yi zoora, amaa ka kob’ sabila na kuli be bɛ niŋgbuna puuni ka zaɣi pɛila ŋɔ pa di zuɣu, (gbai yihi niŋgbuna din nye pinki m-be daliŋ piɛla gbunni). Yu' shɛba bɛ ni kuli booni zaɣi piɛla bee m-mi zaɣi piɛla nyɛla bɛ ni kuli dɔɣiri shɛba ka bɛ pun mali kob’ piɛla ni niŋgbuŋ pinki, din dii bi yoli. Kob’ tuɣi konkoba mini din bi ŋmani taba ni tooi laɣim nam kob’ piɛla yuri niŋgbuna ni, nti pahi kob’ shɛŋa dabam din nye zaɣi piɛla ni din nye zabisi. Amaa, ti ka yuri ban nye zabisi, ka bɛ buɣisibu nye yuri ban laɣim mali niŋgbuŋ pinki mini ninbihi ʒiɛhi zaa.

### Dɔɣim mini zoobu

Wahu puli nyɛla din niŋdi ka mani biɛɣu kobisita ni pihinahi (340), ka ni tooi lahi niŋ biɛɣu kobisita ni pishi hali pisopɔin (320–370), ka tooi zooi ka di dɔɣiri la bia kaŋa; jahi din bi zooi. Yuri nyɛla binkob’ shɛba ban bihi gbaŋdi pɔi ka naai yiri na, ka di zuɣi che ka bi yi dɔɣi yu’ bila ka o ni tooi zani karicha hali ka ni tooi guui. Yu' bihi nyɛla bɛ ni tooi dɔɣiri shɛba siɣili piligu. Wahu baɣili nyɛla din piini biɛɣu pishi yin'ka hali pishi ayi, ka beni siɣili piligu hali ni di bahigu bahigu. Yu’ nyɛma pam nyɛla ban bi kpuɣiri puli wuuni. Yu' bihi nyɛla bɛ ni waligiri ka chari bɛ manima bɛ chiri anahi zaŋ chaŋ chiri ayobu saha.

Yuri, di bahi bahindi yu’ bihi dobba ban nye yuma anahi nahi, nyɛla saha shɛŋa ban ni tooi nam zuliya ka mani chira anii saha, amaa yiŋ’ yuri ban nyɛla bɛ ni tooi che ka shɛba dɔɣiri yuma ata saha, ka mani yu’ nyɛma. Yuri ban paai yuma anahi nyɛla bɛ ni zaya ni bɛ biya, amaa bɛ koba na kuli nyɛla din be zoobu hali ni bɛ yuma ayobu ni; bibu gba doli la wahu ŋɔ zaa, birili, paɣa bee doo, ni gbubbu viɛnyɛla. Yu' kara nyɛla ban mali kob’ kara; dinzuɣu, ka koba ŋɔ ko n-yuuri jila nambu, amaa kob’ ŋmani gba nyɛla din yɛlima, ka di che ka di yuuri kobili nambu. Lala ŋmana ŋɔ nyɛla din taɣira koba yaɣi shɛŋa, ka di mali bukaata pam kobili zoobu ni.

Bɛ tooi yuri ban nye yuma zaŋ chaŋ yuma anahi niŋdi ka wuhiri ba babu, ka ŋɔ doli la o bibu, birili, ni tuma din ʒi o zuɣu. Amaa Thoroughbred yu' bara, nyɛla bɛ ni tooi yuuni shɛba zuɣu bɛ yuma ayi saha tiŋgbani shɛŋa ni, yuri nyɛla bɛ ni kuli dɔɣiri shɛba diɛma ni yiɣijam zuɣu ka bɛ bi mali beni niŋdi naɣila bɛ ti nye yuma ata bee anahi, dama bɛ koba mini niŋgbuna pala din nye viɛnyɛla. Di yi kana babu kompatiisa ni, yuri nyɛla ban na bi zaɣi babu, naɣila bɛ ti paai chir’ muna ayob (yuma anu) .

### Kob' tuɣa baŋsim
#### Kob’ tuɣa

Wahu kob’ tuɣa paai kobili kobishii ni anu. Waligimsim din be wahu koba ni mini daadam dini nyɛla kob’ tuɣi shɛli din bɔɣisa piŋ mini nyingɔli kalinsi—wahu nu'chɛhi nyɛla din tabi nyaan kob’ daa ŋɔ ni yaa kpɛŋ din nye jila,, ni jila din tabiliri koba din zaŋ chaŋ di gbaai biya tabili nyoɣu maŋmaŋa. Wahu gbaya anahi ŋɔ mini hooves gba lahi nyɛla din yi di ko. Bɛ gbaya ni koba nyɛla din piɛ n-doya di ko ka che daadam dini. Nahingbaŋ, wahu luɣishɛli di ni mi ni wahu duni nyɛla kob’ yusa ni be shɛli ka ni nyɛla daadam ŋun nu’ cheeni koba ni nye shɛli m-bala. Yaha, wahu dun'kpila nyɛla din mali kob’ shɛŋa din be daadam napɔŋ kpuɣiligu ni mini napɔŋ kpaa ni. Wahu nyaanŋa gbaya ŋɔ koba nyɛla din mini daadam nuu bee napɔŋ koba nye yim, ka takarifeeni (din gabi shɛli booni "napɔŋ kpuɣiligu") n-lee nye dun’ kpuɣɣiligu din be bein koba ni (din mini  daadam beeni bee nu'chɛhil koba nye yim) ni nu'chee, be luɣishɛli a ni yɛn nya daadam "knuckles". Wahu nyɛla ŋun ka koba o napɔŋ kpuɣiligu gbunni, niŋgbuna ko, kobiri, kobili, jili miya, kob'sala, jili salugu, ni jila din nye wahu takari fɛba

#### Takari fɛba

Naba ni napɔŋ bihi bukaata paaya ka be ŋmaali jia ni, “napɔŋ yi kani, wahu gba kani”. Wahu takari feeni piini mi ni nu'chɛhi, din mini daadam nubihi nyoya bee napɔŋ bili nyoli nye yim, ka kob’ sala ni shɛŋa gili li. Takari feeni kapŋ mini yiligu nyɛla din bi kpɛm pam, di mini daadam mini nyinyari nye yim. Di nyaaŋa nyɛla, wahu ŋun timsim paai , ni tooi chaŋ koba ni yim ka mani din yɛn nye shɛm daadam ni. N-yɛn tooi gu takari fɛba ŋɔ, yu’ shɛba nyɛla bɛ ni maani yuri namdima pirita bɛ naba. Takari fɛba nyɛla din zoori saha kam, ka be yu’ shɛba ban be yiŋa ŋuna be tooi ŋmahiri li dakulo anu zaŋ chaŋ anii ni, amaa yu’ shɛba ban yɔɣu ni ŋuna bɛ dini yi zooi ti yaɣi, di kaɣisiri mi ka labi kpa n-saɣisi yaha.

#### Nyina

Yuri nyɛla ban ŋubiri mɔri. Yu' kura nyɛla ban mali nyina pia ni ayi zuɣusaa, din ŋubiri mɔri bee din kuli pahi ŋmani mɔri. Nyina pishi ni anahi mi n-nye bɛ ni zaŋ shɛli ŋubira, nyin'dahi din be noli gbunni. Yuri ban nye yuma anahi zaŋ chana ka bi guni ni yuri ban guni nyɛla ban lahi mali nyina anahi anahi bɛ nyin’ gaŋsi nyaaŋa, ka di yuli nye "tushes". Yu' shɛba, yu’ lɔri mini yu’ nyɛma nyɛla ban gba lahi bindi nyina bɛ nyindahi tooni, ka di yuli nye “kunduŋ" nyina, din ni tooi gbaa vuɣi di yi niŋ ka di gaɣiri o mɔri ŋubbu shee. Polo nyɛla din be nyin’ kaŋsi ŋɔ mini nyindahi ŋɔ sunsuuni, luɣishɛli dimbu ni chani ti luri nyin'baɣiti zuɣu.

A ni tooi zaŋ wahu nyina buɣisi o yuma ni nye shɛm. Nyina ŋɔ kuli nyɛla din kpara saha kam ka lahi vuɣira mɔri ŋubbu shee. Dinzuɣu, nyin’ gaŋsi ŋɔ nyɛla din taɣiri kom di yi niŋ ka wahu ŋɔ kurigira; di vuɣibu soli yiri la polo, ka taɣibu kani na nyina ŋɔ biɛhigu ni, ni nyina ŋubbu ni kpa yaɣa shɛli. Ŋɔ cha mi ka a ni tooi buɣisi wahu yuma, amaa dibu viɛnyɛla ni yuligu viɛnyɛla ni tooi che ka nyina ŋɔ shibu taɣi.

## Yiŋ’ wumsibu  ni taarihi

Wahu wumsibu nyɛla din pili Asia, yuma 3500 BCE. Dihitabili yɛltɔɣa ayi n-nye din wuhiri saha shɛli ni luɣishɛli bɛ ni daa tuui wumsi wahu ni wahu wumsibu ni yɛligi gili anduniya shɛm. Tuuli dini maa dumi tam daadam taarihi zuzu (palaeological) mini baŋsim din nye daadam ʒinɛli taarihi; din pahi ayi maa mi n-nye zaŋ ʒɛmana ŋɔ yuri koba (DNA) ti maɣisi kurumbuni ha yuri koba kura mini nyina.

Indo-Europeans ban be Eurasia n-daa tuui wumsi wahu. Shɛhira shɛŋa din nye daadam ʒinɛli taarihi ka tuui yina tam yuri wumsibu zuɣu nyɛl din yina Ukraine mini Kazakhstan yaɣa, yuma 4000–3500 BCE. Zaŋ chaŋ yuma 3000 BCE, wahu daa nyɛla ŋun pa kuna yiŋ zaasa ka zaŋ chaŋ yuma 2000 BCE, yuri koba daa pa nyɛla di yam daadam ʒinɛli ni Europe tiŋgbani ni, ka di wuhiri yuri wumsibu ni niŋ bayana shɛm lala yaɣali maa. Din na kuli yuui, amaa ka pa shɛhirili din tabi ʒiri wuhiri yuri wumsibu nyɛla din yina luɣishɛŋa bɛ ni daa nya ka yu’ koba mini kohi goriba koba laɣim be gbala yinsi ni Indo-European Sintashta mini Petrovka 2100 BCE.

Yuuni 2021, koba vihigu daa wuhiya ni saha ŋɔ yuri shɛba bɛ ni wumsira nyɛla ban yina  Volga-Don region. Ancient horse genomes, ka di wuhiri ni lala yuri maa nyɛla ban mali nuu timbu ni saha ŋɔ yu’ baligu ban be Eurasia bobili ŋɔ, din gbaai yuun’ tuhi pihinahi ni kobishii (4,200) din gari. Di lahi wuhiri mi ni shɛba daa beni ka bɛ pii ba mi babu zuɣu, ni equestrian material culture, n-ti pahi Sintashta kohi goriba ni daa pii yu' shɛba bɛ maŋmaŋa.

A ni tooi lahi baŋ yuri yiŋ wumsibu ŋɔ, di yi niŋ ka zaŋ koba yusa din be saha yuri koba ni maɣisi kurumbuni ha yuri koba dini din yina daadam taarihi vihigu mini daadam ʒinɛli taarihi vihigu ni. Waligimsim din be kob’ yusa ŋɔ ni wuhiri ni yɔɣu ni yuri nuu timbu yiŋ yuri ni bi yaɣi lala, ka yu’ bihi pam daa be bɛ ni daa tuui wumsi binkob shɛb’ yiŋa. Ŋɔ yiri na mi waligimsim din be koba tuɣa ni nye DNA din doli do’ tali pol, bee (Y-chromosome) ni din doli paɣa tali poli, bee dam soli (mitochondrial DNA).  Y-chromosome ŋɔ waligimsim bi yaɣi lala, amaa ka lee zooi koba waligimsim din be mitochondrial DNA. Waligimsim lahi nyɛla din be mitochondrial DNA ni ka di nyɛla bɛ ni zaŋdi yɔɣu ni yu’ bihi pahiri wumsiri yiŋ maa. Nahingbana din lahi wuhiri yiŋ wumsibu ŋɔ n-nyɛ niŋgbuŋ kom pahibu waligimsim. Yuri ni, lala pahibu ŋɔ daa nyɛla yuma 5000 ni 3000 BCE sunsuuni.

Pɔi ka tabibi zaŋ jɛndi DNA yɛltɔɣa polo kana ti maligu ti bɔhisi din daa kpa wahu yiŋ wumsibu polo, buɣisibu pam daa nyɛla din buɣisi.  Buɣisibu tuuli daa doli la yuri niŋgbuna biɛhigu, n-wuhi taɣibu balibu diba anahi din kpe bɛ biɛhigu shee tum bɛ yiŋ kundi na. Buɣisibu din lahi pahi daa wuhiya ni lala taɣibu bunahi shɛli di ni yɛli zuɣusaa ŋɔ maa, daa nyɛla din yina yɔɣu yu’ bali yini sani na, ka niŋgbuŋ bali shɛli kam din pahi yina la birili piibu ni bɛ yiŋ kundi na nyaaŋa. Amaa, pirim la shɛli ku kani ka yɛn nya li wahu ni zuɣu che mi ka be bi zaɣiti lala buɣisibu diba ayi ŋɔ zaa  .