Siyaasa

**Siyaasa**  nyɛla anashaara tuma.
Siyaasa nyɛla anashaara tuun' shɛli din laɣimdi gbaari shaawara, bee din wuhiri yaa daadama sunsuuni kamani bini din be tiŋgbani ni . [a] yaɣi shɛli bɛ ni boli "social science" la n-wuhiri siyaasa yɛltɔɣa bee Gominanti yɛltɔɣa la ka bɛ boli Tabibi siyaasa. Politics Siyaasa ni tooi lahi 
nyɛ yɛltɔɣa suŋ yaɣi shɛli bɛni mi "political solution" la, din wuhiri laɣimgbaai mini zaba ni ka shɛli, bee tabibi mini nambu yaɣili din jendi Gominanti, amaa, din tooi lahi nyɛ din pa yɛlmaŋli. Niriba pam zaŋ bɛ haŋkali wuhi siyaasa ni nyɛ shɛli, ka sokam mali o ni yɛli shɛm zaŋ kpa di polo di tuma polo.Haŋkaya pam m-be siyaasa yɛltɔɣa ni,dini n-nyɛ din zoori nira haŋkali zaŋ chaŋ niriba tiɛha ni nyɛ shɛli siyaasa polo, niriba laɣim gbaai siyaasa yɛltɔɣa, ka nam zalikpana, ka bo tiŋgbani mini tiŋduya polo Yaa.  Siyaasa nyɛla din jɛndi salinima biɛhigu zaŋ kpa bɛ zuliya nima polo, tuma zuɣuri, anashaara gomnanti tuma, shikuru duzuɣuri ni tiŋduya polo yɛltɔɣa. Pumpɔŋɔ zaamani ŋɔ, niriba kpari la siyaasa yaɣa ni bɛ yihi bɛ haŋkali polo.   yaɣali kam nira saɣi ti zalikpana kam ni bɛ kpamba.Piibu piibu nyɛla yaɣili kam ni kpaɣi tiri shɛli zuɣu.

Siyaasa tuma nyɛla yɛltɔɣa shɛli din wuhiri siyaasa yɛltɔɣa shɛŋa beni saɣi n-ti zilɛli puuni.Siyaasa ni yi luɣi shɛli na,bee ninvuɣ' shɛba ban tiɛha yihi siyaasa yɛltɔɣa n-nyɛ" *Plato's Republic", "Aristotle's Politics", "Confucius's political manuscripts" ni "Chanakya's Arthashastra".*

### Etymology
Bachi shali Silimisi ni boli siyaasa yila Aristotle 's classic tuma, Politika, din wuhuri Ancient Greek term politika. 15th century sunsuuni, Aristotle's yihibu daa nyɛla bi taɣi shali lee Polettiques Early Modern English puuni. ka di daa taɣi lee Politics Modern English puuni. Siyaasa zaɣi yin tali daa tuumi yina Siliminsili li 1430 saha. Di daa yila French sunsuuni puuni politique. Di maŋ maŋ daa yimina politicus, Latinization din nyɛ Greek

### '''Definitions''' .

* Harold Lasswell: "ŋuni n-lee nya bo, saha dini, wula""
* David Easton: " kpamba ni laɣimdi buna ka che ka di daanfaani paari ninsal kam.
* Vladimir Lenin: "ninsalnim ni be bɛhi'shalini zaŋ kpa bi daabiligu mini bi laɣ'dibo polo a
* Otto von Bismarck:  suhukpeeni zaŋ chaŋ saawara gbaabu n-ti ninsalnima hali di yi nyala zuɣusaazuɣusaa gba, din barina bi galisi amaa ka di daanfaani nye din galisi."]]
* Bernard Crick:  zaligu sheli din nye niriba ni laɣim nangbanyini n zaŋ be zuɣuri n gbaɣili taba n tooi mali yaltɔɣ'shaŋa din bi tam kalinli zuɣu n zali viɛnyala 
** Adrian Leftwich: binshaɣ'sheli din laɣim yaltɔɣa ni shab'zaŋ gbuni taba ni nangbankpeeni ŋmebu n ti zabli din be tiŋyindinim bee tiŋ bobli nim sunsuuni 
 

## Niriba Kpahim Ni Siyaasa
Yulibu pam biɛni ka  mali yuuni siyaasa tali nira yi ti be di puuni. 

**Di Galisim Mini Di Porilm**

Adrian Leftwich nyala ŋun waligi siyaasa ni nye sham, zaŋ kpa di  galisim bee di  porilim bee bɛ niya ni nye shali zaŋ kpa siyaasa polo. siyaasa vihigu puuni wuhiya ni siyaasa bela luɣilikam ka shali mi wuhi ni di bela luɣ'shaŋa ko. Kotomsi, niriba pam teiha puuni nyami ni siyaasa nyala gomnanti yaitɔa ko, amaa, ninvuɣu shab ban lihiri paɣba mini bipuɣunsi bersuŋ zuɣu "a feminist perspective" yalya, ni luɣ'shaŋa niriba ni bi lihiri siyaasatali polo nyala  din tu ni bɛ lihirili lala. bɛ yaltɔɣa ŋo wuhirimi ni kadama, ni a yiŋ dundoŋni yalmuɣisira  gba nyala siyaasa. Robert A. Dahl nyala ŋun gba buɣisi siyaasa, ni yaa zaŋ tum tuma.      

### Moralism and realism
Laha baya shaŋa din be siyaasa lihli ka di nyɛ  empirically as an exercise of power, ka Shaba nyɛli ka di nyɛ din be ti biɛhigu puuni n-paɣhi''normative'' basis. Di waliginsim booni la balibu yaɣ'li siyaasa moralism and siyaasa ''realism''*.* Din nyɛ moralists, siyaasa nyɛla din miri n-pahi ethics, ka di pahi extreme in utopian tihabu. Di sahara nyɛ, '''Hannah Arendt''' n-yali, Aristotle lihigu wuhiri, "n-nyɛ siyaasa…di wuhiri mi ni binshɛa kam daa gbaai mi n-zaŋ doli bachinima ni hankali a maa ka zabli"; '''Bernard Crick''' daa wuhiya,"siyaasa nyɛla soli din nyɛ ma sulinsi soya be ni gbeba. Siyaasa nyɛla siyaasa, ka nyɛ shaŋa din pahi gbaali ni din pahi." In contrast, for realists,ban daa zali   n-nyɛ *[[Niccolò Machiavelli]], [[Thomas Hobbes]], and [[Harold Lasswell]],* siyaasa daa zan mi n-zaŋ gbaai yaa, hali di nŋaaga ni pa yurilim.

## Taarihi

Siyaasa taarihi nyɛla din gbaai daadam biɛhigu zaa ka bi chaŋ ti kuli nyɛla saha ŋɔ gɔmnanti yaɣa yaɣa.

## Zaba mini nangbanyini
Baŋdi so ŋun yuli booni Agonism nyala ŋun daa yali, ni siyaasa puuni niriba teha zaŋ kpa behagu gbubbu polo nyala din pa zaɣ'yini. Ka siyaasa tabiibi baŋdi so ŋun yuli booni Elmer Schattschneider mi gba yali ni siyaasa nyala di me n tam na ngbankpeeni zuɣu.  Carl Schmitt mi teha puuni nyami ni siyaasa nyala din walgiri zo ka chari dima. Baŋdi shaba ban yuya nye Aristotle mini Crick nyala ban buɣisi,ni siyaasa nyala n niŋ nangbanyini n laɣim n gbaai."political scientist" ŋun gba yuli booni Michael Laver nyala ŋun gba buɣisi ni siyaasa nyala;         

Zaba bee nangbankpeeni mini nangbanyini zaŋ laɣam taba.O daa lahi yalya, ni zabli ko nyala tobu, ka nangbanyini ko mi nye yurilim ni taba ni amaa, siyaasa din laɣam la di diba ayi maa zaa.

Siyaasa nyala din pili ka yuui hali ka ti daa na ka biehigu ni gba.

 

## Kundivihira