open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Golff

bawd|Y gollffwraig Americanaidd Morgan Pressel, 2009.
[bawd|Clwb Goll [Llafair ym Muallt yn y 1910au.]]
Mae **golff** yn gêm pêl-a-chlwb i ddau neu bedwar o chwareuwyr sy'n cael ei chwarae ar gwrs golff. Credir bod y gamp yn dod o'r Alban yn wreiddiol. Mae pobl wedi bod yn chwarae golff o ryw fath ers y 15g. Erbyn heddiw mae'n un o'r gemau torfol mwyaf poblogaidd yn y byd gorllewinol, ymysg dynion a merched.

## Effaith amgylcheddol a chymdeithasol 
Mae pryderon amgylcheddol wedi codi ynglŷn â defnydd tir am golff. Ymysg y pryderon penodol, yw effaith y gwrtaiith a chwynladdwyr a defnyddir, y maint o ddŵr sydd ei angen i gynnal y gwair, a dinistr gwlyptir neu ardaloedd o bwysigrwydd amgylcheddol wrth adeiladu cyrsiau golff. Yn ogystal, mae ungnydedd di-gynhenid yn didymu bioamrywiaeth. Bu ymdrechion yn ddiweddar i leihau'r defnydd o ddŵr a chemegion wrth gynnal cyrsiau golff, ond erys lawer o bryderon.

Mewn rhai rhannau o'r byd, mae ymdrechion i adeiladu cyrsiau golff wedi arwain at wrthdystio sylweddol, ynghyd â fandaliaeth a thrais o'r ddwy ochr. Er fod golff yn mater bach o'i gymharu â materion moesol eraill yn ymwneud â thir, mae iddo arwyddocád arbennig i lawer, gan iddo fod yn gysylltiedig â chyfoeth ac imperialaeth gorllewinol. Mae gwrthsefyll ehangiad golff yn un o amcanion mudiadau diwygiad-tir yn y Philipinau ac Indonesia.

bawd|dim|Stacy Prammanasudh yn ymarefr yn 2008

Categori:Chwaraeon manwl
Categori:Chwaraeon peli

Categori:Gweithgareddau awyr agored
Aberllefenni

Mae **Aberllefenni** () yn bentref yn ne Gwynedd, yn nyffryn Afon Dulas ac ar y ffordd gefn sy'n gadael y briffordd A487 ym mhentref Corris; cyfeirnod OS: SH 77044 09940. Mae'r ffordd yma yn arwain tua'r gogledd-ddwyrain i Aberllefenni, yna'n troi tua'r dwyrain i Aberangell. Mae'r pentref yn rhan o gymuned Corris.

## Hanes
bawd|chwith|Aberllefenni tua 1885
Ar un adeg yr oedd y diwydiant llechi yn bwysig iawn yma, ac y mae olion hen chwareli o gwmpas y pentref. Roedd chwareli Foel Grochan, Hen Chwarel a Ceunant Ddu gyda'i gilydd yn ffurfio Chwarel Lechi Aberllefenni. Roedd Rheilffordd Corris yn gorffen yn Aberllefenni, ac yn cario llechi i Fachynlleth. Cysylltid y chwareli mwyaf pellennig a'r rheilffordd gan Dramffordd Ratgoed.

Credir fod y ffordd Rufeinig Sarn Helen yn mynd trwy'r pentref, ac efallai fod yr enw Pensarn am deras o dai yma yn cyfeirio ati. Ar un adeg gelwid Llyn Cob yn "Llyn Owain Lawgoch", er nad oes cofnod hanesyddol o Owain Lawgoch yn yr ardal yma. Ymhlith yr adeiladau diddorol mae Plas Aberllefenni. Roedd rhannau o hwn wedi eu hadeiladu yn y Canol Oesoedd, ond tynnwyd y rhan yma i lawr yn y 1960au, a dim ond rhannau mwy diweddar a gadwyd.

## Bythynnod chwarelwyr 
Yn yr 16g cafodd tai a bythynnod eu hadeiladu yn y pentref i ddarparu llety i'r chwarelwyr a oedd yn gweithio yn Aberllefenni. Yn 1956 prynodd cwmni Wincilate Limited - cwmni o ogledd Cymru - Chwarel Aberllefenni ac yn 1964 Chwarel Braich Goch yng Nghorris. Daeth naw o dai rhes ac amryw fythynnod i eiddo'r cwmni hefyd.

Yn 2016 daeth cwmni D Meredith a'i feibion yn berchnogion newydd Chwarel Aberllefenni, ynghyd a'r tai. Rhoddwyd 16 o dai ar y farchnad y flwyddyn honno, i'w gael eu gwerthu gyda'i gilydd. Yn 2022, gwerthwyd y tai i gwmni Cwmni Walsh Investment Properties, Llundain am tua £1m.

Roedd pryder ar y pryd am rhent y tai yn codi yn sgîl y berchnogaeth newydd, gydag un tŷ yn wynebu cynnydd o dros 60% ym mhris eu rhent. Dywedodd y perchnogion newydd bod "rhan fwyaf o'r eiddo wedi bod yn talu rhent isel ers nifer o flynyddoedd" ac roeddent yn "bwriadu codi'r holl renti i ddod â nhw yn unol â gwerthoedd cyfredol y farchnad".

## Pobl o Aberllefenni
*Rhydderch Jones (1935 - 1987), dramodydd a chynhyrchydd teledu.

## Gweler hefyd
*Diwydiant llechi Cymru

## Dolenni allanol
*Taith yn dilyn Tramffordd Ratgoed o Aberllefenni (Dogfen pdf gan Gyngor Gwynedd)

Categori:Pentrefi Gwynedd
Categori:Corris
Blaen (tirffurf)

Enw ar ben uchaf dyffryn neu gwm yw **blaen**, fel arfer lle mae llawr y dyffryn yn codi'n fwy serth yn ôl at y mynydd. Defnyddir y term hefyd yn y lluosog, **blaenau**.

Mae'r ffurf i'w weld yn enw rhai o drefi a phentrefi Cymru, fel Blaenplwyf, Blaenau Ffestiniog a Blaina, ac ardal Blaenau Gwent.

Categori:Tirffurfiau
Blaenau

Gallai **Blaenau** gyfeirio at: 

;Tirffurf
* Blaen (tirffurf)

;Trefi a phentrefi
* Blaenau, Blaenau Gwent (Saesneg: *Blaina*), tref ym Mlaenau Gwent
* Blaenau, Sir Gaerfyrddin, pentref
* Blaenau Ffestiniog, tref yng Ngwynedd

;Sir
* Blaenau Gwent
**Blaenau Gwent (gwahaniaethu)

;Arall
* Blaenau Plastics, ffatri ym Mlaenau Ffestiniog
Ffordd yr A465

Un o briffyrdd Cymru, sy'n rhedeg o'r gorllwein i'r dwyrain gan gysylltu blaenau cymoedd glofäol y De yw'r **A465**, neu '''Ffordd Blaenau'r Cymoedd'''.

Hawdd yw rhannu'r ffordd hon yn ddwy: "Ffordd Blaenau'r Cymoedd" sy'n gyswllt bwsig rhwng de-orllewin Cymru a chanolbarth Lloegr (ar hyd yr A40 a'r M50); a siwrnai ddymunol wledig drwy Swydd Henffordd.

Dechreua'r ffordd ar gyffordd 43 (Llandarcy) Traffordd yr M4 ar ffurf ffordd ddeuol ac yn rhedeg yr holl ffordd i fyny Cwm Nedd. Agorwyd rhan newydd rhwng Tonna a Glyn-Nedd ym 1997 er mwyn dargyfeirio traffig oddi ar yr hen heol droellog (y B4242 bellach). Heibio Glyn-Nedd, mae'r A465 yn dringo'r rhiw i Hirwaun le daw'r A4059 o'r Bannau Brycheiniog a'r A4061 o Gwm Rhondda Fawr at ei gilydd ar ffurf cylchfan.

Mae'n tueddu i basio heibio, yn hytrach na thrwy, trefi blaenau'r cymoedd, megis Merthyr Tudful, Tredegar a Glyn Ebwy nes cyrraedd Y Fenni. Â'r ffordd ymlaen trwy Lanfihangel Crucornau i Loegr a Henffordd.

Dechreuodd y gwaith i wneud Ffordd Blaenau'r Cymoedd yn ffordd ddeuol lawn yn 2002. Cwblhaodd y prosiect ym Mai 2025.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* "A465", SABRE [The Society for All British and Irish Road Enthusiasts]
* "The Heads of the Valleys", roads.org.uk

A465
A465
Carnedd Dafydd

Mae **Carnedd Dafydd** yn fynydd yn y Carneddau yn Eryri. 

## Enw 
Nid oes sicrwydd pa un o ddau Ddafydd sy'n cael ei goffáu gan yr enw, Dafydd ap Llywelyn, mab Llywelyn Fawr, ynteu Dafydd ap Gruffudd, brawd Llywelyn ap Gruffudd. Dywed Terry Marsh nad oes amheuaeth nad Dafydd ap Llywelyn a roddodd ei enw i'r mynydd.

## Daearyddiaeth 
Mae rhyw 20m yn is na'r mynydd uchaf yn y Carneddau, Carnedd Llywelyn, ond dim ond y mynydd hwnnw a'r Wyddfa sy'n uwch nag ef yng Nghymru (os na ystyrir Carnedd Ugain/Crib y Ddysgl ar yr Wyddfa yn fynydd ar wahân). Saif ar brif grib y Carneddau, gyda Carnedd Llywelyn i'r gogledd-ddwyrain a Pen yr Ole Wen i'r de. Mae'r ffin rhwng Gwynedd a sir Conwy yn mynd tros y copa. Ar ochr ogleddol y grib rhwng Carnedd Dafydd a Charnedd Llywelyn mae creigiau Ysgolion Duon, sy'n ffefrynnau gan ddringwyr.

## Llwybrau 
[bawd|chwith|170px|Copa Carnedd Dafydd, gyda [Carnedd Llywelyn|Charnedd Llywelyn yn y cefndir]]

Mae modd dringo'r mynydd yn uniongyrchol trwy gychwyn gerllaw Tal-y-llyn Ogwen ger pen dwyreiniol Llyn Ogwen a dilyn Afon Lloer hyd at lyn Ffynnon Lloer sydd wrth droed Carnedd Dafydd. Yna gellir dringo i fyny'r llechweddau i'r copa. Y ffordd arferol o'i ddringo, fodd bynnag, yw dringo Pen yr Ole Wen gyntaf, ac yna mae'n hawdd dilyn y grib i gopa Carnedd Dafydd.

## Llyfryddiaeth
* Terry Marsh *The summits of Snowdonia* (Robert Hale, 1984)

Categori:Bethesda
Categori:Capel Curig
Categori:Copaon Hewitt
Categori:Copaon Nuttall
Categori:Copaon Hump
Categori:Mynyddoedd a bryniau Conwy
Categori:Mynyddoedd a bryniau Eryri
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Elidir Fawr

Mae **Elidir Fawr** (neu **Carnedd Elidir**) yn fynydd yn y Glyderau yn Eryri, y pellaf i'r gorllewin o fynyddoedd y Glyderau. 

## Enw 
Yr enw cywir yw Carnedd Elidir, ond daeth Elidir Fawr i ddefnydd gyda mapiau O.S. ac ysfa am gydbwysedd gydag enw mynydd Elidir Fach. 

Yn draddodiadol, enwyd y mynydd ar ôl Elidir Mwynfawr, tywysog o'r Hen Ogledd a laddwyd yn Arfon.

## Daearyddiaeth 
Ar ochr ogleddol y mynydd mae Marchlyn Mawr, cronfa sy'n rhan o gynllun gorsaf bŵer Dinorwig, sydd i mewn yn y mynydd ei hun. Ar ochr Llanberis i'r mynydd mae Chwarel Dinorwig.

Mae'r copa yn rhan o grib creigiog, hir, sy'n rhedeg o **Graig Cwrwgl** yn y gogledd-ddwyrain i **Fwlch Melynwyn** yn y de-orllewin. I'r gogledd-orllewin, rhed **Elidir Fach** yn gyfochrog a'r prif grib. Ni ystyrir Elidir Fach yn fynydd ar wahân fel arfer, ond mae ganddi uchder o 795m. Tua'r gogledd-ddwyrain, mae **Bwlch y Marchlyn** a **Bwlch y Brecan** yn cysylltu'r mynydd i Fynydd Perfedd a'r Foel Goch.

## Llwybrau 
Gellir dringo'r mynydd o ochrau Dinorwig (ger Deiniolen), o Waun Gynfi (ger Mynydd Llandygái) neu o Nant Peris. Gellir cerdded ar hyd ffordd y gorsaf bŵer o Waun Gynfi i frig Marchlyn Mawr, ac yna esgyn yn syth i'r copa, neu gychwyn ar hen inlclein y Chwarel o Ddinorwig, ac yna croesi Elidir Fach. O Nant Peris mae'r llwybr yn croesi Afon Dudodyn ac yna'n dringo llechwedd serth i'r copa. Gellir hefyd ei ddringo o Lyn Ogwen, trwy ddilyn y llwybr heibio Llyn Idwal a dringo i'r grib ger y Twll Du. Yna gellir dringo Y Garn gyntaf ac yna ymlaen i gopa Elidir Fawr, neu mae llwybr arall yn osgoi copa Y Garn.

Categori:Mynyddoedd a bryniau Eryri
Castell Dinbod

Castell canoloesol rhwng y Drenewydd a Llandrindod ym Mhowys yw **Castell Dinbod** neu **Castell Tinbod** (). Saif ar lan Afon Ieithon tua milltir i'r gogledd o eglwys hynafol Llananno, ar fryn i'r dwyrain o ffordd yr A483. Lleoliad map OS: SO 0901 7544.

bawd|dim|Castell Dinbod

## Disgrifiad
Codwyd y castell oddi mewn i fryngaer gron o Oes yr Haearn. Mae ganddo wrthglawdd o bridd a cherrig a mynedfa i'r de-ddwyrain. Defnyddid rhai o gerrig y fryngaer ar gyfer adeiladu clawdd o amgylch y castell. Mae'n enghraifft ddiweddar iawn o'r castell mwnt a beili traddodiadol. Addaswyd muriau'r fryngaer i lunio'r ward allanol (y beili). Diogelid y mwnt â llenfur o gerrif gyda phorthdy mawr yn y gornel gogledd-orllewinol trwy gatws oedd tua 8 medr sgwâr. Dim ond pentyrrau o gerrig sy'n aros o'r muriau heddiw.

## Hanes
Mae'n bosibl fod yr enw *Dinbod* yn tarddu o *din* (caer) a'r enw personol *Bawd*. Mae traddodiad diweddarach yn ei gysylltu â Mawd neu Maud, gwraig Roger Mortimer (m.1282), aelod o'r teulu Mortimer, un o deuluoedd Normanaidd grymusaf y Mers. Mae'n debyg fod y castell canoloesol yn dyddio i tua'r cyfnod hwnnw.

Enw arall a gofnodwyd yw *Crugyn Hywel* ('Kriggin Howell', 1639). Y sillafiad *Tinboeth* sy'n arferol mewn cyd-destun Saesneg, er mai eithriadol yw'r ffurf honno mewn cofnodion cynnar. 

Cofnododd Siôn Dafydd Rhys (1534 – *c*. 1609) draddodiad mai Urien Rheged a gododd Gastell Dinbod: *C[astell] Tinbod a wnaeth Vryen Rheged*.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith y 13eg ganrif
Categori:Bryngaerau Powys
Dinbod
Dinbod
Dinbod
Sugababes

Grŵp pop merched o Loegr ydy **Sugababes**. Cafodd y grŵp ei sefydlu yn 1998 gan Keisha Buchanan, Mutya Buena a Siobhan Donaghy. Ymadawodd Donaghy y grŵp yn 2001 a daeth Heidi Range, cyn aelod o'r grŵp Atomic Kitten. Gadawodd Buena y grŵp yn 2005 a daeth Amelle Berrabah yn ei lle. Mae'r grŵp yn cael ei gysidro fel y grŵp merched mwyaf llwyddiannus yn Ewrop ers Spice Girls ac maent wedi cael eu henwi yn yr act fenywaidd mwyaf llwyddiannus yr unfed ganrif ar hugain gan y BBC. Mae chwech o'u caneuon wedi cyrraedd rhif un yn siartiau'r DU, dau albwm wedi cyrraedd rhif un yn siartiau albwm y DU, a pedwar albwm arall wedi cyrraedd y "top 10". Maent hefyd wedi llwyddo i gael senglau rhif un mewn mwy na 10 gwlad arall o amgylch y byd, yn cynnwys Seland Newydd, Awstria a Gwlad Pŵyl. Yn 2009, disodlwyd Buchanan o achos roedd gwrthdaro rhyngddi hi a'r aelodau eraill, Berrabah a Range. Daeth Jade Ewen, sy'n enwog am ei pherfformiad yn y Gystadleuaeth Cân Eurovision 2009, yn lle Buchanan.

## Disgyddiaeth
### Albymau stiwdio
* *One Touch* (2000)
* *Angels with Dirty Faces* (2002)
* *Three* (2003)
* *Taller in More Ways* (2005)
* *Change* (2007)
* *Catfights and Spotlights* (2008)
* *Sweet 7*  (2010)

### Albymau eraill
* *Overloaded: The Singles Collection* (2006)

Categori:Bandiau Seisnig
Castell Deudraeth

Un o gestyll cynnar tywysogion Gwynedd yw **Castell Deudraeth** (enw arall arno yw **Castell Aber Iâ**). Fel mae'r enw yn awgrymu, mae'n sefyll ar y penrhyn isel rhwng y ddau draeth, Y Traeth Mawr a'r Traeth Bach, lle rhed Afon Glaslyn ac Afon Dwyryd i Fae Tremadog, yng Ngwynedd.

Does dim byd llawer o'r castell yn sefyll erbyn heddiw. Cyfyeirir Gerallt Gymro ato yn ei lyfr *Hanes y Daith Trwy Gymru* (1188). Roedd y castell newydd ei godi ac yn perthyn i 'feibion Cynan', ynghyd â Chastell Carn Fadryn dros y bae yn Llŷn. Gruffudd a Maredudd, meibion Cynan ab Owain Gwynedd oedd y 'meibion' hynny.

Castell mwnt a beili ydyw, fel Castell Prysor ger Trawsfynydd. Fel yn achos y castell hwnnw codwyd y mwnt ar ben talpen o graig naturiol. Bu tŵr carreg ar ben y mwnt ond diflannodd hwnnw tua 1860 pan gafodd ei ddymchwel gan y sgweier lleol am ei fod yn denu ymwelwyr. Y cwbl sy'n weddill rwan yw adfail mur uwchlaw ffos ar wyneb y gogledd. Mewn adroddiad gan ymwelydd cyn iddo gael ei dynnu i lawr dywedir ei fod yn dŵr lled-grwn tua 10-12 troedfedd o led ar un ochr adeilad bychan arall.

Mae'r castell ar dir Portmeirion, i'r de o Benrhyndeudraeth, ac yn agored i ymwelwyr. Bu'r Castell yn gartref i'r Aelodau Seneddol Rhyddfrydol dros etholaeth Meirionnydd David Williams a'i fab Syr Arthur Osmond Williams.

## Lluniau John Thomas (tua 1887)

File:Castell Deudraeth NLW3362971.jpg
Castell Deudraeth NLW3363906.jpg
Castell Deudraeth, Penrhyndeudraeth NLW3362103.jpg

## Llyfryddiaeth
*Roger Avent, *Cestyll Tywysogion Gwynedd* (Caerdydd, 1983)
*Paul R. Davis, *Castles of the Welsh Princes* (Abertawe, 1988)

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Gwynedd
Deudraeth
Deudraeth
Categori:Meirionnydd
Yr Elen

Mae'r **Elen** yn fynydd yn y Carneddau yn Eryri. 

## Enw 
Mae tarddiad yr enw yn ansicr. Un awgrym yw fod y mynydd wedi ei enwi ar ôl rhyw "Elen", efallai, os mai Llywelyn ap Gruffudd a roes ei enw i Garnedd Llywelyn, fod "Yr Elen" wedi ei enwi ar ôl ei wraig Eleanor de Montfort. Mwy tebygol yw mai Gelen sydd yn yr enw, yn cyfeirio at y ffordd y mae'r mynydd i weld wedi ei gysylltu ei hun ar ystlys Carnedd Llywelyn, fel gelen ar anifail.

## Daearyddiaeth a llwybrau 
Saif yr Elen ar grib fechan sy'n gadael prif grib y Carneddau ger Carnedd Llywelyn ac yn arwain tua'r gogledd-orllewin. Mae'n agos iawn at Garnedd Llywelyn, dim ond un cilometr ar hyd y grib, ac fel arfer cyrhaeddir y copa o gopa Carnedd Llywelyn. Mae modd hefyd dringo'r Elen yn uniongyrchol o Gerlan ger Bethesda, gan ddilyn Afon Llafar at droed yr Elen ac yna dilyn llwybr braidd yn aneglur i fyny'r llechweddau. Mae'r ffordd hon braidd yn serth, ond mae rhai o'r ffyrdd i fyny Carnedd Llywelyn yn cynnwys rhannau serth hefyd megis ar lechweddau Pen yr Ole Wen.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Dolennau allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map

Categori:Bethesda
Categori:Copaon Hewitt
Categori:Copaon Nuttall
Categori:Mynyddoedd a bryniau Eryri
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Cadair Berwyn

Mae **Cadair Berwyn** (neu Cader Berwyn) yn fynydd ym Mynyddoedd y Berwyn yng ngogledd-ddwyrain Cymru, ar y ffin rhwng Powys a Sir Ddinbych; . Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 486metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

## Lleoliad 
Saif Cadair Berwyn ar brif grib y Berwyn, gyda Moel Sych i'r de a Cadair Bronwen i'r gogledd. Ychydig i'r gogledd o'r copa mae Craig Berwyn, ac i'd de o'r copa mae Craig y Llyn. Mae Llyn Lluncaws wrth ei droed. 

## Llwybrau 
Y ffordd hawddaf i ddringo Cadair Berwyn yw trwy ddringo Moel Sych gyntaf, un ai o Milltir Gerrig ar y ffordd o'r Bala i Langynog neu ar hyd llwybr sy'n dechrau ger Pistyll Rhaeadr ac yn mynd heibio Llyn Lluncaws.

## Dosbarthiad ac uchder
Mae rhywfaint o amheuaeth pa un ai Cadair Berwyn ynteu Moel Sych ychydig i'r de iddo yw'r mynydd uchaf yn y Berwyn. Yn ôl y map OS diweddar mae'r ddau o'r un uchder metrig, 827 medr. Yn ôl yr hen fap OS, lle roedd yr uchder yn cael ei roi mewn trodfeddi, yr oedd Moel Sych droedfedd yn uwch. Fodd bynnag dywedir nad yw'r garnedd ar Gadair Berwyn ar bwynt uchaf y mynydd, a'i fod mewn gwirionedd ychydig fedrau'n uwch na Moel Sych.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 830m (2723tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ddiwethaf ar 15 Tachwedd 2010.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o Gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Dolennau allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map 

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd a bryniau'r Berwyn
Categori:Mynyddoedd a bryniau Powys
Categori:Mynyddoedd a bryniau Sir Ddinbych
Categori:Copaon Marilyn
Categori:Copaon Hewitt
Categori:Copaon Nuttall
Rhys Goch Eryri

Bardd o gyfnod Owain Glyn Dŵr a Rhyfeloedd y Rhosynnau oedd **Rhys Goch Eryri** (fl. 1385 - 1448). Roedd yn gywyddwr medrus a phriodolir nifer o gerddi brud iddo yn ogystal.

## Bywgraffiad
Roedd yn frodor o ardal Beddgelert yn yr hen Sir Gaernarfon (Gwynedd).  Ei athro barddol oedd Gruffudd Llwyd ap Dafydd ab Einion Lygliw. Roedd yn gyfaill i'r bardd Llywelyn ap Moel y Pantri a chanodd farwnad iddo. Ceir cyfres o gerddi ymryson rhwng Rhys, Llywelyn a Siôn Cent ynghlych swyddogaeth y beirdd a natur yr Awen. Ymhlith y beirdd eraill yr oedd yn adnabod yr oedd Dafydd Nanmor, a drigai yn yr un ardal; mae'n bosibl fod Rhys Goch yn athro barddol iddo. Yn ôl traddodiad treuliodd Rhys Goch ei oes gyfan yn ardal Eryri. Roedd ganddo blasdy bychan yn Hafod Garegog ger Beddgelert a chafodd ei gladdu yn y pentref, yn eglwys Priordy Beddgelert, yn ôl y traddodiad.

## Cerddi
Ceir sawl testun cerdd brud a briodolir i Rys ond mae'r awduraeth yn ansicr ac yn cael ei gwrthod gan ysgolheigion diweddar. Cywyddau traddodiadol yw'r mwyafrif o'i gerddi. Ei brif noddwr oedd Gwilym ap Gruffudd o'r Penrhyn (ardal Llandygái, ger Bangor).

### Cywyddau mawl
Canodd i Robert ap Meredudd, un o hynafwyr Syr John Wynn o Wydir, pan fu'r uchelwr hwnnw allan gyda Glyn Dŵr. Ceir cywydd yn olrhain achau Wiliam Fychan Siambrlen Hen a chywydd i Syr Gruffudd Fychan. Canodd foliant i lys Gwilym ap Gruffudd. Yn y cerddi hyn amlygir cefnogaeth y bardd i achos Owain Glyn Dŵr.

### Cywyddau marwnad
Canodd farwnadau i Feredudd ap Cynfrig o Fôn, Gwilym ap Gruffudd. Canodd farwnad i'w gyfaill a chyd-fardd Llywelyn ap Moel y Pantri.

### Cerddi eraill
Priodolir y gerdd ymddiddan rhwng bardd a Charnedd Llywelyn i Rys Goch, ond bernir heddiw mai Ieuan ap Gruffudd Leiaf oedd yr awdur. Diddorol hefyd a phwysig er mwyn deall syniadaeth y beirdd am eu crefft yn y cyfnod hwnnw yw'r cywyddau ymryson rhwng Rhys Goch a Siôn Cent.

Ceir cywyddau ganddo i ddiolch am gyllell hir, a dau gywydd dychanol i'r farf. Ei gerdd fwyaf anghyffredin efallai yw cywydd i'r llwynog yn erchi iddo ladd paun y bardd Dafydd Nanmor, cymydog iddo.

Canodd gywydd i Feuno Sant yn ogystal.

## Llyfryddiaeth
Y golygiad diweddaraf a mwyaf safonol yw,
**Gwaith Rhys Goch Eryri*, gol. Dylan Foster Evans, Cyfres Beirdd yr Uchelwyr (Aberystwyth, 2007)

Gweler hefyd,
**Cywyddau Iolo Goch ac Eraill*, gol. Henry Lewis ac eraill (Caerdydd, 1937). Mae'r 'eraill' yn cynnwys adran o destunau Rhys Goch Eryri, golygwyd gan Ifor Williams.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Beddgelert
Categori:Genedigaethau'r 14eg ganrif
Categori:Llenorion y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Llenorion y 15fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Arfon
Categori:Marwolaethau'r 15fed ganrif
Huw Derfel

Bardd a hanesydd lleol oedd **Huw Derfel**, enw llawn **Hugh Derfel Hughes** (7 Mawrth 1816 – 21 Mai 1890). Roedd yn frodor o Landerfel, Sir Feirionnydd (Gwynedd), ond treuliodd ran sylweddol o'i oes yn byw yn Nhregarth ger Bethesda, lle gweithiai yn y chwarel. Roedd yn dad i'r llenor plant Hugh Brython Hughes (1848-1913), ei unig fab, ac yn daid i'r ysgolhaig enwog Ifor Williams.

Cyhoeddodd lyfr ar hanes y fro, *Hynafiaethau Llandegai a Llanllechid*. Ei gyfrol fwyaf unigryw yw *Llawlyfr Carnedd Llywelyn* (1864), y llawlyfr mynydd cyntaf yn y Gymraeg. Ffrwyth cystadleuaeth 'Llaw-lyfr i ben Carnedd Llewelyn, a'r mynyddoedd cylchynol' yn Eisteddfod Cymreigyddion Bethesda, 1864, oedd y llawlyfr, ac fe'i cyhoeddwyd yn y Cyfansoddiadau er nad oedd y gyfrol fuddugol.

Cyhoeddodd rywfaint o farddoniaeth yn null poblogaidd y dydd. Ei gyfrol fwyaf llwyddiannus oedd ''Blodeu'r Gân* (1841).

## Llyfryddiaeth
*D. Ambrose Jones, *Llenyddiaeth a Llenorion Cymreig y Bedwaredd Ganrif ar Bymtheg* (Lerpwl, 1922)
*Ioan Bowen Rees, *Bylchau'' (Caerdydd, 1995). Ceir sôn am Huw Derfel a'i lawlyfr yn y bennod gyntaf, 'Llawlyfr Carnedd Llywelyn'.

Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1816
Categori:Llenorion Cymraeg
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Feirionnydd
Categori:Marwolaethau 1890
Llandderfel

Pentref gwledig a chymuned yng Ngwynedd, Cymru, yw **Llandderfel** (). Saif yn nwyrain y sir tua 3 milltir i'r dwyrain o'r Bala. Mae plwyf Llandderfel yn un o bump plwyf Penllyn. Mae'n gorwedd yn rhan uchaf Dyffryn Edeirnion yn agos i'r Sarnau a Chefnddwysarn, wrth odre'r Berwyn.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

bawd|dim|250px|Poster o gyfarfod cyhoeddus yn Llandderfel, Mai 1895

250px|bawd|dim|Yr hen bont dros afon Dyfrdwy ger Llandderfel
250px|bawd|dim|Llandderfel: adeilad yr hen ysgol

## Hanes yr eglwys
Mae eglwys Llandderfel yn hen ac wedi'i chysegru i Sant Derfel Gadarn (fl. 6g efallai). Ceir yma ffenest liw nodedig iawn gan James Powell a'i fab, sy'n dyddio i 1890. Yn y porth gwelir ceffyl pren derw hynafol. Ar un adeg roedd y sant yn marchogaeth y ceffyl ond yn ystod y Diwygiad Protestannaidd cymerwyd delw'r sant a'i ffon a'u cludo i Lundain lle cawsent eu defnyddio i losgi offeiriad Catholig ar y Bryngwyn ar orchymyn Thomas Cromwell. Yn rhyfedd iawn roedd hyn yn cyflawni hen broffwydoliaeth y byddai'r ddelw ryw ddydd yn llosgi coedwig gyfan: enw'r offeiriad druan oedd 'Mr Forest'.

Roedd yn arfer gan y plwyfolion orymdeithio gyda'r sant ar ei geffyl pren i fyny i ben allt leol a elwir Bryn y Saint. Credid fod y ddelw'n gallu iachau'r claf. Ceir Ffynnon Dderfel ger yr eglwys.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Enwogion
*Huw Cae Llwyd (fl. 1431-1504), bardd
*Edward Jones (Bardd y Brenin) (1752-1824), telynor
*David Roberts (Dewi Havhesp) (1831-1884), bardd ac un o englynwyr gorau'r 19g
*Huw Derfel (1816-1890), awdur y llawlyfr mynydd cyntaf yn y Gymraeg
*Edward Owen (Maes Llaned), (1846 - 1931) un o arloeswyr gwladychu Patagonia
*R. J. Derfel (1824-1905), bardd gwladgar a sosialydd cynnar

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Gwynedd

Categori:Pentrefi Gwynedd
Categori:Plwyfi Cymru
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Dwyfor Meirionnydd (y DU)
Derfel

Gall **Derfel** gyfeirio at:

*Derfel Gadarn - Derfel Sant, nawddsant Llandderfel
*Huw Derfel (1816-1890) - awdur y llawlyfr mynydd cyntaf yn y Gymraeg 
*R. J. Derfel (1824-1905) - bardd gwladgar a sosialydd cynnar
Derfel Gadarn

Sant o Gymro oedd **Derfel Gadarn** (c. 566 – 6 Ebrill 660). Yn ôl *Bonedd y Saint* roedd yn fab i Hywel ap Emyr Llydaw ac yn frawd i Arthfael. Dywedir iddo astudio gyda'i frawd yn ysgol Illtud Sant yn Llanilltud Fawr. Dethlir ei ddydd gŵyl ar 5 Ebrill, yn flynyddol.

Dywedir iddo gael ei eni yn 566, a'i fod yn un o ddim ond saith o farchogion Arthur i fyw wedi brwydr Camlan. Dywedir iddo fyw oherwydd ei gryfder. Ysgrifennodd Tudur Penllyn amdano:

Derfel mewn rhyfel, gwnai'i wayw'n rhyfedd,
Darrisg dur yw'r wisg, dewr yw'r osgedd.

Canodd Lewis Glyn Cothi i Hywel ap Dafydd ap Goronwy o Wernan:

Pan vu, a llu yn eu lladd,
Ar Gamlan wyr ac ymladd;
Dervel o hyd ei arvau
A ranau ddur yno'n ddau.

Mewn cerdd o'r 15g dywedir ei fod yn gysylltiedig ag Ynys Enlli a'i fod yn perthyn i Emyr Llydaw; ceir cyfanswm o 46 o gerddi'n cyfeirio ato yn yr Oesoedd Canol. Erbyn diwedd yr Oesoedd Canol fodd bynnag, cysylltir ef â Llydaw, ond cred rhai (cf. Bartrum 1993, 420: "Llydaw") mai enw ar ardal yn ne-ddwyrain Cymru oedd hwnnw a bod cysylltiad rhyngddo ag eglwys yn Llanfihangel Llantarnam, Sir Fynwy (Torfaen bellach), eglwys nad yw bellach i'w chael. Fel Llandderfel, unwaith roedd hon hefyd yn gyrchfan i bererinion. Nodwyd yn 1535 fod y casgliad yn 26s. 8c yn 'Capella S'ti Dervalli' ac yn archwiliad Maenor Llandimor, yn 1597–8, nodir bod yma ffynnon yn dwyn ei enw.

## Eglwysi
Ei brif sefydliad yw eglwys Llandderfel, ger Y Bala, Gwynedd. Ceir Capel Llandderfel ger Cwmbran hefyd, ond adfail ydyw rwan. Fe'i cysylltir â Brwydr Camlan ac Ynys Enlli hefyd mewn rhai traddodiadau.

## Delw Derfel Gadarn
Cedwid delw o'r sant yn ei eglwys yn Llandderfel. Ar ddiwedd yr Oesoedd Canol a dechrau'r cyfnod modern roedd yn cael ei addoli gan y plwyfolion a phererinion a deithiai yno i gael eu gwella o afiechydon. Roedd yn iachau gwartheg hefyd. Roedd yn arferiad cludo'r delw i fyny bryn ger yr eglwys mewn gorymdaith ar y Pasg. Caniateid i blant farchogaeth ceffyl Derfel (efallai i gael ei fendith neu warchodaeth) ar ŵyl mabsant Derfel. Llosgwyd y ddelw yn Llundain yn ystod y Diwygiad Protestannaidd (gweler Llandderfel).

## Cyfeiriadau
Categori:Cylch Arthur
Categori:Pobl o Feirionnydd
Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Teyrnas Gwynedd
The Fratellis

Band roc o Glasgow, yr Alban, yw **The Fratellis**.

## Aelodau
* Jon Fratelli
* Barry Fratelli
* Mince Fratelli

## Albymau
* Costello Music

Categori:Bandiau o'r Alban
Seiriol

Sant o Gymro oedd **Seiriol** neu **Seiriol Wyn** (fl. tua 550). Yn ôl yr achau traddodiadol roedd yn fab i Owain Danwyn ab Einion Yrth ap Cunedda Wledig (sefydlydd traddodiadol teyrnas Gwynedd). Os gwir hynny buasai'n gefnder i'r brenin Maelgwn Gwynedd (fl. hanner cyntaf y 6g).
bawd|250px|chwith|Ffynnon Seiriol, Penmon
bawd|chwith|250px|Ffynnon Seiriol, Penmon

## Hanes a thraddodiad
Fel yn achos nifer o'r seintiau cynnar, dywedir ei fod yn ddisgybl i Sant Illtud ac wedi astudio yn ysgol enwog y sant hwnnw yn Llanilltud Fawr. Ar ôl cyfnod yn y de daeth i ogledd Cymru a sefydlu clas (mynachlog gynnar) ym Mhenmon ar safle Priordy Penmon, ar ben de-ddwyreiniol Ynys Môn. Ceir 'Capel Seiriol' a 'Ffynnon Seiriol' yno o hyd. Roedd ganddo gell a mynachlog ar Ynys Seiriol hefyd, gyferbyn â Phenmon lle rhed Afon Menai i Fae Conwy.

Mae traddodiad yn ei gysylltu â Phenmaenmawr hefyd. Dywedir bof ganddo gapel ar y Penmaen-mawr, y mynydd mawr rhwng Penmaenmawr a Llanfairfechan. 'Clipyn Seiriol' oedd enw'r llecyn. Coffheir Seiriol ym Mhenmaenmawr yn enw un o eglwysi'r dref heddiw (sefydliad diweddar yw'r eglwys ei hun)., arferai 'Seiriol Wyn' a 'Chybi Felyn' gyfarfod bob wythnos yng Nghlorach yng nghanolbarth yr ynys. Lewis Morris yw'r cyntaf i sôn am hynny, yn y 18g. Gan fod Seiriol yn cerdded â'r haul ar ei gefn yno ac yn ôl arosodd ei wyneb yn wyn, ond y gwrthwyneb yn achos Cybi gan droi ei wyneb yn felyn!

Cedwir ei ŵyl ar 1 Chwefror.

## Llyfryddiaeth
*A. D. Carr, 'Seiriol a Chybi' yn *Gwŷr Môn*, gol. Bedwyr Lewis Jones (Cyngor Gwlad Gwynedd, 1979).

## Cyfeiriadau
Categori:Llên gwerin Cymru
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Teyrnas Gwynedd
Llangybi

Ceir mwy nag un enghraifft o'r enw lle **Llangybi**:

*Llangybi, Gwynedd
*Llangybi, Ceredigion
*Llangybi, Sir Fynwy

Gweler hefyd:
*Caergybi, Môn

a'r sant Cybi.
Cuby

Pentref a phlwyf sifil yng Nghernyw, De-orllewin Lloegr, ydy **Cuby** (Cernyweg: *Kybi*).

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 178.

Yn ôl traddodiad sefydlwyd yr eglwys gan Sant Cybi, nawddsant Caergybi, sef ei enw cyfredol. Yn y canol oesoedd roedd yr afon Fal yn ddigon tyfn i gymryd cychod eitha mawr ond ychydig yn ôl llenwodd yr afon gan fynd yn rhy fas i gychod a defnyddiwyd Truro fel porthladd.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Cernyw
Categori:Plwyfi sifil Cernyw
Llangybi, Sir Fynwy

:*Erthygl am bentref yn Sir Fynwy yw hon. Gweler hefyd Llangybi (gwahaniaethu).*

Pentref bychan a chymuned yn Sir Fynwy, Cymru, yw **Llangybi**, a adnabyddir hefyd fel **Llangybi Fawr**. Saif tua hanner ffordd rhwng Casnewydd a Brynbuga.

Mae'n un o bedwar lle yng Nghymru i gael ei sefydlu gan Sant Cybi ac yn un o dri o'r un enw. Yn ôl buchedd y sant, a aned yng Nghernyw, cafodd ei sefydlu ganddo ar ôl cyfnod o astudio yng Ngâl.

Mae plwyf Llangybi Fawr yn cynnwys pentref Llandegfedd, rhai milltiroedd i'r gorllewin.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Gweler hefyd
*Llangybi, Gwynedd
*Llangybi, Ceredigion
*Caergybi, Môn
* Sant Cybi
*Tyddyn Brook, Llangybi

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir Fynwy

Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Plwyfi Cymru
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Cybi

:*Erthygl am y sant yw hon. Am yr awdur Cymraeg gweler Robert Evans (Cybi).*

Sant o Gymro oedd **Cybi Sant**, nawddsant Caergybi ar Ynys Môn. Enwir penrhyn gogledd-orllewinol Môn Ynys Gybi ar ei ôl hefyd.

## Traddodiadau
[250px|bawd|chwith|Eglwys Gybi Sant, [Caergybi.]]
Ysgrifennwyd buchedd yn yr iaith Ladin i Gybi yn Oes y Tywysogion, ond yn anffodus llwgr iawn yw'r testun. Mae'n adrodd sut y ganwyd Cybi yng Nghernyw yn fab i Selyf ap Geraint ab Erbin. Roedd ei hendaid yn un o arwyr y Tair Rhamant felly. Ceir nifer o draddodiadau am Gybi yng Nghernyw. Aeth drosodd i Gâl i astudio ac yna aeth dros y môr eto ond i Gymru y tro yma, gan genhadu yng Ngwent. Ymddengys ei fod wedi ymweld ag Ynysoedd Aran yng ngorllewin Iwerddon yn ogystal cyn dychwelyd i Gymru eto ac ymsefydlu ym Môn lle bu farw yn ei fynachlog yng Nghaergybi.

Mae hen chwedl yn cysylltu enw Maelgwn Gwynedd â Chybi a'i gyfoeswr Seiriol (sefydlydd Priordy Penmon ar Fôn). Rhoddodd Maelgwn dir i'r ddau i sefydlu eu mynachlogydd. Ystyrid eglwysi Penmon a Chaergybi ymhlith y pwysicaf yn y gogledd am ganrifoedd gyda nifer yn pererindota iddyn nhw.

Yn ôl traddodiad llên gwerin a ysbrydolodd gerdd gan Syr John Morris-Jones, arferai 'Seiriol Wyn' a 'Chybi Felyn' gyfarfod bob wythnos yng Nghlorach yng nghanolbarth yr ynys. Lewis Morris yw'r cyntaf i sôn am hynny, yn y 18g. Gan fod Seiriol yn cerdded â'r haul ar ei gefn yno ac yn ôl arosodd ei wyneb yn wyn, ond y gwrthwyneb yn achos Cybi gan droi ei wyneb yn felyn!
[250px|bawd|chwith|Ffynnon Gybi, [Llangybi.]]

## Eglwysi
Mae Cybi yn nawddsant sawl eglwys yng Nghymru yn ogystal â Chaergybi ei hun: Llangybi, Eifionydd, Llangybi, Ceredigion, a Llangybi, Sir Fynwy. Yng Nghernyw mae'n nawddsant eglwysi Cubert, Cuby, Tregony a Duloe.

Yn ôl traddodiad, sefydlwyd eglwys Llangybi, Eifionydd gan Sant Cybi. Mae'n adnabyddus am Ffynnon Gybi, tua 400 medr o'r eglwys, hen ganolfan bererindod leol ar un o'r llwybrau hynafol i Ynys Enlli. Ceir adfeilion hen gell feudwy yno. Roedd y ffynnon yn adnabyddus am ragweld ffyddlondeb cariadon.

Cedwir ei ŵyl ar 5 Tachwedd (neu rhwng y 6ed a'r 8fed).

## Ffynhonnell
*A.D. Carr, 'Seiriol a Chybi' yn, Bedwyr Lewis Jones (gol.), *Gwŷr Môn* (Cyngor Gwlad Gwynedd, 1979).
*John Morris-Jones, *Caniadau* (Rhydychen, 1907).

Categori:Cybi
Categori:Caergybi
Categori:Pobl o Ynys Môn
Categori:Pobl y 5ed ganrif o Gymru
Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Llên gwerin Cymru
Menwaedd o Arllechwedd

Arwr traddodiadol a restrir yn Nhrioedd Ynys Prydain fel un o 'Dri Chadfarchog Ynys Prydain' yw **Menwaedd o Arllechwedd**:

::'Tri Chadfarchog Ynys Prydain:
::Caradog Freichfras,
::a Menwaedd o Arllechwedd,
::a Llŷr Lluyddog.'

Ystyr 'cadfarchog' yw 'marchog brwydr'. Ar wahân i'r triawd hwn ac ambell gyfeiriad arall yng ngwaith y beirdd does dim gwybodaeth bellach amdano. Mae'n bosibl ei fod yn bennaeth cynnar ar Arllechwedd, un o gantrefi teyrnas Gwynedd yn yr Oesoedd Canol. Mae'n bosibl hefyd ei fod yn gysylltiedig â'r cymeriad Menw mab Teirgwaedd yn chwedl *Culhwch ac Olwen*.

Mewn lle o'r enw Rhiw Gyferthwch yn Arfon (ger Beddgelert efallai), esgorodd yr hwch arallfydol Henwen ar genau blaidd a chyw eryr. Rhoddwyd y flaidd ifanc i Fenwaedd o Arllechwedd a'r cyw eryr i un Brynach Wyddel.

## Ffynhonnell
*Rachel Bromwich (gol.), *Trioedd Ynys Prydein* (Caerdydd, 1988). Triawd 18. (Orgraff ddiweddar sydd yn y dyfyniad uchod).

Categori:Hanes traddodiadol Cymru
Categori:Arllechwedd
Categori:Trioedd Ynys Prydain
Afon Prysor

Afon yng ngogledd Meirionnydd (de Gwynedd) yw **Afon Prysor**. Mae'n codi ar y rhosdiroedd rhwng Ffestiniog a'r Bala ac yn aberu yn Afon Dwyryd ger Maentwrog. Ei hyd yw tua 14 milltir.

## Disgrifiad
Tarddle Afon Prysor yw Llyn Conglog Mawr, mewn cwm gwyllt ac unig yng nghysgod bryniau Foel Cynfal a Moel y Croesau, tua 1100 troedfedd uwch lefel y môr. Mae'n ardal wlyb iawn, yn ymyl y Migneint a'i gorsydd eang. Llifa ar gwrs tro bedol am ddwy filltir gan gasglu afonig o Lyn Cors-y-barcud a disgyn i Gwm Prysor. Mae'n troi i'r gorllewin i lawr y cwm ac yn casglu dŵr o sawl ffrwd arall megis Nant Braich-y-ceunant, Nant Budr, Nant Bryn-llefrith ac Afon Llafar a'r ffrwd sy'n disgyn o Llyn Hiraethlyn. Mae'r A4212 yn dilyn ei glannau. Mae'n llifo heibio i Graig Aderyn a Chastell Prysor ac yn disgyn i Lyn Trawsfynydd, y gronfa a greuwyd â dŵr yr afon i oeri atomfa Trawsfynydd.

Ar ôl croesi'r llyn mae'n disgyn yn gyflym trwy goedwig Ceunant Llennyrch i aberu yn Afon Dwyryd tua milltir a hanner i'r gorllewin o Faentwrog.

## Cyfeiriadau
Prysor
Prysor
Categori:Maentwrog
Categori:Trawsfynydd
Cwpan Eingl-Gymreig

Cystadleuaeth rygbi'r undeb rhwng clybiau Seisnig a rhanbarthau Cymreig yw'r **Cwpan Eingl-Gymreig**. Mae 4 rhanbarth o Gymru a 12 clwb o Loegr yn rhan o'r gystadleuaeth.

## Hanes 
Ffurfiwyd y gystadleuaeth yn nhymor 2005-2006 â'r bwriad o adfer yr ymryson rhwng y clybiau Seisnig a'r rhanbarthau Cymreig. Rownd grŵp (lle mae'r grwpiau wedi eu trefnu i leihau'r pellter teithio rhwng y timau, ac i gadw'r timau Cymreig ar wahân) ac yna dau rownd *knock-out* i benderfynu'r enillydd yw strwythur y gwpan. Dim ond unwaith bydd y tîmau o fewn pob grŵp yn chwarae ei gilydd, er mwyn lleihau'r effaith ar amserlenni'r Guinness Premiership a'r Gynghrair Geltaidd.

Bu tipyn o ymryson ynglŷn ag effaith y gystadleuaeth ar gystadlaethau eraill y tîmau Cymreig a Seisnig. Ar ôl i Undeb Rygbi Cymru gyrraedd cytundeb ag Undeb Rygbi Lloegr ynglŷn â'r gystadleuaeth, diarddelwyd rhanbarthau Cymru dros dro o'r gynghrair Geltaidd oherwydd y grêd y byddai ymglymiad rhanbarthau Cymru i'r Cwpan Eingl-Gymreig yn datbrisio'r gynghrair. Er hynny, dychwelodd y rhanbarthau Cymreig yn ôl i'r gynghrair wedi cytundeb a fyddai'n osgoi chwarae gemau Eingl-Gymreig ar benwythnosau a dyranwyd yn wreiddiol i'r Gynghrair Geltaidd.

Yn ogystal â'r ymryson hwn, bu tipyn o wrthwynebiad o'r clybiau o adrannau îs rygbi Lloegr. Byddai'r Cwpan Eingl-Gymreig yn disodli Cwpan Lloegr a oedd ar agor i'r holl glybiau Seisnig. Roeddent yn hawlio fod cau'r gystadleuaeth i glybiau o safon is yn cymryd arian o isadrannau'r Guinness Premiership i ddiogelu hierarchaeth rygbi Lloegr.

Ynghylch bwriad y clybiau Ffrengig i foicotio Cwpan Heineken 2007-2008, daeth rhaglenni tymhorol rygbi yn bwnc trafod unwaith eto yn Ewrop. Bu dadlau ynglŷn â'r nifer o gemau y dylid chwarae mewn tymor, a'r gred fod yr amserlen bresennol yn orlawn. Ynghylch y dadlau yma, mae'n debygol na fydd y Cwpan Eingl-Gymreig yn parhau i gael ei chwarae yn hir dymor.

### Noddwyr 
*2005–2006 - Cwpan Powergen
*2006–2008 - Cwpan Egni EDF
*2009–2011 - Cwpan LV LV

## Pencampwyr 

Categori:Cystadlaethau rygbi'r undeb
Categori:Sefydliadau 2005
Hiriell

Arwr traddodiadol a gysylltir â Gwynedd yw **Hiriell** neu **Hirell**. Mab Darogan y deyrnas honno oedd Hiriell yn y canu darogan yn yr Oesoedd Canol. Daeth ei enw yn air cyffredin am 'arwr' hefyd.

Wyddom ni ddim byd amdano ond mae'n amlwg ei fod yn arweinydd neu frenin cynnar yn ardal Gwynedd. Yng ngwaith y Gogynfeirdd cyfeirir at bobl Gwynedd fel 'hil Hiriell' a Môn ac Arfon fel 'bro Hiriell'.

Mewn cerdd ddarogan yn *Llyfr Taliesin* ceir y llinell
::'fflemychawt hirell ty uch hafren'
::(Bydd Hiriell yn codi fflamau uwch afon Hafren)

Yn y cerddi darogan cynnar a elwir *Yr Oianau*, sydd i'w cael yn Llyfr Du Caerfyrddin a llawysgrifau eraill, mae Myrddin yn dweud y bydd Hiriell yn gwaredu Gwynedd rhag teyrnas Powys ar ôl 'codi o'i hir-orwedd' (fel Arthur a gwaredwyr eraill mae'n cysgu hyd nes daw'r amser penodedig):
::'Rhy-ddyfydd diw Mawrth dydd gwythlonedd'
::'Cyf-rhwng glyw Powys a chlas Gwynedd.'
::'A chyfod Hir(i)ell o'i hir orwedd'
::'I amwyn a'i elyn derfyn Gwynedd.'
::(*Llyfr Du Caerfyrddin*: orgraff ddiweddar)

## Ffynonellau
*Elissa R. Henken, *National Redeemer: Owain Glyndŵr in Welsh Tradition* (Caerdydd, 1996)
*A.O.H. Jarman (gol.), *Llyfr Du Caerfyrddin* (Caerdydd, 1982)
*Ifor Williams (gol.), *Armes Prydain* (Caerdydd, 1955), tud. ix

Categori:Hanes traddodiadol Cymru
Categori:Teyrnas Gwynedd
Is-ffylwm

Mae **is-ffylwm** yn rheng tacsonomaidd sy'n ganolog rhwng ffylwm ac uwchddosbarth.

Categori:Dosbarthiad gwyddonol
Llyfr Taliesin

Mae **Llyfr Taliesin** (Peniarth 2) ymhlith y cynharaf o lawysgrifau Cymraeg sydd wedi goroesi. Llawysgrif ar femrwn sy'n dyddio o hanner cyntaf y 14g ydyw ond sy'n cynnwys testunau sy'n hŷn o lawer. Mae'r llawysgrif ar gadw yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth, fel rhan o'r casgliad a enwir yn Llawysgrifau Peniarth.  Tybir iddi gael ei ysgrifennu yn ne neu ganolbarth Cymru.  Math o flodeugerdd o'r cerddi a briodolwyd i Daliesin ydyw.

## Cynnwys
Ceir testunau *Canu Taliesin*, cerddi a ystyrir gan rai yn waith y bardd Taliesin (fl. ail hanner y 6g), yn y llawysgrif. Priodolir y cyfan o'r cerddi eraill yno i Daliesin hefyd. Mae nifer o'r rhain yn ymwneud â'r chwedl *Hanes Taliesin*. Ceir yn ogystal nifer o gerddi darogan, gan gynnwys *Armes Prydain*, cerddi i arwyr fel Cynan, Gwallog, Alecsander Fawr ac Ercwlff (*Hercules*), ynghyd â chyfres o gerddi crefyddol a Beiblaidd.

## Llyfryddiaeth
*J. Gwenogvryn Evans (gol.), *Facsimile and Text of the Book of Taliesin* (1910). Argraffiad ffacsimile ardderchog.
*Ifor Williams (gol.), *Canu Taliesin* (Caerdydd, 1960). Gwaith y Taliesin hanesyddol.

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau'r 14eg ganrif
Categori:Llawysgrifau Cymreig
Categori:Llawysgrifau Peniarth
Categori:Taliesin
Udfil

Mamal cigysol sy'n frodorol i'r Affrig ac isgyfandir India ac yn aelod o'r teulu **Hyaenidae** yw **udfil** neu **hiena** (lluosog: udfilod, hieanod, hienas, hienâu).

## Cyfeiriadau
Categori:Mamaliaid Affrica
Categori:Mamaliaid Asia
Categori:Teuluoedd o famaliaid
John Evans

Gall **John Evans** gyfeirio ar nifer o bobl wahanol:

*John Evans (1701-1715), Esgob Bangor 
*John Evans (bu farw 1722), morleidr Cymreig
*John Evans o'r Bala
*John Evans (1723-1795), mapiwr o Lanymynech
*John Evans (1770-1799), mapiwr o Waunfawr a deithiodd i fyny Afon Missouri yn y 18g
*John Evans, Llwynffortun (1779-1847), clerigwr Methodistaidd
*John Evans (glöwr) (c.1792-1865), a oroesodd drychineb ym mhwll glo Pentre Fram
*John Evans (I. D. Ffraid) (1814-1875), cyfieithydd a geiriadurwr
*John Evans, Archddiacon Meirionnydd (1815–1891), offeiriad Anglicanaidd  
*John Evans (Y Bardd Cocos) (1826-1888), "bardd" a gyfansoddai rigymau "cocos"
*John Evans (Eglwysbach) (1840-1897), pregethwr a llenor
*John Evans (archaeolegydd), diwydiannwr ac archaeolegydd
* John Evans (1875-1961), Aelod Seneddol Llafur dros Ogwr 1946-1950
*John Evans (dyn hynaf) (1877-1990), cyn-löwr o Gymru, y dyn hynaf a gofnodwyd yng ngwledydd Prydain hyd yma
* John Evans, Llanegryn, Prifardd, enillydd cadair yr Eisteddfod Genedlaethol ddwywaith
*John Evans (awdur), cerddor pync ac awdur Cymreig

Hefyd:
*John Daniel Evans (*El Baqueano*; 1862–1943), un o arloeswyr Y Wladfa ym Mhatagonia
*John Gwenogvryn Evans (1852–1930), gweinidog Undodaidd ac ysgolhaig
----
John Evans (dyn hynaf)

**John Evans** (19 Awst 1877 — 10 Mehefin 1990), oedd y dyn hynaf a gofnodwyd erioed yng Nghymru ac yn Ynys Prydain, hyd i Henry Allingham yn 2013. Rhwng diwedd 1988 a'i farwolaeth, ef oedd y dyn hynaf yn y byd.

Ganed John Evans yn Fforestfach, Sir Abertawe. Bu John Evans yn löwr cyn ymddeol. Cafodd ei gydnabod fel y person hynaf erioed yng ngwledydd Prydain ac Iwerddon (hyd y gwyddir i sicrwydd) pan dorrodd record John Mosely Turner o Loegr, a fu farw ar 21 Mawrth 1968 yn 111 a 279 diwrnod. O 25 Tachwedd 1988, John Evans oedd y dyn byw hynaf yn y byd. Bu farw yn 112 a 295 diwrnod oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1877
Categori:Marwolaethau 1990
Categori:Pobl o Abertawe
Categori:Pobl ganmlwydd oed
Dyffryn Ardudwy

Pentref a chymuned yn ne Gwynedd, Cymru, yw **Dyffryn Ardudwy** (). Saif ar y ffordd A496 rhwng Harlech ac Abermaw yn ardal Ardudwy. Mae pentref Llanbedr ychydig i'r gogledd a Thalybont i'r de.

Mae twristiaeth yn bwysig i'r pentref bellach, gan ei fod gerllaw traethau Morfa Dyffryn. Ychydig i'r gorllewin o ganol y pentref mae un o orsafoedd trên Rheilffordd Arfordir Cymru.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

bawd|200px|dim|Delwedd lloeren Dyffryn Ardudwy

## Hynafiaethau
Gellir gweld nifer o hynafiaethau o gwmpas y pentref, yn cynnwys tair siambr gladdu: Siambr Gladdu Dyffryn Ardudwy ei hun, Bron y Foel Isaf a Siambr Gladdu Cors Y Gedol, sydd gerllaw hen blasty Cors y Gedol i'r dwyrain o'r pentref. Mae un arall fymryn i'r de ger Tal-y-bont, felly, gellir casglu i'r ardal yma fod yn ardal boblog iawn yn y cyfnod Neolithig. Mae bryngaer Pen y Dinas o Oes yr Haearn hefyd gerllaw.

## Pobl o Ddyffryn Ardudwy
* Y Parch. Richard Humphreys (1790-1863), gweinidog y Methodistiaid Calfinaidd (hen daid Edward Morgan Humphreys isod)
* Edward Morgan Humphreys (1882–1955), newyddiadurwr a nofelydd

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Gwynedd

Categori:Pentrefi Gwynedd
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Dwyfor Meirionnydd (y DU)
Maesglase

Mae **Maesglase** (weithiau **Maesglasau**) yn fynydd yn ne Gwynedd.  Fe'i hystyrir yn rhan o fynyddoedd Cadair Idris, er fod y ffordd A487 o Dolgellau i Gorris yn ei wahanu oddi wrth Gadair Idris ei hun. Saif ychydig i'r gorllewin o bentref Dinas Mawddwy a thua 4 milltir i'r de-orllewin o Aran Fawddwy.

Gellir ei ddringo o bentref Dinas Mawddwy, neu o'r ffordd A470 ychydig i'r gorllewin o Ddinas Mawddwy. Am daith hirach gellir dringo Cribin Fawr, sydd ychydig i'r gorllewin, o'r man parcio ger Bwlch Oerddrws ac yna dilyn y grib i gopa Maesglase.

Ar lethrau dwyreiniol y mynydd mae Cwm Maesglasau, lle roedd yr emynydd a bardd Hugh Jones, Maesglasau (1749-1825) yn byw.

## Llyfryddiaeth
* Terry Marsh *The Summits of Snowdonia* (Robert Hale, 1984)

Categori:Mawddwy
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Bontnewydd, Arfon

:*Erthygl am bentref yn Arfon yw hon. Gweler hefyd Bontnewydd (gwahaniaethu).*

Pentref gweddol fawr a chymuned yng Ngwynedd, Cymru, yw'r **Bontnewydd**. Saif ar y briffordd A487 fymryn i'r de o Gaernarfon. Daw'r enw o'r bont dros Afon Gwyrfai a adeiladwyd yn y 18g, er bod pont arall wedi cymryd ei lle erbyn hyn.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Ar un adeg yr oedd Bontnewydd yn cael ei rannu rhwng plwyfi Llanbeblig a Llanwnda, gydag Afon Gwyrfai fel ffin rhyngddynt. Y tŷ hynaf yma yw Plas Dinas, a adeiladwyd yn y 17g, sydd a gweddillion caer Dinas Dinoethwy o Oes yr Haearn o'i gwmpas.

Yn y Bontnewydd y magwyd y gwleidydd adnabyddus Dafydd Wigley.

Y Bontnewydd yw'r ffurf cywir o ysgrifennu'r enw yn gywir, treigliad o Pontnewydd. Mae yna son mai Bodellog oedd yr hen enw, ond efallai bod hwnnw'n enwar ardal rhwng Afon Gwyrfai a Dinas ym mhlwyf Llanwnda.

### Cymeriadau 
Un gwr andabyddus o'r Bontnewydd oedd Huw Lewis 1562 o Blas y Bont. Ei hen daid oedd William Bodellog. Aeth i goleg Rhydychen Awst 10 1562, ac yno bu "ddiflannu" am tua 8 mlynedd, a'r canlyniad oedd y llyfr 'Perl Mewn Adfyd', llyfr a ysgrifennwyd yn wreiddiol gan Otto Werdmüller o Zurich, ac a gyfieitheyd i'r saesneg gan Miles Coverdale, Archesgob Caerwysg 'A Spyrytuall and moost Precious Pearle teaching all Men to Loue and Imbrace ye Crosse' Perl Mewn Adfyd oedd y cyfirithiad Cymraeg, llyfr a ail gyhoeddwyd yn 1929 gan W.J. Gruffydd.

Un o'r Bontnewydd yw Dafydd Wigley

### Gwleidyddol 
Mae ward Y Bontnewydd o etholaeth Arfon yn cynnwys pentref Y Bontnewydd, Rhos Bach a Llanfaglan. Mae'r cyngor cymuned wedi ei rannu'n ddwy ward, Castellmai sef Y Bontnewydd a Rhos Bach, 9 sedd, a phlwyf hynafol Llanfaglan gyda 2 sedd.

### Enwau Lleoedd 
#### Bodellog 
Yn ôl Archif Melville Richards, mae'r enw Bodellog wedi ei gofnodi fel Botelauc yn 1237-67, Bodellok yn 1306 

Bodelloke yn 1550 gan y Comsiwn Henebion a Dinas Bodellog yn 1659 (AMR)

#### Y Bontnewydd 
Y cofnod cynharaf o'r Bontnewydd yw un John Leland 1536 ble mae'n dweud hyn "Bontnewith 1536"

“There cummith a water caullid Avon Guirvay thorough a bridge calluid Bontnewith” anc yna ar fap John Ogilby 1600-1676 o Trallwng i Gaernarfon gwelwn "Pont Newyed" "Gwyrvay Flu" "Newbridge"

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Gwynedd
Categori:Pentrefi Gwynedd
A4212

Mae'r **A4212** yn briffordd sy'n cysylltu Trawsfynydd, ar draffordd yr A470 a'r Bala ar draffordd yr A494.

O Drawsfynydd mae'n dringo Cwm Prysor gan ddilyn glannau Afon Prysor a phasio safle Castell Prysor i gyrraedd bwlch agored rhwng Arennig Fawr ac Arennig Fach. Oddi yno mae'n disgyn i'r dwyrain i lawr Cwm Tryweryn gan basio Llyn Tryweryn. Tua dwy filtir cyn Llyn Celyn ceir cyffordd â'r B4391 o Ffestiniog. Ar ôl rhedeg hyd lannau gogleddol Llyn Celyn mae'n disgyn y tair milltir olaf i lawr i'r Bala gan basio trwy bentref Frongoch.

Categori:Cludiant yng Ngwynedd
Categori:Ffyrdd Cymru
Y Drych Cristianogawl

bawd|Tudalen gyntaf *Y Drych Cristianogawl*
***Y Drych Cristianogawl*** (*sic*) oedd y llyfr cyntaf i gael ei argraffu yng Nghymru. Yn ôl traddodiad cafodd ei gyhoeddi yn ddirgel mewn ogof ar Benrhyn Rhiwledyn yn y Creuddyn yn yr hen Sir Gaernarfon yn 1585. Yr awdur oedd Robert Gwyn neu  Gruffydd Robert, sy'n enwog am ei lyfr gramadeg *Dosparth Byrr ar y rhann gyntaf i ramadeg Cymraeg* (1567).

## Disgrifiad a hanes
Traethawd byr ar gariad at Dduw o safbwynt Catholig yw'r *Drych Cristianogawl*. Cafodd ei sgwennu gan Gruffydd yn Yr Eidal lle bu'n gyfyffeswr i'r Cardinal Carlo Borromeo ac yn Ganon Diwinyddol yn Eglwys Gadeiriol Milan. Fel nifer o'i gyd-Gatholigion ffoes i'r cyfandir er mwyn osgoi'r erledigaeth ar y ffydd yng ngwledydd Prydain. Yr argraffydd oedd Rhosier Smyth, cydymaith Gruffydd. Yn ôl y ddalen teitl cafodd ei gyhoeddi yn Rouen, ond ceisio taflu llwch yn llygaid yr awdurdodau Protestannaidd oedd y cyhoeddwyr. Anfonwyd y traethawd fesul taflen mewn ysgrifen i Gymru.

## Llyfryddiaeth
*Gruffydd, R. Geraint, *Argraffwyr cyntaf Cymru: gwasgau dirgel y Catholigion adeg Elisabeth* (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1972)
*Gruffydd, R. Geraint, "Gwasg ddirgel yr ogof yn Rhiwledyn", *Journal of the Welsh Bibliographical Society* 9 (1958-65): 1-23
*Jones, Philip Henry ac Eiluned Rees, gol., *A nation and its books: a history of the book in Wales* (Aberystwyth: Llyfrgell Genedlaethol Cymru mewn cydweithrediad â Chanolfan y Llyfr Aberystwyth, 1998)

## Cyfeiriadau
Categori:Cristnogaeth yng Nghymru
Categori:Gruffydd Robert
Categori:Llyfrau Cymraeg
Categori:Llyfrau Cymreig yr 16eg ganrif
Categori:Llyfrau 1585
Creuddyn

Ceir mwy nag un enghraifft o'r enw **Creuddyn**:

Daearyddiaeth:
*Y Creuddyn, gorynys yn  o sir Conwy sy'n cynnwys Llandudno
*Creuddyn, cwmwd ac ardal hanesyddol sy'n rhan o sir Conwy heddiw
*Creuddyn, hen gwmwd a fu'n rhan o gantref Penweddig, Ceredigion
*Llanfihangel y Creuddyn, pentref yng Ngheredigion

Ysgol:
*Ysgol y Creuddyn, Bae Penrhyn, ger Llandudno
----