Saunders Lewis

bawd|280px|Cofeb Saunders Lewis yn Stryd Hanover, Abertawe, lle bu'n byw pan symudodd i'r ddinas ar ôl cael ei benodi i Adran y Gymraeg, Coleg Prifysgol Abertawe; dadorchuddiwyd 22 Medi 2016.

Dramodydd, bardd, nofelydd, ysgolhaig, beirniad llenyddol a gwleidydd oedd **John Saunders Lewis** (15 Hydref 1893 – 1 Medi 1985). Ar 5 Awst 1925 roedd yn un o brif sylfaenwyr Plaid Cymru. Ar 19 Ionawr 1937 dedfrydwyd ef i 9 mis o garchar am ei ran yn llosgi ysgol fomio yn Llŷn. Bu ei ddarlith radio enwog *Tynged yr Iaith*, a draddodwyd yn 1962, yn sbardun i sefydlu Cymdeithas yr Iaith Gymraeg.

## Bywyd cynnar ac addysg
bawd|chwith|200px|61 Falkland Road, Lerpwl: y tŷ lle'i ganed.

Ganwyd Saunders i deulu o Gymry oedd yn byw yn Wallasey, ger Lerpwl. Roedd yn ail o dri mab i'r gweinidog Methodist Calfinaidd, y Parch. Lodwig Lewis (1859–1933), oedd yn hanu o Sir Gaerfyrddin. Ganwyd ei fam Mary Margaret (née Thomas, 1862–1900) yn Llundain ond roedd y teulu'n hanu o Sir Fôn.

Mynychodd ysgol y bechgyn yn Liscard, sef rhan o dref Wallasey. Roedd Saunders yn astudio Saesneg a Ffrangeg ym Mhrifysgol Lerpwl pan gychwynnodd Y Rhyfel Byd Cyntaf. Cofrestrodd fel gwirfoddolwr gyda Chatrawd y Brenin, Lerpwl ym Medi 1914 ac yn Ebrill 1915 ceisiodd am gomisiwn gyda Chyffinwyr De Cymru ac fe'i ddyrchafwyd i Is-Gapten yn Chwefror 1916. Gwasanaethodd yn Ffrainc lle fe'i anafwyd. Ar ôl gadael y fyddin, dychwelodd i'r brifysgol i orffen ei radd yn Saesneg.

## Gyrfa
bawd|250px|Saunders Lewis yn 1916
Yn 1922, fe'i apwyntiwyd yn ddarlithiwr yn y Gymraeg yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Abertawe. Yn ystod ei gyfnod yn Abertawe, cynhyrchodd rhai o'i weithiau mwyaf sylweddol o feirniadaeth lenyddol: *A School of Welsh Augustans* (1924), *Williams Pantycelyn* (1927), a *Braslun o Hanes Llenyddiaeth Gymraeg* (1932).

Cafodd ei benodi'n Uwch-ddarlithydd ym Mhrifysgol Caerdydd ac yn 1957 ymddeolodd i'w gartref ym Mhenarth, ger Caerdydd ac ymroddodd i ysgrifennu ar gyflwr gwleidyddol ac ieithyddol Cymru. Yn 1962 cyhoeddodd *Tynged yr Iaith*, sef darlith Radio BBC Cymru; y canlyniad fu sefydlu Cymdeithas yr Iaith Gymraeg. Fe enwebwyd Saunders Lewis am wobr lenyddol Nobel yn 1971.

## Bywyd personol
Priododd Margaret Lewis (née Gilcriest) (1891-1984) ar 31 Gorffennaf 1924 yn eglwys Gatholig Our Lady and St Michael yn Workington, Cumberland. Cafwyd iddynt un plentyn, Mair Gras Saunders (1926-2011).

## Gwaith llenyddol
Ei ddramau mwyaf yw *Blodeuwedd* a *Siwan*, sy'n ymwneud â'r gwrthdaro rhwng cariad a chwant. Yn ei nofelau *Monica* a *Merch Gwern Hywel*, yn ogystal ag yn *Siwan*, mae cytundeb priodasol yn holl bwysig ac yn hanfodol er lles cymdeithas. Roedd yn gredwr cryf yn y traddodiad Ewropeaidd, a gwelodd fod dylanwad Lloegr yn rhwystr i Gymru ddeall y traddodiad hwnnw. Dau ddylanwad mawr arno oedd Emrys ap Iwan a W.B. Yeats.

## Gwobrau a theitlau
Yn 2005 cafodd Saunders Lewis ei enwi fel y degfed Cymro pwysicaf erioed mewn pôl piniwn a wnaed gan y BBC.

Ar Fedi 22, 2016 cafodd plac glas ei ddadorchuddio er cof amdano yn Stryd Hanover, Abertawe, lle bu'n byw pan symudodd i'r ddinas ar ôl cael ei benodi i Adran y Gymraeg, Coleg Prifysgol Abertawe yn 1922.

## Llyfryddiaeth
bawd|250px|Clawr yn cynnwys llun ohono.

### Barddoniaeth
Cyfrol o'i farddoniaeth ydy *Siwan a Cherddi Eraill*, er fod y gerdd Siwan hefyd yn cael ei chyfri fel drama fydryddol.

Casglwyd ei gerddi ynghyd yn y gyfrol *Cerddi Saunders Lewis* (gol. R. Geraint Gruffydd).

### Cyfieithiadau
**Doctor ar ei Waethaf* (Cyfieithiad o *Le Médecin malgre lui* gan Molière) *Cyfres y Werin* 13, (1924)
**Wrth Aros Godot* (Cyfieithiad o *En Attendant Godot* gan Samuel Beckett) *Cyfres Y Ddrama yn Ewrop*, Gwasg Prifysgol Cymru (1970)

### Nofelau
**Monica* (1930)
**Merch Gwern Hywel* (1964)

### Dramâu
**The Eve of St. John* (1921)
**Gwaed yr Uchelwyr* (1922)
**Buchedd Garmon* (1937)
**Amlyn ac Amig* (1940)
**Blodeuwedd* (1948)
**Eisteddfod Bodran* (1952)
**Gan Bwyll* (1952)
**Siwan a Cherddi Eraill* (1956)
**Gymerwch Chi Sigaret?* (1956)
**Brad* (1958)
**Esther* (1960)
*''Serch yw'r Doctor* (1960)
**Yn y Trên* (cyhoeddwyd yn y cylchgrawn *Barn*, 1965)
**Cymru Fydd* (1967)
**Problemau Prifysgol* (1968)
**Branwen* (1975)
**Dwy Briodas Ann* (1975)
**Cell y Grog* (yn y cylchgrawn *Taliesin*, 1975)
**1938* (1977)
**Excelsior* (1980)

Casglwyd ei holl ddramâu ynghyd yn y ddwy gyfrol, *Dramâu Saunders Lewis*, dan olygyddiaeth Ioan Williams.

### Beirniadaeth Lenyddol
**A School of Welsh Augustans* (1924)
**Ysgrifau Dydd Mercher* (1945)
**Braslun o Hanes Llenyddiaeth Gymraeg* (Caerdydd, 1931)
**Meistri'r Canrifoedd* (gol. R. Geraint Gruffydd; casgliad)
**Meistri a'u Crefft* (gol. Gwynn ap Gwilym; casgliad)

### Ysgrifau Gwleidyddol
**Canlyn Arthur*
**Ati, Wŷr Ifainc*
**Tynged yr Iaith*

### Astudiaethau a llyfrau eraill
* Dafydd Jenkins, *Tân yn Llŷn* (1937) – hanes Penyberth
* Alun R. Jones a Gwyn Thomas (gol.), *Presenting Saunders Lewis* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1973)
* Mair Saunders, *Bro a Bywyd: Saunders Lewis 1893-1985* (Cyhoeddiadau Barddas, 1987)
* Bruce Griffiths, *Writers of Wales: Saunders Lewis* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1989)
* Dafydd Ifans (gol.), *Annwyl Kate, Annwyl Saunders* (Llyfrgell Genedlaethol Cymru, 1992) – llythyraeth Saunders â Kate Roberts
* T. Robin Chapman, *Un Bywyd o Blith Nifer: Cofiant Saunders Lewis* (Gwasg Gomer, 2006) 
* Emyr Hywel (gol.), *Annwyl D.J. - Llythyrau D.J., Saunders, a Kate* (Y Lolfa, 2007) – gohebiaeth D. J. Williams, Saunders Lewis a Kate Roberts
* Rhianedd Jewell *Her a Hawl Cyfieithu Dramâu - Saunders Lewis a Samuel Beckett a Molière'' (Gwasg Prifysgol Cymru, 2017)

## Cyfeiriadau
## Dolennau allanol
*http://golwg360.cymru/newyddion/cymru/239438-plac-glas-i-gofio-saunders-lewis Plac glas i gofio Saunders Lewis - cyfweliad gyda'r Athro Prys Morgan (Golwg360)
*http://golwg360.cymru/celfyddydau/239545-camgymeriad-cysylltu-saunders-lewis-ag-abertawe-am-resymau-negyddol "Camgymeriad" cysylltu Saunders ag Abertawe am resymau negyddol - cyfweliad gyda Robert Rhys (Golwg360)
*Adolygiad gan E. Wyn James ar gyfrol ddylanwadol Saunders Lewis, *Williams Pantycelyn* (1927; argraffiad newydd gyda rhagymadrodd sylweddol gan D. Densil Morgan, 2016) ar wefan GwalesGellir gwrando ar ddarlith gan yr Athro E. Wyn James, ‘“Gweld gwlad fawr yn ymagor”: breuddwyd cyffrous G. J. Williams a Saunders Lewis’, yma: .


Categori:Genedigaethau 1893
Categori:Marwolaethau 1985
Categori:Arweinwyr Plaid Cymru
Categori:Beirdd Cymraeg o Gymru
Categori:Beirniaid diwylliannol o Gymru
Categori:Beirniaid llenyddol Cymraeg o Gymru
Categori:Beirniaid llenyddol Saesneg o Gymru
Categori:Cenedlaetholwyr Cymreig
Categori:Dramodwyr Cymraeg o Gymru
Categori:Dramodwyr Saesneg o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Nofelwyr Cymraeg o Gymru
Categori:Pobl o Lerpwl
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Cymraeg o Gymru
Categori:Cymry Lerpwl