William Morris Lewis

Roedd **Y Parch. William Morris Lewis** (9 Mai 1839 – 26 Mai 1917) yn weinidog gyda'r Methodistiaid Calfinaidd Cymreig ac yn awdur.

## Cefndir 
Ganwyd Lewis yn Abergwaun, yr hynaf o bump o feibion y Parch. Enoch Lewis, a oedd hefyd yn weinidog gyda'r Methodistiaid Calfinaidd ac Ann (née Griffiths) ei wraig. Fe'i haddysgwyd mewn ysgol ramadeg yn Abergwaun o dan ofal Dr George Rees, lle fu'n dysgu Lladin a Groeg. Bu mor llwyddiannus yn ysgol Dr Rees fel cafodd mynediad i Goleg y Bala, pan nad oedd ond 14 mlwydd oed.. Roedd yn yr un dosbarth yn y Bala a Thomas Charles Edwards, mab hynaf pennaeth y coleg Dr Lewis Edwards. Daeth y ddau gyd efrydydd yn gyfeillion oes.

Torrodd iechyd Lewis yn y Bala, a bu'n rhaid i'w dad mynd bob cam o Abergwaun i'w gyrchu adref ar ôl dim ond blwyddyn. Roedd y tad mor bryderus bod ei fab ar fin marw, fel y newidiodd ei wallt ei liw ar y daith honno.

## Priodas 
Ychydig ar ôl dychwelyd adref  priododd Lewis â Letitia Maria Lloyd, merch W H Lewis Long House, Tre-fin ym mis Hydref 1859. Bu iddynt wyth o blant. Fel gwaddol priodas cafodd rhydd feddiant fferm Tŷ Llwyd, Treffynnon, Sir Benfro ac yno fu'n byw am weddill ei ddyddiau. Bu farw Mrs Lewis 10 Rhagfyr 1909.

## Gyrfa 
Dechreuodd Lewis bregethu pan oedd tua 19 mlwydd oed ym 1857/58. Cafodd ei ordeinio i gyflawn waith y weinidogaeth yn Llanilltud Fawr ym 1863. Yn hytrach na derbyn galwad i fod yn weinidog ar un o gapeli ei gyfundeb, penderfynodd adeiladu capel ar ei dir ei hun, sef Capel Treffynnon, a adeiladodd ym 1867 ac a helaethodd ym 1876. Treffynnon bu ei unig ofalaeth trwy gydol ei weinidogaeth.

Gwasanaethodd Lewis ei gymdeithas lleol trwy wasanaethu am nifer o flynyddoedd fel aelod o fwrdd warcheidwaid y tlodion Hwlffordd. Ym 1893 gwasanaethodd fel Llywydd y Gymdeithasfa Fethodistaidd.

Roedd Lewis yn cael ei ystyried fel diwinydd heb ei ail yn ei ddydd. Cyhoeddwyd nifer o'i ysgrifau diwinyddol yn Y Traethodydd, Y Drysorfa a chylchgronau Cristionogol eraill yng Nghymru a Lloegr. Traddododd darlith flynyddol y Gymdeithasfa, y Ddarlith Davies, ym 1900 ar bwnc "edifeirwch". Bu am nifer o flynyddoedd yn gohebu efo'r Dr Thomas Charles Edwards ar y ddadl o bwy oedd awdur yr Epistol at yr Hebreaid yn y Testament Newydd. Y farn draddodiadol oedd mai'r Apostol Paul, oedd awdur y llythyr. Mor gynnar â'r 3edd ganrif OC bu rhai yn codi amheuon parthed ei awduraeth. Erbyn diwedd y 19 ganrif y farn gyffredinol ymysg ysgolheigion oedd bod yr awdur yn anhysbys, ond yn bendant nid Paul ydoedd, roedd Edwards yn derbyn y farn yma. Roedd Lewis yn glynu at y farn draddodiadol mae Paul oedd yr awdur. Bu cymaint o ohebiaeth rhyngddynt ar y pwnc fel o'r diwedd y gofynnodd Edwards i Lewis i beidio ysgrifennu mwy ato ynghylch y cwestiwn. Yn hytrach nag ildio ar y ddadl, trefnodd Lewis ei ohebiaeth yn gyfres o erthyglau Saesneg a chyhoeddwyd yn y cylchgrawn diwinyddol *The Thinker*. Derbyniodd yr erthyglau cymeradwyaeth gan nifer o arweinwyr Cristionogaeth traddodiadol megis Syr William Mitchell Ramsay  a'r Athro Henry Melvill Gwatkin  o Brifysgol Caergrawnt. Cafwyd cyfieithiadau o'r erthyglau mewn cylchgrawn yn yr Almaen. Y dadleuon a gyhoeddwyd gan Lewis yn *The Thinker* parthed awduriaeth Paul o Hebreaid yw'r rhai sy'n cael eu defnyddio hyd heddiw gan efengylwyr sy'n glynu at y traddodiad.

## Marwolaeth 
Bu farw yn ei gartref Tyllwyd, Treffynnon yn 78 mlwydd oed, a chladdwyd ei weddillion ym mynwent ei gapel yn Nhreffynnon gyferbyn a'i diweddar wraig.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1839
Categori:Marwolaethau 1817
Categori:Gweinidogion Presbyteraidd o Gymru