Buenos Aires

:''Erthygl am ddinas Buenos Aires yw hon. Am y dalaith o'r un enw, gweler Talaith Buenos Aires.*

Prifddinas a dinas fwyaf yr Ariannin yw **Buenos Aires** (enw llawn yn Sbaeneg: ***Ciudad Autónoma de Buenos Aires**''). Gyda'r ardal o'i chwmpas, Gran Buenos Aires, hi yw'r ail ddinas o ran maint yn Ne America. *Awyr dda* (neu *gwyntoedd teg*) yw ystyr yr enw. Yn y cyfrifiad diwethaf, roedd poblogaeth Buenos Aires oddeutu  ac roedd poblogaeth Gran Buenos Aires yn 
. Mae'r ddinas wedi'i lleoli ar lan orllewinol y Río de la Plata, ar arfordir de-ddwyreiniol De America. Gellir cyfieithu "Buenos Aires" fel "gwyntoedd teg" neu "alawon da", ond y cyntaf oedd yr ystyr a fwriadwyd gan y sylfaenwyr yn yr 16g, trwy ddefnyddio'r enw gwreiddiol "Real de Nuestra Señora Santa María del Buen Ayre ", a enwyd ar ôl Madonna Bonaria yn Sardinia, yr Eidal.

Nid yw dinas Buenos Aires yn rhan o Dalaith Buenos Aires na phrifddinas y Dalaith; yn hytrach, mae'n ardal ymreolaethol. Ym 1880, ar ôl degawdau o ddadlau gwleidyddol, cafodd Buenos Aires ei ffederaloli a'i symud o Dalaith Buenos Aires. Ehangwyd terfynau'r dinasoedd i gynnwys trefi Belgrano a Flores; mae'r ddau bellach yn gymdogaethau'r ddinas. Rhoddodd gwelliant cyfansoddiadol 1994 ymreolaeth i'r ddinas, a dyna pam y cafodd ei henw ffurfiol "Dinas Ymreolaethol Buenos Aires" (*Ciudad Autónoma de Buenos Aires*.; Etholodd ei dinasyddion Bennaeth y Llywodraeth yn gyntaf ym 1996; cyn hynny, penodwyd y Maer yn uniongyrchol gan Arlywydd yr Ariannin.

Mae Buenos Aires Fwyaf (*Gran Buenos Aires*), sydd hefyd yn cynnwys sawl rhanbarth Talaith Buenos Aires, yn ffurfio'r bedwaredd ardal fetropolitan fwyaf poblog yn yr Americas.
 Roedd ansawdd bywyd Buenos Aires yn 91fed yn y byd yn 2018, ac yn yn un o'r goreuon yn America Ladin. Yn 2012, hi oedd y ddinas yr ymwelwyd â hi fwyaf yn Ne America, a'r ddinas America Ladin mwyaf poblogaidd gan dwristiaid.

Mae'n adnabyddus am ei bensaernïaeth eclectig Ewropeaidd a'i fywyd diwylliannol, cyfoethog. Cynhaliodd Buenos Aires y Gemau Pan Americanaidd 1af ym 1951 ac roedd yn safle dau leoliad yng Nghwpan y Byd FIFA 1978. Yn fwyaf diweddar, cynhaliodd Buenos Aires Gemau Olympaidd Ieuenctid yr Haf 2018 ac uwchgynhadledd G20 2018.

Mae Buenos Aires yn ddinas amlddiwylliannol sy'n gartref i lawer o grwpiau ethnig a chrefyddol. Siaredir sawl iaith yn y ddinas yn ogystal â Sbaeneg, gan gyfrannu at ei diwylliant yn ogystal ag at y dafodiaith a siaredir yn y ddinas ac mewn rhai rhannau eraill o'r wlad. Mae hyn oherwydd i'r ddinas, a'r wlad yn y  19g, dderbyn miliynau o fewnfudwyr o bob cwr o'r byd, gan ei gwneud yn grochan amlddiwylliannol, lle mae sawl grŵp ethnig yn byw gyda'i gilydd. Felly, mae Buenos Aires yn cael ei ystyried yn un o ddinasoedd mwyaf amrywiol America.

## Brodorion
Yng nghyfrifiad 2010 [INDEC], datganodd 2.1% o'r boblogaeth neu 61,876 o bobl eu bod yn ddisgynyddion brodorol neu genhedlaeth gyntaf pobl frodorol Buenos Aires (heb gynnwys y 24 Partidos cyfagos sy'n ffurfio Buenos Aires Fwyaf). Ymhlith y 61,876 o bobl o darddiad brodorol, mae 15.9% yn bobl Quechua, 15.9% yn Guaraní, 15.5% yn Aymara ac 11% yn Mapuche. Yn y 24 Partidos cyfagos, datganodd 186,640 o bobl neu 1.9% o gyfanswm y boblogaeth eu bod yn Frodorion cynhenid. Ymhlith y 186,640 o bobl o darddiad brodorol, roedd 21.2% yn Guaraní, 19% yn Toba, 11.3% yn Mapuche, 10.5% yn Quechua a 7.6% yn Diaguita.

## Daearyddiaeth 
Saif Buenos Aires ar lan y Río de la Plata, 34º 36' i'r de a 58º 26' i'r gorllewin. Mae'r hinsawdd yn gymhedrol oherwydd dylanwad y môr; y mis oeraf yw Gorffennaf gyda thymheredd rhwng 3º a 8º, ond mae rhew ac eira yn anarferol. Yn yr haf gellir cyrraedd tymheredd o tua 28º. Ceir 1,146&nbsp;mm. o law y flwyddyn ar gyfartaledd.

Mae dinas Buenos Aires yn rhanbarth pampa, heblaw am rai parthau fel Gwarchodfa Ecolegol Buenos Aires, "dinas chwaraeon" Clwb Boca Iau (pêl-droed), Maes Awyr Jorge Newbery, cymdogaeth Puerto Madero a'r prif borthladd ei hun; adeiladwyd y rhain i gyd ar dir wedi'i adfer ar hyd arfordiroedd y Rio de la Plata, afon lleta'r byd.

Arferai  nifer o nentydd a morlynnoedd groesi'r rhanbarth, llenwyd rhai ohonynt a tiwbiwyd araill. Ymhlith y nentydd pwysicaf mae'r Maldonado, Vega, Medrano, Cildañez a White. Ym 1908, gan fod llifogydd yn niweidio isadeiledd y ddinas, cafodd llawer o nentydd eu sianelu a'u trwsio; ar ben hynny, gan ddechrau ym 1919, roedd y mwyafrif o nentydd wedi'u hamgáu. Yn fwyaf nodedig, cafodd y Maldonado ei diwbio ym 1954; ar hyn o bryd mae'n rhedeg o dan Rhodfa Juan B. Justo.

### Hinsawdd
O dan 'Ddosbarthiad Hinsawdd Köppen', mae gan Buenos Aires hinsawdd is-drofannol llaith (Cfa) gyda phedwar tymor penodol. O ganlyniad i ddylanwadau Cefnfor yr Iwerydd mae'r hinsawdd yn dymherus gyda thymheredd eithafol yn brin. Oherwydd bod y ddinas wedi'i lleoli mewn ardal lle mae gwyntoedd Pampero a Sudestada yn mynd heibio, mae'r tywydd yn amrywiol oherwydd y masau aer cyferbyniol hyn.

Mae'r hafau'n boeth ac yn llaith. Mae cyfnodau poeth yn gyffredin yn ystod yr hafau. Fodd bynnag, mae'r mwyafrif o donnau gwres yn para am gyfnodau byr o lai nag wythnos, ac yn cael eu dilyn gan y gwynt Pampero oer, sych sy'n dod â tharanau dwys ac yna tymeredd oerach. Y tymheredd uchaf a gofnodwyd erioed oedd 43.3&nbsp;°C (110&nbsp;°F) a hynny ar 29 Ionawr 1957.

## Hanes 
Sefydlwyd y ddinas yn 1536 gan Pedro de Mendoza, a'i hail-sefydlu yn 1580 gan Juan de Garay. Yn 1776 dewiswyd y ddinas yn brifddinas y *Virreinato del Río de la Plata*.

## Adeiladau a chofadeiladau 
* Banco de la Nación Argentina
* Diagonal Norte
* Galerías Pacífico
* Iglesia Santa Felicitas
* Teatro Colón

## Enwogion 
* Manuel Belgrano (1770-1820), milwr a gwleidydd
* Carlos Pellegrini (1846-1906), gwleidydd
* Alberto Ginastera (1916-1983), cyfansoddwr
* Alejandro Rey (1930-1987), actor

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
*  Llywodraeth Dinas Buenos Aires
* Buenos Aires 

600px|center|bawd|Buenos Aires


Categori:Dinasoedd yr Ariannin
Categori:Prifddinasoedd De America
Categori:Talaith Buenos Aires