Agerstalwm

bawd|Dillad, dyfeisiadau nodweddiadol o un o gymeriadau Agerstalwm

Is-genre ffantasïol o fewn gwyddonias yw **agerstalwm**, lle mae technoleg a dyfeisiadau esthetig wedi'u hysbrydoli gan beiriannau stêm diwydiannol o'r 19g.

Er bod tarddiad llenyddol y math yma o lenyddiaeth weithiau'n gysylltiedig â'r genre *cyberpunk*, mae gweithiau agerstalwm yn aml yn cael eu gosod mewn hanes amgen yng nghyfnod oes Fictoria, yn benodol - yng "Ngorllewin Gwyllt Americanaidd" y dyfodol, lle gosodir pŵer stêm fel norm, yn brif ffrwd. Ar adegau eraill, fe'i lleolir mewn byd ffantasi sy'n defnyddio ynni stêm. Fodd bynnag, mae steampunk a neo-Fictoraidd yn wahanol gan nad yw'r mudiad neo-Fictoraidd yn allosod ar dechnoleg tra bod technoleg yn agwedd allweddol ar steampunk gan nad yw technoleg yn gwbwl angenrheidiol o fewn yr arddull neo-Fictoraidd.

Efallai mai'r nodwedd amlycaf o'r genre yma yw technoleg a dyfeisiadau anacronistaidd (nad oedd ar gael yn y cyfnod dan sylw) a gellir galw'r rhain yn retro-ddyfodol: dyfeisiadau a thechnoleg y gallai pobl yn y 19g fod wedi breuddwydio amdanynt. Gall y mathau o beiriannau, technoleg a dyfeisiadau gynnwys rhai o fyd ffuglen, fel y rhai a ddisgrifir yng ngwaith H. G. Wells a Jules Verne, neu'r awduron modern: Philip Pullman, Scott Westerfeld, Stephen Hunt, a China Miéville.

 ar gyfer ei lyfr *Le Vingtième Siècle*]]

## Rhagflaenwyr
Fel y dywedwyd, dylanwadwyd yn drwm ar y genre hwn, yr arddull ffug-19g, gan nofelau 'gwyddonol' Jules Verne a H. G. Wells, ond hefyd gan  Mary Shelley, ac Edward S. Ellis a'i nofel *The Steam Man of the Prairies* (1868). Cynhyrchwyd nifer o weithiau celf a ffuglen mwy modern sy'n arwyddocaol yn natblygiad y genre hon, cyn i'r genre gael enw. Caiff *Titus Alone* (1959), gan Mervyn Peake, ei hystyried gan ysgolheigion fel y nofel gyntaf. Mae beirniaid llenyddol eraill yn nodi fod *The Warlord of the Air* (1971) gan Michael Moorcock yn haeddu'r lle hwnnw.

Carreg filltir bwysig arall yn natblygiad cynnar y math hwn o ffuglen wyddonias yw'r ffilm *Brazil* (1985) a ddylanwadodd yn fawr ar ffilmiau eraill, gan gadarnhau estheteg a ffiniau'r genere. Cafwyd comic yn nechrau'r 1970au a oedd hefyd yn hynod o bwysig yn cadarnhau'r genre, sef *The Adventures of Luther Arkwright* gan Bryan Talbot.

## Geirdarddiad
Prin yw'r enghreifftiau o'r math hwn o ysgrifennu yn y Gymraeg. Cyhoeddwyd yn 2019 y nofel Babel  gan Ifan Morgan Jones a ddisgrifiai ei hun fel y nofel "gyntaf yn y Gymraeg o fewn y genre Agerstalwm". Bathwyd y term "Agerstalwm" gan Llinos Mair. Mae'n derm sy'n chwarae ar fathiad arall, sef Strydoedd Aberstalwm, cân gan Alun 'Sbardun' Huws ac a boblogeiddiwyd gan y canwr Bryn Fôn. Mae'n air cyfansawdd: 'Ager' (sef stêm) a 'stalwm' sy'n gywasgiad o 'ers talwm'.

Er bod llawer o weithiau a ystyrir bellach yn arloesol i'r genre wedi'u cyhoeddi yn y 1960au a'r 1970au, yn y Saesneg, dechreuodd y term *"steampunk"* yn niwedd y 1980au fel amrywiad tafod-i-boch o *cyberpunk*. Fe'i lluniwyd gan yr awdur ffuglen wyddonol K. W. Jeter, a oedd yn ceisio dod o hyd i derm cyffredinol ar gyfer gwaith gan Tim Powers (*The Anubis Gates*, 1983), James Blaylock (*Homunculus*, 1986), ac ef ei hun (*Morlock Night*, 1979, a *Infernal Devices*, 1987). Roedd pob un o'r llyfrau yma wedi eu lleoli yn y 19g (Fictoraidd fel arfer) ac a oedd yn dynwared confensiynau ffuglen gwirioneddol H. G. Wells *The Time Machine* ac eraill.

## Rhai gweithiau a ragflaenodd y genre hon
### Awduron llyfrau cynnar
* G. K. Chesterton
* Charles Dickens
* Albert Robida
* Mary Shelley
* Robert Louis Stevenson

### Ffilmiau cynnar
* *20,000 Leagues Under the Sea* (1954)
* *From the Earth to the Moon* (1958)
* *Journey to the Center of the Earth* (1959)
* *The Time Machine* (1960)
* *Master of the World* (1961)
* *First Men in the Moon* (1964)
* *Captain Nemo and the Underwater City* (1969)

## Cyfeiriadau

Categori:Ffantasi
Categori:Grym ager
Categori:Gwyddonias
Categori:Isddiwylliannau