open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Briwgig

Mae **Briwgig** neu **Cig mâl** yn dynodi cig o unrhyw fath sydd wedi eu dorri'n fân â llifanydd (grinder) neu gyllell. Gellir gwneud unrhyw gigach yn gig mâl ond gan mwyaf gwelir cig eidion, oen, porc neu ddyfednod. Yn yr India bydd cig dafad a gafr yn cael ei falu'n friwgig.

Y gair Saesneg am friwgig yw *minced meat*- peidied â drysu â "mincemeat" sef y teisennau bychain a fwytir adeg y Nadolig. Gelwir briwgig hefyd yn *ground meat* yn America. Bydd y math yma o gig yn boblogaidd mewn seigiau i Is-gyfandir yr India lle gwlwir yn "keema" neu "qema" (Hindustani: क़ीमा, قیمہ, ynganner [qiːmaː]).

## Bwydydd
Defnyddir cig mâl mewn amrywiaeth eang o brydau, ynddo'i hun, neu ei gymysgu â chynhwysion eraill. Gellir ei ffurfio yn peliau cig sydd wedyn wedi'u ffrio, eu pobi, eu stemio, neu eu braisio.

Mae'n bosibl y byddant yn cael eu coginio ar sgwrc i gynhyrchu prydau fel "kebab koobideh", "adana kebabı" a "ćevapi". Gellir ei ffurfio yn soser o gig sydd wedyn wedi'u grilio neu wedi'u ffrio (hamburger), wedi'u bara a'u ffrio ("menchi-katsu", toriad "Pozharsky"), neu wedi'u brwysio (stêc Salisbury).

Fe'i ffurfir i mewn i bwdiau cig neu pâtés a'u pobi. Gellir ei ddefnyddio hefyd fel llenwi neu stwffio ar gyfer pasteiod a börek cig, a hefyd fel stwffio. Fe'i gellid ei wneud i saws cig fel ragù, sy'n cael ei ddefnyddio yn ei dro mewn prydau fel pastitsio a moussaka, neu ei gymysgu â saws a'i weini ar byn fel brechdan.

Efallai y bydd hefyd yn cael ei goginio gyda ffa, tomato a/neu sbeisys i wneud "chili con carne".

## Is-gyfandir yr India
]]
Mae Keema neu qeema yn cael ei ddefnyddio mewn amrywiaeth o brydau fel dysgl cyri wedi'i stiwio neu wedi'i ffrio o gig eidion, dafad, neu gigoedd eraill gyda phys gwyrdd neu datws. Fel arfer mae'n cynnwys *gî* ("ghee" - hylif menyn wedi ei doddi)/menyn cyffredin, winwns, garlleg, sinsir, tsili, a sbeisys. Gellir grilio Keema ar sgiwer, a elwir yn sheek cebab, neu ei ddefnyddio fel llenwi ar gyfer samosas neu naan.

Daw'r gair yn y pen draw o'r gair Twrceg "qıyma" sy'n golygu 'cig bach', ac felly mae'n gysylltiedig â "gheimeh" Persia, y "kıyma" Twrci, a'r "κιμάς" Groeg.

## Briwgig Cymru
Ceir y cyfeiriad cynharaf cofnodedig i'r gair "briwgig" o'r 14g, gellid hefyd gyfeirio fel "lacerated flesh" (hynny yw, corff dyn mewn brwydr) a hefyd fel "offal".

Defnyddir brigig mewn gwahanol fathau o fwydydd poblogaidd yng Nghymru gan gynnwys ''Shepherd's Pie* a byger. Mae bwyty *Byrgyr'' yn Aberystwyth yn defnyddio cig o ffermydd lleol er mwyn creu gwahanol fathau o byrgyrs gydag enwau a blasau Cymreig.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Fideo 'How to cook perfect Mincemeat'

Categori:Bwyd
Categori:Cig
Isomorffedd

Mewn mathemateg, **isomorffedd** yw'r homomorffedd neu forffedd (h.y. mapio mathemategol) a ellir ei gildroi drwy forffeg cildroadwy. Daw'r gair o'r Hen Roeg ***ἴσος*** isos "hafal", a ***μορφή*** morphe "ffurf" neu "siâp". Dywedir bod dau wrthrych yn isomorffig os oes isomorffeg yn bodoli rhyngddynt. "Otomorffedd" (neu 'awtomorffedd') yw'r isomorffedd sydd a'i ffynhonnell a'i darged yn cyd-daro. Ni ellir gwahaniaethu rhwng dau wrthrych gyda phriodweddau yn unig (h.y. priodweddau a ddefnyddir i ddiffinio morffedd): rhaid ystyried y priodweddau a'r canlyniadau.

Yng nghyd-destun strwythurau algebraidd (gan gynnwys modrwyau agrwpiau), mae homomorffedd yn isomorffedd os a dim ond os yw'n ddeudafl (*bijective*).

Mae **isomorffedd canonaidd** yn fap canonaidd sy'n isomorffedd. Dywedir fod dau wrthrych yn isomorffedd canonaidd os oes isomorffedd canonaidd rhyngddynt. Er enghraifft, mae'r map canonaidd o ddimensiwn meidraidd y gofod fector i'w ail ofod deuol yn isomorffedd canonaidd; ar y llaw arall, mae V yn isomorffig i'w ofod deuol ond nid yw'n gyffredinol ddeuol.

Ffurfiolir yr isomorffedd drwy ddefnyddio theori categori. Mae morffedd  mewn categori yn isomorffedd os yw'n caniatáu gwrthdro dwy-ochr, sy'n golygu fod ail morffedd  yn y categori hwnnw, fel bod  a , ble mae 1*X* a 1*Y* yn forffeddau unfath o *X* ac *Y*, yn ôl eu trefn.

### Logarithmau ac esbonyddol
Gadewch i \mathbb{R}^+ fod yn grŵp lluosol o rifau real positif, a gadewch i \mathbb{R} fod y grŵp adiol y rhifau real.

Mae ffwythiant y logarithm \log \colon \mathbb{R}^+ \to \mathbb{R} yn bodloni \log(xy) = \log x + \log y am bob x,y \in \mathbb{R}^+, felly mae'n grŵp-isomorffedd. Mae'r ffwythiant esbonyddol (*exponential function*) \exp \colon \mathbb{R} \to \mathbb{R}^+ yn bodloni \exp(x+y) =  (\exp x)(\exp y) am bob x,y \in \mathbb{R}, felly mae ef hefyd yn homomorffedd.

Mae'r unfathiant \log \exp x = x a \exp \log y = y yn dangos fod \log a \exp yn ffwythiannau gwrthdro o'i gilydd. Gan fod \log yn homomorffedd sydd a gwrthdro, sydd hefyd yn homomorffig, yna mae \log yn isomorffedd o'r grwpiau.

Gan fod \log yn isomorffedd, mae'n trawsfudo lluosi rhifau real yn adio rhifau real.

## Cyfeiriadau
Categori:Morffeddau
Categori:Rhifyddeg
Categori:Algebra haniaethol
Infolytedd

f:X\to X yw infolytedd. Pan gaiff ei weithredu ddwywaith, daw'n ôl i'r man cychwyn.]]

Mewn mathemateg, mae **infolytedd** yn ffwythiant a ddynodir fel , sy'n wrthdro ohono'i hun,

: 

ar gyfer pob  yn y parth .

Mae'r term "gwrth-infolytedd" yn cyfeirio at infolyteddau a seiliwyd ar wrth-homomorffeddau

: 

fel bod

: .

## Nodweddion cyffredinol 
Mae pob infolytedd yn ddeudafl (*bijection*).

Ymhlith yr enghreifftiau pwysicaf mae:
* lluosi gyda -1, mewn rhifyddeg
* cymryd cilyddion 
* cyflenwadau yn y ddamcaniaeth setiau a ffurfdroadau
* gwrthroad cylch
* hanner tro

Canfyddwyd niferoedd yr infolyteddau e.e.mewn set gyda'r elfennau  gan Heinrich Awst Rothe yn 1800, ac mae'n cael ei roi gan berthynas ddychweliadol (*recurrence relation*):

:*a*0 = *a*1 = 1;
:*a**n* = *a**n* &minus; 1 + (*n* &minus; 1)*a**n* &minus; 2, am .

Mae'r dilyniant yn cychwyn: 1, 1, 2, 4, 10, 26, 76, 232 (dilyniant A000085 yn y OEIS), a chyfeirir ati fel "rhifau ffôn". Mae cyfansoddiad (y ffwythiant)  dau infolytedd *f* ac *g* yn infolytedd os a dim ond os ydynt yn cyfnewid (*commute*): .

Mae gan infolytedd pob odrif o bob elfen o leiaf un pwynt sefydlog. Yn fwy cyffredinol, gellir dweud: ar gyfer infolyteddau ar set meidraidd o elfennau, mae gan nifer yr elfennau a nifer y pwyntiau sefydlog yr un paredd.

## Cyn-galcwlws
Enghreifftiau elfennol o infolyteddau yw'r ffwythiannau:

: f_1(x) = -x , &nbsp; or &nbsp;  f_2(x) = \frac {1}{x} , yn ogystal a'u cyfansoddiad  (f_1\circ f_2)(x) = (f_2\circ f_1)(x) = f_3(x) = -\frac {1}{x}. 

ond nid y rhain yw'r unig infolyteddau cyn-galcwlws. Dyma enghraifft arall, gyda phositif real:

: f(x) = \ln\left(\frac {e^x+1}{e^x-1}\right) . 

## Cyfeiriadau
Categori:Algebra haniaethol
Categori:Dadansoddi
Categori:Gwrthrychau mathemategol
Siacsiwca

Saig yw **Siacsiwca** (Arabeg: شكشوكة‎, Hebraeg: שקשוקה‎, Sillafid Saesneg: *shakshuka* neu *shakshouka* a sillafiad Ffrangeg: *chakchouka*). Mae'n cynnwys wy wedi ei botsio mewn saws tomato, pupur tsili a winwns, fel rheol wedi ei ychwanegu gan sbeisys cwmin, paprika, pupur cayenne, a cheuen yr India. Ymysg cynhwysion eraill llai cyffredin mae saws Tabasco a mêl. Er i'r saig fodoli yn ardal Môr y Canoldir a'r Dwyrain Canol ers amser, mae ychwanegu wy a'r ffaith bod y pryd yn un llysieuol yn hanu o Diwnisia.

## Etymoleg
Daw'r gair "siacsiwca" o'r Arabeg شَكْشُوكَةٌ sy'n golygu "cymysgfa" mewn slang Arabeg  ac yn arbenig tafodiaith Tiwnisia o Arabeg. Daw'r gair o'r ferf Arabeg, شَكَّ sef *shakka*, sy'n golygu "dal/gludo/clymu ar ei gilydd".

## Disgrifiad
bawd|Pryd unigol o siacsiwca
Ceir prydau ar ffurf cawl wedi eu seilio ar domato ar draws Ymerodraeth yr Otomaniaid yng ngwledydd yr Aifft, Syria, Balcan a'r Maghreb. Gelwyd hwy'n siacsiwca yn y Maghreb. Roedd y pryd Ottomanaidd Twrcaidd, *şakşuka* (sillafiad Twrceg cyfoes) yn bryd o lysiau wedi eu coginio gyda briwgig neu afu (ciġer). Ychwanegwyd tomato a phupir yn hwyrach a datblygwyd ffurfiau di-gig (a rhatach, felly). Byddai cymunedau Iddewig yn y Maghreb Otomoanaidd yn gweini amrywiad ar parve llysieol a gwyddir bod Iddewon Tiwnisia yn creu fersiwn sbeislyd o wy siacsiwca.

## Coginio
Coginir ac yn aml, gweinir y pryd mewn padell cast iron, neu ym Moroco, tajîn.

Gan mai bwyd gwerinol ydoedd, fel y cawl Cymreig, ceir amrywiaethau o wlad i wlad ac o deulu i deulu. Gellir ychwanegu briw gig oen, crasu sbeisiau, iogwrt a pherlysiau. Gelir hefyd ei goginio i gynnwys caws hallt megis ffeta. Ymysg y sbeisus caiff eu defnyddio mae llysiau'r bara 'di malu (coriander), carwy, paprika, cwmin and pupur cayenne.

## Siacsiwca yn Israel
]]
Daeth y siacsiwca i Israel gyda'r mudiad enfawr o Iddewon o'r gwledydd Arabaidd, yn enwedig wedi Annibyniaeth yn 1948.

Yn 1950au cynhwyswyd siacsiwca gyda 'spam' kosher (o'r enw loof) ar gyfer rations yr Llu Amddiffyn Israel, yr IDF, gelwir hi yn *Lafgania Shakshuka*.

Erbyn hyn, mae'r term siacsiwca yn cael ei ddefnyddio ar gyfer sawl gawhanol amrywiaeth ar y bwyd. Ceir dau brif fersiwn; y *Tripolitan*, lle mae'r sail yn cynnwys tomato, garlleg a sbeis a'r *Tunisian*. Gelwir gwahanol fathau hefyd wrth enwau arbennig e.e. *Siacsiwca Balcan* (gyda caws ffeta a pherlysiau). Bwytir y siacsiwca gyda bara, fel rheol bara pita.

## Siacsiwca yng Nghymru
Gweinir siacsiwca mewn sawl bwyty yng Nghymru erbyn hyn. Gellir ei phrynu fel un o'r prydai brecwast ym mwyty Medina yn Aberystwyth. Gweinir y pryd mewn padell ffrio fechan unigol i'r bwytawr gyda bara pita.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Fideo coginio Siacsiwca
*Fideo cân Siacsiwca gan Fozi Mozi i blant
*Fideo coginio Siacsiwca mewn bwyty

Categori:Coginiaeth Algeria
Categori:Coginiaeth Moroco
Categori:Coginiaeth Tiwnisia
Categori:Seigiau wyau
Haplomitriopsida

Mae **Haplomitriopsida** yn ddosbarth newydd o lysiau'r afu sy'n cynnwys 3 genera, ac ynddynt ceir 15 rhywogaeth. Yn dilyn datblygiadau gwyddonol diweddar, yn enwedig ym maes dadansoddi mitocondria'r genynnau, gosodwyd y grŵp monoffyletig hwn yn chwaer-grŵp gwaelodol i weddill llysiau'r afu. Mae'r grŵp hwn, felly, yn agoriad llygad i'r modd yr esblygodd llysiau'r afu yn gynnar iawn yn y Permaidd cynnar.

## Disgrifiad 
Rhisom (neu 'wreiddgyff') tanddaearol yw'r Haplomitrium ac mae ganddo goesyn unionsyth gyda dail arno. Gosodir y dail tennau, crwm oddeutu'r coesynnau, ac mae'n edrych yn debyg i fwsogl meddal. Mae hyn yn wahanol iawn i'r Treubia, sy'n tyfu'n llorweddol, ar eu gorwedd, gyda thalws deiliog.

Ceir sawl nodwedd unigryw, sy'n gymorth i wahaniaethu'r Haplomitriopsida oddi wrth aelodau'r ddau grŵp arall o lysiau'r afu, sef y Marchantiopsida a'r Jungermanniopsida. Er enghraifft, nid oes gan y planhigion o fewn y dosbarth Haplomitriopsida wreiddflew; yn hytrach, mae ganddynt o fewn y coesynnau tyfiannol edefyn pwrpasol, gyda mân dyllau ynddo, i gludo dŵr. Mae'r edefyn canolog hwn wedi'i amgylchynu gan silindr o gelloedd sy'n danfon y dŵr a'r maethion sydd ynddo i bob rhan o'r planhigyn. Mae'r edefyn hwn, felly, yn eitha tebyg i'r sylem a'r ffloem a geir mewn planhigyn fasgwlaidd.

## Dosbarthiad 
Mae gan y dosbarth Haplomitriopsida ddwy urdd a theulu biolegol ym mhob urdd. 15 rhywogaeth sydd yn y dosbarth cyfan, wedi'u rhannu i dri genera. Ceir 4ydd genws (y *Gessella*), ond ar ffurf ffosiliau o'r cyfnos Permaidd yn unig.

;Y tacson:

* **Urdd** Haplomitriales Buch ex Schljakov 1972 [Calobryales Campbell ex Hamlin 1972]
** **Teulu** Haplomitriaceae Dědeček 1884
***†*Gessella* Poulsen 1974
****Haplomitrium* Nees 1833 nom. cons. (8 rhywogaeth)
* **Urdd** Treubiales Schljakov 1972
** **Teulu** Treubiaceae Verdoorn 1932
****Apotreubia* Hattori & Mizutani 1966 (2 rywogaeth)
****Treubia* Goebel 1890 nom. cons. non Pierre 1890 (6 rhywogaeth)

## Rhywogaethau
Mae'r rhestr a ganlyn yn rhywogaethau o fewn y dosbarth hwn:

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432. ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q1051622 }
LIMIT 300
|sort=label
|columns=label:rhywogaeth,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Llysiau'r afu
Talkin Tarn

Llyn yng ngogledd Cumbria, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Talkin Tarn**. Mae’n llyn twll tegell, wedi ffurfio 10,000 mlynedd yn ôl. Mae’n gartref i Glwb Hwylio Brampton ac i Glwb Rhwyfo Amatur Talkin Tarn. Mae’r llyn yn rhan o Barc Gwledig Talkin Tarn. Maint y llyn yw 65 acer ac mae llwbr 1.3 milltir o hyd o’i gwmpas
bawd|dim|250px
bawd|dim|250px

## Etymoleg
Tarddiad yr enw Talkin yw’r dafodiaith Gymbreg o Frythoneg. Yn ôl A. M. Armstrong, et al., daw'r elfen gyntaf, *tal*, sy'n golygu "ael" neu "diwedd" neu "blaen" o'r Frythoneg a'r Gymraeg, Cernyweg, a Llydaweg gyfoes. Mae'r ail elfen yn aneglur. Gall ddod o'r Frythoneg fel sy'n ymddangos yn y Gymraeg a'r hen Gernyweg, *can* ("gwyn") a'r Lydaweg *kann*. Ystyr "Talkin" felly, o bosib, yw "ael gwyn". Daw'r gair 'Tarn' o'r Hen Norseg 'tjǫrn' ac oddi yno i'r Saesneg Canol 'terne' yn golygu 'pwll fechan mewn mynydd' neu 'llyn fechan'.

## Oriel

Delwedd:Talkin03LB.jpg
Delwedd:Talkin04LB.jpg
Delwedd:Talkin05LB.jpg

## Cyfeiriadau
Categori:Cumberland (awdurdod unedol)
Categori:Llynnoedd Cumbria
Jungermanniopsida

Mae'r dosbarth biolegol **Jungermanniopsida** yn un o dri dosbarth o Lysiau'r afu o fewn y ffylwm Marchantiophyta. hwn yw'r mwyaf o'r tri. Y ddau ddosbarth arall yw Haplomitriopsida a Marchantiopsida. yn 2000 dau ddosbarth oedd gan y ffylwm, yna, yn dilyn datblygiadau gyda'r genynnau, ymddangosodd grŵp newydd sbon, sef y Haplomitriopsida.

Mae'r dosbarth hwn o Lysiau'r afu yn cynnwys sawl urdd: Fossombroniales, Jungermanniales, Metzgeriales, Pallaviciniales, Pelliales, Pleuroziales, Porellales a Ptilidiales.

Mae gan lawer o'r planhigion yn y grŵp hwn ddail meddal neu/ac mae ar ffurf thaloid syml. Ychydig o nodweddion sy'n gyffredin rhyngddynt, mewn gwirionedd. Gall y dail fod yn llabedog neu'n gyfan a gall dail y rhai thaloid fod yn ganghennog. Mae tua 90% o o Lysiau'r afu yn olewog a gall y rhannau olewog amrywio o ran lleoliad yr olew ar y planhigyn. Dim ond ar lysiau'r afu y math hwn o olew.

Mae'r rhestr a ganlyn yn rhywogaethau o fewn y dosbarth hwn:

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P105 wd:Q7432. ?item wdt:P171 ?sub0 . ?sub0 (wdt:P171)* wd:Q141240 }
LIMIT 300
|sort=label
|columns=label:rhywogaeth,P225,P18:delwedd
|row_template=Zutabe formatoa/Familiak
|thumb=80
|links=local
}}

## Cyfeiriadau
Categori:Llysiau'r afu
Saws Tabasco

Mae **saws Tabasco** (*Tabasco Sauce*) yn saws poeth enwog Americanaidd a grewyd yn 1868 gan Edmund McIlhenny. Mae iddo flas sbeislyd, wedi'i baratoi gyda tsili tabasco coch, finegr, dŵr a halen wedi'i mwydo mewn casgenau derw. Er ei fod yn dod o dalaith Tabaso ym Mecsico, Tabasco, mae'n gynnyrch UDA a wnaed gan y Cwmni McIlhenny, sy'n cynhyrchu'r holl saws a werthir yn y byd. Lleolir pencadlys y cwmni yn Avery Island ym mhlwyf Iberia yn y de talaith Louisiana, yn ne'r Unol Daleithiau.

## Hanes
Ym 1841, ymfudodd Edmund McIlhenny i New Orleans, lle gwrddodd â theithiwr o'r enw Gleason, y bu'n prynu llond llaw o fylchau coch o'r Tabasco, Mecsico. Roedd y criwiau yn ei hoffi gymaint fel iddo ddechrau eu plannu ar blanhigfa ei dad-yng-nghyfraith, perchennog pwll halen ar Ynys Avery, a leolir 140 milltir i'r gorllewin o New Orleans. Fodd bynnag, ar ddechrau Rhyfel Cartref America, bu'n rhaid i'r teulu McIlhenny adael Ynys Avery nes i'r gwrthdaro ddod i ben. Ar ôl y rhyfel, dychwelodd y McIlhenny i'w cartref, lle'r oeddent yn aros am eu tiroedd dan blanhigion blodeuo. Yn 1868, dechreuodd Edmund arbrofi â gwneud saws poeth o'r cylchau hyn, nes iddo ddarganfod beth fyddai'r rysáit derfynol. Roedd ei westeion cyntaf, ei deulu a'i ffrindiau, wrth eu bodd gyda'i saws ac yn fuan dechreuodd siarad am "saws Mr McIlhenny" blasus. Wedi'i greu mewn egwyddor heb unrhyw ddiben masnachol, roedd pobl yn agos at Edmund yn ei hannog i'w werthu y tu allan i'w gylch. Dechreuodd Edmund werthu ei salsa yn annibynnol, nes iddo gael asiantau masnachol i'w ddosbarthu. Tyfodd y galw yn gyflym a daeth yn lwyddiant masnachol. Ar ddiwedd yr 1870au, dechreuodd Edmund allforio saws Tabasco i Ewrop. 

Bellach gellir dod o hyd i'r saws enwog mewn mwy na 160 o wledydd ar bump cyfandir ac fe'i labelir mewn mwy na 22 o ieithoedd, gan gadw ei rysáit wreiddiol o fwy na chan mlynedd. Mae'r cwmni a sefydlwyd gan McIlhenny wedi aros ar eiddo ei ddisgynyddion o'i farwolaeth yn 1890 hyd heddiw, gyda Paul McIlhenny yn gyfarwyddwr gweithredol presennol, pedwerydd y cwmni.

## Amrywiaethau
Yn ystod yr 20g, dechreuodd fasnachu blasau newydd o saws Tabasco, megis *Tabasco Garlic*, *Tabasco Chipotle* a *Tabasco Green Pepper* neu *Tabasco Habanero* (nid yw'r blasau hyn ar gael yn yr holl wledydd lle mae'n cael ei farchnata) yr amrywiad gwreiddiol. Mae'r cynnyrch yn cael ei werthu mewn 165 o wledydd.

## Dolenni
* Gwefan swyddogol cwmni Tabasco Sauce 
* Hanes saws Tabasco 
* Fideo o'r Bwydydd gellid bwyta gyda Saws Tobasco

## Cyfeiriadau
Categori:Bwyd
Metzgeriales

{{Blwch tacson
| lliw = 
| enw = Haplomitriopsida

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| status             = LC
| status_system      = IUCN3.1
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}
}}

| amrediad_amseryddol = Defonaidd uwch i'r presennol
| regnum = Plantae
| divisio = Marchantiophyta
| phylum = 
| classis = Jungermanniopsida
| ordo = **Metzgeriales**
| ordo_authority = Chalaud, 1930
| subdivision_ranks = Teuluoedd
| subdivision = 
Allisoniaceae
Aneuraceae
Calyculariaceae
Fossombroniaceae
Hymenophytaceae
Makinoaceae
Metzgeriaceae
Mizutaniaceae
Moerckiaceae
Pallaviciniaceae
Pelliaceae
Petalophyllaceae
Phyllothalliaceae
Sandeothallaceae
† *Metzgeriites*

| genus = {{#invoke:Wikidata|getValue|P171|{}}}
| species = {{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| awdurdod_deuenwol = 
}}

Urdd o lysiau'r afu yw **Metzgeriales** a gaif weithiau ei alw'n "urdd y thaloid syml", gan nad oes gan rywogaethau'r grŵp fawr o strwythur iddynt. Fel arfer nid oes ganddynt goesyn na dail. Fe'i gelwir yn "syml" gan fod eu meinwe'n denau a heb fawr o wahaniaeth rhyngddynt; mae rhai rhywogaethau mor denau nes eu bod yn dryleu.

Mae gan bob aelod o'r grŵp hwn gyfnod gametoffyt a chyfnod byrrach pan mae'r sborau'n aeddfed. Maent wedi eu dosbarthu'n bur eang, er eu bod wedi eu cyfyngu i ardaloedd o leithder uchel, neu gynefinoedd llaith. Yn wir, fe'u ceir ar bob gyfandir ar wahân i'r Antarctig.

[bawd|chwith|160px|*[Noteroclada*, un o'r rhywogaethau sydd â dail.]]

## Disgrifiad
Creir cryn amrywiaeth rhwng aelodau'r urdd hon, o ran gwneuthuriad ffisegol. Fel arfer, nid oes ganddynt ddail. Ond ceir rhai genera, fel y *Fossombronia*, a *Symphyogyna* sydd a strwythur a elwir yn "hanner deiliog", a chanddynt thalws llabedog iawn, ac sy'n edrych fel dail. Mae gan y genws *Phyllothallia*, fodd bynnag, barau o labedau (meinweoedd) wedi'u gosod yn rheolaidd ar goesyn canolog. Nid yw'r grwpiau o rywogaethau hanner-deiliog yn perthyn yn agos i'w gilydd o gwbwl, a'r ddamcaniaeth ddiweddaraf (2010au) yw iddynt esblygu ar wahân.

Mae aelodau urdd y Metzgeriales yn wahanol i'w perthnasau o fewn urdd y Jungermanniales gan fod eu archegonia (strwythurau atgenhedlu benywaidd) wedi'u lleoli mewn man gwahanol. Mae'r archegonia, hefyd, yn datblygu o'r gell brigol (neu 'apigol') ar frig y gangen ffrwythlon. O ganlyniad, mae'r strwythurau atgenhedlu benywaidd wastad i'w gweld ar ran cefnol arwynebau'r planhigyn.

## Cyfeiriadau
Categori:Llysiau'r afu
Categori:Metzgeriales
Machlud

bawd|300px|Machlud yr haul yn Aberaeron
Y **machlud** yw diflaniad dyddiol yr Haul dros y gorwel o ganlyniad i gylchdro'r Haul. Wrth edrych arno o'r Cyhydedd, mae Haul y cyhydnos yn machludo yn union yn y gorllewin yn y gwanwyn a'r hydref. Wrth edrych arno o'r lledredau canol, mae Haul yr haf yn machludo i ogledd-orllewin Hemisffer y Gogledd, ond i dde-orllewin Hemisffer y De.

Mae amser y machlud yn cael ei ddiffinio mewn seryddiaeth fel y foment y gwelir cymal uchaf yr Haul yn diflannu ar y gorwel. Ger y gorwel, mae plygiant atmosfferig yn achosi i belydrau'r haul gael eu hystumio i'r fath raddau fel bod y ddisg solar eisoes tua un diamedr o dan y gorwel pan welir machlud.

Mae'r machlud yn wahanol i'r cyfnos, sy'n cael ei rannu'n dair rhan: y cyntaf yw'r cyfnos *sifil*, sy'n dechrau unwaith y mae'r haul wedi diflannu y tu hwnt i'r gorwel, ac yn parhau tan y bydd wedi gostwng 6 gradd o dan y gorwel; yr ail yw'r cyfnos *morwrol*, rhwng 6 a 12 gradd o dan y gorwel; a'r trydydd yw'r cyfnos *seryddol*, sef y cyfnod pan fydd yr Haul rhwng 12 ac 18 gradd o dan y gorwel. Y llwyd-wyll yw rhan olaf un y cyfnos seryddol, a'r foment dywyllaf o'r cyfnos cyn nos. Mae'r nos yn dechrau pan fydd yr Haul yn cyrraedd 18 gradd o dan y gorwel ac nad yw'n goleuo'r awyr mwyach.

Nid yw lleoliadau i'r gogledd o Gylch yr Arctig ac i'r de o Gylch yr Antarctig yn cael machlud na gwawr yn ei gyfanrwydd am o leiaf un diwrnod y flwyddyn, pan fydd y diwrnod pegynol neu'r noson begynol yn parhau yn ddi-dor am 24 awr. Lleoliadau ar ledred o fwy na tua 72.5 gradd yn unig sy'n cael noson begynol gyflawn.

Mae'r machlud yn creu amodau atmosfferig unigryw fel lliwiau oren a choch dwys yr Haul a'r awyr o'i amgylch.

## Cyfeiriadau 
Categori:Rhaniadau'r dydd
Marchantiopsida

Mae'r dosbarth **Marchantiopsida** yn un o dri dosbarth o Lysiau'r afu o fewn y ffylwm Marchantiophyta. Y ddau ddosbarth arall yw Haplomitriopsida a Jungermanniopsida.

Ceir dau isddosbarth: Blasiidae a Marchantiidae a 5 urdd:
:Blasiales - Lunulariales - Marchantiales - Neohodgsoniales - Sphaerocarpales.

## Ffylogenedd 
{{clade| style=font-size:80%;line-height:80%
|1={{clade
|label1=Blasiidae
|1=
|label2=Marchantiidae
|2={{clade
  |label1=Neohodgsoniales
  |1=Neohodgsoniaceae
  |2=
   }}
 }}
}}

## Tacsonomeg 
* Blasiidae He-Nygrén et al. 2006
** Blasiales Stotler & Crandall-Stotler 2000
*** †Treubiitaceae Schuster 1980
*** Blasiaceae von Klinggräff 1858
* Marchantiidae Engler 1893 sensu He-Nygrén et al. 2006
** Neohodgsoniales Long 2006
*** Neohodgsoniaceae Long 2006
** Sphaerocarpales Cavers 1910 
*** Monocarpaceae Carr ex Schelpe 1969
*** Riellaceae Engler 1892
*** Sphaerocarpaceae Heeg 1891
** Lunulariales Long 2006
*** Lunulariaceae von Klinggräff 1858
** Marchantiales Limpricht 1877 
*** Marchantiaceae Lindley 1836 
*** Aytoniaceae Cavers 1911  [Rebouliaceae; Grimaldiaceae]
*** Cleveaceae Cavers 1911  [Sauteriaceae]
*** Monosoleniaceae Inoue 1966 
*** Conocephalaceae Müller ex Grolle 1972 
*** Targioniaceae Dumortier 1829 
*** Wiesnerellaceae Inoue 1976 
*** Dumortieraceae Long 2006 
*** Monocleaceae Frank 1877  
*** Oxymitraceae Müller ex Grolle 1972 
*** Ricciaceae Reichenbach 1828 
*** Corsiniaceae Engler 1892  [incl. Exormothecaceae Müller ex Grolle 1972]
*** Cyathodiaceae Stotler & Crandall-Stotler 2000

## Cyfeiriadau
Categori:Llysiau'r afu
Morffedd

[bawd|Enghraifft o [diagram cymudol|ddiagram cymudol. Yma, gwelir fod y llwybrau cyfeiriol sydd â'r un dechreubwyntiau a diweddbwyntiau'n cyrraedd yr un man. Gwelir hefyd fod y casgliad o bob morffedd rhwng *X* ac *Y* yn cael ei ddynodi gan hom*C*(*X*,*Y*), neu'n syml hom(*X*, *Y*), ac fe'i gelwir yn "**set-hom** rhwng *X* ac *Y*".]]

Mewn mathemateg, map o un strwythur mathemategol i un arall o'r un math yw **morffedd** (enw gwrywaidd; ll. morffeddau); mae'n gwneud hynny gan barchu ei strwythur a'i siâp. Mae'r syniad o forffedd i'w weld dro ar ôl tro oddi fewn i fathemateg gyfoes. Mewn theori set, mae morffedd yn ffwythiant; mewn algebra llinol, mae'n drawsffurfiad llinol; mewn theori grŵp mae'n homomorffedd grŵp ac mewn  topoleg mae morffedd yn ffwythiant parhaus, ac yn y blaen.

Fodd bynnag, mewn theori categori, mae morffedd yn syniad tebyg i hyn, ond sydd ychydig yn fwy haniaethol: nid oes angen i'r gwrthrychau mathemategol fod yn setiau, ac efallai y bydd y berthynas rhyngddynt yn rhywbeth mwy cyffredinol na map, er bod yn rhaid iddo ymddwyn yn debyg i fapiau, e.e. rhaid iddo ganiatáu cyfansoddiad cysylltiol.

Mae'r astudiaeth o forffedd ac o'r strwythurau (a elwir yn "wrthrychau") yn ganolog i theori categori. Daw llawer o derminoleg y maes o gategorïau concrid, lle mae'r gwrthrychau yn syml yn setiau gyda rhai strwythurau ychwanegol, ac mae morffeddau yn ffwythiannau sy'n diogelu neu'n parchu strwythur. Mewn theori categori, mae morffeddau weithiau'n cael eu galw hefyd yn "saethau".

Daw'r gair 'morff' o'r Hen Roeg  ***μορφή*** sy'n golygu "ffurf" neu "siâp".

## Diffiniad 
Mae gan categori *C* ddau ddosbarth: gwrthrychau a morffeddau. Cysylltir dau wrthrych  gyda pob morffedd: y *tarddiad* a'r *targed*.

Ar gyfer sawl categori cyffredin, mae gwrthrychau hefyd yn setiau (yn aml, gyda strwythurau ychwanegol iddynt), ac mae morffeddau'n ffwythiannau o un gwrthrych i un arall. Felly, mae'r tarddiad a'r targed yn aml yn cael eu galw'n "parth" a "chyd-barth".

Therefore, the source and the target of a morphism are often called *domain* and *codomain* respectively, yn y drefn yma.

Ysgrifennir y morffedd *f* sydd â tharddiad *X* a tharged *Y* fel *f* : *X* → *Y*. Felly, cynrychiolir y morffedd gan *saeth* - o'i darddiad i'w darged.

Mae gan morffeddau weithrediadau rhannol, deuol (*partial binary operation*) a elwir yn "gyfansoddiad". Diffinnir dau forffedd *f* ac *g* os a dim ond os yw mai targed *f* yw'r tarddiad *g*, a dynodir hyn fel *g* ∘ *f* (neu weithiau fel *g* *f*). Tarddiad  *g* ∘ *f* yw tarddiad *f*, a tharged *g* ∘ *f* yw target *g*. Mae'r cyfansoddiad hwn yn bodloni'r ddwy wireb:

#unfathiant: am bob gwrthrych *X*, ceir morffedd id*X* : *X* → *X* a elwir yn **forffedd unfathiant** ar *X*; yn yr un gwynt, ar gyfer pob morffedd  ceir id*B* ∘ *f* = *f* = *f* ∘ id*A*.
#cysylltedd (*associativity*): *h* ∘ (*g* ∘ *f*) = (*h* ∘ *g*) ∘ *f*. Pan ddiffinir y gweithrediadau, targed *f* yw tarddiad *g*, a tharged *g* yw tarddiad *h*.

## Gweler hefyd 
* Isomorffedd
* Homograffeg

## Cyfeiriadau
Categori:Algebra haniaethol
Categori:Damcaniaeth setiau
Categori:Theori grŵp
Offrymau Neilltuaeth

Cyfrol gyntaf Daniel Owen oedd ***Offrymau Neilltuaeth.*** Fe'i cyhoeddwyd gan Hugh Jones yn yr Wyddgrug yn 1879. Rhannwyd y gyfrol yn ddwy, sef 'Cymeriadau Biblaidd' ( 7 pennod) a 'Cymeriadau Methodistaidd' (5 pennod). Roedd y deunydd i gyd wedi ymddangos yn *y Drysorfa*  yn ystod 1876 ac 1877. Yn y rhagair 'At y Darllenydd' dywed Daniel Owen iddo lunio'r llyfr 'yn ystod afiechyd a hir nychdod', Ar ôl cael ei daro'n wael yn 1876 roedd Roger Edwards, golygydd *y Drysorfa*  wedi annog Daniel Owen i addasu  rhai o'i bregethau ar gyfer eu cyhoeddi. Dyna yw rhan gyntaf y gyfrol 'Cymeriadau Biblaidd'. Yr ail ran yw gwaith ffuglen cyntaf yr awdur, ac mae'n cyflwyno'r math o gymeriadau a themâu y byddai'r awdur yn datblygu yn ei weithiau diweddarach.

Categori:Gweithiau Daniel Owen
Categori:Llyfrau Cymreig 1879
Theori Galois

bawd|Évariste Galois
Mewn mathemateg, mae **damcaniaeth Galois** yn darparu'r cysylltiad rhwng theori maes a theori grŵp. Drwy'r ddamcaniaeth hon, gellir lleihau llawer o'r problemau a wynebir oddi fewn i theori maes i'r hyn a elwir yn theori grŵp, sy'n symlach ac yn haws ei ddeall. Fe'i galwyd ar ôl Évariste Galois (25 Hydref 1811 – 31 Mai 1832), Ffrancwr a fu farw yn 20 oed. Gwelodd amod angenrheidiol i ddatrus polynomial drwy israddau (*radicals*), problem y ceisiwyd ei hateb am 350 o flynyddoedd cyn hynny. Y gwaith hwn gan Galois a roddodd fodolaeth i'r hyn a elwir heddiw yn theoriau Galois a maes, sef dwy o brif ganghennau algebra haniaethol.

Poblogeiddiwyd y theori gan Richard Dedekind, Leopold Kronecker ac Emil Artin.

Cyffredinolwyd y theori i gysylltiadau Galois a theori Galois Grothendieck.

Daeth y theori i fodolaeth i geisio ateb y canlynol:

## Évariste Galois
Mathemategydd Ffrengig oedd Évariste Galois ond roedd hefyd yn ymgyrchydd gwleidyddol. Bu farw'n 20 oed, yn dilyn gornest (*duel*). Roedd ei dad, Nicolas-Gabriel Galois, yn faer y dref, yn weriniaethwr ac yn bennaeth ar y Blaid Ryddfrydol, y Bourg-la-Reine. Trochwyd ei fam, Adélaïde-Marie (née Demante), ym myd y clasuron, a hi a ddarparodd addysg i'w mab am y 12 mlynedd cyntaf.

Astudiodd am gyfnos yn y Lycée Louis-le-Grand lle darllennodd y llyfr Éléments de Géométrie gan Adrien-Marie Legendre, a ddylanwadodd arno.

## Cyfeiriadau
Categori:Theori grŵp
Categori:Theori maes
Reese J. Llewellyn

bawd|Gwaith haearn o eiddo cwmni Llywellyn yn Adeilad Bradbury

Roedd **Reese James Llewellyn** (30 Awst 1862 – 15 Rhagfyr 1936) yn ddyn busnes o Gymru yn America. Ef oedd cyd-sylfaenydd a llywydd *Llewellyn Iron Works*, cwmni yn Los Angeles a oedd yn darparu gwaith haearn a dur ar gyfer adeiladau yn Ne California, Gorllewin yr Unol Daleithiau, Mecsico, a De America

## Bywyd cynnar 
Ganed Llewellyn ym mhlwyf Llan-giwg ger Castell-nedd y drydedd o chwech o feibion a anwyd i Dafydd a Hannah Llywellyn. Roedd ei dad yn beiriannydd ac yn ffitiwr mewn gwaith haearn. Ymfudodd i'r Unol Daleithiau, gan ymsefydlu yn San Francisco, California.

## Gyrfa 
Llewellyn oedd cyd-sylfaenydd cwmni haearn Llewellyn Bros gyda'i frodyr yn Los Angeles, California ym 1889. Fe wasanaethodd Llewellyn fel llywydd y cwmni, tra bod ei frawd William yn is-lywydd a'i frawd arall, David, yn ysgrifennydd.

Darparodd y cwmni'r gwaith haearn ar gyfer tu mewn i Adeilad Bradbury yn Los Angeles yn y 1890au cynnar. Erbyn 1905, roedd wedi darparu gwaith haearn a dur yn Ne California, ond hefyd yn Nevada, Arizona, New Mexico yn ogystal â thramor ym Mecsico a De America. Adeiladwyd llawer o nendyrau yn Los Angeles gyda dur gan y cwmni. Ym 1929, cyfunodd y cwmni â'r *Consolidated Steel Corporation*.

Yn ogystal, bu Llewellyn yn llywydd Cwmni Tywodfaen Coch Helsby ym 1895. Fe wasanaethodd hefyd ar fwrdd cyfarwyddwyr Banc Arbedion Cartref Los Angeles ym 1905.

## Bywyd dinesig 
Roedd Llewellyn yn aelod o Gymdeithas Dynion Busnes Los Angeles, ynghyd a'r gwŷr busnes Walter Newhall, Frank Hicks, John H. Norton, Hancock Banning, Joseph Schoder, James Cuzner, HE Graves, a William Lacy. Gyda'i gilydd, buont yn gwrthwynebu cau saloons (tafarndai) y ddinas ym 1905.

Erbyn y 1920au, gwasanaethodd Llewellyn fel is-lywydd y *Better America Federation* ar gyfer Los Angeles County.

## Marwolaeth 
Cafodd Llewellyn strôc ar long deithio o'r enw Santa Barbara wrth iddi deithio rhwng Valparaíso a Dinas Efrog Newydd lle bu farw ym 1936.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1862
Categori:Marwolaethau 1936
Categori:Pobl fu farw o strôc
Categori:Pobl o Forgannwg
Categori:Pobl o San Francisco, Califfornia
Categori:Prosiect Wicipobl
Categori:Ymfudwyr o Gymru i'r Unol Daleithiau
Straeon y Pentan

Cyfrol o straeon byrion gan Daniel Owen yw ***Straeon y Pentan***. Fe'i cyhoeddwyd gan Hughes a'i Fab yn 1895, ychydig fisoedd cyn marwolaeth yr awdur. Roedd 9 o'r 19 stori wedi ymddangos yn fisol yn  ''Cymru'r Plant'' rhwng Gorffennaf 1894 ac Ebrill 1895. Yn ei ragair "At y Darllenydd" mae Daniel Owen yn pwysleisio mai straeon gwir yw'r rhain, a'i fod yn defnyddio'r cymeriad "F'ewyrth Edward" i'w hadrodd "er mwyn ysgafnhau yr arddull a'u gwneud yn fwy darllenadwy i bawb". Mae'n sicr i Daniel Owen ddefnyddio straeon a glywsai ar lafar gwlad yn yr Wyddgrug a'r ardaloedd cyfagos, ac yn wir iddo fynychu tafarnau'r Wyddgrug i chwilio amdanynt. Mewn sgwrs gyda T. Ceiriog Williams cofiai un o drigolion Maes-y-dre sôn am hyn, "Old Daniel's been yonder again after his tales."

Cyhoeddwyd cyfieithiad Saesneg yn 2011, ac argraffiad newydd o'r straeon gwreiddiol gan Melin Bapur yn 2024.

## Cynnwys
* "Doli'r Hafod Lom"
* "Nid wrth ei Big y mae Prynu Cyffylog"
* "Y Ddau Fonner"
* "Y Daleb"
* "Enoc Evans, y Bala"
* "Het Jac Jones"
* "Edward Cwm Tydi"
* "Thomas Owen, Tŷ'r Capel"
* "Y Gweinidog"
* "Wiliam y Bugail"
* "Ci Hugh Burgess"
* "Cŵn"
* "Tomos Mathias"
* "Ysbryd y Crown"
* "Tubal Cain Adams"
* "Fy Annwyl Fam fy Hunan"
* "Hen Gymeriad"
* "Rhy Debyg"
* "Y Ddau Deulu"

## Delweddau
Mae rhai o'r storïau yn cynnwys delwedd print bloc pren i'w darlunio

Straeon y Pentan (page 4 crop).jpg
Straeon y Pentan (page 29 crop).jpg
Straeon y Pentan (page 55 crop).jpg

Straeon y pentan (page 94 crop).jpg
Straeon y pentan (page 122 crop).jpg
Straeon y pentan (page 145 crop).jpg

## Cyfeiriadau
Categori:Casgliadau o straeon byrion Cymraeg
Categori:Gweithiau Daniel Owen
Categori:Llyfrau Cymreig 1895
Dave Rich

Mae **Dave Rich** yn awdur o Sais ac arbenigwr ar wrth-Semitiaeth. Mae'n aelod cyswllt o Pears Institute for the Study of Antisemitism ac yn ddirprwy gyfarwyddwr y Community Security Trust (CST). Enillodd radd PhD gan Birbeck, Prifysgol Llundain.

Dechreuodd ei lyfr, ''The Left's Jewish Problem| The Left's Jewish Problem: Jeremy Corbyn, Israel and Anti‑Semitism'' (2016) fel traethawd doethur gan Rich. YsgrifenNodd yr awdur a'r colofnydd, Nick Cohen, ar ysgolheictod Rich fel, "If Rich has a fault, it is that as a rational historian, he cannot speculate on the psychological appeal of left antisemitism".

Mae'n cefnogi tîm pêl-droed Manchester United.

## Dolenni allanol
* Cyfrif Twitter @daverich1
* erthygl Rich, *Labour’s antisemitism code exposes a sickness in Jeremy Corbyn’s party* The Guardian

## Cyfeiriadau
Categori:Gwrth-Semitiaeth
Categori:Iddewon
Categori:Llenorion Seisnig
Glaniad ar y Lleuad

[de|bawd|Y gofodwr [Buzz Aldrin yn cerdded ar y Lleuad.]]
**Glaniad ar y Lleuad** (Saesneg: *Moon landing*) yw pan mae llong neu gerbyd gofod yn glanio ar arwyneb y Lleuad. Mae hyn yn cynnwys cerbydau gyda phobl a rhai hebddynt. 

Y gwrthrych cyntaf a wnaed gan bobl i gyrraedd arwyneb y Lleuad oedd  Luna 2 yr Undeb Sofietaidd ar 13 Medi 1959. Roedd hynny yn dilyn methiant Luna 1 yn gynharach yr un flwyddyn. Yn 1962 y llwyddodd yr Unol Daleithiau hefyd i roi cerbyd - y Ranger 4 - ar y Lleuad.

Apollo 11 yr Unol Daleithiau oedd y cerbyd cyntaf â phobl arno i gyrraedd y Lleuad, a hynny ar 20 Gorffennaf 1969. Mae pobl wedi glanio ar y lleuad chwe gwaith (pob un rhwng 1969 a 1972), a nifer lawer o gerbydau wedi glanio heb bobl ynddynt. Ni fu unrhyw laniadau meddal rhwng 22 Awst 1976 a 14 Rhagfyr 2013.

Mae cyfanswm o ddeuddeg o ddynion wedi glanio ar y Lleuad, pob un ohonynt wedi'i anfon yno gan yr Unol Daleithiau. Cafodd hyn ei gyflawni gyda dau beilot-ofodwr yn hedfan Modiwl Lleuadol ar bob un o'r chwe pherwyl NASA dros gyfnod o 41 mis yn dechrau ar 20 Gorffennaf 1969 UTC, gyda Neil Armstrong a Buzz Aldrin ar fwrdd Apollo 11, ac yn gorffen ar 14 Rhagfyr 1972 UTC gyda Gene Cernan a Jack Schmitt ar fwrdd Apollo 17. Cernan oedd y diwethaf i gamu oddi ar arwyneb y Lleuad.

Roedd gan bob un o'r perwylion Apollo drydydd aelod o'r criw a arhosodd ar fwrdd y Modiwl. Roedd gan y tri pherwyl olaf gerbyd crwydro i hwyluso symud o un lle i'r llall.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol
* Tudalen NASA  ar laniadau ar y Lleuad, ayb. (yn cynnwys gwybodaeth am weithgareddau asiantaethau gofod eraill.)
* Oriel Flickr Archif Prosiect Apollo: casgliad o ddelweddau ansawdd uchel o laniad ar y Lleuad a gorchwylion Apollo.

Categori:Teithiau i'r lleuad
Categori:Archwiliadau'r lleuad
Francesco Bartolomeo Rastrelli

Roedd **Francesco Bartolomeo Rastrelli** (Rwseg: *Франческо Бартоломео (Варфоломей Варфоломеевич) Растрелли*) (1700 ym Mharis Deyrnas Ffrainc - 29 Ebrill 1771 yn St Petersburg, Ymerodraeth Rwsia) yn bensaer Eidalaidd a weithiodd yn bennaf yn Rwsia. Datblygodd arddull hawdd ei adnabod o Faróc Hwyr a oedd yn ysblennydd a mawreddog. Mae ei waith mawr, gan gynnwys Palas y Gaeaf yn St Petersburg a Phalas Catherine yn Tsarskoye Selo yn enwog am eu moethusrwydd ac addurn anhygoel.

## Bywgraffiad 
Ym 1716, symudodd Bartolomeo i St Petersburg, Rwsia, ynghyd â'i dad, y cerflunydd Eidalaidd Carlo Bartolomeo Rastrelli (1675-1744). Ei uchelgais oedd cyfuno ffasiwn pensaernïol diweddaraf yr Eidal gyda thraddodiadau arddull Baróc Moscow. Daeth y comisiwn pwysig cyntaf ym 1721 pan ofynnwyd iddo adeiladu palas i'r Tywysog Demetre Cantemir cyn-reolwr Moldavia.

Fe'i penodwyd i swydd uchel bensaer y llys ym 1730. Cafodd ei waith ei ffafrio gan bendefigion benywaidd ei gyfnod, felly cadwodd ei swydd trwy gydol teyrnasiad yr ymerodresau Anna (1730-1740) ac Elizabeth (1741-1762).

Prosiect olaf a mwyaf uchelgeisiol Rastrelli oedd y Convento Smolny yn St Petersburg lle bu'r Ymerodres Elizabeth yn treulio gweddill ei bywyd. Bwriadwyd i dŵr clochdy'r conventio bod yr adeilad talaf yn St Petersburg a Rwsia i gyd. Ond daeth marwolaeth Elizabeth ym 1762 a gobeithion Rastrelli i gyflawni'r dyluniad mawreddog hwn i ben heb ei gwblhau.

Bu'r i'r ymerodres newydd, Catherine II ymwrthod a phensaernïaeth Faróc gan ei ddisgrifio fel ''hufen chwisg hen ffasiwn", a bu rhaid i'r pensaer oedrannus ymddeol i Courland lle bu'n goruchwylio cwblhau ac addurno'r palasau dugol.''

Treuliwyd ei flynyddoedd diwethaf mewn masnach di nod gyda chrefftwyr Eidaleg. Fe'i hetholwyd i Academi'r Celfyddydau Ymerodraethol ychydig fisoedd cyn ei farwolaeth. Mae'r sgwâr o flaen y Convento Smolny wedi dwyn enw Rastrelli ers 1923. Mae'n destun y cyfansoddiad cerddorol, *Rastrelli yn St Petersburg*, a ysgrifennwyd yn 2000 gan y cyfansoddwr Eidalaidd Lorenzo Ferrero.

## Deg adeilad gan Rastrelli sydd dal i fodoli 
## Adeiladau a dymchwelwyd 
## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1700
Categori:Marwolaethau 1771
Categori:Penseiri o Rwsia
Categori:Prosiect Wicipobl
Karl Ferdinand Wimar

Roedd **Karl Ferdinand Wimar** (a elwir hefyd yn **Charles Wimar** a **Carl Wimar**, 20 Chwefror 1828 - 28 Tachwedd 1862), yn arlunydd Almaenaidd Americanaidd a oedd yn canolbwyntio ar ddarlunio Brodorion America'r Gorllewin a buchesi mawr o fyfflo.

Mae'n nodedig am baentiad cynnar o ddigwyddiad cytrefol: ei ''The Abduction of Boone's Girl by the Indians'' (1855-56), sy'n bortread darlun o ddigwyddiad ym 1776 pan gafodd Jemima Boone, merch y fforiwr Daniel Boon a dwy ferch arall, eu dal ger Boonesborough, Kentucky wedi ymosodiad gan aelodau o dylwyth y Cherokee-Shawnee.

## Bywyd cynnar ac addysg
Wedi'i eni yn Siegburg, yr Almaen, ymfudodd Wimar i'r Unol Daleithiau pan oedd yn 15 oed gyda'i deulu. Ymgartrefodd y teulu yn St Louis, Missouri, a denodd ymfudwyr Almaenaidd niferus yn ystod yr ymfudo mawr yn y 19eg ganrif.

Ym 1846 dechreuodd astudio paentio gyda Leon Pomarede. Gyda'i gilydd buont yn teithio i fyny Afon Mississippi. Ym 1852 aeth i Academi Düsseldorf i astudio gydag Emanuel Leutze.''

Peintiodd Wimar themâu bywyd Indiad ar y Plaenau Mawr yn bennaf, gan ddangos helfeydd byfflo ganddynt a gweithgareddau eraill yn gysylltiedig â'u bywydau nomadig. Roedd hefyd yn peintio golygfeydd o drenau wagen yr ymfudwyr a oedd yn mynd â setlwyr cychwynnol ar draws yr eangderau gorllewinol.

Gwnaeth ddwy daith hir ym 1858 a 1859 i fyny Afon Missouri, ac fe'i hysbrydolwyd gan ei brofiadau ac arsylwadau o fywyd Brodorol America. Teithiodd hefyd i fyny'r Mississippi.

Ymhlith gweithiau mwyaf adnabyddus Wimar mae murluniau sydd wedi'u paentio ym 1861 yn Rotwnda Tŷ Llys San Louis. Mae'r adeilad bellach yn rhan o Barc Cenedlaethol Arch Gateway.

## Gwaith

Carl Wimar Abduction of Boones Daughter detail Amon Carter Museum.jpg|Cipio Merch Boone
Charles Ferdinand Wimar - The Buffalo Dance.jpg|Dawns y Byfflo
Buffalo Drinking by Charles Ferdinand Wimar.jpg|Byfflo'n yfed
Charles Ferdinand Wimar - The Attack on an Emigrant Train - Google Art Project.jpg|Ymosodiad ar drên wagen ymfudwyr
Carl Wimar - The Lost Trail - WGA25775.jpg|Y Llwybr coll

## Dolenni allanol
*carlwimar.com, "The Charles (Carl) Ferdinand Wimar Research Project"
*fineoldart.com, Bywgraffiad "Carl Wimar"
*Museo Thyssen-Bornemisza Bywgraffiad a gwaith: Karl Ferdinand Wimar

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1828
Categori:Marwolaethau 1862
Categori:Arlunwyr o'r Almaen
Categori:Arlunwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Almaenig

Categori:Prosiect Wicipobl
Pwynt anfeidredd

Mewn geometreg, pwynt dychymygol ar "ddiwedd" pob llinell yw **pwynt anfeidredd** (neu weithiau: 'pwynt ideal').

Yn y plân affin, gan gynnwys y plân Euclidaidd, ceir un pwynt anfeidredd ar gyfer pob pâr o linellau cyflin (neu 'baralel') y plân.

Mae atgydio'r pwyntiau hyn yn rhoi plân dafluniol, lle na ellir gwahaniaethu rhwng unrhyw bwynt neilltuol, pe "anghofir" pa bwyntiau a ychwanegwyd. Mae hyn yn wir am geometreg dros unrhyw faes, ac yn fwy cyffredinol, dros unhyw 'fodrwy rhannu' (*division ring*).

Yn ymarferol, mae'r pwynt anfeidredd yn cwbwlhau ac yn cau cromlin topolegol. Mewn dimensiynau uwch, mae'r holl bwyntiau anfeidredd yn ffurfio is-ofod tafluniol o un dimensiwn yn llai na'r gofod cyfan maent yn perthyn iddo. Gellir hefyd ychwanegu pwynt anfeidredd at y 'llinell cymhlyg' (sydd mewn gwirionedd yn blân cymhlyg), a thrwy hynny yn ei droi yn arwyneb caeedig a elwir yn "llinell dafluniol cymhlyg", **C**P1. Caiff hefyd ei alw'n "sffêr Riemann" pan o rhifau cymhlyg yn cael eu mapio i bob pwynt.

Yn achos y gofod hyperbolig, mae gan pob llinell ddau bwynt ideal, neilltuol. Yma, mae'r set o bwyntiau ideal yn ffurfio cwadrig.

## Geometreg affin
Mewn gofod affin, neu ofod Euclidaidd o ddimensiynau uwch, pwyntiau anfeidredd yw'r pwyntiau hynny a gaiff eu hychwanegu at y gofod er mwyn cwblhau'r tafluniad cyfan. Yn ddibynnol ar ddimensiwn, gelwir y set o bwyntiau anfeidredd yn "llinell anfeidredd", "plân anfediredd" neu'r "hyper-plân anfeidredd". Ac ym mhob achos, mae'r gofod tafluniol yn un dimensiwn yn llai.

;Perspectif

Mewn lluniadau a pherspectif technegol, gelwir y pwynt anfeidredd, ble mae dwy linell gyfochrog (paralel) yn 'cyfarfod' yn "ddiflanbwynt".

## Geometreg hyperbolig 
Mewn geometreg hyperbolig, gelwir y pwyntiau anfeidredd yn aml yn "bwyntiau ideal". Yn wahanol i geometreg Euclidaidd ac eliptig, mae gan pob llinell ddau bwynt anfeidredd.

Mae pob llinell, ar yr anfeidredd, gyda'i gilydd yn ffurfio 'anfeidredd Cayley' neu ymyl y plân hyperbolig.

## Gweler hefyd 
* Geometreg feidraidd
* Trawsffurfiad geometrig
* Homograffeg
* Rhif aleph

## Cyfeiriadau 
Categori:Anfeidredd
Categori:Geometreg dafluniol
Aquaman

Ffilm Americanaidd a ryddhawyd yn Rhagfyr 2018 yw ***Aquaman***, ac a seiliwyd ar un o gymeriadau DC Comics, sef *DC Aquaman*. Cyfarwyddwyd y ffilm gan James Wan, yr awduron yw  David Leslie Johnson-McGoldrick a Will Beall a'r dosbarthwr yw Warner Bros. Prif seren y film yw Jason Momoa ac mae'r ffilm hefyd yn serennu Amber Heard, Willem Dafoe, Patrick Wilson, Dolph Lundgren, Yahya Abdul-Mateen II, a Nicole Kidman.

Arthur Curry, yw 'Aquaman', uchelwr i orsedd dinas tanddwr Atlantis. Erbyn hyn, mae'n gorfod camu ymlaen a dod yn arwr y mae wedi'i fwriadu i fod. Wedi ei ddal rhwng y wyneb y Ddaear a'r Deyrnas Danbaid, fe'i gorfodwyd i ymgodymu â'i deimladau cymysg ei hun am wisgo'r Goron, a bygythiad newydd sy'n dechrau dod i'r amlwg.

## Plot
Lleolir y ffilm yn Maine, Lloegr Newydd (*New England*), UDA. Yno, yn 1985, mae ceidwad goleudy, sef Thomas Curry, yn achub Atlanna, Tywysoges y genedl danddwr Atlantes, yn ystod storm. Maent yn syrthio mewn cariad gyda'i gilydd, a genir mab iddynt o'r enw Arthur, a anwyd gyda'r pŵer i gyfathrebu ag anifeiliaid, pysgod a ffurfiau morol eraill. Gorfodir Atlanna i roi'r gorau i'w theulu a dychwelyd i Atlantes, gan ymddiried yn ei chynghorwr, Nuidis Vulko, i hyfforddi Arthur.

## Arthur
bawd|Jason Momoa, Aquaman
Arthur yw'r prif gymeriad yn yr film. Mae'n cael eu chwarae gan Jason Momoa. Mae Arthur yn cael amser caled yn eu flynyddoedd cynar a chael ei fwlio am ei fod yn wahanol. Mae ganddo hanner-brawd, King Orm sydd yn cael ei chwarae gan Patrick Wilson.

## Cymeriadau
**Prif gymeriadau**

* Jason Momoa - Arthur 
* Amber Heard - Mera
* Willem Dafoe - Vulko 
* Patrick Wilson - King Orm 
* Nicole Kidman - Atlanna  
* Dolph Lundgren -  King Nereus

## Gwobrau
## Cyfeiriadau
Categori:Prosiect Wici Môn
Categori:Ffilmiau 2018
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau antur Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Ffilmiau am blant yn dod i oedran
Categori:Ffilmiau trosedd o'r Unol Daleithiau
Shehu Shagari

Gwleidydd o Nigeria oedd **Alhaji Shehu Usman Aliyu Shagari** (25 Chwefror 1925 – 28 Rhagfyr 2018) a oedd yn Arlywydd Nigeria o 1979 i 1983.

## Bywyd cynnar ac addysg (1925–51) 
Ganwyd yn nhalaith Sokoto yng ngogledd-orllewin Nigeria, mewn pentref a enwir Shagari a sefydlwyd gan ei orhendad. Cymerodd y teulu eu henw oddi ar y pentref. Ffermwr a masnachwr gyda sawl gwraig oedd ei dad. Mynychodd yr ysgol Goranaidd leol cyn iddo astudio yng Ngholeg Kaduna (heddiw Coleg Barewa) in Zaria, talaith Kaduna.

## Gyrfa wleidyddol gynnar (1951–79) 
Gweithiodd Shagari am gyfnod fel athro cyn iddo ddod yn wleidydd yn 1951. Fe'i etholwyd yn aelod ffederal o Dŷ'r Cynrychiolwyr yn 1954, pan oedd y wlad dan reolaeth yr Ymerodraeth Brydeinig. Wedi i Nigeria ennill ei hannibyniaeth yn 1960, gwasanaethodd Shagari yn weinidog ym mhob un weinyddiaeth, dros yr economi, pensiynau, a materion mewnwladol, nes ''coup d'état'' gan y fyddin yn 1966. Dychwelodd Shagari i Sokoto a gwasanaethodd yn y llywodraeth leol am gyfnod. Yn 1971, symudodd yn ôl i Lagos i fod yn gomisiynydd ffederal dros ddatblygiad economaidd dan lywodraeth y Cafridog Yakubu Gowon, ac yn ddiweddarach gweinidog arianneg.

## Bywyd personol 
Mwslim Swnni oedd Shagari, a oedd yn hoff o wisgo'i ddillad Islamaidd. Roedd ganddo bedair gwraig, a niferoedd mawr o blant ac wyrion ac wyresau.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1925
Categori:Marwolaethau 2018
Categori:Arlywyddion Nigeria
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Nigeria
Categori:Mwslimiaid o Nigeria
Categori:Pobl fu farw yn Abuja
Bob y Bildar

Sioe deledu animeiddiedig i blant ym Mhrydain yw ***Bob y Bildar***, a grëwyd gan Keith Chapman (yr un peth a ''Ffi-Ffi a'i Ffrindiau* a *Patrôl Pawennau''). Yn y gyfres wreiddiol, mae Bob yn ymddangos mewn symudiad stop sydd wedi cael ei animeiddio fel contractwr adeiladu, yn arbenigo mewn gwaith maen, ynghyd â'i gydweithiwr Wendy, cymdogion a'i ffrindiau amrywiol gyda'i gang o gerbydau ac offer. Darlledir y sioe mewn sawl gwlad, ond mae'n cael ei dargedu yn bennaf ar gyfer yr Deyrnas Unedig lle mae Bob yn cael ei leisio gan yr actor Seisnig, Neil Morrissey. Cafodd y sioe ei chreu'n ddiweddarach gan ddefnyddio animeiddiad CGI gan ddechrau gyda'r gyfres 'SPIN-off Ready, Steady, build!'.

## Strwythur
Ym mhob pennod, mae Bob a'i grŵp yn helpu gydag adnewyddu, adeiladu, ac atgyweirio a gyda phrosiectau eraill pan mae angen. Mae'r sioe yn pwysleisio ar ddatrys gwrthdaro, cydweithredu, cymdeithasu a defnyddio sgiliau dysgu amrywiol. Arwyddair Bob yw  "allwn ni ei ddrwsio? ", ac mae'r cymeriadau eraill yn ymateb gyda  "ia gallwn! " Mae'r ymadrodd hwn hefyd yn deitl i gân thema'r sioe, oedd yn un a gafodd filiwn o werthiant yn y DU.

Ym mis Hydref 2014, ailwampwyd Bob the Bildar gan Mattel ar gyfer yr cyfres newydd *Milkshake* ar Channel 5! Yn 2015 ymhlith y newidiadau, ailwampiodd y cast yn llwyr, gyda'r actor Lee Ingleby yn cymryd lle Neil Morrissey, fel llais Bob.

## Bob y Bildar yn y Gymraeg
Darlledir fersiwn Gymraeg o Bob y Bildar fel rhan o raglenni Cyw ar S4C. Gellir hefyd prynu penodau o'r gyfres ar DVD drwy Recordiau Sain.

## Lleisiau 
* Bryn Fôn: Bob
* Llŷr Ifans: Scoop a Lofty 

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwybodaeth am Bob y Bildar ryngwladol

Categori:Cyfresi teledu
Categori:Prosiect Wici Môn
Derec Tomos

Bardd ac awdur Cymraeg oedd **Derec Tomos**, oedd yn enw ffug. Prif awdur y cerddi dychanol a gyhoeddwyd yn enw Derec Tomos ynghyd â'r gyfrol ryddiaith oedd y gŵr busnes a'r llenor Eirug Wyn. Ond mae'n debygol y cyfrannai sawl un arall at y casgliadau o gerddi.  Cyhoeddwyd y rhan fwyaf ohonynt gan Eurig Wyn ei hunan a'u hargraffu gan wasg Y Lolfa.

## Llyfrau gan Derec Tomos 
* *Myfi Derec, neu Fel rhech yn ugain oed* – Y Lolfa, 1983
* *Magnifikont* – Y Lolfa, 1982
* *Derec Tomos: Y Casgliad* – Y Lolfa, 1985
* *Derec Tomos a’r Ddraig Goch* – Y Lolfa, 1986
* *Y Llyfr Du* – Y Lolfa, 1987
* *Y Dyn a’r Duwiau* – Y Lolfa, 1988
* *Y Dystiolaeth* – Y Lolfa, 1989
* *Y Gwirionedd* – Y Lolfa, 1990
* *Y Ddraig a’r Ddraenen* – Y Lolfa, 1991
* *Y Cerddi* – Y Lolfa, 1992

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd o Gymru
Archie Hughes

Chwaraewr pêl-droed proffesiynol o Gymru oedd **Archie Hughes** (2 Chwefror 1919 – 1992).

Roedd William Arthur Hughes, oedd yn cael ei adnabod fel 'Archie', yn dod o Fae Colwyn a chwaraeodd fel gôl-geidwad i Huddersfield Town (1939-1946), Tottenham Hotspur (1946-48), Blackburn Rovers (1948-50), Nelson (1950), Rochdale (1950-51) a Crystal Palace (1951-52).

Chwaraeodd i dîm pêl-droed cenedlaethol Cymru bum gwaith.

Categori:Pêl-droedwyr rhyngwladol Cymru
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Pobl o Fae Colwyn
Categori:Marwolaethau 1992
Categori:Genedigaethau 1919