open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bruyères

Mae **Bruyères** yn gymuned yn Département Vosges yn Rhanbarth Grand Est, Ffrainc. Mae Bruyères wedi ei leoli ym masiff Vosges, 27&nbsp;km o Épinal, 26&nbsp;km o Saint-Dié-des-Vosges a 23&nbsp;km o Gérardmer. Mae'r ddinas yn meddiannu llwyfandir sy'n gwasanaethu fel llwybr rhwng cymoedd y *Vologne* i'r de a'r *Mortagne* i'r gogledd.

## Poblogaeth
Delwedd:Population - Municipality code 88078.svg

## Hanes
Mae pobl wedi bod yn byw ar safle Bruyères, sef copa bryn yr Avison ers y 4g. Adeiladwyd bryngaer ar y safle tua’r 6g, ond daeth y gymuned gyfredol i fodolaeth fel bwrdeistref i gastell a adeiladwyd yno  gan Ddug Lorraine, yn y 10g. Arhosodd yr Ymerawdwr Henry VI yn y castell yn 1196, a bu’r Dug Mathieu II o Lorraine yn ei feddiannu rhwng 1230-40. Dechreuodd y dref fanteisio ar ei bwysigrwydd yng nghanol y 13g pan wnaeth y Dduges Regent Catherine o Limburg ei sefydlu yn *dref tonlieu* sef tref lle codir treth ar nwyddau a oedd yn cael eu gwerthu ynddo. Daeth yn ddinas pan gyflwynodd Duke Ferry III siarter iddi o dan gyfraith Beaumont, yn ei wneud yn ddinas rydd o ddyletswyddau ffiwdal ac o dan reolaeth ustusiaid a dewiswyd o fysg y trigolion.

Ym 1475 meddiannwyd y ddinas gan Siarl Rhyfygus, Dug Bwrgwyn mewn rhyfel yn erbyn y Dug René II o Lorraine, ond rhyddhawyd Bruyeres ym 1476 diolch i un o'i drigolion cyffredin o’r enw  Varin Doron. Roedd Doron wedi sylwi bod Comander y Castell yn mynd i’r offeren yn yr eglwys, gyda’i brif swyddogion, ar yr un adeg pob diwrnod. Roedd yr ymddygiad rheolaidd yn gwneud hi’n hawdd trefnu i ragodi arnynt, a dyna a wnaed.

### Ail ryfel byd
Yn yr Ail Ryfel Byd, rhyddhawyd Bruyères o feddiant Almaeneg gan filwyr Siapan-Americanaidd a oedd yn aelodau o’r 442 Dîm Combat Rhyfel. Bellach ystyrir bod Brwydr Bruyères ac achub y "Bataliwn Coll Texas" yn un o'r deg brwydr filwrol fwyaf i’w hymladd gan Luoedd Arfog yr Unol Daleithiau. Wedi’r frwydr daeth Catrawd y 100/442 yr Uned fwyaf addurnedig yn Hanes Byddin yr Unol Daleithiau. Cafodd 800 o filwyr eu lladd neu eu hanafu.
Dyfarnwyd  Croix de guerre 1939-1945 i’r ddinas.

## Safleoedd a Henebion

Bruyeres eglise (2).jpg|Eglwys l'Assomption-de-Notre-Dame
Bruyeres hospice.jpg|Capel yr ysbyty
Bruyeres synagogue (2).jpg|Yr hen synagog, sydd bellach yn amgueddfa
Bruyeres oratoire ferme anges (2).jpg|Capel mewn ogof.
Buyeres Kiosque.jpg|Ffynnon Neifion.
FR-88-Bruyères cimetière militaire.JPG|Mynwent: y sgwâr milwrol
Le coq de Bruyères.jpg|alt=le symbole de Bruyères|Le coq de Bruyères.
FR-88-Bruyères-Panorama de l'Avison 2.JPG|Canol y dref, yr eglwys a mwnt y castell

## Cysylltiadau Rhyngwladol
Mae Bruyères  wedi'i gefeillio â:
* Vielsalm ()
* Honolulu ()

## Gweler hefyd
* Cymunedau Vosges

## Cyfeiriadau
*INSEE

Categori:Cymunedau Vosges
Cryfder ar y Cyd

Llyfr ffeithiol Cymraeg am chwech o fentrau cymunedol cydweithredol yng Nghymru
yw '''''Cryfder ar y Cyd: Mentrau Cydweithredol Pentrefi'r Eifl''''', sy'n un o gyfrolau *Cyfres Syniad Da*.
Gwasg Carreg Gwalch a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2012. 
Yn 2017 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Mae'r gyfrol hon yn adrodd hanes chwech o fentrau cymunedol cydweithredol. Gan ddechrau gyda hanes y Moto Coch, cawn hanes sefydlu siop (Llithfaen), garej (Clynnog fawr), tafarn (Y Fic, Llithfaen), canolfan waith (Antur Aelhaearn) a chanolfan iaith (Gwrtheyrn) - i gyd o fewn ychydig filltiroedd i'w gilydd.

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Erthygl heb ei phrawfddarllen
Categori:Llyfrau Cymreig 2012
Categori:Cofiannau Cymraeg
Brad (nofel)

Nofel ar gyfer plant a'r arddegau gan Ann Jungman (teitl gwreiddiol Saesneg: *Betrayal*) wedi'i haddasu i'r Gymraeg gan Gwen Redvers Jones yw ***Brad***. 
Gwasg Gomer a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2009. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Mae Hannah a Frieda yn ffrindiau gorau. Iddewon yw teulu Hannah a Natsïaid yw teulu Frieda. Ac mae'r Natsïaid yn casáu'r Iddewon. Does neb yn teimlo'n saff yn yr Almaen cyn yr Ail Ryfel Byd. Addas ar gyfer darllenwyr anfoddog 8-12 oed.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfieithiadau o nofelau i'r Gymraeg
Categori:Nofelau Cymraeg i blant a phobol ifanc
Categori:Llyfrau Cymreig 2009
Moto Ni, Moto Coch

Llyfr ffeithiol Cymraeg am gwmni'r Moto Coch yw ***Moto Ni, Moto Coch: Canmlwyddiant Cwmni Bysus Clynnog a Threfor***, sy'n un o gyfrolau *Cyfres Syniad Da*.
Gwasg Carreg Gwalch a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2012. 
Yn 2017 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Pobl dau bentref a dwy ardal roddodd fod i gwmni'r Moto Coch ganrif yn ôl. Os bu pentref cydweithredol erioed yn holl hanes Cymru, pentref Trefor oedd hwnnw, a chofleidiwyd ei athroniaeth gan y pentrefi chwarelyddol cyfagos ym Mro'r Eifl. Ryw hanner canrif cyn ffurfio'r cwmni bysus sefydlwyd Cymdeithas Gydweithredol Gweithwyr yr Eifl â'i siopau, ei iard lo a'i becws.

## Gweler hefyd
* Rhestr llyfrau Cymraeg
* Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Erthygl heb ei phrawfddarllen
Categori:Llyfrau Cymreig 2012
Categori:Cofiannau Cymraeg
Charles Brockden Brown

Nofelydd, hanesydd a golygydd o'r Unol Daleithiau oedd **Charles Brockden Brown** (17 Ionawr 1771 – 22 Chwefror 1810).

## Llyfryddiaeth
* *Wieland; or, the Transformation* (1798)
* *Ormond; or, the Secret Witness* (1799)
* *Edgar Huntly; or, Memoirs of a Sleep-Walker* (1799)
* *Arthur Mervyn; or, Memoirs of the Year 1793* (1799, 1800)
* *Memoirs of Stephen Calvert* (1799–1800)
* *Clara Howard; In a Series of Letters* (1801)
* *Jane Talbot; A Novel* (1801)

## Cyfeiriadau
Categori:Nofelwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1771
Categori:Marwolaethau 1810
Twm a Mati Tat yn Twtio'r Tŷ

Stori ar gyfer plant gan Martin Morgan yw '''''Twm a Mati Tat yn Twtio'r Tŷ'''''. 
Dref Wen a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2000. 
Yn 2017 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Stori wallgof a doniol am gwpl anhygoel o anniben, dioglyd a drewllyd sy'n brwydro'n gyhoeddus ar y teledu gyda pherchennog y tŷ maent yn byw ynddo. 39 llun du-a-gwyn. Addas i oed 7-9 neu Cyfnod Allweddol 2.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Nofelau Cymraeg i blant a phobol ifanc
Categori:Llyfrau Cymreig 2000
La Bresse (Vosges)

Mae **La Bresse** yn gymuned yn Département Vosges yn Rhanbarth Grand Est, Ffrainc. Mae’r gymuned wedi ei leoli yn rhan uchaf dyffryn Moselotte. Mae’n 57&nbsp;km o Épinal, 14&nbsp;km o Gérardmer a 54&nbsp;km o Colmar. Mae’n gymuned eang, sydd yn agos iawn at adran Haut-Rhin, yn Alsace.

## Poblogaeth
Delwedd:Population - Municipality code 88075.svg

## Yr ardal sgïo
Mae gan fwrdeistref La Bresse dair ardal sgïo sef:

*Y Bresse Hohneck. Yr ardal sgïo fwyaf yng Ngogledd Ddwyrain Ffrainc, 220 hectar, 37 llethrau, 282 o gano magnelau eira, a pharc eira. Wedi'i lleoli yng nghwm Vologne, 1&nbsp;km i lawr yr afon o'r Pass des Feignes sous Vologne.
*Lispach (5 lifft, 6 llethr). Yn nyffryn y Chajoux.
*La Bresse Brabant (3 lifft, 8 llwybr). Cyrchfan teuluol, ar ben y llwybr Brabant sy'n cysylltu La Bresse i bentrefig Xoulces yn Cornimont.

## Pobl enwog o La Bresse
*Joseph Remy (1804-1854), dyfeisiwr dull o atgynhyrchu artiffisial i frithyll yn yr unfed ganrif ar hugain. Datgelwyd ei arddull gan Antoine Géhin, (1805-1859). Mae cofeb i’r ddau yn y gymuned.
*Véronique Claudel (a anwyd yn 1966), enillydd medal aur yng ngemau Olympaidd y gaeaf yn Albertville ac efydd yn Lillehammer yn y biathlon (sgïo traws gwlad a saethu)

## Cysylltiadau Rhyngwladol
Mae La Bresse  wedi'i gefeillio â:

*Ménaka 

## Safleoedd a Henebion
*Neuadd y Dref
*Eglwys Sant Lawrence
*Capel Brabant
*Y garreg cyfiawnder
*Gwyryf Chastelat
*Croesau’r Gymuned
*Safleoedd o harddwch naturiol

Plaque Remy Géhin.jpg|Cofeb Remy & Géhin
Eglise La Bresse.jpg|Eglwys Sant Lawrence
La Bresse, Mairie.jpg|Neuadd y Dref
Chapelle du Brabant 88.jpg|Capel Brabant
Champtel.jpg|Y garreg cyfiawnder
Lac de la Lande.jpg|Lac de la Lande.
Étang de Machais 88250.jpg|Tourbière de Machais.

## Gweler hefyd
* Cymunedau Vosges

## Cyfeiriadau
*INSEE

Categori:Cymunedau Vosges
James Herbert Cory

Roedd Syr **James Herbert Cory**, barwnig 1af (7 Chwefror 1857 – 7 Chwefror 1933) yn wleidydd o Gymru a wasanaethodd fel Aelod Seneddol Ceidwadol Caerdydd rhwng 1915 a 1918  ac AS Unoliaethol De Caerdydd rhwng 1918 a 1923.

## Cefndir
Ganwyd Cory yn Lannwedhenek, Cernyw yn fab i John Cory perchennog cwmni llongau a Mary ei wraig.

Cafodd ei addysgu yn ysgol Trerigoni, Cernyw.

Priododd ddwywaith; ym 1879 priododd Elizabeth Hosking Wills merch George Hosking o Bideford, Dyfnaint; bu hi farw ym 1908 Bu iddynt 4 mab ac 1 merch. Ym 1910 priododd ei ail wraig, Elizabeth Cansh, merch Alexander Walker o Irbhinn, gogledd swydd Ayr. bu iddynt dwy ferch.

## Gyrfa
Roedd dau deulu o ddiwydianwyr o’r enw Cory yn masnachu yn Sir Forgannwg o ganol y 18g ac mae’n hawdd eu cymysgu. Sefydlwyd cwmni Cory Brothers and Company ym 1832 gan Richard Cory , doedd gan y cwmni a’r teulu hon dim cysylltiad â theulu Herbert Cory. Sefydlwyd cwmni John Cory  and Sons Limited ym 1872 gan Herbert, John ei dad a John ei frawd wedi iddynt symud o Gernyw i Gaerdydd er mwyn bod yn berchnogion llongau. Erbyn i John Cory yr hynaf marw ym 1891 roedd y cwmni yn berchen ar 21 o agerlongau gyda thri arall yn cael eu hadeiladu i’r cwmni. Erbyn i’r ddau frawd marw yn y 1930au roedd dros 30 o is-gwmnïau yn perthyn i’r fam gwmni.

Gwasanaethodd fel ynad heddwch ar fainc Sir Forgannwg.

## Gyrfa wleidyddol
Ar 2il Hydref 1915 lladdwyd AS Ceidwadol Caerdydd, yr Arglwydd Ninian Crichton-Stuart yn y Rhyfel Byd Cyntaf.  Yn unol â threfniant a wnaed rhwng y pleidiau ar gyfer cyfnod y rhyfel, ni fu etholiad i ddewis aelod newydd. Dewiswyd yr AS newydd gan aelodau  plaid y diweddar aelod. Yn achos Caerdydd, dewisodd y Ceidwadwyr Cory i gynrychioli’r etholaeth yn y Senedd.

Ar ddiwedd y rhyfel byd diddymwyd etholaeth Caerdydd a safodd Cory yn etholaeth newydd De Caerdydd gan ei gipio. Llwyddodd i gadw’r sedd yn etholiad 1922 ond fe gollodd i’r ymgeisydd Lafur Arthur Henderson yn etholiad cyffredinol 1923.

Gwasanaethodd fel Uchel Siryf Sir Forgannwg ym 1913 ac fe’i hurddwyd yn farwnig ym 1919.

## Marwolaeth
Bu farw ar ddydd ei 76 pen-blwydd. Rhoddwyd ei weddillion i orwedd ym Mynwent Cathays Caerdydd. Fe’i holynwyd yn y farwnigaeth gan ei fab Herbert George Donald Cory.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig dros etholaethau Caerdydd
Categori:Genedigaethau 1857
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1933
Union Académique Internationale

bawd

Ffederasiwn o academïau cenedlaethol ac academïau rhyngwladol o fwy na 60 o wledydd ledled y byd yw'r ** Union Académique Internationale** (UAI). 
Mae'n hyrwyddo cydweithrediad mewn ymchwil ym meysydd seicoleg, archeoleg, hanes, gwyddorau gwleidyddol a chymdeithasol a'r dyniaethau yn gyffredinol.

Sefydlwyd yr UAI ym 1919 ar awgrym yr Académie des Inscriptions et Belles-Lettres. Ffrangeg yw iaith swyddogol y sefydliad.

Enillodd Wobr Erasmus ym 1964.

## Cyfeiriadau
## Dolennau allanol
*  Gwefan swyddogol yr UAI

Categori:Sefydliadau rhyngwladol
Categori:Sefydliadau 1919
Categori:Enillwyr Gwobr Erasmus
Académie des Sciences

Sefydliad dysgedig Ffrengig yw'r **Académie des Sciences** ("Academi'r Gwyddorau").
Mae'n un o'r pum academi yr Institut de France.
Sefydlwyd ym 1666.
Pwrpas yr academi yw hyrwyddo ymchwil wyddonol.

## Dolennau allanol
*  Gwefan swyddogol

Categori:Sefydliadau Ffrainc
Categori:Sefydliadau 1666
Bleurville

Mae **Bleurville** yn gymuned yn Département Vosges yn Rhanbarth Grand Est, Ffrainc. Mae'n ffinio gyda  ac mae ganddi boblogaeth o tua .

## Poblogaeth hanesyddol
Delwedd:Population - Municipality code 88061.svg

## Hanes
Mae pobl wedi bod yn byw yn yr ardal lle saif Bleurville ers y cyfnod cyn hanesyddol. Canfuwyd gweithdy gwneud offer llaw yn dyddio yn ôl i tua 300,000 CC. Mae yna olion o’r cyfnod Neolithig hefyd, sef man lle fu’r trigolion Celtaidd yn addoli’r haul, ac mae yna olion sy’n awgrymu bod pobl wedi parhau i addoli’r haul yn y cyffiniau hyd at yr oesoedd canol.  Mae yna olion o feddrodau o Oes yr Haearn, (rhwng 500 a 200 CC).

Bu’r Rhufeiniad yn rheoli’r ardal o’r ail ganrif OC, ac mae yna olion o fila Rufeinig gyda baddonau yn y gymuned.

O’r 10g daeth Bleurville yn gyrchfan i bererinion wedi i offeiriad o’r enw Mérannus dod a chreiriau’r Saint Berthaire ac Athalein i’r gymuned ac adeiladu eglwys fel cartref iddynt. Yn hanner cyntaf yr 11g adeiladwyd lleiandy er mwyn gwasanaethu’r pererinion. Yn 1128, bu’r lleianod ymadael a’r abaty af fe’i trowyd yn briordy syml yn ddibynnol ar abaty Sant-Mansuy, Toul. Ym 1629, unwyd Priory Bleurville yn unedig ag eglwys Saint-Nicolas-de-Port  yn Varangéville. Dyma ddechrau dirywiad araf: gwariwyd y rhan fwyaf o'r incwm ar adnewyddu basilica enwog Saint-Nicolas-de-Port ac ar gyfoethogi archesgobaeth Nancy.

Rhwng 1618 a 1648 ymladdwyd y Rhyfel 30 mlynedd yng nghanolbarth Ewrop. Rhyfel rhwng taleithiau Protestaniaid a Chatholig. Collodd 8 miliwn o bobl eu bywydau yn y rhyfel. Rhwng 1635 a 1637 dioddefodd Bleurville ymosodiadau gan filwyr Ffrainc,  Lorraine a Sweden cafodd y gymuned ei ysbeilio a’i losgi i’r llawr. Ychydig wedi i’r rhyfel darfod cafodd y pentref ei ysbeilio eto gan y pla. Rhwng y ddau, dim ond llond llaw o bobl oedd yn parhau i fyw yn y gymuned erbyn diwedd y 1660au.

Dechreuodd y gymuned tyfu’n eto erbyn diwedd y 18g, gyda phobl yn cael eu cyflogi yn y coedwigoedd a gwaith oedd yn ddibynnol ar goed megis cryddion, saer, masnachwr coed  a gwneuthurwyr golosg.

O ddechrau’r chwildro diwydiannol trodd y gymuned yn ôl i un oedd yn bennaf dibynnol ar amaethyddiaeth.

## Safleoedd a Henebion
*Safle Neolithig yng nghoedwig Belle-Perche: Creigiau Mulot (olion traed dynol a cheffylau wedi'u cerfio yn y tywodfaen, presenoldeb symbol swastika o ddiwylliant yr haul, croesau lluosog yn cristianiddio'r lle o ddiwylliant cyn Gristionogol).
*Golchdy dillad cymunedol o'r 19 ganrif
*Eglwys Sant Pedr mewn cadwyni adeiladwyd yn wreiddiol yn y 15g
*Crypt Abaty St Maur 10-11g

Roches du Mulot Bleurville.jpg|Safle Neolithig Creigiau Mulot
Lavoir Bleurville.jpg|Golchdy dillad
Eglise St Pierre Bleurville.JPG|Eglwys Sant Pedr mewn cadwyni
Bleurville, crypte de l'abbatiale Saint-Maur, Xe-XIe s.jpg|Crypt Abaty St Maur
Bénédiction croix jardin 28.06.08 009.jpg|Croes yng ngerddi Abaty St Maur
Bleurville, huilerie et moulin à huile, 1822.JPG|Melin olew

## Gweler hefyd
Cymunedau Vosges

## Cyfeiriadau
*INSEE

Categori:Cymunedau Vosges
Académie des Beaux-Arts

Sefydliad dysgedig Ffrengig yw'r **Académie des Beaux-Arts** ("Academi'r Celfyddydau Cain").
Mae'n un o'r pum academi yr Institut de France.
Crëwyd yr Academi ym 1816 fel uno'r Académie de peinture et de sculpture ("Academi Paentio a Cherflunwaith", sefydlwyd ym 1669), yr Académie de musique ("Academi Cerddoriaeth", sefydlwyd ym 1669) a'r Académie d'architecture ("Academi Pensaernïaeth", sefydlwyd ym 1671). Pwrpas yr academi yw cyfrannu at amddiffyn, hyrwyddo a datblygu treftadaeth artistig Ffrainc, tra'n parchu lluosogrwydd mynegiant.

## Dolenni allanol
*  Gwefan swyddogol

Categori:Academïau y celfyddydau
Categori:Sefydliadau Ffrainc
Categori:Sefydliadau 1816
Institut de France

bawd|Adeilad yr Institut de France, Paris

Sefydliad dysgedig Ffrengig yw'r **Institut de France** ("Sefydliad Ffrainc").
Sefydlwyd ym 1795.
Mae'n cynnwys pum academi:
*Académie française
*Académie des Sciences
*Académie des Inscriptions et Belles-Lettres
*Académie des Beaux-Arts
*Académie des Sciences Morales et Politiques

## Dolennau allanol
*  Gwefan swyddogol 

Categori:Sefydliadau Ffrainc
Categori:Sefydliadau 1795
Tōtaranui

**Tōtaranui** (Saesneg: *Queen Charlotte Sound*) yw’r swnt mwyaf dwyreiniol yn nhalaith Marlborough, Ynys y De, Seland Newydd. Mae Picton, terminws i’r fferiau o Wellington a hefyd i reilffyrdd a ffyrdd yr ynys.

Cyrhaeddodd Captain James Cook  Meretoto (Saeseg: *ShipCove*), rhan o Tōtaranui, ar 16 Ionawr 1770, ac ymwelodd pump o weithiau yn ystod ei deithiau i gyd. Dywedodd fod rhwng 300 a 400 o bobl gynhenid yn byw yn yr ardal.

Enw Maori’r culfor yw "Tōtaranui", ond newidiwyd yr enw’n swyddogol ym mis Awst 2014 i "Queen Charlotte Sound / Tōtaranui" Fel rhan o gytundeb Tribiwnlys Waitangi gyda Te Āti Awa, sydd yn gymuned fawr o bobl Maori yn nhalaith Marlborough.

Gwelir morlo, dolffin, hugan, pengwin ac adar drycin yno.

bawd|dim|260px
bawd|dim|260px

## Cyfeiriadau
Categori:Daearyddiaeth Seland Newydd
Categori:Ynys y De
Picton, Seland Newydd

Tref a phorthladd as Ynys y De, Seland Newydd, yw **Picton (Seland Newydd)**. Saifar ben deheuol Tōtaranui (Saesneg: *Queen Charlotte Sound*). Mae fferiau yn cysylltu Picton â Wellington ar Ynys y Gogledd. Mae Gorsaf reilffordd Picton y terminws gogleddol i reilffyrdd Ynys y De.

Enwyd y dref ar ôl Syr Thomas Picton o Hwlffordd, dyn-llywodraethwr Trinidad a lladdwyd ym mrwydr Waterloo.

Mae gan y dref acwariwm ac amgueddfa forwrol.

bawd|dim|260px|Harbwr Picton
dim|bawd|260px

## Cyfeiriadau
Categori:Trefi Seland Newydd
Categori:Ynys y De
Ernst Gombrich

Hanesydd celf Awstriaidd-Brydeinig oedd **Syr Ernst Hans Josef Gombrich** OM CBE FBA (30 Mawrth 1909 – 3 Tachwedd 2001).

Ganwyd yn Fienna ym 1909 ac ymfudodd i Lundain yn y 1930au. Daeth yn ddinesydd Prydeinig ym 1947. Ym 1959 daeth yn Athro Hanes y Traddodiad Clasurol a chyfarwyddwr y Warburg Institute, Llundain.

Enillodd Wobr Erasmus yn 1975.

## Llyfryddiaeth
* *Weltgeschichte von der Urzeit bis zur Gegenwart* (1935); wedi'i gyfieithu i'r Saesneg fel *A Little History of the World* (2005)
* *The Story of Art* (1950)
* *Art and Illusion: A Study in the Psychology of Pictorial Representation* (1960)
* *Meditations on a Hobbyhorse and other Essays on the Theory of Art* (1963)
* *Studies in the Art of the Renaissance*, 4 cyfrol (1967–1986)
* *The Sense of Order: A Study in the Psychology of Decorative Art* (1979)
* *Ideals & Idols: Essays on Values in History and Art* (1979)
* * The Image and the Eye: Further Studies in the Psychology of Pictorial Representation* (1982)
* *Tributes: Interpreters of our Cultural Tradition* (1984)
* *Reflections on the History of Art* (1987)
* *Topics of Our Time: Twentieth-Century Issues in Learning and in Art* (1991)
* *The Uses of Images: Studies in the Social Function of Art and Visual Communication* (1999)
* *The Preference for the Primitive: Episodes in the History of Western Taste and Art* (2002)

## Cyfeiriadau
Categori:Hanesyddion celf
Categori:Enillwyr Gwobr Erasmus
Categori:Genedigaethau 1909
Categori:Marwolaethau 2001
Peter Hall

Cyfarwyddwr ffilm, opera a theatr o Loegr, a sylfaenydd y Royal Shakespeare Company, oedd **Syr Peter Reginald Frederick Hall CBE** (22 Tachwedd 1930 – 11 Medi 2017).

Fe'i ganwyd yn Bury St Edmunds, yn fab i Grace Florence (née Pamment) a Reginald Edward Arthur Hall. Cafodd ei addysg yn yr Ysgol Perse, Caergrawnt, ac yng Ngholeg y Santes Catrin, Caergrawnt. Priododd yr actores Ffrengig Leslie Caron ym 1956; ysgarodd 1965. Priododd y cantores Americanaidd, Maria Ewing, ym 1982; ysgarodd ym 1999.

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o Loegr
Categori:Cyfarwyddwyr opera o Loegr
Categori:Cyfarwyddwyr theatr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1930
Categori:Marwolaethau 2017
Julius Caesar (drama)

Drama gan y dramodydd Seisnig William Shakespeare yw ***Julius Caesar*** (1599).

## Cymeriadau
*Julius Caesar, arweinydd Rhufain
*Brutus, ffrind Caesar
*Cassius
*Calpurnia, gwraig Caesar
*Portia, gwraig Brutus
*Marc Anthony, ffrind Caesar

Categori:Dramâu Saesneg
Categori:Dramâu 1599
Categori:William Shakespeare
Bwrdd Ffilmiau Cymraeg

Corff cynhyrchu ffilmiau oedd y **Bwrdd Ffilmiau Cymraeg** a ffurfiwyd ym mis Gorffennaf 1970. O ganlyniad i ysgol breswyl ar Gyfryngau Llenyddol Newydd yng Ngregynog, ger y Trallwng, fe'i ffurfiwyd o dan adain Cyngor Celfyddydau Gogledd Cymru. Ei nod oedd annog a hyrwyddo cynhyrchu ffilmiau yn y Gymraeg.

Ei enw cychwynnol oedd Panel Ffilmiau Cymraeg Gregynog cyn newid i Bwrdd Ffilmiau'r Gogledd yn 1972 ac yna Bwrdd Ffilmiau Cymraeg yn fuan wedyn. Cynhyrchwyd sawl ffilm cyn i'r bwrdd gael ei ddiddymu ym mis Medi 1986.

Mae deunydd ffilm a chofnodion gweinyddol y bwrdd wedi eu harchifo yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

## Cynyrchiadau
Cynhyrchwyd sawl ffilm gofiadwy gan y bwrdd yn cynnwys un o'r ffilmiau arswyd cyntaf yn Gymraeg, ''O'r Ddaear Hen'' a'r "comedi tywyll" *Gwaed Ar Y Sêr*. Aethpwyd a'r ffilmiau hyn ar daith o Gymru ac fe'u dangoswyd i nifer o blant ysgol gynradd; yn dilyn hyn roedd storiau yn y papurau newydd am fod rhieni yn cwyno fod y ffilmiau wedi eu dychryn eu plant.

Ar ôl lansio S4C yn 1982, ffilm fawr gyntaf y sianel a ddangoswyd adeg y Nadolig y flwyddyn honno oedd *Madam Wen*, addasiad o nofel antur wedi'i gosod yn Sir Fôn. Yn dilyn helbul am orwario ar y ffilm, syrthiodd y bai ar bennaeth y Bwrdd Ffilmiau ar y pryd, Gwilym Owen. Fe'i orfodwyd gan S4C i adael swydd pennaeth y bwrdd ond cafodd ei gydnabod fel cynhyrchydd ar gredydau y ffilm.

## Rhestr cynyrchiadau
;Ffilmiau a gomisiynwyd gan y bwrdd
* *Yr Hen Dynnwr Lluniau* (1973)
* *Arlunydd wrth ei Waith* (1974)
* *Capeli* (1974)
* *Ifan ar Ffo* (1974)
* *Scersli Bilif* (1974)
* *Gwaed Ar Y Sêr* (1975)
* *Y Dieithryn* (1977)

;Ffilmiau gwreiddiol i blant
* *Crochendy Syr Wynff a Mici* (1979)
* *Garej Syr Wynff a Mici* (1979)
* *Teliffant* (1979)

;Ffilmiau'r bwrdd fel uned gynhyrchu annibynnol
* *Newid Gêr* (1980)
* *Teisennau Mair* (1980)
* *O.G. (1981)
* *O'r Ddaear Hen* (1981)
* *Madam Wen* (1982)
* *Ty'd Yma Tomi'' (1984)

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilm Gymraeg
Categori:Sefydliadau 1970
Categori:Sefydliadau Cymru
Categori:Dadsefydliadau 1986
Marian Anderson

Cantores contralto Americanaidd oedd **Marian Anderson** (27 Chwefror 1897 – 8 Ebrill 1993).

Cafodd Anderson ei geni yn Philadelphia. Priododd Orpheus H. Fisher ym 1943. Bu farw yn Portland, Oregon.

Categori:Cantorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1897
Categori:Marwolaethau 1993
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Cantorion Affricanaidd-Americanaidd
Môr Liguria

Braich neu gilfach o'r Môr Canoldir yw **Môr Liguria** (; ). Mae'n ymestyn rhwng arfordir de-ddwyreiniol Ffrainc (Côte d'Azur) ac arfordir gogledd-gorllewinol Yr Eidal (Liguria a Toscana). Mae ynys Corsica yn gorwedd i'r de. Yn y de-ddwyrain mae'r môr yn ffinio â Môr Tirrenia, tra yn y gorllewin mae'n ffinio â phrif ran y Môr Canoldir. Yn ei ben eithaf mae'n gorffen yng Ngwlff Genova.

Porthladd pwysicaf y rhanbarth yw Genova. Mae La Spezia a Livorno yn borthladdoedd pwysig eraill ar ei arfordir creigiog.

[bawd|dim|Môr Liguria (map Eidalaidd). Mae'r llinellau coch yn dangos y ffiniau yn ôl [Y Sefydliad Hydrograffig Rhyngwladol; mae'r llinellau glas yn dangos y ffiniau yn ôl yr Istituto Idrografico della Marina (Yr Eidal).]]

## Cyfeiriadau 
Liguria
Categori:Y Môr Canoldir
Bussang

Mae **Bussang** yn gymuned yn Département Vosges yn Rhanbarth Grand Est, Ffrainc. Mae'n un o'r 189 o gymunedau sydd ym Mharc Naturiol Rhanbarthol *Ballons des Vosges*. Saif ar lan Afon Moselle. Amgylchir y  gymuned gan nifer o goedwigoedd.

Mae’r gymuned yn nodedig am ei ffynhonnau o ddyfroedd mwynol ac am ei lethrau sgïo. 

## Poblogaeth
Delwedd:Population - Municipality code 88081.svg

## Safleoedd a henebion
### Dyfroedd mwynol 
Mae Bussang wedi bod yn enwog am ei ffynhonnau o ddyfroedd mwynol ers y 17g pan ddechreuodd dugiaid Lorraine ymweld â nhw. Trodd yn dref sba poblogaidd yn 19g. Mae yna 4 ffynnon yn y gymuned: y *Salmade* mawr y *Salmade* bach, *les Demoiselle*s a’r *source Marie*. Mae’r dŵr yn uchel ei gynnwys o haearn a gan hynny yn cael ei ystyried yn llesol i’r sawl sy’n dioddef o anemia.

Wedi dioddef difrod yn yr Ail Ryfel Byd dechreuodd llif tri o’r ffynhonnau arafu a phenderfynwyd eu cau ym 1958 gan fod y llif isel wedi achosi halogiad bacteriol, dim ond y source Marie sydd wedi goroesi. Mae gan awdurdodau’r gymuned cynlluniau i ail adeiladu'r diwydiant dyfroedd mwynol trwy dyllu am ffynhonnell newydd ar fynydd Charat.
Delwedd:Bussang source Marie Moselle 20070707 FRA Vosges Misson Didier.JPG|Source Marie
Delwedd:Tap of the source Marie.jpg|Tap y source Marie
Delwedd:Bussang-1909.jpg|Hysbyseb o 1909

### Ffynhonnell y Moselle 
Mae’r Moselle yn afon 560&nbsp;km o hyd sy’n llifo trwy Ffrainc, Lwcsembwrg a’r Almaen.

Honnir bod ffynnon a leolir  731 metr uwchben lefel y môr ger Bussang yw ffynhonnell yr afon. Mewn gwirionedd mae’r afon yn cael ei ffurfio trwy undeb nifer o nentydd ar lethrau'r Grand Drumont, rhai ohonynt dros 1,000 metr o’r ffynhonnell swyddogol.

Delwedd:Source Moselle Bussang 05 20070708 FRA Vosges Misson Didier.JPG|Ffynhonnell y Moselle
Delwedd:Moselle river near Cochem, Germany.JPG|Yr afon Moselle ger Cochem, yr Almaen

### Theatr y Bobl 
Crëwyd Theatr y Bobl gan Maurice Pottecher ym 1895. Wedi ei hadeiladu o bren, mae gan y theatr nodwedd neilltuol, sef bod modd agor wal cefn y llwyfan, gan gynnig golygfa o’r mynyddoedd fel cefndir naturiol i berfformiadau. Cofrestrwyd y theatr fel heneb o bwys hanesyddol ar 2 Awst 1976.

Delwedd:Maurice Pottecher-1895.jpg|Maurice Pottecher, sylfaenydd Theatr y bobl
Delwedd:Bussang-Intérieur du théâtre du peuple.jpg|Tu mewn i'r theatr
Delwedd:Porte en fond de scène du Théâtre du Peuple à Bussang.jpg|Cefn y llwyfan ar agor
Delwedd:Bussang Théâtre du peuple 1.jpg|

### Memorial de Steingraben 
Carreg coffa er cof am y sawl a saethwyd yn Vosages am wrthsefyll yn erbyn y Natsïaid ym mis Medi a Hydref 1944. Mae ger y ffordd sy'n disgyn o'r col de Bussang i Urbes.

Delwedd:Memorial de Steingraben 2.jpg|
Delwedd:Memorial de Steingraben.jpg|

### Sgïo 
Mae gan Bussang

*8 llethr sgïo alpaidd, 42 canon eira a bryn neidio sgïo yn gyda 4 lifft llusgo
*3 llwybr sgïo alpaidd 
*Llwybr sgïo draws wlad ger Larcenaire
*Bryn sgïo o 50m yn La Bouloie
*Llethr tobogan 

## Gweler hefyd
* Cymunedau Vosges

## Cyfeiriadau
*INSEE

Categori:Cymunedau Vosges
Pip Broughton

Cyfarwyddwr ffilm, teledu a theatr o Loegr yw **Philippa Jane Broughton**, a adnabyddir fel **Pip Broughton** (ganed Ebrill 1957, Lerpwl).

## Gyrfa 
Bu Broughton yn gweithio fel cyfarwyddwr theatr am 15 mlynedd, gan gynnwys swyddi fel Cyfarwyddwr Creadigol Croydon Warehouse, Paines Plough a Nottingham Playhouse. Mae wedi gweithio ym maes ffilm a theledu ers 1995, gan gyfarwyddo sawl ffilm ar gyfer Channel 4 a chyfresi drama ar ran ITV a'r BBC, megis *Blood on the Dole*, *The Bill*, *Close and True*, a *55 Degrees North*.

Ers 2013, mae Broughton wedi bod yn cynhyrchu, a gweithio gyda chyfarwyddwyr newydd fel rhan o gyfres Playhouse Presents Sky Arts; gan gyd-weithio gyda Idris Elba, Matt Smith a Polly Stenham;  a'r llenorion Frank McGuinness, Eve Ensler, Mark Ravenhill, Jeremy Brock, Paul O’Grady, Rebecca Lenkiewicz a Sandi Toksvig..

## Vox Pictures 
Ar y cyd â'r cynhyrchydd Adrian Bate, mae Broughton yn rhedeg cwmni Vox Pictures. Mae eu cynhyrchiadau'n cynnwys *Just Jim*, a ysgrifennwyd a chyfarwyddwyd gan Craig Roberts; *Aberfan: The Green Hollow*, ffilm o gerdd gan Owen Sheers a gyfarwyddwyd gan Broughton, a enwebwyd ar gyfer gwobr BAFTA yn y categori Drama Unigol Orau ar gyfer Teledu; *Un Bore Mercher* (a'r fersiwn Saesneg *Keeping Faith*), a gyfarwyddwyd gan Broughton, ysgrifennwyd gan Matthew Hall a serennodd Eve Myles, ar gyfer S4C a BBC Cymru.

## Bywyd personol 
Mae Broughton yn byw yn Nhrefynwy gyda'i gŵr Aneirin Hughes a dau o blant.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
Pip Broughton

Categori:Genedigaethau 1957
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o Loegr
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o Loegr
Categori:Cyfarwyddwyr teledu o Loegr
Categori:Cyfarwyddwyr theatr o Loegr
Categori:Pobl o Lerpwl
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Loegr
Rhestr ardaloedd llywodraeth leol De Cymru Newydd

Dyma **restr o ardaloedd llywodraeth leol yn Nhalaith De Cymru Newydd Awstralia**.

Ers 12 Mai 2016 bu 129 ardal llywodraeth leol yn Ne Cymru Newydd  sef 30 dinas, 28 cyngor, 6 bwrdeistref, 8 cyngor rhanbarthol, a 58 sir.

Yn ogystal, mae dwy ardal anghorfforedig, Rhanbarth Gorllewinol Pell Anghorfforedig nad yw'n rhan o unrhyw ardal llywodraeth leol, sydd yn brin ei boblogaeth; ac Ynys Lord Howe, sydd hefyd yn anghorfforedig ac yn cael ei hunain-reoli gan Fwrdd Ynys Lord Howe.

Categori:De Cymru Newydd
Siarl II, brenin Sbaen

Brenin Sbaen o 17 Medi 1665 hyd ei farwolaeth oedd **Siarl II** (Sbaeneg: **Carlos II**; 6 Tachwedd 1661 – 1 Tachwedd 1700). Efe oedd yr olaf o linach y Habsbwrgiaid i deyrnasu ar y wlad honno. Dioddefodd o sawl afiechyd ac anabledd meddyliol a chorfforol o ganlyniad i fewnfagwraeth yn ei frenhinllin, a chafodd yr enw *El Hechizado* ("yr un sydd wedi ei reibio").

Ganwyd ym Madrid yn fab i Felipe IV a'i ail wraig Mariana o Awstria. Fe ddaeth i'r orsedd yn 3 oed yn sgil marwolaeth ei dad ar 17 Medi 1665. Am ddeng mlynedd, cyflawnodd ei fam swyddogaethau'r teyrn fel rhaglyw, ac wedi iddo gyrraedd llawn oed parhaodd ei dylanwad hi yn y llywodraeth. Ymdrechodd Mariana i amddiffyn diddordebau ei mamwlad Awstria a bu sgandalau ynghylch ei ffefrynnau, yr offeiriad o Iesuwr Johann Eberhard Nithard a'r gweinidog Fernando de Valenzuela. Cynllwyniodd Juan José de Austria, hanner brawd anghyfreithlon Carlos, yn ei herbyn, a chafodd ei halltudio ym 1677. Wedi marwolaeth Juan ym 1679, dychwelodd Mariana i'r llys.

Yn ystod teyrnasiad Carlos, bu'n rhaid i Sbaen frwydro yn erbyn y Ffrancod yn yr Iseldiroedd yn ystod y Rhyfel Datganoli (1667–68) a'r Rhyfel Naw Mlynedd (1688–97). Collodd Sbaen cryn ddylanwad a grym rhyngwladol ac wynebodd dirywiad economaidd a chymdeithasol. Brenin gwan oedd Carlos, ac yn draddodiadol fe'i bortreadir yn bersonoliad o ddirywiad Sbaen yn niwedd yr 17g. Dadleua hanesyddion diweddar nad oedd Carlos i feio am holl broblemau'r wlad, a bod sawl agwedd o fywyd economaidd, gan gynnwys cynnyrch amaeth a'r diwydiant gwehyddu, wedi gwella yn ystod ei deyrnasiad.

Er iddo briodi ddwywaith, ni chafodd yr un plentyn, ac mae'n debyg yr oedd Carlos heb yr allu i gael plant. Ar ddiwedd ei deyrnasiad, problem yr olyniaeth oedd pwnc pwysicaf y llys. Ceisiodd yr Awstriaid a'r Ffrancod i berswadio Carlos i ddewis un o'i berthnasau estynedig o'r llinachau hynny i'w olynu yn frenin Sbaen. Yn ei ewyllys, enwodd ei or-nai Philippe, Dug Anjou yn olynydd iddo. Cychwynnodd Rhyfel Olyniaeth Sbaen yn sgil marwolaeth Carlos II yn 38 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Brenhinoedd Sbaen
Categori:Genedigaethau 1661
Categori:Marwolaethau 1700
Categori:Pobl o Fadrid
Categori:Teyrnoedd yr 17eg ganrif
Galileaid

Trigolion talaith Galilea yng ngogledd Israel yn y cyfnod Beiblaidd oedd y **Galileaid**. Yn y Testament Newydd, edrychai Iddewon Jwdea yn ddiystyrllyd аг y Galileaid, a haerent na chododd proffwyd erioed o Galilea ас na chyfodai yr un byth, heb gofio, neu heb wybod, mai Galilead oedd y proffwyd Jona. Mae'n debyg mai dan ddylanwad y rhagfarn cenedlaethol yma y gofynnodd Nathanael i Philip, "Nasareth? [...] Ddaeth unrhyw beth da o'r lle yna erioed?" (loan 1:46).

Cafodd y Cristnogion boreol yn cael eu galw yn fynych yn Galileaid, o blegid cysylltiad agos Iesu Grist a'r apostolion â'r wlad, er enghraifft Actau 2:7. Prin yr arferai Julian y gwrthgiliwr un enw arall, ac "Yn erbyn y Galileaid" yw teitl ei draethawd polemig sydd yn dadlau yn erbyn Cristnogaeth. Galwai Iesu Grist "y duw Galileaidd", a phan yr oedd ar fin marwolaeth, dywedir iddo lefain, fel yr oedd yn cyfarch Crist yn wawdus, "Y Galilead! Ti a orchfygaist!"

Cafodd yr enw Galileaid ei roi hefyd i sect wleidyddol, neu yn hytrach i blaid ymysg yr Iddewon: dilynwyr Jwdas, brodor o Galilea, a gynhyrfodd ei gydwladwyr yn y flwyddyn 10&nbsp;OC i gymryd arfau yn erbyn y Rhufeiniaid ac i wrthod talu teyrnged iddynt. Yr egwyddorion a ddysgai efe i'w blaid oedd, nid yn unig eu bod yn genedl rydd, ac na ddylent ymostwng i neb arall, ond eu bod yn etholedigion Duw, ac mai efe yn unig oedd eu llywydd hwy, ac am hynny na ddylent ymostwng i drefniant unrhyw ddyn. Er i Jwdas fod yn aflwyddiannus, ac i'w blaid ar y cynnig cyntaf gael ei llwyr orchfygu a'i gwasgaru, er hynny yr oedd wedi trwytho meddyliau ei ddisgyblion mor drwyadl yn ei benboethder ei hun, fei na orffwysasant nes gwarchae Jerwsalem yn y flwyddyn 70, yn ystod rhyfel cyntaf yr Iddewon a Rhufain.

Mae Johann David Michaelis yn crybwyll am sect о Galileaid, oedd yn gryn dair neu bedair mil ar ddeg о nifer, a honnent eu bod yn ddisgyblion i Ioan Fedyddiwr. Mae'n bosib iddynt oroesi mor ddiweddar â'r flwyddyn 1779, a breswylient yn agos i al-Marqab yn Syria.

## Cyfeiriadau 
Categori:Hanes Israel
Categori:Pobloedd hynafol
Y Crocodeil Anferthol (cyfieithydd Elin Meek)

:''Am y cyfieithiad o'r llyfr hwn gan Emily Huws, gweler Y Crocodeil Anferthol (cyfieithydd Emily Huws).*

Stori ar gyfer plant gan Roald Dahl (teitl gwreiddiol Saesneg: *The Enormous Crocodile'') wedi'i haddasu i'r Gymraeg gan Elin Meek yw ***Y Crocodeil Anferthol***. 
Rily Publications a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2009. Yn 2017 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Stori am grocodeil barus yn Affrica sy'n cynllwynio i fwyta plant bach.

Botwm Crys yn cadw lle

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Roald Dahl
Categori:Nofelau Cymraeg i blant a phobol ifanc
Categori:Llyfrau Cymreig 2009
Salem, Massachusetts

bawd|260px|Tŷ Gwrach, Salem
Dinas yn Essex County, Massachusetts, Unol Daleithiau America, yw **Salem**. Saif ar arfordir ac roedd yn borthladd bwysig yn ystod y 18g a 19g.

Sefydlwyd Llys “Oyer (clywed) a Terminer (penderfynu)” ym Mehefin 1692 a cynhaliwyd treialau gwrachod Salem ym 1692 a chrogwyd 19 o bobl (dynion a merched). Mae gan y ddinas amgueddfa i goffáu’r digwyddiad.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan y ddinas

Categori:Dinasoedd Essex County, Massachusetts
Cassini-Huygens

Cerbyd ofod robotaidd oedd **Cassini-Huygens** a anfonwyd i’r blaned Sadwrn trwy gydweithrediad NASA (Asiantaeth Ofod Gogledd America) , ESA (Asiantaeth Ofod Ewrop) ac Asiantaeth Gofod yr Eidal.  Fe’i lansiwyd ar 15 Hydref, 1997 ar gerbyd Titan IV-B/Centaur o Safle Lansio 40 yn Cape Canaveral, Fflorida .

bawd|dim|Llun dychmygol o *Cassini-Huygens* yn cyrraedd Sadwrn yn 2004

## Cefndir
*Cassini* oedd y bedwaredd cerbyd ofod i gyrraedd Sadwrn, a’r gyntaf i gylchdroi o’i chwmpas. Ymunodd a’r cylchdro ar 1Gorffennaf 2004. Ar 14 Ionawr 2004 glaniodd y glaniwr *Huygens* ar wyneb y lleuad Titan. Oddi yno anfonodd lluniau a gwybodaeth am y lleuad honno. Hwn oedd y glaniad gyntaf yn rhan allanol Gyfundrefn yr Haul, a’r glaniad gyntaf ar leuad heblaw am leuad y Ddaear.Cyflawnodd *Cassini* mesuriadau ac arsylliadau lu (635 GB o ddata), gan dynnu 453,048 o luniau.  Wrth i’w danwydd lliwio (yn hytrach na’r tanwydd Plwtoniwm a oedd yn ffynhonnell ei drydan) dod i ben penderfyniad y tîm rheoli oedd gorffen y daith trwy blymio *Cassini* i awyrgylch Sadwrn, lle’i darniwyd yn llwyr ar 15 Medi 2017 .
Yn ogystal â galluogi mesuriadau o awyrgylch Sadwrn, diben hyn oedd cadw unrhyw lygredd biotig a allasai fod ar y cerbyd rhag cyrraedd a llygru lleuadau Sadwrn (Enceladws a Titan yn arbennig) lle, o bosib, mae bywyd cyntefig yn bodoli.
## Uchafbwyntiau’r Daith 
Erbyn haf 2008, terfyn wreiddiol y prosiect,  roedd wedi cyflawni ei dyletswyddau gwreiddiol, ac roedd *Huygens* wedi glanio’n llwyddiannus ar y lleuad Titan a darlledu cannoedd o luniau ohono. Yn 2008, ac eto yn 2010 , estynnwyd arianni (ac felly oes) y prosiect.
[bawd|Geiserau o ddŵr a hydrocarbonau ar wyneb [Enceladws (lloeren)|Enceladus, un o (mwy na) 53 lleuad Sadwrn. Un o ddarganfyddiadau pwysig *Cassini*.]]
Gwnaeth *Cassini* fyrdd o ddarganfyddiadau a champau cyn ac ar ôl 2008. (Ymwelwch â gwefan NASA i weld detholiad o’r lluniau.

## Cyfeiriadau
Categori:Cerbydau gofod
Categori:Lloerennau Sadwrn
Categori:NASA
I Mewn i'r Arch â Nhw

Stori ar gyfer plant gan Angharad Tomos yw '''''I Mewn i'r Arch â Nhw: Stori Ffydd Noa'''''.
Cyhoeddiadau'r Gair a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 1999. Yn 2017 roedd y gyfrol allan o brint.

## Disgrifiad byr
Addasiad Cymraeg o hanes Noa'n goroesi'r Dilyw trwy adeiladu arch ar orchymyn Duw, wedi ei ddarlunio'n hardd, yn cyflwyno gwirioneddau Beiblaidd mewn arddull syml, hawdd ei ddeall, addas ar gyfer ei darllen i blant ifanc, a'u cymell i ymuno yn yr hwyl o adrodd y straeon.

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Nofelau Cymraeg i blant a phobol ifanc
Categori:Llyfrau Cymreig 1999
Capel Carmel, Porth Amlwch

Adeiladwyd **Capel Carmel** yn 1827 ym Mhorth Amlwch, Ynys Môn.

## Cefndir
Cafodd y capel ei helaethu yn 1862 am £1000 gyda mynediad talcen yn y dull clasurol. Y cynllunudd Thomas Thomas o Abertawe oedd yn gyfrifol am roi bwa anferth tu blaen i'r capel. Hefyd gosodwyd oriel tu mewn i'r capel. Mae gan y capel festri sydd ynghlwm a'r adeilad.

Mae'r capel yn adeilad rhestredig Gradd II ac mewn perchnogaeth breifat erbyn hyn, ar ôl cau'r capel yn 2001.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Ynys Môn
Categori:Amlwch
Categori:Capeli Ynys Môn
Categori:Hanes crefydd yng Nghymru
Categori:Prosiect Wici Môn
Mynwent Heol Charter, Salem (Massachusetts)

bawd|260px|Beddfeini'r fynwent
**Mynwent Heol Charter, Salem** yw'r fynwent hynaf yn Salem (Massachusetts). Enw arall yw ‘The Old Burying Point’. Sefydlwyd y fynwent ym 1637.

Ymysg y bobl y cleddwyd yno mae John Hathorne, Jonathan Corwin a Samuel McIntyre, beirniaid yn achosion llys gwrachod Salem, a hefyd Capten Richard More, a gyrhaeddodd yr Unol Daleithiau ar y Mayflower. Mae rhai o’r beddfeini’n nodweddiadol am eu cerfluniau anarferol.

Delwedd:Salem02LB.jpg
Delwedd:Salem03LB.jpg
Delwedd:Salem04LB.jpg
Delwedd:Salem05LB.jpg

## Cyfeiriadau
Thomas Salusbury (ganed 1564)

Mab hynaf Catrin o Ferain a Syr John Salusbury oedd Syr **Thomas Salisbury** (neu **Salusbury**; 1564 – 20 Medi 1586) a ddienyddiwyd fel teyrnfradwr yn 1586 am ei ran yng Nghynllwyn Babington. Ef oedd etifedd ystad enfawr Lleweni, Sir Ddinbych. Oherwydd ei ddienyddio, etifeddwyd yr ystad gan ei frawd John Salusbury (1566 - 1612), bardd ac Aelod Seneddol.

Priododd Margaret Wynn (merch Maurice Wynn, trydydd gŵr Catrin o Ferain), a'u merch Margaret etifeddodd Berain maes o law, ond aeth Lleweni, fel y nodwyd uchod, i ddwylo brawd ei gŵr, sef John Salusbury.

## Cynllwyn Babington
Cynllwyn i ladd Elisabeth I, brenhines Lloegr oedd Cynllwyn Babington; Protestant oedd Elisabeth (neu 'Bes' fel y'i gelwid yng Nghymru). Y nod oedd rhoi ei chyfneither Mari, brenhines yr Alban, a oedd yn Gatholig, ar Orsedd Lloegr yn ei lle. Arweiniodd hyn at ddienyddiad Mari wedi carchar o 19 mlynedd (ers 1568), yn bennaf ar sail llythyr a ddanfonodd yn cytuno gyda chais i ladd y frenhines.

Cyhuddwyd sawl un o gynllwynio i ladd Elisabeth, gan gynnwys Syr Thomas Salisbury a  Syr Anthony Babington, a gwnaed hynny drwy grogi, diberfeddu a chwarteru.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1564
Categori:Marwolaethau 1586
Categori:Teulu'r Salbriaid
Categori:Pobl a ddienyddiwyd gan y Tuduriaid
John Salusbury (m. 1566)

Un o Deulu Salbriaid (neu 'Salusbury') oedd **Siôn Salsbri** neu'n swyddogol: **John Salusbury** (m. 1566), a gŵr cyntaf Catrin o Ferain.

Bu'n Aelod Seneddol tros Sir Ddinbych yn 1545-7 a thros Dinbych yn 1554.

## Ei rieni
Ei dad oedd Syr John y Bodiau fel y'i gelwid weithiau oherwydd ei allu corfforol a'i fam oedd Jane, merch David Myddelton, Caer, ac o linach Gwaenynog. Bu John y Bodiau'n Siryf Sir Ddinbych yn 1541, 1542, ac yn 1575. Bu'n gwnstabl Castell Dinbych yn 1530, yn siambrlen Gwynedd ac yn Aelod Seneddol dros ei sir yn 1542-4, 1547-52, 1553, 1554 ac yn 1554-5. Bu fyw John y Bodiau am 12 mlynedd wedi iddo gladdu ei fab John yn 1566.

Merch Tudur ap Robert o Ferain, Sir Ddinbych oedd Catrin, ei fam, a elwir hefyd yn "Fam Cymru"; roedd yn ferch ddeallus a phwerus iawn. Bu farw yn 56 mlwydd oed.

## Ei blant
Gadawodd John a Catrin ddau fab:
* Thomas Salisbury (ganed 1564) a ddienyddiwyd yn 1586
* John Salusbury (ganed 1567), a etifeddodd y stad ar ei ôl ac a fu farw yn 1612.

## Cyfeiriadau
Categori:Teulu'r Salbriaid
Categori:Aelodau Senedd Lloegr (cyn-1707)
Categori:Marwolaethau 1566
M. C. Escher

Roedd **Maurits Cornelius Escher** (17 Mehefin 1898 – 27 Mawrth 1972), neu **M. C. Escher** yn arlunydd graffigol o'r Iseldiroedd a oedd yn adnabyddus am weithiau ar ffurf torluniau pren, lithograffiau a mezzotints.

## Bywyd cynnar ac addysg
Ganwyd ef yn Leeuwarden, Friesland, yn fab ieuengaf i'r peiriannydd sifyl George Arnold Escher a'i ail wraig, Sara Gleichman. Pan oedd tua 5 oed, symudodd y teulu i Arnhem, ac yno y derbyniodd ei addysg tan 1918. Câi ei adnabod gan ei deulu wrth yr enw "Mauk", ac oherwydd gwendid ei iechyd, cafodd ei anfon i ysgol arbennig pan oedd yn 7 oed. Rhagorai ar ddarlunio, ond mae'n debyg mai gwan oedd ei berfformiad mewn meysydd eraill. Derbyniodd wersi gwaith coed a phiano tan oedd yn 13 oed.

Yn 1918, aeth Escher i Goleg Technegol Delft, ac yna, rhwng 1919 a 1922, i Ysgol Bensaernïaeth a Chelfyddyd Addurniadol Haarlem. Yno y datblygodd ei sgiliau darlunio a chreu torluniau pren. Bu'n astudio o dan yr arlunydd graffigol Samuel Jessurun de Mesquita.

## Gwaith
Defnyddiai Escher wrthrychau a thechnegau mathemategol i archwilio syniadau ynghylch annherfynoldeb, adlewyrchiad, cymesuredd a pherspectif. Er i Escher ddweud nad oedd ganddo allu mathemategol, roedd mewn cysylltiad â'r mathemategwyr George Polya, Roger Penrose, Harold Coxeter a'r crystalograffydd Friedrich Haag.

Yn gynnar yn ei yrfa, cafodd Escher ei ysbrydoli gan fyd natur, ac astudiodd drychfilod, tirluniau a phlanhigion. Yn 1922, teithiodd i rannau o'r Eidal a Sbaen, a thrwy astudio pensaernïaeth, datblygodd ddiddordeb mewn mathemateg. Bu'n byw yn Rhufain rhwng 1923 a 1935. Yno y cyfarfu ei wraig Jetta Umiker.

Symudodd Escher a'i deulu i Château-d'Œx yn y Swistir yn 1935, ac yna i Uccle ar gyrion Brwsel yng Ngwlad Belg yn 1937. Bu raid symud eto yn 1941 oherwydd y Rhyfel, y tro hwn i Baarn yn yr Iseldiroedd. Creodd rai o'i weithiau mwyaf adnabyddus yn ystod y cyfnod hwnnw rhwng 1941 a 1970.

Cafodd Escher ei symud i gartref preswyl yn Laren yn 1970, ac yno y bu farw yn 73 oed ar 27 Mawrth 1972. Mae wedi'i gladdu yn y fynwent newydd yn Baarn.

Daeth ei gelf yn adnabyddus ymhlith gwyddonwyr a mathemategwyr, ac mewn diwylliant poblogaidd. Ymddangosodd ei waith ar gloriau llyfrau ac albymau, yn ogystal â phapurau technegol.

Categori:Arlunwyr o'r Iseldiroedd
Categori:Genedigaethau 1898
Categori:Marwolaethau 1972
Cymru Goch

Plaid cenedlaethol Cymreig sosialaidd a ddatblygodd fel hollt o Blaid Cymru oedd **Cymru Goch**.

Cafodd y blaid ei ffurfio yn dilyn tranc Mudiad Gweriniaethol a Sosialaidd Cymru ac achosion llys nifer o aelodau'r mudiad yn 1982 ac roedd yn weithgar yn ystod y 1980au, 1990au a 2000au. Erbyn canol y 1990au roedd gan y blaid dros 300 o aelodau ac 13 o ganghennau ar draws Cymru.

Cyhoeddodd Cymru Goch bapur newydd o'r enw "Y Faner Goch" o 1978, cylchlythyr o'r enw "Y Fflam" a nifer o bamffledi a llyfrau am Marcsiaeth a chenedlaetholdeb Cymreig.

## Etholiadau ac ymgyrchoedd 
Cymerodd y blaid ran yn nifer o ymgyrchoedd gan gynnwys protestiadau yn erbyn Treth y Pen a Dwr Cymru PLC. Etholwyd 3 cynghorydd yn enw'r Blaid yn 1995 a safodd ymgeisydd Cymru Goch yn etholiadau i Senedd Ewrop yn 1994 etholaeth De Ddwyrain Cymru yn erbyn Glenys Kinnock. Nid oedd y blaid yn bwriadu cymryd y sedd, a ni safodd ymgeiswyr yn enw'r blaid yn Etholiad Cyffredinol 1997.

## Datganoli ac annibynniaeth 
Roedd y blaid yn erbyn cynllun Llywodraeth Tony Blair ar gyfer datganoli i Gymru yn 1997, ac ymunodd â grwpiau eraill i greu Cymru Unedig, mudiad o blaid senedd y bobl gyda llawer mwy o bwerau.

## Cyfeiriadau
Categori:Pleidiau gwleidyddol yng Nghymru
Categori:Pleidiau dros ymwahaniad neu annibyniaeth
Metrolink, St Louis

bawd|260px
bawd|260px|Trên yn gadael Maes Awyr Lambert
260px|bawd|Gorsaf reilffordd Maes Awyr Lambert

Mae **Metrolink St Louis** yn rhan o rwydwaith cludiant Metro St Louis yn ninas St Louis, Missouri, sydd yn cynnwys bysiau hefyd. Mae 2 linell erbyn hyn (y Llinell Goch a Llinell Glas) a 38 o orsafoedd.

## Hanes
Dechreuodd gwaith adeiladu ym 1990, yn defnyddio hen reilffyrdd, gan gynnwys un ar Bont Eads ar draws Afon Mississippi a thwneli o dan ganol y ddinas. Gwahoddwyd 6 artist i gydweithio gyda'r penseiri a peirianyddion yn ystod y gwaith cynllunio. Agorwyd y lein gyntaf, 14 milltir o hyd, gyda 16 o orsafoedd, ar 31 Gorffennaf 1993. Agorwyd ail lein, i Faes Awyr Lambert ym 1994, yn ogystal ag estyniad i orsaf reilffordd East Riverfront. Agorwyd Gorsaf reilffordd Terminal #2  y maes awyr ym 1998. Dechreuodd gwaith adeiladu lein newydd i St Clair ym 1998. Agorwyd y lein, gyda 8 o orsafoedd newydd, yn 2001. Yn 2006, agorwyd Estyniad Traws-Gwlad Metrolink, 8 milltir o hyd ac yn cynnwys 9 gorsaf ychwanegol. Estynnwyd y rhwydwaith o orsaf reilffordd Coleg De-orllewinol Illinois i orsaf reilffordd Shiloh-Scott ym Mai 2003, yn costio $75,000.000 gyda grant o $60,000,000 o Raglen Illinois FIRST (Fund for Infrastructure, Roads, Schools, and Transit) a $15,000,000 oddi ar Ardal Trafnidiaeth St Clair. Agorwyd Estyniad Traws Gwlad 9 milltir o hyd rhwng Gorsaf reilffordd Forest Park-DeBaliviere a Gorsaf reilffordd Shrewsbury-Lansdowne ar 26ain Awst 2006, yn cysylltu Prifysgol Washington]], Canolfan siopa Galleria St Louis, Maplewood a Shrewsbury, Missouri i’r rhwydwaith. Cyllidwyd y prosiect cyfan gan gyfrandaliadau werth $340 miliwn. Disodlwyd  adeiladwr cyffredinol i brosiect yn ystod yr haf 2204. Aeth Metro i’r llys yn erbyn y cwmnïau adeiladu, yn gofyn am $81 miliwn am dwyll a chamreolaeth. Gofynnodd y cwmnïau am $17 miliwn bod Metro ddim wedi talu amdano fo. Ar 1 Rhagfyr 2007 derbynwyd y cwmnïau  On December 1, 2007, derbynwyd y cwmnïau $2.56 miliwn. Ar 27 Hydref 2008, ail-enwyd y ddwy linellau; Daeth y gangen i’r maes awyr y Llinell Goch, a’r gangen Shrewsbury y Llinell Las. Estynnwyd y Llinell Las o Emerson Park i Fairview Heights. Mae gan y drenau i gyd arwydd coch neu las arnynt. Ar 9 Medi 014, cyhoeddwyd gan Adran Cludiant yr Unol Daleithiau bod cyllid o $10.3 miliwn ar gael ar gyfer gorsaf newydd yn ardal ymchwil Cortex y ddinas. Ychwanegwyd $5 milwn arall gan bartneriaeth sy’n cynnwys Prifysgol Washington, BJC Healthcare, Great Rivers Greenway a Chymuned Cortex. Agorwyd Gorsaf dramffordd Cortex ar 31 Gorffennaf 2018.

bawd|500px|dim|Llinellau Coch a Glas MetroLink

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Metro St Louis

Categori:Rheilffyrdd yr Unol Daleithiau
Categori:Rheilffyrdd tanddaearol
Categori:St. Louis, Missouri
Andy Melville

Mae **Andrew Roger Melville** (ganwyd yn Abertawe ar 29 Tachwedd 1968) yn gyn-chwaraewr pêl-droed rhyngwladol dros Gymru. Dechreuodd ei yrfa fel chwaraewr canol cae, a throi yn amddiffynnwr yn ddiweddarach.

Chwaraeodd i Glwb Pêl-droed Dinas Abertawe tan iddo symud i Oxford United yng Ngorffennaf 1990 am ffi o £275,000. Bu'n chwarae hefyd i Sunderland, Bradford City F.C. a Fulham, a threulio cyfnodau byr gyda West Ham United a Nottingham Forest ar ddiwedd ei yrfa.

Cafodd 65 o gapiau gyda thîm pêl-droed cenedlaethol Cymru rhwng 1989 a 2004, a sgoriodd dair gwaith.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1968
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Pêl-droedwyr rhyngwladol Cymru
Categori:Chwaraewyr C.P.D. Dinas Abertawe