Abd el-Krim

Arweinydd milwrol a gwleidyddol o Foroco oedd **Muḥammad ibn ʿAbd al-Karīm al-Khaṭṭābī** neu **Abd el-Krim** (, Berbereg y Rifft: Muḥend n Ɛabdelkrim Axeṭṭab – ⵎⵓⵃⵏⴷ ⵏ ⵄⴰⴱⴷⵍⴽⵔⵉⵎ ⴰⵅⵟⵟⴰⴱ; 1882 – 6 Chwefror 1963) a fu'n gadben ar luoedd y Berber yn erbyn y Sbaenwyr a'r Ffrancod yn ystod Rhyfel y Riff (1921–26) ac yn arlywydd Gweriniaeth y Riff (1923–26). Fe'i cofir fel tactegydd herwfilwrol galluog, eicon gwrthdrefedigaethol, ac arwr dros annibyniaeth pobloedd y Maghreb.

## Bywyd cynnar ac addysg (1882–1906) 
Ganed Muhammad ibn Abd al-Karim ym 1882 ym mhentref Ajdir, nid nepell oddi wrth gadarnle (*presidio*) y fyddin Sbaenaidd ar ynys Peñón de Alhucemas. Perchnogwyd ar Ajdir gan garfan Aït Youssef Ou Ali o deulu'r Beni Urriaguel, y llwyth Berberaidd mwyaf yn ardal y Riff. Dyn hyddysg a dylanwadol oedd ei dad, Abd al-Karim al-Khattabi, a gafodd ei benodi'n qāḍī (barnwr Islamaidd) gan y Swltan Hassan I yn y 1880au. Erbyn 1902, dynodwyd Abd al-Karim al-Khattabi yn *moro amigo* ("Mŵr cyfeillgar") gan awdurdodau milwrol Sbaen, a byddai'n derbyn tâl misol am ddarparu gwybodaeth leol i'r Sbaenwyr a chefnogi eu hymgyrch yn y Riff. Bu teulu Abd el-Krim felly yn meddu ar safle bwysig yn y gymuned ond hefyd yn colli ymddiriedaeth rhai o'u cyd-Ferberiaid.

Derbyniodd Abd el-Krim a'i frawd Si M'hammed (1893–1967) eu haddysg ar y cyntaf, mewn astudiaethau Islamaidd, oddi ar eu tad a'u hewythr. Aeth Abd el-Krim i Fès ym 1902, yn 20 oed, i astudio gramadeg a llenyddiaeth Arabeg Clasurol a'r gyfraith Islamaidd ym madrasa Al-Attarin a madrasa Saffarin, er mwyn cael ei dderbyn i Brifysgol al-Qarawīyīn, a leolir yn yr un ddinas. Yn ogystal â medru Arabeg Clasurol yn rhugl, bu'n rhaid iddo ddwyn y Corân ac ambell destun o gyfreitheg Islamaidd i'w gof. Fe'i derbyniwyd i Brifysgol al-Qarawīyīn ym 1904, ac yno bu wrth ei uwchefrydiau Coranaidd. Aeth ei frawd Si M'Hammed i Sbaen i hyfforddi yn beiriannydd mwyngloddiol.

## Ei waith i'r Sbaenwyr (1906–14) 
Ym 1906, o ganlyniad i gysylltiadau ei dad â'r Sbaenwyr, cafodd Abd el-Krim swydd athro mewn ysgol gynradd i fechgyn Morocaidd ym Melilla, un o diriogaethau Ymerodraeth Sbaen ar arfordir gogleddol Affrica. Bu'n gweithio yn yr ysgol honno nes 1913. O 1907 i 1915 ysgrifennai erthyglau yn Arabeg i *El Telegrama del Rif*, papur newydd dyddiol ym Melilla. Yn ei erthyglau, amddiffynnai gwareiddiad y Sbaenwyr a thechnoleg Ewropeaidd a'r potensial i foderneiddio economi a chymdeithas Moroco.

Ym 1910 penodwyd Abd el-Krim yn ysgrifennydd-gyfieithydd yn y Swyddfa Materion Brodorol (*Oficina de Asuntos Indigenas*) ym Melilla, swydd a roddai iddo berthynas agos â gweinyddiaeth y fyddin Sbaenaidd yn ogystal â chymdeithas sifil y ddinas. Enillodd Abd el-Krim enw fel gwas sifil effeithlon, craff a phwyllog.

## Troi yn erbyn y Sbaenwyr (1915–20) 
Yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf (1914–18) rhwng y Cynghreiriaid (gan gynnwys Ffrainc) a'r Pwerau Canolog (gan gynnwys yr Almaen a'r Ymerodraeth Otomanaidd), bu'n rhaid i'r Khattabi gadw at bolisi Sbaen o ran niwtraliaeth rhwng y ddwy ochr. Fodd bynnag, mynegai Abd el-Krim a'i dad farnau a oedd yn cydymdeimlo ag achos yr Almaenwyr, a rhodd Abd al-Karim al-Khattabi gefnogaeth yn gudd i asiantau Almaenig ac Otomanaidd yn y Riff. Cafodd y gweithgareddau hyn eu monitro gan y Ffrancod, a phryderodd y Sbaenwyr am weision y wladwriaeth yn troseddu yn erbyn niwtraliaeth. Aeth y llu a drefnwyd ganddo, yr *harakah*, ar chwâl yn sgil ei farwolaeth, a dwysaodd cynlluniau'r Sbaenwyr i oresgyn y Riff. Parhaodd ei feibion â'r gwaith o ffurfio cynghrair yn wyneb goresgyniad gan fyddin Sbaen. Cychwynnodd felly Rhyfel y Riff wrth i'r Berberiaid wrthsefyll goresgyniadau'r Sbaenwyr yn y cyfnod o Fehefin i Awst 1921. Ar 2 Mehefin 1921 cafwyd dwy fuddugoliaeth gan luoedd Abd el-Krim: lladdwyd 600 o filwyr Sbaenaidd mewn cyrch annisgwyl ar Dhar Ubarran, a churwyd lluoedd y Cadfridog Manuel Fernández Silvestre ym Mrwydr Sidi Idris. Bu'r trawiadau hyn yn erbyn y Sbaenwyr yn denu nifer fwy o Ferberiaid i achos y gwrthryfel. a dim ond rhyw 3000 o Riffiaid yno yn unig. Cychwynnodd y frwydr go iawn ar 22 Gorffennaf, ac yn fuan cafodd y Riffiaid y fantais ar y Sbaenwyr blinedig. Penderfynodd y Cadfridog Silvestre encilio, a gwnaeth nifer o'i filwyr ei gwadnu hi. Llwyddodd tri mil o Riffiaid felly i yrru ugain mil o Sbaenwyr ar ffo o'u gwersyll. Bu farw Silvestre yn ystod yr helynt, naill ai dan law'r gelyn neu drwy saethu ei hun oherwydd cywilydd ei fethiant. Bu farw wyth i ddeng mil o filwyr Sbaenaidd a chipiwyd 700 ohonynt yn garcharorion rhyfel. Er gwaethaf, nid oedd holl frodorion y Riff yn barod i ddilyn Abd el-Krim yn *mujāhid* ("arweinydd rhyfel"), a bu'n rhaid iddo ymdrechu i berswadio neu orfodi ambell lwyth i ymlynu â'i achos.

Dan bwysau ei bobl, a oedd yn wynebu prinder bwyd, trodd Abd el-Krim ei sylw at y brotectoriaeth Ffrengig ym Moroco, a symudodd ei luoedd dros y ffin er mwyn diogelu ei linellau cyflenwi â Dyffryn Ouergha. Bu'r Riffiaid yn drech na'r Ffrancod, a chyrhaeddant yn agos i ddinasoedd Fès a Taza. Fodd bynnag, yn ddiweddarach cydnabyddai Abd el-Krim taw hwn oedd ei gamgymeriad strategol mwyaf ei oes, am iddo orfodi ei ddau elyn Ewropeaidd i uno yn ei erbyn. Ym 1947 cytunodd y Ffrancod i dderbyn y teuluoedd i Ffrainc am resymau iechyd ac er addysg y plant. Bu farw Abd el-Krim ar 6 Chwefror 1963 yng Nghairo, tua 80 oed.

## Ffynonellau 
### Cyfeiriadau 
### Llyfryddiaeth 
* Mevliyar Er, "Abd-el-Krim al-Khattabi (1882–1963)" yn *The Palgrave Encyclopedia of Imperialism and Anti-Imperialism*, ail argraffiad, golygwyd gan Immanuel Ness a Zak Cope (Cham: Palgrave Macmillan, 2021), tt. 1–15.

## Darllen pellach 
* Pierre Fontaine, *Abd-el-Krim: Origine de la rébellion nord-africaine* (Paris: Les Sept Couleurs, 1958).
* Rupert Furneaux, *Abdel Krim: Emir of the Rif* (1967).
* François Maspero, *Abd el-Krim et la république du rif* (Paris: Librairie François Maspero, 1976).

Categori:Genedigaethau 1882
Categori:Marwolaethau 1963
Categori:Barnwyr o Foroco
Categori:Berberiaid
Categori:Golygyddion o Foroco
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Foroco
Categori:Gwrthryfelwyr o Foroco
Categori:Hunangofianwyr yr 20fed ganrif o Foroco
Categori:Hunangofianwyr Arabeg o Foroco
Categori:Milwyr yr 20fed ganrif o Foroco
Categori:Mwslimiaid o Foroco
Categori:Pennau gwladwriaethol Moroco
Categori:Pobl y 19eg ganrif o Foroco
Categori:Pobl a aned ym Moroco
Categori:Pobl fu farw yng Nghairo
Categori:Ysgolheigion yr 20fed ganrif o Foroco