open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Baner Simbabwe

[bawd|250px|Baner Simbabwe [Delwedd:FIAV 010100.svg|23px]]
[bawd|200px|Hen faner [ZANU-PF.]]
Baner o  saith stribed llorweddol (gwyrdd, melyn, coch, du, coch, melyn, gwyrdd) gyda thriongl yn yr adran godi (*hoist*), gyda border du (sy'n ymuno â'r stribed du canolog), cefndir gwyn ac aderyn cenedlaethol Simbabwe melyn ar seren goch, yw **baner  Simbabwe**.  Mae gwyrdd, melyn, coch a du yn lliwiau'r mudiad ZANU ac yn lliwiau pan-Affricanaidd. Yn ogystal roedd du yn cynrychioli arweinwyr newydd y wlad ar ôl annibyniaeth, tra bo gwyn yn cynrychioli eu dymuniad am heddwch. Arwyddlun cenedlaethol yw'r aderyn sy'n gynrychiadol o adar carreg a ddarganfuwyd yn adfeilion Simbabwe Fawr, ac mae'r seren goch yn dangos rhagolwg rhyngwladol y wlad.

Mabwysiadwyd baner Simbabwe ar 18 Ebrill, 1980 ar sail baner ZANU-PF oedd yn cynnwys paneli consentrig o wyrdd, melyn, coch, a phanel du yn y canol.

## Ffynonellau
**Complete Flags of the World*, Dorling Kindersley (2002)

Simbabwe
Categori:Simbabwe
John Roberts

Gall **John Roberts** gyfeirio at:

* Sant John Roberts (tua 1576–1610), merthyr Catholig Cymreig
* John Roberts (AS Dinbych) (wedi 1672–1731), Aelod Seneddol dros Ddinbych 1710–1713 a 1715–1722
* John Roberts (Sion Robert Lewis) (1731–1806), awdur, almanaciwr, ac emynydd
* John Roberts (J.R.) (1804-1884), llenor a phregethwr
* John Roberts (Telynor Cymru) (1816-1894), cerddor a mab-yng-nghyfraith i Abraham Wood
* John Roberts (Ieuan Gwyllt) (1822–1877), cerddor Cymreig
* John Roberts (1835-1894), Aelod Seneddol Bwrdeistrefi Fflint 1878-1892
* John John Roberts (Iolo Caernarfon) (1840–1914), gweinidog, bardd a llenor 
* John Roberts (cerddor gwerin) (1944-2025)
* John Roberts (pêl-droediwr) (ganed 1946), pêl-droediwr Cymreig
* John Roberts (Prif Ustus) (ganed 1955), 17fed Brif Ustus yr Unol Daleithiau
* John Roberts (Minimus) ysgrifennydd cyntaf cenhadaeth y Methodistiaid Calfinaidd ac emynydd.
* John Roberts (actor) (ganed 1979), actor Americanaidd
Baner Estonia

[bawd|250px|Baner Estonia [Delwedd:FIAV 110100.svg|23px]]
Baner drilliw lorweddol o stribedi glas (i gynrychioli ffyddlondeb ac awyr, môr a llynnoedd Estonia), du (sy'n symbolaidd o ormes y gorffennol, pridd y wlad, a siaced ddu draddodiadol y gwerinwyr) a gwyn (am rinwedd, yr eira, rhisgl y fedwen, a brwydr Estonia am ryddid) yw **baner Estonia**.

Mabwysiadwyd y faner drilliw yn gyntaf gan gymdeithas o fyfyrwyr gwlatgarol ym mhrifysgol Tartu yn 1881, pan oedd Estonia'n dal i fod yn rhan o ymerodraeth Rwsia. Fe'i dewiswyd yn faner swyddogol y weriniaeth Estonaidd ar 24 Chwefror 1918.  Gwaharddwyd y faner yn y cyfnod Sofietaidd, nes iddi ail-ymddangos yn answyddogol yn 1987.  Cantiatawyd ei hedfan unwaith eto yn 1988, ac ail-fabwysiadwyd hi fel y faner genedlaethol ar 8 Mai, 1990 yn fuan cyn adfer annibyniaeth y wlad oddi wrth yr Undeb Sofietaidd yn 1991.

## ffynonellau 
* *Complete Flags of the World*, Dorling Kindersley (2002)

Estonia
Categori:Estonia
Pont Bizkaia

Pont gludo ar draws aber Afon Nervion sy'n cysylltu trefi Portugalete a Las Arenas (rhan o Getxo) yng nghymuned ymreolaethol Gwlad y Basg yw **Pont Bizkaia** (Basgeg: **Bizkaia zubia**, Sbaeneg: **Puente de Vizcaya**).

Adeiladwyd y bont yn 1893, yr enghraifft gyntaf yn y byd o bont gludo. Mae cerddwyr a cherbydau'n teithio ar draws yr afon mewn basged crog mawr neu gondola sy'n hongian gerfydd rhaffau dur trwchus o brif drawst y ffrâm. Cynlluniwyd hi gan Alberto Palacio, oedd yn ddisgybl i Gustave Eiffel. Mae wedi ei defnyddio yn ddi-dor heblaw am gyfnod o bedair blynedd yn ystod Rhyfel Cartref Sbaen, pan ffrwydrwyd y rhan uchaf.

Mae'r bont yn 164 medr o hyd, ac mae'r gondola yn medru cario chwech car a rhai dwsinau o deithwyr. Gall y gondola groesi'r afon mewn munud a hanner, ac mae'n rhedeg bob wyth munud.

Yn 2006 enwyd Pont Bizkaia yn Safle Treftadaeth y Byd.

Categori:Pontydd Sbaen
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Sbaen
Daniel Evans (Daniel Ddu o Geredigion)

Bardd Cymraeg ac offeiriad oedd **Daniel Evans** neu **Daniel Ddu o Geredigion** (5 Mawrth 1792 – 28 Mawrth 1846). Roedd yn frodor o Ddyffryn Aeron, Ceredigion. Daeth i amlygrwydd fel bardd yn ifanc pan gynhwyswyd rhai o'i gerddi yn y flodeugerdd ddylanwadol *Blodau Dyfed* (1824).

## Bywgraffiad
Ganwyd Daniel Ddu ym ffermdy Maesmynach, ar lan afon Granell, plwyf Llanfihangel Ystrad, yn ne Ceredigion, rywbryd ym 1792, yn fab i David a Sarah Evans. Symudodd y teulu i fyw mewn ffermdy yr ochr arall i afon Granell ym mhlwyf Llanwnen lle treuliodd wedill ei oes. Yn hen lanc o offeiriad, un o'i bleserau mwyaf oedd pysgota yn afonydd Aeron a Theifi.

Cafodd Daniel Ddu ei addysg yn Ysgol Ramadeg Llanbedr dan Elezer Williams, mab Peter Williams. Cafodd ei addysg brifysgol yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen. Er iddo ddod yn offeiriad ymddengys nad ymgymerodd â gofal unrhyw blwyf. Un o'i gyfeillion gorau oedd y llenor Gwallter Mechain.

## Gwaith llenyddol
Enillodd sawl tlws eisteddfodol, e.e. y Gadair yn Eisteddfod Dyfed 1823. Cyhoeddwyd ei waith yn y gyfrol *Gwinllan y Bardd* (1831) ac chafwyd dau argraffiad arall ohoni yn ddiweddarach gyda rhagor o gerddi (yr olaf ym 1906).

Cerddi telynegol am fyd natur, emynau ac englynion yw ei gerddi byrion. Cyfansoddodd hefyd sawl awdl eisteddfodol ar destunau crefyddol neu hanesyddol, yn ôl chwaeth ac arfer ei gyfnod. Ceir ei waith gorau yn y cerddi byrion syml sy'n ymwneud â chefn gwlad Ceredigion a'i gymeriadau.

Dyma englyn o'i waith i raeadr Bont ar Fynach:

Wyt gadwyn yn dwyn dywenydd — a chlod
Gwych lydan trwy'n bröydd;
A rhaff, na ddaw byth yn rhydd,
Wyd i fwnwgwl dau fynydd.

## Llyfryddiaeth
**Blodau Dyfed* (1824)
**Gwinllan y Bardd* (Llanbedr Pont Steffan, 1906)

## Cyfeiriadau
*Cofiant gan Daniel Sylvan Evans yn *Gwinllan y Bardd*
*D. Ambrose Jones, *Llenyddiaeth a llenorion Cymreig, 1800-1900* (Lerpwl, 1922)

Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Rhydychen
Categori:Emynwyr Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1792
Categori:Llenorion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1846
Categori:Pobl fu farw trwy hunanladdiad
Categori:Pobl o Geredigion
Camino de Santiago

Y **Camino de Santiago** ("Ffordd Sant Iago") yw'r enw Sbaeneg am rwydwaith o lwybrau ar draws Sbaen, Ffrainc a gwledydd eraill yn Ewrop, yn arwain i ddinas Santiago de Compostela yn Galicia, lle cedwir gweddillion honedig yr apostol Iago fab Sebedeus.

O tua'r flwyddyn 814, gyda darganfyddiad gweddillion yr apostol yn Santiago, a chyda chefnogaeth Siarlymaen, tyfodd Santiago yn gyrchfan boblogaidd dros ben i bererinion ar draws Ewrop. O'r 11g ymlaen, Santiago de Compostela oedd y gyrchfan bwysicaf i bererinion ar ôl Jeriwsalem a Rhufain. Mae'n parhau'n boblogaidd iawn hyd heddiw, yn enwedig y rhan o'r *camino francés*, "ffordd y Ffrancwyr", sy'n arwain o Roncesvalles yn Navarra ar draws gogledd Sbaen i Santiago de Compostela.

Cyhoeddwyd y Camino yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO.

bawd|200px|dim|Y *camino francés*

Categori:Cristnogaeth yn Sbaen
Categori:Cristnogaeth yn Ffrainc
Categori:Pererindodau
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Sbaen
Eglwys Tudno

Eglwys hynafol ar ochr ogleddol Pen y Gogarth, ger Llandudno, bwrdeistref sirol Conwy, yw **Eglwys Tudno**. Mae'n gorwedd mewn llecyn gwyrdd uwchben y môr tua hanner ffordd o Ffordd y Môr (*Marine Drive)* i gopa Pen y Gogarth.

Cysegrir yr eglwys, a gofrestrwyd gan CADW yn Gradd II*, i Sant Tudno, a'i sefydlodd yn y 6g, yn ôl traddodiad. Yn yr Oesoedd Canol dyma eglwys plwyf Llandudno, un o dri phlwyf cwmwd canoloesol y Creuddyn yn Rhos.

Mae'r rhannau hynaf o'r adeilad yn dyddio i'r 12g ac mae'n perthyn i ddosbarth o eglwysi yng ngogledd-orllewin Cymru a godwyd yn oes Gruffudd ap Cynan ac Owain Gwynedd. Mae'n debyg mai dim ond tua 31 wrth 14 troedfedd oedd yr eglwys garreg gyntaf, ond ychwanegwyd ati dros y canrifoedd, yn enwedig yn y 15g. Difrodwyd yr adeilad yn ddifrifol mewn ystorm enbyd ym 1839, a bu'n gorwedd yn wag hyd 1855 pan ddechreuwyd ar y gwaith o'i hailgodi.

Ar y mur y tu ôl i'r allor ceir cerfiad hynafol o ddraig hir (ceir cerfiad cyffelyb yn Eglwys Dolwyddelan). Yn ystod y gwaith i ailadeiladu'r eglwys cafwyd hyd i olion sawl *fresco* ar y muriau, mewn paent coch yn bennaf; colled mawr oedd eu difetha'n llwyr er mwyn cwblhau'r gwaith ar yr eglwys. Ceir bedyddfaen wrth y porth sy'n dyddio i'r 12fed neu'r 13g. Diddorol hefyd yw'r ddwy garreg ceirfiedig a fu'n rhan o eirch carreg ac sydd i'w dyddio i'r 13g yn ôl pob tebyg. Ceir arnynt batrymau Celtaidd blodeuog o waith hynod o gain.

Y tu allan i'r eglwys, a amgylchynir gan hen fynwent, a thua 100m dros y caeau i gyfeiriad Llandudno, ceir Ffynnon Tudno.

Defnyddir yr eglwys yn achlysurol o hyd, yn bennaf ar Suliau yn yr haf. Gellir ei chyrraedd o Landudno trwy ddilyn arwyddion amlwg ar y ffordd i Ben y Gogarth neu o'r *Marine Drive*. Mae'r eglwys ar agor i ymwelwyr yn ystod y dydd fel rheol.

## Cyfeiriadau
*Harold Hughes a Herbert Luck North, *The Old Churches of Snowdonia* (Bangor, 1924; arg. newydd, Capel Curig, 1984)

Tudno
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Conwy
Categori:Hanes Conwy
Categori:Pen y Gogarth
Baner Latfia

[bawd|250px|Baner Latfia [Delwedd:FIAV 110100.svg|23px]]
Ail-fabwysiadwyd **baner Latfia** ar 27 Chwefror, 1990; mae'n dyddio yn ôl i'r drydedd ganrif ar ddeg, a chafodd ei mabwysiadu'n swyddogol yn gyntaf yn 1922 ond gwaharddwyd o dan reolaeth Sofietaidd. Mae'n cynnwys tri stribed llorweddol: dau stribed llydan coch, sy'n cynrychioli parodrwydd y Latfiaid i amddiffyn eu rhyddid, a stribed cul gwyn yn y canol. Yn ôl chwedl, mae'r faner yn symboleiddio arweinwr Latfiaidd a anafwyd mewn brwydr: coch ei waed (yn ogystal â gwaed y genedl ei hun), a'r gwyn y lliain a ddefnyddiwyd i'w lapio.

## Ffynonellau
* *Complete Flags of the World*, Dorling Kindersley (2002)

Latfia
Categori:Latfia
Baner Lithwania

[bawd|250px|Baner Lithwania [Delwedd:FIAV 111100.svg|23px]]
Baner drilliw lorweddol gyda stribed melyn ar y brig, gwyrdd yn y canol a choch ar y gwaelod yw **baner Lithwania**. Mae'r melyn yn cynrychioli gwenith (sef bwyd, ac felly rhyddid oddi ar eisiau), tra bo gwyrdd yn symboleiddio coedwigoedd y wlad (a gobaith) a choch yn cynrychioli'r gwaed a gollwyd trwy amddiffyn y genedl (gwladgarwch a dewrder). Roedd coch hefyd yn lliw llumanau canoloesol Teyrnas Lithwania.

Bu'n faner genedlaethol swyddogol rhwng 1918 a 1940, pan oedd Lithwania yn weriniaeth annibynnol, ond fe gwaharddwyd o dan reolaeth Sofietaidd o 1940 i 1989. Ail-fabwysiadwyd ar 20 Mawrth, 1989.

## Ffynonellau
**Complete Flags of the World*, Dorling Kindersley (2002)

Lithwania
Categori:Lithwania
Baner Gwlad Tai

[bawd|250px|Baner Gwlad Tai [Delwedd:FIAV 110110.svg|23px]]

Fe elwir **baner Gwlad Tai** yn y *Trairanga* ("trilliw"). Mae'n cynnwys dau stribed llorweddol coch ar y brig a'r gwaelod, sy'n symboleiddio gwaed bywyd, dau stribed llorweddol gwyn, sy'n cynrychioli purdeb Bwdhaeth, a stribed llorweddol llydan glas yn y canol i symboleiddio'r frenhiniaeth.

Fe elwir Gwlad Tai yn "Wlad yr Eliffant Gwyn", ac ymddangosodd y symbol hwn ar faner goch blaen yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, ychwanegwyd stribedi llorweddol gwyn uwchben ac o dan yr eliffant. Yn 1917 cafwyd gwared ar yr eliffant, ac ychwanegwyd stribed llorweddol glas i ganol y faner er mwyn cynrychioli undod â'r Cynghreiriaid (yr oedd y mwyafrif o'u baneri hwy yn goch, gwyn a glas); mabwysiadwyd y faner gyfredol hon ar 28 Medi y flwyddyn honno.

## Ffynonellau
**Complete Flags of the World* (Dorling Kindersley, 2002)

Gwlad Tai
Categori:Gwlad Tai
Bordeaux

Dinas yn ne-orllewin Ffrainc yw **Bordeaux** (weithiau **Bordo**; **Bwrdiaws** neu **Bwrdios** mewn Cymraeg Canoloesol; Ocitaneg Gasconaidd: *Bordèu*; Lladin: *Burdigala*). Mae'n brifddinas *région* Nouvelle-Aquitaine a *département* Gironde. Yn 2007 roedd poblogaeth y ddinas ei hun yn 230,600 a phoblogaeth yr ardal ddinesig yn 995,039.

Enwyd rhan o'r ddinas, y Port de la Lune, yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO yn 2007.

Lleolir Prifysgol Michel de Montaigne Bordeaux III ar gwr y ddinas.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Allees du Tourny
*Eglwys Gadeiriol Saint-Andre
*Gwesty Palais 
*Maison de Vin
*Place de la Bourse
*Pont Pierre
*Tramffordd Bordeaux

## Pobl o Bordeaux 
Bordelais yw'r enw Ffrangeg am rywun o Bordeaux.

* Ausonius (309–c.395), bardd Lladin
* Rhisiart II, brenin Lloegr (1367-1400)
* Michel de Montaigne (1533-1592), athronydd a gwleidydd
* François Mauriac (1885-1970), awdur a newyddiadurwr
* Jean Anouilh (1910-1987), dramodydd 
* Danielle Darrieux (1917-2017), actores
* Bob Denard (1929-2007), milwr hur
* Jean-Joseph Sanfourche (1929-2010), paentiwr

## Cyfeiriadau

Categori:Dinasoedd Ffrainc
Categori:Cymunedau Gironde
Categori:Aquitaine
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Ffrainc
Saladin

Arweinydd Islamaidd o dras Cwrdaidd oedd **Saladin**, neu yn fwy cywir **Salah al-Dīn Yusuf ibn Ayyub** (Arabeg: صلاح الدين الأيوبي, Cwrdeg: Selah'edînê Eyubî neu سه‌لاحه‌دین ئه‌یوبی) (tua 1138 – 4 Mawrth, 1193).

Ganed Saladin i deulu Cwrdaidd yn Tikrit, Irac; roedd ei dad Najm ad-Din Ayyub, yn llywodraethwr Baalbek. Gyrrwyd ef i ddinas Damascus i orffen ei addysg, a bu yno am ddeng mlynedd yn llys Nur ad-Din (Nureddin). Bu ar ymgyrchoedd milwrol i'r Aifft gyda'i ewyrth, Shirkuh, yn erbyn y califfat Fatimaidd yno. Ar farwolaeth ei ewythr, daeth yn llywodraethwr (fisir) yr Aifft yn 1169. Ar farwolaeth Nur ad-Din yn 1174, cyhoeddodd ei hun yn Swltan a chymerodd feddiant o Ddamascus.

Bu'n ymladd yn erbyn lluoedd y teyrnasoedd Cristionogol oedd wedi eu sefydlu gan y Croesgadwyr, yn enwedig Teyrnas Jerusalem. Ei fuddugoliaeth fwyaf oedd Brwydr Hattin ar 4 Gorffennaf 1187, pan ddinistriodd fyddin y croesgadwyr yn llwyr. Cipiodd ddinas Jeriwsalem oddi wrthynt ar 2 Hydref, 1187.

Ymatebodd gwledydd Ewrop i hyn trwy drefnu'r Drydedd Groesgad, a bu llawer o ymladd rhwng Saladin a'r fyddin dan arweiniad Rhisiart Lewgalon. Yn 1192, gwnaed Cytundeb Ramla, oedd yn gadael Jeriwsalem yn nwylo'r Mwslimiaid ond yn rhoi hawl i Gristionogion fynd yno ar bererindod.

Bu farw Saladin yn ninas Damascus yn 1193, a chladdwyd ef ym Mosg yr Ummaiaid yno; gellir gweld ei fawsolewm o hyd.

Categori:Genedigaethau 1138
Categori:Marwolaethau 1193
Categori:Cyrdiaid
Categori:Hanes y Dwyrain Canol
Categori:Y Croesgadau
Categori:Hanes yr Aifft
Categori:Hanes Syria
Baner Fietnam

[bawd|250px|Baner Fiet Nam [Delwedd:FIAV 111111.svg|23px]]
Baner goch (sy'n symbol o chwyldro a thywallt gwaed) gyda seren aur bum-pwynt yn ei chanol (i gynrychioli undeb y pum grŵp o weithwyr o fewn sosialaeth a Chonffiwsiaeth draddodiadol: y gweithwyr, y gwerinwyr, y deallusion, yr ieuenctid a'r milwyr) yw **baner Fietnam**. Mabwysiadwyd gan Ogledd Gomiwnyddol y wlad ar 30 Tachwedd, 1955, blwyddyn ar ôl rhaniad Fiet Nam, a mabwysiadwyd gan y De hefyd yn dilyn aduniad y wlad yn 1976 fel Gweriniaeth Sosialaidd Fiet Nam ar ôl diwedd Rhyfel Fietnam. Mae'r un fath â'r faner a ddefnyddiwyd gan y mudiad gwrthwynebiad cenedlaethol, dan arweiniad Ho Chi Minh, yn ei frwydr yn erbyn lluoedd Japan oedd yn meddiannu'r wlad yn ystod yr Ail Ryfel Byd.

## Ffynonellau
**Complete Flags of the World*, Dorling Kindersley (2002)

Fietnam
Categori:Fietnam
Brwydr Hattin

Ymladdwyd **Brwydr Hattin** ar 4 Gorffennaf, 1187, ger Tiberias, Galilea (yn Israel heddiw) rhwng byddin Gristnogol Teyrnas Jeriwsalem a'i chyngheiriaid a byddin Islamaidd dan Saladin.

Enillodd Saladin fuddugoliaeth ysgubol, gan ladd llawer o'r Cristionogion, a chymeryd y rhan fwyaf o'r gweddill yn garcharorion. Ymysg y carcharorion roedd Guy o Lusignan, brenin Jeriwsalem.

Yn dilyn y frwydr, cipiodd Saladin ddinas Jeriwsalem oddi ar y Cristnogion ar 2 Hydref, 1187. Ymatebodd y gorllewin Cristnogol i'r digwyddiadau hyn trwy baratoi Y Drydedd Groesgad.

Categori:1187
Hattin
Categori:Hanes Palesteina
Categori:Y Croesgadau
Baner Mawrisiws

[bawd|250px|Baner Mawrisiws [Delwedd:FIAV 111000.svg|23px]]
Baner o bedwar stribed llorweddol, a ddyluniwyd gan Goleg yr Arfau yn Llundain cyn annibyniaeth a mabwysiadwyd gan Fawrisiws fel baner genedlaethol ar 9 Ionawr, 1968, yw **baner Mawrisiws**. Stribed coch sydd ar frig y faner, i gynrychioli annibyniaeth y wlad; glas oddi tanddo, sy'n symboleiddio Cefnfor India; melyn, sy'n symboleiddio dyfodol "disglair"; a gwyrdd ar y gwaelod, i gynrychioli llystyfiant ffrwythlon a thoreithiog yr ynys. Cymerwyd y lliwiau o'r arfbais genedlaethol.

## ffynonellau 
* *Complete Flags of the World*, Dorling Kindersley (2002)

Mawrisiws
Categori:Mawrisiws
Baner Sierra Leone

[bawd|250px|Baner Sierra Leone [Delwedd:FIAV 111110.svg|23px]]
Baner drilliw lorweddol o stribedi gwyrdd (i gynrychioli adnoddau naturiol ac amaethyddol Sierra Leone), gwyn (i symboleiddio cyfiawnder) a glas (i gynrychioli harbwr naturiol y brifddinas Freetown) yw **baner Sierra Leone**. Dyluniwyd gan Goleg yr Arfau yn Llundain yn 1960 a mabwysiadwyd gan y wlad ar 27 Ebrill, 1961, flwyddyn ei hannibyniaeth.

## ffynonellau 
* *Complete Flags of the World*, Dorling Kindersley (2002)

Sierra Leone
Categori:Sierra Leone
Teyrnas Jeriwsalem

bawd|200px|Teyrnas Jeriwsalem a'r teyrnasoedd Cristnogol eraill (mewn gwyrdd) yn y Dwyrain Canol yn 1135.

Teyrnas Gristnogol a sefydlwyd wedi'r Groesgad Gyntaf yn 1099 oedd **Teyrnas Jeriwsalem**. Ar y dechrau, roedd yn gasgliad o ddinasoedd a thiriogaethau oedd wedi eu cipio oddi ar y Mwslimiaid yn ystod y Groesgad, ac mae'n ymddangos nad oedd ei rheolwr cyntaf, Godefroid o Fouillon, yn ei alw ei hun yn frenin. Tyfodd i fod yn rym sylweddol yn y Dwyrain Canol. Yn 1187 gorchfygwyd byddin Teyrnas Jeriwsalem gan Saladin ym Mrwydr Hattin ac yn ddiweddarach yr un flwyddyn cipiodd Saladin ddinas Jeriwsalem ei hun. Parhaodd y deyrnas hyd 1291 pan gipiwyd Acre gan y Mwslimiaid.

## Brenhinoedd Teyrnas Jeriwsalem 
*Godefroid o Fouillon 1099 - 1100
*Baldwin I 1100 - 1118
*Baldwin II 1118 - 1131
*Melisent a Fulk o Jeriwsalem 1131 - 1143
*Baldwin III 1143 - 1162 (gyda Melisent hyd 1153)
*Amalric I 1162 - 1174
*Baldwin IV 1174 - 1185
*Baldwin V 1185 - 1186
*Sibylla a Guy de Lusignan 1186 - 1187
(Collwyd Jeriwsalem yn 1187; bu farw Sybilla yn 1190, ond parhaodd Guy yn frenin gweddillion y diriogaeth hyd 1192)
*Isabella I 1192 - 1205 (gyda Conrad I (1192); Henri I (1192 - 1197) ac Amalric II (1198 - 1205)
*Maria 1205 - 1212
*Yolande (Isabella II) 1212 - 1228
*Conrad II (Conrad IV, brenin yr Almaen) 1228 - 1254
*Conrad III 1254 - 1268
*Hugh III 1268 - 1284
*Henry II 1285 - 1291

Categori:Cristnogaeth
Categori:Y Croesgadau
Categori:Hanes Palesteina
Categori:Hanes y Dwyrain Canol
Categori:Islam
Cynnen

Dadl neu frwydr hir ei hoes rhwng pleidiau &mdash; yn aml, yn ôl "euogrwydd trwy gysylltiad", grwpiau o bobl, yn enwedig teuluoedd neu glaniau &ndash; yw **cynnen**. Yn aml, mae cynnen yn dechrau wrth i un blaid yn ystyried (yn gywir neu'n anghywir) ei bod wedi cael ei hymosod arni, sarhau, neu gam wedi ei wneud arni gan blaid arall. Gall gylchred hir o ddial datblygu, yn aml un sy'n ymhlygu aelodau teuluol ac/neu gymdeithion y pleidiau gwreiddiol. Gall cynhennau para am genedlaethau.

Cynnen gyda chylchred o drais dialgar yw **cynnen waed** neu **fendeta** (o'r Eidaleg *vendetta*, sydd o'r Lladin *vindicta*, sef "dial"). Bydd perthnasau rhywun a gafodd ei ladd (neu ei amharchu, neu a wneir cam ag ef), yn ceisio dial trwy ladd neu gosbi'r tramgwyddwyr neu eu perthnasau.

Categori:Gwrthdaro
Categori:Trais
Uniad sifil

Uniad sy'n gyfreithiol gydnabyddedig ac yn debyg i briodas yw **uniad sifil**. Ers eu dechreuad yn Nenmarc yn 1989, mae uniadau sifil o dan ryw enw neu'i gilydd wedi cael eu sefydlu gan y gyfraith mewn nifer o wledydd datblygedig er mwyn rhoi hawliau, breintiau a chyfrifoldebau – sy'n debyg i, ac mewn rhai gwledydd yn unfath â, rhai priodas sifil anghyfunryw – i gyplau cyfunryw. Mewn rhai awdurdodau, megis Québec a Seland Newydd, mae uniadau sifil hefyd yn agored i gyplau anghyfunryw.

Categori:Hawliau LHDT
Categori:Priodas
Baner Nigeria

[bawd|250px|Baner Nigeria [Delwedd:FIAV 111111.svg|23px]]
Baner drilliw fertigol o ddau stribed gwyrdd ar naill ochr (i gynrychioli tir Nigeria), a stribed gwyn yn y canol (i symboleiddio heddwch ac undod) yw **baner Nigeria**.

Mabwysiadwyd ar 1 Hydref, 1960 fel ymaddasiad o ddyluniad buddugol cystadleuaeth a gynhaliwyd yn 1959. Roedd gan y dyluniad gwreiddiol haul coch gyda phelydrau ar ben y stribed gwyn.

## ffynonellau
**Complete Flags of the World*, Dorling Kindersley (2002)

Nigeria
Categori:Nigeria
Baner Gabon

[bawd|250px|Baner Gabon [Delwedd:FIAV 100100.svg|23px]]
bawd|Baner Gabon (1959-1960)
Baner drilliw lorweddol o stribedi gwyrdd a melyn, i gynrychioli adnoddau naturiol Gabon (yn enwedig ei choed), a glas, i gynrychioli'r môr, yw **baner Gabon**. Mabwysiadwyd ar 9 Awst, 1960; y flwyddyn cyn, defnyddiwyd baner debyg fel y faner genedlaethol swyddogol. Roedd ganddi stribedi o'r un lliwiau, ond roedd yr un melyn llawer mwy cul, ac roedd y faner Ffrengig yn y canton. Rhoddwyd y gorau i'r dyluniad hwn yn sgil annibyniaeth oddi ar Ffrainc.

## ffynonellau
**Complete Flags of the World*, Dorling Kindersley (2002)

Gabon
Categori:Gabon
Pont Gludo Casnewydd

Pont gludo ar draws Afon Wysg yn ninas Casnewydd yn ne Cymru yw **Pont Gludo Casnewydd**. Hon yw'r unig bont gludo yng Nghymru; dim ond tuag ugain a adeiladwyd trwy'r byd a dim ond wyth o'r rhain sy'n parhau i gael eu defnyddio.

Fe'i cynlluniwyd gan y peiriannydd o Ffrancwr Ferdinand Arnodin, ac fe'i hagorwyd yn swyddogol ar 12 Medi 1906. Mae cerddwyr a cherbydau'n teithio ar draws yr afon mewn platfform neu gondola sy'n hongian gerfydd rhaffau dur trwchus o brif drawst y ffrâm. Defnyddiwyd y math yma o bont gan fod glannau'r afon yn isel yma, a bod angen i'r bont ei hun fod yn uchel er mwyn caniatau i longau fynd oddi tani.

Caewyd y bont yn 1985, a gwariwyd £3 miliwn ar ei hadfer. Ail-agorodd yn 1995 ac mae'n parhau i gael ei defnyddio. Gall y platfform gludo 6 char a thua 120 o deithwyr.

## Diwylliant 
Defnyddiwyd y bont ar gyfer rhai golygfeydd yn y ffilm Tiger Bay ym 1959. Yn ddiweddarach, mae artistiaid gan gynnwys Eädyth a 60 Ft. Dolls wedi perfformio ar y bont.

## Cyfeiriadau 
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith 1906
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Casnewydd
Gludo
Brwydr Mynydd Baddon

Ymladdwyd **Brwydr Mynydd Baddon** (Lladin: *Bellum (in monte) Badonis*) rywbryd tua diwedd y 5g neu ddechrau'r 6g, rhwng y Brythoniaid a'r Eingl-Sacsoniaid. Ychydig o fanylion sydd ar gael, ac ni wyddir union leoliad y frwydr; mae'n bosibl mai yng Nghaerfaddon, yn Lloegr heddiw. Ymddengys i fuddugoliaeth y Brythoniaid atal unrhyw symudiad pellach gan yr Eingl-Sacsoniaid am genhedlaeth. Un o gyfres o fuddugoliaethau Arthur oedd Baddon, yn ôl Nennius.

Ceir y cofnod cynharaf am y frwydr yn y *De Excidio Britanniae* ("Ynghylch Dinistr Prydain") gan y mynach Gildas. Cyfeiria at Frwydr Mynydd Baddon, ond nid yw’n crybwyll enw arweinydd y Brythoniaid yn y frwydr hon.  Wrth drafod Mynydd Baddon, mae Gildas i bob golwg yn dweud fod y frwydr wedi ei hymladd yr un flwyddyn ag y ganed ef ei hun, er fod y gwreiddiol Lladin yn anodd yn y frawddeg yma (*quique quadragesimus quartus (ut novi) orditur annus, mense iam uno emenso, qui et meae nativitatis est*). Byddai hyn yn awgrymu dyddiad tua 500 neu ychydig yn gynharach.

Awgryma rhai ysgolheigion, o astudiaeth o'r brif lawysgrif o'r *De Excidio Britanniae*, "British Library, Cotton Vitellius A.vi", fod Gildas mewn gwirionedd yn priodoli'r fuddugoliaeth i Ambrosius Aurelianus (Emrys Wledig).
[[File:Brwydr Mynydd Baddon (HC OME I).jpg|bawd|320px|chwith|Darluniad o Frwydr Mynydd Baddon allan o *Hanes Cymru Owen* gan O. M. Edwards]]

Yn yr *Historia Brittonum*, a briodolir i Nennius, ac sy'n dyddio i tua dechrau'r 9g, ceir rhestr o frwydrau Arthur. Brwydr Mynydd Baddon yw'r olaf o'r rhain a'i fuddugoliaeth fwyaf.

Yn yr *Annales Cambriae* am y flwyddyn 516, dywedir fod Arthur a'i wŷr wedi ymladd am dridydd gydag Arthur yn dwyn Croes Crist (ar ei darian efallai) ac wedi ennill buddugoliaeth ysgubol:
:*Bellum Badonis in quo Arthur portuait crucem Domini nostri Iesu Christi tribus diebus et tribus noctibus in humeros suos et Brittones uictores fuerunt.*

## Cyfeiriadau
Categori:Hanes Prydain
Mynydd Badon
Categori:Cylch Arthur
Refferendwm datganoli i Gymru, 1979

Cynhaliwyd **Referendwm Datganoli i Gymru** ar y 1 Mawrth 1979.

Daeth datganoli i frig yr agenda gwleidyddol ym Mhrydain yn y chwedegau, yn dilyn buddugoliaeth Gwynfor Evans yn is-etholiad Caerfyrddin yn 1966, a Winifred Ewing dros yr SNP yn Hamilton ym 1967, a hefyd is-etholiadau Glasgow Pollock (1967), Rhondda Fawr (1967) a Chaerffili. O ganlyniad sefydlwyd Comisiwn Crowther a ddaeth yn Gomisiwn Kilbrandon ar ôl marwolaeth yr Arglwydd Crowther.
bawd
Cyhoeddwyd adroddiad y Comisiwn yn niwedd Hydref 1973, ar ganol ymgyrch is-etholiad Govan, fis ar ôl rhyfel Israel-Aifft-Syria gan godi gwerth olew, ac yr oedd olew bellach wedi ei ddarganfod ar arfordir yr Alban, ac yn bwnc llosg yno. Roedd datganoli yn ôl ar yr agenda. Erbyn Etholiad Cyffredinol Hydref 1974 roedd pleidlais yr SNP wedi codi i 30.4% ac fe etholwyd un ar ddeg o aelodau SNP a 3 aelod Plaid Cymru i'r senedd yn Llundain.

## Dolenni allanol
* Wales for the Assembly Campaign Papers yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru
* No Assembly Campaign Papers yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru
* Aberystwyth No Assembly Campaign Papers yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru

## Gweler hefyd 
* Gang o Chwech
* Refferendwm datganoli i'r Alban, 1979
* Refferendwm datganoli i'r Alban, 1997
* Refferendwm datganoli i Gymru, 1997

Categori:1979 yng Nghymru
Categori:Cenedlaetholdeb Cymreig
Categori:Datganoli yng Nghymru
Categori:Etholiadau yng Nghymru
Categori:Hanes gwleidyddol Cymru
Categori:Llywodraeth Cymru
Datganoli Cymru 1979
Charles Edward Stuart

[bawd|Portread o Charles Edward Stuart gan William Mosman, [Oriel Genedlaethol yr Alban]]

Ŵyr i'r brenin Iago II/VII o Loegr a'r Alban oedd **Charles Edward Stuart** (31 Rhagfyr 1720 - 31 Ionawr 1788) (Gaeleg: **Teàrlach Eideard Stiùbhairt**, yn adnabyddus wrth ei lysenw Saesneg, *Bonnie Prince Charlie*).

## Bywgraffiad
Roedd Charles yn fab i James Francis Edward Stuart, yntau yn fab i Iago II/VII, oedd wedi ei ddiorseddu yn 1688. Ganed Charles yn Rhufain, a theuliodd ei ieuenctid yno ac yn Bologna.

Cefnogid hawl y Stiwartaid i'r orsedd gan fudiad y Jacobitiaid, oedd yn cymryd ei enw o'r Lladin *Jacobus* ("Iago"). Roedd cefnogaeth sylweddol iddynt yn Ucheldiroedd yr Alban, a rhywfaint yng ngweddill yr Alban a gogledd Lloegr ac ychydig yng Nghymru hefyd.

Ar 23 Gorffennaf, 1745, glaniodd Charles a saith cydymaith yn Eriskay yn Ucheldiroedd yr Alban, i gefnogi hawl ei dad i'r orsedd. Cododd faner ei dad yn Glenfinnan, a llwyddodd i godi digon o ddilynwyr i ymdeithio tua dinas Caeredin. Ar 21 Medi 1745, gorchfygodd fyddin y llywodraeth ym Mrwydr Prestonpans, ac erbyn Tachwedd roedd ganddo fyddin o 6,000. Ymdeithiodd tua'r de, gan anelu am Lundain, a chyrhaeddodd cyn belled a Derby. Yma, oherwydd diffyg cefnogaeth gan Jacobitiaid Lloegr, penderfynwyd troi'n ôl am yr Alban. Gorchfygwyd ei fyddin gan fyddin y llywodraeth dan William Augustus, Dug Cumberland ar 16 Ebrill 1746 ym Mrwydr Culloden. Bu Charles ar ffô yn Ucheldiroedd yr Alban am fisoedd cyn medru dychwelyd i Ffrainc ym mis Medi. Bu fyw yn Ffrainc a'r Eidal hyd ei farwolaeth.

Er fod cryn nifer o Jacobitiaid yng Nghymru, nid ymddengys i fawr o Gymry gymeryd rhan yn ymgyrch 1745. Dywedir i Charles yn ddiweddarach, wrth sôn beth a wnâi dros y Jacobitiaid Cymreig, ddweud "Mi yfaf iechyd da iddyn nhw - dyna'r cyfan wnaethon nhw i mi".

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1720
Categori:Marwolaethau 1788
Categori:Milwyr y 18fed ganrif o'r Alban
Categori:Pobl o Rufain
Categori:Stiwartiaid
Categori:Ymhonwyr
Astudiaethau rhywedd

Maes rhyngddisgyblaethol sy'n dadansoddi ffenomen rhywedd yw **astudiaethau rhywedd**. Mae'n archwilio portreadau a dealltwriaethau diwylliannol o rywedd yn ogystal â phrofiad unigolion. Weithiau mae'r maes yn gysylltiedig ag astudiaethau  dosbarth, hil, ethnigrwydd, a lleoliad.


Categori:Athroniaeth gymdeithasol
Categori:Meysydd rhyngddisgyblaethol
Categori:Rhywedd
Rhyfeloedd y Tair Teyrnas

bawd|dde|300px|Print Almaenig o'r 17eg ganrif yn dangos dienyddiad Siarl I

Defnyddir y term **Rhyfeloedd y Tair Teyrnas** i gyfeirio at gyfres o ryfeloedd rhwng 1639 a 1651 yn nheyrnasoedd yr Alban, Lloegr ac Iwerddon. Roedd Cymru wedi ei hymgorffori yn nheyrnas Lloger ar y pryd, o ganlyniad i Ddeddfau Uno 1536 a 1543. Roedd y rhyfeloedd yn ganlyniad anghydfod rhwng y brenin Siarl I o Loegr a'r Alban a'i ddeiliaid, ynghylch crefydd ac ynghylch hawliau'r brenin.

Roedd y rhyfeloedd yma yn cynnwys Rhyfeloedd yr Esgobion (1639 a 1640), Rhyfel Cartref yr Alban (1644–1645); Gwrthryfel Gwyddelig 1641, Rhyfel Cyngheiriaid Iwerddon (1642–9) a Rhyfel Cartref Lloegr, mewn gwirionedd tri rhyfel, Rhyfel Cartref Cyntaf Lloegr (1642–6), Ail Ryfel Cartref Lloegr (1648–9) a Trydydd Rhyfel Cartref Lloegr Rhyfel (1650–51). Ystyrir yr ymladd yng Nghymru yn rhan o Ryfel Cartref Lloegr.

Y canlyniad oedd buddugoliaeth y blaid Seneddol yn Lloegr, dan Oliver Cromwell yn y pen draw, dros y Brenhinwyr yn Lloegr, yna yn yr Alban ac Iwerddon. Bu nifer o ryfeoledd eraill tebyg yn Ewrop yn y cyfnod yma; y Fronde yn Ffrainc a gwrthryfeloedd Yr Iseldiroedd, Catalwnia a Phortiwgal yn erbyn llywodraeth Sbaen.

## Cyfeiriadau
Categori:17eg ganrif yng Nghymru
Categori:Hanes milwrol yr Alban
Categori:Hanes milwrol Cymru
Categori:Hanes Iwerddon
Categori:Hanes milwrol Lloegr
Tair Teyrnas
Brwydr Culloden

Ymladdwyd **Brwydr Culloden** (Gaeleg: '''') ar 16 Ebrill, 1746, rhwng byddin y Jacobitiaid dan Charles Edward Stuart a byddin y llywodraeth Hanoferaidd dan William Augustus, Dug Cumberland, mab Siôr II, brenin Prydain Fawr.

## Cefndir
Ar 23 Gorffennaf, 1745, glaniodd Charles a saith cydymaith yn Eriskay yn Ucheldiroedd yr Alban, i gefnogi hawl ei dad i'r orsedd. Cododd faner ei dad yn Glenfinnan, a llwyddodd i godi digon o ddilynwyr i ymdeithio tua dinas Caeredin. Ar 21 Medi 1745, gorchfygodd fyddin y llywodraeth ym Mrwydr Prestonpans, ac erbyn Tachwedd roedd ganddo fyddin o 6,000. Ymdeithiodd tua'r de, gan anelu am Lundain, a chyrhaeddodd cyn belled a Derby. Yma, oherwydd diffyg cefnofaeth gan Jacobitiaid Lloegr, penderfynwyd troi'n ôl am yr Alban. Dilynwyd ef gan fyddin y llywodraeth dan William Augustus, Dug Cumberland.

## Y frwydr a'i ganlyniadau
Ymladdwyd y frwydr gerllaw pentref Culloden, heb fod ymhell o Inverness yn Ucheldiroedd yr Alban. O Ucheldiroedd yr Alban y deuai'r rhan fwyaf o fyddin y Jacobitiaid, tra'r oedd y fyddin Hannoferaidd yn cynnwys catrodau o Loger ac Iseldiroedd yr Alban. Yn rhannol oherwydd i Charles fynnu ymosod pan oedd ei filwyr dan anfantais, gorchfygwyd y Jacobitiaid yn llwyr. Bu Charles ar ffô yn Ucheldiroedd yr Alban am fisoedd cyn medru dychwelyd i Ffrainc ym mis Medi. Bu fyw yn Ffrainc a'r Eidal hyd ei farwolaeth.

Yn dilyn y frwydr, lladdwyd llawer o'r Ucheldirwyr gan fyddin Cumberland, ac enillodd ef yr enw "Butcher Cumberland". Pasiwyd deddfau i ddinistrio trefn gymdeithasol yr Ucheldiroedd, ac i wahardd eu gwisg draddodiadol. Dilynwyd hyn yn ddiweddarach gan broses Clirio'r Ucheldiroedd.

bawd|250px|dim|Cofeb Brwydr Culloden

## Ffuglen
Mae'r nofel *Pen yr Yrfa* (nofel fuddugol Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor 1931) gan Morris Thomas yn dilyn hynt a helynt Cymry Jacobinaidd o Wynedd ac yn cynnwys disgrifiad o Frwydr Culloden.

## Llyfryddiaeth 
* Prebble, John, *Culloden* (Atheneum, 1962)

## Cyfeiriadau
Categori:1746 yn yr Alban
Culloden
Rhyfel Cartref Cyntaf Lloegr

Rhyfel rhwng plaid Siarl I, brenin Lloegr a'r Alban, a phlaid y Senedd a barodd o 1642 tan 1646 oedd **Rhyfel Cartref Cyntaf Lloegr**. Roedd yn rhan o Ryfel Cartref Lloegr, ac felly'n rhan o Ryfeloedd y Tair Teyrnas, oedd yn cynnwys Rhyfel Cartref yr Alban (1644–1645) a Rhyfel Cynghreiriaid Iwerddon (1642–9).

Ymladdodd miloedd o Gymry yn Rhyfel Cartref Lloegr, yn bennaf dros y Brenhinwyr (Cymro yn eu meddwl nhw oedd Harri Tudur!). Collwyd nifer mawr o filwyr Cymru mewn brwydrau fel Naseby (1645) a Chaer (1646), anafwyd llawer a'u gadael yn dlawd; atafaelwyd eu tiroedd hefyd.

Hawliodd y gyfres o frwydrau rhwng 1642 a 1651 fywydau cyfran uwch o boblogaeth Cymru a Lloegr na’r Rhyfel Byd Cyntaf.

Roedd y rhyfeloedd yn ganlyniad anghydfod rhwng y brenin a'i ddeiliaid, ynghylch crefydd ac ynghylch hawliau'r brenin. Rhyfel rhwng plaid y brenin a phlaid y Senedd ydoedd, a ddechreuodd pan gododd Siarl I ei faner yn Nottingham ar 22 Awst 1642. Y prif frwydrau oedd Brwydr Edgehill, Brwydr Marston Moor a Brwydr Naseby. Y canlyniad oedd buddugoliaeth y blaid Seneddol yn Lloegr, dan Oliver Cromwell erbyn diwedd y rhyfel. 
Wedi i'w fyddin gael ei dinistrio gan y Seneddwyr yn Naseby a Langport, ffodd y brenin at y fyddin Albanaidd yn Southwell, Swydd Nottingham ym mis Mai 1646, a daeth y Rhyfel Cartref Cyntaf i ben.

bawd|dim|350px|Tiriogaethau a ddelid gan blaid y brenin (coch) a'r Senedd (gwyrdd), 1642–45

## Gweler hefyd
* Ail Ryfel Cartref Lloegr

Categori:1640au
Categori:17eg ganrif yng Nghymru
Categori:Rhyfel Cartref Lloegr
Lloegr, Cartref 1
Itzhak Perlman

Fiolinydd o Israel yw **Itzhak Perlman** (ganwyd 31 Awst 1945). Cafodd ei eni yn Nhel Aviv.

## Disgograffi
**Beethoven: Sonatas for Violin and Piano (gyda Vladimir Ashkenazy) (1979)
**Brahms: Concerto For Violin in D* (1979)
**Music for Two Violins (Moszkowski: Suite For Two Violins/Shostakovich: Duets/Prokofiev: Sonata for Two Violins* (gyda Pinchas Zukerman) (1981)
**The Spanish Album* (1981)
**Tchaikovsky: Piano Trio in A Minor* (gyda Vladimir Ashkenazy  a Lynn Harrell) (1982)
**Isaac Stern 60th Anniversary Celebration* (1982)
**Beethoven: The Complete Piano Trios* (gyda Ashkenazy a Harrell) (1988)
**Brahms: The Three Violin Sonatas* (1991)
**The American Album - Works of Bernstein, Barber, Foss'' (1996)

Categori:Genedigaethau 1945
Categori:Cerddorion o Israel
Vladimir Ashkenazy

Pianydd ac arweinydd yw **Vladimir Davidovich Ashkenazy** (Rwsieg: Влади́мир Дави́дович А́шкенази, ''Vlad'imir Dav'idovič Aškenasi*) (ganwyd 6 Gorffennaf 1937).

Cafodd ei eni yn Nizhniy Novgorod, Rwsia.

## Discograffi
**Beethoven: Sonatas for Violin and Piano* (1979)
**Tchaikovsky: Piano Trio in A Minor* (1982)
**Beethoven: The Complete Piano Trios* (1988)
**Ravel: Gaspard de la Nuit; Pavane Pour Une Infante Defunte; Valses Nobles et Sentimentales* (1986)
**Shostakovich: 24 Preludes & Fugues, Op. 87'' (2000)

Categori:Genedigaethau 1937
Categori:Arweinyddion o Rwsia
Categori:Cerddorion Iddewig o Rwsia
Categori:Pianyddion yr 20fed ganrif o Rwsia
Categori:Pianyddion yr 21ain ganrif o Rwsia
Categori:Pianyddion clasurol o Rwsia
Categori:Pobl o Oblast Nizhny Novgorod
Ail Ryfel Cartref Lloegr

250px|de|bawd|Castell Penfro

Ymladdwyd **Ail Ryfel Cartref Lloegr** yn 1648 a 1649, rhwng plaid y Brenin Siarl I a phlaid y Senedd. Roedd yn rhan o gyfres o dri rhyfel o fewn Rhyfel Cartref Lloegr, yntau yn rhan o Ryfeloedd y Tair Teyrnas, yn cynnwys Rhyfel Cartref yr Alban (1644–1645) a Rhyfel Cyngheiriaid Iwerddon (1642–9).

Dechreuodd y rhyfel yma yng Nghymru yng ngwanwyn 1648, pan newidiodd milwyr y Senedd, oedd heb gael eu talu, eu teyrngarwch. Dan arweiniad y Cyrnol John Poyer, llywodraethwr Castell Penfro, ynghyd a'i bennaeth, y Cadlywydd Rowland Laugharne a Cyrnol Rice Powel, datganasant eu cefnogaeth i'r brenin.

Gorchfygwyd hwy gan y Cyrnol Thomas Horton ym Mrwydr San Ffagan (8 Mai), ac ildiodd yr arweinwyr i Oliver Cromwell ar 11 Gorffennaf ar ôl gwarchae Penfro. Dienyddiwyd Siarl I ar 30 Ionawr 1649.

## Gweler hefyd
* Rhyfel Cartref Cyntaf Lloegr

Categori:17eg ganrif yng Nghymru
Categori:17eg ganrif yn Lloegr
Categori:Rhyfel Cartref Lloegr
Lloegr, Cartref 2
Lloegr 2
Plaid Annibyniaeth Puerto Rico

Plaid wleidyddol ym Mhuerto Rico sy'n ymgyrchu dros annibyniaeth i Buerto Rico oddi ar yr Unol Daleithiau yw **Plaid Annibyniaeth Puerto Rico** (Sbaeneg: *Partido Independentista Puertorriqueño*, **PIP**). Mae'n un o'r tair plaid mawr ym Mhuerto Rico a'r ail hynaf o'r pleidiau cofrestredig yno.

200px|bawd|Arwydd y PIP
Fel rheol, gelwir cefnogwyr y PIP a'i ideoleg yn *independentistas* ("annibynwyr"), neu *pipiolos*.

Dechreuodd y blaid fel asgell etholiadol y mudiad o blaid annibyniaeth i Buerto Rico. Erbyn heddiw y PIP yw'r mwyaf o'r pleidiau sydd o blaid annibyniaeth a'r unig un a geir ar y papurau balot printiedig adeg etholiad (rhaid ychwanegu enwau ymgeiswyr eraill mewn ysgrifen).

Sefydlwyd y blaid ar 20 Hydref, 1946, gan Gilberto Concepción de Gracia (bu farw ym 1968). Teimlai fod y mudiad dros annibyniaeth wedi cael ei "fradychu" gan y Partido Popular Democrático, a rhoddasai heibio ei nod o ennill annibyniaeth lawn i Buerto Rico.

## Dolenni allanol 
*  [www.independencia.net/ingles/welcome.html Gwefan swyddogol PIP]

Puerto Rico, Plaid Annibyniaeth
Annibyniaeth
Categori:Sefydliadau 1946
Brwydr Bannockburn

Ymladdwyd **Brwydr Bannockburn** (Gaeleg yr Alban: *Blàr Allt nam Bànag* neu ''Blàr Allt a' Bhonnaich'') ar 24 Mehefin 1314 rhwng byddin yr Alban dan Robert I, brenin yr Alban (Robert Bruce) a byddin Lloegr dan Edward II, brenin Lloegr. Hon oedd brwydr dyngedfennol Rhyfel Annibyniaeth Cyntaf yr Alban, a sicrhaodd buddugoliaeth ysgubol yr Albanwyr eu hanibyniaeth.

Tua Gŵyl y Grawys 1314, roedd Edward Bruce, brawd brenin yr Alban, wedi dechrau gwarchae ar Gastell Stirling. Gwnaeth amddiffynwyr y castell gytundeb a Bruce, y byddent yn ildio'r castell iddo erbyn canol haf os nad oedd byddin wedi dod i godi'r gwarchae. Pan glywodd Edward II y newyddion, cododd fyddin enfawr (yn cynnwys cryn nifer o Gymry) a chychwynnodd am Stirling i godi'r gwarchae.

Cyfarfu'r fyddin yma a byddin lawer llai yr Albanwyr ychydig i'r de o Stirling; mae'r frwydr yn cymryd ei henw o'r afonig "Bannock Burn" ger maes y frwydr. Mae anghytundeb ymysg haneswyr ynghylch yr union safle, ond mae'r rhan fwyaf yn cytuno nad lle mae'r Ganolfan Ymwelwyr bresennol y bu'r ymladd.

Bu rhywfaint o ymladd ar 23 Gorffennaf. Bu un digwyddiad adnabyddus; roedd Syr Henry de Bohun, nai Iarll Henffordd, yn arwain catrawd o filwyr Seisnig pan welodd y brenin Robert yn marchogaeth ar ei ben ei hun ar balffri bychan wedi bod yn ymweld a rhai o'i filwyr. Carlamodd de Bohun tuag ato, ond llwyddodd y brenin i osgoi ei bicell a'i ladd ag un ergyd o'i fwyell.

Ar doriad dydd y diwrnod canlynol, symudodd yr Albanwyr ymlaen i ymosod ar y Saeson; y rhan fwyaf ohonynt yn ymladd a gwaywffyn hir, wedi eu ffurfio yn *schiltron* fel bod mur o waywffyn yn wynebu unrhyw un a fynnai ymosod arnynt. Methodd y marchogion Seisnig a thorri i mewn i'r rhain, a gwasgarwyd y saethyddion Seisnig gan y marchogion Albanaidd.

Enillodd yr Albanwyr fuddugoliaeth syfrdanol, gan ladd nifer fawr o uchelwyr Seisnig a chymeryd llawer eraill yn garcharorion. Ffôdd y brenin Edward o'r maes, a chyrraedd Castell Dunbar cyn cymryd llong i Loegr.

Categori:1314
Categori:14eg ganrif yn yr Alban
Bannockburn
Cytundeb Heddwch Caerwrangon

Cytundeb heddwch rhwng Llywelyn Fawr a Harri III o Loegr a arwyddwyd ym mis Mawrth, 1218, oedd **Cytundeb Heddwch Caerwrangon**.

Daeth y cytundeb ar ôl cyfres o fuddugoliaethau gan Lywelyn Fawr wrth iddo ymestyn ei awdurdod dros rannau helaeth o Ogledd Cymru a'r Canolbarth. Cynhaliwyd y drafodaeth gyda Ednyfed Fychan yn cynrychioli Llywelyn a legat y Pab, Guala, yn gweithredu fel cyfryngydd rhwng y ddwy blaid. Arwyddwyd y cytundeb yng Nghaerwrangon rywbryd ym mis Mawrth, 1218.

Cytundeb dros dro oedd Cytundeb Heddwch Caerwrangon. O safbwynt Llywelyn rhoddai'r cyfle i gadarnhau ei awdurdod a pharatoi am symudiadau nesaf brenin Lloegr. Yn ôl termau'r cytundeb, bu rhaid iddo dderbyn awdurdod ffiwdal ffurfiol brenin Lloegr, ond peth cyffredin oedd hynny yn yr Oesoedd Canol gyda brenhinoedd yn ddeiliad i frenhinoedd eraill a fyddai yn eu tro yn arglwyddi mewn enw ar frenhinoedd eraill, mwy grymus efallai.

Ond cadarnhaodd y cytundeb awdurdod Llywelyn Fawr mewn sawl ardal tu allan i Gwynedd Uwch Conwy, yn cynnwys Y Berfeddwlad, Powys Wenwynwyn, a Maldwyn. Cydnabuwyd yn ogystal ei hawl i ddal dau gastell pwysig iawn yn y de, sef Castell Caerfyrddin a Chastell Aberteifi.

## Cyfeiriadau
Categori:1218
Categori:13eg ganrif yng Nghymru
Heddwch Caerwrangon
Heddwch Caerwrangon
Caerwrangon
Categori:Teyrnas Gwynedd
Dyfnwal Frych

:''Am bobl eraill o'r enw Dyfnwal gweler Dyfnwal (gwahaniaethu).''
Brenin Dál Riata yng ngorllewin yr Alban oedd **Dyfnwal Frych** (Gaeleg: **Domnall Brecc**) (bu farw 642).

Roedd Dyfnwal yn fab i Eochaid Buide. Ymddengys yn y cofnodion am y tro cyntaf yn 622, pan mae Brut Tigernach yn cofnodi ei fod yn ymladd fel cyngheiriad Conall Guthbinn o'r Clann Cholmáin ym Mrwydr Cend Delgthen yn Iwerddon (Meath mae'n debyg). Dyma'r unig dro y cofnodir i Dyfnwal ymladd brwydr ac ennill.

Daeth yn frenin Dál Riata tua 629. Wedi i Dyfnwal dorri cynghrair Dál Riata a'r Cenél Conaill, rhan o'r Uí Néill, gorchfygwyd ef bedair gwaith yn olynol. Yn Iwerddon, gorchfygwyd ef a'i gyngheiriad Congal Cáech o'r Dál nAraidi gan Domnall mac Áedo o'r Cenél Conaill, Uchel Frenin Iwerddon, ym Mrwydr Mag Rath yn 637. Gorchfygwyd ef gan y Pictiaid yn 635 a 638, ac yna cafodd ei orchfygu a'i ladd gan Owain I, brenin teyrnas Frythonaidd  Alt Clut yn 642.

Ceir un pennill yn y Gododdin sy'n dathlu buddugoliaeth Owain a lladd Dyfnwal Frych; pennill sydd i bob golwg wedi ei chynnwys yn nhestun y Gododdin mewn camgymeriad. Mae'n gorffen:

: ''... a phen Dyfnwal Frych, brain a'i cnoyn.''

Daeth ei fab, Domangart mac Domnaill, yn frenin Dál Riata yn ddiweddarach.

Categori:Marwolaethau 642
Categori:Hanes yr Alban
Brwydr Sain Ffagan

Ymladdwyd **Brwydr Sain Ffagan** ar 8 Mai 1648, yn Sain Ffagan, de Cymru rhwng byddin y senedd dan y Cyrnol Thomas Horton a byddin o gyn-filwyr y Senedd oedd wedi troi i gefnogi'r brenin Siarl I o Loegr a'r Alban. Roedd yn un o frwydrau Ail Ryfel Cartref Lloegr.

## Hanes
Yn Ebrill 1648, bu gwrthryfel ymysg milwyr y Senedd yn Ne Cymru, oedd heb gael eu tâl am gryn amser. Dan arweiniad y Cyrnol John Poyer, llywodraethwr Castell Penfro, ynghyd a'i bennaeth, y Cadlywydd Rowland Laugharne a Cyrnol Rice Powel, datganasant eu cefnogaeth i'r brenin.

Gyrrodd Syr Thomas Fairfax, dros y Senedd, Thomas Horton i dde Cymru gyda 3,000 o wŷr traed, catrawd a hanner o farchogion  a chatrawd o ddragwniaid. Ymdeithiodd tua thref Caerfyrddin, ond yna bu raid iddo droi am Aberhonddu i atal gwrthryfel yno. Oddi yno, symudodd i gyffiniau Caerdydd a gwersylla yn San Ffagan, i'r gorllewin o'r ddinas.

Roedd byddin Seneddol arall dan Oliver Cromwell ar ei ffordd i Gymru, felly penderfynodd Laugharne ymosod ar Horton cyn i'r ddwy fyddin Seneddol fedru ymuno. Ymosododd ar 8 Mai, gyda byddin o tua 7,500 o wŷr traed ond dim ond ychydig o farchogion.

Diweddodd y frwydr mewn buddugoliaeth i'r Seneddwyr, pan ymosododd eu marchogion ar adain chwith a chefn y fyddin Frenhinol. Lladdwyd dros 200 o'r Breniniaethwyr, a chymerwyd 3,000 yn garcharorion.

## Cyfeiriadau
Categori:1648
Categori:17eg ganrif yng Nghymru
Sain Ffagan
Categori:Hanes Caerdydd
Categori:Rhyfel Cartref Lloegr
Is-etholiad Caerfyrddin, 1966

Cynhaliwyd **Is-etholiad Caerfyrddin 1966** yng Nghaerfyrddin ar 14 Gorffennaf 1966.

Roedd Megan Lloyd George wedi bod yn aelod seneddol dros Etholaeth Caerfyrddin ers 1957 a hi enillodd y sedd ar 31 Mawrth 1966. Fodd bynnag, ni chymerodd unrhyw ran yn yr etholiad hwnnw am ei bod yn dioddef o'r cancr a bu farw ar yr 14 Mai 1966.

Doedd dim yng nghanlyniadau yr Etholiad cyffredinol yn awgrymu beth oedd i ddod. Enillodd y Blaid Lafur 32 o'r 36 sedd yng Nghymru.

Erbyn diwedd Ebrill sylweddolwyd pa mor sâl oedd Megan Lloyd George ac aeth Plaid Cymru ati yn drefnus ac yn sensitif i baratoi at is-etholiad. Dan gyfarwyddyd Cyril Jones (Cynrychiolydd) ac Islwyn Ffowc Elis (Swyddog y Wasg) aethpwyd ati i lunio cynlluniau manwl ar gyfer yr is-etholiad.

Yn yr is-etholiad hwn llwyddodd Plaid Cymru i ennill ei sedd seneddol gyntaf erioed. Gellir dadlau i'r fuddugoliaeth yma gael dylanwad ar y pleidleisio yn yr Alban flwyddyn yn ddiweddarach pan etholwyd Winnie Ewing yn Is-etholiad Hamilton ar ran Plaid Genedlaethol yr Alban.

Caerfyrddin, 1966
Categori:Etholiadau cyffredinol y DU yng Nghymru
Caerfyrddin, 1966
Categori:Hanes Sir Gaerfyrddin
Categori:1966 yng Nghymru
Cymraeg Cynnar

Mae **Cymraeg Cynnar** yn enw ar gyfnod yn hanes yr iaith Gymraeg sy'n estyn o oddeutu canol y 6g, cyfnod trawsnewidiad y Frythoneg i'r Gymraeg, hyd tua chanol yr 8g. Yn Saesneg defnyddir y termau 'Primitive Welsh' neu 'Archaic Welsh' am iaith y cyfnod hwn.

Nid oes testunau Cymraeg wedi goroesi o gyfnod Cymraeg Cynnar. Deillia'r hyn a wyddom am Gymraeg Cynnar o enwau priod mewn dogfennau Lladin, enwau priod a fenthycwyd i'r Saesneg, a'r hyn y gellir ei gasglu ar sail natur yr iaith mewn cyfnodau diweddarach. Er enghraifft, fe gynnwys y testun Lladin *Historia Ecclesiastica Gentis Anglorum* ('Hanes Eglwysig Cenedl yr Eingl'), a ysgrifennwyd gan y mynach Beda oddeutu 731, ambell enw priod Cymraeg.

Os oes unrhyw ddarnau o'r Hengerdd yn dyddio i'r 6g neu'r 7g, yna gall mai mewn Cymraeg Cynnar y'u cyfansoddwyd yn wreiddiol. Ond a bod yn fanwl gywir, mae'n debyg mai Cymbrieg Cynnar fyddai iaith *y Gododdin*. Perthyn llawysgrifau'r Hengerdd i gyfnod Cymraeg Canol, er bod lle i gredu bod rhai yn gopïau o destunau a luniwyd mewn Hen Gymraeg.

## Gweler hefyd
*Brythoneg a Chymbrieg
*Trawsnewidiad y Frythoneg i'r Gymraeg
*Cymraeg Cynnar: 550 - 750
*Hen Gymraeg: 750 - 1150
*Cymraeg Canol: 1150 - 1400

## Cyfeiriadau
Cynnar
Categori:Ieithoedd Celtaidd
Catraeth

Enw lle sy'n ymddangos yn y farddoniaeth Gymraeg gynharaf, sef yr Hengerdd, o'r Hen Ogledd yw **Catraeth**.

## Y Gododdin (gan Aneirin) 
Ceir y cyfeiriadau mwyaf adnabyddus at y lle yn *Y Gododdin*, sy'n cyfeirio at frwydr a ymladdwyd efallai tua'r flwyddyn 600. Dywedir yma fod brenin y Gododdin, Mynyddog Mwynfawr, wedi casglu rhyfelwyr o nifer o deyrnasoedd Brythonig ac wedi daparu gwledd iddynt am flwyddyn yn ei neuadd yn Din Eidyn (Caeredin heddiw), cyn eu gyrru ar ymgyrch i Gatraeth. Mae'n amlwg fod Catraeth ym meddiant yr Eingl ar y pryd. Lladdwyd bron y cyfan ohonynt mewn brwydr yn erbyn byddin enfawr y gelyn. Ceir cyfeiriadau at yr arwyr yn mynd i Gatraeth ar ddechrau amryw o'r penillion, er enghraifft "Gwŷr a aeth Gatraeth gan wawr".

## Taliesin 
Yng Nghanu Taliesin, sy'n perthyn efallai i gyfnod ychydig yn gynharach,  cyferchir Urien Rheged, arglwydd Rheged fel 'Gwledig Catraeth' (Brenin Catraeth).

## Lleoliad 
Yr ysgolhaig Cymreig Thomas Stephens yn y 19g oedd y cyntaf i gynnig mai Catterick yn Swydd Efrog yng ngogledd Lloegr oedd "Catraeth". Derbyniwyd hyn gan Syr Ifor Williams a chan y rhan fwyaf o ysgolheigion ers hynny.

## Gweler hefyd
*Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

Categori:Brwydrau Cymru
Categori:Yr Hen Ogledd
Categori:Yr Hengerdd
Categori:Y Cynfeirdd
Catterick

Pentref a phlwyf sifil yng yng Ngogledd Swydd Efrog, Swydd Efrog a Humber, Lloegr, yw **Catterick**, fe'i gelwir weithiau yn **Catterick Village** i'w wahaniaethu oddi wrth wersyll y fyddin gerllaw, Catterick Garrison. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Richmondshire.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 3,155.

## Hanes
Dyddia'r pentref o'r cyfnod Rhufeinig, pan oedd **Cataractonium** yn gaer Rufeinig yn gwarchod y groesfan dros Afon Swale. Cyfeirir ar y lle yn *Geographia* Ptolemi fel *Κατουρακτονιον*.

Y farn gyffredinol ymysg ysgolheigion yw mai Catterick yw Catraeth, lle bu brwydr rhwng teyrnas y Gododdin a'r Eingl tua'r flwyddyn 600. Clodfodir yr arwyr a syrthiodd yn y frwydr hon yn y gerdd *Y Gododdin* gan Aneirin. Yng Nghanu Taliesin, sy'n perthyn efallai i gyfnod ychydig yn gynharach,  cyferchir Urien Rheged, arglwydd Rheged fel 'Gwledig Catraeth' (Brenin Catraeth).

Yr ysgolhaig Cymreig Thomas Stephens yn y 19g oedd y cyntaf i gynnig mai Catterick oedd "Catraeth" *Y Gododdin*. Derbyniwyd hyn gan Syr Ifor Williams a chan y rhan o ysgolheigion ers hynny.

## Cyfeiriadau
Categori:Richmondshire
Categori:Pentrefi Gogledd Swydd Efrog
Categori:Plwyfi sifil Gogledd Swydd Efrog