open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bala

:*Am y dref yng Ngwynedd, gweler Y Bala. Gweler hefyd Bala (gwahaniaethu).*
Tirffurf afonol yw **bala**. Gair cyffredin Cymraeg am 'adwy, bwlch' oedd 'bala' gynt. Datlygodd yr ystyr i olygu man lle mae afon yn llifo allan o lyn, ac felly i raddau yn wrthwyneb i aber. Felly mae'r enw lle 'Y Bala' (Gwynedd) yn golygu yn benodol y fan lle rhed afon Dyfrdwy o Lyn Tegid.

Yn ogystal â thref Y Bala yng Ngwynedd, fe'i ceir hefyd yn enwau llefydd megis Baladeulyn yn Nyffryn Nantlle.

## Cyfeiriadau 
Categori:Tirffurfiau
Categori:Toponymeg Cymru
Rhestr esgobaethau Anglicanaidd Cymru

[250px|bawd|[Baner yr Eglwys yng Nghymru]]
Ceir chwech esgobaeth Anglicanaidd yng Nghymru heddiw, sef:

* Esgobaeth Abertawe ac Aberhonddu, a'i chanolfan yn Aberhonddu
* Esgobaeth Bangor, a'i chanolfan ym Mangor
* Esgobaeth Llandaf, a'i chanolfan yn Llandaf
* Esgobaeth Llanelwy, a'i chanolfan yn Llanelwy
* Esgobaeth Mynwy, a'i chanolfan yng Nghasnewydd
* Esgobaeth Tyddewi, a'i chanolfan yn Nhyddewi

## Gweler hefyd
*Esgobaeth
*Yr Eglwys yng Nghymru


Categori:Cristnogaeth yng Nghymru
Esgobaethau Anglicanaidd
Esgobaethau Anglicanaidd yng Nghymru
1835

18g - **19g** - 20g
1780au 1790au 1800au 1810au 1820au - **1830au** - 1840au 1850au 1860au 1870au 1880au
1830 1831 1832 1833 1834 - **1835** - 1836 1837 1838 1839 1840

----

## Digwyddiadau 
*18 Ebrill - William Lamb, Arglwydd Melbourne, yn dod yn prif weinidog y Deyrnas Unedig.
*8 Mehefin - Sylfaen y ddinas Melbourne yn Awstralia.
* **Llyfrau**
** Nikolai Gogol - *Taras Bulba*
** Prosper Mérimée - ''La Vénus d'Ille*
* **Drama**
** Georg Büchner - *Dantons Tod*
** Christian Dietrich Grabbe - *Hannibal*
** Friedrich Kaiser - *Hans Hasenkopf*
** Alfred de Vigny - *Chatterton*
* **Cerddoriaeth**
** Frédéric Chopin - *Grand Polonaise Brillante*
** Gaetano Donizetti - *Lucia di Lammermoor'' (opera)
* **Arall**
** Sefydlu Agence France-Presse, yr asiantaeth newyddion hynaf yn y byd

## Genedigaethau 
* 9 Hydref - Camille Saint-Saëns, cyfansoddwr (m. 1921)
* 23 Hydref - Adlai Stevenson I, gwleidydd (m. 1914)
* 25 Tachwedd - Andrew Carnegie, dyn busnes (m. 1919)
* 30 Tachwedd - Mark Twain, awdur (m. 1910)
* 4 Rhagfyr - Samuel Butler, nofelydd (m. 1902)

## Marwolaethau 
* 13 Mai - John Nash, pensaer, 83
* 16 Mai - Felicia Hemans, bardd, 41
* 3 Mehefin - William Owen Pughe, geiriadurwr a golygydd, 75
* 18 Mehefin - William Cobbett, awdur
* 23 Medi - Vincenzo Bellini, cyfansoddwr
Aberaeron

:*Gweler hefyd Aeron (gwahaniaethu).*

Tref arfordirol a chymuned yng Ngheredigion, Cymru, yw **Aberaeron**. Saif ar briffordd yr A487 tua hanner ffordd rhwng Aberteifi ac Aberystwyth. Mae lôn arall, yr A482, yn cysylltu'r dref â Llanbedr Pont Steffan i'r dwyrain.

Adeiladwyd y dref gan y Parch Alban Thomas Jones-Gwynne ym 1805. Mae'r tai wedi'u gosod mewn patrwm ffurfiol — o dan ddylanwad y pensaer John Nash, medd rhai.

Crëwyd harbwr ar geg Afon Aeron, ac yn fuan daeth y dref yn ganolfan bysgota bwysig. Erbyn hyn, cychau hwylio sydd i'w gweld yn harbwr Aberaeron. Mae'r traeth yn braf ac wedi ennill baner las am ei lendid.

Gan fod Aberaeron rhwng de a gogledd Ceredigion, yma bellach mae pencadlys Cyngor Sir Ceredigion. Mae 1,422 o bobl yn byw yn y dref ac mae tua 60% ohonynt yn siaradwyr Cymraeg (2011); un o'r canrannau uchaf ar arfordir Ceredigion heddiw. Yr Aelod lleol o Senedd Cymru yw  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

Gerllaw ceir plasdy hynafol Llannerch Aeron, sy'n eiddo i'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol. Lleolir Ysgol Gyfun Aberaeron yn y dref.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Enwogion
*Syr Geraint Evans - bu'r canwr opera enwog yn byw yn Aberaeron am dros ddeng mlynedd ar hugain.

## Gweler hefyd
110px|chwith

*Croeso i Ardal Aberaeron - Ceinewydd (2007), teithlyfr

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Gwefan groeso Ceredigion
* Gwefan groeso Aberaeron

chwith|bawd|750px


Categori:Cymunedau Ceredigion
Categori:Trefi Ceredigion
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Tref

[250px|de|bawd|Canol tref [Aberhonddu]]
Casgliad o aneddau sy'n fwy na phentref ond, fel rheol, yn llai na dinas, yw **tref**.

Caiff pennaeth, neu'n amlach bellach yng Nghymru, gadeirydd, y dref ei chynrychioli gan swydd y *maer*.

## Gweler hefyd 
* Cymuned (llywodraeth leol)
* Dinas
* Maestref
* Pentref
* Pentrefan
* Rhestr trefi Cymru


Categori:Aneddiadau
Rhestr trefi Cymru

Enwau yn nhrefn yr wyddor, gan anwybyddu cysylltnodau a bylchau rhwng geiriau. Os yw'r enw'n dechrau â'r fannod, caiff honno ei hanwybyddu. Mae dinasoedd yn ymddangos mewn **print trwm**.
## A
Aberaeron 
Aberafan 
Aber-carn 
Aberdâr 
Aberdaugleddau 
Abergele 
Abergwaun 
Aberhonddu 
Abermaw 
Aberpennar 
Abersychan 
**Abertawe** 
Aberteifi 
Abertyleri  
Aberystwyth 
Amlwch 
Arberth

## B
Bae Colwyn 
Bagillt 
**Bangor** 
Y Bala 
Bargod 
Y Barri 
Bedwas 
Benllech 
Betws-y-Coed 
Bethesda 
Biwmares 
Blaenafon 
Blaenau 
Blaenau Ffestiniog 
Y Bont-faen 
Brynbuga 
Bryn-mawr  
Bwcle

## C
**Caerdydd** 
Caerfyrddin 
Caerffili 
Caergybi 
Caernarfon 
Caerwys 
Cas-gwent 
Casllwchwr 
**Casnewydd** 
Castell-nedd 
Castellnewydd Emlyn 
Cei Connah 
Ceinewydd 
Cilgerran 
Cil-y-coed 
Clydach 
Coed-duon 
Conwy 
Corwen 
Cricieth 
Crucywel 
Crymlyn 
Cwmbrân 
Cydweli 
Cyffordd Llandudno

## D
Degannwy 
Dinbych 
Dinbych-y-pysgod 
Doc Penfro 
Dolgellau 
Y Drenewydd

## F
Y Fenni

## Ff
Y Fflint

## G
Y Gelli Gandryll 
Glyn-nedd 
Glynrhedynog 
Gorseinon 
Glynebwy

## H
Harlech 
Hendy-gwyn 
Hen Golwyn 
Hwlffordd

## Ll
Llanandras 
Llanbedr Pont Steffan 
Llandeilo 
Llandrindod 
Llandudno 
Llandysul 
**Llanelwy** 
Llanelli 
Llanfairfechan 
Llanfair-ym-Muallt 
Llanfyllin 
Llangefni 
Llangollen 
Llanidloes 
Llanilltud Fawr 
Llanrwst 
Llansawel 
Llantrisant 
Llanwrtyd 
Llanybydder 
Llanymddyfri 

## M
Machynlleth 
Maesteg 
Merthyr Tudful

## N
Nefyn 
Neyland 
Niwbwrch

## P
Penarth 
Pen-coed 
Penfro
Penmaenmawr 
Penrhyndeudraeth 
Pen-y-bont ar Ogwr 
Pontardawe 
Pontarddulais 
Pontycymer 
Pontypridd 
Pont-y-pŵl 
Port Talbot 
Y Porth 
Porthaethwy 
Porthcawl 
Porthmadog 
Porth Tywyn 
Prestatyn 
Pwllheli

## Q
Queensferry

## Rh
Rhaeadr Gwy 
Rhisga 
Rhuddlan 
Rhuthun 
Rhydaman 
Y Rhyl 
Rhymni

## S
Saltney 
Sanclêr 
Shotton

## T
Talacharn 
Talgarth 
Tonypandy 
Y Trallwng 
Tredegar 
Trefaldwyn 
Treforys 
Tref-y-clawdd 
Trefynwy 
Treffynnon 
Tregaron 
Tre-gŵyr 
Treharris 
Treorci 
**Tyddewi** 
Tywyn, Conwy 
Tywyn, Gwynedd

## W
Y Waun 
Wdig 
**Wrecsam** 
Yr Wyddgrug

## Y
Ystradgynlais 
Ystrad Mynach

Categori:Trefi Cymru
Edward III, brenin Lloegr

Bu **Edward III** (13 Tachwedd 1312 – 21 Mehefin 1377) yn frenin ar Loegr o 25 Ionawr 1327 hyd at ei farw.

Roedd yn fab i Edward II, brenin Lloegr, a'r frenhines Isabelle o Ffrainc. Ei wraig oedd Philippa o Hanawt.

### Plant 
* Edward, y Tywysog Du (1330–1376)
* Isabella (1332–1382)
* William (1335)
* Joan (1335–1348)
* Lionel o Antwerp (1338–1368)
* Siôn o Gawnt, Dug Lancastr (1340–1399)
* Edmund o Langley (1341–1402)
* Blanche (1342)
* Mary (1344–1362)
* Margaret (1346–1361)
* Thomas (1347)
* William (1348)
* Thomas o Woodstock (1355–1397)

## Cyfeiriadau
Categori:Brenhinoedd a breninesau Lloegr
Categori:Genedigaethau 1312
Categori:Marwolaethau 1377
Categori:Pobl fu farw o strôc
Categori:Teyrnoedd y 14eg ganrif
Harri III, brenin Lloegr

**Harri III** (1 Hydref 1207 - 16 Tachwedd 1272), oedd brenin Lloegr o 19 Tachwedd 1216 hyd ei farw. Roedd yn fab i John, brenin Lloegr a'r frenhines Isabella o Angouleme. Roedd yn frawd i Siwan, gwraig Llywelyn Fawr. Etifeddodd yr orsedd pan oedd yn ddim ond naw oed yn ystod Rhyfel Cyntaf y Barwniaid. Arweiniwyd milwyr Harri gan William Marshal, Iarll 1af Penfro gan drechu'r gwrthryfelwyr ym Mrwydr Lincoln a Sandwich yn 1217. William Marshal oedd ei ymgeleddwr, wedi marwolaeth y brenin John.

Cymerodd Harri lw y byddai'n ffyddlon i Siarter Mawr1225, a oedd yn cyfyngu hawliau'r Brenin ac yn dyrchafu hawliau'r barwniaid. Ar ddechrau ei frenhiniaeth, roedd gan Hubert de Burgh ac yna Peter des Roches lle flaenllaw yn ei lywodraethu, a wnaeth dro pedol gan drosglwyddo'r hawliau yn ôl i'r brenin. Ceisiodd y brenin, yn aflwyddiannus, i drechu Ffrainc - y rhan a fu ar un tro'n eiddo i'w dad. Yn 1232 gwrthryfelodd mab William Marshal yn erbyn y brenin, ond daeth yr Eglwys i gymodi rhyngddynt a chafwyd cyfnod o heddwch.

## Manylion personol
Fe'i ganwyd yng Nghaerwynt. Priododd Eleanor o Provence yn Ionawr 1236.

## Plant
* Edward (1239–1307)
* Marged (1240–1275)
* Beatrice (1242–1275)
* Edmund Crouchback (1245–1296)
* Catrin (1253–1257)

## Cyfeiriadau
Categori:Brenhinoedd a breninesau Lloegr
Categori:Genedigaethau 1207
Categori:Marwolaethau 1272
Categori:Teyrnoedd y 13eg ganrif
1833

18g - **19g** - 20g
1780au 1790au 1800au 1810au 1820au - **1830au** - 1840au 1850au 1860au 1870au 1880au
1828 1829 1830 1831 1832 - **1833** - 1834 1835 1836 1837 1838

----

## Digwyddiadau 
* 2 Tachwedd - Sefydlu Cymdeithas Cymreigyddion Y Fenni
***Llyfrau**
**Honoré de Balzac - *Eugénie Grandet*
**Aleksandr Pushkin - *Evgeny Onegin*
***Drama**
**Johann Nestroy - *Lumpaziva gabundus*
***Barddoniaeth**
**Robert Browning - *Pauline*
***Cerddoriaeth**
**Gaetano Donizetti - *Lucrezia Borgia* (opera)
**Felix Mendelssohn - *Die erste Walpurgisnacht*

## Genedigaethau 
*7 Mai - Johannes Brahms, cyfansoddwr (m. 1897)
*21 Hydref - Alfred Nobel, cemegydd (m. 1896)
*12 Tachwedd - Alexander Borodin, cyfansoddwr (m. 1887)

## Marwolaethau 
*Ionawr - Thomas Evans (Tomos Glyn Cothi), gweinidog a llenor, 68
*22 Ebrill - Richard Trevithick, peiriannydd, 62
*29 Gorffennaf - William Wilberforce, gwleidydd, 73
*29 Medi - Ferdinand VII, brenin Sbaen, 48
1834

18g - **19g** - 20g
1780au 1790au 1800au 1810au 1820au - **1830au** - 1840au 1850au 1860au 1870au 1880au
1829 1830 1831 1832 1833 - **1834** - 1835 1836 1837 1838 1839

----

## Digwyddiadau 
***Llyfrau** - *Notre-Dame de Paris* gan Victor Hugo
***Cerddoriaeth** - *Uggiero il danese* (opera) gan Saverio Mercadante

## Genedigaethau 
*8 Chwefror - Dmitri Mendeleev, cemegydd (m. 1907)
*13 Mawrth - Gottlieb Daimler, peiriannydd (m. 1900)
*24 Mawrth - William Morris, awdur ac arlunydd (m. 1896)
*19 Mehefin - Charles Spurgeon, pregethwr (m. 1892)
*19 Gorffennaf - Edgar Degas, arlunydd (m. 1917)
*16 Hydref - Syr Pryce Pryce-Jones, arloeswr busnes archebu drwy'r post (m. 1920)

## Marwolaethau 
*20 Mai - Marquis de la Fayette, milwr, 76
*25 Gorffennaf - Samuel Taylor Coleridge, bardd, 61
*16 Awst - Thomas Lloyd Jones (Gwenffrwd), bardd (m. 1834)
*2 Medi - Thomas Telford, peiriannydd, 77
*23 Rhagfyr - Thomas Malthus, economegydd, 68
*27 Rhagfyr - Charles Lamb, awdur, 59

## Cyfeiriadau
1832

18g - **19g** - 20g
1780au 1790au 1800au 1810au 1820au - **1830au** - 1840au 1850au 1860au 1870au 1880au
1827 1828 1829 1830 1831 - **1832** - 1833 1834 1835 1836 1837

----

## Digwyddiadau
*11 Mai - Cytundeb Caergystennin: Diwedd y Rhyfel Annibyniaeth Groeg.
*4 Gorffennaf - Sylfaen y Prifysgol Durham.
*21 Rhagfyr - Brwydr Konya yn Anatolia.
*23 Rhagfyr - Brwydr Antwerp.

***Llyfrau**
**Benjamin Jones (P A Môn) - *Amddiffyniad o Brynedigaeth Neillduol*
**Jedediah Richards - *Addysg ac Amddiffyniad*
**Syr Walter Scott - *Castle Dangerous*
***Drama**
** Johann Wolfgang von Goethe - *Faust: Rhan 2*
***Cerddoriaeth**
**Augustus Montague Toplady - "Rock of Ages"

## Genedigaethau
*5 Ionawr - Love Jones-Parry, gwladychwr ym Mhatagonia (m. 1891)
*6 Ionawr - Gustave Doré, arlunydd (m. 1883)
*27 Ionawr - Lewis Carroll, awdur plant (m. 1898)
*29 Tachwedd - Louisa May Alcott, nofelydd (m. 1888)
*15 Rhagfyr - Gustave Eiffel, peiriannydd (m. 1923)

## Marwolaethau
*4 Mawrth - Jean-François Champollion, Eifftolegydd, 41
*22 Mawrth - Johann Wolfgang von Goethe, bardd, 82
*6 Mehefin - Jeremy Bentham, athronydd, 84
*22 Gorffennaf - Napoleon II, 21
*21 Medi - Syr Walter Scott, bardd a nofelydd, 61
* 15 Tachwedd - Jean-Baptiste Say, economegydd, 65
Rhisiart II, brenin Lloegr

**Rhisiart II** (6 Ionawr 1367 – 14 Chwefror 1400) oedd brenin Lloegr o 21 Mehefin 1377 hyd ei farwolaeth.

Cafodd ei eni yn Bordeaux, Ffrainc. Roedd yn fab i Edward, y Tywysog Ddu, a'i wraig, Joan o Gaint.  Ei dadcu oedd Edward III, brenin Lloegr.

Daeth Richard yn Dywysog Cymru yn dilyn marwolaeth gynamserol ei dad. Cafodd ei ddiorseddu gan ei gefnder, Harri Bolingbroke, a ddaeth yn Frenin Harri IV o Loegr. Yng Nghastell y Fflint yr ildiodd Richard i Harri ym mis Awst 1399.

Delwedd:Royal Arms of England (1367-1399).svg|Arfbais Rhisiart II

## Gwragedd
*Ann o Bohemia (1382–1394)
*Isabelle o Valois (ers 1396)

## Cyfeiriadau
Categori:Brenhinoedd a breninesau Lloegr
Categori:Genedigaethau 1367
Categori:Marwolaethau 1400
Categori:Pobl fu farw o newyn
Categori:Pobl o Bordeaux
Categori:Teyrnoedd y 14eg ganrif
Categori:Tywysogion Cymru
Y Dwyrain Canol

bawd|250px|Gwledydd y Dwyrain Canol
Rhanbarth sy'n cynnwys de-orllewin Asia a rhannau o Ogledd Affrica yw'r **Dwyrain Canol**. Mae anghytuno am ei ddiffiniad. Byddai rhai daearyddwyr a haneswyr yn cynnwys Iran a hyd yn oed Affganistan yn y rhanbarth.

## Gwledydd y Dwyrain Canol 
* Yr Aifft
* Bahrain
* Catar
* Coweit
* Yr Emiradau Arabaidd Unedig
* Gwlad Iorddonen
* Irac
* Iran
* Israel
* Libanus
* Oman
* Sawdi Arabia
* Syria
* Tiriogaethau Palestinaidd
* Iemen

## Gweler hefyd 
* Y Lan Orllewinol
* Llain Gaza
* Diffeithwch Syria
* Lefant
* Mesopotamia
* Sinai
* Gwrthdaro Arabaidd-Israelaidd
* Rhestr rhyfeloedd yn y Dwyrain Canol


Dwyrain Canol
Dwyrain Canol
Aberdaugleddau

Tref a chymuned yn ne Sir Benfro, Cymru, yw **Aberdaugleddau** (Saesneg: *Milford Haven*). Mae ganddi phoblogaeth o tua 14,000. Yno mae porthladd mwyaf Cymru, sy'n borthladd naturiol. Gan fod modd i longau enfawr ddod i mewn i'r porthladd mae sawl purfa olew yno. Daw enw'r dref o Afon Cleddau (hefyd a elwir yn afon Daugleddau), a ffurfwyd gan gydlifiad Afon Cleddau Ddu a Chleddau Wen.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Adeiladau a chofadeiladau
*Amgueddfa Aberdaugleddau
*Tolldy
*Eglwys Santes Catrin a Sant Pedr
*Fort Hubberstone

## Enwogion
*Hywel Davies (c.1690-1719), môr-leidr
*Charles Francis Greville (1749 - 1809) y gŵr fu'n gyfrifol am adeiladu porthladd Aberdaugleddau
*Arthur Symons (1865-1945), bardd
*Helen Watts (1927-2009), cantores opera

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*  Awdurdod Porthladd Aberdaugleddau


Categori:Cymunedau Sir Benfro
Categori:Trefi Sir Benfro
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Canol a De Sir Benfro (y DU)
Harri IV, brenin Lloegr

**Harri IV** neu **Henry Bolingbroke** (3 Ebrill 1367 – 20 Mawrth 1413) oedd brenin Lloegr o 30 Medi 1399 hyd ei farwolaeth.

Harri oedd mab John o Gaunt a'i wraig Blanche o Lancaster. Cafodd ei eni yng Nghastell Bolingbroke. Daeth i rym yn y flwyddyn 1399 wedi iddo lwyddo i orchfygu'r brenin blaenorol, Rhisiart II, a bu'n teyrnasu yn Lloegr adeg gwrthryfel Owain Glyn Dŵr.

Priododd Mary de Bohun ym 1380. Bu farw Mary ym 1394.

Ar ôl dod yn frenin, priododd Harri Juana o Navarra, gweddw dug Llydaw. Doedd dim blant o'r briodas hon.

## Shakespeare 
Ysgrifennodd y dramodydd Seisnig enwog William Shakespeare gyfres o dair drama amdano, sef *Richard II*, sy'n croniclo gwrthryfel Bolingbroke yn erbyn Rhisiart II, *Henry IV, Rhan I* sy'n croniclo gwrthryfel Owain Glyn Dŵr yn erbyn Bolingbroke *Henry IV, Rhan II* sy'n croniclo marwolaeth Bolingbroke a dyfodiad ei fab Harri V i'r orsedd. Ystyrir y dramâu yn rhai o'r enghreifftiau gorau o ddramâu hanes yn y traddodiad Saesneg, ac mae *Henry IV Rhan I* yn cael ei gweld fel un o ddramâu gorau Shakespeare.

Categori:Brenhinoedd a breninesau Lloegr
Categori:Genedigaethau 1367
Categori:Marwolaethau 1413
Categori:Lancastriaid
Categori:Teyrnoedd y 14eg ganrif
Categori:Teyrnoedd y 15fed ganrif
Gwledydd y byd

Mae'r rhestr ganlynol yn cynnwys 206 o wladwriaethau sofran *de facto* ynghyd â'u gwladwiaethau dibynnol ee mae Ynys y Nadolig yn un o wladwriaethiaethau dibynnol Awstralia. Yn ychwanegol i hyn, rydym hefyd wedi cynnwys llond dwrn o wledydd eraill megis Cymru, Gwlad y Basg a Lloegr, er mwyn eu cymharu ar lwyfan y byd.

## Gweler hefyd 
* Amrywiadau ar enwau gwledydd yn Gymraeg
* Cymhariaeth byrfoddau gwledydd yn ôl yr IOC, FIFA ac ISO
* Rhestr tiriogaethau dibynnol

*
Categori:Daearyddiaeth
Categori:Rhestrau gwledydd
Pab Grigor XVI

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig  a rheolwr Taleithiau'r Babaeth o 2 Chwefror 1831 hyd ei farwolaeth oedd **Grigor XVI** (ganwyd **Bartolomeo Alberto Cappellari**) (18 Medi 1765 – 1 Mehefin 1846).

Categori:Genedigaethau 1765
Categori:Marwolaethau 1846
Categori:Pabau
Categori:Pobl o Veneto
Cenhinen Bedr

bawd|*Narcissus pseudonarcissus*

Planhigyn lluosflwydd o'r genws *Narcissus* yw'r **genhinen Bedr** (lluosog: **cennin Pedr**). Mae gan y rhan fwyaf o'r math hwn flodau melyn, mawr. Allan o fylbiau y maent yn egino a'u tyfu a hynny fel arfer yn y gwanwyn cynnar.

## Symbol Cenedlaethol
Y genhinen Bedr yw blodyn cenedlaethol Cymru.

Dim ond yn ddiweddar y daeth y Cennin Pedr yn rhyw fath o arwyddlun cenedlaethol inni. Y Genhinen (Leek) ydi’r un go iawn? Aeth pobl ‘barchus’ ddiwedd y 19g i ystyried y Genhinen braidd yn ‘gomon’, ac fe aeth llawer, yn enwedig y merched, i wisgo Cenhinen Bedr ar Ddygwyl Dewi yn hytrach na’r Genhinnen
draddodiadol. Fe wnaeth Lloyd George ei ran hefyd, oherwydd dyna oedd o yn ei wisgo ar Fawrth 1af. Ymddangosodd yn gyffredin ar ddogfennau swyddogol oedd yn ymwneud â Chymru o hynny ymlaen.

## Cyfeiriadau 
Categori:Blodau
Categori:Amaryllidaceae
Harri VI, brenin Lloegr

**Harri VI** (6 Rhagfyr 1421 – 20 Mai 1471) oedd brenin Lloegr o 31 Awst 1422 tan 3 Mawrth 1461, ac o 30 Hydref 1470 tan 4 Mai 1471.

Harri oedd mab y brenin Harri V o Loegr a'i wraig, Catrin o Valois. Cafodd ei eni yn Windsor.

Cafodd ei drechu a’i gipio ar 22 Mai 1455 ym Mrwydr Gyntaf St Albans rhyngddo yntau, arweinydd Teulu'r Lancastriaid a Rhisiart, Dug Efrog,  arweinydd Teulu’r Iorciaid.

Coat of Arms of Henry VI of England (1422-1471).svg|Arfbais Harri VI

### Plant 
* Edward o Westminster (1453–1471)

## Cyfeiriadau
John Sadler (14 January 2014). The Red Rose and the White: The Wars of the Roses, 1453-1487. Routledge. t. 16. ISBN 978-1-317-90518-9.

## Gweler hefyd
*Brwydr Wakefield

Categori:Brenhinoedd a breninesau Lloegr
Categori:Genedigaethau 1421
Categori:Marwolaethau 1471
Categori:Lancastriaid
Categori:Teyrnoedd y 15fed ganrif
Blodeuyn

Mae **blodyn** yn helpu planhigion blodeuol i atgenhedlu. Mae blodau yn aml yn lliwgar ac yn aroglu i ddenu pryfed, ac mae'r pryfed yn helpu i wasgaru'r paill er mwyn ffrwythlonni'r planhigyn. Bryd arall y gwynt sydd yn gwasgaru'r paill. Ar ôl i ran o'r blodyn wywo mae'r hyn sydd ar ôl yn datblygu i fod yn ffrwyth, ac yn y ffrwyth mae hadau.

## Oriel

A woman standing next to a basket of flowers NLW3364693.jpg|Merch o Gymru tua 1885 gyda llond basged o flodau

### Gweler hefyd 
* Rhestr blodau
* Planhigyn blodeuol
Seryddiaeth

[bawd|160px|Un o luniau dynwyd gan [telesgop|delesgop Hubble (NASA)]]

Astudiaeth wyddonol o'r bydysawd y tu allan i atmosffer y Ddaear yw **seryddiaeth**, gan gynnwys y sêr, cysawd yr Haul a'r planedau. Mae'n cynnwys arsylwi ac egluro digwyddiadau tu hwnt i'r ddaear, ac astudio tarddiad a datblygiad gwrthrychau a welir yn yr awyr, ynghyd a'u priodoleddau ffisegol a chemegol.

I'r dyn cyntefig roedd y sêr yn rhyfeddod llwyr. Roedd yn addoli'r haul a'r lleuad gan edrych arnynt fel duwiau.

Am filoedd o flynyddoedd credid mai'r ddaear oedd canolbwynt y greadigaeth a bod y nen yn troi o amgylch y byd unwaith y dydd, ac fe grewyd calendrau gan y Swmeriaid, y Babiloniaid, yr Eifftiaid gynt a'r Groegiaid gynt yn ddibynnol ar y symudiadau yn y ffurfafen.

Aristotlys (384 C.C.C. - 322 C.C.C.) yw'r dyn cyntaf a brofodd nad oedd y byd yn wastad (er mae'n debyg bod pobl yn deall hyn ymhell cyn hynny), ac fe awgrymwyd bod y ddaear yn cylchdroi o gwmpas yr haul gan Aristarchus o Mosa, tua 280 C.C.C..

Hyd at yr ail ganrif ar bymtheg yr oedd seryddwyr yn arsyllu â'r llygad noeth, ond gyda dyfodiad y telesgop derbyniwyd nad y ddaear oedd canolbwynt y bydysawd.

## Dolenni allanol 
**Seryddiaeth yng Nghymru*, 1923, gan y Parch J. Silas Evans 

Categori:Difyrweithiau
1831

18g - **19g** - 20g
1780au 1790au 1800au 1810au 1820au - **1830au** - 1840au 1850au 1860au 1870au 1880au
1826 1827 1828 1829 1830 - **1831** - 1832 1833 1834 1835 1836 

----

## Digwyddiadau 
* Mehefin - Gwrthryfel y gweithwyr ym Merthyr Tudful
* 20 Chwefror - Brwydr Grochow rhwng Gwlad Pwyl a Rwsia
* 26 Mai - Brwydr Ostroleka rhwng Gwlad Pwyl a Rwsia
* **Llyfrau**
** John Evans (I. D. Ffraid) - *Hanes yr Iddewon*
** Nikolai Gogol - ''Вечера на хуторе близ Диканьки/Vechera na khutore bliz Dikan'ki*, cyf. 1
** Victor Hugo - *Notre-Dame de Paris*
** John Stuart Mill - *The Spirit of the Age*
* **Barddoniaeth**
** Giacomo Leopardi - *Canti*
** Edgar Allan Poe - *Poems*
* **Cerddoriaeth**
** Vincenzo Bellini - *Norma* (opera)
** Franz Lachner - *Fragen''

## Genedigaethau 
* 3 Mawrth - George Pullman, difeisiwr (m. 1897)
* 12 Mawrth - Clement Studebaker (m. 1901)
* 28 Mehefin - Joseph Joachim, cerddor (m. 1907)
* 6 Hydref - Richard Dedekind, mathemategydd (m. 1916)
* 15 Hydref - Isabella Bird, gwyddonydd (m. 1904)

## Marwolaethau 
* 14 Chwefror - Vincente Guerrero, gwleidydd, 48
* 8 Mehefin - Sarah Siddons, actores, 75
* 14 Tachwedd - Georg Hegel, athronydd, 61
* 13 Awst - Dic Penderyn, 23
Abergwaun

Tref arfordirol yng nghymuned Abergwaun ac Wdig, Sir Benfro, Cymru, yw **Abergwaun** (Saesneg: *Fishguard*). Saif ar arfordir gogleddol y sir ar Fae Ceredigion. Yma y mae priffordd yr A40 o Lundain a'r rheilffordd yn terfynu. Mae gwasanaeth fferi rheolaidd i Rosslare (Iwerddon) o Wdig, tua milltir i'r gogledd-orllewin o Abergwaun. Llifa Afon Gwaun i'r môr yn y dref gan roi iddi ei henw.

Tra bod tarddiad "Abergwaun" yn amlwg, mae'r enw Saesneg yn fwy dyrys. Daw *Fishguard* o'r Hen Norseg *Fiskigarðr*, sef "lle i ddal pysgod". Sillafwyd yr enw fel "Fiscard" hyd at y 19g.

bawd|dim|350px|Siart arfordirol o Abergwaun gan Lewis Morris (1748). Sylwch ar sillafiad "Fiscard".

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Y Gymraeg
Mae swyddfa Menter Iaith Sir Benfro yn Abergwaun. Mae yna gangen Cyd yn Abergwaun, sy'n cwrdd yn y Dderwen Frenhinol yn y dref. Mae llawer o ddosbarthiadau Cymraeg i oedolion yn Abergwaun a'r cyffiniau.

## Enwogion
*D. J. Williams. Bu'r llenor adnabyddus, awdur *Hen Dŷ Ffarm*, yn athro yn Ysgol Ramadeg Abergwaun nes iddo ymddeol yn 1945.

## Eisteddfod Genedlaethol
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol yn Abergwaun ym 1936 a 1986. Am wybodaeth bellach gweler:
*Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abergwaun 1936
*Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abergwaun 1986

## Gefeilldref
* Loktudi, Llydaw

## Gweler hefyd
*Creigiau Abergwaun

## Cyfeiriadau

Categori:Abergwaun ac Wdig
Categori:Trefi Sir Benfro
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
1829

18g - **19g** - 20g
1770au 1780au 1790au 1800au 1810au - **1820au** - 1830au 1840au 1850au 1860au 1870au
1824 1825 1826 1827 1828 - **1829** - 1830 1831 1832 1833 1834

----

## Digwyddiadau 
*31 Mawrth - Pius VIII yn dod Pab
*1 Ebrill - Vicente Guerrero yn dod Arlywydd Mexico
*8 Awst - Y Prince de Polignac yn dod Prif Weinidog Ffrainc
***Llyfrau**
**Washington Irving - *Chronicles of the Conquest of Granada*
**Iolo Morganwg - *Cyfrinach Beirdd Ynys Prydain*
**Honoré de Balzac - *Les Chouans*
***Drama**
**Johann Wolfgang von Goethe - *Faust*
**Victor Hugo - *Marion Delorme*
***Cerddoriaeth**
**Fanny Hensel - *Capriccio*
**Gioachino Rossini - *Guillaume Tell* (opera)

## Genedigaethau 
*26 Chwefror - Levi Strauss, gwneuthurwr jîns (m. 1902)
*16 Mawrth - Sully Prudhomme, bardd ac ysgrifwr (m. 1907)
*16 Mehefin - Geronimo, arweinydd milwrol yr Apache (m. 1909)
*5 Hydref - Chester A. Arthur, Arlywydd yr Unol Daleithiau (m. 1886)

## Marwolaethau 
*10 Chwefror - Pab Leo XII, 69
*16 Chwefror - François-Joseph Gossec, cyfansoddwr, 95
*18 Ebrill - Robert Jones, Rhoslan, pregethwr, athro ac awdur, 84
*29 Mai - Syr Humphry Davy, difeisiwr, 50
1820au

18g - **19g** - 20g
1770au 1780au 1790au 1800au 1810au - **1820au** - 1830au 1840au 1850au 1860au 1870au
1820 1821 1822 1823 1824 1825 1826 1827 1828 1829

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**

**Arweinwyr y Byd**
* Pab Pïws VII
* Pab Leo XII
* Y brenin Sior IV (Deyrnas Unedig)
* Prif Weinnidog Robert Banks Jenkinson, 2ail Iarll Lerpwl (Deyrnas Unedig)
* Prif Weinidog George Canning (Deyrnas Unedig)
* Prif Weinidog Frederick John Robinson, Is-Iarll 1af Goderich (Deyrnas Unedig)
* Prif Weinidog Arthur Wellesley, Dug 1af Wellington (Deyrnas Unedig)
* Arlywydd James Monroe (Unol Daleithiau)
* Arlywydd John Quincy Adams (Unol Daleithiau)
* Y Brenin Louis XVIII (Ffrainc)
* Y Brenin Charles X (Ffrainc)
* Yr Ymerawdwr Ffransis II (Awstria)
* Tsar Alexander I (Rwsia)
* Tsar Nicholas I (Rwsia)


Categori:Degawdau'r 19eg ganrif
Edward IV, brenin Lloegr

**Edward IV** (28 Ebrill 1442 – 9 Ebrill 1483) oedd brenin Lloegr o 3 Mawrth 1461 i 30 Hydref 1470, ac o 4 Mai 1471 hyd ei farwolaeth.

Roedd yn fab i Rhisiart Plantagenet, Dug Efrog. Cafodd ei eni yn Rouen, Ffrainc. Ei wraig oedd Elizabeth Woodville.

## Yng Nghymru
Pan goronwyd Edward IV yn 1461 llac oedd ei afael ar Gymru. Y de-ddwyrain yn unig oedd yn ddiogel dan awdurdod iarll Warwick a Herbert, a phrin oedd ei ddilynwyr yn y gorllewin a'r gogledd. Yn dilyn brwydr Towton, ym Mawrth 1461, dyrchafwyd Wiliam Herbert i safle uwchben pob unigolyn arall yng Nghymru: yn ustus, siambrlen, stiward a phrif fforestydd siroedd Aberteifi a Chaerfyrddin, gyda'i frawd Rhisiart yn ddirprwy, a chomisiynwyd Wiliam Herbert a'i frawd yng nghyfraith, Walter Devereux, i feddiannu iarllaeth Penfro a'r tiroedd a gysylltid â hi, tiroedd Siasbar Tudur a'i nai Harri Tudur. Yna meddiannodd Herbert diroedd teulu Buckingham yng Nghymru, gan gynnwys Brycheiniog a Gwynllwg. Ffodd Siasbar Tudur, hanner brawd Harri VI, rhagddynt i'r Gogledd, a syrthiodd castell Penfro i ddwylo Herbert. Yno roedd y bachgen  pedair oed, Harri Tudur, mab i frawd Siasbar. Cymerwyd ef gan Herbert i Raglan ac yno y magwyd Harri Tudur hyd 1469. Trechwyd Siasbar ym mrwydr Twthill ger Caernarfon, a ffôdd am ei fywyd i Iwerddon.

Prin oedd awdurdod Edward IV yn nhair sir y Gogledd, a bu raid i Herbert ddod â byddin anferthol i Wynedd cyn llwyddo i ddarostwng y trigolion. Ildiodd castell Harlech iddo ar 14 Awst, a chanodd Guto'r Glyn gywydd i longyfarch Herbert, gan ofyn ar yr un gwynt iddo ddangos trugaredd tuag at uchelwyr Gwynedd.

## Plant 
* Elisabeth o Efrog
* Edward V, brenin Lloegr
* Rhisiart, dug Efrog
* Anne
* Catrin
* Cecily
* Bridget

## Cyfeiriadau
Categori:Brenhinoedd a breninesau Lloegr
Categori:Genedigaethau 1442
Categori:Marwolaethau 1483
Categori:Pobl o Rouen
Categori:Teyrnoedd y 15fed ganrif
Abertyleri

Tref a chymuned ym mwrdeistref sirol Blaenau Gwent, Cymru, yw **Abertyleri** (Saesneg: *Abertillery*). Saif y dref 16 milltir i'r Gogledd-orllewin o Gasnewydd, ar y Great Western Railway yn wreiddiol. Cododd ei phoblogaeth yn dra chyflym yn ystod y cyfnod o ddatblygu mwyngloddio yn Ne Cymru, gyda 10,846 o breswylwyr yn ôl Cyfrifiad 1891 ac wedyn i 21,945 ddeng mlynedd diweddarach. Yn gorwedd yn yr ardal fwyngloddio fynyddig o'r hen siroedd o Sir Fynwy a Sir Forgannwg, yng nghwm Ebwy Fach, roedd y preswylwyr fel arfer yn gweithio yn y glofeydd, gwaith haearn, a gwaith tunplat.

Mae sawl ysgol gynradd fach, ysgol uwchradd, a chanol tref traddodiadol gan Abertyleri. Heddiw, mae poblogaeth o 11,528 ganddi, ac yn ôl Cyfrifiad 2011, mae 7% o'r boblogaeth yn medru'r Gymraeg; mae 297 o bobl yn gallu siarad Cymraeg, mae 263 yn gallu darllen Cymraeg, ac mae 247 yn gallu ysgrifennu Cymraeg. Yn 2001, roedd 10.4% o'r boblogaeth yn medru'r Gymraeg.

Yn 2003, roedd tai rhataf y Deyrnas Unedig yn Abertyleri yn ôl arolwg y Halifax, gyda phris cyfartalog o £37,872. Yn boblogaidd oherwydd ei golygfeydd gwledig, mae'r ardaloedd o Aber-bîg, Llanhiledd, Cwmtyleri, a Chwe Chloch ar ei phwys.

Mae'r enw'n ymddangos gyntaf mewn argraffiad ym 1779, a tharddiad y gair yw "Aber" (*ceg afon*) ac enw'r afon fechan "Teleri" a ymddangosodd gyntaf ym 1332. Mae'r gair hwnnw hefyd yn air cyfansawdd, sef "tŷ" ac "Eleri" (enw person).

Roedd coedwig enfawr gerllaw'r dref ers talwm o'r enw Glyn Teleri, ond Cwmtyleri ydy'r enw sydd bellach ar yr ardal hon.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Blaenau Gwent
Categori:Trefi Blaenau Gwent
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Blaenau Gwent a Rhymni (y DU)
1830

18g - **19g** - 20g
1780au 1790au 1800au 1810au 1820au - **1830au** - 1840au 1850au 1860au 1870au 1880au
1825 1826 1827 1828 1829 - **1830** - 1831 1832 1833 1834 1835

----

## Digwyddiadau
*26 Mawrth - Cyhoeddiad *Llyfr Mormon*
*13 Awst - Victor, duc de Broglie, yn dod Prif Weinidog Ffrainc
*2 Tachwedd - Jacques Laffitte yn dod Prif Weinidog Ffrainc
* Diddymu Llys y Sesiwn Fawr yng Nghymru
***Llyfrau**
**William Cobbett - *Rural Rides*
**Ellis Evans - *Anogaeth i Athrawon ac Athrawesau ein Hysgolion Sabothol*
**Stendhal - *Le Rouge et Le Noir*
***Drama**
**Aleksandr Pushkin - *Каменный гость*
***Barddoniaeth**
**Alphonse de Lamartine - *Harmonies poétiques et religieuses*
**Alfred Tennyson - *Poems, Chiefly Lyrical*
***Cerddoriaeth**
**Hector Berlioz - *Symphonie fantastique*
**Gaetano Donizetti - *Anna Bolena* (opera)

## Genedigaethau
*23 Ionawr - Thomas Lloyd-Mostyn, gwleidydd (m. 1861)
*10 Rhagfyr - Emily Dickinson, bardd (m. 1886)
*17 Rhagfyr - Jules de Goncourt, awdur (m. 1870)

## Marwolaethau
*26 Mehefin - Siôr IV, brenin y Deyrnas Unedig, 67
*1 Rhagfyr - Pab Pïws VIII, 69
*17 Rhagfyr - Simón Bolívar, 47
Robert Graves

Bardd a nofelydd o Sais oedd **Robert Graves** (24 Gorffennaf 1895 – 7 Rhagfyr 1985). Roedd ganddo gysylltiad agos â Chymru, cysylltiad a barodd ar hyd ei oes. Ef a wnaeth y datganiad enwog ei fod yn "Gymro trwy fabwysiadu" (''I'm Welsh by adoption'').
 
Roedd Graves yn gyfaill i'r beirdd Siegfried Sassoon, Wilfred Owen, W. H. Davies a David Cuthbert Thomas a saethwyd ac anfarwolwyd ganddo mewn sawl cerdd. Ymladdodd yn y Rhyfel Byd Cyntaf yn rhengoedd y Ffiwsilwyr Cymreig Brenhinol.

Ei wraig gyntaf oedd yr arlunydd, Nancy Nicholson. Priododd Beryl  Pritchard (1915–2003) ym 1950.
bawd|Bedd Robert Graves ym Mallorca

## Cysylltiadau Cymreig
[bawd|chwith|Plas Erinfa ger [Llanbedr, Gwynedd|Llanbedr, Harlech ]]

Prynnodd tad Graves, y bardd Gwyddelig Alfred Perceval Graves (Celtydd brwd), gartref gwyliau, yn Llanbedr ger Harlech yng Ngwynedd, sef "Plas Erinfa".

Sgwennodd lawer o gerddi'n disgrifio'r cefn gwlad Cymru; sgwennodd sawl cerdd am bethau Cymreig, gan gynnwys y cerddi *A Welsh Incident* a *The White Goddess* (1948), un o'i weithiau pwysicaf, cerdd am fytholeg sy'n dystiolaeth o'i gariad at Y Mabinogi. Rhaid cofio hefyd mai ei ddewis ef oedd ymuno gyda'r Ffiwsilwyr Cymreig Brenhinol, yn hytrach na chatrawd o Loegr. Mae'n bur debyg hefyd fod ei ail wraig, Beryl Pritchard, o dras Gymreig, fel yr awgryma ei henw.

## Llyfryddiaeth ddethol
**I, Claudius* (1934)
**Claudius the God* (1934)
**Count Belisarius* (1938)
* *Sergeant Lamb of the Ninth* (1940)
* *Proceed, Sergeant Lamb* (1941)
* *Wife to Mr. Milton* (1943)
* *The Golden Fleece* (1944)
**King Jesus* (1946)
* *Seven Days in New Crete* (1949)
* *The Islands of Unwisdom* (1950)
* ''Homer's Daughter* (1955)

### Barddoniaeth
**Over the Brazier* (1923)
**The Feather Bed* (1923)
**Mock Beggar Hall* (1924)
**Welchmans Hose* (1925)
**To Whom Else?* (1931)

### Eraill
**Good-Bye to All That* (1929)
* *The Long Weekend* [gyda Alan Hodge] (1941)
* *The Reader Over Your Shoulder* [gyda Alan Hodge] (1943)
**The White Goddess* (1948)
* *The Golden Ass of Apuleius* (1951)
**The Greek Myths* (1955)
**Majorca Observed'' (1965)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Saesneg o Loegr
Categori:Beirniaid llenyddol Saesneg o Loegr
Categori:Cyn-ddisgyblion Ysgol Charterhouse
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Sant Ioan, Rhydychen
Categori:Genedigaethau 1895
Categori:Hunangofianwyr Saesneg o Loegr
Categori:Llenorion Saesneg
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr Saesneg o Loegr
Categori:Marwolaethau 1985
Categori:Pobl o Lundain
Categori:Ysgolheigion y clasuron
Pab Pïws IX

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig o 1846 hyd ei farwolaeth oedd **Pïws IX** (ganwyd **Giovanni Maria Mastai-Ferretti**) (13 Mai 1792 – 7 Chwefror 1878). Pïws IX oedd y pab olaf i fod yn rheolwr ar Daleithiau'r Babaeth a ymgorfforwyd o'r diwedd yn Nheyrnas yr Eidal ym 1870.

Fe'i ystyrir yn bab ceidwadol ac adweithiol ei athrawiaeth. Ym 1864 cyhoeddodd y *Syllabus Errorum* yn comdemnio seciwlariaeth o bob math a rhyddid barn.

Categori:Eidalwyr
Categori:Genedigaethau 1792
Categori:Marwolaethau 1878
Categori:Pabau
Categori:Pobl o Marche
Categori:Pobl fu farw o epilepsi
Betws-y-coed

:''Am enghreifftiau eraill o enwau lleol sy'n cynnwys y gair Betws, gweler Betws (gwahaniaethu).''

Tref a chymuned ym mwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw **Betws-y-coed**. Fe'i lleolir ym Mharc Cenedlaethol Eryri. Gerllaw, mae'r Bont Waterloo haearn yn cario'r A5 dros Afon Conwy. Mae Afon Llugwy, sy'n rhedeg trwy'r pentref, yn ymuno ag Afon Conwy gerllaw. Mae Caerdydd 184.1 km i ffwrdd o Betws-y-coed ac mae Llundain yn 306.8&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Bangor sy'n 26.6&nbsp;km i ffwrdd.

## Yr enw
Un o'r hen enwau ar y pentref oedd **Betws Wyrion Iddon**. Fe'i gelwid hefyd **Llanfihangel y Betws** yn ôl y *Parochiale Wallicanum* ("Plwyfi Cymru") a gyhoeddwyd yn 1721. Cofrestrwyd yr adeilad gan Cadw fel adeilad rhestredig  Gradd&nbsp;II*. Oherwydd y cynnydd yn nifer yr ymwelwyr, roedd Eglwys Mihangel Sant yn rhy fach a phenderfynwyd codi eglwys newydd, Eglwys y Santes Fair, rhwng 1870 a 1873, yng nghanol y pentref, wrth ochr y brif ffordd. Fe'i cysegrwyd yng Ngorffennaf 1873, a cheir lle i 150&nbsp;person. ar gost o £5,000 (sy'n gyfwerth â £400,000 heddiw). Cwbwlhawyd y tŵr yn 1907.

## Atyniadau eraill
Hanner ffordd rhwng Betws a Chapel Curig mae'r Tŷ Hyll. Cyn cyraedd y tŷ, rhyw 2 filltir o'r pentref, mae'r Rhaeadr Ewynnol ("Swallow Falls" yn Saesneg).

## Oriel

File:General view, Bettws-y-Coed (i.e. Betws), Wales-LCCN2001703431.jpg|c. 1890-1900
Delwedd:Betws53.jpg|Golygfa o'r pentref
Delwedd:Image48.jpg|Pont y Pair yng nghanol y pentref
Delwedd:Image47.jpg|Bwthyn carreg ym Metws-y-Coed
Delwedd:Afon Llugwy from Pont-y-pair.jpg|Afon Llugwy
Delwedd:Image42.gif|Y pentref o lan Afon Llugwy
Eglwys Mihangel Sant Saint Michaels Church Betws-y-Coed Conwy Gwynedd Cymru Wales 58.JPG|Beddfaen Gruffudd ap Dafydd Goch
Delwedd:Image32.jpg|Y pentref o'r orsaf
Delwedd:Image27.jpg|Yr orsaf dren
Delwedd:Image26.jpg|Pont grog ar draws Afon Llugwy
Delwedd:Afon Llugwy from Pont-y-pair.jpg|Afon Llugwy o Bont-y-pair
The Cotswolds' Royal Oak Store - geograph.org.uk - 598268.jpg|Siop offer a dillad awyr agored
WaterfallSignpost Betws-y-Coed.jpg|Arwyddbost yng nghwrt blaen gorsaf reilffordd Betws-y-Coed
Milestone, Betws-y-Coed (Holyhead 45 miles).JPG|Carreg filltir Thomas Telford

## Llyfryddiaeth
*Harold Hughes a Herbert L. North, *The Old Churches of Snowdonia* (Bangor, 1924; adargraffiad 1984)

## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Conwy
Categori:Parc Cenedlaethol Eryri
Categori:Trefi Conwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Bangor Aberconwy (y DU)
Pab Leo XIII

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig o 1878 hyd ei farwolaeth oedd **Leo XIII** (ganwyd **Vincenzo Gioacchino Raffaele Luigi Pecci**) (2 Mawrth 1810 – 20 Gorffennaf 1903).

Categori:Genedigaethau 1810
Categori:Marwolaethau 1903
Categori:Pabau
Harri V, brenin Lloegr

**Harri V** (9 Awst neu 16 Medi 1387 – 31 Awst 1422) oedd brenin Lloegr o 20 Mawrth 1413 hyd ei farwolaeth.

Ganwyd ef yn Nhrefynwy, yn fab i Harri, Dug Caerhirfryn, a'i wraig gyntaf, Mary de Bohun. Fel Tywysog Cymru, brwydrodd yn erbyn gwrthryfelwyr Owain Glyn Dŵr, gan dderbyn craith barhaol ar ei wyneb o saeth yn ystod brwydr Amwythig yn 1403.

Mae Henry yn cael ei gofio’n arbennig am ennill brwydr Agincourt yn 1415. Priododd Harri â Catrin o Valois (merch Charles VI, brenin Ffrainc) ar 2 Mehefin 1421 yn Eglwys Sant Ioan yn Troyes.

Coat of Arms of Henry IV & V of England (1413-1422).svg|Arfbais Harri V

## Plant 
*Harri VI, brenin Lloegr (1421–1471)

## Cyfeiriadau
Categori:Brenhinoedd a breninesau Lloegr
Categori:Genedigaethau 1387
Categori:Marwolaethau 1422
Categori:Tywysogion Cymru
Categori:Lancastriaid
Categori:Pobl o Drefynwy
Categori:Teyrnoedd y 15fed ganrif
Edward V, brenin Lloegr

Brenin Lloegr oedd **Edward V** (4 Tachwedd 1470 – 1483?). Roedd yn fab i Edward IV, brenin Lloegr, ac Elizabeth Woodville.

Ganwyd ef yn Westminster, Llundain.

Coat of Arms of Edward V of England (1483).svg|Arfbais Edward V

Categori:Brenhinoedd a breninesau Lloegr
Categori:Genedigaethau 1470
Categori:Marwolaethau 1483
Categori:Teyrnoedd y 15fed ganrif
Categori:Tywysogion Cymru
Blaenafon

Tref a chymuned ym mwrdeistref sirol Torfaen, Cymru, yw **Blaenafon** (Seisnigiad: *Blaenavon*). Mewn cydnabyddaieth o'i le allweddol yn y Chwyldro Diwydiannol rhoddodd UNESCO statws Safle Treftadaeth y Byd i'r dref a'r ardal yn 2000 o dan enw "Tirlun Diwydiannol Blaenafon". Lleolir yr amgueddfeydd diwydiannol Gwaith Haearn Blaenafon a Pwll Mawr ym Mlaenafon.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Gefeilldref
## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Amgueddfa'r Pwll Mawr, Blaenafon 
* Safle Treftadaeth y Byd Blaenafon


Categori:Cymunedau Torfaen
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yng Nghymru
Categori:Trefi Torfaen
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Torfaen (y DU)
1828

18g - **19g** - 20g
1770au 1780au 1790au 1800au 1810au - **1820au** - 1830au 1840au 1850au 1860au 1870au
1823 1824 1825 1826 1827 - **1828** - 1829 1830 1831 1832 1833

----

## Digwyddiadau 
* 4 Ionawr - Vicomte de Martignac yn dod yn Brif Weinidog Ffrainc
* 22 Ionawr - Dug 1af Wellington yn dod yn Brif Weinidog y Deyrnas Unedig
* 23 Mehefin - Miguel I yn dod yn Frenin Portiwgal
* **Llyfrau**
** John James Audubon - *The Birds of America*, cyf. 1
** Syr Walter Scott - *The Fair Maid of Perth*
** Noah Webster - *American Dictionary of the English Language*
* **Drama**
** Franz Grillparzer - *Ein Treuer Diener*
** Johan Ludvig Heiberg - *Elverhøi*
* **Cerddoriaeth**
** Daniel Auber - *Masaniello* (opera)
** Felicia Hemans ac Augusta Browne - "Tyrolese Evening Hymn"
* **Gwyddoniaeth**
** Darganfod yr elfen gemegol Thoriwm gan Jöns Jakob Berzelius
** Darganfod yr elfen gemegol Beriliwm ar wahân gan Friedrich Wöhler a A.A.B. Bussy

## Genedigaethau 
* 8 Chwefror - Jules Verne, llenor (m. 1905)
* 12 Chwefror - George Meredith, llenor (m. 1909)
* 4 Mawrth - Owen Wynne Jones (Glasynys), bardd a llenor (m. 1870)
* 20 Mawrth - Henrik Ibsen, dramodydd (m. 1906)
* Mai - Griff Evans, dyn busnes (m. 1901)
* 9 Medi - Lev Tolstoy, nofelydd (m. 1910)

## Marwolaethau 
* 16 Ebrill - Francisco Goya, arlunydd, 82
* Medi - William Alexander Madocks, gwleidydd, 55
* 19 Tachwedd - Franz Schubert, cyfansoddwr, 31
* 30 Tachwedd - William Williams, telynor, tua 69
Seren

:*Gweler hefyd Seren (gwahaniaethu).*

Sffêr enfawr o nwy sy'n allyrru golau a mathau eraill o ymbelydredd yw **seren**. Y lluosog yw **sêr**. Mae'r gair yn tarddu o'r gwreiddyn Celteg **sterā-* sy'n tarddu o'r Indo-Ewropeg **h₂stḗr-*. Yr Haul yw'r seren agosaf at y Ddaear. Yr enw ar astudiaeth o'r sêr a gwrthrychau seryddol eraill yw seryddiaeth.

Mae seren yn cael ei hynni o'r adweithiau thermoniwclear yn ei chanol poeth. Mae ein Haul ni yn seren o fath cyffredin; mae màs sêr yn amrywio o 0.05 i 60 gwaith màs yr Haul.

Mae màs seren yn penderfynu ei disgleirdeb, tymheredd ei wyneb, ei maint a phriodoliaethau eraill, ynghyd â'i chwrs esblygol a'i hoes; uched y màs, disgleiriach, poethech a mwyaf y seren.
[320px|bawd|[Cytser y Saethydd yn y gofod]]
Yn ystod eu hoes mae sêr yn esblygu, proses a elwir yn esblygu seryddol. Mae seren ifanc yn esblygu o'r cyflwr o fod yn egin-seren i'r cyflwr lle maent yn cynhyrchu ynni trwy'r broses o ymasiad niwclear lle mae niwclei hydrogen yn asio ac yn ffurfio heliwm:
: H > He

Mae'r broses elfennol hon yn parhau am tua 10¹° o flynyddoedd yn achos seren o fàs tebyg i'r Haul ond dim ond am ychydig o filiynau o flynyddoedd yn achos sêr anferth. Pan gaiff y hydrogen ei losgi'n gyfan gwbl, mae sêr yn troi'n sêr corrach, a'r rhai o fàs tebyg i'r Haul yn troi'n gewri coch. Mae sêr o fàs isel, ar y llaw arall, yn tueddu troi'n gorachod gwynion ar ddiwedd eu hoesau.

Mae rhai o'r sêr mwyaf yn gorffen eu rhawd mewn uwchnofa anferth, gyda'r hyn sy'n weddill ohonynt yn ffurfio naill ai sêr niwtron neu dyllau duon, yn ôl eu màs.

Ni ddosberthir sêr yn gyson trwy'r bydysawd, ond yn hytrach y cânt eu cynllunio mewn cynulliadau anferth a elwir galaethau mewn canlyniad i rymusterau disgyrchiant.

Mae ein seren ni, yr Haul, yn rhan o'n galaeth leol, y Galaeth y Llwybr Llaethog, a leolir ar un o freichiau allanol yr alaeth. Mae'r seren agosaf i'r Haul yn 4.3 blwyddyn goleuni i ffwrdd.
Seicoleg

**Seicoleg** yw'r astudiaeth or meddwl, ddamweni yn rhannol o astudiaeth ymddygiad. Sefydlwyd yn ddull wyddonol, ac yn eithafol mae sicoleg yn amcanu i llesio cymdeithas. Yn y maes yma, elwir ymarferydd proffesiynol neu ymchwilidd yn seicolegydd, ac gallynt chael ei ddosbarthu fel gwyddonydd cymdethasol, gwyddonydd ymddygiadol, neu gwyddonydd gwybyddol. Cesiau seicolegwyr deall rhan fwythiannau meddyliol mewn ymddygiad unigonol a cymdeithasol, tra hefyd archwilio prosesau ffisolegol a niwrobioleg sydd yn sylfeni rhai fwythiannau meddyliol a ymddygiadol.

Archwiliwyd seicolegwyr cynsyniadau cyfryw fel canfyddiad, gwybyddiaeth, sylw, emosiwn, cymhelliant, fwythiant ymenydd, personoliaeth, ymddygiad a perthynas cyd-personol. Mae seicolegwyr o stribedi amrywiol hefyd yn ystyried y meddwl anymwybodol. Ddefnyddir seicolegwyr dulliau empeiraidd i awgrymu perthynas achlysurol a cydberthynanol rhwng newidynau seico-cymdethasol. Yn ychwanegol, neu yn gwrthblaid i defnydd o ddylliau empeiraidd a ddiwytho, ymddiredau rhai - seicolegwyr clinigol a cwnsela yn enwedig - yn rhannol ar dehongliad symbolaidd ac dulliau anwythol arall. Ymgorfforwyd ymchwil o wyddoniaethau cymdethasol ag naturiol, ac or dynoliaethau, fel athroniaeth.

Tra fod adnayddiaeth seicolegol yn aml yn cael ei cymhwyso ir assesiad ar triniaeth o problemau iechyd meddyliol, hefyd gall seicoleg cael ei cymhwso i ddeall a datrys problemau yn nifer o wahanol cronnellau o weithgareddau dynol. Mae'r mwyafrif o seicolegwyr yn ghlwm ag rhyw fath o rhan therapiwtig, yn ymarferu yn clinigol, cwnsela neu amgylchedd ysgol. Ymchwiliadau nifer o seicolegwyr mewn i amrediad eang o testunau sydd yn gysylltiedig i fwythiant meddyliol ag ymddygiad, ac yn debygol yn weithio mewn adran seicoleg mewn prifysgol neu yn dysgu mewn amgylchedd academaidd. Mae rhai wedi ei cyflogi mewn ddiwidiant ac adranau cyfluniaeth, neu mewn adranau arall fel datblygiad dynol ac heneddi, chwarenon, iechyd ar cyfryngau, yn ychwanegol i dadalfniad fforensig ac adranau arall or gyfraith.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Adran seicoleg PCB 
* Cynadleddau PSY rhyngwladol  
* Psychoworld.sk - human psychology news 
* Adran seicoleg prifysgol Rhufain


Categori:Gwyddorau cymdeithas
Brynbuga

Tref fechan a chymuned yn Sir Fynwy, Cymru, yw **Brynbuga** (Saesneg: *Usk*). Mae'r enw Saesneg yn deillio o Afon Wysg sy'n llifo trwy'r dref. Hen enw Brythoneg ar gaer Rhufeinig y dref oedd "Burrio", sef caer "cadarn", "cryf", "enfawr" ac efallai i'r gair hwn newid yn "buga".

Sefydlwyd y dref gan y Rhufeiniaid ym 55 OC, gyda'r enw Lladin *Burrium*.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Hanes
Yn yr Oesoedd Canol Diweddar daeth yn ganolfan Arglwyddiaeth Brynbuga. Llosgwyd Brynbuga gan fyddin Owain Glyndŵr ym 1403, ond cafodd y Saeson fuddugoliaeth yn erbyn Glyn Dŵr ym mrwydr Pwll Melyn, yn agos i Frynbuga, ym 1405.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Enwogion
* Adda o Frynbuga, croniclydd canoesol
* Alfred Russel Wallace, biolegydd, 'tad biodaearyddiaeth'

## Cyfeiriadau

Categori:Erthygl Pedia Trefynwy
Categori:Cymunedau Sir Fynwy
Categori:Trefi Sir Fynwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Bryn-mawr, Blaenau Gwent

:*Gweler hefyd Bryn Mawr, Pennsylvania.*

Tref farchnad a chymuned ym mwrdeistref sirol Blaenau Gwent,  Cymru, yw **Bryn-mawr** neu **Brynmawr**. Saif y dref, weithiau fe'i dyfynnir yn dref uchaf Cymru, rhyw 1,250 i 1,500 traed uwchlaw lefel y môr ar ben Cymoedd De Cymru. Tyfodd hi yn ystod cyrhaeddiad y gweithfeydd glo a diwydiannau haearn yn y 19eg ganrif gynnar.

Mae Caerdydd 35 km i ffwrdd o Frynmawr ac mae Llundain yn 215.1&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Casnewydd sy'n 26.4&nbsp;km i ffwrdd.

bawd|dim|Hyd 1957, roedd gorsaf drenau a agorwyd yn gan flwydd yn gynharach gan London and North Western Railway.

Yn wreiddiol, roedd hi'n anheddiad pentrefol bach o'r enw Gwaen Helygen (*Cors Helygen* mewn Cymraeg Cyfoes, neu "Marsh of the Willow" yn Saesneg) a oedd yn gorwedd yn y sir flaenorol o Sir Frycheiniog. Gydag ehangiad gwaith haearn Nant-y-glo, roedd angen tai ar y gweithwyr, a throdd Frynmawr yn dref ffyniannus. Er gwaethaf y cloddio glo yn dirywio, mae amgueddfa mwyngloddio fawr ar bwys y dref ym Mlaenafon o'r enw Pwll Mawr.

Heddiw, mae gan Frynmawr boblogaeth o fwy na 6,000 o bobl. Yn ôl Cyfrifiad 2001, mae 8% o'r boblogaeth yn medru'r Gymraeg. Mae 425 o bobl yn gallu siarad Cymraeg, mae 416 yn gallu darllen Cymraeg, ac mae 366 yn gallu ysgrifennu Cymraeg. Yn 2001, 9.4% o'r boblogaeth yn medru'r Gymraeg.

Roedd gan y dref yr unig ysgol gynradd Gymraeg o'r enw Ysgol Gymraeg Brynmawr gyda 310 o ddisgyblion tan 2010, pan symudwyd yr ysgol i'r Blaenau i ysgol sydd wedi'i hadeiladu'n bwrpasol, newydd sbon o'r enw Ysgol Gymraeg Bro Helyg.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Gefeilldref
## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Blaenau Gwent
Categori:Trefi Blaenau Gwent
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Blaenau Gwent a Rhymni (y DU)
1827

18g - **19g** - 20g
1770au 1780au 1790au 1800au 1810au - **1820au** - 1830au 1840au 1850au 1860au 1870au
1822 1823 1824 1825 1826 - **1827** - 1828 1829 1830 1831 1832

----

## Digwyddiadau 
* 20 Chwefror - Brwydr Ituzaingo yn Ne America
* 24 Ebrill - Brwydr Phaleron yng Groeg
* 6 Gorffennaf - Cytundeb Llundain
* **Llyfrau**
** James Fenimore Cooper - *The Prairie*
* **Drama**
** Christian Dietrich Grabbe - *Herzog Theodor von Gotland*
** Victor Hugo - *Cromwell*
** Alessandro Manzoni - *I Promessi sposi*
* **Cerddoriaeth**
** Hector Berlioz - *La mort d’Orphée*
** Franz Schubert - *Winterreise*

## Genedigaethau 
* 2 Ebrill - William Holman Hunt, arlunydd (m. 1910)
* 5 Ebrill - Joseph Lister, meddyg (m. 1912)
* 12 Mehefin - Johanna Spyri, awdures plant (m. 1901)
* 20 Awst - Josef Strauss, cyfansoddwr (m. 1870)
* 27 Hydref - Joseph Hughes, telynor (m. 1841)
* 2 Rhagfyr - William Burges, pensaer (m. 1881)

## Marwolaethau 
* 26 Mawrth - Ludwig van Beethoven, cyfansoddwr, 56
* 3 Gorffennaf - David Davis (Dafis Castellhywel), bardd ac addysgwr, 82
* 8 Awst - George Canning, gwleidydd, 57
* 12 Awst - William Blake, bardd ac arlunydd, 69
* 17 Medi - Joseph David Jones, cyfansoddwr, 43

## Cyfeiriadau