open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Utamaro

[200px|bawd|chwith|Kitagawa Utamaro, "Blodau Edo: Merch ifanc yn canu i gyfeilaint [shamisen" (tua 1800)]]
Roedd **Kitagawa Utamaro** (Siapaneg 喜多川 歌麿) (tua 1753 – 31 Hydref 1806) yn arlunydd a gwneuthuriwr printiau bloc Siapanëaidd a ystyrir yn un o'r arlunwyr *Ukiyo-e* pennaf.

Mae Utamaro yn adnabyddus yn neilltuol am ei astudiaethau hynod o ferched, llawn awyrgylch, a elwir *bijinga*. Cyhoeddoedd yn ogystal nifer o luniau o fyd natur, yn arbennig ar gyfer cyfres o lyfrau darluniedig am drychfilod. Cyrhaeddodd ei waith Ewrop yn ail hanner y 19g a chafodd ddylanwad mawr ar arlunwyr Ffrainc a gwledydd eraill.

Ychydig sy'n hysbys am fywyd personol Utamaro a'i yrfa ac mae'r hanes yn amrywio yn ôl ei ffynhonnell. Cafodd ei eni naill ai yn Edo (dinas Tokyo heddiw), Kyoto, neu Osaka, neu mewn dref ranbarthol anhysbys, tua'r flwyddyn 1753. Yn ôl traddodiad arall cafodd ei eni ynYoshiwara, ardal bleser enwog Edo, yn fab i berchennog tŷ te. Ei enw bedydd oedd Kitagawa Ichitaro.

Yn fachgen ifanc aeth yn brentis i'r arlunydd Toriyama Sekien. Arosodd efo Seiken hyd farwolaeth yr arlunydd yn 1788 (honnir un traddodiad fod Utamaro yn fab iddo). Newidiodd ei enw i Utamaro, fel oedd yr arfer, ac ymddengys iddi briodi hefyd, er na chafodd plant.

Mae Utamaro yn enwog am ei luniau sensitif a meistolgar o ferched, yn arbennig merched heirdd Yoshiwara. Mae ei luniau o drychfilod yn nodweddiadol o'i allu i ddal manylion ei wrthrych a'i ddangos mewn golau newydd. Yn ogystal roedd yn cynhyrchu nifer o brintiau erotig Shunga - byddai rhai yn dweud eu bod yn "bornograffig", ond roedd chwaeth yr oes yn wahanol - ar gyfer y farchnad boblogaidd.

## Cyfresi lluniau print (detholiad) 
[220px|bawd|de|Yr arwr ifanc [Kintaro a'i fam (http://web-japan.org/museum/hist/hist02/hist02.html )]]
Dyma'r prif gyfresi print a wnaeth Utamaro. Sylwer fod "blodau" isod yn golygu merched yn hytrach na phlanhigion ac mae sefydliadau braidd yn amheus yn Yoshiwara oedd y "Tai Gwyrddion":

* *Cerddi Dethol* (1791-1792)
* *Deg math o gorff benywaidd* (1792-1793)
* *Blodau Edo* (1792-1793)
* *Deg astudiaeth ddysgedig o Ferched* (1792-1793)
* *Blodeugerdd: Pennod Serch* (1793-1794)
* ''Eira, Lleuad a Blodau'r Tai Gwyrddion* (1793-1795)
* *Oriel Merched Delaf y Dydd* (1794)
* *Deuddeg Awr y Tai Gwyrddion* (1794-1795)
* *Merched mwyaf poblogaidd yr Oes* (1795-1797)
* *Oriel Cariadon Nwydus* (1797-1798)
* *Deg math o gorff benywaidd (II)* (1802)

## Llyfryddiaeth 
* Shugo Asano a Timothy Clark, *The Passionate Art of Kitagawa Utamaro* (Llundain, 1995). Astudiaeth safonol.
* Jack Hillier, *Utamaro: Color Prints and Paintings* (Llundain, 1961)
* Tadashi Kobayashi (cyf. Mark A. Harbison), *Great Japanese Art: Utamaro* (Tokyo, 1982)
* Muneshige Narazaki a Sadao Kikuchi (cyf. John Bester), *Masterworks of Ukiyo-E: Utamaro'' (Tokyo, 1968)

## Dolenni allanol 
*  Kitagawa Utamaro ar-lein
* Darluniau gan Utamaro 

Categori:Marwolaethau 1806
Categori:Arlunwyr o Japan
Categori:Arlunwyr Ukiyo-e
Shamisen

300px|bawd|Merch yn canu shamisen (tua 1860)

Mae'r **shamisen** (Japaneg: 三味線 “tri tant blas”) yn offeryn cerdd o Japan.

Offeryn tannau gyda blwch sain hirsgwar a thair o dannau iddo ydyw'r **shamisen**. Gorchuddir ddau wyneb y blwch sain â "chroen cath". Mae'n cael ei chwarae â phlectrwm o'r un faint a siâp â chorn esgid.

Defnyddir offeryn o'r enw **samisen** mewn cerddorfau Eidalaidd yn achlysurol, e.e. ar gyfer perffromiadau o Madama Butterfly gan Puccini, ond offeryn "gwneud" ydyw, sy'n fath o drafesti o'r offeryn Siapaneaidd gwreiddiol.

Categori:Diwylliant Japan
Categori:Offerynnau cerdd o Japan
Categori:Offerynnau tannau
Osaka

Mae **Osaka** yn ddinas fawr yng Ngorllewin Japan (poblogaeth tua 2.6 miliwn), prifddinas talaith Osaka. Mae Osaka'n ail i Tokyo yn unig o ran ei phwysigrwydd economaidd ac yn drydedd yn y wlad ar ôl y brifddinas a Yokohama yn nhermau ei phoblogaeth. Mae'n ddinas fodern iawn, brysur a gweithgar, heb atyniadau hanesyddol arbennig.

## Hanes
200px|bawd|dde|Adeilad Umeda Sky, Osaka
Roedd Osaka yn borthladd fasnachol bwysig mor belled yn ôl â'r 7g, ond ni ddatblygodd lawer tan y 16g. Dyna bryd dewisodd Toyotomi Hideyoshi, oedd newydd uno'r wlad, Osaka fel safle i gastell strategaidd. Ymsefydlodd marsiandïwyr o gwmpas y castell newydd a thyfodd y ddinas yn gyflym i ddod yn ganolfan fasnach bwysig.

Er i glan y Toyotomi gael eu gorchfygu gan glan y Tokugawa yn gynnar yn y 17g, mewn ymryson a welodd gastell Osaka yn cael eu llosgi'n ulw, ailadeiladwyd y castell gan y Tokugawa a pharhaodd y ddinas i ffynnu.

Ar 1 Medi 1956 daeth Osaka yn ddinas dynodedig.

Erbyn heddiw mae economi Osaka a'i rhanbarth yn fwy nag economi Awstralia ac mae rhai economegwyr wedi darogan y bydd Osaka ryw ddydd yn goddiweddu Tokyo fel deinamo economaidd y genedl.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Amgueddfa Genedlaethol Celf
*Castell Osaka
*Expoland
*Neuadd Osaka-jō
*Osaka Aquarium Kaiyukan
*Shitennō-ji
*Sumiyoshi Taisha

## Enwogion
*Gomi Kosuke (1921-1980), nofelydd
*Lee Myung-bak (g. 1941), Arlywydd De Corea
*Ai Otsuka (g. 1982), cantores
*Kōki Kameda (g. 1986), paffiwr

## Gefeillddinasoedd a gefeillborthfeydd
## Dolenni allanol
* Rhagor o wybodaeth am gefeillddinasoedd Osaka 
* Llun Wikiloeren o Osaka; WikiMapia
* Gwefan swyddogol Dinas Osaka 
* gwybodaeth dwristaidd 
* Erthyglau am ardal Kamagasaki, Osaka

Categori:Dinasoedd Japan
Categori:Kansai

Categori:Talaith Osaka
Koto

Mae'r **koto** yn offeryn cerdd o Japan. Offeryn tannau sy'n perthyn i deulu'r zither ydyw. Mae gan y blwch sain cul hir (tua 2m fel rheol) 13 o dannau. Mae'r canwr, sy'n eistedd ar ei sodlau, yn ei ganu â phlectrwm sydd yn rhwym i ddau fys a bawd ei law dde.

Categori:Diwylliant Japan
Categori:Offerynnau cerdd o Japan
Categori:Offerynnau tannau
Edo

[300px|bawd|Nihonbashi (Pont Japan) yn **Edo** (print bloc pren gan [Hokusai), tua 1840)]]
**Edo** (Tokyo heddiw) oedd prifddinas Siapan yng nghyfnod y Tokugawa (enw arall ar y cyfnod hwnnw yw "Cyfnod Edo").

Datblygodd **Edo** ddiwylliant unigryw. Roedd yn enwog am ei ardal bleser, Yoshiwara, a ddarluniwyd yn gofiadwy iawn gan arlunwyr ukiyo-e fel Utamaro a Hokusai.

## Gweler hefyd
* Adferiad y Meiji

Categori:Dinasoedd Japan
Categori:Hanes Japan
Categori:Diwylliant Japan
Yoshiwara

Roedd **Yoshiwara** yn ardal bleser ac adloniant yn hen ddinas Edo (Tokyo heddiw) a anfarwolwyd gan arlunwyr bloc print ukiyo-e fel Utamaro.

Mae ardal **Yoshiwara** yn dal i fod yn Tokyo heddiw, ond mae'r hen chwarter wedi diflannu am byth; fel sawl ardal arall yn y brifddinas cafodd ei llosgi'n ulw yn ystod cyrchoedd bomio o'r awyr yr Americanwyr ar ddiwedd yr Ail Ryfel Byd. Serch hynny mae Yoshiwara yn adnabyddus o hyd fel un ardaloedd golau coch mwyaf Japan.

[200px|bawd|dim|Merched Yoshiwara (print gan [Utagawa Kunisada, 1818)]]

Categori:Ardaloedd golau coch
Categori:Diwylliant Japan
Categori:Hanes Japan
Categori:Tokyo
Yokohama

[bawd|Datblygiad [Minato Mirai fin nos]]
200px|bawd|Lleoliad Yokohama
Dinas yn Japan yw **Yokohama** (Japaneg 横浜市 *Yokohama-shi* ), prifddinas talaith Kanagawa yn rhanbarth Kantō ar ynys Honshu, ac 2il ddinas mwyaf Japan o ran poblogaeth. Ynghyd â bod yn un o ddinas dynodedig, dan system sydd unigryw i Japan mae Yokohama hefyd yn "ddinas ymgorfforedig" sy'n rhan o fetropolis Tokyo heddiw; felly ar yr un pryd â bod yn ddinas, mae Yokohama yn cael ei chyfrif fel maestref fwyaf y byd, gyda phoblogaeth o 3.6 miliwn. Mae'n ganolfan fasnach bwysig yn Ardal Tokyo Fwyaf.

O ddiwedd y 19g ymlaen datblygodd yn gyflym i fod yn brif borthladd Siapan ar ddiwedd y cyfnod ynysig yn hanes Japan a elwir cyfnod Edo. Erbyn heddiw Yokohama yw un o borthladdoedd pwysicaf Japan, ynghyd â phortladdoedd Kobe, Osaka, Nagoya, Fukuoka, Tokyo ei hun a Chiba.

Daeth Yokohama yn ddinas dynodedig ar 1 Medi 1956.

## Wardiau 
[dde|bawd|250px|Llong ryfel Americanaidd yn harbwr Yokohama ([1951)]]
dde|bawd|250px|Amgueddfa Llongau Hikawa Maru
Mae gan Yokohama 18 ward ddinesig (*ku*):

## Adeiladau a chofadeiladau 
* Amgueddfa Doli
* Canolfan Sidan
* Stadiwm Yokohama
* Tŵr Landmark

## Enwogion 
* Takeshi Ueda (g. 1968), canwr
* Tadanobu Asano (g. 1973), actor

Categori:Dinasoedd Talaith Kanagawa
Categori:Kantō
Asparukh

Teyrn y Proto-Bwlgariaid yn ail hanner y seithfed ganrif oedd **Asparukh** (tua 641 – tua 702). Credir iddo sefydlu Teyrnas Gyntaf Bwlgaria yn 681. Ar ôl i'r Khazariaid ei yrru allan o ardal gorllewin Wcrain, daeth Asparukh â llu o Broto-Fwlgariaid dros Afon Donwy ym mlynyddoedd cynnar yr 670au, gan anheddu de Bessarabia neu ogledd Dobrudzha. Mewn cynghrair â llwythi Slafonaidd lleol, trechodd luoedd yr Ymerodraeth Fysantaidd o dan Cystennin IV yn 680. Gwthiodd y Bwlgariaid a'r Slafiaid ymlaen i gipio Moesia. Roedd y Bysantiaid yn gorfod gofyn am delerau heddwch yn 681, gan dalu teyrnged flynyddol. Mae haneswyr yn tueddu i weld yn hyn cydnabyddiaeth Teyrnas Gyntaf Bwlgaria, gwladwriaeth newydd â phoblogaeth lethol Slafonaidd â dosbarthiad llywodraethol Proto-Bwlgaraidd (Tyrcig).

Categori:Teyrnoedd Bwlgaria
Categori:Teyrnas Gyntaf Bwlgaria
Clychau Tsieineaidd

300px|bawd|Clychau Tsieineaidd

Mae sawl math o **glychau Tsieineaidd** yn cael eu defnyddio yn y gerddorfa Tsieineaidd draddodiadol.

Fel rheol maent yn rhes o glychau o faintoli graddiedig, fel yn y llun hwn.

Categori:Diwylliant Tsieina
Categori:Offerynnau cerdd o Tsieina
Georgi Parvanov

Arlywydd Bwlgaria o 22 Ionawr 2002 hyd 22 Ionawr 2012 oedd **Georgi Sedefchov Parvanov** (Bwlgareg *Георги Седефчов Първанов*) (ganwyd 28 Mehefin 1957).

Fe'i hetholwyd yn etholiadau arlywyddol mis Tachwedd 2001. Ailetholwyd ym mis Hydref 2006 â 73% o'r bleidlais yn yr rownd derfynol yn erbyn y cenedlaetholwr Volen Siderov, y tro cyntaf i arlywydd Bwlgaria gael ei ailethol ers cwymp Comiwnyddiaeth. Cyn dod yn arlywydd roedd yn aelod o Blaid Sosialaidd Bwlgaria. Gadawodd y blaid ar ôl cael ei ethol yn arlywydd gan na chaiff Arlywydd Bwlgaria fod yn aelod o blaid wleidyddol. Mae o blaid aelodaeth Bwlgaria o'r Undeb Ewropeaidd a NATO.

Categori:Genedigaethau 1957
Categori:Arlywyddion Bwlgaria
Categori:Gwleidyddion o Fwlgaria
Hiroshige

Roedd **Utagawa Hiroshige** (Siapaneg: 歌川広重; 1797 – 12 Hydref 1858), a aned yn Edo ar ynys Honshu, yn arlunydd Siapaneaidd yn yr ysgol ukiyo-e, ac yn un o'r artistiaid mawr olaf yn y traddodiad hwnnw. Defnyddiai hefyd yr enwau proffesiynol "**Andō Hiroshige**" (安藤広重) - neu, yn anghywir "Andro Hiroshige" - ac "**Ichiyusai Hiroshige**").

200px|bawd|chwith|Hwyaden wyllt ar gangen, gan HiroshigeCafodd ei hyfforddiant artistaidd dan law yr hen feistr *ukiyo-e* Toyohiro (1774-1829).

Ar ddechrau ei yrfa arbenigai Hiroshige mewn porteadau o ferched. O tua 1830 ymlaen dechreuodd droi ei law at ddarlunio tirluniau rhamantaidd, yn aml dan eira, yn y glaw neu yng ngolau'r lleuad.

bawd|Evening Shower at Atake and the Great Bridge. Photo by Paolo Monti (1975)

## Dolenni allanol
*  Encyclopedia Britannica
*  Erthyglau a lluniau
*  Hiroshige yn y WebMuseum, Paris
*  Proffeil o Hiroshige 

Categori:Genedigaethau 1797
Categori:Marwolaethau 1858
Categori:Arlunwyr Ukiyo-e
Categori:Arlunwyr o Japan
Damcaniaeth grwpiau

[thumb | alt=Picture of a Rubik's Cube |Mae [trynewidion (*permutations*) y Ciwb Rubik yn ffurfio grŵp, ac mae'r grŵp hwn yn ddamcaniaeth elfennol a phwysig o fewn algebra haniaethol.]]

Mewn mathemateg, ac yn benodol oddi fewn i algebra haniaethol, astudiaeth o'r strwythurau algebraig hynny a elwir yn "grwpiau" yw **theori grŵp**. Mae'r cysyniad o grŵp yn allweddol i algebra haniaethol ac i strwythurau algebraidd fel modrwyau, meysydd a gofod fector, sydd â nodweddion ychwanegol megis gweithrediadau (*operations*) a gwirebau.

Fe'u ceir dro ar ôl tro o fewn mathemateg, ac maent wedi dylanwadu ar sawl rhan o algebra. Mae grwpiau algebra llinol a grwpiau Lie (a enwyd ar ôl y mathemategydd Sophus Lie) yn ddwy gangen oddi fewn i'r theori grŵp sydd wedi datblygiad aruthrol yn ystod y blynyddoedd diwethaf, ac sydd bellach yn cael eu derbyn fel meysydd pwnc annibynnol. Mae'r cysyniad o grwpiau Lie yn bwysig wrth astudio hafaliadau differol gan ei fod yn cyfuno Dadansoddiad mathemategol a theori grwpiau. Theori Galois yw tarddiad hanesyddol y cysyniad o grŵp.

Gellir modelu llawer o systemau ffisegol, megis grisialau neu'r atom hydrogen. Felly mae gan theori grŵp a theori cynrychioliad (*representation theory*) le pwysig i'w chwarae o fewn ffiseg, cemeg, gwyddoniaeth deunyddiau a chryptograffeg.

Mewn topoleg algebreaidd, gefnyddir grwpiau i ddisgrifio'r priodweddau o ofod topologaidd nad ydynt yn newid wrth aflunio'r gofod mewn modd priodol.

Roedd yr ymdrech gydweithredol, fydeang i gyhoeddi 'dosbarthiad y grwpiau meidraidd, syml' yn gam enfawr yn y 20g, efallai, yn un o gamau mwyaf mathemateg yn ystod y ganrif honno, gyda dros 10,000 o dudalennau i'r gwaith. Fe'i cyhoeddwyd yn achlysurol, rhwng 1960 a 1980.

## Gweler hefyd 
* Isomorffedd

## Cyfeiriadau
Categori:Theori grŵp
Categori:Algebra
Roger Corman

Mae **Roger Corman** (5 Ebrill 1926 - 9 Mai 2024) yn gyfarwyddwr ffilm a anwyd yn Detroit, Michigan. Mae'n enwog am ei ffilmiau B arswyd a "sexploitation" a saethwyd yn rhad ond sydd weithiau'n hynod o artistaidd.

Ymhlith ffilmiau gorau Corman gellid crybwyll y gyfres o ffilmiau Gothig gyda Vincent Price ac eraill a wnaeth yn y 1950au a'r 1960au cynnar, ffilmiau yr adlewyrchir eu harddull lliwgar yng ngwaith stiwdios Hammer yn y chwedegau a'r 1970au.

## Rhestr o ffilmiau a gyfarfuwyd gan Roger Corman
### 1950au
250px|bawd|Swampwomen (1955) - ffilm gyntaf Corman

# *Swamp Women (1955)
# *Five Guns West (1955)
# *The Beast With A Million Eyes (1955)
# *Apache Woman (1955)
# *Day the World Ended (1955)
# *The Oklahoma Woman (1956)
# *Gunslinger (1956)
# *It Conquered the World (1956)
# *Naked Paradise (1957)
# *Carnival Rock (1957)
# *Not of This Earth (1957)
# *Attack of the Crab Monsters (1957)
# *The Undead (1957)
# *Rock All Night (1957)
# *Teenage Doll (1957)
# *Sorority Girl (1957)
# *The Saga of the Viking Women and Their Voyage to the Waters of the Great Sea Serpent (1957)
# *I Mobster (1958)
# *War of the Satellites (1958)
# *Machine-Gun Kelly (1958)
# *Teenage Cave Man (1958)
# *She Gods of Shark Reef (1958)
# *A Bucket of Blood (1959)

### 1960au
# *Ski Troop Attack (1960)
# *The Wasp Woman (1960)
# *House of Usher (1960)
# *The Little Shop of Horrors (1960)
# *Last Woman on Earth (1960)
# *Atlas (1961)
# *Creature from the Haunted Sea (1961)
# *The Pit and the Pendulum (1961)
# *The Premature Burial (1962)
# *The Intruder (1962)
# *Tales of Terror (1962)
# *Tower of London (1962)
# *The Young Racers (1963)
# *The Raven (1963)
# *The Terror (1963)
# *The Haunted Palace (1963)
# *X (1963)
# *The Masque of the Red Death (1964)
# *The Secret Invasion (1964)
# *The Tomb of Ligeia (1964)
# *The Wild Angels (1966)
# ''The St. Valentine's Day Massacre (1967)
# *A Time for Killing (1967)
# *The Trip (1967)
# *The Wild Racers (1968)
# *Target: Harry (1969)
# *De Sade (1969)

### 1970au
# *Bloody Mama (1970)
# *Gas-s-s-s (1971)
# *The Red Baron (1971)
# *Deathsport (1978)

### 1990au
# *Frankenstein Unbound (1990)
# ''Carnosaur (1993)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1926
Categori:Marwolaethau 2024
Categori:Catholigion o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Cynhyrchwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Detroit
Categori:Pobl fu farw yng Nghaliffornia
Boston

:*Mae hon yn erthygl am y ddinas ym Massachusetts: gweler hefyd Boston (gwahaniaethu).*

Mae **Boston** yn ddinas ym Massachusetts, ar arfordir gogledd-ddwyreiniol Unol Daleithiau America.

Ganwyd y llenor Edgar Allan Poe, awdur *Tales of Mystery and Imagination*, ym Moston ym 1809.

Mae enwogion eraill sydd wedi byw yno yn cynnwys Henry Thoreau, Ralph Waldo Emerson, Nathaniel Hawthorne, a Henry Wadsworth Longfellow.

250px|bawd|dim|Pont Longfellow, Boston

## Hanes 
Sefydlwyd Boston y 17 Medi 1630

## Adeiladau a chofadeiladau 
*Amgueddfa Cyfrifiadur
*Amgueddfa Gelf Harvard
*Amgueddfa Isabella Stewart Gardner
*Amgueddfa MIT
*Amgueddfa Plant
*Athenaeum Boston (llyfrgell)
*Capel y Brenin
*Coleg Boston
*Eglwys Gadeiriol Sant Pawl
*Eglwys Gadeiriol y Croes Sanctaidd
*Gardd Heddwch
*Llyfrgell John F. Kennedy
*Marchnad Quincy
*Neuadd Dinas
*Tŷ Harrison Gray Otis
*Tŷ Opera Boston
*Tŷ Paul Revere

## Enwogion 
*Elihu Yale (1649-1721), sylfaenydd y prifysgol Iâl
*John Quincy Adams (1767-1848), Arlywydd yr Unol Daleithiau
*Nathaniel Bowen (1779-1839), esgob
*Edgar Allan Poe (1809-1849), awdur
*Winslow Homer (1836-1910), arlunydd
*Melvil Dewey (1851-1931), llyfrgellwr
*Florence Luscomb (1887–1985), ffeminist a phensaer
*Loyd Grossman (g. 1950), cyflwynwr teledu


Categori:Dinasoedd Massachusetts
Ralph Waldo Emerson

Bardd, traethodydd ac athronydd dynoliaethol  o'r Unol Daleithiau oedd **Ralph Waldo Emerson** (25 Mai 1803 – 27 Ebrill 1882), a aned yn Boston, Massachusetts. Roedd yn arweinydd y mudiad trosgynoliaeth yng nghanol y 19g.

## Detholiad o'i waith 
**Casgliadau**
* The Conduct of Life

**Traethodau**
* "Self-Reliance"
* "Compensation"
* "The Over-Soul"
* "The Poet"
* "Experience"
* "Nature (llyfr)"
* "The American Scholar"

**Barddoniaeth**
* "Concord Hymn"
* "The Rhodora"

## Pethau/llefydd a phobl a chafodd eu enwi ar ôl Emerson 
* *Emerson Unitarian Universalist Association Professorship.* Ym mis Mai 2006, 168 blwyddyn ar ôl "Divinity School Address", gan Emerson, datganodd Harvard Divinity School sefydliad yr Emerson Unitarian Universalist Association Professorship. The Emerson Chair is expected to be occupied in the fall of 2007 or soon thereafter.
* Emersonian Fraternity (Phi Tau Nu), a local fraternity at Hope College which started as literary society in 1919 following the works of Emerson. The society developed into a fraternity in 1929 and has Emerson as its patron saint.
* The Emerson Literary Society yn Hamilton College, Clinton, Efrog Newydd.
* Emerson Elementary School yn Berwyn, IL, USA.
* Camp Emerson, gwersyll yn Berkshire
* Ralph Ellison, enwyd yn Ralph Waldo Ellison gan ei dad.
* Tref Emerson, Manitoba, Canada.
* Mount Emerson, ger Bishop, California.
* Emerson Hospital yn Concord, Massachusetts.
* Emerson Hall (1900) yn Harvard University
* Ralph Waldo Emerson Elementary and Middle School yn Detroit, Michigan.
* Emerson String Quartet
* Ralph Waldo Emerson Middle School yn California.
* Emerson Avenue yn Minneapolis, Minnesota
* Emerson School, Owosso MI
* Ralph Waldo Emerson Elementary yn Rosemead, California
* Ralph Waldo Emerson High School yn Gary, Indiana
* Ralph Waldo Emerson Elementary School yn Milwaukee, Wisconsin
* Emerson Elementary yn La Crosse, Wisconsin

## Llyfryddiaeth 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1803
Categori:Marwolaethau 1882
Categori:Athronwyr y 19eg ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Beirdd y 19eg ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Beirdd Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Harvard
Categori:Llysieuwyr
Categori:Pobl o Boston
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr y 19eg ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Henry Wadsworth Longfellow

Roedd **Henry Wadsworth Longfellow** (27 Chwefror 1807 – 24 Mawrth 1882), neu **Longfellow**, yn fardd o Americanwr, a aned yn Portland, Maine, yn yr Unol Daleithiau.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd y 19eg ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Beirdd Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1807
Categori:Marwolaethau 1882
Categori:Pobl o Maine
Peirianneg

[bawd|250px|[Peiriant ager Watt]]

Cymhwysiad egwyddorion gwyddonol a mathemategol i ddatblygiad datrysiadau i broblemau technegol yw **peirianneg**, ac felly creu cynnyrch, cyfleusterau, ac adeiladwaith sy'n ddefnyddiol i bobl.

Crewyd cryn dipyn o amwysedd yn yr agwedd Brydeinig at y pwnc gan yr arferir y gair "Engineering" am y maes, gair sydd yn cyfleu syniad o rywun sydd yn gweithio gyda peiriannau budron. Yn Ffrainc defnyddir y gair "Ingenieur" sydd yn cyfleu syniad o ddyfeisgarwch - syniad sydd yn gweddu'n well i'r gwaith ar level broffesiynnol. Gan y cyreirir yn aml at y crefftwyr sydd yn trwsio peiriannau fel injenni golchi fel "engineers" nid yw hyn yn codi statws y peiriannydd professiynnol. Efallai mae'r Sieineeg sydd orau gan mai'r gair a ddefnyddir yno yw 工程师（gong1cheng2shi1) sy'n golgu meistr prosiect.

Er fod y maes yn un hen iawn - peiriannwyr a gododd pyramidau'r Aifft - yn y maes milwrol yn bennaf bu y rhelyw o brosiectau mawr. Dyma sydd wrth wraidd y term "Peiriannydd Suful (Civil Engineer)", lle y mae'r gair "suful" yn golygu mai gweithio y tu allan i'r maes milwrol y mae'r peiriannydd. Corff proffesiynnol peiranyddion suful yw'r ICE (gweler http://www.ice.org.uk.

Yn ystod y Chwyldro Diwydiannol daeth y Peiriannydd Mecanyddol i'r blaen a dyma'r adeg y sefydlwyd yr IMechE, corff proffesiynol peirianyddion mecanyddol (gweler http://www.imeche.org.

Yn ystod y Chwyldro Diwydiannol aed ati i wella technegau cynhyrchu. Un o'r peiriannyddion mwyaf blaenllaw yr adeg honno oedd Richard Roberts o Garreghofa a wnaeth lawer i wella safon peirianneg manwl trwy ddatblygu y turn a peiriannau tebyg.

Yn ddiweddarach sefydlwyd cyrff eraill ar gyfer peirianeg trydanol, electronic, cynhyrchu, acwsteg ac ati.

Mae gwaith y peiriannydd proffesiynnol (yn aml yn beiriannydd siartredig) yn gymysgedd o wyddoniaeth, mathemateg a busnes. Rhaid iddo/iddi gadw llygad ar gost prosiect, boed yntau (neu hithau) yn gweithio yn y sector breifat ynteu'r sector gyhoeddus.

Ceir hefyd y peiriannwr ymgynghorol sydd yn cynghori ar faterion yn ei faes, gan amlef mewn adroddiad. Un o'r cwmnïau mwyaf blaenllaw yn y maes hwn ydyw cwmni Atkins.


Categori:Gwyddoniaeth gymhwysol
Boston (gwahaniaethu)

Ceir mwy nag un lle o'r enw **Boston**:

*Boston - Boston, Massachusetts, yn yr Unol Daleithiau (UDA)
*Boston, Swydd Lincoln - tref yn swydd Lincoln, Lloegr
Du

::*Am y wlad D.U, gweler Deyrnas Unedig.*

Er fod **du** yn cael ei alw'n liw, mewn gwirionedd, diffyg golau ydyw. **Düwch** yw'r cyflwr o fod yn ddu.

Categori:Lliwiau
Glas

Lliw yw **glas**, yn cyfateb i olau â thonfedd o tua 440–490 nanomedr. **Glesni** yw'r cyflwr o fod yn las. Yn Gymraeg, arferai'r gair 'glas' gyfeirio at y lliwiau yr ydym yn eu galw'n gwyrdd a llwyd erbyn hyn (ystyriwch y gair 'glaswellt' er enghraifft).

Mae glas yn un o'r lliwiau primaidd ynghyd â coch a gwyrdd ar y sbectrwm biolegol, a gyda melyn yn y sbectrwm celf.

Categori:Lliwiau
Gwyrdd

bawd|chwith|Gwyrdd
Lliw yw **gwyrdd**, yn cyfateb i olau â thonfedd o dua 520–570 nanomedr. Mae'n un o'r lliwiau primaidd ynghyd â coch a glas.

## Symbolaeth 
Mae'r lliw gwyrdd yn cynrychioli byd planhigion a thyfiant Natur, yn enwedig yn y gwanwyn.

Yn Tsieina mae'n gysylltiedig â mellt a hirhoedledd. Yng nghrefydd Islam, gwyrdd yw lliw ffyniant ysbrydol a materol, doethineb a'r proffwydi; mae i'w weld yn aml ar faneri Islamaidd a baneri cenedlaethol gwledydd Mwslim, e.e. baner Libya.

Yn symbolaeth Cristnogaeth mae gwyrdd yn cael ei gysylltu ac adnewyddu a gobaith; yn yr Oesoedd Canol roedd rhai artistiaid yn paentio croes Crist yn wyrdd fel arwydd o'r Atgyfodiad a'r gobaith o ddychwelyd i Eden.

## Cyfeiriadau 
Categori:Lliwiau
Coch

Lliw yw **coch**, yn cyfateb i olau â thonfedd hir o dua 625–760 nanomedr. Mae coch yn un o'r lliwiau cynradd.

## Etymoleg
Daw'r gair *coch* o'r Lladin Diweddar *coccum* ‘aeronen goch; prinwydden (derwen goch); coch y derw’ a ddaw ei hun o'r Hen Roeg *kókkos* ‘grawn, cnewyllyn; prinwydden; coch y derw’. Mae'n cyfateb i'r gair am y lliw coch yn yr Albaneg sef *kuq*.

## Symboliaeth 
Mae'r lliw coch yn gallu symboleiddio'r canlynol: Perygl, rhyfel, gwaed, poen, Comiwnyddiaeth, Sosialaeth, dicter, cariad a nwyd.

Mae rhosod coch yn symbol o gariad a phabïau yn symbol marwolaeth, yn enwedig marwolaethau milwyr yn ystod rhyfel.

Y Ddraig Goch yw arwyddlun cenedlaethol Cymru; cyfeirir ati am y tro cyntaf yng ngwaith Nennius.

## Ystyron eraill 
Yn y Gymraeg mae "coch" yn gyfystyr a "*blue*" yn Saesneg yn yr ystyr "masweddus", "budr" (yn ymwneud â rhyw), e.e. jôc coch, ffilm goch (*blue movie*). Mae coch yn lliw a gysylltir â phuteindra mewn sawl diwylliant, gyda llusern goch neu ryw arwydd coch arall yn y ffenestr yn dynodi bod rhyw am dal ar gael yn y tŷ hwnnw (fel yn achos yr ardal golau coch adnabyddus De Wallen yn Amsterdam). Ceir y gyfrol *Englynion Coch* gan Wasg y Lolfa - englynion yn ymwneud â rhyw.

## Cyfeiriadau
Categori:Lliwiau
Melyn

Lliw yw **melyn**. Mae'n cyfateb i olau â thonfedd o dua 565–590 nanomedr, ond mae cymysgedd o olau coch a gwyrdd yn ymddangos yn felyn hefyd i'r llygad dynol. Mae melyn yn un o'r lliwiau primaidd ym myd celf.

Categori:Lliwiau
Bamako

Priddinas Mali a phrif ddinas yr ardal o'r un enw yw **Bamako**.

300px|bawd|dim|Golygfa dros Bamako o fryn ar gwr y ddinas


Categori:Dinasoedd Mali
Categori:Prifddinasoedd Affrica
Gwyn

:*Gweler hefyd Gwyn (gwahaniaethu).*

Lliw yw **gwyn** (ansoddair benywaidd: gwen). Cymysgedd cytbwys ydyw o olau o rannau gwahanyddol y sbectrwm gweledol.

## Symboliaeth 
Mae'r lliw gwyn yn gallu symboleiddio'r canlynol: purdeb, diniweidrwydd, bod yn rhydd o haint, eira, heddwch, ildio a marwolaeth (mewn gwledydd dwyreiniol fel Tsieina ac India). Mae'n symbol o rym positif, creadigol mewn symbolau fel y yin-yan, mewn cyferbyniaeth â du sy'n cynrychioli'r gwrthwyneb.

Gwyn yw lliw traddodiadol ffrogiau priodas.

Categori:Lliwiau
Tombouctou

Mae **Tombouctou** (neu **Timbuktu**) yn ddinas hynafol yn nwyrain canolbarth Mali sy'n brifddinas y rhanbarth o'r un enw.

Mae'n gorwedd ar lannau Afon Niger.

Yn ystod yr Oesoedd Canol roedd Tombouctou yn ganolfan bwysig ar y llwybrau masnach traws-Saharaidd. Roedd yn enwog yn y byd Islamaidd a thu hwnt am ei phrifysgol a'i llyfrgelloedd niferus a denai ysgolheigion o bob cwr o'r byd Islamaidd a'r tu hwnt. Mae pensaernïaeth hynod yr hen ddinas â'i hadeiladau pridd caled a phren yn nodweddiadol o'r rhanbarth. Mae'r hen ddinas ar restr UNESCO o Safleoedd Treftadaeth y Byd.

250px|bawd|dim|Mosg Djingareiber yn Tombouctou

## Gefeilldrefi 
* Y Gelli Gandryll, Cymru.


Categori:Dinasoedd Mali
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd ym Mali
Aardvark

Mamal tyrchol o faint canolig yw'r **aardvark** (enw rhywogaeth *Orycteropus afer*) a geir mewn rhannau o Affrica is-Saharaidd. Daw'r enw o'r iaith Affricaneg ac mae'n golygu ‘mochyn daear’. Ceir hefyd yr enwau Cymraeg **baedd daear** (gwryrwaidd, lluosog: baeddod daear) a **grugarth** (benywaidd, lluosog: grugeirth). Yr aardvark yw unig aelod ei urdd, *Tubulidentata*.

Anifail nosol yw'r aardvark. Mae oedolion yn tyfu i hyd at 1.5m. Mae'n byw mewn tiroedd glaswelltog fel y safana ac mae ganddo drwyn hir, clustiau mawr a chynffon dew.

Defnyddia'r aardvark ei grafangau hir i dyllu ffau yn y ddaear ac agor twmpathau morgrug gwynion (termitiaid) i'w llyfu i fyny â'i dafod hir.

## Cyfeiriadau 
Categori:Mamaliaid
Heidelberg

250px|de|bawd|Heidelberg

Dinas yn Baden-Württemberg yn ne-orllewin yr Almaen yw **Heidelberg**, gyda phoblogaeth o oddeutu 140,000 o bobl. Mae prifysgol hynaf yr Almaen wedi ei lleoli yno, y Ruprecht-Karls Universität, a sefydlwyd yn 1386. Mae'r ddinas hefyd yn enwog am ei chastell (*schloss*) ac am ei lleoliad ar lannau'r Afon Neckar. Mae'r ddinas a'i hadeiladau yn hardd iawn ac yn boblogaidd efo twristiaid o'r byd i gyd. Ar nifer o achlysuron ar hyd y flwyddyn mae'r castell yn cael ei oleuo ac yn aml ceir hefyd tan gwyllt.

Categori:Dinasoedd yr Almaen
Categori:Aneddiadau Baden-Württemberg
Preslav

bawd|dde|150px|Lleoliad Preslav ym Mwlgaria

Dinas hanesyddol yng ngogledd-ddwyrain Bwlgaria yw **Preslav** (Bwlgareg *Преслав*). Prifddinas Teyrnas Gyntaf Bwlgaria oedd hi o 893 tan tua 972. Lleolir adfeilion y ddinas 20&nbsp;km i'r de-orllewin o'r brifddinas ranbarthol Shumen.

bawd|chwith|250px|Adfeilion y ddinas a'r mur caerog (wedi'i ailadeiladu)
Datblygwyd y ddinas gyntaf fel safle milwrol â phlas caerog gan Khan Omurtag yn hanner cyntaf y 9g. Symudwyd y brifddinas yno yn 893 gan Tsar Simeon Fawr ar ôl gwrthryfel paganaidd yn y brifddinas flaenorol Pliska, 3&nbsp;km i ffwrdd. Ffynnodd am gyfnod fel canolfan diwylliant llenyddol Slafonaidd, fel Ohrid yn y gorllewin. Cafodd y ddinas ei hysbeilio a'i llosgi i lawr gan luoedd Ymerodraeth Byzantium o dan yr Ymerawdwr Ioan I Tzimiskes yn 971. Parhaodd ei diwygiad ar ôl hynny tan ymosodiad dan ddwylo'r Tatariaid yn 1270, pryd gadawodd y rhelyw o'r trigolion y ddinas. Heddiw mae tref fechan newydd (Veliki Preslav) yn sefyll 2&nbsp;km i'r gogledd o'r ddinas hanesyddol. Mae ganddi boblogaeth o dua 10,000 o drigolion.

Categori:Dinasoedd Bwlgaria
Categori:Prifddinasoedd hanesyddol Bwlgaria
Ioan I Tzimiskes

bawd|dde|300px|Ioan I Tzimiskes dan nawdd Duw a Mair Wyryf

Ymerawdwr Bysantaidd o 11 Rhagfyr 969 tan 10 Ionawr 976 oedd **Ioan I Tzimiskes** (Groeg: *Ιωάννης Τζιμισκής*; tua 925 – 10 Ionawr 976).

Categori:Ymerodron Bysantaidd
Categori:Genedigaethau 925
Categori:Marwolaethau 976
989

9g - **10g** - 11g
930au 940au 950au 960au 970au - **980au** - 990au 1000au 1010au 1020au 1030au
984 985 986 987 988 - **989** - 990 991 992 993 994

----

## Digwyddiadau 
## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*23 Ionawr - Adalbéron, archesgob Reims
Eugenius Vulgarius

Roedd **Eugenius Vulgarius** (fl. c. 907) yn fardd ac ysgolhaig yn yr iaith Ladin, yn enedigol o'r Eidal.

Ychydig sy'n hysbys amdano ar wahân i'r hyn y gellir ei gasglu o'i waith llenyddol. Roedd yn ysgolhaig ymroddgar ond ofnus a edmygai'n fawr y llenor Rhufeinig Seneca ac a freuddwydiai am ddychweliad yr Oes Aur pan deyrnasai Charlemagne ac roedd llenyddiaeth glasurol yn cael ei pharchu. Cyfansoddodd sawl telyneg Ladin.

## Synod y Corff Marw
[300px|bawd|Synod y Corff Marw ([Jean Paul Laurens, 1870)]]

Ymddengys iddo dreulio'r rhan fwyaf o'i oes yn byw'n dawel ac yn ysgrifennu. Ni fentrodd i ymyrru yn y byd a'i bethau ond unwaith, a bu'n edifar ganddo am hynny. Roedd y Pab Fformosws (891-896) yn bab cryf ac ymroddedig, yr olaf felly am rai canrifoedd. Roedd y pab wedi cefnogi'r tywysog Arnulf, un o ddisgynyddion uniongyrchol olaf Charlemagne, mewn cweryl dynastig ac wedi ei wahodd i Rufain a'i goroni'n Ymerodr Glân Rhufeinig. Ysgrifennodd Eugenius bamffled yn cefnogi'r pab ac yn beirniadu'r ymgeisydd arall am y goron, y Dug Lambert. Yn anffodus, bu farw Arnulf ar ôl ei goroni, ar ei ffordd i Spoleto, a bu farw'r hen bab ei hun yn fuan wedyn (yn bedair ugain oed). Roedd mam y Dug Lambert, Ageltrude, yn ddynes faleisus iawn. Pan gadeiriwyd pab newydd, Pab Steffan VII, datgladdiwyd corff yr hen bab a'i osod ar orsedd gyferbyn â gorsedd y pab newydd yn y Fatican. Mewn golygfa erchyll cafwyd yr hen bab yn euog o heb fod yn deilwng o'i swydd. Fe'i dadwisgiwyd a thafliwyd ei gorff i Afon Tiber. Yna dechreuodd plaid Ageltrude erlid cefnogwyr Fformosws.

Ychydig o flynyddoedd yn ddiweddarach, â phab newydd arall yn y Fatican, sef Sergiws IV, dechreuodd yr erlid eto. Ysgrifennodd Eugenius bamffled arall, yn dweud mai dim ond dyn teilwng o lenwi sgidiau Sant Pedr oedd yn haeddu fod yn bab (*Non est sequax Petri, si non habeat meritum illius Petri*). Mewn ymateb gorchmynwyd i Eugenius ymneilltuo i fyfyrgell ym mynachlog Monte Cassino. Pan gafodd wys i ymddangos yn Rhufain daeth ei gymeriad osnus i'r amlwg; ysgrifennodd lythyr edifarhaol a gwenieithus i deulu Sergius a llwyddodd i berswadio'r pab a'i gefnogwyr nad oedd yn werth ei erlid a chafodd fyw allan gweddill ei oes yn parhau â'i waith ysgolheigaidd.

## Llyfryddiaeth
*Helen Waddell (gol.), *Medieval Latin Lyrics* (Llundain, 1933). Testun un o delynegion Eugenius a rhagor amdano.

Categori:Genedigaethau'r 9fed ganrif
Categori:Marwolaethau'r 10fed ganrif
Categori:Beirdd Lladin o'r Eidal
Categori:Cristnogaeth yn yr Eidal
Categori:Llenorion y 10fed ganrif o'r Eidal
Categori:Llenorion Lladin yr Oesoedd Canol
Categori:Yr Ymerodraeth Lân Rufeinig
Categori:Ysgolheigion Lladin o'r Eidaleg
Demograffeg De Affrica

de|bawd|300px|Poblogaeth De Affrica 1961-2004

Mae **demograffeg De Affrica** yn cynnwys tua 52 miliwn o bobl o dras, iaith a chrefydd amrywiol iawn.

## Dolenni allanol
* Ystadegau De Affrica
987

9g - **10g** - 11g
930au 940au 950au 960au 970au - **980au** - 990au 1000au 1010au 1020au 1030au
982 983 984 985 986 - **987** - 988 989 990 991 992

----

## Digwyddiadau 
* Maredudd ab Owain yn dod yn frenin Deheubarth
* Godfrey Haroldson yn ymosod ar Ynys Môn gan ladd mil o wŷr a dwyn dwy fil ymaith yn garcharorion a ryddhawyd pan dalodd Maredudd ab Owain swm anferthol o arian amdanynt.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* 21 Mai - Louis V, brenin Ffrainc, 20/21
* *yn ystod y flwyddyn* - Owain ap Hywel, brenin Deheubarth
Bwrgwyn

:*Am y lliw, gweler bwrgwyn (lliw).*
150px|bawd|Arfbais Dugiaeth Bwrgwyn
Mae **Bwrgwyn** neu **Byrgwyn** yn y Canoloesoedd (Ffrangeg: *Bourgogne*, Saesneg: *Burgundy*) yn rhanbarth hanesyddol sy'n gorwedd yn fras rhwng Afon Rhône ac Afon Saone ac o'u gwmpas; mae'r rhan fwyaf o'r afon yn Ffrainc, ond mae rhan yn y Swistir.

## Daearyddiaeth
Y pwynt uchaf ym Mwrgwyn yw bryn Haut-Folin (901m) yn y Morvan.
Y prif ddinasoedd yw Dijon, Arles, Besançon a Vienne.

Mae Camlas Bwrgwyn yn cysylltu Afon Yonne ag Afon Saône, ac yn caniatau i gychod fynd o ogledd Ffrainc i'r de. Dechreuwyd arni yn 1765 ac fe'i cwblhawyd yn 1832. Ar ei phwynt uchaf ceir twnnel 3.333&nbsp;km sy'n rhedeg mewn llinell syth. Hyd y gamlas yw 242&nbsp;km, gyda 209 loc. Mae'n rhedeg trwy ddwy o siroedd Bwrgwyn, Yonne a Cote d'Or.

## Hanes
Mae hanes y rhanbarth yn hir a chymhleth. Mewn gwirionedd ceir mwy nag un Fwrgwyn.

Daeth y Fwrgwyn gyntaf i fodolaeth tua dechrau'r 6g a phasiodd dan reolaeth y Merofingiaid. Tyfodd yr ail Fwrgwndi dan eu rheolaeth i ymestyn hyd at lannau y Môr Canoldir. Cafodd y diriogaeth ei dwyn gan Siarlymaen yn 771. Ymrhanodd yr ardal yn ddwy ddugiaeth am gyfnod.

Daeth teyrnas Bwrgwyn arall i fodolaeth pan unwyd y ddwy ran o'r hen Fwrgwyn yn yr Oesoedd Canol, a choronwyd Conrad II yn frenin arni yn 933. Parhaodd y deyrnas hyd 1032, pan aeth yn rhan o'r Almaen. Ei phrifddinas oedd Arles.

Roedd Franche Comté yn ffurfio Bwrgwyn arall a elwid "Swydd Rydd Bwrgwyn". Besançon oedd ei phrifddinas, a daeth yn rhan o deyrnas Ffrainc yn 1679.

Ond y Fwrgwyn bwysicaf oedd Dugiaeth Bwrgwyn, a barhaodd o 1032 hyd 1482 ac a chwareuodd ran bwysig iawn yn hanes Ffrainc. Roedd yn rhan o deyrnas Ffrainc, yn swyddogol, ond roedd ei dugiaid, a feddai Fflandrys hefyd am gyfnod hir, yn ymddwyn fel brenhinoedd annibynnol. Roedd hynny'n arbennig o wir am Charles le Téméraire ("Siarl Eofn": 1433-1477), ond yn sgîl ei farwolaeth yn 1477 llwyddodd brenin Ffrainc i gipio'r rhan fwyaf o Fwrgwyn a rhwng hynny a 1789 roedd yn dalaith oddi fewn i Ffrainc.

## Bwrgwyn heddiw
250px|bawd|Golygfa nodweddiadol o gefn gwlad Bwrgwyn - pentref Bèze

Heddiw, mae'r rhan fwyaf o ardal hanesyddol Bwrgwyn i'w chael yn rhanbarth gweinyddol (*région*) Bourgogne-Franche-Comté.

Twristiaeth a gwinllannoedd yw prif ddiwydiannau Bwrgwyn, yn arbennig yng nghefn gwlad. Mae'n enwog am ei gwin. Daw'r rhai gorau o'r Côte d'Or; mae Beaujolais, Chablis, Côte Chalonnaise, and Mâcon hefyd yn winoedd Bwrgwynaidd. Mae bwydydd enwog yr ardal yn cynnwys *coq au vin* *a boeuf bourguignon*. Daw mwstard Dijon a mwstard Poupon Llwyd o Dijon.

Categori:Daearyddiaeth Ffrainc
Categori:Hanes Ewrop
Categori:Hanes Ffrainc
Categori:Hanes yr Almaen
Categori:Taleithiau hanesyddol Ffrainc
Categori:Yr Ymerodraeth Lân Rufeinig
986

9g - **10g** - 11g
930au 940au 950au 960au 970au - **980au** - 990au 1000au 1010au 1020au 1030au
981 982 983 984 985 - **986** - 987 988 989 990 991

----

## Digwyddiadau 
*2 Mawrth - Louis V, mab Lothaire, yn dod yn frenin Ffrainc.
**yn ystod y flwyddyn* - Maredudd ab Owain, mab brenin Deheubarth, yn dod yn frenin Gwynedd

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Cadwallon ab Ieuaf, brenin Gwynedd
982

9g - **10g** - 11g
930au 940au 950au 960au 970au - **980au** - 990au 1000au 1010au 1020au 1030au 
977 978 979 980 981 - **982** - 983 984 985 986 987

----

## Digwyddiadau 
## Genedigaethau 
*Atiśa Dipamkara Shrijnana, athro Bwdhaeth

## Marwolaethau 
*Ymerawdwr Jingzong o Liao
980

9g - **10g** - 11g
930au 940au 950au 960au 970au - **980au** - 990au 1000au 1010au 1020au 1030au 
975 976 977 978 979 - **980** - 981 982 983 984 985

----

## Digwyddiadau 
## Genedigaethau 
*Ymerawdwr Ichijō o Japan

## Marwolaethau 
*Vācaspati Miśra, athronydd yn dod o India
979

9g - **10g** - 11g
920au 930au 940au 950au 960au - **970au** - 980au 990au 1000au 1010au 1020au 
974 975 976 977 978 - **979** - 980 981 982 983 984 

----

## Digwyddiadau 
* Sefydlu'r Tynwald, senedd Ynys Manaw
*24 Mawrth - Brwydr Pankalia
*1 Awst - Brwydr Afon Gaoliang
* Hywel ab Ieuaf yn dod yn frenin Gwynedd

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*Iago ab Idwal, brenin Gwynedd

## Cyfeiriadau
978

9g - **10g** - 11g
920au 930au 940au 950au 960au - **970au** - 980au 990au 1000au 1010au 1020au 
973 974 975 976 977 - **978** - 979 980 981 982 983

----

## Digwyddiadau 
## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*18 Mawrth - Edward y Merthyr, brenin Lloegr

## Cyfeiriadau
976

9g - **10g** - 11g
920au 930au 940au 950au 960au - **970au** - 980au 990au 1000au 1010au 1020au
971 972 973 974 975 - **976** - 977 978 979 980 981

----

## Digwyddiadau 
## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*10 Ionawr - Ioan I Tzimiskes, Ymerawdwr Bysantaidd
Carafel

Mae'r **carafel** yn fath o long hwylio a ddefnyddid gan forwyr Portiwgal a Sbaen ar ddiwedd yr Oesoedd Canol a dechrau'r cyfnod modern.

Hwyliodd Columbus i America mewn carafel. Dyma'r llong oedd gan Vasco da Gama hefyd ar ei fordaith i India heibio i Benrhyn Gobaith Da ar ddiwedd y 15g.

250px|bawd|dim|Y carafel *Lisa*

Categori:Llongau hwylio
Skopje

bawd|dde|250px|Golygfa ar ddinas Skopje
Prifddinas a dinas fwyaf Gogledd Macedonia yw **Skopje** (Macedoneg *Скопје*. Gyda phoblogaeth dipyn yn uwch na hanner miliwn o drigolion, hon yw canolfan wleidyddol, ddiwylliannol, economeg ac academaidd y wlad. Mae poblogaeth y ddinas yn gymysg. Yn eu mysg y mae Macedoniaid (66.7%), Albaniaid (20.5%), Roma (4.6%), Serbiaid (2.8%) a Thyrciaid (1.7%). Saif y ddinas ar Afon Vardar yng ngogledd y wlad.

## Adeiladau a chofadeiladau 
*Croes Mileniwm
*Dinas Kale
*Eglwys gadeiriol
*Eglwys Sant Demetrius
*Eglwys Sant Panteleimon
*Eglwys Sant Spas
*Kuršumli An
*Mosg Mustafa Pasha
*Pont Faen
*Sgwâr Macedonia

## Enwogion 
*Y Fam Teresa (1910-1997)
*Vlado Bučkovski (g. 1962), gwleidydd
*Darko Pančev (g. 1965), chwaraewr pêl-droed
*Martin Vučić (g. 1982), canwr

Categori:Dinasoedd Gogledd Macedonia
Categori:Prifddinasoedd Ewrop
Categori:Prifddinasoedd hanesyddol Bwlgaria
Charles George Gordon

Roedd **Charles George Gordon** (28 Ionawr 1833 - 26 Ionawr 1885) yn gadfridog enwog yn y Fyddin Brydeinig. Oherwydd iddo fod yn Llywodraethwr Cyffredinol yn y Swdan yn y 1870au ac iddo gael ei ladd yno yn ystod gwrthryfel al-Mahdi, cafodd y llysenwau "Gordon o Khartoum" a "Gordon Pasha".

Roedd yn ffigwr pwysig yn eiconograffiaeth yr Ymerodraeth Brydeinig.

Categori:Yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Hanes Swdan
Categori:Genedigaethau 1833
Marwolaethau 1885
Khartoum

Prifddinas y Swdan yw **Khartoum** (Arabeg *al-Khurtum*). Mae ganddi boblogaeth o tua hanner miliwn.

Mae'r ddinas yn sefyll ar aber Afon Nîl Wen ac Afon Nîl Las (sydd ar ôl ymuno â'i gilydd yn ffurfio Afon Nîl ei hun ac yn llifo i gyfeiriad y gogledd i'r Aifft a'r Môr Canoldir).

Dim ond gwersyllfa ar gyfer byddin yr Aifft oedd hi ar ddechrau'r 19g, a droes yn dref garsiwn. Yn ddiweddarach fe'i meddianwyd gan luoedd Prydain. Lladdwyd y Cadfridog Gordon ("Gordon o Khartoum") yno ym 1885 pan gipiwyd y dref garsiwn a'i dinistrio gan fyddin y Mahdi. Llwyddodd llu Brydeinig i'w chipio eto yn 1898 ac fe'i ailadeiladwyd yn sylweddol ganddynt.

Ceir sawl mosg ac eglwys gadeiriol yn y ddinas sydd bellach yn ganolfan fasnach ac yn cynhyrchu brethyn, gwydr a nwyddau eraill.

250px|dim|bawd|Khartoum

## Gefeilldrefi 
* Cairo, Yr Aifft
* Istanbul, Twrci
* Wuhan, Gweriniaeth Pobl Tsieina

## Dolenni allanol 
* Khartoum o'r gofod
* Llun lloeren gan Google Maps
* Data ychwanegol ar Khartoum a Sudan 

Categori:Dinasoedd Swdan
Categori:Prifddinasoedd Affrica
Muhammad Ahmad al-Mahdi

Roedd **Muhammad Ahmad al-Mahdi** neu **al-Mahdi** (12 Awst 1844 – 22 Mehefin 1885) yn arweinydd gwrthryfel yn erbyn ymerodraeth Prydain yn y Swdan.

## Ei hanes
Cafodd weledigaeth gyfriniol a chredodd mai ei genhadaeth oedd arwain ei bobl i ryddid. Datganodd ei fod y Mahdi a chywynodd wrthryfel yn erbyn llywodraeth yr Aifft (a reolai Swdan yn enw Prydain). Cipiodd Khartoum o ddwylo'r Cadfridog Gordon ym mis Ionawr 1885 ond bu farw rhai misoedd yn ddiweddarach yn Omdurman, efallai o golera.

Cafodd y Mahdi ei ddemoneiddio gan haneswyr poblogaidd cyfnod yr ymerodraeth Brydeinig.

## *Al-Mahdi*
Ystyr y gair Arabeg **al-Mahdi** yw "Yr Un Sy'n Cael ei Dywys". Teitl crefyddol yn nhraddodiad Islam ydyw. Gellid cymharu'r cred yn y Mahdi â chred rhai Cristnogion yn ail-ddyfodiad y Meseia.

Mae tref Mahdia yn Tiwnisia yn dwyn yr enw.

Categori:Arabiaid
Categori:Hanes Swdan
Categori:Islam
Categori:Hanes Affrica
Categori:Yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Genedigaethau 1844
Categori:Marwolaethau 1885
Baden-Württemberg

[250px|bawd|Runder Berg ("Y Bryn Crwn") ger [Bad Urach, Baden-Württemberg]]

Un o daleithiau ffederal (*Länder*) yr Almaen yw **Baden-Württemberg**. Fe'i lleolir yn ne-orllewin y wlad, i ddwyrain Afon Rhein. Mae'r dalaith yn ffinio â Hessen i'r gogledd, â Bafaria i'r gogledd a'r dwyrain, â'r Swistir i'r de, ac â Ffrainc a Rheinland-Pfalz i'r gorllewin.

Stuttgart yw prifddinas y dalaith, ac mae trefi eraill yn cynnwys Ulm a Nürtingen, gefeilldref Pontypridd. Lleolir y Goedwig Ddu (*Schwarzwald*) tu mewn i ffiniau'r dalaith.

Mae gan y dalaith hon arwynebedd o 35,751 km2 (13,804 milltir sg) {{if then show| {{#invoke:WikidataIB |getValue |fwd=ALL |osd={} |noicon=y |P166 |qual=P1082}}||a phoblogaeth o:|.}}

## Cyfeiriadau
Categori:Taleithiau'r Almaen
Stribyn Möbius

250px|bawd|Llun cyfrifiadurol o **Stribyn Möbius** wedi'i anffurfio'n siâp crwn

Yn nhopoleg, sy'n adran o geometreg, mae **Stribyn Möbius** yn arwynebedd un ochr ag iddi un ymyl yn unig a wneir gan gymryd stribyn o ddeunydd, ei ddirdroi unwaith, a'i uno yn ei ddau ben i ffurfio stribyn di-dor.

Os torrir y stribyn ar ei hyd mae'n aros yn gyfan ond heb dro ynddo.

Cafodd y Stribyn Möbius ei ddarganfod gan y seryddwr Almaenaidd August Ferdinand Möbius (1780-1868).

Categori:Topoleg
Moa

:*Gweler hefyd: Moa (gwahaniaethu)*

Roedd y **moa** yn aderyn cawraidd nad oedd yn gallu hedfan, sy'n un o 25 rhywogaeth marw sy'n perthyn i deulu'r **Dinornithidae**, a oedd i'w gael yn y gorffennol yn Seland Newydd.

Roedd gan y moa daldra o hyd at 3m (tua 9 troedfedd), gyda phen bychan, gwddw hir a choesau hirion cryf iawn. Roedd y moaid yn medru rhedeg yn gyflym ond cawsant eu hela'n ddidrugaredd am eu cig gan y Maori ac ymsefydlwyr eraill ar Seland Newydd o ynysoedd Polynesia.

Mae'n bosibl fod rhai o'r moaid llai wedi llwyddo i oroesi yn y fforestydd hyd at y 19g.

[300px|bawd|chwith|[Eryr Haast cawraidd yn ymosod ar ddau **Foa**]]

Categori:Adar
Categori:Anifeiliaid a ddifodwyd
Jørgen Engebretsen Moe

200px|bawd|de|Clawr argraffiad 1878 o *Norske folke og huldre-eventyr*

Roedd **Jørgen Engebretsen Moe** (22 Ebrill 1813 – 27 Mawrth 1882) yn arbenigwr llên gwerin a bardd o Norwy. Mae'n ffigwr pwysig yn hanes adfywiad llenyddol a chenedlaethol Norwy yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Bu'n esgob Christiansand o 1875 hyd 1881.

Ganwyd Moe ar fferm yn Hole, Ringerike. Roedd yn blentyn darllengar a hoffia fyd natur. Gyda'r nos byddai'n gwrando hen chwedlau ar aelwyd y teulu neu yn y ffermydd cyfagos, a hynny ar adeg pan oedd y chwedlau'n fyw ar gof gan yr hen genhedlaeth o hyd.

Gyda Peter Christian Asbjørnsen, ei hen ffrind ysgol, casglodd a golygodd gasgliad pwysig a hynod ddylanwadol o chwedlau llên gwerin traddodiadol (*eventyr*) Norwyeg (1841-1844), y *Norske folke og huldre-eventyr*.

Cyhoeddodd yn ogystal gyfrol o gerddi rhamantaidd yn 1850, ynghyd â chlasur o gyfrol i blant, *I brønden og i kjœrnet* (1851).

Roedd mab Jørgen Moe, Moltke, yn arbenigwr llên gwerin o fri, athro llên gwerin cyntaf Priyfysgol Christiana.

## Llyfryddiaeth
Cyfieithiwyd detholiad da o chwedlau Moe ac Asbjørnsen i'r Saesneg gan Pat Shaw Iversen a Carl Norman, gyda'r lluniau gan Erik Werenskiold a Theodor Kittelsen o'r argraffiad Norwyaidd poblogaidd a gyhoeddwyd yn 1878:
**Norwegian Folk Tales* (Dreyers Forlag, Oslo, 1978)

Yn Gymraeg ceir addasiadau o rai o'r chwedlau yn,
*Eirwen Shelbourne (cyf.), *Chwedlau Norwy* (Llandybïe, 1970)

Categori:Beirdd Norwyeg
Categori:Llenyddiaeth Norwyeg
Categori:Llên gwerin Norwy
Categori:Genedigaethau 1813
Categori:Marwolaethau 1882
Nell Gwyn

bawd|Nel Gwyn fel "Ciwpid"; ysgythriad tua 1672
Roedd **Nell Gwyn**, sef **Eleanor Gwyn** (2 Chwefror 1650 – 14 Tachwedd 1687), yn actores o Loegr, a aned yn Henffordd, yn ôl pob tebyg, neu o bosibl Llundain (Covent Garden) neu Rhydychen. Roedd ei chyfenw 'Gwyn' hefyd, yn unol ag arferiad ei hoes, yn cael ei sillafu fel 'Gwynn' a 'Gwynne'.

## Teulu a magwraeth
Does dim llawer o wybodaeth am ei theulu ond awgrymir gan rai fod ei rhieni'n ddigon tlawd, er bod ei bywgraffydd, Charles Beauclerk, yn amau hynny. Elen oedd enw ei mam, a gelwid hi yn "Old Madam", "Madam Gwyn", ac yn "Old Ma Gwyn". Mae enw'i mam a'i chyfenw'n awgrymu ei bod o dras Gymreig. Ganwyd Elen, mae'n debyg, ym mhlwyf St Martin in the Fields a threuliodd ei dyddiau yn Llundain. Dywed un cofnod mai ei thad oedd "Thos [Thomas] Guine a Capt [captain] of ane antient fammilie in Wales".

Defnyddiai arfau Gwyniaid Llansanwyr a oedd yn ddisgynyddion Richard Gwyn o Lansanwyr, liv. 1545 [WG2 Godwin 6 (C)] a'i wraig Ann f. Llywelyn [WG2 Ein. ap G. 16 (A)]. Ni wyddus y cysylltiaid rhwng Nel a theulu Richard, fodd bynnag.

## Oedolyn
Yn ôl traddodiad roedd hi'n gwerthu orennau yn Drury Lane, ardal theatrau Llundain, cyn dechrau ar ei gyrfa ar y llwyfan. Roedd hi'n enwog fel *comedienne*.

## Ei pherthynas â Siarl II
Cymerodd y brenin Siarl II Nell yn ordderch a chafodd ddau blentyn gordderch ganddi, yn cynnwys yr Arglwydd Buckhurst. Dywedir mai "Peidiwch â gadael i Nellie bach lwgu" oedd geiriau olaf y brenin pan fu farw yn 1685.

Cyfranodd Nell Gwyn at sefydlu Ysbyty Brenhinol Chelsea.

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion Seisnig
Categori:Pobl o Swydd Henffordd
Categori:Genedigaethau 1650
Categori:Marwolaethau 1687
Categori:Merched yr 17eg ganrif
Moa (gwahaniaethu)

Gall y gair **moa** gyfeirio at fwy nag un peth:

*Moa - adar marw o Seland Newydd
*Afon Moa - afon yng ngorllewin Brasil
*Moa - tref yn Nhalaith Holguín, Cuba

Ceir yn ogystal lwyth cynhanesyddol ym Mhalesteina a elwir y Moabiaid.
Pawen cangarŵ

Mae **Pawen cangarŵ** yn blanhigyn blewog o Awstralia yn y genws *Anigozanthos* neu *Macropidia*. Mae'n adnabyddus hefyd dan yr enw *Australian sword lily*.

Mae'r blodau, sy'n agor yn glystyrau canghennog ar ben cangen, yn hir, ar ffurf tiwbiwlar, ac yn flewog, gyda chwech o glustiau pîg ar led, o liw melyn, gwyrdd neu goch.

Maent yn flodau poblogaidd yn yr ardd mewn gwledydd cynnes. Cawsant eu henw am fod y blodau cau yn edrych yn debyg i bawen cangarŵ.

## Dolenni allanol
* Kangaroo Paws, Gerddi Botaneg Cenedlaethol Awstralia
* Australia's Kangaroo Paws, Cymdeithas Planhigion Awstralia

chwith|250px|bawd|*Anigozanthos flavidus*

Categori:Blodau
Categori:Haemodoraceae
Chuck Berry

Gitarydd, canwr, a chyfansoddwr Americanaidd oedd **Charles Edward Anderson "Chuck" Berry** (18 Hydref 1926 – 18 Mawrth 2017). Roedd  yn gerddor poblogaidd iawn ac yn cael ei ystyried fel un o arloeswyr roc a rôl. Ymhlith ei ganeuon enwocaf mae "Johnny B. Goode", "Roll Over Beethoven", "You Never Can Tell", "Rock and Roll Music", *My Ding a Ling" a "Route 66".
bawd|thumbtime=1368|start=1368|end=1533|upright=1.5|Chuck Berry, *You can't catch me'', 1956.

Fe'i ganwyd yn St. Louis, Missouri. Cafodd ei addysg yn yr ysgol Sumner. Aeth i garchar am ysbeiliad tra dal yn yr ysgol. Priododd Themetta "Toddy" Suggs ar 28 Hydref 1948.

Bu farw yn ei gartref yn St. Charles County, Missouri.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1926
Categori:Marwolaethau 2017
Categori:Cantorion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion Affricanaidd-Americanaidd
Categori:Cantorion roc o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfansoddwyr caneuon yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfansoddwyr caneuon Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Gitaryddion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Gitaryddion yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Gitaryddion roc o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a gafwyd yn euog o osgoi treth
Categori:Pobl o St. Louis, Missouri