open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pen-y-ffordd

:''Am y pentrefan o'r un enw i'r gogledd-orllewin yn yr un sir, gweler Pen-y-ffordd (Llanasa).''

Pentref a chymuned yn Sir y Fflint, Cymru, yw **Pen-y-ffordd** neu **Penyffordd** (). Saif fymryn oddi ar y briffordd A550, i'r de-ddwyrain o dref Bwcle. 

Ceir dwy ysgol gynradd a gorsaf reilffordd yn y pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 3,715. Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir y Fflint
Categori:Pentrefi Sir y Fflint

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Alun a Glannau Dyfrdwy (y DU)
Oakenholt

Pentref yng nghymuned y Fflint, Sir y Fflint, Cymru, yw **Oakenholt** (). Nid ymddengys fod enw Cymraeg iddo. Saif ger aber Afon Dyfrdwy, ychydig i'r de-ddwyrain o dref Y Fflint ar briffordd yr A548. Sefydlwyd melin bapur yma yn 1870.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
## Oriel

OakenholtLB01.JPG|Glannau Dyfrdwy, Oakenholt
OakenholtLB07.JPG
OakenholtLB15.JPG
OakenholtLB22.JPG

Categori:Y Fflint
Categori:Pentrefi Sir y Fflint
Phyllis A. Whitney

Nofelydd o'r Unol Daleithiau oedd **Phyllis A. Whitney** (9 Medi 1903 – 8 Chwefror 2008).

Cafodd ei geni yn Japan.

## Llyfryddiaeth
* *A Place for Ann* (1941)
* *The Mystery of the Gulls*
* *Red is for Murder* (1943)
* *The Quicksilver Pool* (1955)
* *The Trembling Hills* (1956)
* *Skye Cameron* (1957)
* *The Moonflower* (1958)
* *Thunder Heights* (1960)
* *Blue Fire* (1960)
* *Window on the Square* (1962)
* *Seven Tears for Apollo* (1963)
* *Black Amber* (1964)
* *Sea Jade* (1965)
* *Columbella* (1966)
* *Silverhill* (1967)
* ''Hunter's Green* (1968)
* *The Winter People* (1969)
* *Lost Island* (1970)
* *Listen for the Whisperer* (1972)
* *Snowfire* (1973)
* *The Turquoise Mask* (1974)
* *Spindrift* (1975)
* *The Golden Unicorn* (1976)
* *The Stone Bull* (1977)
* *The Glass Flame* (1978)
* *Domino* (1979)
* *Poinciana* (1980)
* *Vermilion* (1981)
* *Emerald* (1983)
* *Rainsong* (1984)
* *Dream of Orchids* (1985)
* *The Flaming Tree* (1986)
* *Silversword* (1987)
* *Feather on the Moon* (1988)
* *Rainbow in the Mist* (1989)
* *The Singing Stones* (1990)
* *Woman Without a Past* (1991)
* *The Ebony Swan* (1992)
* *Star Fligh* (1993)
* *Daughter of the Stars* (1994)
* *Amethyst Dreams'' (1997)

## Dolenni allanol
*Gwefan

Categori:Genedigaethau 1903
Categori:Marwolaethau 2008
Categori:Nofelwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Pobl ganmlwydd oed
Ponciau

Pentref yng nghymuned Rhosllannerchrugog, Bwrdeistref Sirol Wrecsam, Cymru, yw **Ponciau**.

Tyfodd y pentref o gwmpas y diwydiant glo, gyda rhywfaint o gynhyrchu haearn yma hefyd. Ceir yma ysgol gynradd a swyddfa'r post, ynghyd â nifer o gapeli. Saif rhan o Glawdd Offa gerllaw, ac mae Afon Clywedog yn ffurfio rhan o ffin y ward. Yn 2001 roedd 37% o'r boblogaeth yn medru Cymraeg.

Mae Parc y Ponciau yn cynnwys trac BMX a chyfleusterau ar gyfer pêl-droed, bowlio a thennis. Ceir Cerrig yr Orsedd yma o Eisteddfod Genedlaethol Cymru Rhosllannerchrugog 1961. Ar ddechrau 2007 cyhoeddwyd fod Cyngor Bwrdeistref Sirol Wrecsam a’r grŵp cymunedol Cyfeillion Parc y Ponciau yn cael nawdd o £504,000 gan Gronfa Treftadaeth y Loteri ar gyfer adfer y parc.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Wrecsam
Categori:Rhosllannerchrugog
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Maldwyn a Glyndŵr (y DU)
Babell

Pentref yng nghymuned Ysgeifiog, Sir y Fflint, Cymru, yw **Babell** (). Saif ar ffordd gefn rhwng y ddwy briffordd A55 ac A541, i'r de-orllewin o dref Treffynnon.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Sir y Fflint
Categori:Ysgeifiog, Sir y Fflint
Vasco Rossi

Canwr o'r Eidal yw **Vasco Rossi** (ganwyd 7 Chwefror 1952).

## Albymau
**Ma cosa vuoi che sia una canzone *(1978)
**Non siamo mica gli americani *(1979)
*''Colpa d'Alfredo* (1980)
**Siamo solo noi* (1981)
**Vado al massimo* (1982)
**Bollicine *(1983)
**Va bene, va bene così* (live) (1984)
**Cosa succede in città *(1985)
**C'è chi dice no *(1987)
**Liberi liberi *(1989)
**Fronte del palco* (live) (1990)
**10.7.90 San Siro * (live) (1990)
**Gli spari sopra* (1993)
**Nessun pericolo... per te* (1996)
**Rock (1997)
**Canzoni per me *(1998)
**Rewind *(1999)
**Stupido hotel *(2001)
**Vasco Rossi Tracks *(2002)
**Buoni o cattivi* (2004)
**Buoni o cattivi live anthology 04.05* (2005)
**Vasco Extended Play* (2007)
**Il mondo che vorrei* (2008)
**Tracks 2 inediti & rarità* (2009)

## Dolen allanol
* Gwefan swyddogol

Categori:Genedigaethau 1952
Categori:Cantorion o'r Eidal
Rhestr pynciau'n ymwneud â Chymru

Dyma restr erthyglau sy'n ymwneud â phynciau Cymreig neu sy'n gysylltiedig â Chymru.

## Addysg
Addysg yng Nghymru
* Addysg Gymraeg
* Prifysgol Cymru
* Ysgolion uwchradd yng Nghymru

## Chwaraeon
Chwaraeon yng Nghymru
* Cwpan Cymreig
* Cynghrair Cymru
* Meysydd chwaraeon Cymru
* Tîm pêl-droed cenedlaethol Cymru
* Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol Cymru

## Crefydd
Crefydd yng Nghymru
* Cristnogaeth yng Nghymru
**Tai crefydd Cymru
* Hindŵaeth yng Nghymru
* Iddewiaeth yng Nghymru
* Islam yng Nghymru

## Cyfryngau
Cyfryngau Cymru
* Cyfryngau Cymraeg
** Cymraeg ar y rhyngrwyd
** Ffilm Gymraeg
** Papurau newydd Cymraeg
** Radio Cymraeg
** S4C
* Ffilm yng Nghymru
* Radio yng Nghymru
** Gorsafoedd radio yng Nghymru

## Cymdeithas
Cymdeithas Cymru
* Materion LHDT yng Nghymru
* Rhywioldeb yng Nghymru
* Trosedd yng Nghymru

## Daearyddiaeth
Daearyddiaeth Cymru.

* Cantrefi a chymydau Cymru
* Cronfeydd dŵr Cymru
* Daeareg Cymru
* Hinsawdd Cymru
* Rhanbarthau Cymru
* Rhestr afonydd Cymru
* Rhestr cymunedau Cymru
* Rhestr llynnoedd Cymru
* Rhestr moroedd, baeau a phentiroedd Cymru
* Rhestr mynyddoedd Cymru
* Rhestr trefi Cymru
* Rhestr ynysoedd Cymru
* Siroedd a Dinasoedd Cymru

## Demograffeg
Demograffeg Cymru
* Grwpiau ethnig yng Nghymru
** Cymry
** Cymry Du
** Cymry Asiaidd
* Ieithoedd Cymru
** Cymraeg
** Saesneg Gymreig

## Diwylliant
Diwylliant Cymru
* Cerddoriaeth Cymru
* Eisteddfod
* Llên gwerin Cymru

## Economi
Economi Cymru
* Banciau Cymru
* Diwydiant copr Cymru
* Diwydiant glo Cymru
* Diwydiant llechi Cymru
* Twristiaeth yng Nghymru

## Gwleidyddiaeth
Gwleidyddiaeth Cymru
* Etholiadau yng Nghymru
** Cenedlaetholdeb Cymreig
** Heddychaeth yng Nghymru
** Undebaeth yng Nghymru
* Rhestr pleidiau gwleidyddol yng Nghymru
* Rhestr o gerrig milltir pwysig yng ngwleidyddiaeth Cymru

### Llywodraeth
Llywodraeth Cymru
* Cyfraith Gyfoes Cymru
* Cynulliad Cenedlaethol Cymru
* Etholaethau Cymru
* Llywodraeth Cynulliad Cymru
** Prif Weinidog Cymru (Rhodri Morgan)
* Llywodraeth leol yng Nghymru
* Y Swyddfa Gymreig
** Ysgrifennydd Gwladol Cymru (Paul Murphy)

## Hunaniaeth
* Baner Cymru
* Cenhinen
* Cenhinen Bedr
* Cymreictod
* Dewi Sant
* Y Ddraig Goch
* Hen Wlad fy Nhadau
* Hiraeth
* Rhestr baneri Cymru

## Gweler hefyd
* Rhestr pynciau'n ymwneud â'r Deyrnas Unedig
Coed-llai

Pentref yng nghymuned Coed-llai a Pontblyddyn, Sir y Fflint, Cymru, yw **Coed-llai** () (Saesneg: *Leeswood*). Saif ger priffordd yr A5104, i'r de-ddwyrain o dref Yr Wyddgrug. Gerllaw mae Neuadd Pentrehobyn, tŷ sy'n dyddio o ddechrau'r 17g. Cyn 26 Ionawr 2016 "Coed-llai" oedd enw'r gymuned hefyd, ond "Coed-llai a Pontblyddyn" yw ei henw bellach.

Yng nghyffiniau Coed-llai ceir pentrefi Pontybotgyn, Pontblyddyn a Choed-talon.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Hanes 
Does dim llawer o wybodaeth am hanes enw y pentref. Mae'r llyfr *Leeswood Past and Present, 2005* yn cynnwys gwybodaeth hanesyddol am y pentref ac yn dangos cofnodion o'r hen enwau.
Roedd y pentref yn ganolbwynt i Derfysg Yr Wyddgrug ym 1869. Yn ogystal â rheolwr y pyllau glo yn yr ardal, John Young o Durham, yn gwneud i bobl weithio am lai o gyflog, dywedodd na chaiff gweithwyr ddefnyddio'u Cymraeg wrth weithio. Roedd hyn yn ddigon i weithwyr Coed-llai a'r cyffiniau ddechrau terfysg yn erbyn eu triniaeth.

Yn y 18g, bu'r barwniaid Wynne yn byw yn Neuadd Coed-llai. Gellir dilyn eu llinach yn ôl at Owain Glyndŵr, ac yn ogystal felly, hen Deyrnasoedd Cymru. Adeiladwyd Gatiau Gwynion Coed-llai gan y brodyr Davies o Wrecsam yn y 18g. Crefft y brodyr oedd haearn.

240px|bawd|dim|Gatiau Gwynion Coed-llai yn Neuadd Coed-llai

Cynhelwyd Eisteddfod yno ym 1921, ac mae'r gadair yn cael ei chadw ym mynedfa'r ysgol gynradd.

Yn 2015, cynhelwyd Carnifal a Pharêd yng Nghoed-llai am y tro cyntaf wedi bwlch o chwe mlynedd ar hugain. Daeth tua 1,500 o bobl i weld yr achlysur yn ei wedd newydd.

## Sillafiad yr Enw 
Mae llawer o sillafiadau gwahanol ar gael i'w gweld yng Nghoed-llai ac o'i chwmpas ond, yn ôl Geiriadur yr Academi a llyfrau eraill am enwau llefydd yng Nghymru, 'Coed-llai' ydyw'r sillafiad cywir. Mae angen cyplysnod rhwng yr elfennau 'coed' a 'llai,' ac nid oes angen prif lythyren ar ddechrau'r gair 'llai'.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa yng nghymuned Coed-llai fel a ganlyn:

## Addysg
Yn y pentref mae'r ysgol gynradd, Ysgol Derwenfa.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* - Cymuned Coed-llai Ar-lein
*  Times Past - North Wales Photo Album (yn cynnwys lluniau o Goed-Llai) 
*  Cyfrifiad 2001, yn cynnwys gwybodaeth am y pentref o'r un flwyddyn a chyn hynny

Categori:Coed-llai a Pontblyddyn
Categori:Cymunedau Sir y Fflint
Categori:Pentrefi Sir y Fflint
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Dwyrain Clwyd (y DU)
Y Bers

Pentref yng nghymuned Esclys, Bwrdeistref Sirol Wrecsam, Cymru, yw **Bers** neu **Y Bers** (Saesneg: *Bersham*). Saif gerllaw Afon Clywedog, ychydig oddi ar y briffordd A483, i'r gogledd-orllewin o bentref Rhostyllen.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Hanes 
Mae'r Bers o bwysigrwydd mawr yn hanes y Chwyldro Diwydiannol, yn enwedig diwydiant haearn Cymru. Yma yr oedd gweithdai y Brodyr Davies, yma y dechreuodd cynhyrchu haearn modern am y tro cyntaf ym Mhrydain yn 1670 a lle y sefydlodd John Wilkinson ei weithdy yn 1761. Am gyfnod hir, roedd yr ardal yn un o'r canolfannau cynhyrchu haearn pwysicaf yn y byd. Mae Gwaith Haearn y Bers yn awr yn amgueddfa sy'n adrodd yr hanes. Roedd Pwll Glo Glanyrafon (Saesneg: *Bersham Colliery*) ym mhentref cyfagos Rhostyllen.

Gerllaw'r pentref mae Coed Plas Power, 33.7ha o goedwig ar hyd Afon Clywedog rhwng Coedpoeth a'r Bers. Ceir rhan o Glawdd Offa yn y coed yma.

Saif tomen mwnt a beili o'r enw Castell Cadwgan‎ nepell o'r pentref.

## Cyfeiriadau
Categori:Y Chwyldro Diwydiannol
Categori:Esclys
Bers
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Wrecsam (y DU)
An Tairbeart

:''Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Tarbert.''

Prif gymuned ynys Na Hearadh (Harris) yn Ynysoedd Allanol Heledd, yr Alban, yw **An Tairbeart** (Gaeleg yr Alban, "isthmws, gwddw o dir"; Saesneg **Tarbert**). Yma ceir terminws y gwasanaeth fferi i Uig ar Ynys Skye. Mae marina ac mae cychod ar gael i ymweld ag Ynysoedd Shiant. Mae distillfa, swyddfa’r post a banc yn y pentref a hefyd bragdy yn nwyrain y pentref. Adeiladwyd eglwys y plwyf ym 1862 Mae hefyd Eglwys Presbyteriaidd Rhydd. Mae gwasanaeth bws rhwng An Tairbeart a Steòrnabhagh.

## Hanes
Sefydlwyd y pentref ym 1779, seiliedig ar bysgota. Adeiladwyd pier ym 1840, a daeth fferiau o Uig yn wythnosol. Sefydlwyd melin Harris Tweed erbyn 1900. Roedd Bunabhainneadar, ger An Tairbeart yn ganolfan i’r dywidiant morfila hyd at 1952. Dechreuodd gwasanaeth fferi MacBrayne ym 1963, yn cario hyd at 50 o geir.

dim|bawd|260px|Y ddistillfa
dim|bawd|260px|An Tairbeart o'r fferi
200px|bawd|dim|Fferi Tarbert-Uig yn An Tairbeart

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Ynysoedd Allanol Heledd
Rhostyllen

Pentref yng nghymuned Esclys, Bwrdeistref Sirol Wrecsam yw **Rhostyllen**. Saif gerllaw Afon Clywedog, ychydig oddi ar y briffordd A483 ac i'r de-orllewin o ddinas Wrecsam.

Yn 2007 bu protestio yn erbyn cynllun gan Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol i adeiladu 223 o dai ger Rhostyllen fel rhan o gynllun i ddatblygu Erddig.

## Cyfeiriadau
Categori:Esclys
Categori:Pentrefi Wrecsam
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Wrecsam (y DU)
Chandra Shekhar

Gwleidydd o India oedd **Chandra Shekhar** (1 Gorffennaf 1927 – 8 Gorffennaf 2007). Gwasanaethodd fel Prif Weinidog India o 10 Tachwedd 1990 hyd 21 Mehefin 1991. Ef oedd arweinydd Plaid Samajwadi Janata.

Categori:Prif Weinidogion India
Categori:Gwleidyddion o India
Categori:Genedigaethau 1927
Categori:Marwolaethau 2007
Mancot

Pentref yng nghymuned Penarlâg, Sir y Fflint, Cymru, yw **Mancot** (). Saif fymryn oddi ar briffordd yr A550, ychydig dros filltir i'r gogledd o dref Penarlâg. Gelwir rhannau o'r pentref yn **Little Mancot**, **Big Mancot** a **Mancot Royal**.

Yn 2001 roedd y boblogaeth yn 3,462, gyda 16.2% ohonynt a rhyw wybodaeth o'r iaith Gymraeg.
Mae yno swyddfa'r post, siop, milfeddyg, capel a thafarn.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Geirdarddiad
Ymddangosodd yr enw *"mancote"* yn 1282/3 ac mae'n gyfuniad o ddau air: 'Mana' (enw person) a *"cot"* (Hen Saesneg: "lloches"). Mae'n bosib mai lloches ar gyfer bugail o'r enw Mana (neu 'Manaw'?) oedd yma'n wreiddiol.

## Enwogion
* Gary Speed (1669–2011), peldroediwr

## Cyfeiriadau
Categori:Penarlâg
Categori:Pentrefi Sir y Fflint
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Alun a Glannau Dyfrdwy (y DU)
Lal Bahadur Shastri

Gwleidydd o India oedd **Lal Bahadur Shastri** (2 Hydref 1904 - 11 Ionawr 1966). O 9 Mehefin 1964 hyd ei farwolaeth, gwasanaethodd fel Prif Weinidog India. Roedd yn aelod blaenllaw o'r Indian National Congress.

Categori:Prif Weinidogion India
Categori:Gwleidyddion o India
Categori:Genedigaethau 1904
Categori:Marwolaethau 1966
Cefn Mawr

Pentref yng nghymuned Cefn, Bwrdeistref Sirol Wrecsam, Cymru, yw **Cefn Mawr** neu **Cefn-mawr**. Saif y pentref ychydig i'r de o Riwabon, gerllaw glan ogleddol Afon Dyfrdwy, ac ychydig i'r de o'r briffordd A539 ac i'r gogledd o'r A5.

Ar un adeg roedd Cefn Mawr yn bentref diwydiannol pwysig, gyda nifer o weithfeydd haearn a phyllau glo. Yn 1867, sefydlodd Robert Ferdinand Graesser, cemegydd diwydiannol  o'r Almaen, waith cemegol ar safle Plas Kynaston, a ddaeth cyn hir yn brif gynhyrchydd  phenol y byd. Mae'r gwaith yn awr yn eiddo i gwmni Flexsys.

Gerllaw mae Traphont Pontcysyllte, lle mae'r Camlas Llangollen yn croesi'r dyffryn Afon Dyfrdwy. Cefn Mawr yw'r cartref clwb pêl-droed C.P.D. Derwyddon Cefn NEWI.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Cefn, Wrecsam
Categori:Pentrefi Wrecsam
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Wrecsam (y DU)
Gulzarilal Nanda

Gwleidydd o India oedd **Gulzarilal Nanda** (4 Gorffennaf 1898 - 15 Ionawr 1998). Ef a olynodd Jawaharlal Nehru fel Prif Weinidog India o 27 Mai 1964 hyd 9 Mehefin 1964. Gwasanaethodd am ail dymor o 11 Ionawr 1966 hyd 19 Chwefror 1966. Roedd yn aelod blaenllaw o'r Indian National Congress Bu farw yn 1998 yn 99 oed.

Categori:Prif Weinidogion India
Categori:Gwleidyddion o India
Categori:Genedigaethau 1898
Categori:Marwolaethau 1998
Morarji Desai

Gwleidydd o India oedd **Morarji Desai** (29 Chwefror 1896 - 10 Ebrill 1995). Gwasanaethodd fel Prif Weinidog India o 24 Mawrth 1977 hyd 28 Gorffennaf 1979. Ef oedd arweinydd y Blaid Janata.

Categori:Genedigaethau 1896
Categori:Gwleidyddion o India
Categori:Marwolaethau 1995
Categori:Prif Weinidogion India
Choudhary Charan Singh

Gwleidydd o India oedd **Choudhary Charan Singh** (23 Rhagfyr 1902 - 29 Mai 1987). Gwasanaethodd fel Prif Weinidog India o 28 Gorffennaf 1979 hyd 15 Ionawr 1980, pan gafodd ei olynu yn y swydd gan Indira Gandhi. Ef oedd arweinydd y Blaid Janata.

Categori:Genedigaethau 1902
Categori:Gwleidyddion o India
Categori:Marwolaethau 1987
Categori:Prif Weinidogion India
An Cliseam

Mynydd ar ynys Na Hearadh yn Ynysoedd Allanol Heledd yw **An Cliseam** (799 metr / 2622 troedfedd). Dyma'r copa uchaf yn Ynysoedd Allanol Heledd.

Mae'r llwybr rhwyddaf i'r copa yn cychwyn o fan uchaf ffordd yr A859 rhwng An Tairbeart (Tarbert) ac Ardvourlie (Aird a' Mhulaidh), gan ddringo ysgwydd deheuol llydan y mynydd. Ceir llwybr arall sy'n cychwyn ger pont ar afon Scaladale (Abhainn Scaladail) ger Ardvourlie, lle gellir dringo'r copa llai Tomnabhal (552 m) ac wedyn mynd ymlaen i An Cliseam. Gellir dilyn y grib i gyfeiriad y gorllewin o An Cliseam wedyn i gopaon Mulla-Fo-Deas (743 m), Mulla-Fo-Thuath (720 m) a Mullach an Langa (614 m), gan gwblhau felly 'Pedol An Cliseam'.
250px|bawd|chwith|An Cliseam o'r Abhainn Mharaig, ger y briffordd i Leòdhas.

Categori:Daearyddiaeth Ynysoedd Allanol Heledd
Categori:Mynyddoedd a bryniau'r Alban
Gary Speed

Rheolwr a phêl-droediwr Cymreig yn chwarae yng nghanol y cae oedd **Gary Andrew Speed** (8 Medi 1969 – 27 Tachwedd 2011). Bu'n gapten tîm pêl-droed cenedlaethol Cymru hyd nes iddo ymddeol o'r gêm ryngwladol yn 2004. 

Ganed ef ym mhentref Mancot, Sir y Fflint, ac addysgwyd ef yn Ysgol Uwchradd Penarlâg. Dechreuodd ei yrfa fel pêl-droediwr gyda Leeds United, yna symudodd i Everton ym 1996 am £5.5 miliwn. Daeth yn gapten Everton, ond symudodd i Newcastle United ym 1998. Symudodd eto i Bolton Wanderers a Sheffield United yn 2008. Penodwyd ef yn rheolwr Sheffield United ym mis Awst 2010 hyd Rhagfyr 2010. Ef oedd Prif Hyfforddwr Tîm Cenedlaethol Cymru o Ragfyr 2010 tan ei farwolaeth.

Bu farw Speed yn ei gartref ym mhentref Huntington, Swydd Gaer, Gogledd-orllewin Lloegr.  Ar ddiwrnod ei farwolaeth, mynegodd cyfeillion a chydchwaraewyr iddo eu cydymdeimlad, ac yn eu plith: Robbie Savage, Ryan Giggs, Simon Grayson, Alan Shearer a John Hartson. Cynhaliwyd munud o dawelwch yn y gêm bêl-droed rhwng C.P.D. Abertawe ac Aston Villa F.C. ac fel arwydd o barch tuag ato, dechreuodd y dorf gymeradwyo.

## Cyfeiriadau
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Rheolwyr pêl-droed
Categori:Genedigaethau 1969
Categori:Marwolaethau 2011
Categori:Pobl fu farw trwy grogi
Categori:Pobl fu farw trwy hunanladdiad
P. V. Narasimha Rao

Gwleidydd o India oedd **P. V. Narasimha Rao** (28 Mehefin 1921 – 23 Rhagfyr 2004). Gwasanaethodd fel Prif Weinidog India o 21 Mehefin 1991 hyd 16 Mai 1996. Roedd yn un o arweinwyr yr Indian National Congress.

Categori:Prif Weinidogion India
Categori:Gwleidyddion o India
Categori:Genedigaethau 1921
Categori:Marwolaethau 2004
Mona Antiqua Restaurata

bawd|Tudalen deitl argraffiad cyntaf *Mona Antiqua Restaurata* (Dulyn, 1723)

Cyfrol ddylanwadol gan y clerigwr Anglicanaidd a hynafiaethydd Henry Rowlands (1655–1723) yw ***Mona Antiqua Restaurata***, a gyhoeddwyd yn Nulyn yn 1723, gydag ail argraffiad yn 1766. Mae'r llyfr yn trafod hynafiaethau Ynys Môn ac yn ceisio profi mai Môn oedd prif sedd y Derwyddon.

Ysbrydolwyd Rowlands i ysgrifennu'r llyfr ar ôl myfyrio am flynyddoedd ar arwyddocad yr henebion cynhanesyddol niferus sydd ar Fôn. Ym marn yr awdur roeddynt yn brawf o bwysigrwydd yr ynys yng nghrefydd y Derwyddon, ac yn y gyfrol mae'n olrhain hanes Môn o'r Dilyw hyd amser y Celtiaid. Gyda llawer o ddychymyg a chan datblygu rhai o ddamcaniaethau ieithyddol ffasiynol ei oes, mae'n ceisio profi fod y Gymraeg yn tarddu o'r Hebraeg ac yn cyflwyno'r Derwyddon fel math o batriarchiaid cyntefig. Ceir disgrifiadau o sawl heneb "derwyddol" ar yr ynys sy'n cael eu cysylltu â defodau tybiedig y Derwyddon. Credai Rowlands fod y ymadrodd 'Môn Mam Cymru' yn tarddu o'r ffaith fod yr ynys wedi bod yn brif ganolfan Gristnogol Cymru yn y cyfnod cynnar hefyd, gan etifeddu ac addasu athroniaeth y Derwyddon.

Bu Rowlands yn llythyru ag Edward Lhuyd ynglŷn ag agweddau ieithyddol yn ei waith a cheir detholiad o rai o lythyrau Lhuyd yn atodiad i'r llyfr. Ceir hefyd restrau o uchel siryddion Môn, ei haelodau seneddol, a'i hoffeiriaid plwyf.

Er nad yw'r damcaniaethau a geir ym *Mona Antiqua Restaurata* yn cael eu derbyn heddiw, mae'r llyfr yn bwysig iawn i hanesyddion y 18g am ei fod yn dangos sut yr oedd y Cymry, ac eraill, yn gweld hanes cynnar Cymru a'r Celtiaid. Bu'n llyfr hynod ddylanwadol a liwiodd farn a dychymyg sawl cenhedlaeth o ysgolheigion, hynafiaethwyr, beirdd a llenorion ac a chwaraeodd ran bwysig yn nadeni'r 18g yng Nghymru.

## Llyfryddiaeth
### Testun
*Henry Rowlands, *Mona Antiqua Restaurata, 1723* (ail-argraffiad gan Redesmere Press/Llyfrau Magma, 1993)
**Mona Antiqua Restaurata* ar Wiki Book Reader

### Darllen pellach
*C. L. Hulbert Powell, 'Some notes on Henry Rowland's *Mona Antiqua Restaurata*,' yn *Trafodion Cymdeithas Hynafiaethwyr.. Môn* (1952)
*Brynley F. Roberts, 'Henry Rowlands' yn, Bedwyr Lewis Jones (gol.), *Gwŷr Môn* (Cyngor Gwlad Gwynedd, 1979)

## Cyfeiriadau
Categori:Astudiaethau Celtaidd
Categori:Llyfrau am hanes Ynys Môn
Categori:Llyfrau 1723
Categori:Llyfrau Cymreig y 18fed ganrif
Categori:Llyfrau Saesneg
Categori:Llenyddiaeth Saesneg Cymru
Tiwbiau Ffalopaidd

Dau diwb yn y corff sy'n arwain ŵy o'r ofari i'r iwterws mewn mamaliaid, yn cynnwys benywiaid, yw'r **tiwbiau ffalopaidd**. Cawsant eu henwi gan yr anatomegydd o'r Eidal Gabriel Fallopius (m. 1562).
chwith|bawd|300px
Fe'i ceir mewn anifeiliaid; mewn dyn, maen nhw'n mesur rhwng 7 ac 14&nbsp;cm yr un. Pan of wy benywaidd yn cael ei ffrwythloni gan sberm yn y tiwbiau Ffalopaidd, fe ddywedir bod y ferch yn feichiog. Mae'r wy (neu'r 'ofwm' nawr yn teithio i lawr y tiwb tuag at y iwterws; gall y daith hon gymeryd ychydig oriau, neu hyd yn oed diwrnod neu ddau.

Categori:System atgenhedlu
Categori:Rhyw
Acton

Gallai **Acton** (hen enw Cymraeg: **Actwn**) gyfeirio at:

## Lleoedd
### Cymru
*Acton, enw Saesneg ar gymuned Gwaunyterfyn, Wrecsam

### Gogledd Iwerddon
*Acton, enw Saesneg ar bentrefan An Chora Uachtarach, Armagh

### Lloegr
* Acton, ardal faestrefol yn Ealing, Llundain
* Acton, pentref yn Dorset
* Acton, pentref yn Northumberland
* Acton, pentref yn Swydd Amwythig
* Acton, pentref yn Swydd Gaer
* Acton Beauchamp, pentref yn Swydd Henffordd
* Acton Bridge, pentref yn Swydd Gaer
* Acton Burnell, pentref yn Swydd Amwythig
* Acton Green, pentref yn Swydd Henffordd
* Acton Pigott, pentref yn Swydd Amwythig
* Acton Reynald, pentref yn Swydd Amwythig
* Acton Round, pentref yn Swydd Amwythig
* Acton Scott, pentref yn Swydd Amwythig

## Pobl
* Frances Acton (1794–1881), botanegydd
Pontfadog

bawd|Englyn ar garreg fedd yn yr eglwys

Pentref ym Mwrdeistref Sirol Wrecsam yw **Pontfadog**.  Saif yng nghymuned Glyntraean, yn Nyffryn Ceiriog gerllaw Afon Ceiriog, ar y ffordd B4500 rhwng Y Waun a phentref Glyn Ceiriog. Sant Ioan y Bedyddiwr yw'r eglwys leol, a ffurfiwyd plwyf newydd Pontfadog ar 15 Ebrill, 1848, o blwyf hynafol Llangollen.
bawd|chwith|Pontfadog
bawd|chwith|200px|Yr hen orsaf

Safodd Derwen Bontfadog yn ymyl y pentref, yr un hynaf yng ngwledydd Prydain, ond syrthiodd y goeden oherwydd gwyntoedd cryfion ar 17 Ebrill 2013.

Roedd gan Dramffordd Dyffryn Ceiriog orsaf yn y pentref.

Ceir yma dafarn a siop sydd hefyd yn gweithredu fel swyddfa'r post.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Wrecsam
Categori:Glyntraean
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Wrecsam (y DU)
Yn Cheshaght Ghailckagh

Mudiad iaith yn Ynys Manaw a sefydlwyd yn 1899 i warchod a hyrwyddo'r iaith Fanaweg yw **Yn Çheshaght Ghailckagh** ('Cymdeithas yr Iaith Fanaweg').

### Dolenni allanol
*   Gwefan Yn Çheshaght Ghailckagh 

Categori:Diwylliant Ynys Manaw
Categori:Manaweg
Categori:Mudiadau iaith
Categori:Sefydliadau 1899
Categori:Sefydliadau Ynys Manaw
Categori:Sefydliadau eiriolaeth iaith Geltaidd
Marford

Pentref yng nghymuned Yr Orsedd, Bwrdeistref Sirol Wrecsam, yw **Marford**. Nid ymddengys fod enw Cymraeg yn bodoli. Saif ychydig i'r dwyrain o briffordd yr A483, rhwng Gresffordd a Rossett. Llifa Afon Alun gerllaw. Ystyrir ward Marford a Hoseley yn un o'r tair ward gyfoethocaf yng Nghymru. Ceir dwy dafarn yma, ond nid oes siop bellach, ac mae'r ddau gapel wedi cau.

Adeiladwyd llawer o dai y pentref gan ystad Trefalun, ac mae Marford yn enwog am fythynnod yn yr arddull a elwir yn *cottage orné*. Rhestrwyd amryw ohonynt gan Cadw. Ar un adeg roedd y pentref yn enwog am ei ysbrydion.

Gerllaw'r pentref mae hen chwarel, a agorwyd yn 1927 i gloddio defnydd ar gyfer Twnnel Merswy. Caewyd y chwarel yn 1971. Enwyd y safle yn Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yn 1989, ac yn 1990 prynodd Ymddiriedolaeth Natur Gogledd Cymru 26 acer o'r safle i'w ddatblygu fel gwarchodfa.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Yr Orsedd
Categori:Pentrefi Wrecsam
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Wrecsam (y DU)
Roy Scheider

Actor Americanaidd oedd **Roy Richard Scheider** (10 Tachwedd 1932 – 10 Chwefror 2008).
 
Cafodd ei eni yn Orange, New Jersey.

## Ffilmograffiaeth 
* *The Curse of the Living Corpse* (1964)
* *Paper Lion* (1968)
* *Stiletto* (1969)
* *Puzzle of a Downfall Child* (1969)
* *Loving* (1970)
* *Klute* (1971)
* *The French Connection* (1971)
* *The Seven-Ups* (1973)
* *Jaws* (1975)
* *Marathon Man* (1976)
* *Sorcerer* (1977)
* *Jaws 2* (1978)
* *Last Embrace* (1979)
* *All That Jazz* (1979)
* *Still of the Night* (1982)
* *Blue Thunder* (1983)
* *Tiger Town* (1983)
* *2010: The Year We Make Contact* (1984)
* ''The Men's Club* (1986)
* *The Egg's Sunset on the Upside Down Turned Ramp* (1986)
* *52 Pick-Up* (1986)
* *Cohen and Tate* (1988)
* *Listen to Me* (1989)
* *Night Game* (1989)
* *The Fourth War* (1989)
* *The Russia House* (1990)
* *Somebody has to Shoot the Picture* (1990)
* *Naked Lunch* (1991)
* *Wild Justice* (1993)
* *Romeo is Bleeding* (1994)
* *The Peacekeeper* (1996)
* *Executive Target* (1997)
* *The Myth of Fingerprints* (1997)
* *The Rainmaker* (1997)
* *The Rage* (1997)
* *Plato's Run* (1997)
* *Evasive Action* (1998)
* *RKO 281* (1999)
* *Falling Through* (2000)
* *Daybreak* (2000)
* *The Doorway* (2000)
* *Texas 46* (2002)
* *Dracula II: Ascension* (2003)
* *The Punisher* (2004)
* *The Poet* (2007)
* *If I Didn't Care* (2007)
* *Dark Honeymoon* (2008)
* *Iron Cross* (2008)

## Teledu 
* *seaQuest DSV'' (1993)

Categori:Actorion Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1932
Categori:Marwolaethau 2008
Tregeiriog

Pentref yng nghymuned Ceiriog Uchaf, Bwrdeistref Sirol Wrecsam, yw **Tregeiriog**.  Saif yn Nyffryn Ceiriog gerllaw Afon Ceiriog, ar y ffordd B4500 rhwng Glynceiriog a  Llanarmon Dyffryn Ceiriog.

Ymladdwyd Brwydr Crogen ger Tregeiriog yn 1165, pan gafodd y Cymry dan Owain Gwynedd fuddugoliaeth fawr ar fyddin y brenin Harri II o Loegr.

Brodor o Dregeiriog oedd Richard Jones Berwyn, un o arloeswyr y Wladfa ym Mhatagonia.

Categori:Ceiriog Uchaf
Categori:Pentrefi Wrecsam
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Wrecsam (y DU)
Kowethas an Yeth Kernewek

Mudiad iaith a sefydlwyd yn 1979 er mwyn amddiffyn a hyrwyddo'r iaith Gernyweg yw **Kowethas an Yeth Kernewek** ("Cymdeithas yr Iaith Gernyweg"). "Kernewek Kemmyn" (Cernyweg Cyffredin) yw'r ffurf ar y Gernyweg a ddewisir gan y gymdeithas.

Cyhoeddir y cylchgrawn misol *An Gannas* gan y gymdeithas.

## Dolenni allanol
* /  Gwefan y Gymdeithas

## Gweler hefyd
* Kesva an Taves Kernewek

Categori:Cernyw
Categori:Cernyweg
Categori:Mudiadau iaith
Categori:Sefydliadau 1979
Categori:Sefydliadau eiriolaeth iaith Geltaidd
Mudiad iaith

Mudiad, cymdeithas neu grŵp o bobl a sefydlwyd gyda'r prif fwriad o warchod a hyrwyddo iaith neilltuol a'i diwylliant yw **mudiad iaith**. Gan amlaf maent yn ceisio amddiffyn ieithoedd lleiafrifol sydd dan fygythiad gan ieithoedd a diwylliannau mwy. Mae rhai mudiadau yn gweithredu'n wleidyddol trwy ymgyrchoedd a phrotestiadau tra bod eraill yn canolbwyntio ar weithgareddau diwyllianol, e.e. ym myd addysg.

## Rhestr mudiadau iaith
Dyma restr o fudiadau iaith yn ôl gwlad neu diriogaeth:

### Yr Alban
* An Comunn Gaidhealach
*Ceartas (hanesyddol)
* Cli

### Bangladesh
*Bhasha Andolon (hanesyddol)

### Cernyw
*Kowethas an Yeth Kernewek

### Cymru
*Cymdeithas yr Iaith
*Cymdeithas yr Iaith Gymraeg (1885) (hanesyddol)
*Cymuned
*Mudiad Adfer
*Undeb Cymru Fydd (hanesyddol)

### Gwlad y Basg
*DEMO

### Yr Iseldiroedd
*Ried fan de Fryske Beweging

### Iwerddon
*Conradh na Gaeilge
*An Dream Dearg

### Llydaw
*Diwan
*Stourm ar Brezhoneg

### Ynys Manaw
*Yn Cheshaght Ghailckagh


iaith
Categori:Diwylliant
Categori:Cymdeithas
Categori:Gwleidyddiaeth
Canolwr (rygbi)

Mae yna ddau **ganolwr** ym mhob tîm rygbi'r undeb, yn gwisgo rhifau 12 ac 13. Prif swydd pob canolwr yw rhedeg yn gryf as yn syth a chreu digon o le i'r asgellwyr.

Categori:Safleoedd rygbi'r undeb
Acrefair

Pentref yng nghymuned Cefn, Bwrdeistref Sirol Wrecsam, Cymru, yw **Acrefair** (). Saif y pentref ychydig i'r gorllewin o Riwabon ac i'r gogledd o Gefn Mawr, gerllaw glan ogleddol Afon Dyfrdwy, ac ychydig i'r gogledd o'r briffordd A539 i Langollen.

Saif gwaith cemegol Monsanto, sy'n awr yn eiddo i gwmni Flexsys, yma, ynghyd â ffatri *Air Products*.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Cefn, Wrecsam
Categori:Pentrefi Wrecsam
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Wrecsam (y DU)
Rygbi'r gynghrair

Camp sy'n cael ei chwarae gan ddau dîm o dri ar ddeg chwaraewyr yw '''rygbi'r gynghrair''' (neu Rygbi XIII / Rygbi 13). Mae rygbi'r  gynghrair yn un o'r ddau brif fath o rygbi poblogaidd, y llall yw rygbi'r undeb. Mae rygbi'r gynghrair mwyaf poblogaidd ym Mhrydain (yn arbennig yng ngogledd Lloegr), Awstralia, Seland Newydd a Ffrainc, lle mae'r gêm yn cael ei chwarae yn broffesiynol.


Cynghrair
Llannerch Banna

:''Am leoedd eraill o'r enw "Llannerch", gweler Llannerch.*

Pentref bychan yng nhymuned De Maelor, Bwrdeistref Sirol Wrecsam, Cymru, yw **Llannerch Banna** (Saesneg: *Penley''). Gorwedd yn ardal Wrecsam Maelor, ar briffordd yr A539 tua hanner y ffordd rhwng Llangollen a'r Eglwys Wen. Saif bron ar y ffin rhwng Cymru a Lloegr. Ymddengys ei fod yn cymryd ei enw o Penda, brenin Mersia yn y 7g.

Gorwedd Llannerch Banna  yn hen gwmwd Maelor Saesneg, ac roedd yn rhan o'r hen Sir y Fflint cyn ad-drefnu llywodraeth leol yn 1974. Mae yno ysgol gynradd, Ysgol Madras, ac ysgol uwchradd, Ysgol Maelor.

Mae'n fwyaf adnabyddus am yr Ysbyty Pwylaidd, a sefydlwyd wedi'r Ail Ryfel Byd ar gyfer cyn-filwyr Pwylaidd a'u teuluoedd. Tua dechrau'r 1950au roedd dros 2,000 o gleifion a staff yno, ond lleihaodd y nifer, a chaewyd yr ysbyty yn mis Mawrth 2002.

## Cyfeiriadau
Categori:De Maelor
Categori:Pentrefi Wrecsam
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Wrecsam (y DU)
Gwaunyterfyn

Cymuned ym Mwrdeistref Sirol Wrecsam yw **Gwaunyterfyn**. Weithiau defnyddir **Parc Acton**, enw'r parc mawr gerllaw, fel enw ar y gymuned hefyd. Ar un adeg roedd yn bentref ar wahân, ond erbyn hyn mae wei ei lyncu gan ddinas Wrecsam; saif i'r gogledd-ddwyrain o ganol y ddinas.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Hanes
Roedd '*Plas Acton* yn perthyn i deulu Jeffreys yn y 17g; yr aelod enwocaf o'r teulu oedd y barnwr George Jeffreys. Yn 1947 rhoddodd y perchennog, William Aston, y neuadd a'r parc yn rhodd i dref Wrecsam.

Cafwyd hyd i gasgliad o bennau bwyeill a chelfi eraill ym Mharc Acton, a ystyrir y casgliad pwysicaf o gelfi o ddiwedd cyfnod cynnar Oes yr Efydd yng Nghymru. Credir eu bod yn defnyddio copr o fwynfeydd Pen y Gogarth ger Llandudno, lle roedd mwyngloddio ar raddfa fawr. Enwyd arddull y celfi ar ôl Parc Acton.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Wrecsam
Picteg

Roedd **Picteg** yn iaith Frythonig ddiflanedig o'r teulu Celtaidd o ieithoedd a siaredid gan y Pictiaid, pobl hynafol a drigai yng ngogledd yr Alban.

Mae rhai ysgolheigion, yn fwyaf nodedig Kenneth Jackson, wedi dadlau nad oedd Picteg yn iaith Indo-Ewropeaidd. Fodd bynnag, barn y mwyafrif o ysgolheigion erbyn hyn yw ei bod yn iaith Geltaidd yn perthyn i'r teulu Brythonig. Ceir nifer o elfennau mewn enwau lleoedd yn yr ardaloedd lle trigai'r Pictiaid sy'n debyg iawn i eiriau Cymraeg, er enghraifft *aber*, *monid* (mynydd) a *lanerc* (llannerch).

Categori:Ieithoedd Celtaidd
Categori:Ieithoedd yr Alban
Marchwiail

Pentref a chymuned ym Mwrdeistref Sirol Wrecsam, Cymru, yw **Marchwiail** (Saesneg: *Marchwiel*). Saif y pentref tua 2.5 filltir i'r de-ddwyrain o ddinas Wrecsam ei hun.

Gorwedd y pentref ym mhlwyf Marchwiail ym Maelor Gymraeg, ym Maelor, y rhan o ogledd-ddwyrain Cymru sy'n ymwthio i mewn i Loegr, ar yr A525 hanner ffordd rhwng Wrecsam a Bangor Is Coed i'r de-ddwyrain.

Ystyr *marchwiail* yw "brigau mawr, gwiail praff" neu "goed ifainc" (unigol: *marchwialen*). Efallai bod yr ardal yn nodwedig o goediog ar un adeg.

Cysegrir yr eglwys i'r Santes Marchell ac i Sant Deiniol. Yn ôl yr hynafiaethydd Edward Lhuyd, i Ddeiniol y cyflwynwyd yr eglwys ar y dechrau. Cafodd adeilad yr eglwys ei ailgodi o'r newydd bron yn y 18g. Mae'n adnabyddus am ffenestr wydr-liw a adnabyddir fel "ffenestr Yorke".

Roedd gan y pentref orsaf ar yr hen reilffordd Wrecsam ac Ellesmere. Caewyd yr orsaf ym 1962, pan gaewyd y reilffordd i deithwyr.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Wrecsam

Categori:Pentrefi Wrecsam

Categori:Erthyglau Wici-lleoedd
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Wrecsam (y DU)
Henry Purcell

Cyfansoddwr baróc o Loegr oedd **Henry Purcell** (10 Medi 1659 – 21 Tachwedd 1695). Dywedwyd yn aml mai ef oedd un o gyfansoddwyr brodorol gorau Lloegr. Cyfunodd Purcell elfenau arddull Eidalaidd a Ffrengig, gan greu arddull neilltuol Seisnig o gerddoriaeth faróc. Ddim yn hir ar ôl i Purcell briodi, ym 1682, cafodd ei benodi'n organydd y Capel Brenhinol. Cafodd copi o’i gyfansoddiad cyntaf, *Twelve Sonatas*, ei gyhoeddi ym 1683. Ym 1685, ysgrifennodd Purcell ddwy o’i anthemau mwyaf enwog – "I Was Glad" a "My Heart Is Inditing".

## Cyfeiriadau
Categori:Cyfansoddwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1659
Categori:Marwolaethau 1695
Bhasha Andolon

[bawd|250px|Gorymdaith y Mudiad Iaith ar 21 Chwefror 1952 yn [Dhaka.]]
Mudiad iaith gwleidyddol a sefydlwyd yn Nwyrain Pacistan (Bangladesh heddiw) er mwyn ennill cydanbyddiaeth i'r iaith Fengaleg fel iaith swyddogol ym Mhacistan oedd **Bhasha Andolon** (Bengaleg ভাষা আন্দোলন ; 'Mudiad yr Iaith'/'Mudiad yr Iaith Fengaleg'). Buasai cydnabyddiaeth o statws swyddogol i'r iaith, oedd yn famiaith i fwyafrif y boblogaeth, yn caniatau ei defnyddio yn yr ysgol ac yng ngweinyddiaeth y llywodraeth.

Pan greuwyd gwladwriaeth Pacistan yn 1947, roedd ei ddau ranbarth, Dwyrain Pacistan (neu Ddwyrain Bengal; Bangladesh) a Gorllewin Pacistan, wedi ei rannu o ran diwylliant, daearyddiaeth ac iaith gyda gwlad anferth India yn gorwedd rhyngddynt. Yn 1948, cyhoeddodd Llywodraeth Pacistan mai Wrdw (Urdu) yn unig fyddai'r iaith genedlaethol, ac arweiniodd hyn at brostestiadau niferus gan siaradwyr Bengaleg Dwyrain Pacistan. Yn wyneb hynny a'r tensiynau enwadol ac anfodlonrwydd cyffredinol am y ddeddf newydd, gwaharddodd y llywodraeth gyfarfodydd cyhoeddus a ralïau. Ond penderfynodd myfyrwyr Prifysgol Dhaka ac ymgyrchwyr gwleidyddol eraill herio'r gyfraith a threfnu protest iaith ar 21 Chwefror 1952. Torwyd y brotest i fyny gan yr heddlu a lladdwyd rhai o'r myfyrwyr. Arweiniodd y marwolaethau hynny at sefyllfa o ansefydlogrwydd sifil ar raddfa eang a arweinwyd gan y Cynghrair Mwslim Awami (Cynghrair Awami yn ddiweddarach). Ar ôl rhai blynyddoedd o wrthdaro, ildiodd y llywodraeth ganolog a rhoddwyd statws swyddogol i'r Fengaleg yn 1956. Yn 1999, cyhoeddodd UNESCO 21 Chwefror yn Ddiwrnod Mamiaith Rhyngwladol, mewn teyrnged i Fudiad yr Iaith Fengaleg ac i hawliau grwpiau ethnig-ieithyddol ledled y byd.

Cafodd y Mudiad Iaith yr effaith o gataleiddio cadarnhad hunaniaeth Fengalaidd ym Mhacistan, gan arwain yn y pendraw at ffurfio mudiadau cenedlaetholgar, yn cynnwys Mudiad y 6 Pwynt, a Rhyfel Annibyniaeth Bangladesh yn 1971.

Heddiw ym Mangladesh cedwir gŵyl 21 Chwefror fel *Diwrnod y Mudiad Iaith*, sy'n un o wyliau cyhoeddus y wlad. Codwyd cofeb Shaheed Minar ger Coleg Meddygol Dhaka i goffau'r rhai fu syrthio. Ond y brif gofeb ymarferol i'r mudiad efallai yw'r Academi Bangla, a sefydlwyd yn 1955 er mwyn hyrwyddo'r iaith Fengaleg.

## Darllen pellach 
* Badruddin Umar, *The Emergence of Bangladesh: Class Struggles in East Pakistan (1947-1958)* (Gwasg Prifysgol Rhydychen, UDA, 2004) ISBN 978-0195795714
* Anwar S. Dil, *Bengali language movement to Bangladesh* (Ferozsons, 2000) ISBN 978-9690015778
* Robert S. Stern, *Democracy and Dictatorship in South Asia: Dominant Classes and Political Outcomes in India, Pakistan, and Bangladesh* (Praeger Publishers, 2000) ISBN 978-0275970413
* Syed Manzoorul Islam, *Essays on Ekushey: The Language Movement 1952* (Bangla Academy, 1994) ISBN 984-07-2968-3

## Dolenni allanol 
*  Hanes y Mudiad Iaith 
*  Y Mudiad Iaith ar safle BSS 
*  Hanes Bangladesh 
*  Y Mudiad Iaith ar Virtual Bangladesh 

Categori:Mudiadau iaith
Categori:Hanes Bangladesh
Categori:Hanes Pacistan
Categori:Bengaleg
Rhydypennau

Pentrefan yng nghymuned Geneu'r Glyn, Ceredigion, yw **Rhydypennau**  (neu **Rhyd-y-pennau**). Saif tua 5 milltir i'r gogledd-ddwyrain o Aberystwyth. Erbyn hyn, ynghyd â'r pentrefan Pen-y-Garn, mae'n cael ei ystyried fel rhan o bentref cyfagos Bow Street.  Mae’r tri lle yn ymestyn ar hyd y briffordd o Aberystwyth i Fachynlleth (A487).

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Geneu'r Glyn
Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Pentre Bychan

Pentref yng nghymuned Esclys, Bwrdeistref Sirol Wrecsam, yw **Pentre Bychan**. Saif ar y ffordd B5605 rhwng Rhostyllen a Johnstown.

Ar un adeg roedd ystad Pentre Bychan o bwysigrwydd mawr yn yr ardal. Mae'r plasdy yn dyddio o'r 16g ac yn wreiddiol perthynai i deulu Tegin. Prynwyd yr ystad gan Hugh Meredith yn 1620, a bu'r teulu Meredith yno hyd 1802. Adeiladwyd plasdy newydd yn 1823. Tynnwyd yr adeilad i lawr yn 1963, ac adeiladwyd Amlosgfa Wrecsam ar y safle. Mae rhan o Glawdd Offa gerllaw'r pentref.

## Enwogion
*Llŷr Williams, pianydd clasurol

## Cyfeiriadau
Categori:Esclys
Categori:Pentrefi Wrecsam
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Wrecsam (y DU)
Yr Orsedd

:*Am y sefydliad diwylliannol, gweler Gorsedd y Beirdd; gweler hefyd Gorsedd.*

Pentref a chymuned ym Mwrdeistref Sirol Wrecsam, Cymru, yw **Yr Orsedd** (Saesneg: *Rossett*). Gorwedd yn ardal Wrecsam Maelor, ychydig i'r dwyrain o'r briffordd A483 tua hanner y ffordd rhwng Wrecsam a Chaer. Saif ar lannau Afon Alun a bron ar y ffin rhwng Cymru a Lloegr. Roedd y boblogaeth yn 3,386 yn 2001.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Enwogion
*Geraint Lövgreen, canwr
*Shane Summers, gyrrwr rasio

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*  Safle we Yr Orsedd 

Categori:Cymunedau Wrecsam

Categori:Pentrefi Wrecsam
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Wrecsam (y DU)
Afon Ceiriog

bawd|250px
250px|bawd|Pont-y-blew dros afon Ceiriog

Afon yng ngogledd-ddwyrain Cymru yw **Afon Ceiriog**. Mae'n rhoi ei henw i ddyffryn Ceiriog.

Tarddle'r afon yw llechweddau deheuol Moel Fferna tua 1800 troedfedd uwchben y môr lle mae Afon Ceiriog Ddu yn tarddu a llifo tua'r de. Gelwir hi'n Afon Ceiriog wedi i Nant Ysgallog ymuno â hi, ac ychydig ymhellach i'r de mae Nant Rhydwilym yn ymuno. Mae'n llifo tua'r dwyrain heibio pentrefi Llanarmon Dyffryn Ceiriog a Thregeiriog, yna'n troi tua'r gogledd-ddwyrain heibio Glyn Ceiriog, lle mae'n troi eto tua'r dwyrain a llifo heibio Pontfadog. Gerllaw Y Waun mae Camlas Llangollen yn ei chroesi. Llifa wedyn tua'r gogledd-ddwyrain, gan ffurfio'r ffin rhwng Cymru a Swydd Amwythig yn Lloegr am rai milltiroedd, cyn ymuno ag Afon Dyfrdwy. Mae’r afon yn 29 milltir o hyd.

## Cyfeiriadau
Ceiriog
Ceiriog
Varis

Caer Rufeinig yng ngogledd-ddwyrain Cymru oedd **Varis** (Lladin). Mae ei union safle yn ddirgelwch. Yn y gorffennol, credai rhai archaeolegwyr a hynafiaethwyr fod tref Caerwys yn sefyll ar safle Varis, ond erbyn heddiw credir mai yn Llanelwy neu'r cyffiniau oedd y safle.
Cyfeirir at Varis yn yr *Itinerarium Antoninus* am dalaith Prydain (adran XI). Gorweddai ar ffordd Rufeinig Caer-Segontiwm rhywle rhwng Deva (Caer) a Canovium (Caerhun) yn Nyffryn Conwy. Byddai disgwyl i'r gaer orwedd tua hanner ffordd rhwng y ddwy gaer honno, ger arfordir gogledd-ddwyrain Cymru, o fewn taith diwrnod ar draed iddynt.
Mae Llanelwy yn cynnig ei hun fel safle i'r gaer am sawl rheswm. Yn un peth mae'n gorwedd ar y brif ffordd Rufeinig ger rhyd strategol ar afon Clwyd. Gwyddys fod tref Rufeinig fechan yno a bod Prestatyn yn harbwr pwysig (roedd lefel y môr yn uwch) i allforio plwm o'r mwynfeydd Rhufeinig ym mhen gogleddol Bryniau Clwyd. Yn ogystal, damcaniaethir y bu ffordd Rufeinig arall yn rhedeg ar hyd Dyffryn Clwyd, gyda chaer fechan yn Rhuthun efallai, i gysylltu â'r ffordd Rufeinig o Deva (Caer) i Gaer Gai (ger Llyn Tegid) yng Nghorwen. Naturiol felly fyddai codi caer ar safle Llanelwy.
Ond hyd yn hyn ni lwyddwyd i ddarganfod olion o'r gaer. Cafwyd darnau o grochenwaith a theiliau Rhufeinig ger yr A541 a chredir erbyn hyn fod y gaer yn aros i'w darganfod ger Bryn Polyn, ar gefnen isel rhwng afon Clwyd ac afon Elwy.

## Cyfeiriadau
*Kevin Blockley, 'The Romano-British period', yn *The Archaeology of Clwyd* (Cyngor Sir Clwyd, 1991).

Categori:Caerau Rhufeinig Cymru
Categori:Dyffryn Clwyd
Categori:Llanelwy
Categori:Safleoedd archaeolegol Sir Ddinbych
Tre Ioan

Pentref yng nghymuned Rhosllannerchrugog, Bwrdeistref Sirol Wrecsam, Cymru, yw **Tre Ioan** (Saesneg: *Johnstown*).  Saif ar ochr ddwyreiniol Rhosllannerchrugog. Mae'r boblogaeth tua 4,000. Ceir pedair tafarn yma.

Tyfodd y pentref o gwmpas y diwydiant glo, ac mae Glofa'r Hafod i'r dwyrain o'r pentref. Trowyd hen domen sbwriel y lofa yn Barc Gwledig Bonc yr Hafod.

Ceir rhan o Glawdd Offa gerllaw'r pentref.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Wrecsam
Categori:Rhosllannerchrugog
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Maldwyn a Glyndŵr (y DU)
Llyn Alwen

Llyn ar Fynydd Hiraethog yn sir Conwy yw **Llyn Alwen**. Saif i'r gogledd o'r briffordd A543 ac i'r gogledd-ddwyrain o bentref Pentrefoelas, rhwng bryniau Pen yr Orsedd a Moel Llyn. Mae'n lyn gweddol fawr, gydag arwynebedd o 65 acer, a saif 384 medr (1260 troedfedd) uwch lefel y môr.

Yma mae tarddle Afon Alwen, sy'n llifo tua'r de-ddwyrain i groesi'r A543 cyn cyrraedd Cronfa Alwen. Roedd Llyn Alwen yn elfen bwysig wrth ddynodi Mynydd Hiraethog yn Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig.

## Dryswch Llyn Alwen/Cronfa Alwen
Ambell dro defnyddir yr enw "Llyn Alwen", yn gamarweiniol, ar gyfer Cronfa Alwen, ond mae'r Llyn Alwen gwreiddiol yn gorwedd yr ochr arall i'r A543, tua milltir neu ddau yn uwch i fyny'r afon o ben eithaf Cronfa Alwen, yn y bryniau i'r de o bentref Gwytherin. Dyma'r Llyn Alwen gwreiddiol, tarddle Afon Alwen.

## Oriel luniau

Llyn Alwen, Conwy, Cymru Wales 08.JPG
Llyn Alwen, Conwy, Cymru Wales 14.JPG
Llyn Alwen, Conwy, Cymru Wales 20.JPG
Llyn Alwen, Conwy, Cymru Wales 37.JPG
Llyn Alwen, Conwy, Cymru Wales 41.JPG

Alwen
Categori:Pentrefoelas
Bovium

Safle gweithfa neu *depot* lleng Rufeinig caer Deva (Caer), ar safle pentref Holt, ger Wrecsam, oedd **Bovium** (enw Lladin), lle cynhyrchid crochenwaith a theiliau at ddefnydd miwrol a sifil. Gorwedd y safle ar lan orllewinol afon Dyfrdwy.

Roedd yn arfer gan y llengoedd Rhufeinig sefydlu *depots* o'r fath ger y prif gaerau er mwyn cael cyflenwad o ddeunyddiau - crochenwaith a deunydd adeiladu fel arfer - i'r gaer a'i garsiwn. Cyfeirir at Bovium yn yr *Itinerarium Augustunium* am Brydain (adran II) fel *depot* yn gorwedd deg milltir Rufeinig i'r de o Deva. Gwyddom enw un o'r unedau a weithiai yno, sef y Cohors I Sunicorum.

Cafwyd olion gweithdai, siedau sychu ac odynau ar gyfer cynhyrchu teiliau a chrochenwaith ar y safle yn Holt pan gloddiodd T. A. Acton yno ddiwedd y 1900au a dechrau'r 1910au. Roedd Bovium yn cynhyrchu'r deunydd yma rhwng tua 90 a 125 OC. Mae rhai o'r teiliau to wedi eu stampio a'r arwydd **LEG XX VV** (Legio XX Valeria Victrix), arwydd y lleng Rufeinig honno oedd a'i phencadlys yng Nghaer.

Credir fod olion tri adeilad mawr hirsgwar yn cynrychioli'r baracs. Mae un o'r rhain yn fwy sylweddol na'r ddau arall ac yn cynnwys stafell ar wahân yn ei ben, efallai ar gyfer pennaeth y gweithle (swyddog - canwriad efallai - yn y lleng). Ymddengys fod lle i tua 80 o wŷr yn yr  adeilad. Damcaniaethir mai taeogion oedd yn byw yn ddau adeilad arall, ond credir rhai mai ystabl oedd un ohonynt. Hefyd ar y safle ceir olion dau faddondy Rhufeinig.

Byddai'n hawdd cludo'r cynnyrch gorffenedig i lawr afon Dyfrdwy i Gaer. Mae cynnyrch Bovium wedi ei darganfod ar sawl safle Rhufeinig yng ngogledd Cymru, milwrol a dinesig.

## Cyfeiriadau
*Kevin Blockley, 'The Romano-British period', yn *The Archaeology of Clwyd* (Cyngor Sir Clwyd, 1991)

Categori:Cyfnod y Rhufeiniaid yng Nghymru
Categori:Hanes economaidd Cymru
Categori:Safleoedd archaeolegol Wrecsam
Afon Alwen

Afon yng ngogledd-ddwyrain Cymru yw **Afon Alwen**. Mae'n tarddu yn Llyn Alwen ar Fynydd Hiraethog yn sir Conwy ac yn llifo i Afon Dyfrdwy ger Cynwyd, Sir Ddinbych.

## Cwrs
O Lyn Alwen, mae'r afon yn llifo tua'r de-ddwyrain i groesi'r A543 cyn cyrraedd Cronfa Alwen.

Yn fuan wedi gadael y llyn, llifa heibio Pentre-llyn-cymmer, lle mae Afon Brenig yn ymuno â hi, ac yn mynd ymlaen tua'r de-ddwyrain heibio Llanfihangel Glyn Myfyr a Betws Gwerful Goch cyn i Afon Ceirw ymuno â hi ychydig i'r dwyrain o bentref Maerdy. Mae Afon Alwen yn ymuno ag Afon Dyfrdwy ychydig i'r gogledd o bentref Cynwyd.

## Cadwraeth
Mae Coedydd Dyffryn Alwen, Sir Conwy, wedi'u dynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig.

dim|bawd|260px|Afon Alwen yn Llanfihangel Glyn Myfyr
dim|260px|bawd|Afon Alwen yn llifo trwy Bentre-llyn-cymmer

Alwen
Alwen
Alwen
Cronfa Alwen

Cronfa ddŵr ar Fynydd Hiraethog yw **Cronfa Alwen**, a elwir weithiau, yn gamarweiniol, yn **Llyn Alwen**. Saif Cronfa Alwen i'r de o'r briffordd A543 ac i'r gogledd o'r A5.  Saif Llyn Alwen ei hun ychydig ymhellach i'r gogledd.

Adeiladwyd y gronfa ar Afon Alwen rhwng 1909 a 1921 i ddarparu dŵr ar gyfer Penbedw; mae yn awr yn eiddo i Dŵr Cymru ac yn cyflenwi dŵr i ran helaeth o ogledd-ddwyrain Cymru, gan roi tua 5 miliwn galwyn o ddŵr y dydd. Mae llwybr newydd ar gyfer beicwyr a cherddwyr, Llwybr Alwen, wedi ei adeiladu o gwmpas y gronfa yn ddiweddar.

dim|bawd|250x250px|Cronfa Alwen
bawd|dim|Yr argae.

## Dryswch Llyn Alwen/Cronfa Alwen
Ambell dro defnyddir yr enw "Llyn Alwen", yn gamarweiniol, ar gyfer Cronfa Alwen, ond mae'r Llyn Alwen gwreiddiol yn gorwedd yr ochr arall i'r A543, tua milltir neu ddau yn uwch i fyny'r afon o ben eithaf Cronfa Alwen, yn y bryniau i'r de o bentref Gwytherin. Dyma'r Llyn Alwen gwreiddiol, tarddle Afon Alwen.

## Dolen allanol
*Hysbysiad gan Lywodraeth Lloegr yn *Baner ac Amserau Cymru* yn nodi deddfwriaeth newydd er mwyn mynd ati i fodd'r cwm.
*Y beipen sy'n cludo'r dwr o'r Alwen, dros y 'Clwyd Gate' (ger Rhuthun ac i Gilgwri.
*Cronfa Alwen (gelwir yma yn Llyn Alwen) ar www.hiraethog.org.uk

Alwen
Alwen
Categori:Cerrigydrudion
Categori:Pentrefoelas
Llyn Aled

Llyn ar Fynydd Hiraethog yn sir Conwy yw **Llyn Aled**. Saif i'r gogledd o'r briffordd A543 ac i'r gogledd-ddwyrain o bentref Pentrefoelas. Mae'n lyn naturiol, ond adeiladwyd argae i ychwanegu at ei faint; mae ei arwynebedd yn 112.7 acer ac mae 1,227 troedfedd uwchlaw lefel y môr. Gellir cyrraedd ato ar hyd ffordd fechan o'r A543. Ceir pysgota yma am nifer o rywogaethau o bysgod, yn cynnwys Penhwyad. Defnyddir y llyn gan Glwb Hwylio Llyn Aled.

Yma mae tarddle Afon Aled, sy'n llifo tua'r gogledd cyn cyrraedd Cronfa Aled Isaf a wedi ei gadael at hynny.

Mae'r llwybr Taith Clwyd yn heibio ar hyd y lan ogleddol y llyn.

Aled
Pentre-llyn-cymmer

Pentref bychan yng nghymuned Cerrigydrudion, bwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw **Pentre-llyn-cymmer** (hefyd **Pentrellyncymmer**, **Pentre Llyn Cymmer** ac amrywiadau eraill). Saif yng nghornel dde-ddwyreiniol y sir yn ardal wledig Uwch Aled, tua tair milltir i'r gogledd o bentref Gerrigydrudion ac mae'n rhan o gymuned Cerrigydrudion. Saif lle mae Afon Brenig yn llifo i Afon Alwen.

Ceir dwy gronfa ddŵr fawr gerllaw, Llyn Brenig ychydig i'r gogledd a Chronfa Alwen i'r gogledd-orllewin. Ceir Canolfan Addysg Awyr-agored yma.

## Hanes a hynafiaethau
Mae Caer Ddunod yn fryngaer Geltaidd sy'n perthyn i Oes yr Haearn, ac sydd wedi'i lleoli ar lan Afon Alwen ger Pentre-llyn-cymer.

## Cyfeiriadau
Categori:Cerrigydrudion
Categori:Pentrefi Conwy