Braster dirlawn

Mae **braster dirlawn** yn fraster sy'n cynnwys lefel uchel o asidau brasterog dirlawn.

Mae yna hefyd fraster annirlawn, sy'n cynnwys lefel uchel o asidau brasterog annirlawn. Triglyserid yw braster, sy'n golygu ei fod yn cynnwys moleciwl glyserol a thri moleciwl asid brasterog.

Yn ymarferol, mae pob braster yn gymysgedd o frasterau dirlawn ac annirlawn, mae un braster yn cynnwys mwy o fraster dirlawn, a'r llall yn cynnwys mwy o frasterau annirlawn. Am resymau ymarferol, bron byth edrychir ar dirlawnder y braster, ond mae'r gymhareb rhwng achosion o asidau brasterog gwahanol. Mae'r rhan fwyaf o frasterau anifeiliaid yn dirlawn. Mae brasterau planhigion a physgod yn gyffredinol yn annirlawn.

## Iechyd
Mae brasterau dirlawn yn bwysig ar gyfer maeth ac iechyd. Mae brasterau dirlawn yn cynyddu lefelau cholesterol (y 'drwg' ond hefyd y 'da'). Yn ôl y Ganolfan Maeth, mae brasterau mono- ac amlannirlawn yn helpu i gadw lefelau cholesterol yn isel. Mae braster dirlawn yn sicrhau y gellir gwneud mwy o asidau brasterog EPA (Asid Eicosapentaenoic) a DHA (Asid Docosahexaenoic) o asid linolenig o had llin (linseed) neu'r planhigyn chia (Salvia hispanica).

Mae'r holl ganllawiau gwyddonol yn cytuno bod tystiolaeth gymedrol bod bwyta braster dirlawn yn gysylltiedig â risg uwch o glefyd cardiofasgwlaidd. Nid oes tystiolaeth bod diet iach yn gyfyngedig mewn braster dirlawn.

## Datganiad maeth
Mae datganiad maeth yn cael ei argraffu ar becynnu cynhyrchion bwyd. Mae hyn yn cynnwys y cynnwys braster ac yn aml hefyd y cynnwys braster dirlawn. Mae canllawiau a ryddhawyd gan lawer o sefydliadau meddygol, gan gynnwys Sefydliad Iechyd y Byd, wedi argymell lleihau cymeriant braster dirlawn i hybu iechyd a lleihau'r risg o glefydau cardiofasgwlaidd.

## Rhwystro
]]
Mae brasterau dirlawn yn digwydd yn naturiol yn bennaf mewn braster anifeiliaid neu laeth, ond hefyd mewn rhai mathau o olew llysiau, megis olew palmwydd, olew cnewyllyn palmwydd, olew cnau coco a menyn coco a bwydydd eraill Yn ogystal, mae'n bosibl caledu asidau brasterog annirlawn (olewau hylif) yn artiffisial trwy hydrogeniad. Yn y broses hon, mae'r asidau brasterog annirlawn yn cael eu trosi (yn rhannol neu'n gyfan gwbl) yn asidau brasterog dirlawn. Os bydd hyn yn digwydd yn anghyflawn, mae braster traws yn cael ei greu . Fodd bynnag, sefydlwyd bod y traws-fraster hwn a ffurfiwyd yn artiffisial yn cael effaith negyddol ar iechyd. Ymhlith pethau eraill, mae'n rhoi lefelau inswlin uchel yn gronig, sy'n achosi risg uwch o ddiabetes.

## Enghreifftiau o asidau brasterog dirlawn
Rhai enghreifftiau cyffredin o asidau brasterog dirlawn:

* Asid laurig gyda 12 atom carbon (wedi'i gynnwys mewn olew cnau coco, olew cnewyllyn palmwydd, llaeth buwch, a llaeth y fron)
* Asid myristig gyda 14 atom carbon (wedi'i gynnwys mewn llaeth buwch a chynhyrchion llaeth)
* Asid palmitig gyda 16 atom carbon (yn gynwysedig mewn olew palmwydd a chig)
* Asid stearig gyda 18 atom carbon (hefyd wedi'i gynnwys mewn cig a menyn coco)

## Cymraeg
Ceir y cofnod cynharaf o'r term *braster dirlawn* o rifyn xii yn 1993 o'r 'Cennad' lle nodir, "Fe ddarganfuwyd perthynas ystadegol sylweddol rhwng cyfran y braster dirlawn yn y bwyd a lefel colesterol yn y gwaed." Daw'r gair o'r geiriau dir + llawn. Noda Geiriadur Prifysgol Cymru bod i'r gair 'dir' sawl ystyr gan gynnwys; "enbyd, aruthr, tra dwys, eithafol; taer ei alwad, tra phwysig". Mae 'dirlawn' felly'n golyg gor-lawn, neu gofidus o lawn, sef 'saturated' yn Saesneg.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Canllaw Bwyta'n Iach fideo ar sianel Keep Me Well (2024)
* Difference Between Saturated And Unsaturated Fat sianel Youtube Medical Central

Categori:Afiechyd
Categori:Bioleg

Categori:Iechyd