Cymru yn y Rhyfeloedd Byd

[bawd| [Cofeb y Cymry yn Fflandrys|Parc Coffa Cymreig, Ypres]]
Yn ystod Rhyfel Byd I (1914–1918), roedd Cymru yn rhan o Deyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon, a ymunodd â'r rhyfel ym mis Awst 1914 fel un o'r Pwerau Entente, ynghyd â Ffrainc a Rwsia. Yn rhannol oherwydd effaith cadwyni, penderfynodd y Deyrnas Unedig oherwydd materion pŵer geopolitical gyhoeddi rhyfel ar y Pwerau Canolog yn cynnwys yr Almaen, Awstria-Hwngari, yr Ymerodraeth Otomanaidd, a Bwlgaria.

## Y Rhyfel Byd Cyntaf 
bawd| 'Y Cymry yng Ngoed Mametz' gan Christopher Williams, a gomisiynwyd gan yr Ysgrifennydd Gwladol dros Ryfel David Lloyd George. Mae gwaith Williams yn darlunio’r ymladd creulon a gyflawnwyd gan y 38ain Adran (Gymreig) yng Nghoed Mametz ar 11 Gorffennaf 1916.
Disgrifiodd yr hanesydd Kenneth Morgan Gymru ar drothwy'r Rhyfel Byd Cyntaf fel cenedl "gymharol dawel, hunanhyderus a llwyddiannus". Parhaodd allbwn y meysydd glo i gynyddu, gyda Chwm Rhondda yn cofnodi uchafbwynt o 9.6&nbsp;miliwn o dunelli o lo a echdynnwyd ym 1913.

Gwelodd chwarter cyntaf yr 20fed ganrif hefyd newid yn nhirwedd gwleidyddol Cymru. Ers 1865, bu gan y Blaid Ryddfrydol fwyafrif seneddol yng Nghymru ac, yn dilyn etholiad cyffredinol 1906, dim ond un Aelod Seneddol nad oedd yn Ryddfrydol, Keir Hardie o Ferthyr Tudful, a gynrychiolodd etholaeth Gymreig yn San Steffan . Ond erbyn 1906, roedd anghydfod diwydiannol a milwriaethus gwleidyddol wedi dechrau tanseilio consensws Rhyddfrydol ym meysydd glo'r de. Ym 1916, daeth David Lloyd George y Cymro cyntaf i ddod yn Brif Weinidog Prydain.

### Y Cymry yn ymladd 
Gwelodd y Rhyfel Byd Cyntaf (1914–1918) gyfanswm o 272,924 o Gymry yn ymladd, sef 21.5 y cant o boblogaeth y dynion. O'r rhain, lladdwyd tua 35,000, gyda cholledion arbennig o drwm o luoedd Cymreig yng Nghoed Mametz ar y Somme a Brwydr Passchendaele.

Brwydrodd y bataliynau 1af ac 2il y Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig ar Ffrynt y Gorllewin o 1914 i 1918 wrth ymladd yn rhai o frwydrau caletaf y rhyfel, gan gynnwys Coedwig Mametz yn 1916 a Passchendaele yn 1917. Bu'r bardd Cymraeg Hedd Wyn yn rhan o'r Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig a lladdwyd ef ar ddiwrnod cyntaf Brwydr Passchendaele yn ystod Rhyfel Byd I. Enillodd efgadair y bardd yn Eisteddfod Genedlaethol 1917 am gerdd a ysgrifennodd ar ei ffordd i'r rheng flaen. Ysbrydolwyd Evans, a enillodd sawl cadair am ei farddoniaeth, i gymryd yr enw barddol *Hedd Wyn* o'r ffordd y treiddiodd heulwen i'r niwl yng nghymoedd Meirionnydd.
[bawd|323x323px| Cerflun o [Hedd Wyn. Trawsfynydd, Gwynedd, Cymru]]
Dyfynnir un o'i gerddi eraill, Rhyfel ("Rhyfel") gan y cyfryngau poblogaidd:

O'r gororau yn Ne Cymru, glaniodd y Bataliwn 1af yn Le Havre fel rhan o'r 3edd Frigâd yn yr Adran 1af gyda'r British Expeditionary Force ym mis Awst 1914 ar gyfer gwasanaeth ar Ffrynt y Gorllewin .  Glaniodd yr 2il Fataliwn ym Mae Laoshan ar gyfer gweithrediadau yn erbyn tiriogaeth Almaenig Tsingtao ym mis Medi 1914 a gwelwyd gweithredu yng Ngwarchae Tsingtao ym mis Hydref 1914. 

Nid oedd y milwyr Cymreig yn brin o ddewrder, ond roedd ganddynt dasg amhosibl. Yn y diwedd ymladdodd milwyr Cymreig eu ffordd i mewn i'r coed ond roedd yr Almaen yn eu gor-rifo o dri-i-un. Cafodd y Cymry eu hyfforddi ar gyfer y math hwn o ryfela. Yn ogystal, roedd y welededd yn wael yn y coed ac roedd hi'n anodd i wybod lle'r oeddech. Erbyn gwawr 12 Gorffennaf, cipiodd y Cymry Goed Mametz. Rhyddhawyd y 38ain Adran (Gymreig) a'i thynnu o'r rheng flaen. 

Yn ddiweddarach disgrifiwyd Douglas Haig, y cadlywydd dros luoedd Prydain yn y Somme, fel "Cigydd y Somme" a 'Cigydd' Haig.

### Carcharorion Frongoch 
Hyd at 1916 bu'r gwersyll yn gartref i garcharorion rhyfel Almaenig mewn distyllfa felen a chytiau crai, ond yn sgil Gwrthryfel y Pasg 1916 yn Nulyn, Iwerddon, symudwyd y carcharorion Almaenig ac fe'i defnyddiwyd fel gwersyll caethiwo i tua 1,800 o weriniaethwyr Gwyddelig, ei gynnal heb brawf. Yn eu plith roedd enwogion megis Michael Collins, y rhoddwyd iddo statws carcharorion rhyfel . Ymhlith y carcharorion roedd hefyd actor Hollywood y dyfodol, Arthur Shields  a'r mabolgampwr a'r dyfarnwr Tom Burke.  Yn ddiweddarach daeth gwersylloedd fel Frongoch i gael eu hadnabod fel “*Prifysgolion y* Chwyldro” lle dechreuodd arweinwyr y dyfodol gan gynnwys Michael Collins, Terence McSwiney a JJ O'Connell gynllunio'r frwydr dros annibyniaeth i Iwerddon. Mae Elwyn Edwards, cynghorydd lleol, hanesydd a bardd yn awgrymu mai yn Fongoch yng Nghymru yr enillwyd Rhyfel Annibyniaeth Iwerddon.

### Penyberth 
bawd| Cofeb i'r triawd a losgodd yr ysgol fomio
Taniwyd cenedlaetholdeb Cymreig yn y cyfnod cyn yr ail ryfel byd, pan benderfynodd llywodraeth y DU yn 1936 ar sefydlu ysgol fomio RAF Penrhos ym Mhenyberth ar Benrhyn Llŷn yng Ngwynedd. Bu digwyddiadau'r brotest, a adnabyddir fel *Tân yn Llŷn,* yn gymorth i ddiffinio . Penderfynodd llywodraeth y Deyrnas Unedig ar Lŷn fel safle ei hysgol fomio newydd ar ôl i leoliadau tebyg yn Northumberland a Dorset wynebu protestiadau.

Fodd bynnag, gwrthododd Prif Weinidog y DU, Stanley Baldwin, glywed yr achos yn erbyn yr ysgol fomio yng Nghymru, er gwaethaf hanner miliwn o brotestwyr Cymreig. Crynhowyd protest yn erbyn yr ysgol fomio gan Saunders Lewis pan ysgrifennodd fod llywodraeth y DU yn bwriadu troi un o ‘gartrefi hanfodol diwylliant, idiom, a llenyddiaeth Gymraeg yn lle i hybu dull barbaraidd o ryfela. Dechreuwyd adeiladu’r ysgol fomio yn union 400 mlynedd ar ôl rhan gyntaf Deddfau Cyfreithiau Cymru 1535–1542 a ddaeth â Chymru i’r un awdurdodaeth gyfreithiol a chyflwr gweinyddol â gweddill Teyrnas Lloegr. Bu "ysgol fomio" RAF Penrhos yn cael ei defnyddio trwy gydol yr ail ryfel byd, o Chwefror 1937 hyd Hydref 1946.

### Y Cymry'n ymladd 
Yn ystod y rhyfel bu milwyr o Gymru yn ymladd ym mhob prif theatr, gyda rhyw 15,000 ohonynt yn cael eu lladd. Ar ôl 1943, anfonwyd 10 y cant o gonsgriptiaid Cymreig 18 oed i weithio yn y pyllau glo, lle'r oedd prinder llafur; daethant i gael eu hadnabod fel Bechgyn Bevin. Roedd niferoedd yr heddychwyr yn ystod y ddau Ryfel Byd yn weddol isel, yn enwedig yn yr Ail Ryfel Byd, a ystyriwyd yn frwydr yn erbyn ffasgiaeth.

Dyfarnwyd 27 o anrhydeddau brwydr i gatrawd y Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig (FBC) ar gyfer yr Ail Ryfel Byd, gyda mwy na 1,200 o ffiwsilwyr yn cael eu lladd wrth ymladd neu ar ôl marw o glwyfau.  Ymladdodd y bataliwn 1af ym mrwydrau byr ond ffyrnig Ffrainc a Gwlad Belg a chafodd ei orfodi i encilio a chael ei wacáu yn ystod gwacáu Dunkirk. Ar ôl treulio dwy flynedd yn y Deyrnas Unedig yn aros a pharatoi ar gyfer yr ymosodiad na ddaeth byth ( Operation Sea Lion), anfonwyd y FBC 1af a gweddill yr 2il Adran i India Prydeinig i ymladd yn erbyn Byddin Ymerodrol Japan ar ôl cyfres o golledion gan filwyr Prydain ac India. Bu'r bataliwn yn rhan o Ymgyrch Burma, yn enwedig Brwydr Kohima, sy'n cael ei adnabod fel bwrydr *Stalingrad y Dwyrain* oherwydd ffyrnigrwydd yr ymladd ar y ddwy ochr, a helpodd i droi llanw'r ymgyrch yn theatr De Ddwyrain Asia.
bawd| Plac yn coffáu rhyddhau pont yn Normandi gan 2il Fataliwn Cyffinwyr De Cymru ar D-Day ym mis Mehefin 1944.
O'r South Wales Borderers, anfonwyd Bataliwn 1af, fel rhan o 10fed Adran Troedfilwyr India, i Irac i ddileu gwrthryfel a ysbrydolwyd gan yr Almaenwyr yn Irac ym mis Tachwedd 1941.  Gwasanaethodd y bataliwn yn Iran wedi hynny. Lladdwyd nifer yn y bataliwn yn Libya ger Tobruk ac fe gollon nhw tua 500 o swyddogion a dynion a gafodd eu dal neu eu lladd yn ystod yr encil cyffredinol.  Ym mis Rhagfyr 1939 gadawodd y bataliwn Ogledd Iwerddon ac fe'i hanfonwyd i ymuno â'r 148fed Brigâd Troedfilwyr o'r 49ain Adran Troedfilwyr , ffurfiant Tiriogaethol. Ym mis Ebrill 1940 trosglwyddwyd y bataliwn eto i'r 24ain Brigâd Gwarchodlu a oedd newydd ei chreu, a chymerodd ran yn yr Ymgyrch Norwyaidd, ac roeddent ymhlith y milwyr Prydeinig cyntaf i ymladd yn erbyn Byddin yr Almaen yn yr Ail Ryfel Byd. Methodd yr ymgyrch a bu'n rhaid gwacáu'r frigâd. Fodd bynnag, roedd y marwolaethau yn y bataliwn wedi bod yn hynod o ysgafn, gyda dim ond 13 wedi'u hanafu a 6 wedi'u lladd a dau fedal wedi'u dyfarnu. Roedd y bataliwn yn nodedig fel yr unig fataliwn o Gymru i gymryd rhan yng nglaniadau Normandi ar 6 Mehefin 1944, gan lanio ar Draeth Aur dan orchymyn 50fed Adran Troedfilwyr (Northumbria) ac ymladd ym Mrwydr Normandi, dan orchymyn y 7fed Adran Arfog am rai dyddiau ym Mehefin 1944, cyn dychwelyd i'r 50fed Adran. 

### Blits 
Achosiodd y bombiau nifer fawr o farwolaethau wrth i Awyrlu'r Almaen dargedu'r dociau yn Abertawe, Caerdydd a Phenfro . 

Yn Blitz Caerdydd rhwng 1940 a’r cyrch olaf ar y ddinas ym mis Mawrth 1944 syrthiodd tua 2,100 o fomiau, gan ladd 355 o bobl. 

Daeth Dociau Caerdydd yn darged bomio strategol i *Luftwaffe* yr Almaen (llu awyr yr Almaen Natsïaidd ) gan ei fod yn un o borthladdoedd glo mwyaf y byd. O ganlyniad, cafodd hi a'r ardal gyfagos eu bomio'n drwm. Difrodwyd Eglwys Gadeiriol Llandaf, ymhlith llawer o adeiladau sifil eraill a fomiwyd yn y cyrchoedd yn 1941.

### Gwersyll carcharorion rhyfel 
Gwersyll carcharorion rhyfel ar gyrion tref Pen-y-bont ar Ogwr, De Cymru, oedd Island Farm, a elwir hefyd yn Camp 198. Roedd yn gartref i nifer o garcharorion Echel. Almaenwyr oeddent yn bennaf, a dyma leoliad yr ymgais i ddianc fwyaf gan garcharorion rhyfel Almaenig ym Mhrydain yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Tua diwedd y rhyfel fe'i hailenwyd yn Wersyll Arbennig XI ac fe'i defnyddiwyd i gadw llawer o uwch arweinwyr milwrol yr SS a oedd yn aros i gael ei estraddodi i dreialon Nuremberg.

## Gweler hefyd 
* Y Rhyfel Byd Cyntaf yng Nghymru
* Cofeb y Cymry yn Fflandrys
* Cofeb y Cymry, Coed Mametz
* Cofeb Ryfel Genedlaethol Cymru
* Hedd Wyn
* Hedd Wyn (ffilm)
* ''Plasau'r Brenin''

## Cyfeiriadau 
Categori:Hanes Cymru
Categori:Cymru yn y Rhyfeloedd Byd