Carchar Gwersyll Fron-goch

Roedd **Gwersyll Carchar Fron-goch** () yn garchar dros dro ym mhentref Fron-goch ger Y Bala.

Cafodd carcharorion rhyfel Almaenig eu cadw yno yn ystod rhan gyntaf y Rhyfel Byd Cyntaf, ond yn dilyn Gwrthryfel y Pasg yn Iwerddon ym 1916 cafodd yr Almaenwyr eu disodli gan dros 1,800 o wirfoddolwyr yr *Irish Republican Brotherhood* (yr IRA yn ddiweddarach) yn cynnwys rhai o brif arweinwyr fel Michael Collins.
bawd|chwith|350px|Carcharorion Gwyddelig yn Frongoch

Heddiw nid oes dim o'r hen wersyll ar ôl, mae *Ysgol Bro Tryweryn* yn sefyll ar safle'r hen wersyll.

Yn 2002 fe godwyd cofeb ar ochr ffordd yr A4212 yn y pentref mewn tair iaith, Cymraeg, Gwyddeleg a Saesneg i nodi hanes y gwersyll.

bawd|chwith|Cofeb Fron-goch ar ochr ffordd yr A4212
## Distylfa Chwisgi
Pentref i'r gogledd o'r Bala yng Ngwynedd yw Fron-goch (hefyd *Frongoch)*,  Mae Afon Tryweryn yn rhedeg heibio'r pentref.

Sefydlodd R.J. Lloyd Price, Ystâd Rhiwlas ei *Welsh Whisky Distillery Company* yn y pentref ym 1887. Nid oedd y cwmni wisgi yn llwyddiant a  chynhyrchodd y cwmni ei poteli olaf ym 1903 a chaewyd y ddistyllfa ym 1910.

Defnyddiwyd hen adeilad y ddistyllfa i gadw carcharorion rhyfel Almaeneg ar ddechrau'r Rhyfel Byd Cyntaf. Ystyriwyd safle Frongoch yn ddelfrydol ar gyfer carchar, rhwyle 'yng nghanol nunlle' yn ôl y fyddin Brydeinig ond yn agos i'r hen lein rheilffordd a oedd yn arfer rhedeg o Riwabon ger Wrecsam i Abermaw ar gyfer cludo'r carcharorion.

Gyrrwyd y gweddill o'r gwrthryfelwyr i Fron-goch.

## Prifysgol y Chwyldro
Ymhlith carcharorion y gwersyll oedd rhai o brif arweinwyr y gwrthryfel fel Michael Collins, Arthur Griffith, Dick Mulcahy, Tomás MacCurtain, Terence MacSwiney a Seán T. O'Kelly.

Bu'r carchar yn gyfle i'r IRA ddatblygu eu syniadau chwyldroadol, ac awgrymir fod Michael Collins a'i gymrodyr wedi rhoi gwersi mewn ymladd a milwriaeth i'w gyd-garcharorion.

Daethpwyd i adnabod Fron-goch fel "Prifysgol Sinn Féin", neu "Brifysgol y Chwyldro" (*ollscoil na réabhlóide*)  .

Caewyd Llywodraeth Prydain y gwersyll ym 1916 a dychwelwyd y carcharorion i Iwerddon.

Daeth llawer o gyn-garcharorion Fron-goch yn arweinwyr y rhyfel dros annibyniaeth Iwerddon a orfododd Lywodraeth Prydain ildio rheolaeth o 26 o 32 o siroedd Iwerddon wrth i sefydlu Weriniaeth Iwerddon yn wlad annibynnol.
 
## Michael Collins
bawd|chwith|Michael Collins
Carcharor enwocaf Fron-goch oedd Michael Collins. Pan ddychwelodd i Iwerddon wedi'i gyfnod yn y Gwersyll fu'n un o brif arweinwyr y Gwyddelod yn ystod y rhyfel dros annibyniaeth. Bu'n gyfrifol am sefydlu 'Y Sgwad' - grŵp arfog cudd a laddodd nifer o swyddogion Prydeinig pwysig. Roedd Collins hefyd yn gyfrifol am drefnu grŵp o spiwyr tu mewn i Gastell Dulyn, pencadlys y Prydeinwyr a anfonodd wybodaeth gyfrinachol iddo.

Erbyn 1922 yr oedd y llywodraeth Brydeinig yn barod i drafod telerau heddwch, ac aeth Collins gyda nifer o arweinwyr eraill i Lundain i dafod gyda llywodraeth David Lloyd George.

Cynigiwyd iddynt weriniaeth annibynnol, ar yr amod fod chwech sir yng ngogledd yr ynys yn parhau dan lywodraeth Brydeinig fel Gogledd Iwerddon.

Cytunodd Collins a*Will anyone be satisfied at the bargain? Will anyone? I tell you this; early this morning I signed my death warrant.*

Aeth yn rhyfel cartref rhwng cefnogwyr y cytundeb gyda Llywodraeth Llundain ar un ochr, yn erbyn a'r rhai oedd yn gwrthod ei dderbyn ar yr ochr arall.

Gerllaw Corc ar 22 Awst,1922 yr oedd Collins yn teithio mewn modur pan ymosodwyd arno gan wrthwynebwyr y cytundeb. Tarwyd Collins gan fwled a'i ladd.

## Rhestr o rai o'r carcharorion
*Richard Aungier
*Denny Barry
*Joseph Beggs
*Gerald Boland
*Patrick Brogan
*Daniel Brophy
*Pat Caddell 
*Michael Carolan
*Joe Clarke
*Con Collins
*Michael Collins
*James Connor
*W. T. Cosgrave
*Philip Cosgrave
*Paddy Daly
*John Hynes
*Dick Kelly
*J. Kelly
*Joseph P. Kelly
*Matt Kelly
*Thomas Kelly
*Edward Lawless
*Joseph Lawless
*Bernard McAllister
*John McCann
*John MacDonagh

## Llyfryddiaeth
bawd|chwith|Clawr llyfr hanes Frongoch *Y Pair Dadeni* gan Lyn Ebenezer
**Y Pair Dadeni* gan Lyn Ebenezer (ISBN 9780863819698)
**Fron-goch and the birth of the IRA* gan Lyn Ebenezer (ISBN 9780863819773)
* Brennan-Whitmore, W, *With the Irish in Frongoch* (Dulyn 1918)
* O'Mahony, Sean, *Frongoch University of Revolution* (Dulyn1987)
* Tim Pat Coogan, *1916: The Easter Rising* ISBN 0-304-35902-5

## Dolenni
* Gwefan ar hanes Carchar Gwersyll Fron-goch: http://www.frongoch.cymru/ 

## Cyfeiriadau 
Categori:Cenedlaetholdeb Gwyddelig
Categori:Gwynedd
Categori:Hanes Iwerddon