open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Chloe Tutton

Nofwraig o Gymru ydy **Chloe Tutton** (ganwyd 17 Gorffennaf 1996), sydd wedi cystadlu dros Gymru yng Ngemau'r Gymanwlad a thros Prydain Fawr yn y Gemau Olympaidd.
Mae hi'n cystadlu yng nghystadlaethau dull broga.

## Gyrfa
Dechreuodd Tutton nofio ym mhwll nofio Ystrad Rhondda cyn symud i ymuno â chlwb Dinas Caerdydd. Cafodd ei dewis yn rhan o dîm Cymru ar gyfer Gemau'r Gymanwlad 2014 yn Glasgow, Yr Alban ond methodd â chyrraedd y rowndiau terfynol yn y 100m dull broga ac yn y 200m dull broga

Llwyddodd i sicrhau ei lle yn nhîm Prydain Fawr ar gyfer Gemau Olympaidd 2016 yn Rio de Janeiro, Brasil wrth dorri'r record Prydain ar gyfer y 200m dull broga ym Mhencampwriaethau Prydain yn Glasgow ym mis Ebrill 2016. a gorffenodd yn bedwerydd yn rownd derfynol y 200m dull broga

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1996
Categori:Nofwyr o Gymru
Categori:Pobl o Gymru yn y Gemau Olympaidd
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2016
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Stadiwm Emirates

Cartref i glwb pêl-droed Arsenal yw **Stadiwm Emirates** (), a elwir yn **Stadiwm Arsenal** () yng nghystadlaethau UEFA), Llundain. Dyma stadiwm cartref clwb yr Uwch Gynghrair Lloegr Arsenal a chlwb Uwch Gynghrair y Merched Arsenal Women.

Disodlwyd Stadiwm Highbury gan Stadiwm Emirates. Fe'i codwyd yn 2004 gyda chyllid o £390,000,000 ac fe'i agorwyd ar 23 Gorffennaf 2006 gyda gêm dysteb i Dennis Bergkamp rhwng Arsenal ac AFC Ajax. Mae'r stadiwm yn dal 60,361 o bobl ar eu heistedd..

Mae ansawdd cae Arsenal wedi cael eu cydnabod yn rhyngwladol ac wedi peri iddo gael y llysenw "y Carped" gan gefnogwyr sy'n cystadlu a'r cyfryngau chwaraeon ehangach. Ers 2009, mae'r stadiwm wedi mynd trwy broses o "Arsenaleiddio" gyda'r nod o adfer cysylltiadau gweladwy â hanes Arsenal. Mae'r stadiwm yn cynnal gemau pêl-droed rhyngwladol (gan gynnwys gweithredu'n aml fel maes de facto tîm cenedlaethol Brasil yn Ewrop), yn ogystal â chynnal perfformiadau cerddorol rhyngwladol yn rheolaidd.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Gwefan Arsenal

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mwrdeistref Llundain Islington
Categori:Meysydd chwaraeon yn Llundain
Categori:Arsenal F.C.
Categori:Arsenal W.F.C.
Diffyg maeth

Pan na fwyteir digon o faetholion bydd y corff yn dioddef o **ddiffyg maeth**. Mae'r gair *malnutrition* yn y Saesneg hefyd yn cynnwys adegau pan y bwyteir gormod o faetholion; yn y Gymraeg, fodd bynnag, defnyddir y gair gor-faeth am y stad hwn. Mae'r erthygl hon yn cynnwys diffyg maeth a gor-faeth.

Gall unrhyw un o'r elfennau hanfodol fod ar goll: caloriau, protein, carbohydrad, fitaminau neu fwynau.

Pan fo merch feichiog yn dioddef o ddiffyg maeth, gall effeithio'r babi yn y groth, a hynny'n barhaol: yn ffisegol neu'n broblemau meddyliol. Mae hyn hefyd yr un mor wir gyda babanod dan ddwy oed, lle'r effeir eu datblygiad yn barhaol. Cofnodir y gair yn Historia Gruffud vab Kenan) (HGK 10) yn y C13: *Gruffud eu car ac eu mab maeth*. Mae'r gair hefyd yn digwydd fel: "tad maeth", "chwaer faeth" ac yn y gair "mamaeth".

## Achos
Mae diffyg maeth yn digwydd fel arfer gan nad oes digon o fwyd ar gael. Gall hyn fod o ganlyniad i bris uchel y bwyd a werthir, a thlodi.
bawd|chwith|upright=1.3|Marwolaethau o ddiffyg maeth. Dangosir nifer y marwolaethau am bob mil o bobl, yn 2012.

Mae marasmws (diffyg protein a chaloriau) a kwashiorkor (diffyg protein) yn enghreifftiau o'r cyntaf.

Ledled y byd amcangyfrifir fod anorecsia'n effeithio oddeutu dwy filiwn o bobl (amcangyfrifon 2013). Hynny yw, mae'n digwydd mewn 0.9% - 4.3% o ferched a 0.2% i 0.3% o ddynion gwledydd y Gorllewin, rywbryd yn ystod eu bywydau. Mae tua 0.4% o ferched wedi'u heffeithio ar unrhyw flwyddyn. Mae hyn yn ddeg gwaith yn fwy na gyda dynion.

## Triniaeth
Mae sawl triniaeth i ddiffyg maeth, gyda nifer ohonyn nhw wedi bod yn llwyddiannus, dros y blynyddoedd. Gall hyrwyddo mamau i roi llaeth o'r fron yn hytrach na llaeth potel leihau'r problemau a marwolaethau. Felly hefyd pan roddir llaeth i fabanod a phlant rhwng 6 mis a 2 flynedd oed. Ceir tystiolaeth hefyd fod rhoi ychwanegion ar ffurf tabledi o faetholion ayb hefyd yn gwella'r canlyniadau.

## Cyfeiriadau
Categori:Afiechydon
Y Clorianydd

Papur newydd wythnosol ceidwadol a gyhoeddwyd yn y Gymraeg yn bennaf oedd y ***Y Clorianydd***.  Fe'i lansiwyd ar 13 Awst 1891 a daeth i ben ddiwedd y 1960au. (gyda rhif 1572); mae 782 rhifyn ar gael yn y Llyfrgell Genedlaethol.

Roedd ei gylchrediad yn bennaf yn Ynys Môn, Lerpwl a Manceinion. Cofnodai hanes lleol a chyffredinol. Ymhlith ei olygyddion bu Hugh Edwards ac Owen Edward Jones (1871-1953).  Cyhoeddwyd gan David Williams, Bangor (tua 1897-), J.A. Williams, Llangefni (o tua 1895-1900) a'r *North Wales Chronicle Co. Ltd.*, Bangor o 1900 ymlaen.

## Gweler hefyd
*Clorianydd a'r Gwalia (1921-1969)

## Cyfeiriadau
Categori:Papurau newydd Cymraeg
Categori:Papurau newydd Cymru
Categori:Sefydliadau 1897
Categori:Dadsefydliadau 1921
Pencampwriaeth Agored yr Unol Daleithiau (tenis)

bawd|Gornest ar fin nos yn Stadiwm Arthur Ashe yn ystod Pencampwriaeth 2014
Cystadleuaeth tenis flynyddol yw **Pencampwriaeth Agored yr Unol Daleithiau**. Cynhelir am byfethnos yn dechrau ar Ddydd Llun olaf mis Awst, ac felly hwn yw'r olaf o dwrnameintiau'r Gamp Lawn yn y calendr tenis. Chwaraeir ar gyrtiau caled yn Nghanolfan Tenis Genedlaethol Billie Jean King ym Mharc Flushing Meadows–Corona ym mwrdeistref Queens, Dinas Efrog Newydd, UDA. Cynhelir pencampwriaethau senglau dynion a menywod, parau dynion, menywod a chymysg, cystadlaethau i chwaraewyr ifainc a hŷn, a chwaraewyr mewn cadair olwyn.

## Dolenni allanol 
*  

Categori:Dinas Efrog Newydd

Categori:Twrnameintiau tenis
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe 1863

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1863** yn Abertawe ar 2-4 Medi 1863, o ddydd Mercher i nos Wener.
Y Llywydd oedd David Pugh AS.

Cynigiwyd Y Gadair am awdl ar y testun "Albert Dda". Derbyniwyd deg cyfansoddiad a thraddodwyd y feirniadaeth gan Iago Emlyn (y Parch James James) gan ddatgan fod 'Idwal' yn deilwng o'r gadair. Datgelwyd mai'r bardd buddugol oedd Emrys (y Parch William Ambrose, Porthmadog) ond nid oedd yn bresennol felly fe'i gynrychiolwyd gan ei gefnder Ambrose Lloyd, Caerlleon.

## Cyngerdd
Roedd y babell a godwyd ar gyfer yr Eisteddod yn ddigon mawr i ddal 7,000 o bobl ond eto roedd yn rhy fach i ddal y dorf a ddaeth i'r gyngerdd ar y nos Iau. Yn ôl adroddiadau o'r cyfnod, ar ddechrau y gyngerdd, fe wnaeth un o drawstiau'r babell gracio a holltwyd rhai eraill. Daliwyd y trawst yn ei le gan wialen haearn ond roedd y dorf wedi cael eu cynhyrfu gymaint ac yn teimlo'n anesmwyth o ran eu diogelwch. Yn fuan wedyn symudodd trawst arall o'i le. Ymgynghorodd y maer gyda aelodau y pwyllgor yn gyflym a dygwyd y noson i ben. Dywedodd y maer y gallai'r gynulleidfa ddefnyddio'r tocynnau ar gyfer y noson ganlynol a fe wagiodd y babell o fewn hanner awr.

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol

## Cyfeiriadau
Abertawe 1863
1863
Categori:1863 yng Nghymru
Proterosöig

3ydd israniad y linell-amser ddaearegol yw'r **Proterosöig** a'r eon olaf o'r goreon cyn-Gambriaidd. Mae'n cynrychioli'r amser ychydig cyn datblygiad bywyd ar y Ddaear. Daw'r enw Proterosöig o'r Groeg "bywyd cynharach"; ystyr y gwreiddyn "protero-" yw "rhagflaenu" ac ystyr "söig" yw "anifail, rhywbeth byw". Digwyddodd y Proterosöig rhwng  a  (miliwn o flynyddoedd cyn y presennol (CP)), a dyma ran mwyaf diweddar y cyn-Gambriaidd. Caiff ei rannu'n dair gorgyfnod - o'r iengengaf i'r hynaf: y Paleoproterosöig, Mesoproterosöig, a'r Neoproterosöig.

Mae'r digwyddiadau sy'n berthnasol i'r eon hon wedi eu diffinio'n eitha clir: ceir newid yr hinsawdd i un llawn ocsigen yn ystod y Paleoproterosöig, rhewi wyneb y Ddaear yn ystod y cyfnod Cryogeniaidd yn y Neoproterosöig hwyr ac yn olaf y cyfnod Ediacaraidd (635 - 542 CP) ble cafwyd datblygu organeb amlgellog.

## Cyfeiriadau
Categori:Eonau daearegol
Categori:Proterosöig
Helen Jenkins

Triathletwraig proffesiynol o Gymru a'r Alban yw **Helen Rebecca Jenkins** (nee **Tucker**; ganed 8 Mawrth 1984), a Phencampwraig Triathlon y Byd ITU 2008 a 2011.

## Bywgraffiad
Ganed yn Elgin, yr Alban, a magwyd ym Mhen-y-bont ar Ogwr. Priododd y triathletwr Marc Jenkins yn 2008.

## Cyfeiriadau
Categori:Triathletwyr o Gymru
Categori:Genedigaethau 1984
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2016
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Ole Rømer

Seryddwr o Ddenmarc oedd **Ole Christensen Rømer** (Daneg: [ˈo(ː)lə ˈʁœːˀmɐ]; 25 Medi 1644&nbsp;– 19 Medi 1710) a oedd y cyntaf i fesur cyflymder golau yn feintiol. Ceir nifer o ffyrdd o sillafu ei enw mewn llenyddiaeth wyddonol, gan gynnwyr "Roemer", "Römer" a "Romer".

Categori:Genedigaethau 1644
Categori:Marwolaethau 1710
Categori:Academyddion yr 17eg ganrif o Ddenmarc
Categori:Academyddion y 18fed ganrif o Ddenmarc
Categori:Academyddion Prifysgol Copenhagen
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Copenhagen
Categori:Gwneuthurwyr offer gwyddonol
Categori:Mathemategwyr yr 17eg ganrif o Ddenmarc
Categori:Mathemategwyr y 18fed ganrif o Ddenmarc
Categori:Pobl a aned yn Aarhus
Categori:Pobl o Ddenmarc–Norwy
Categori:Pobl fu farw yn Copenhagen
Categori:Seryddwyr yr 17eg ganrif o Ddenmarc
Categori:Seryddwyr y 18fed ganrif o Ddenmarc
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llandudno 1864

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1864** yn Llandudno, Sir Gaernarfon, ar 24-26 Awst 1864, o ddydd Mercher i nos Wener.

Cynigiwyd Y Gadair am awdl ar y testun "Ioan yn Ynys Patmos". Derbyniwyd saith cyfansoddiad a thraddodwyd y feirniadaeth gan Nicander ar ran ei gyd-feirniad Emrys gan ddatgan fod 'Barakel' yn deilwng o'r gadair. Datgelwyd mai'r bardd buddugol oedd Richard Foulkes Edwards (Risiart Ddu o Wynedd). Fe'i cludwyd i'r gadair gan Clwydfardd a Thalhaiarn.

Roedd cryn feirniadaeth o'r Eisteddfod yma yn y wasg Gymreig gyda erthygl olygyddol yn *Seren Cymru* yn ei alw'n "fethiant hollol" yn rhannol am ei fod wedi gwneud colled o £200 ond hefyd am ddiffyg trefn. Fe'i ddisgrifwyd yn y Faner fel Eisteddfod "fflat... ddi-hwyl, ddi-fynd, ddi-fywyd". Nid oedd dyddiadau'r eisteddfod wedi ei hysbysu'n ddigonol yn y de a ni chafwyd un côr yn cystadlu. Roedd yna bryderon hefyd am unffurfioldeb y gweithgareddau a'r areithiau, y gost o logi'r pafiliwn, a'r lleoliad.

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol

## Cyfeiriadau
Categori:Hanes Conwy

Llandudno 1864
Llandudno 1864
1864
Categori:Llandudno
Categori:1864 yng Nghymru
Hadeaidd

Israniad y linell-amser ddaearegol yw'r **Hadeaidd** sy'n gorwedd o ran amser cyn yr Archeaidd. Ceir 4 eon, gyda phob un yn ymestyn am ysbaid o dros 500 miliwn o flynyddoedd. Mae'r eon yma'n cychwyn gyda'r Ddaear yn cael ei greu, tua 4.6 biliwn o flynyddoedd cyn y presennol (CP).

## Geirdarddiad
Daw'r gair Hadeaidd (a'r Saesneg "*Hadean*") o "Hades", sef enw un o dduwiau'r isfyd, yn ôl Mytholeg Roeg. Mae'n cyfeirio at ystâd y Ddaear yr adeg hon: tân a brwmsatn, digon tebyg i uffern yr isfyd, oherwydd y llosgfynyddoedd byw a'r tymheredd uchel. Roedd llawer o grwst y Ddaear hefyd yn dal yn garreg tawdd. Bathwyd y term gan Preston Cloud yn 1972. Y term a ddefnyddiwyd cyn 1972 oedd 'Cyn-Archean'.

## Bywyd
Yn 2015 darganfuwyd mwynau carbon mewn creigiau 4.1 biliwn CP yng Ngorllewin Awstralia, a disgrifiwyd nhw fel "gweddillion bywyd biotig". 
bawd|Darlun o'r Hadeaidd gan arlunydd.

## Israniadau
Gan mai ychydig iawn o olion sydd o'r amser hwn, ni cheir israniadau. Defnyddir llinell-amser daearegol y Lleuad, fodd bynnag]] yn answyddogol. Dyma nhw:

* Cyn-Nectarian: o greu'r Lleuad hyd at 3920 miliwn CP 
* Nectarian o 

## Cyfeiriadau
Categori:Eonau daearegol
Categori:Archeaidd
Categori:Cyn-Gambriaidd
Archeaidd

Israniad y linell-amser ddaearegol yw'r **Archeaidd** (neu **Archaean**) sy'n un o eonau'r Cyn-Gambriaidd. Ceir 4 eon, gyda phob un yn ymestyn am ysbaid o dros 500 miliwn o flynyddoedd. Digwyddodd yr Archeaidd rhwng 4,000 a 2,500 miliwn o flynyddoedd cyn y presennol (CP) h.y. 4 - 2.5 biliwn CP, yn dilyn yr eon Hadean a gan ragflaenu'r Proterosöig.

Yn ystod yr Archeaidd, roedd crwst y Ddaear, a'i haenau o greigiau gwahanol, newydd eu ffurfio, a olygai fod tymheredd y Ddaear ychydig yn is nag yn yr Hadean. Golygai hyn y gallai cyfandiroedd gael eu ffurfio. Er nad yw gwyddonwyr yn gwbwl sicr, credir erbyn hyn i fywyd syml: un gell efallai gael ei ffurfio tua diwedd yr Hadean neu efallai ar gychwyn yr Archaean.

## Geirdarddiad
Daw'r gair Archeaidd o'r Hen Roeg  (''''), sef "cychwyn, tarddiad". Fe'i bathwyd yn 1872, gan olygu "o'r cyfnod cynharaf (yn ddaearegol)." Y rheswm am hyn yw fod yr Hadean a'r Archaean yn un yr adeg honno.

## Cyfeiriadau
Categori:Eonau daearegol
Categori:Archeaidd
Categori:Cyn-Gambriaidd
Rhewlifiant Hwronaidd

Ymestynnodd yr oes rewlifol **Hwronaidd** (neu'r **Rhewlifiad Hwronaidd**) o 2,400 miliwn o flynyddoedd yn ôl tan 2,100 m o flynyddoedd yn ôl. Mae'n ymestyn drwy'r cyfnodau daearegol y Sideraidd a'r Rhycaidd o'r era Paleoproterosöig. Digwyddodd y Rhewlifiad Hwronaidd yn union wedi "Digwyddiad Anferthol yr Ocsigen"; digwyddiad pan welwyd cynnydd sydyn yn yr ocsigen yn yr atmosffer a lleihad yn y methan.
bawd|canol|650px|Diagram yn dangos y 4 Eon, gyda'r oes bresennol ar yr ochr dde. Yn y gwaeld ceir y 5 prif Oes Iâ.

Er ffurfio'r Ddaear ar ddechrau'r Eon Hadeaidd oerodd y Ddaear yn araf, dros gyfnod o amser a chafwyd o leiaf 5 Oes yr Iâ sylweddol: yr Hwronaidd, y Cryogenaidd (*Cryogenian*), yr Andea-Saharaidd (*Andean-Saharan*), Oes Iâ Karoo a'r Rhewlifiant Cwaternaidd sef yr Oes Iâ rydym yn byw ynddi heddiw. Ar wahân i'r 5 cyfnod hwn, mae'n fwy na phosibl nad oedd rhew yn unman ar y Ddaear yn ystod y cyfnodau eraill.

## Geirdarddiad
Daw enw'r gorgyfnod hwn o ddarganfyddiadau daearegol pwysig a wnaed yn Llyn Hwron, Gogledd America: sef olion tair haen o dyddodion rhewlifol wedi'u gwahanu gan dyddodion anrhewlifol.

## Gweler hefyd
*Oes yr Iâ

## Cyfeiriadau
Categori:Oes yr Iâ
Categori:Proterosöig
Categori:Cynhanes
Categori:Hinsawdd
Categori:Rhewlifeg
Rhewlifiant Cryogenaidd

:''Mae'r erthygl hon yn cyfeirio at Oes Iâ; am erthygl am y Cyfnod (daeareg) gweler: Cryogenaidd (Cryogenian).''

Mae'r **Rhewlifiad Cryogenaidd** yn un o 5 rhewlifiad anferthol a'r ail rewlif ers ffurfio'r Ddaear, gyda Rhewlifiad Hwronaidd o'i flaen a'r Rhewlifiad Andea-Saharaidd ar ei ôl. Tarddiad y gair yw'r Hen Roeg *cryos* "oerfel" a *genesis* "geni". Parodd y cyfnod hwn rhwng 720 i 635 miliwn o flynyddoedd cyn y presennol (CP).

Wedi ffurfio'r Ddaear ar ddechrau'r Eon Hadeaidd, oerodd yn araf, dros gyfnod hir o amser, a chafwyd o leiaf 5 Oes yr Iâ (neu rewlifau) sylweddol: y Rhewlifiad Hwronaidd (*Huronian*), y Cryogenaidd, y Rhewlifiant Andea-Saharaidd (*Andean-Saharan*), Oes Iâ Karoo a'r Rhewlifiant Cwaternaidd sef yr Oes Iâ rydym yn byw ynddi heddiw. Ar wahân i'r 5 cyfnod yma, mae'n fwy na phosibl nad oedd rhew yn unman ar y Ddaear yn ystod y cyfnodau eraill.

bawd|canol|650px|Diagram yn dangos y 4 Eon, gyda'r oes presennol ar yr ochr dde. Yn y gwaeld ceir y 5 prif Oes Iâ.

Yn y gorffennol cafwyd cryn anghytundeb am union ddechrau'r cyfnod Cryogenaidd, ond bellach nodir y dylai ei ddechrau fod yr un dyddiad a dechrau'r rhewlif Cryogenaidd. Mae'n bur debyg i'r Rhewlif Cryogenaidd fod yr Oes Iâ oeraf o'r 5. Roedd y Rhewlif hwn yn ehangu ac yn crebachu'n eitha rheolaidd, gan gyrraedd (ar ei anterth) y cyhydedd.

Yn rhyfeddol, yn ystod y Cryogenaidd y ceir y ffosiliau (ac felly'r anifail cynharaf.

## Gweler hefyd
*Oes yr Iâ

## Cyfeiriadau
Categori:Oes yr Iâ
Categori:Proterosöig
Categori:Cryogenaidd
Categori:Cynhanes
Categori:Hinsawdd
Categori:Rhewlifeg
Louis Smith

Gymnastwr Prydeinig yw **Louis Antoine Smith** MBE (ganwyd 22 Ebrill 1989). Enillodd dwy fedal efydd a dwy arian yn y Gemau Olympaidd.

Fe'i ganwyd yn Peterborough, Lloegr, yn fab i Claude ac Elaine Smith.

Enillodd y rhaglen *Strictly Come Dancing* yn 2012.

Categori:Genedigaethau 1989
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2012
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2016
Oes Iâ Karoo

dde|bawd|350px|Ymestynai Oes Iâ Karoo (mewn glas) dros yr Uwchgyfandir Gondwana.
Digwyddodd **Oes Iâ Karoo**, un o'r 5 prif Oes Iâ, yn ystod yr Eon Ffanerosöig, a dyma'r ail o'r pump: rhwng 360 a 260 miliwn o flynyddoedd cyn y presennol (CP).

Daw'r enw o greigiau perthnasol a ddarganfuwyd yn 19C yn ardal Karoo yn Ne Affrica - y creigiau cyntaf i ddangos tystiolaeth o'r Oes Iâ hon.

Yr hyn a achosodd yr Oes Iâ yma oedd platiau tectonig yn creu tir newydd yn ardal a adnabyddir heddiw fel Antartica. Roedd y tir newydd hwn yn aflonyddu ar y llif o ddŵr cynnes yn y cefnfor Panthalassa a'r Môr Paleotethys, ac achosodd hyn, dros gyfnod hir o amser i'r hafau oeri a mwy a mwy o rew ac eira yn y gaeaf: haen ar ben haen nes creu rhewlifau anferthol nes y gorchuddiwyd Gondwana.

bawd|canol|650px|Diagram yn dangos y 4 Eon, gyda'r oes bresennol ar yr ochr dde. Yn y gwaeld ceir y 5 prif Oes Iâ.

## Cyfeiriadau
Categori:Ffanerosöig
Categori:Cynhanes
Categori:Hinsawdd
Categori:Rhewlifeg
Katie Archibald

Seiclwraig o'r Alban yw **Katie Archibald** (ganwyd 12 Mawrth 1994).

Yng Ngemau Olympaidd 2016 yn Rio de Janeiro, Brasil, enillodd Archibald fedal aur fel aelod o dîm ras ymlid Prydain Fawr gyda Joanna Rowsell, Elinor Barker a Laura Trott, gyda'r pedwarawd yn llwyddo i dorri y record byd yn y rownd derfynol.

Enillodd y tîm ras ymlid Prydain Fawr fedal arian yng Ngemau Olympaidd 2020. Fe'u curwyd gan yr Almaen, a dorrodd record y byd. Enillodd Archibald a Laura Kenny medal aur yn y Madison yn yr un Gemau Olympaidd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2016
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2020
Categori:Genedigaethau 1994
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Alban
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Alban
Categori:Pobl o Glasgow
Categori:Seiclwyr o'r Alban
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberystwyth 1865

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1865** yn Aberystwyth ar 12-15 Medi 1865, o ddydd Mawrth i ddydd Gwener.

Cynigiwyd Y Gadair am awdl ar y testun "Hanes Paul". Derbyniwyd saith cyfansoddiad a thraddodwyd y feirniadaeth gan Caledfryn ar ran ei gyd-feirniad Dewi Wyn o Essyllt. Awdl 'Cresence' oedd y gorau ond roedd yn cynnwys "nifer lluosog o feiau cynghaneddol, ac amryw linellau yn bradychu chwaeth". Cyhoeddwyd felly nad oedd neb yn deilwng o'r gadair.

Roedd y babell neu bafiliwn yn ddigon i ddal bump i chwech mil o bobl a wedi ei addurno gyda garlantau o flodau. Cynhaliwyd cyngherddau yn y babell bob nos.

Yn yr Eisteddfod hwn enillodd Cranogwen wobr am gân ar y testun, "Y Fodrwy Briodasol", gan guro Islwyn a Ceiriog yn y gystadleuaeth honno

Yn adroddiad 'Taliesin' o'r Eisteddfod yn *Seren Cymru* roedd sôn cyson am yr areithiau Saesneg a gwnaed sylwadau gan Glasynys hefyd yn dweud y dylai'r digwyddiad fod yn Eisteddfod Gymreig a defnyddio mwy o Gymraeg.

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol

## Cyfeiriadau
Categori:Aberystwyth
Aberystwyth 1865
Aberystwyth 1865
1865
Categori:Hanes Ceredigion
Categori:1865 yng Nghymru
Victoria Thornley

Rhwyfwraig Cymreig yw **Victoria Thornley** (ganwyd 30 Tachwedd 1987). Enillodd y fedal arian yn y rhwyfo "double sculls" yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2016 yn Rio.

Cafodd Thornley ei geni yn Llanelwy. Cafodd ei addysg yng Ngholeg Abbey Gate ac yn yr Ysgol Esgob Heber.

## Cyfeiriadau
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2012‎
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2016‎
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2020
Categori:Genedigaethau 1987
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Kelly Morgan

Chwaraewr badminton o Gymru yw **Kelly Ann Aston MBE** (neé **Morgan**, ganwyd 22 Mai 1975). Llwyddodd i ennill y fedal aur yng Ngemau Gymanwlad 1998 yn Kuala Lumpur, Maleisia, ac roedd yn aelod o dîm Prydain Fawr yng Gemau Olympaidd yr Haf ym 1996, 2000 a 2004.

## Gyrfa badminton
Dechreuodd Morgan chwarae badminton yn naw mlwydd gan fod ffrind i'w theulu wedi sefydlu clwb badminton. Sicrhaodd ei lle yn nhîm Cymru ar ôl mynd i wylio ei brawd Ross yn y treialon.

Llwyddodd i ennill Senglau'r Merched ym Mhencampwriaeth Badminton Cymru am 13 blynedd yn olynol rhwng 1992 a 2004 yn ogystal â chipio chwe pencampwriaeth yng nghystadleuaeth Dyblau'r Merched a phedair pencampwriaeth Dyblau Cymysg. Cafodd ei dewis i gynrychioli Prydain Fawr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 1996 yn Atlanta, Unol Daleithiau America yng nghystadleuaeth y senglau a'r dyblau

## Anrhydeddau
Ym 1999 cafodd Morgan ei henwi'n Merch Gymreig y Flwyddyn 

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1975
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Gymru â medal aur yng Ngemau'r Gymanwlad
Categori:Pobl o Gymru yn y Gemau Olympaidd
Adam Peaty

Nofiwr o Loegr yw **Adam Peaty** (ganwyd 28 Rhagfyr 1994) sydd wedi cystadlu dros *Team GB* yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2016, Gemau Olympaidd yr Haf 2020 a Gemau Olympaidd yr Haf 2024.

Enillodd Peaty y fedal aur yn y 100m dull broga ar y ddau achlysur. Ennill medal aur GB gyntaf yn Tokyo 2020.

Fe'i ganwyd yn Uttoxeter. Mae gan Peaty a'i bartner, Eirianedd Munro, fab, George-Anderson Adetola Peaty, a anwyd ym mis Medi 2020.

## Cyfeiriadau
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2016
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2020
Categori:Genedigaethau 1994
Categori:Nofwyr o Loegr
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2024
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caer 1866

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1866** yng Nghaer ar 4-7 Medi 1866, o ddydd Mawrth i ddydd Gwener. Defnyddiwyd yr enw "Caerlleon" yn ogystal â Chaer mewn nifer o ysgrifau y cyfnod.

Cynigiwyd Y Gadair am awdl ar y testun "Môr". Derbyniwyd 13 cyfansoddiad a traddodwyd y feirniadaeth gan Gwalchmai ar ran ei gyd-feirniad Gwrgant. Cyflwynwyd y gadair i "Morydd", sef y Parch Robert Thomas, gweinidog yr Annibynwyr ym Mangor. Nid oedd y bardd buddugol yn bresennol felly fe arwisgwyd ei gynrychiolydd. Gwnaed y gadair o goed derw a gafwyd yn adeiladwaith tŷ Twm o'r Nant.

Eto roedd beirniadaeth gan lawer am Seisnigeiddrwydd yr Eisteddfod Genedlaethol a cynhaliodd y beirdd Eisteddfod brotest yng Nghastell-Nedd yn 1866, bythefnos ar ôl Eisteddfod Caer. Ar yr un pryd, cafwyd ymosodiad cryf ar yr Eisteddfod a'r iaith Gymraeg gan ysgrif olygyddol yn *The Times*, Llundain. Ar y pryd nid oedd y papur newydd yn datgelu enwau awduron ond fe ganfuwyd yn ddiweddarach mai'r Parchedig Henry Wace oedd yr awdur (a ddaeth yn Deon Caergaint yn 1903).

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol

## Cyfeiriadau
Categori:Caer
Caer 1866
Caer 1866
1866
Categori:Hanes Swydd Gaer
Categori:1866 yng Nghymru
Steve Redgrave

Pencampwr rhwyfo o Loegr yw **Syr Steven Geoffrey Redgrave CBE DL** (ganwyd 23 Mawrth 1962).

Fe'i ganwyd yn Marlow, Swydd Buckingham, yn fab i'r adeiladwr Geoffrey Edward Redgrave a'i wraig Sheila (nee Stevenson). Cafodd ei addysg yn yr Ysgol Marlow.

Enillodd fedal aur yng nghystadleuaeth rhwyfo yng Gemau Olympaidd yr Haf 1984, 1988, 1992,  1996 a 2000

## Cyfeiriadau
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 1984
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 1988
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 1992
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 1996
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2000
Categori:Genedigaethau 1962
Categori:Rhwyfwyr o Loegr
Corfilgi

bawd|Corfilgi

Ci hela a rasio sy'n tarddu o Loegr yw'r **Corfilgi**, y **Milgi Bach** Croes rhwng y Milgi a daeargi neu sbaengi yw'r brîd hwn a ddatblygwyd yng nghanol y 19eg ganrif i gwrso ysgyfarnogod. Gall hefyd hela anifeiliaid bychain.

## Cyfeiriadau 
Categori:Bridiau o gŵn
Categori:Bridiau o gŵn sy'n tarddu o Loegr
Categori:Helgwn
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerfyrddin 1867

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1867** yng Nghaerfyrddin ar 3-6 Medi 1867, o ddydd Mawrth i ddydd Wener.

Cynigiwyd y Gadair am awdl ar y testun "Milflwyddiant". Derbyniwyd saith cyfansoddiad a'r beirniaid oedd Caledfryn a Cynddelw. Nid oedd y ddau yn gallu cytuno ar enillydd rhwng dwy awdl ddaeth i'r brig, felly trosglwyddwyd y penderfyniad at Ceiriog i dorri'r ddadl; penderfynodd mai 'Samuel Hopkins' oedd yn deilwng o'r gadair. Datgelwyd mai'r bardd buddugol oedd y Parch Richard Parry (Gwalchmai). Nid oedd yn bresennol felly cadeiriwyd ei gynrychiolydd Mr J.P. Williams.

Ym 1867 y cyflwynwyd cystadleuaeth y bryddest i’r Eisteddfod Genedlaethol am y tro y cyntaf, ond medal oedd y wobr y flwyddyn honno, nid coron.

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol

## Cyfeiriadau
1867
Caerfyrddin 1867
1867
Categori:1867 yng Nghymru
Ieuan Roberts

Ymgyrchydd iaith o Rosllannerchrugog oedd **Ieuan Roberts**, a elwir hefyd yn **Ieu Rhos** (16 Ionawr 1950 – 15 Awst 2016).

Ganwyd Ieuan Wynn Roberts yn fab i Mair a Tom Roberts. Aeth i astudio ym Prifysgol Abertawe ar ddiwedd y 1960au lle roedd John Davies yn ddarlithydd hanes Cymru iddo. Yn ystod y cyfnod hwn daeth yn weithgar gyda Chymdeithas yr Iaith Gymraeg. Cafodd ei ddal yn ystod yr ymgyrch arwyddion ffyrdd a wedi gwrthod talu'r ddirwy a osodwyd arno, fe'i carcharwyd am gyfnod. Wedi gadael y coleg symudodd i Aberystwyth i weithio fel ysgrifennydd Cymdeithas yr Iaith ar y cyd gydag Arfon Gwilym.

Ym Mehefin 1972, fel rhan o'r ymgyrch am sianel deledu Cymraeg, roedd yn un o naw ymgyrchydd a feddiannodd adran weinyddol y BBC a chael ei arestio a'i gyhuddo am fod ag offer yn eu meddiant ar gyfer gwneud trosedd difrifol. Yn yr Old Bailey yn Llundain, blwyddyn yn diweddarach, cafodd y cyhuddiad ei israddio i un o gynllwyn ond cafwyd y naw yn ddieuog a thaflwyd yr achos allan.

Yn Rhosllannerchrugog, bu’n gweithio fel gyrrwr bws, ac roedd ynghlwm â sefydlu’r papur bro Nene yn 1978.

Fe gyhoeddwyd ''Ieu Rhos - Y Geiriwr Garw A'r Galon Feddal'', llyfr o atgofion o fywyd Ieuan Roberts a olygwyd gan y newyddiadurwr Arthur Thomas, gan Wasg Carreg Gwalch yn 2017.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1950
Categori:Marwolaethau 2016
Categori:Ymgyrchwyr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Ymgyrchwyr yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Ymgyrchwyr hawliau iaith o Gymru
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Rhuthun 1868

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1868** yn Rhuthun, Sir Ddinbych ar 4-7 Awst 1868, o ddydd Mawrth i ddydd Wener.

Cynigiwyd Y Gadair am awdl ar y testun "Elias y Thesbiad". Derbyniwyd saith cyfansoddiad a traddodwyd y feirniadaeth gan y beirniad Hiraethog. Cyhoeddwyd nad oedd neb yn deilwng o'r wobr y flwyddyn hon.

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol

## Cyfeiriadau
Rhuthun 1868
Rhuthun 1868
1868
Categori:Hanes Sir Ddinbych
Categori:Rhuthun
Categori:1868 yng Nghymru
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Treffynnon 1869

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1869** yn Nhreffynnon, Sir y Fflint, ar 31 Awst-1 Medi 1869, ddydd Mawrth a dydd Mercher. Roedd Eisteddfod Genedlaethol i fod ei chynnal yn Aberhonddu y flwyddyn hon ond roedd y sefydliad wedi mynd i ddyled o £1276 17s 4c (tua £131,428 ym mhrisiau 2016) a penderfynodd y pwyllgor lleol ohirio yr eisteddfod tan 1870. Yn hytrach cynhaliwyd "Eisteddfod Goronog" yn Nhreffynnon dros ddeuddydd gyda'r elw i'w drosglwyddo i'r Eisteddfod Genedlaethol. Codwyd pabell oedd yn ddigon i ddal 1,100 o bobl a chafwyd cyngerdd ar y nos Fawrth.

Cynigiwyd Y Goron am awdl ar y testun "Milflwyddiant". Derbyniwyd saith cyfansoddiad a traddodwyd beirniadaeth Gwilym Hiraethog gan Pedr Mostyn. Cyhoeddwyd fod "Galarwr gwyl ei eiriau" yn deilwng a datgelwyd mai'r Parch Richard Mawddwy Jones oedd y bardd buddugol.

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol

## Cyfeiriadau
Treffynnon 1869
Treffynnon 1869
1869
Categori:Hanes Sir y Fflint
Categori:Treffynnon
Categori:1869 yng Nghymru
Francis Hutcheson

Athronydd o Iwerddon yn ystod oes yr Oleuedigaeth oedd **Francis Hutcheson** (8 Awst 1694 – 8 Awst 1746).

Ganwyd i deulu Sgot-Wyddelig yn Drumalig, Swydd Down; gweinidog Presbyteraidd oedd ei dad. Astudiodd athroniaeth, y clasuron a diwinyddiaeth ym Mhrifysgol Glasgow (1710–16). Sefydlodd athrofa breifat yn Nulyn ym 1719, a chyhoeddodd bedair ysgrif yn ddienw tra'n byw yno. Dychwelodd i'r Alban a dysgodd yn swydd athro athroniaeth foesol ym Mhrifysgol Glasgow o 1729 hyd ei farwolaeth.

Categori:Genedigaethau 1694
Categori:Marwolaethau 1746
Categori:Academyddion Prifysgol Glasgow
Categori:Athronwyr o Iwerddon
Categori:Athronwyr yr Oleuedigaeth
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Glasgow
Categori:Diwinyddion o'r Alban
Categori:Diwinyddion o Iwerddon
Categori:Pobl o Swydd Down
Categori:Presbyteriaid
Categori:Ysgolheigion Saesneg o Iwerddon
Churchill, Manitoba

300px|bawd|Y dref
300px|bawd|Machlud dros y porthladd

Mae **Churchill** ar arfordir Bae Hudson, ar aber Afon Churchill, ym Manitoba, Canada. Mae gan y dref boblogaeth o oddeutu 1000 o bobl.

Does dim ffordd i Churchill; rhaid cyrraedd ar awyren neu ar drên VIA Rail i orsaf reilffordd Churchill o Winnipeg, tua 1000 milltir i ffwrdd. Mae'r dref yn denu twristiaid i weld eirth gwynion a morfilod beluga.

## Cyfeiriadau
Categori:Aneddiadau Manitoba
Categori:Twristiaeth yng Nghanada
Mail.ru

[bawd|Logo [Mail.ru Group]]
Porth ar y we a pheiriant chwilio poblogaidd yn Rwsia yw **Mail.ru**.

Yn Rhagfyr 2013, roedd Mail.ru y 4ydd gwefan fwyaf poblogaidd yn Rwsia yn ôl safle Alexa.com. Hi hefyd oedd y cyntaf 1af drwy Casachstan, 2il yn Wsbecistan, 3ydd yn Cirgistan a 4ydd yn Aserbaijan. Mae'r safle'n derbyn 2.2 miliwn o ymwelwyr bob dydd.

Mae'r wefan hon yn eich galluogi i lwytho lluniau, fideos a cherddoriaeth yn ogystal ag anfon negeseuon e-bost.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*Gwefan swyddogol

Categori:Gwefannau Rwseg
Categori:Meddalwedd
Categori:Gwasanaethau Ebost
Keirin

Math o rasio beic ar y trac ydi'r . Fe'i ddyfeiswyd yn Siapan ym 1948 a daeth yn gamp swyddogol yng Ngemau Olympaidd 2000 yn Sydney, Awstralia.

Mae ras keirin yn digwydd dros 2&nbsp;km gyda'r beicwyr yn cychwyn tu ôl i feic modur. Mae'n rhaid i'r beicwyr aros tu ôl i'r beic modur am gyfnod penodol tra bo'r cyflymder yn codi o 25&nbsp;km/a (16 mya) i 50&nbsp;km/a (31 mya). Mae'r beic modur yn gadael y trac tua 600–700 m cyn diwedd y ras.

## Cyfeiriadau
Categori:Seiclo
Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Rhyl 1870

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1870** yn y Rhyl, Sir y Fflint, ar 9-12 Awst 1870, o ddydd Mawrth i ddydd Gwener. Nid oedd hon yn Eisteddfod Genedlaethol swyddogol oherwydd trafferthion ariannol y sefydliad hwnnw. Fe'i ddisgrifwyd fel **Eisteddfod Gadeiriol a Gwyl Fawr Gerddorol Rhyl**.

Cynigiwyd Y Gadair am awdl ar y testun "Y Nos".
Derbyniwyd amryw o gyfansoddiadau a thraddodwyd y feirniadaeth gan Nicander ar ran ei gyd-feirniaid  a Gwalchmai, gan ddatgan fod 'Yr Eryr' yn deilwng o'r gadair. Datgelwyd mai'r bardd buddugol oedd Islwyn. Mae'n ymddangos nad oedd yn bresennol ac fe'i gynrychiolwyd gan Iolo Trefaldwyn.

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Rhyl – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn y Rhyl

## Cyfeiriadau
Rhyl 1870
Rhyl 1870
1870
Categori:Hanes Sir y Fflint
Categori:Y Rhyl
Categori:1870 yng Nghymru
Rómulo Macció

Roedd **Rómulo Macció** (29 Ebrill 1931 - 11 Mawrth 2016) yn arlunydd o'r Ariannin a oedd yn gysylltiedig â'r mudiad celf avant-garde yn ei wlad enedigol a datblygodd yn ystod y 1960au.

## Cefndir 
Yn enedigol o Buenos Aires, ddatblygodd Macció ddiddordeb cynnar mewn darlunio, roedd yn hunan addysgedig a chafodd ei logi fel dylunydd graffeg yn bedair ar ddeg oed. Erbyn canol ei hugeiniau roedd wedi ennill rhywfaint o enwogrwydd, a chafodd yr arddangosfa gyntaf o'i waith ei gynnal yn Galeria Gatea, Buenos Aires ym 1956. Daeth celf haniaethol weledol hyf Macció ag ef i sylw pobl megis y pensaer Clorindo Testa a'r cyflunydd Rogelio Polesello a wahoddodd ef i ymuno â'r *Grŵp Boa*, un o nifer o gylchoedd deallusol a oedd dylanwadu ar fywyd diwylliannol yr Ariannin ar y pryd. Fel aelod o grŵp o saith arlunydd haniaethol a oedd yn cynnwys  Jorge de la Vega, Ernesto Deirangly, Enrique Sobisch a Luis Felipe Noé fe ddaeth Macció yn un o arloeswr y mudiad neo-ffigurol a oedd yn ysgubo celfyddyd America Ladin y 1960au.

Roedd Macció yn disgrifio ei hun fel *rebel yn erbyn estheteg mewn celf*, a chondemniodd  llawer o'r portreadau a thirluniau parchus a oedd yn amlwg yng nghelf ei gyfnod fel dim namyn *Siocled Pinc*.

Roedd llawer o weithiau  Macció yn portreadu artaith gan gynnwys darluniau o bobl oedd yn aml y meirw neu'n marw ac yn cael eu gosod yn erbyn cefndir a oedd yn awgrymu llygredd trefol a dirywiad.  Bu ei waith mwy diweddar yn tueddu i ganolbwyntio ar broblemau cymdeithasol.

Mae gwaith Macció yn parhau i gael ei arddangos yn amlwg yn orielau'r Ariannin, yr Unol Daleithiau ac Ewrop. Mae nifer o'i weithiau yng nghasgliadau parhaol Amgueddfa Genedlaethol y Celfyddydau Cain yn Buenos Aires, Amgueddfa Gelf Blanton ac  Amgueddfa a Gardd Cerfluniau Hirshhorn yn Washington DC . Cyhoeddwyd  wyth llyfr o werthfawrogiad o'i waith ers 1969.

## Gwobrau (anghyflawn) 
* 1959 Prix De Ridder
* 1962 Gwobr Ryngwladol Sefydliad Di Tella
Derbyniodd gwobr Konex am y celfyddydau gweledol ym 1982, 1992 a 2002 sef gwobr a gyflwynir i'r pum gwaith celf gorau o'r Ariannin a grëwyd yn ystod y ddegawd flaenorol.

## Arddangosfeydd (anghyflawn) 
* 1963 Arddangosfa Dwyflynyddol Sao Paulo. 
* 1967 Sefydliad Di Tella, Buenos Aires 
* 1968 Arddangosfa Dwyflynyddol Di Venezia, Pafiliwn yr Ariannin 
* 1969 Canolfan Cysylltiadau  Rhwng Americanaidd, Efrog Newydd
* 1976 Amgueddfa Celfyddyd Fodern, Dinas Mecsico
* 1977 Amgueddfa Celf Fodern, Paris
* 1985 Arddangosfa Dwyflynyddol Sao Paulo
* 1987 Neuaddau Cenedlaethol, Buenos Aires
* 1988 Arddangosfa Dwyflynyddol Di Venezia
* 1990 Neuadd Saint Jean, Hotel de Ville, Paris
* 1991 Castello Sforzesco, -Sala Viscontea, Milan
* 1991 Sefydliad America Ladin, Rhufain
* 1996 Museo Cuevas, Dinas Mecsico 
* 1997 Sefydliad PROA, Buenos Aires
* 1999 Canolfan Celfyddydol Recoleta, Buenos Aires.

## Marwolaeth 
Bu farw Macció ar 11 Mawrth 2016 yn 84 mlwydd oed a chladdwyd ei weddillion ym mynwent Cementerio de la Recoleta, Buenos Aires.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1931
Categori:Marwolaethau 2016
Categori:Arlunwyr o'r Ariannin
Categori:Pobl o Dalaith Buenos Aires
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Tywyn 1871

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1871** yn Nhywyn, Sir Feirionnydd, ar 22-24 Awst 1871 o ddydd Mawrth i ddydd Iau. Nid oedd hon yn Eisteddfod Genedlaethol swyddogol ac fe'i ddisgrifwyd fel **Eisteddfod Fawreddog Towyn a Gŵyl Gerddorol**.

Cynigiwyd Y Gadair am gerdd gynghanedd ar y testun "Mynwent".
Y beirniaid oedd Ceiriog a Mynyddog, a cyhoeddwyd fod 'Heber' yn deilwng o'r gadair. Datgelwyd mai'r bardd buddugol oedd Richard Davies (Tafolog).

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol

## Cyfeiriadau
Tywyn 1871
1871
Tywyn 1871
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:Tywyn
Categori:1871 yng Nghymru
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Tremadog 1872

Cynhaliwyd **Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1872** yn Nhremadog, Sir Gaernarfon, ar 28-30 Awst 1872 ar ddydd Mercher a dydd Iau. Nid oedd hon yn Eisteddfod Genedlaethol swyddogol ac fe'i ddisgrifwyd fel **Eisteddfod Gadeiriol Eryri** neu Eisteddfod Fawreddog Porthmadog.

Cynigiwyd Y Gadair am gerdd gynghanedd ar y testun "Dedwyddwch".
Y beirniaid oedd Cynddelw a Nicander, a cyhoeddwyd fod 'Tubal cain' yn deilwng o'r gadair. Datgelwyd mai'r bardd buddugol oedd Hugh Pugh (Clynog).

## Gweler hefyd
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol

## Cyfeiriadau
Tremadog 1872
Tremadog 1872
1872
Categori:Hanes Gwynedd
Categori:1872 yng Nghymru
Outlook.com

Gwasanaeth e-bost, cysylltiadau, tasgau, calendrau a gwasanaethau gan gwmni Microsoft yw **Outlook**. Fe'i sefydlwyd yn 1996 fel Hotmail gan Sabeer Bhatia a Jack Smith yn Mountain View, Califfornia. Prynwyd Hotmail gan Microsoft ym 1997 ar gyfer tua $400 miliwn a lansiwyd fel MSN Hotmail. Gwnaeth Microsoft rhyddhau fersiwn terfynol Hotmail ym mis Hydref 2011. Cafodd Hotmail ei ddisodli gan Outlook.com yn 2013. Yn 2015, roedd gan Outlook.com 400 miliwn o ddefnyddwyr gweithredol. Mae'r gwasanaeth ar gael mewn llawer iaith gan gynnwys Cymraeg.

Fel llawer o wasanaethau ebost rhad ac am ddim, roedd Hotmail yn aml yn cael ei ddefnyddio gan sbamwyr ar gyfer ddibenion anghyfreithlon megis gwe-rwydo, post sothach, post cadwyn. Newidiodd Hotmail ei delerau gwasanaeth i nodi y byddai unrhyw gyfrif a oedd yn cymryd rhan mewn gweithgareddau anghyfreithlon yn cael ei derfynu heb rybudd.

Categori:Gwefannau'r Unol Daleithiau
Categori:Microsoft
Categori:Meddalwedd
Categori:Gwasanaethau Ebost
Rhewlifiant Andea-Saharaidd

Digwyddodd y **Rhewlifiad Andea-Saharaidd**, un o'r 5 prif Oes Iâ, yn ystod y gorgyfnod Paleosöig: rhwng 450 a 420 miliwn o flynyddoedd cyn y presennol (CP): yn ystod y cyfnod Ordofigaidd a'r Silwraidd.

Yn ystod y Rhewlifiant hwn, gwyddys i rewlifau ffurfio o Arabia, Gorllewin Affrica, de'r Basn Amazonas hyd at yr Andes. Symudodd canol y rhewlifiant o'r Sarhara (yn ystod yr Ordofigaidd (450-440 miliwn CP) i Dde America yn y Silwraidd (440–420 m CP). Yn ei anterth, gwelwyd ffurfio rhewlifau yn Affrica a gorllewin Brasil.

Dyma un o'r Oesoedd Iâ lleiaf. Fe'i rhagflaenwyd gan y Cryogenaidd (350–260 m CP) a dilynwyd hi gan yr Oes Iâ Karoo (350–260 m CP).

## Y cyd-destun
Rhenir llinell amser daearegol y Ddaear yn bedair Eon: y cyntaf yw'r Eon Hadeaidd, sy'n cychwyn pan ffurfiwyd y Ddaear. Fel yr awgryma'r gair, a ddaw o'r Hen Roeg, 'Hades' (uffern), roedd y Ddaear yn aruthrol o boeth, gyda llosgfynyddoedd byw ymhobman, ond yn araf, a thros gyfnod hir, oeroedd y Ddaear ac erbyn y 3ydd Eon, y Proterosöig, daeth y tymheredd mewn rhai mannau o'r Ddaear yn is na rhewbwynt a chafwyd haenau trwchus o rewlifau'n ffurfio. Ers hynny cafwyd o leiaf 5 Oes yr Iâ sylweddol: y Rhewlifiant Hwronaidd (*Huronian*), y Rhewlifiant Cryogenaidd (*Cryogenian*), y Rhewlifiant Andea-Saharaidd hwn (*Andean-Saharan*), Oes Iâ Karoo a'r Rhewlifiant Cwaternaidd sef yr Oes Iâ rydym yn byw ynddi heddiw. Mae'n fwy na phosibl nad oedd rhew mewn unrhyw ran o'r Ddaear ar unrhyw adeg arall. Credir i gapiau rhew yr Arctig a'r Antartig gael eu ffurfio rhwng 5 a 15 miliwn o flynyddoedd cyn y presennol (CP).

[bawd|550px|canol|Diagram yn dangos y 4 Eon ([Hadeaidd, Archeaidd, Proterosöig a Ffanerosöig sef yr oes bresennol ar yr ochr dde. Yn y gwaelod ceir y 5 prif Oes Iâ.]]

## Cyfeiriadau
Categori:Paleosöig
Categori:Cynhanes
Categori:Hinsawdd
Categori:Rhewlifeg
Paolo Radmilovic

Nofiwr a chwaraewr polo dŵr o Gymru o dras Croateg-Wyddeleg oedd **Paolo Francesco Radmilovic** (5 Mawrth 1886 – 29 Medi 1968). Llwyddodd i ennill pedair medal aur yn y Gemau Olympaidd gan ddod y Cymro cyntaf erioed i ennill medal Olympaidd.

## Bywyd cynnar
Ganwyd Radmilovic yng Nghaerdydd, a Hannah oedd wedi ei geni yng Nghaerdydd i rieni Gwyddelig. Dechreuodd Rdmilovic nofio yn bum mlwydd oed yngg nghamlesi Caerdydd cyn symud i gael gwersi nofio ar ôl i'r *Corporation Baths* ail agor ym 1896.

## Gyrfa nofio
Cafodd Radmilovic ei ddewis i gynrychioli tîm Polo dŵr Cymru yn 15 mlwydd oed a phan yn 16 mlwydd oed cynrychiolodd Cymru mewn cystadleuaeth nofio rhyngwladol.

Parhaodd i nofio yn gystadleuol tan yn ei 40au gan ennill ras y 440 llath dull rhydd ym Mhencampwriaethau Nofio Cymru yn 43 mlwydd oed yn 1929.

## Gyrfa Olympaidd
Cafodd ei ddewis fel aelod o dîm polo dŵr Prydain Fawr ar gyfer Gemau Olympaidd 1908 yn Llundain a sgoriodd ddwy gôl yn y rownd derfynol wrth i Brydain drechu Gwlad Belg 9-2. Er methu â chyrraedd y rownd derfynol yn y tair ras dull rhydd, cafodd ei alw i dîm ras gyfnewid 4x220 llath dull rhydd Prydain wedi i un o'r nofiwyr eraill fynd yn sâl a chasglodd ei ail fedal aur o'r gemau.

Wedi Gemau Olympaidd 1908, symudodd Radmilovic i Weston-super-Mare gan gynrychioli clybiau nofio a pholo dŵr y dref.

Casglodd ei drydedd medal aur yng Ngemau Olympaidd 1912 yn Stockholm, Sweden wrth i dîm polo dŵr Prydain Fawr drechu Awstria 8-0 yn y rownd derfynol.

Bu farw Radmilovic yn Weston-super-Mare, Lloegr ym 1968 ac mae wedi ei gladdu ym Mynwent Weston yn y dref.

Cafodd ei urddo'n aelod o Oriel Anfarwolion Chwaraeon Cymru ym 1993 ac i ddathlu canmlwyddiant ei fedalau aur yng Ngemau Olympaidd 1908 cafwyd cofeb yn ei enw ar furiau Pwll Nofio Rhyngwladol Caerdydd.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1886
Categori:Pobl o Gaerdydd
Categori:Pobl o Gymru yn y Gemau Olympaidd
Categori:Pobl o Gymru â medal aur yn y Gemau Olympaidd
Hannah Mills

Hwylwraig o Gymru yw **Hannah Mills** (ganwyd 29 Chwefror 1988) sy'n cystadlu dros Prydain Fawr. Mae hi'n hwylwraig fwyaf llwyddiannus erioed yn y Gemau Olympaidd., y fedal aur yn y dosbarth 470 yng Ngemau Olympaidd 2016 yn Rio de Janeiro, Brasil a hefyd y fedal aur yng Nghemau Olympaidd 2020, gyda Eilidh McIntyre.

Roedd hi'n cario'r faner Prydain Fawr yn y seremoni agoriadol y Gemau Olympaidd yr Haf 2020 yn Tokyo ar 23 Gorffennaf 2021, gyda Mohamed Sbihi..

## Gyrfa hwylio
Dechreuodd Mills hwylio yng Nghanolfan Hwylio Caerdydd pan yn wyth mlwydd oed cyn dod yn aelod o garfan cenedlaethol Cymru yn nosbarth yr Optomist gan ennill Pencampwriaeth Optomist Prydain yn 2001

Ar ôl symud i ddosbarth y 470, llwyddodd Mills a Clark i gipio'r fedal aur ym Mhencampwriaethau'r Byd yn Barcelona yn 2012 gan ddod y criw Prydeinig cyntaf i ennill yn nosbarth y 470 a cafodd y ddwy fedal arian yng Ngemau Olympaidd 2012 yn y regatta Olympaidd yn Weymouth.

Ar ôl gorffen yn 15fed ym Mhencampwriaethau Hwylio'r Byd yn San Isidro, Ariannin ym mis Chwefror 2016 ac yna  dewis peidio a chystadlu ym Mhencampwriaeth y Ewrop yn Palma, Sbaen er mwyn canolbwyntio ar Gemau Olympaidd 2016 yn Rio de Janeiro, Brasil roedd na bwysau ar Mills a Clark yng Ngemau Olympaidd 2016 ond llwyddodd y pâr i ennill y fedal aur gydag un ras ar ôl i'w hwylio.

## Cyfeiriadau
Categori:Pobl o Gymru yn y Gemau Olympaidd
Categori:Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2016
Categori:Pobl o Gymru â medal arian yn y Gemau Olympaidd
Categori:Pobl o Gymru â medal aur yn y Gemau Olympaidd
Categori:Genedigaethau 1988
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Tutanota

bawd|Logo Tutanota
Meddalwedd ffynhonnell-agored yw Tutanota sydd yn cynnig gwasanaeth e-bost. Datblygwyd ac a ddarperir y gwasanaeth yn 2011 gan gwmni Almaenig, sef Tutao GmbH. Mae’r enw Tutanota yn deillio o'r Lladin ac yn cynnwys y geiriau "tuta" a "nota", sy'n golygu "neges diogel”.

Mae defnyddwyr Tutanota yn gallu amgryptio ebyst ar gyfer negeseuon e-bost o ben-i-ben fel bod neb arall yn gallu rhyng-gipio’r neges.

Mae apps Tutanota rhad ac am ddim ar gael ar gyfer iOS a Android. Mae defnyddwyr cyfrifion premiwm yn gallu defnyddio parthau eu hunain gyda Tutanota.

Ar hyn o bryd, mae Tutanota yn cefnogi'r porwyr canlynol: Firefox, Opera, Chrome, Safari (o fersiwn 6.1 ymlaen), Internet Explorer (fersiwn 10) a Blackberry 10.

Categori:Sefydliadau 2011
Categori:Meddalwedd
Categori:Gwasanaethau Ebost
Vuelta a España

Ras seiclo aml-gymalog flynyddol sy'n cael ei chynnal yn bennaf yn Sbaen ydy'r **Vuelta a España** (Cymraeg: *Cylchdaith Sbaen*). Yn dilyn llwyddiant y Giro d'Italia a'r Tour de France penderfynodd papur newydd y *Diaro Informaciones* drefnu'r ras gyntaf ym 1935. Ni chafodd y ras ei chynnal yn ystod Rhyfel Cartref Sbaen na'r Ail Ryfel Byd ond mae'r ras wedi ei chynnal yn flynyddol ers 1955.

Mae'r Vuelta, ynghyd â'r Tour de France a'r Giro d'Italia yn rasys aml-gymalog tair wythnos o hyd sy'n cael eu hadnabod fel y Grand Tours mawreddog. Mae taith y ras yn newid o flwyddyn i flwyddyn gyda'r cymal olaf yn gorffen yn y brifddinas, Madrid.

Mae pob cymal yn cael ei amseru ac ar ôl gorffen mae amser pob beiciwr yn cael ei ychwanegu at eu hamseroedd dros y cymalau blaenorol. Y beiciwr gyda'r amser cyflymaf ydy arweinydd y ras ac mae'n cael y fraint o wisgo'r *maillot rojo* (Cymraeg: *crys coch*). Yn ogystal â'r brif ras mae cystadleuaeth bwyntiau i'r gwibwyr, cystadleuaeth Brenin y Mynyddoedd i'r dringwyr a chystadleuaeth i'r timau.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol

Categori:Seiclo
Grand Tours

:*Erthygl am ras seiclo yw hon. Am y gyfres ar geir, gan Amazon, gweler *The Grand Tour*.*
Yn y byd seiclo mae'r term **Grand Tour** yn cyfeirio at un o dair prif ras aml-gymalog y byd seiclo proffesiynol sef y Tour de France, y Giro d'Italia a'r Vuelta a España.

Mae'r tair ras yn debyg gan eu bod yn cael eu cynnal dros dair wythnos gyda chymalau dyddiol. Mae ganddynt statws arbennig yn yr UCI gan fod mwy o bwyntiau ar gael i'w hennill ar Gylchdaith Byd yr UCI yn y Grand Tours nac mewn unrhyw ras arall a dyma'r unig rasys aml-gymalog sydd yn cael parhau yn hirach na 14 diwrnod.

Y Tour de France ydy'r hynaf o'r tair ras a'r un fwyaf mawreddog.

## Cyfeiriadau
Categori:Seiclo
AOL Mail

bawd|Logo AOL Mail
Gwasanaeth e-bost rhad ac am ddim yw AOL Mail, darperir gan AOL.

Mae AOL Mail yn cynnwys calendr sydd yn galluogi y rhannu o dasg rhestr. Gallwch ychwanegu ategyn (e.e. mynediad i e-bost Yahoo!, Facebook, Flickr, Photobucket a porthwyr RSS).

Mae'r gwebost wedi cael ei gynllunio gyda y fframwaith Dojo.

Nodweddion:
* Storio diderfyn
* Amddiffyniad yn erbyn sbam
* Amddiffyniad yn erbyn firws
* Gwirydd sillafu
* Panel i weld cysylltiadau

## Gweler hefyd
Categori:Gwasanaethau Ebost
Categori:Meddalwedd
Categori:Gwefannau'r Unol Daleithiau
Pêl-law

Gêm a chwaraeir rhwng dau chwaraewr yw **Pêl-law**, sy'n un o gampau Gemau Olympaidd. Mae'n eitha tebyg i bêl-droed 5-bob-ochor, gyda dwy gôl, ond fod y bêl yn cael ei daro gyda'r llaw, yn hytrach na'i gicio.

Arferid chwarae gêm o'r un enw yn yr Oesoedd Canol yng Nghymru, ac mae'n dal i gael ei chwarae - yn ddi-dor ers sawl canrif - mewn ardaloedd fel Nelson, Caerffili. Dau chwaraewr sy'n chwarae'r Pêl-law Cymreig, fodd bynnag, a wal yn hytrach na goliau.

bawd|280px|dim|Ymosodwr yn barod i daflu'r bêl tua'r gôl

## Disgrifiad o bêl-law modern
Ceir dau gyfnod o 30 munud yr un a'r tîm sy'n sgorio fwyaf o goliau sy'n curo. Mae'r cwrt yn mesur 40 wrth 20 mettr (131 x 66 tr), gyda gôl ym mhob pen. Ceir parth 6-metr o gwmpas pob gôl - a dim ond y gôl geidwad gaiff fynd i'r parth hwn. Sgorir gôl drwy daflu'r bêl i mewn i'r gôl o du allan y parth, neu wrth "neidio" i mewn i'r parth. Y tu fewn y chwaraeir y gêm fel arfer.

Mae'r gêm yn cael ei chwarae'n sydyn iawn ac mae nifer y goliau fel arfer rhwng 20 - 35. Caniateir cyffwrdd wrth i'r amddiffynwyr geisio atal yr ymosodwyr rhag sgorio.

bawd|dim|280px|Fideo o bêl-law

## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraeon Gemau Olympaidd yr Haf
Categori:Chwaraeon peli
Categori:Gemau traddodiadol
Dicter

bawd|Darlun o wynebau llawn dicter.
Emosiwn sylfaenol yw **dicter** sy'n gwasanaethu i ymladd yn erbyn pethau anghyfiawn neu'n warthus ac i amddiffyn pobl yr ydym yn eu caru. Mae dicter yn gwneud pobl ganolbwyntio eu sylw ar y targed ac yn rhoi teimlad corfforol a seicolegol o fod yn effro. Yn wahanol i ofn, gall dicter achosi i'r person ymosod yn hytrach na ffoi. Gall dicter cudd arwain at broblemau seicolegol.

Pan fydd person yn mynd yn ddig mae cyhyrau'r corff yn tynhau, yn barod i ymateb yn gyflym yn erbyn y perygl posibl. Mae hefyd yn cyflymu cyfradd curiad y galon.

Mae rhai anifeiliaid dig yn gwneud synau uchel, yn ceisio edrych yn fwy, yn dangos eu dannedd ac yn syllu.

## Cyfeiriadau
Categori:Emosiwn
Yandex

Cwmni ar y rhyngrwyd yw Yandex, sy'n gweithredu y  peiriant chwilio mwyaf yn Rwsia (ac y 4ydd mwyaf yn y byd), yn rheoli 60% o gyfran y farchnad yn y wlad hon. Mae'r cwmni hefyd yn datblygu cynhyrchion eraill a gwasanaethau ar gyfer y we megis gwasanaeth ebost rhad ac am ddim.

Yandex yw y peiriant chwilio pedwerydd mwyaf yn y byd ar ôl Google, Baidu a Yahoo!. Ers mis Mai 2010, mae’r peiriant chwilio a gwasanaeth ebost wedi bod ar gael mewn Saesneg.

Categori:Cwmnïau Rwsia
Categori:Meddalwedd
Categori:Gwasanaethau Ebost