open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Zakya Daoud

Llenor a newyddiadures o Foroco yw **Zakya Daoud** (enw gwreiddiol, **Jacqueline Loghlam** *née* **David**; ganed 1937, Bernay, Ffrainc). Yn Ffrances yn enedigol, daeth yn ddinesydd Morocaidd yn 1959. Mae hi'n awdur sawl llyfr am Foroco a'r Maghreb gyda phwyslais ar ran merched mewn hanes ac yn y gymdeithas.

## Gyrfa
Cychwynodd Zakya Daoud ar ei gyrfa newyddiadurol yn 1958 ar wasanaethau radio Moroco ac wedyn daeth yn newyddiadurwr lleol ym Moroco i'r cylchgrawn materion cyfoes wythnosol dylanwadol *Jeune Afrique*. Dyma'r cyfnod pan ddechreuodd arwyddo ei herthyglau gyda'r enw barddol 'Zakya Daoud', enw a fabwysiadwyd ganddi yn lle 'Jacqueline Loghlam' yn nes ymlaen.

Yn 1966, daeth yn olygydd *Lamalif*, cylchgrawn Morocaidd a roddai le i ysgrifenwyr fynegi eu barn ar amryw bwnc diwylliannol a hanesyddol mewn ysgrifau a thraethodau. Yn y 1970au, gyda llywodraeth y brenin Hassan II yn gweithredu polisïau llym i atal y chwith wleidyddol a chyfyngu ar hawliau dinesig, roedd *Lamalif* yn dal i gyhoeddi erthyglau beirniadol o'r llywodraeth er gwaethaf bygythiadau ond yn 1988 cafodd ei gau o'r diwedd gan yr awdurdodau. O 1989 hyd 2001, mewn alltudiaeth ym Mharis, cyfranodd Zakya Daoud at sawl gyhoeddiad Ffrangeg yn cynnwys *Maghreb-Machrek*, *Arabies* a *Le Monde diplomatique*. Ers hynny mae hi wedi canolbwyntio ar ysgrifennu ffuglen, yn cynnwys y nofel hanesyddol *Zaynab, reine de Marrakech* (2004), sy'n ailgreu gyrfa liwgar Zaynab an-Nafzawiyyat, merch Ferber a chwaraeodd ran flaenllaw yn hanes Moroco yn yr 11g.

## Llyfryddiaeth
* *L’État du Maghreb* (cyfranwr), la Découverte, 1990.
* *Féminisme et politique au Maghreb*, Éditions Maisonneuve et Larose, 1994
* *Ferhart Abbas, une utopie algérienne* (gyda Benjamin Stora), Éditions Denoël, 1995
* *Ben Barka* (gyda Maati Monjib), Éditions Michalon, 1996
* *Marocains des deux rives*, Éditions L’Atelier, 1997.
* *Abdelkrim, une épopée d’or et de sang*, Éditions Séguier, 1999 ISBN 2-84049-144-3
* *Gibraltar, croisée de mondes et Gibraltar, improbable frontière*, Éditions Séguier-Atlantica, 2002
* *De l’immigration à la citoyenneté*, Éditions Mémoire de la Méditerranée, 2003
* *Zaynab, reine de Marrakech* (nofel), Éditions L’Aube, 2004; ail argraffiad 2008 ISBN 978-2-7526-0488-0
* *Marocains de l’autre rive*, Éditions Paris Méditerranée-Tarik, 2004
* *Casablanca en mouvement*, Éditions Autrement, 2005
* *Les Années Lamalif : 1958-1988, trente ans de journalisme, Éditions Tarik et Senso Unico - 2007
* *Les petits-enfants de Zaynab'' (roman), Éditions de l'Aube, 2008

## Dolen allanol
*  "Les mille vies de Zakya Daoud" gan Abdeslam Kadiri  ar wefan TelQuel-online.com

Categori:Genedigaethau 1937
Categori:Llenorion Ffrangeg o Foroco
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Foroco
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Foroco
Categori:Newyddiadurwyr o Foroco
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Foroco
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Foroco
Butlins

250px|bawd|"Redcoats" yn diddanu ar y llwyfan mewn gwersyll Butlins. 2006.
Sefydlwyd '''Butlin's Holiday Camps**, a adwaenir bellach o dan y fasnachfraint **Butlins''', gan y diweddar Syr Billy Butlin er mwyn darparu gwyliau rhad yn y Deyrnas Unedig ac Iwerddon. Rhwng 1936 a 1966, adeiladwyd naw gwersyll, yn cynnwys un ym Mhwllheli, Gwynedd. Mae tair safle'n parhau i weithredu, i gyd yn Lloegr, sef yn Bognor Regis, Minehead a Skegness. Bellach mae'r gwersylloedd hyn o dan reolaeth Bourne Leisure sy'n rhedeg gwesrylloedd gwyliau eraill yn y Deyrnas Unedig gan gynnwys Warner a Haven.

Mae Butlins yn nodedig am eu "Redcoats" enwog sy'n darparu adloniant ar bob lefel.

Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1936
Categori:Cwmnïau a leolir yn Swydd Hertford
Categori:Twristiaeth yn y Deyrnas Unedig
Ffrith

Gallai **Ffrith** gyfeirio at un o sawl peth:

*Llecyn coediog neu borfa, yn enwedig ar y mynydd; amrywiad ar y gair **ffridd**. Elfen gyffredin mewn enwau lleoedd, yn enwedig ffermydd.

Un o ddau bentref bychan yng Nghymru:
*Ffrith, Sir Ddinbych, lleoliad Traeth y Ffrith, traeth adnabyddus rhwng Y Rhyl a Phrestatyn
*Ffrith, Sir y Fflint

## Cyfeiriadau
Brynhyfryd

Gallai **Brynhyfryd** gyfeirio at:

;Daearyddiaeth
*Brynhyfryd, Abertawe, pentref yn Sir Abertawe
*Brynhyfryd, Wrecsam, pentref ger Wrecsam

;Ysgol
*Ysgol Brynhyfryd, ysgol uwchradd gyfun yn Rhuthun, Sir Ddinbych

;Llyfr
**Brynhyfryd* (1959), nofel gyntaf Eigra Lewis Roberts

;Gweler hefyd:
*Cwm Hyfryd, Patagonia
Brynhyfryd, Wrecsam

Pentref yng nghymuned Gwersyllt, Bwrdeistref Sirol Wrecsam, Cymru, yw **Brynhyfryd** () (Saesneg: *Summerhill*). Fe'i lleolir tua 4 milltir i'r gogledd o ganol dinas Wrecsam, rhwng Brymbo a Gwersyllt.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Gwersyllt
Categori:Pentrefi Wrecsam
Ffrith, Sir y Fflint

Pentref bychan yng nghymuned Llanfynydd, Sir y Fflint, Cymru, yw **Ffrith** (). Saif yn ne'r sir, ar Afon Cegidog, tua hanner ffordd rhwng Yr Wyddgrug i'r gogledd a Wrecsam i'r de. Y pentref agosaf yw Llanfynydd, filltir i'r gogledd, a cheir Brymbo ychydig o filltiroedd i'r de. Rhed ffordd y B5101 trwy'r pentref. Daeth maint ac arwyddocâd y pentref yn fwy oherwydd glofeydd a chwareli yn ystod y 19eg ganrif, ac adeiladwyd Rheilffordd Wrecsam a’r Mwynglawdd. Caewyd y rheilffordd ym 1952.

Mynycha plant iau'r pentref Ysgol Gynradd Terrig, Treuddyn.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

dim|260px|bawd|Y pentref o'r bont reilffordd

## Cyfeiriadau
Categori:Llanfynydd, Sir y Fflint
Categori:Pentrefi Sir y Fflint
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Alun a Glannau Dyfrdwy (y DU)
Summerhill

Gallai **Summerhill** neu **Summer Hill** gyfeirio at:

;Yr Alban
* Summerhill, Aberdeen
* Summerhill, Dumfries (maesdref)

;Cymru
* Brynhyfryd, Wrecsam (Saesneg: *Summerhill*)

;Iwerddon
* Summerhill, Swydd Fermanagh, Gogledd Iwerddon
* Summerhill, Dulyn, ardal yn ninas Dulyn
* Summerhill, Swydd Meath
John Rae (anturiaethwr)

Fforiwr o'r Alban yng Nghanada oedd **Dr John Rae** (30 Medi 1813 – 22 Gorffennaf 1893).

Cafodd ei eni yn y Neuadd Clestrain, Orphir, yn yr Ynysoedd Erch. Bu farw yn Llundain, ond cafodd ei gladdu yn Eglwys Gadeiriol Sant Magnws, Kirkwall.

Categori:Fforwyr y 19eg ganrif
Categori:Fforwyr o'r Alban
Categori:Genedigaethau 1813
Categori:Marwolaethau 1893
South Ronaldsay

Un o'r ynysoedd sy'n ffurfio Ynysoedd Erch yng ngogledd-ddwyrain yr Alban yw **South Ronaldsay** ('De Ronaldsay'). Saif i'r de-ddwyrain o Scapa Flow, ac roedd y boblogaeth yn y flwyddyn 2001 yn 854. Gelwir y prif bentref yn St Margaret's Hope.

bawd|canol|Lleoliad yr ynys yn Ynysoedd Erch

## Adeiladau a chofadeiladau
*Bedd yr Eryrod
*Eglwys Sant Pedr
*Tŷ Dundas

## Enwogion
*William Tomison (c 1739-1829), trafnidiwr

Categori:Ynysoedd yn Ynysoedd Erch
Royal Wootton Bassett

Tref a phlwyf sifil yn sir seremonïol Wiltshire, De-orllewin Lloegr, yw **Royal Wootton Bassett** (**Wootton Bassett** cyn 2011). Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Wiltshire. Saif 9.7&nbsp;km i'r de-orllewin o Swindon yng ngogledd y sir. 

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 11,385.

Mae'r dref yn adnabyddus am i hersiau sy'n cario cyrff milwyr Prydeinig a fu farw yn Affganistan gael eu cludo o RAF Lyneham trwy'r dref.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Amgueddfa (cyn-Neuadd y Dref)
*Cofeb rhyfel (2004, gan Vivien ap Rhys Pryce)
*Eglwys Sant Bartholomew
*Gwesty Angel

## Cyfeiriadau 
Categori:Awdurdod unedol Wiltshire
Categori:Plwyfi sifil Wiltshire
Categori:Trefi Wiltshire
Licswm

Pentref yng nghymuned Ysgeifiog, Sir y Fflint, Cymru, yw **Licswm** () (Saesneg: *Lixwm*). Fe'i lleolir tua 4 milltir i'r de o Dreffynnon a thua 8 milltir i'r gogledd-orllewin o'r Wyddgrug. Rhed y ffordd B5121 trwy'r pentref.

Yn hanesyddol, mae Licswm o blwyf Ysgeifiog, pentref sy'n gorwedd tua milltir i'r gorllewin. I'r dwyrain ceir Mynydd Helygain.

Lleolir Ysgol Gynradd Licswm yn y pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Geirdarddiad
Yn ôl ieithyddwyr, tardda'r enw o'r gair Saesneg *likesome* neu *licksome* (tafodieithol), enw a roddwyd gan y glowyr a ddaeth yno i weithio o Swydd Derby yn Lloegr. Cymreigiad o'r enw hwnnw yw 'Licswm' felly. Ceir hefyd yr enw hynafol **yr Wyddfid**.

## Cyfeiriadau
Categori:Lleoedd yng Nghymru ag enwau o darddiad Saesneg
Categori:Pentrefi Sir y Fflint
Categori:Ysgeifiog, Sir y Fflint
Mount Pleasant, Abertawe

:''Am leoedd eraill o'r un enw gweler Mount Pleasant.''

Ardal yn agos i ganol dinas Abertawe yw **Mount Pleasant**. Lleolir o amgylch prif heol y ddinas, i'r gogledd o'r canol iawn, ac mae hi'n cysylltu canol Abertawe i'r maestrefi Townhill a Mayhill i'r gogledd. Fe'i lleolir o fewn Ward y Castell. *Bryn hyfryd* yw ystyr lythrennol yr enw Mount Pleasant; er hynny ni ddylid cymysgu yr ardal hon â'r gymuned gwahanol o Brynhyfryd, Abertawe, sydd wedi ei leoli bron i 3&nbsp;km i ffwrdd.

Mae Mount Pleasant yn cynnwys cartrefi yn bennaf sydd wedi'u lleoli ar lethrau serth de-ddwyrain Townhill. Lleolir un o gampysau Prifysgol Fetropolitan Abertawe ar y brif heol.

Croesa Stryd Mansel, Stryd De La Beche, Grove Place a Heol Alexandra ran ddeheuol yr ardal fel tramwyfa parhaus. Ar y dramwyfa hon ceir Llys Ynadon Abertawe, Gorsaf heddlu Canol Abertawe, Oriel Gelf Glynn Vivian, hen Lyfrgell Canol Abertawe ac adain gelfyddydol Prifysgol Fetropolitan Abertawe. Mae Heol Alexandra yn ardal gadwraeth benodedig, a cheir yno nifer o adeiladau a adeiladwyd ar ddiwedd y 19g a dechrau'r 20g. Ceir nifer o siopau yno hefyd.

## Cyfeiriadau
Categori:Abertawe
Llys Ynadon Abertawe

Llys ynadon yn Abertawe, Cymru ydy **Llys Ynadon Abertawe**. Fe'i lleolir ar Grove Place gyferbyn â Gorsaf heddlu Canol Abertawe.

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Abertawe
Categori:Llysoedd
Gorsaf heddlu Canol Abertawe

Adeilad a godwyd yn yr 21ain ganrif ar safle'r hen Orsaf Dân Abertawe ydy **Gorsaf heddlu Canol Abertawe**. Fe'i lleolir ar Heol Alexandra ger Llys Ynadon Abertawe, Abertawe. Lloelir y pencadlys rhanbarthol ar gyfer Abertawe ym maesdref Cockett.

## Yr hen Orsaf Heddlu Canol Abertawe
Cyn i'r orsaf gael ei ad-leoli a'i ail-ddatblygu, lleolwyd yr orsaf heddlu ger gorsaf drenau'r ddinas mewn adeilad rhestredig Gradd II. Mae'r adeilad honno bellach yn eiddo i gymdeithas dai Grŵp Gwalia Cyf ers 2003 a chafodd ei ail-ddatblygu o dan yr enw Llys Glas.  Bellach darpara Llys Glas lety ar gyfer myfyrwyr Prifysgol Fetropolitan Abertawe, oriel gelf a stiwdio gynadledda.

## Cyfeiriadau
*http://www.swansea.gov.uk/index.cfm?articleid=1524 

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Abertawe
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Abertawe
Gotemba

[bawd|[Mynydd Fuji a dinas Gotemba]]
Dinas sydd wedi'i lleoli yn nhalaith Shizuoka yng nghanolbarth Japan yw **Gotemba** (weithiau **Gotenba**) (Japaneg: 御殿場市 *Gotenba-shi*).  Fe'i lleolir i'r de-ddwyrain o Mynydd Fuji yn rhanbarth Chūbu o'r wlad.

Erbyn 2009, roedd gan y ddinas boblogaeth o 89,001 a dwysedd poblogaeth o 457 person i bob km². Cyfanswm arwynebedd y ddinas ydy 194.63&nbsp;km².

Sefydlwyd y ddinas ar 11 Chwefror 1955. Mae iddi uchder o 250–600 medr, ac mae gan y ddinas hinsawdd fwyn, a nodweddir gan lawiad uchel (cyfartaledd o 3433&nbsp;mm yn flynyddol). Yn wreiddiol, datblygodd y ddinas o ganlyniad i'w lleoliad ar linell rheilffordd Tōkaidō. Yn ystod y cyfnod cyn y rhyfel, roedd yn ganolfan filwrol flaenllaw ar gyfer Byddin Imperialaidd Japan, a cheir yno gyfleusterau milwrol ac ardal hyfforddi fawr ar gyfer Llu Hunan-Amddiffyn Tirol Japan hyd heddiw. Yn fwy diweddar, mae'r ardal wedi elwa o'i lleoliad ar yr Expressway Tōmei ac mae'n enwog am ei chyrsiau golff niferus a chanolfannau siopa mawrion.

Categori:Chūbu
Categori:Dinasoedd Japan
Categori:Sefydliadau 1955
Categori:Talaith Shizuoka
Lucius Sergius Catilina

[250px|de|bawd|Cicero yn ymosod ar Catilina (chwith) yn Senedd Rhufain (ffresgo, [19g)]]

Gwleidydd Rhufeinig oedd **Lucius Sergius Catilina** (108 CC – 62 CC). Disgrifir ef fel gwrthryfelwr gan awduron megis Cicero a Sallustius.

Ganed ef i hen deulu uchelwrol oedd wedi colli dylanwad yn y blynyddoedd diwethaf. Roedd yn un o gefnogwyr Sulla, ac yn arweinydd carfan o wŷr ieuanc. Ymladdodd yn Rhyfel y Cyngheiriaid yn 98 CC – 88 CC, gan wasanaethu dan Gnaeus Pompeius Strabo yn 89 CC. Gwasanaethodd fel praetor yn 68 CC, yna'r flwyddyn ddilynol fel *propraetor* yn Affrica.

Methodd y cyfle i ymgeisio am swydd Conswl yn 66 CC, ac yn ôl Sallustius cynllwyniodd i lofruddio'r ddau gonswl yn 65 CC, ond methodd y cynllun. Yn 64 CC, ymgeisiodd am swydd Conswl eto ar gyfer 63 CC, ond yn ôl Cicero, roedd hefyd yn cynllwynio i gipio grym trwy drais. Cafodd Cicero wybod am y cynlluniau ar noson 27 Hydref, a chondemniodd Catilina mewn araith yn y Senedd. Gorfodwyd Catilina i ffoi i Etruria.

Ar 3 Rhagfyr, gorchymynodd Cicero, fel Conswl, gymeryd nifer o gefnogwyr amlwg Catilina i'r ddalfa. Wedi trafodaeth yn y Senedd, condemniwyd hwy i farwolaeth ar 5 Rhagfyr. Roedd Catilina wedi codi byddin yn Etruria, ond gorchfygwyd ef gan fyddin dan Gaius Antonius Hybrida yn gynnar yn 62, a lladdwyd Catilina yn y frwydr.

Sergius Catilina, Lucius
Categori:Gweriniaeth Rhufain
Sergius Catilina, Lucius
Samuel P. Huntington

Gwyddonydd gwleidyddol o'r Unol Daleithiau oedd **Samuel Phillips Huntington** (18 Ebrill 1927 – 24 Rhagfyr 2008). Roedd yn enwocaf am ei syniad dadleuol o wrthdaro'r gwareiddiadau yn dilyn diwedd y Rhyfel Oer.

## Bywyd cynnar ac addysg 
Ganed Samuel Phillips Huntington yn Ninas Efrog Newydd ar 18 Ebrill 1927. Mynychodd Uwchysgol Stuyvesant ym Manhattan. Derbyniodd ei radd o Brifysgol Yale yn 18 oed, a gwasanaethodd ym Myddin yr Unol Daleithiau am gyfnod byr. Aeth yn fyfyriwr ôl-raddedig i Brifysgol Chicago a Phrifysgol Harvard.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1927
Categori:Marwolaethau 2008
Categori:Academyddion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Academyddion yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Academyddion Prifysgol Harvard
Categori:Athronwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Athronwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Athronwyr gwleidyddol o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Chicago
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Harvard
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Yale
Categori:Gwyddonwyr gwleidyddiaeth o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Ninas Efrog Newydd
Categori:Pobl fu farw ym Massachusetts
Categori:Ysgolheigion cysylltiadau rhyngwladol
Categori:Ysgolheigion Saesneg o'r Unol Daleithiau
Ysgol Gymunedol y Castell

Ysgol gynradd gymunedol Cymraeg yng Nghaerwedros, ger Ceinewydd, Ceredigion oedd **Ysgol Gymunedol y Castell**.

Roedd 10 o ddisgyblion rhwng 4 ac 11 oed ar gofrestr yr ysgol yn 2008. Cymraeg oedd prif iaith 80% ohonynt a Cymraeg oedd prif gyfrwng y dysgu. Oherwydd i nifer y disgyblion ddisgyn yn sylweddol dros y blynyddoedd, roedd y disgyblion yn treulio treuan o'r wythnos yn Ysgol Gynradd Talgarreg.

Caewyd yr ysgol yn 2010, ynghyd ag Ysgol Gymunedol Gwenlli ac Ysgol Gymunedol Llanllwchaearn, gydag ysgol newydd Ysgol Bro Siôn Cwilt yn Synod Inn yn cymryd eu lle.

## Cyfeiriadau
Castell
Castell
Categori:Dadsefydliadau 2010
Dorothy Parker

Awdures a bardd o'r Unol Daleithiau oedd **Dorothy Parker** (22 Awst 1893 – 7 Mehefin 1967), a oedd mwyaf adnabyddus am ei hiwmor a'i ffraethineb ynghyd â'i sylwadau bachog am ffolineb yr 20g.

Ar ôl plentyndod trist a chythryblus, daeth Parker yn enwog am ei gweithiau llenyddol mewn cyhoeddiadau fel *The New Yorker* ac roedd yn un o'r bobl a sefydlodd y Algonquin Round Table, grŵp a gasaodd yn hwyrach yn ei bywyd. Pan chwalodd y cylch hwnnw, teithiodd Parker i Hollywood i ddilyn gyrfa fel sgriptiwr. Cafodd lwyddiant yno, gan gynnwys dau enwebiad am Wobrau'r Academi, ond daeth ei llwyddiant i ben o ganlyniad i'w gwleidyddiaeth adain chwith, a arweiniodd iddi gael ei rhoi ar restr ddu Hollywood.

Bu Parker yn briod deirgwaith, (dwywaith i'r un dyn) a goroesodd sawl ymgais i gyflawni hunanladdiad, ond daeth yn gynyddol ddibynol ar alcohol. Fodd bynnag, mae ei gweithiau llenyddol a'i ffraethineb wedi goroesi.

Categori:Genedigaethau 1893
Categori:Marwolaethau 1967
Categori:Beirdd benywaidd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Beirdd Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Iddewon o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched a aned yn y 1890au
Categori:Pobl fu farw o drawiad ar y galon
Categori:Pobl o Ddinas Efrog Newydd
Categori:Pobl o New Jersey
Categori:Sgriptwyr ffilm o'r Unol Daleithiau
Radiwm

Elfen gemegol ymbelydrol a geir mewn mwynau wraniwm yw **radiwm** (o'r Ladin *radius*, "pelydryn"). Mae'n un o'r metelau daear alcalïaidd ac mae ganddo'r symbol **Ra** a'r rhif atomig 88. Mae'n wyn fel arfer ond mae'n troi'n ddu ym mhresenoldeb aer. Mae gan ei isotop mwyaf cyffredin, 226**Ra**, hanner oes o tua 1,602 o flynyddoedd. Darganfuwyd radiwm ym 1898 gan Marie Curie a'i gŵr Pierre Curie.

[200px|dim|bawd|[Plisgyn electronau|Plisg electronau radiwm]]

Categori:Elfennau cemegol
Categori:Metelau daear alcalïaidd
Utica, Tiwnisia

Hen ddinas yng Ngogledd Affrica oedd **Utica**. Saif i'r gogledd-ddwyrain o safle dinas Carthago, yn yr hyn sy'n awr yn Tiwnisia, ar wastadedd tua hanner ffordd rhwng Tiwnis a Bizerte, yng nghyffiniau tref Kalâat el-Andalous yn nhalaith Ariana yng ngogledd-orllewin y wlad. Arferai Utica fod ar arfordir y Môr Canoldir, ond erbyn hyn mae'n 8&nbsp;km o'r môr. Bu'n brifddinas talaith Rufeinig Affrica o 146 CC hyd 25 O.C..
bawd|chwith|230px|Gweddillion Utica

Sefydlwyd y ddinas gan y Ffeniciaid tua 1101 CC yn ôl Plinius yr Hynaf. Datblygodd yn borthladd pwysig. Cymerodd ran yn y rhyfel yn erbyn dinasoedd Magna Graecia, ac o ganlyniad cipiwyd y ddinas gan Agathocles yn 308 CC. Cefnogodd Carthago yn ei brwydr yn erbyn Gweriniaeth Rhufain yn y Rhyfel Pwnig Cyntaf a'r Ail Ryfel Pwnig. Yn y Trydydd Rhyfel Pwnig, ildiodd i'r Rhufeiniaid yn syth, a chynorthwyodd y Rhufeiniaid yn erbyn Carthago. Fel gwobr, cafodd lawer o diroedd Carthago.

Yma y lladdodd Cato yr Ieuengaf ei hun wedi i'w blaid golli'r Rhyfel Cartref yn erbyn Iŵl Cesar yn 46 CC. Yn 439, cipiwyd y ddinas gan y Fandaliaid, ac yn 534 gan yr Ymerodraeth Fysantaidd. Dinistriwyd y ddinas gan yr Arabiaid yn niwedd y 7g.

Categori:Dinasoedd Rhufeinig
Categori:Ffenicia
Categori:Hanes Tiwnisia
Categori:Safleoedd archaeolegol Tiwnisia
Categori:Talaith Ariana
Kenneth Waltz

Ysgolhaig cysylltiadau rhyngwladol o'r Unol Daleithiau sy'n gysylltiedig â damcaniaeth neo-realaeth oedd **Kenneth Neal Waltz** (8 Mehefin 1924 – 12 Mai 2013). Roedd yn athro ym Mhrifysgol Columbia. Ei lyfr enwocaf yw *Man, the State, and War* (1959) a gyflwynodd y cysyniad o lefelau dadansoddi i faes cysylltiadau rhyngwladol. Bathwyd y term "lefelau dadansoddi" gan J. David Singer yn ei adolygiad o'r llyfr yn y cyfnodolyn *World Politics* yn Ebrill 1960. Disgrifiodd Waltz tair delwedd wrth geisio esbonio achosion rhyfel: yr unigolyn, lle bo natur ddynol yn achosi rhyfel; y wladwriaeth, lle bo systemau llywodraethol neu sefyllfaoedd gwleidyddol o fath arbennig yn achosi rhyfel; a'r system ryngwladol, lle bo anllywodraeth yn gwneud rhyfel yn sefydliad cymdeithasol anochel.

Ysgrifennodd hefyd *Theory of International Politics* (1979) gan ymhelaethu ar y syniad o fyd deubegynol gyda dau brif rym, sef yr Unol Daleithiau a'r Undeb Sofietaidd yn ystod y Rhyfel Oer. Ym 1995 cyhoeddwyd *The Spread of Nuclear Weapons: A Debate*, sef trafodaeth am arfau niwclear rhwng Waltz a'r Athro Scott Sagan o Brifysgol Stanford.

Yn 2008 cynhaliodd Adran Gwleidyddiaeth Ryngwladol Prifysgol Aberystwyth gynhadledd academaidd er anrhydedd i Waltz, "The King of Thought: Theory, the Subject and Waltz".

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1924
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Academyddion o'r Unol Daleithiau
Categori:Academyddion Prifysgol Columbia
Categori:Athronwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Athronwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Columbia
Categori:Gwyddonwyr gwleidyddiaeth o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Ann Arbor, Michigan
Categori:Pobl fu farw o niwmonia
Categori:Realaeth (damcaniaeth cysylltiadau rhyngwladol)
Categori:Ysgolheigion cysylltiadau rhyngwladol
Categori:Ysgolheigion Saesneg o'r Unol Daleithiau
Realaeth

Gall **realaeth** neu **ddirweddaeth** gyfeirio at:

* Realaeth (athroniaeth)
* Realaeth (celfyddyd)
* Realaeth (damcaniaeth cysylltiadau rhyngwladol)
* Realaeth (llenyddiaeth)

## Gweler hefyd
* Gwrth-realaeth
* Realiti neu ddirwedd
Parot

Adar o'r urdd **Psittaciformes** yw **parotiaid**. Mae tua 372 o rywogaethau o barot sy'n perthyn i dri theulu: Strigopidae (parotiaid Seland Newydd fel y Cea a'r Cacapo), Cacatuidae (y cocatŵod) a Psittacidae (parotiaid eraill). Ceir y mwyafrif ohonynt mewn fforestyddd a choetir yn rhanbarthau cynnes y byd, yn enwedig Awstralasia a De America.

Maent yn amrywio o 9 hyd 100&nbsp;cm o ran maint. Mae rhai ohonynt yn lliwgar iawn tra mae eraill yn wyrdd neu frown. Mae ganddynt big bachog a thraed cryf gyda dau fys troed yn pwyntio ymlaen a dau sy'n pwyntio yn ôl.

Mae llawer ohonynt yn anifeiliaid anwes poblogaidd, yn arbennig y Byji. Adar deallus yw parotiaid a gall rhai ohonynt, megis Parot Llwyd Affrica, efelychu lleferydd dynol a synau eraill.

## Cyfeiriadau
* Perrins, Christopher, *gol*. (2004) *The New Encyclopedia of Birds*, Oxford University Press, Rhydychen.
* World Bird Names (2009) *Parrots *, Fersiwn 2.3.

## Dolenni allanol
*  World Parrot Trust

[250px|chwith|bawd|[Gala (aderyn)|Galaod (*Eolophus roseicapilla*)]]


Categori:Adar
Categori:Psittaciformes
Rhyfel y Cynghreiriaid

bawd|230px|Denarius a fathwyd gan y cynghreiriaid yn ystod Rhyfel y Cynghreiriaid

Rhyfel a ymladdwyd yn yr Eidal rhwng 91 CC a 88 CC oedd **Rhyfel y Cynghreiriaid** (Lladin: *Bellum soci(or)um* neu *Marsicum bellum*). Ymladdwyd y rhyfel rhwng Gweriniaeth Rhufain ar un ochr a nifer o bobloedd eraill yr Eidal oedd wedi bod mewn cynghrair a Rhufain ar yr ochr arall.

Ers i Rufaibn ddechrau ymestyn ei grym dros yr Eidal, roedd wedi gwneud cytundebau ar wahân a gwahanol *civitates*, gan eu hystyried fel cynghreiriaid (*socii*). Roedd gan y gynghreiriaid fesur helaeth o hunanlywodraeth, ond roedd rhaid iddynt gyflenwi milwyr i fyddinoedd Rhufain. Tyfodd anfodlonrwydd ar y drefn yma ymhlith y cynghreiriaid, a ddymunai ddod yn ddinasyddion Rhufeinig. Yn 91 CC, rhoddodd y *tribunus plebis* Marcus Livius Drusus minor gynnig ymlaen i roi dinasyddiaeth Rufeinig i'r *socii*, ond llofruddiwyd ef gan wrthwynebwyr y syniad cyn i'r cais lwyddo. Gwrthryfelodd y *socii*, gan greu cynghrair gyda Corfinium fel prifddinas.

Bu ymladd caled, ond llwyddodd Rhufain i sicrhau heddwch trwy ymestyn dinasyddiaeth Rhufeinig yn raddol, yn gyntaf i'r cynghreiriaid oedd wedi aros yn deyrngar i Rufain trwy'r *Lex Iulia* yn 90 CC. Yn 89 CC, rhoddodd y *Lex Plautia Papiria* ddinasyddiaeth Rufeinig i bawb yn yr Eidal i'r de o afon Po, ar yr amod eu bod yn rhoi gorau i'r ymladd o fewn dau fis. Rhoddodd y ''Lex Pompeia ddinasyddiaeth Ladin i bawb yn yr Eidal i'r gogledd o afon Po.

Llwyddodd hyn i roi diwedd ar yr ymladd yng ngogledd yr Eidal, ond parhaodd y Samnitiaid i ymladd hyd 82 CC. Yn y diwedd, gorchfygwyd hwy gan Lucius Cornelius Sulla.

Categori:Gweriniaeth Rhufain
Rhys Goch

Gallai **Rhys Goch** gyfeirio at un o ddau berson:

*Rhys Goch ap Rhicert (bl. 12g, efallai), un o sefydlwyr traddodiad barddol Morgannwg, yn ôl ffugiadau Iolo Morganwg.
*Rhys Goch Eryri (fl. 1385 - 1448), un o'r pwysicaf o Feirdd yr Uchelwyr, o ardal Eryri, Gwynedd.
Ysgol Ffordd Alecsandra

Ysgol yn Aberystwyth, Ceredigion oedd **Ysgol Ffordd Alecsandra** (Saesneg: **Alexandra Road School**). Adeiladwyd yr ysgol ym 1874 ar gyfer 600 o blant rhwng 5 ac 14 oed. Rhanwyd yn dair adran, gyda phrifathro ar gyfer pob adran, sef bechgyn, merched a babanod. Adeiladwyd bloc newydd arwahan ym 1910 ar Heol y Gogledd, ar gyfer 240 o fechgyn ychwanegol, ystafell ymarferol ar gyfer 20 bachgen ac ystafell ddosbarth newydd ar gyfer 40 o ferched â chanolfan goginio.

Cymraeg oedd prif iaith yr ysgol yn wreiddiol ond gyda dyfodiad y faciwîs yn 1939, newidiodd iaith yr ysgol i Saesneg dros nos. Dyma beth oedd yn rhannol gyfrifol am sefydliad Ysgol Gymraeg Aberystwyth yr un flwyddyn.

Ym 1948 neilltuwyd rhan ohoni yn ysgol uwchradd. Yma addysgwyd y plant na fyddai'n mynychu Ysgol Ramadeg Ardwyn. Parhaodd y babanod i ddefnyddio ystafelloedd yn yr ysgol, tra aeth y plant
cynradd, rhwng 7 a 11 oed, i'r ysgol yn Heol y Gogledd.

Symudodd yr Ysgol Gymraeg i safle Ysgol Ffordd Alecsandra ym 1952, wedi rhedeg allan o le yn eu hen safle. Addysgwyd plant Ysgol Ffordd Alecsandra ar safle Heol y Gogledd yn Ysgol y Gogledd drwy gyfrwng y Saesneg a'r Gymraeg yn ail iaith. Ym mis Medi 1955, symudodd plant hŷn Ysgol Ffordd Alecsandra i ysgol uwchradd newydd Dinas yng Nghefn-llan ar y Waun, cyn i Ysgol Gyfun Penglais cymryd ei le ym 1973.

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Aberystwyth
Ffordd Alecsandra
Ffordd Alecsandra
Categori:Sefydliadau 1874
Categori:Dadsefydliadau 1955
Martin Wight

Ysgolhaig cysylltiadau rhyngwladol o Loegr oedd **Robert James Martin Wight** (26 Tachwedd 1913 – 15 Gorffennaf 1972), a elwir gan amlaf yn **Martin Wight**.

Categori:Genedigaethau 1913
Categori:Marwolaethau 1972
Categori:Academyddion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Gwyddonwyr gwleidyddiaeth o Loegr
Categori:Ysgolheigion cysylltiadau rhyngwladol
Hindŵaeth yng Nghymru

Crefydd gymharol ddiweddar yw **Hindŵaeth yng Nghymru**, gyda thrwch Hindŵiaid Cymreig wedi ymsefydlu yno yn ystod ail hanner yr 20g. Amcangyfrifir fod tua 5,000 o Hindŵiaid yn y wlad gyda'r rhan fwyaf yn byw yn y de-ddwyrain.

## Gwreiddiau
Mae mwyafrif Hindŵiaid Cymru o dras Indiaidd neu o wledydd cyfagos ar isgyfandir India, sef Sri Lanca, Pacistan, Nepal a Bangladesh. Daeth ton o Hindŵiaid i'r wlad fel ffoaduriaid ar ôl i'r unben Idi Amin eu taflu allan o Wganda yn y 1970au. Yn ogystal ceir rhai a ddaeth o Indonesia a De Affrica yn wreiddiol. O blith y rhai o dras Indiaidd, mae nifer yn hanu o'r Punjab.

## Diwylliant
Ar wahân i Gymraeg a Saesneg, mae'r ieithoedd a siaredir gan Hindŵiaid Cymreig yn cynnwys Punjabi, Hindi, Wrdw a Gujarati.

Mae'r *Hindu Cultural Association* ('HCA Cymru'), a sefydlwyd ym Mawrth 1991, yn elusen gofrestredig sy'n cael ei rhedeg gan Hindŵiaid er mwyn integreiddio yn y wlad a hyrwyddo cysylltiadau o fewn y gymuned Hindŵaidd ryngwladol

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Hindŵaeth
*Crefydd yng Nghymru

## Dolenni allanol
*Hindu Cultural Association of Wales


Categori:Hindŵaeth
Categori:Crefydd yng Nghymru
Censor

Swydd wleidyddol yng Ngweriniaeth Rhufain oedd **Censor**. Byddai dau censor yn cael eu hethol gan y *comitia centuriata*, dan lywyddiaeth un o'r ddau Gonswl. Roedd y ddau censor yn gyfrifol am gynnal cyfrifiad o'r boblogaeth, am warchod moesoldeb gymdeithasol ac am arolygu rhai agweddau ariannol.

Ar y cychwyn, roedd yr hawl i weithredu fel censor wedi ei roi i'r ddau gonswl, a allai apwyntio rhywun arall i wneud y gwaith. Wedi i'r censoriaid orffen eu gwaith, cynhelid seremoni burhau a elwid yn Lustrum. Yn nes ymlaen, etholid y ddau censor o blith seneddwyr oedd eisoes wedi dal swydd conswl. Byddent yn dal y swydd am ddeunaw mis.

Dan yr ymerodraeth, gwnaeth Augustus i ffwrdd a'r swydd, gan gymeryd y pwerau ei hun.

Categori:Gweriniaeth Rhufain
Rhys Goch ap Rhicert

Cyndad i'r beirdd Rhys Brydydd a Lewys Morgannwg oedd **Rhys Goch ap Rhicert** (bl. 12g, efallai). Ni chyfeirir ato mewn unrhyw ffynhonnell ddibynadwy heblaw'r achresi, ond daeth yn ffigwr adnabyddus yn y 19g oherwydd y lle a roddwyd iddo yn hanes llenyddiaeth Morgannwg gan Iolo Morganwg, a luniodd nifer o gerddi a'u priodoli iddo hefyd.

## Gwybodaeth hanesyddol
Gŵr o Forgannwg oedd Rhys Goch. Er ei fod yn gyndad i ddau o feirdd mawr Morgannwg yn yr Oesoedd Canol Diweddar, sef Rhys Brydydd a Lewys Morgannwg (enw go iawn: Lewys ap Rhicert), ni wyddys os oedd yn fardd ei hun neu ddim. Yn yr achres a gofnodwyd gan Gruffudd Hiraethog yn yr 16g, roedd yn wŷr i Einion ap Collwyn, gŵr sydd â lle amlwg yn hanes cynnar Morgannwg. Yn ôl Iolo Morganwg, roedd yn byw yn ardal Tir Iarll ac mae'n ddigon posibl fod y traddodiad hwnnw'n ddilys.

## Iolo Morganwg
Am fod y ddau fardd enwog yn ddisgynyddion i Rys, ceisiodd Iolo Morganwg brofi mai ef oedd sefydlwr ysgol o feirdd ym Morgannwg a ganai yn null y trwbadwriaid, a hynny yn y 12g pan reolwyd y rhanbarth gan y Normaniaid. Aeth ymhellach a lluniodd gorff o ganu serch a briodolwyd ganddo i Rys. Gwyddys erbyn heddiw mai ffugiadau yw'r cerddi hyn, tua 15 ohonynt o ben a phastwn Iolo ei hun a'r lleill yn "addasiadau" o gerddi canoloesol a gafodd yn y llawysgrifau, a'u bod yn rhan o'r corff mawr o ffugiadau llenyddol a thraddodiadau a ddyfeiswyd gan Iolo er mwyn dyrchafu lle Morgannwg yn hanes a llenyddiaeth Cymru.

Er hynny, mae'r ffugiadau hyn yn cynnwys rhai o gerddi gorau Iolo, sy'n cael ei ystyried gan feirniaid diweddar yn fardd rhamantaidd o bwys. Am y cerddi a dadogir ar Rys Goch, dywed P. J. Donovan, "Pe bai'r cerddi hyfryd hyn yn perthyn i feirdd Morgannwg, byddai traddodiad o ganu rhydd godidog iawn yn perthyn i'r sir honno."

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
*G. J. Williams, *Traddodiad Llenyddol Morgannwg* (Caerdydd, 1948). Cefndir ffugiadau Iolo.
*P. J. Donovan (gol.), *Cerddi Rhydd Iolo Morganwg* (Caerdydd, 1980). Detholiad sy'n cynnwys nifer o gerddi a briodolwyd i Rys Goch gan Iolo.

Categori:Barddoniaeth Gymraeg
Categori:Iolo Morganwg
Categori:Pobl o Forgannwg
Bwlch Sant Bernard

Gallai **Bwlch Sant Bernard** gyfeirio at un o ddau fwlch yn yr Alpau:

*Bwlch Sant Bernard Bach
*Bwlch Sant Bernard Mawr
Joseph Nye

Academydd o'r Unol Daleithiau sy'n gysylltiedig â damcaniaeth neo-ryddfrydiaeth mewn damcaniaeth cysylltiadau rhyngwladol oedd **Joseph S. Nye, Jr.** (19 Ionawr 1937 - 6 Mai 2025). Cyd-ysgrifennodd y llyfr *Power and Interdependence* gyda Robert Keohane ym 1977. Arloesodd hefyd y syniad o rym meddal.

Categori:Academyddion o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1937
Categori:Gwyddonwyr gwleidyddiaeth o'r Unol Daleithiau
Categori:Marwolaethau 2025
Categori:Pobl o New Jersey
Categori:Ysgolheigion cysylltiadau rhyngwladol
Ysgol Gymunedol Llanllwchaearn

Ysgol gynradd gymunedol ddwyieithog yng nghymuned Llanllwchaearn ger Cross Inn, Ceredigion oedd **Ysgol Gymunedol Llanllwchaearn**.

Roedd 33 o ddisgyblion ar gofrestr yr ysgol yn 2005. Daeth 88% ohonynt o gartrefi lle roedd y Saesneg yn brif iaith, ond roedd 78% ohonynt yn siarad Cymraeg yn rhugl. Cymraeg oedd prif gyfrwng y dysgu a’r addysgu yng nghyfnod allweddol 1 a’r Gymraeg a’r Saesneg yng nghyfnod allweddol 2.

Caewyd yr ysgol yn 2010, ynghyd ag Ysgol Gymunedol Gwenlli ac Ysgol Gymunedol y Castell, Caerwedros, gydag ysgol newydd Ysgol Bro Siôn Cwilt yn Synod Inn yn cymryd eu lle.

## Cyfeiriadau
Llanllwchaearn
Llanllwchaearn
Categori:Dadsefydliadau 2010
Bryniau Galloway

Lleolir **Bryniau Galloway** yn Ucheldir Deheuol (*Southern Uplands*) yr Alban, lle maent yn ffurfio ffin ogleddol gorllewin Galloway. Gorweddant o fewn ffiniau Parc Fforest Galloway, ardal o tua 300 milltir sgwar o dir anial heb fawr o drigolion yn byw yno a reolir gan y Comisiwn Coedwigaeth. Merrick (843m) yw'r pwynt uchaf. Ceir nifer o enwau lleoedd unigryw yno, sy'n tarddu o gymysgiad o elfennau Hen Norseg a Gaeleg yr Alban.

Cysylltir y bryniau ag un o'r digwyddiadau mwyaf adnabyddus yn hanes yr Alban, sef enciliad Robert I, brenin yr Alban (*Robert the Bruce*) o flaen byddinoedd Edward I o Loegr a'i gyfnod ar ffo yn ei wlad ei hun ym Mryniau Galloway gyda dim ond llond llaw o gefnogwyr ffyddlon. Ar ôl hynny llwyddodd i adennill ei deyrnas. Ar achlysur 600 mlwyddiant marwolaeth y Bruce, gosodwyd carreg ger Glentrool i'w goffhau yn 1926. Mae'n atyniad twristaidd heddiw.

[250px|bawd|dim|Golygfa ar y [Rhinns of Kells, Bryniau Galloway]]
[250px|bawd|dim|Carreg Bruce (''Bruce's Stone''), [Glentrool]]

Categori:Daearyddiaeth Dumfries a Galloway
Galloway
Bwlch Sant Bernard Mawr

Saif **Bwlch Sant Bernard Mawr** (Ffrangeg: *Col du Grand Saint-Bernard*, Eidaleg: *Colle del Gran San Bernardo*) yn yr Alpau, ar y ffin rhwng y Swistir a'r Eidal. Mae pen y bwlch 2469 metr uwchben lefel y môr, gyda ffordd yn cysylltu Martigny yn y Swistir ag Aosta yn yr Eidal. Adeiladwyd y ffordd yn 1905, a gall fod ar gau rhwng Hydref a Mai.

Yng nghyfnod yr Ymerodraeth Rufeinig, roedd teml yma i Iau, a gelwid y bwlch yn Col de Mont Iuppiter. Yn 1035, adeiladwyd *hospicio* yma gan Sant Bernard o Menthon, gyda chanoniaid oedd a'r dyletswydd o gynorthwyo teithwyr tros y bwlch. O leiaf o'r 16g, roedd y canoniaid yn magu cŵn mawr i helpu yn y gwaith o achub teithwyr, a datblygodd brîd a ddaeth yn enwog fel Ci Sant Bernard.

Yn 773, croesodd Siarlymaen y bwlch gyda byddin yn ystod ei ymgyrch yn erbyn y Langobardi, ac yn 1800 arweiniodd Napoleon fyddin o 30,000 tros y bwlch i yrru'r Awstriaid o Lombardi.

## Gweler hefyd
* Bwlch Sant Bernard Bach

Categori:Yr Alpau
Sant Bernard Mawr
Sant Bernard Mawr
Ci Sant Bernard

bawd|240px|Sant Bernard

Brîd o gi yw **Ci Sant Bernard**. Mae'n un o'r bridiau mwyaf, ac yn medru cyrraedd pwysau o dros 100&nbsp;km.

[bawd|chwith|Dau blentyn a Chi Sant Bernard. Ffotograff gan [Geoff Charles (1952).]]
Datblygwyd y brîd yn wreiddiol yn yr ysbyty (*hospicio*) a sefydlodd Sant Bernard o Menthon ger copa Bwlch Sant Bernard Mawr yn yr Alpau, ar y ffin rhwng y Swistir a'r Eidal. Adeiladwyd yr ysbyty yn 1035, gyda chanoniaid oedd a'r dyletswydd o gynorthwyo teithwyr tros y bwlch. O leiaf o'r 16g, roedd y canoniaid yn magu cŵn mawr i helpu yn y gwaith o achub teithwyr, a datblygodd brîd a ddaeth yn enwog fel Ci Sant Bernard.

Categori:Bridiau o gŵn
Sant Bernard

Gallai **Sant Bernard** gyfeirio at:

* Sant Bernard o Menthon
* Ci Sant Bernard
* Bwlch Sant Bernard Mawr
* Bwlch Sant Bernard Bach
Plant Rhys Ddwfn

Hiliogaeth arbennig o'r Tylwyth Teg yw **Plant Rhys Ddwfn**. Ceir traddodiadau a chwedlau amdanynt yn Nyfed ac yn enwedig Sir Benfro. Dywedir eu bod yn byw mewn gwlad anweledig ym Mae Ceredigion.

## Chwedlau a thraddodiadau
Yn ôl y traddodiad, trigai Plant Rhys Ddwfn ar ynysoedd cudd yn y môr "rhwng Cemais (Sir Benfro) ac Aberdaron (Llŷn)". Dywedir eu bod yn hardd anghyffredin ond yn fychain.

Yr unig draddodiad am Rhys Ddwfn ei hun yw ei fod yn bennaeth ar y Tylwyth Teg hyn. Mewn Cymraeg Canol, un o ystyron y gair *dwfn* yw 'byd'. Gallai hefyd fod yn gyfeiriad at y môr. Mae rhai o'r chwedlau yn derbyn mai 'doeth' yw'r ystyr, ond ymddengys mai esboniad diweddar yw hynny.

Dywedir mai rhinwedd llysiau neilltuol a dyfai ar yr ynysoedd a gadwai gwlad Plant Rhys Ddwfn yn anweledig i bobl meidrol. Nid oedd y llysiau hyn yn tyfu mewn unrhyw le arall heblaw llecyn bychan o lathen sgwâr o dir yng Nghemais. Pe bai rhywun yn sefyll arno fe welai'r cyfan o wlad Plant Rhys Ddwfn o flaen ei lygaid. Ceir chwedlau am y Plant yn ymweld â'r tir mawr i fasnachu ac roeddent i'w gweld weithiau ym marchnad Aberteifi.

Ceir sawl traddodiad o Ddyfed, yn cynnwys un o ardal Llan-non, fod ynysoedd Plant Rhys Ddwfn i'w gweld allan yn y môr weithiau, ond nid gan bawb.

## Cyfatebiaethau
Mae'r ffaith fod y bodau hyn yn byw mewn gwlad hud ym Mae Ceredigion yn debyg iawn i'r traddodiad adnabyddus am Gantre'r Gwaelod, cantref chwedlonol oddi ar arfordir de Gwynedd a gogledd Ceredigion a foddwyd gan y môr. Ceir sawl chwedl a thraddodiad Celtaidd am ynysoedd arallfydol paradwysaidd allan yn y môr i gyfeiriad y gorllewin, a gysylltir ag Arallfyd y Celtiaid. Tebyg hefyd yw Ynys Afallach yn y traddodiad Cymreig.

## Cyfeiriadau
Categori:Creaduriaid mytholegol
Categori:Dyfed
Categori:Llên gwerin Cymru
New York Dolls

Mae'r **New York Dolls** yn fand roc o'r Unol Daleithiau a ffurfiwyd yn 1971. Cafodd nifer o fandiau roc pync eu dylanwadu gan wisg a sŵn y band, a rheolwyd gan Malcolm McLaren (sef rheolwyr y Sex Pistols) am gyfnod. Roeddent hefyd yn rhan allweddol o'r sîn pync yn Efrog Newydd yn y 1970au cynnar.

Categori:Bandiau o dalaith Efrog Newydd
Categori:Bandiau pync-roc o'r Unol Daleithiau
Caroline Herschel

Seryddwraig o'r Almaen oedd **Caroline Lucretia Herschel** (16 Mawrth 1750 – 9 Ionawr 1848). Roedd yn chwaer i'r seryddwr enwog William Herschel, ond ni dderbyniodd yr un sylw na chanmoliaeth yn ystod ei gyrfa. Fe'i ganwyd yn Hannover, cafodd deiffoid pan oedd yn ddeg oed, ac ni thyfodd wedyn; ei thaldra oedd pedair troedfedd a thair modfedd.

Enwir yr asteroid '281 Lucretia' a chrater ar y Lleuad ar ei hôl.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1750
Categori:Marwolaethau 1848
Categori:Merched y 18fed ganrif
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Pobl o Hannover
Categori:Seryddwyr o'r Almaen
Canu Cadwallon

Mae tair gerdd sy'n dyddio o bosibl o oes Cadwallon ap Cadfan a elwir gyda'i gilydd yn *Canu Cadwallon*. Un yw 'Moliant Cadwallon'*,* sy'n moli'r brenin Cadwallon ap Cadfan, rheolwr teyrnas Gwynedd ar ddechrau'r 7g. Ni cheir enw bardd wrth y gerdd, ond awgrymir mai Afan Ferddig, bardd llys Cadwallon, a'i cyfansoddodd. Mae'r testun sydd wedi goroesi yn anghyflawn ac ar gael mewn llawysgrif o'r 17g. Mae nifer o haneswyr llenyddiaeth Gymraeg yn ei derbyn fel cerdd gynnar ddilys sydd yn ail i'r *Gododdin* a gwaith Taliesin yn unig o ran ei hynafrwydd.

## Cynnwys
Mae'r testun yn hynod dywyll ac mae rhannau'n ddyrys iawn i'w dehongli, ond ceir ynddi gyfres o gyfeiriadau at rai o fuddugoliaethau Cadwallon. Cyfeirir at sawl digwyddiad a lle, yn cynnwys Brwydr Catraeth - y cyfeiriad cynharaf ar ôl *Y Gododdin* ei hun - a "Porth Esgewin" (Porth Sgiwed), sy'n awgrymu fod Cadwallon yn hawlio awdurdod dros dde-ddwyrain Cymru, sef tiriogaeth Gwent.

Un arall o hynodion y gerdd yw'r ffaith mai ynddi y ceir yr enghraifft gynharaf a wyddys o'r gair Cymru.

ac fel cynhaliwr lluoedd Cymru:

:Colofn cyrdd Cymru Cadwallon Môn.

Cyfeirir ato yn ymosod ar diriogaeth Elfed, teyrnas Frythonaidd a gipiwyd gan Mersia, ac fe'i disgrifir fel "amddiffyn Cymru" ('Cymru amddiffed'):

O Gymru dygynnau tân yn nhir Elfed
Bei yd fynt heb lurig wen waedled
Rhag unmab Cadfan, Cymru amddiffed.

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
* "Canu Cadwallon ap Cadfan", gol. R. Geraint Gruffydd, yn *Astudiaethau ar yr Hengerdd*, gol. Rachel Bromwich ac R. Brinley Jones (Gwasg Prifysgol Cymru, 1978), tt.25-43. Ceir golygiad o'r testun gyda chyflwyniad, tt.27–34.

Categori:Cerddi Cymraeg
Categori:Yr Hengerdd
Categori:Teyrnas Gwynedd
Gwaedlif isaracnoid

Gwaedlif i mewn i'r gofod isaracnoid yw **gwaedlif isaracnoid**. Mae'n digwydd pan fydd rhydweli sy'n agos at wyneb yr ymennydd yn rhwygo ac yn gollwng gwaed i'r hylif serebro-sbinol sy'n amgylchynu'r rhwydwaith o waedlestri rhwng y pia mater (pilen fewnol y meninges) a'r arachnoid mater (pilen ganol y meninges). Mae'n gyflwr difrifol iawn, a all fod yn farwol, sydd angen sylw meddygol brys arno.

## Achosion
Achosir tua 75% o waedlifau isaracnoid gan nam mewn gwaedlestr a elwir yn *berry aneurysm*, sydd yn gyflwr cynhenid. Chwydd bychan mewn cyffordd yn un o'r gwaedlestri yw'r fath hon o ymlediad. Mae gan tua 1% o bobl *berry aneurysm*, ond dim ond cyfran fach o'r rhain sy’n achosi rhwyg yn y gwaedlestr.

Achos llai cyffredin o waedlif isaracnoid yw camffurfiad rhydwythiennol, cyflwr cynhenid lle bo màs clymog o waedlestri sy'n cysylltu rhydwelïau a gwythiennau. Mae gwaedlifau isaracnoid a achosir gan gamffurfiadau rhydwythiennol yn llai difrifol yn gyffredinol na'r rheiny a achosir gan ymlediadau, ond maent dal yn argyfyngau meddygol difrifol.

## Triniaeth
Gan fod gwaedlif isaracnoid yn gyflwr difrifol mae angen llawdriniaeth gymhleth ar yr ymennydd i'w drin, ac o bosib bydd angen i glaf derbyn gofal mewn uned gofal dwys a derbyn llawdriniaeth mewn uned niwrolawdriniaeth. Mae niwrolawfeddygon yn rhoi cyngor i gleifion penodol ar y driniaeth fwyaf priodol.

Yn aml defnyddir llawfeddygaeth twll clo i drin *berry aneurysm*. Trwy broses coilio endofasgwlaidd (math o emboleiddio) caiff lleoliad yr ymlediad ei gyrraedd drwy rydweli, a gosodir coil metel bychan yng nghanol yr ymlediad.

## Cyfeiriadau
Categori:Anhwylderau niwrolegol
Categori:Gwaed
Categori:Meddygaeth gofal dwys
Rheol Naismith

Defnyddir **Rheol Naismith** er mwyn amcangyfrif yr amser angenrheidiol ar gyfer taith cerdded mewn tir mynyddig. Dyfeisiwyd gan fynyddwr Albanaidd William Naismith ym 1892.

Yn ôl y rheol, mae rhaid cyfrif un awr ar gyfer pob tair milltir o daith (wastad) ar y fap, ac wedyn adio hanner awr ar gyfer pob mil troedfedd o ddringad (un munud ar gyfer pob deg medr). Anwybyddir y disgyniad yn y cyfrif; yn gyffredinol, mae disgyniadiau serth yn ychwanegu amser ac mae dysgyniadau graddol yn arbed amser, felly mae effaith gwbl y disgyniadau mewn taith arferol yn fechan.

Categori:Mordwyo
Categori:Mynydda
Bernard o Menthon

Sant Cristnogol Ffrengig oedd **Sant Bernard o Menthon** (923 - 1008). Mae'n debyg iddo gael ei eni yn y Château de Menthon ger Annecy, i delu cefnog. Roedd ei dad wedi trefnu priodas iddo, ond gadawodd y chateau y diwrnod cyn ei briodas i ffoi i'r Eidal ac ymuno ag Urdd Sant Bened.

Urddwyd ef yn offeiriad, a daeth yn Archddiacon Aosta yn  966. Bu'n pregethu a gweithio yn ardal yr Alpau a Lombardi am flynyddoedd lawer. Bu'n gyfrifol am adeiladu ysbytai (*hospitium*) i gynorthwyo teithwyr ar hyd dau o fylchau enwog yr Alpau, ac o ganlyniad, enwyd y bylchau hyn ar ei ôl: Bwlch Sant Bernard Mawr a Bwlch Sant Bernard Bach. Daeth y cŵn a gedwid gan y canoniaid yn yr ysbyty ar Fwlch Sant Bernard Mawr i'w galw'n Gŵn Sant Bernard.

Bu farw yn Novara yn yr Eidal. Cyhoeddwyd ef yn sant gan y Pab Innocentius XI yn 1681; mae ei ddydd gŵyl ar 28 Mai.

Categori:Genedigaethau 923
Categori:Marwolaethau 1008
Categori:Seintiau o Ffrainc
Categori:Urdd Sant Bened
Ysgol Gynradd Gymraeg y Castell

Ysgol gynradd Cymraeg yng Nghaerffili ydy **Ysgol Gynradd Gymraeg y Castell**. Er mai Cymraeg yw prif iaith yr ysgol, yn swyddogol mae hi'n ysgol ddwyieithog ddynodedig. Mae'n gwasanaethu plant rhwng 3 ac 11 oed.

Mae talgylch yr ysgol yn cynnwys Bedwas, Machen, Trethomas, Graig y Rhacca, Llanbradach a rhannau o Gaerffili.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan yr ysgol

Castell
Castell
Categori:Sefydliadau 1995
Mesopotamia (gwahaniaethu)

Rhanbarth hanesyddol yn y Dwyrain Canol yw Mesopotamia. Gallai gyfeirio hefyd at:

* Mesopotamia Petroleum Company
* Mesopotamia (talaith Rufeinig)
SeaEnergy plc

Cwmni ynni o'r Alban yw **SeaEnergy plc**. Mae'n gweithio ym maes ynni adnewyddadwy, yn enwedig o'r môr. Lleolir ei bencadlys yn Aberdeen. Ei hen enw oedd "Ramsco Energy", cwmni a sefydlwyd yn 1977; newidiwyd yr enw i "SeaEnergy plc" yn 2008.

Fel Ramsco Energy, gweithiodd y cwmni mewn partneriaeth gyda Midmar Energy i sefydlu'r Mesopotamia Petroleum Company (MPC) yn 2005 er mwyn cynhyrchu olew yn Irac mewn menter ar y cyd â llywodraeth y wlad honno. Ond yn 2009, penderfynodd ganolbwyntio yn llwyr ar ynni adnewyddadwy. Er hynny mae'n dal i berchen rhanddaliadau sylweddol ym MPC.

Mae'r cwmni yn weithgar ym Môr y Gogledd oddi ar arfordir yr Alban lle mae wedi datblygu prosiect ynni gwynt allfor gyda'r tyrbinau gwynt mwyaf yn y byd.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Gwefan y cwmni 

Categori:Cwmnïau'r Alban
Categori:Ynni adnewyddadwy
Categori:Cwmnïau a sefydlwyd ym 1977
Mesopotamia Petroleum Company

Cwmni petroliwm Prydeinig yw'r **Mesopotamia Petroleum Company** ('Cwmni Petroliwm Mesopotamia') neu **MPC**, a sefydlwyd yn 2005 gan Midmar Energy i chwilio am olew a'i gynhyrchu yn Irac. Midmar Energy yw perchen 32.67% o'r cwmni, mewn partneriaeth â Ramco Energy (SeaEnergy plc heddiw).

Yn dilyn trafodaethau hir, arwyddwyd cytundeb rhwng MPC a'r Iraq Drilling Company, sy'n perthyn i lywodraeth Irac, i weithio ym meysydd olew Irac. Dyma'r tro cyntaf i gwmni o'r DU sefydlu menter ar y cyd gyda Gweinyddiaeth Olew Irac ers i lywodraeth Saddam Hussein gael ei dymchwel gan yr Unol Daleithiau a'u cynghreiriad yn 2003. Cyn hynny, roedd yr Iraq Oil Company, a sefydlwyd gan Brydain yn 1929, wedi gweithio am flynyddoedd yn Irac a rhannau eraill o'r Dwyrain Canol. Bwriedir drilio am olew er mwyn dyblu cynnyrch olew Irac erbyn y flwyddyn 2013. Cafodd y cytundeb ei groesawu gan David Miliband, Ysgrifennydd Tramor y DU fel arwydd o "ymrwymiad tymor hir i DU i Irac."

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*  Gwefan swyddogol 

Categori:Cwmnïau'r Deyrnas Unedig
Categori:Economi Irac
Categori:Petroliwm
Categori:Sefydliadau 2005
Martigny

Dinas yng nghanton Valais yn y Swistir yw **Martigny**. Hi yw ail dref y canton o ran maint, gyda phoblogaeth o 16,339 yn 2007. Saif ar y ffyrdd sy'n arwain i ddau o fulchau pwysicaf yr Alpau, Bwlch Sant Bernard Mawr a Bwlch Simplon.

Sefydlwyd y dref yn y cyfnod Rhufeinig ar safle  
Oppidum neu vicus *Octodure* Celtaidd yn perthyn i'r Veragres. Ymladdwyd brwydr Octodure yma yn 56 CC rhwng y lleng Rufeinig Legio XII Fulminata dan Servius Galba a'r Veragres a'u cyngheiriaid y Sedunes a'r Nantuates. Sefydlodd yr ymerawdwr Claudius ddinas Rufeinig yma yn 47 OC dan yr enw *Forum Claudii Augusti*, a newidiwyd yn fuan i *Forum Claudii Vallensium*. Ceir oluion amffitheatr mewn cyflwr da yma.

Mae twristiaeth ac amaethyddiaeth, yn arbennig tyfu gwinwydd, yn bwysig yma.

Categori:Dinasoedd y Swistir
Categori:Valais
Ymosodiad ar dîm pêl-droed cenedlaethol Togo

[bawd|Map o Dalaith Cabinda, [allglofan sy'n rhan o Angola. Mae prif dir Angola i'r de ddwyrain gyda Gweriniaeth Ddemocrataidd y Congo (DRC) rhwng y ddwy diriogaeth (labelir y DRC ar y map gan ei chyn-enw, Saïr).]]
Ymosodiad terfysgol ar fws tîm pêl-droed cenedlaethol Togo oedd yr **ymosodiad ar dîm pêl-droed cenedlaethol Togo**, a ddigwyddodd ar 8 Ionawr 2010 wrth i'r tîm teithio trwy Dalaith Cabinda ar eu ffordd o Weriniaeth y Congo i brif dir Angola ar gyfer twrnamaint Cwpan Cenhedloedd Affrica 2010, a ddechreuodd ar 10 Ionawr. Hawliodd cangen hollt go anadnabyddus o'r Ffrynt dros Ryddhad Clofan Cabinda (FLEC), mudiad ymwahanol o Cabinda, a adwaenir fel y Ffrynt dros Ryddhad Clofan Cabinda - Safbwynt Milwrol (FLEC-PM), gyfrifoldeb am yr ymosodiad. Bu farw gyrrwr bws, rheolwr cynorthwyol y tîm Abalo Amelete, a swyddog y cyfryngau Stanislas Ocloo, a chafodd nifer eraill eu hanafu. Honnodd Ysgrifennydd Cyffredinol y FLEC-PM Rodrigues Mingas, sydd ar hyn o bryd yn byw'n alltud yn Ffrainc, nad oedd yr ymosodiad yn targedu'r chwaraewyr Togoaidd ond yn hytrach y lluoedd Angolaidd ar flaen y cymdaith. Yn ôl yr awdurdodau cadwyd dau berson a ddrwgdybir o gysylltiad â'r ymosodiad yn y ddalfa. Honwyd i Ffrainc gefnogi'r grŵp ymwahanol a llochesu ei harweinwyr.

## Gweler hefyd 
* Lladdfa München
* Ymosodiad ar dîm criced cenedlaethol Sri Lanca

## Cyfeiriadau 
Categori:2010
Categori:Cabinda
Categori:Pêl-droed
Categori:Terfysgaeth
Categori:Togo
Gwinwydden

Enw am blanhigion yn perthyn o'r teulu Vitaceae yw **Gwinwydden** (*Vitis* spp.). Maent yn dwyn grawnwin fel ffrwyth, a defnyddir y rhain i gynhyrchu gwin. *Vitis vinifera*, sy'n dod o Asia yn wreiddiol, a ddefnyddir i gynhyrchu gwin yn fasnachol fel rheol, ond gellir defnyddio grawnwin nifer o rywogaethau eraill hefyd.

Ceir cofnod o dyfu gwinwydd ar gyfer gwin o gyfnod cynnar iawn yn yr Hen Aifft ac Asia Leiaf, efallai o'r cyfnod Neolithig. Erbyn hyn, tyfir gwinwydd ar draws y byd lle mae'r tywydd yn gymhedrol.

Yn ôl yr FAO, defnyddir 75,866 cilometr sgwar o dir trwy'r byd ar gyfer tyfu gwinwydd ar gyfer grawnwin. Gelwir y tir y tyfir y gwinwydd arno yn winllan.

## Rhywogaethau 
**Vitis acerifolia*
**Vitis aestivalis*
**Vitis amurensis*
**Vitis arizonica*
**Vitis x bourquina*
**Vitis californica*
**Vitis x champinii*
**Vitis cinerea*
**Vitis x doaniana*
**Vitis girdiana*
**Vitis labrusca*
**Vitis x labruscana*
**Vitis monticola*
**Vitis mustangensis*
**Vitis x novae-angliae*
**Vitis palmata*
**Vitis riparia*
**Vitis rotundifolia*
**Vitis rupestris*
**Vitis shuttleworthii*
**Vitis tiliifolia*
**Vitis vinifera*
**Vitis vulpina*

[bawd|250px|Mannau lle tyfir gwinwydd; data o [2005.]]

Categori:Vitaceae
Categori:Gwinwyddaeth
Blawd

[bawd|Blawd [gwenith]]
Powdr a gynhyrchir drwy falu grawnfwyd, hadau eraill neu wreiddiau yw **blawd** neu **fflwr**. Dyma yw prif gynhwysyn bara, sy'n prif fwyd nifer o wareiddiadau, gan wneud argaeledd digonedd o flawd yn destun economaidd a gwleidyddol o bwys ar nifer o adegau drwy gydol hanes.

Categori:Cynhwysion bwyd
Categori:Grawnfwyd
Categori:Prif fwydydd