Glöyn byw

:*Am restr o löynod byw gweler yma*. *Am* restr o dros 1,050 o erthyglau Cymraeg ar wyfynod a gloÿnnod byw, gweler yma.

Pryf gydag adenydd lliwgar sy'n perthyn i urdd y Lepidoptera yw **glöyn byw** (hefyd: **pili-pala**, **iâr fach yr haf** neu **blyfyn bach yr haf**). Wedi deor o'i ŵy mae glöyn byw yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac yn morffio'n chwiler cyn dod allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau gydag adenydd.
[250px|bawd|[Glöyn Cynffon Gwennol (*Papilio machaon*):**A**- Adain flaen **B**- Teimlydd **C**- Llygad cyfansawdd **D**- Sugnydd **E**- Thoracs **F**- Coes **G**- Abdomen **H**- Adain ôl **I**- Cynffon]]

Mae'n perthyn i'r dosbarth Lepidoptera. Yn aml, mae ganddynt adenydd liiwgar, cymharol fawr. Yn y grŵp hwn ceir gwir loynnod byw (neu uwchdeulu / *superfamily*, sef *Papilionoidea*), y sgipwyr (uwchdeulu *Hesperioidea*) a'r gwyfyn-loynnod (uwchdeulu *Hedyloidea*). prin iawn y ceir ffosiliau, gan fod eu hadennydd mor denau a bregus, ond mae'r hyna'n mynd yn ôl i 40–50 miliwn o flynyddoedd CP.

Mae rhai gloÿnnod yn fudol h.y. yn teithio filoedd o filltiroedd dros yr haf; er enghraifft, Glöyn y llaethlys. Oherwydd eu gallu i forffio o un ffurf i ffurf arall, ac oherwydd harddwch eu lliw a'i ehediad, maent yn ddelwedd boblogaidd mewn llenyddiaeth. Ystyrir rhai ohonyn nhw'n bla gan eu bod yn bwyta llysiau ar gyfer y bwrdd bwyd, dro arall, mae'r lindys yn lladd rhywogaethau sy'n blâu.

Mewn ymchwiliad gan NERC (*Natural Environment Research Council*) yn 2004 datgelwyd fod gostyngiad o 71% wedi bod yn niferoedd y gloÿnnod byw yng ngwledydd Prydain rhwng 1983 a 2003.

## Geirdarddiad
Cofnodwyd y gair yn gyntaf yng Ngeiriadur Syr Thomas Wiliems *Thesaurus Linguae Latinae Cambrobritannicae* (1604-7). Y gair cyn hynny oedd ‘glöyn Duw’, fel a geir yng ngwaith Dafydd ap Gwilym yn y 14eg ganrif.

### Rhywogaethau yng Nghymru
[bawd|chwith|Fideo gan [Cyfoeth Naturiol Cymru|Gyfoeth Naturiol Cymru o Fritheg y Gors.]]
Un o brif diriogaethau'r glöyn byw yng Ngogledd Cymru ydy Craig Euarth: rhwng Craig-adwy-wynt a Phwllglas 4 a hanner cilometr i'r de o Ruthun (Rhif cyfeirnod map OS Map: SS 122 542) lle gwelir 32 allan o'r 34 mathau sydd yng ngogledd Cymru. Tiriogaeth pwysig arall yw 'Caeau Ffos Fach' ger Cross Hands, Sir Gaerfyrddin.

Mae rhywogaethau'r glöyn byw a'r gwyfyn a welir yng Nghymru yn cynnwys:	
# Argws brown (*Aricia agestis: Brown Argus*)
# Britheg arian (*Argynnis paphia: Silver-washed Fritillary*)
# Britheg frown (*Argynnis adippe: High brown fritillary*)
# Britheg y gors (*Euphydryas aurinia aurinia: Marsh fritillary*)	
# Britheg werdd (*Argynnis aglaja: Dark Green Fritillary*)
# Britheg y gors (*Euphydryas aurinia*: Marsh fritillary*)
# Brithribin du (*Satyrium pruni: Black Hairstreak*)
# Brithribin brown (*Thecla betulae: Brown hairstreak*)	
# Brithribin gwyn (*Hairstreak*) ???
# Brithribin gwyrdd (*Callophrys rubi: Green hairstreak*)
# Britheg berlog (*Boloria euphrosyne: Pearl-bordered Fritillary*)
# Britheg berlog fach (*Boloria selene: Small Pearl-bordered Fritillary*)
# Bwrned chwe smotyn (*Zygaena filipendulae: Six-spot burnet*)
# Copor bach (*Lycaena phlaeas: Small copper*)
# Glesyn cyffredin (*Polyommatus icarus: Common Blue*)
# Glesyn serennog (*Plebejus argus: Silver-studded blue*)
# Glesyn y celyn (*Celastrina argiolus: Holly Blue*)
# Gweirlöyn brych (*Pararge aegeria: Speckled Wood*)
# Gweirlöyn mawr y waun (*Coenonympha tullia: Common Ringlet*)
# Gweirlöyn y cloddiau (*Wall brown: Lasiommata megera*)
# Gweirlöyn y ddôl (*Maniola jurtina: Meadow brown*)
# Gwibiwr bach (*Thymelicus sylvestris: Small skipper*)
# Gwibiwr brith (*Pyrgus malvae: Grizzled Skipper*)
# Gwibiwr llwyd (*Erynnis tages: Dingy skipper*)
# Gwyn blaen oren (*Anthocharis cardamines*)
# Gwyn bach (*Pieris rapae: Small White*)
# Glöyn mawr gwyn (*Pieris brassicae: Large White*)
# Gwyn gwythiennau gwyrddion (*Pieris napi: Green-veined white*)
# Mantell dramor (*Vanessa cardui: Painted Lady*)
# Mantell garpiog (*Polygonia c-album: Anglewing*)
# Mantell goch (*Vanessa atalanta: Red Admiral*)
# Mantell paun (*Inachis io: Peacock*)
# Melyn y rhafnwydd (*Gonepteryx rhamni: Common brimstone*)
# Trilliw bach (*Aglais urticae: Small Tortoiseshell*)

## Cylchred bywyd
### Oriel luniau

Delwedd:Issoria lathonia kz1.jpg|Britheg Sbaen
Delwedd:Eastern Tiger Swallowtail Papilio glaucus Wings 2908px.jpg|Glöyn cynffon gwennol rhesog
Delwedd:Teinopalpus imperialis female.jpg|*Teinopalpus imperialis* o India (benyw)
Delwedd:Teinopalpus imperialis verso.JPG|*Teinopalpus imperialis* o India (gwryw)
Delwedd:Losaria rhodifer seitz.jpg|*Atrophaneura rhodifer* o India
Delwedd:Boloria.selene.2.jpg|Britheg berlog fach
Delwedd:Common Jezebel Delias eucharis by kadavoor.JPG|Delias eucharis o Sri Lanka
Delwedd:Chrysophanus.phlaeas.2163.jpg|Copor bach
Delwedd:Apatura iris.jpeg|Mantell borffor
Delwedd:Question Mark Polygonia interrogationis Flower 2506px.jpg|*Polygonia interrogationis'' o Ogledd America
Delwedd:Araschnia levana5.jpg|Mantell fapadeiniog
Delwedd:(MHNT) Gonepteryx rhamni - Préserville France - male dorsal.jpg|Melyn y rhafnwydd
Delwedd:Blue Pansy Ilanda LP 12 05 2010.JPG|Pansi las
Delwedd:Polyommatus.semiargus.female.jpg|Glesyn masarin
Delwedd:Aphantopus hyperantus.2562.jpg|Gweirlöyn y glaw
Delwedd:Carterocephalus palaemon-03 (xndr).jpg|Gwibiwr y llennyrch
Delwedd:Large white spread wings.jpg|Gwyn mawr
Delwedd:Araschnia levana LC0263.jpg|Mantell fapadeiniog
Delwedd:Inachis io Lill-Jansskogen.JPG|Mantell paun

## Gweler hefyd
*Gwylio a Gwarchod y Glöyn: llyfr (1992) gan Huw John Hughes

## Cyfeiriadau

Categori:Pryfed