open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Y Llen Haearn

Trosiad gwleidyddol oedd yn symboleiddio'r rhaniad yn Ewrop yn ystod y Rhyfel Oer yw **y Llen Haearn**. Yng Ngorllewin a De Ewrop, yr oedd gwledydd y Gymuned Ewropeaidd a NATO, ac yn Nwyrain Ewrop yr oedd gwledydd Comecon a Chytundeb Warsaw. Yn ffisegol, roedd rhai amddiffynfeydd ar ororau rhwng gwledydd y Gorllewin a'r Dwyrain, gan gynnwys Mur Berlin.

Poblogeiddiodd Winston Churchill y term mewn araith ym 1946, gan ddatgan: "O Stettin yn y Baltig i Trieste yn yr Adriatig, mae llen haearn wedi disgyn ar draws y cyfandir. Y tu draw i'r llinell honno gorwedda holl brifddinasoedd gwaldwriaethau hynafol Canolbarth a Dwyrain Ewrop: Warsaw, Berlin, Prag, Fienna, Budapest, Beograd, Bwcarést, a Sofia. Mae pob un o'r dinasoedd enwog hyn, a'r poblogaethau sy'n eu hamgylchynu, yn gorwedd o fewn y cylch Sofietaidd, ac mae pob un ohonynt yn agored mewn rhyw ffordd neu'i gilydd, nid yn unig i ddylanwad Sofietaidd ond hefyd i reolaeth gynyddol Moscfa."

## Cyfeiriadau 
Categori:1946
Categori:Areithiau
Categori:Y Bloc Dwyreiniol
Categori:Geirfa'r Rhyfel Oer
Categori:Trosiadau gwleidyddol
Nigar

Gair difrïol a hiliol a ddefnyddir i gyfeirio at bobl dduon yw ***nigar*** (). Oherwydd ei hanes, caiff ei ystyried erbyn heddiw yn derm cwbl annerbyniol i'w ddefnyddio, ac ymhlith y mwyaf annerbyniol o bob gair; fel arfer, cyfeirir at y term fel "**y gair-N**" () er mwyn osgoi defnyddio'r gair ei hunan.

Ymhlith Americanwyr Affricanaidd, mae'r gair wedi'i ail-ddefnyddio mewn rhai cyd-destunau, fel arfer ar ffurf y gair . Y gair  yw'r gair rhegi mwyaf cyffredin a ddefnyddir mewn cerddoriaeth hip hop Americanaidd.

## Etymoleg
Mae'r gair  yn Saesneg yn deillio o'r gair Lladin  () sy'n golygu "du". Benthycir ffurf Gymraeg y gair, *nigar*, o'r Saesneg.

Mae'r gair yn cael ei ystyried yn eang fel y gair mwyaf sarhaus yn Saesneg, gyda'r term  bron bob amser yn dabŵ.

## Cyfeiriadau
Categori:Geiriau difrïol
Categori:Hiliaeth
Categori:Geiriau tyngu
David Lloyd (gwleidydd)

Cyn-wleidydd a meddyg teulu o Gymru yw'r **Dr David Rees Lloyd** a adnabyddir hefyd fel **Dai Lloyd** (ganed 2 Rhagfyr 1956). Roedd yn aelod Plaid Cymru dros Ranbarth Gorllewin De Cymru yn Senedd Cymru rhwng 1999 a 2011 ac eto rhwng 2016 a 2021.

## Addysg 
Mynychodd Ysgol Uwchradd Tywyn cyn mynychu Prifysgol Meddygol Cymru, Caerdydd, gan raddio MB BCh yn 1980, MRCGP yn 1989 a Dip. Ther (1995)

## Gyrfa 
### Meddygaeth 
Roedd yn feddyg teulu yn Fforestfach ers 1984 hyd ei ymdddeoliad yn Nhachwedd 2019. Dychwelodd i weithio am gyfnod y Ebrill 2020 yn ystod pandemig COVID-19.

Fe'i gwnaed yn Gymrawd Anrhydeddus, FRCGP, gan Goleg Brenhinol y Ffisegwyr yn 2001.

### Gwleidyddiaeth 
Daeth yn aelod dros Ranbarth Gorllewin De Cymru yng Nghynulliad Cenedlaethol Cymru yn 1999 gan barhau hyd at 2011. Dychwelodd i'r Cynulliad ar restr yr un rhanbarth yn dilyn Etholiad 2016. Yn Etholiad Senedd Cymru, 2021 sefodd yn anllwyddiannus fel ymgeisydd dros etholaeth Gorllewin Abertawe heb roi ei enw ar y rhestr rhanbarthol.

Roedd Dr Lloyd yn Ysgrifennydd yr wrthblaid dros Ddiwylliant a Seilwaith yn ogystal â bod yn Gadair Grŵp Plaid Cymru yn y Cynulliad a chadair Is-Bwyllgor Iechyd, Gofal a Chwaraeon y Cynulliad. Roedd hefyd yn Gadeirydd y Grŵp Trawsbleidiol ar yr Iaith Gymraeg. Diben y gŵp hwn yw trafod a thynnu sylw at faterion sy'n berthnasol i'r Gymraeg, cydweithio a chynyddu ymwybyddiaeth o unrhyw faterion sy'n sicrhau tegwch iddi, a chynyddu ymwybyddiaeth o unrhyw faterion a all effeithio arni.

Yn y gorffennol, mae wedi siarad dros chwarelwyr y gwaith glo y bu'n eu trin yn ei waith fel meddyg, gan ymladd am gymorth ariannol i'r rhai hynny sy'n dioddef oherwydd effaith y llwch ayb. 

## Bywyd personol 
Mae'n briod a Catherine ac mae ganddynt dri mab. Mae'n bregethwr lleyg yn ei oriau hamdden.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 1999–2003
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2003–2007
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2007–2011
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2016–2021
Categori:Genedigaethau 1956
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion Plaid Cymru
Categori:Pobl o Wynedd
Categori:Meddygon o Gymru
Gwasg fainc

bawd|250px|Darluniad o wasg fainc
bawd|left|250px|Gwasg fainc
Ymarfer ar gyfer rhan uchaf y corff yw **gwasg fainc**. Wrth gorfflunio defnyddir yr ymarfer hwn er mwyn cryfhau'r cyhyrau'r pectoral, y deltoidau a'r cyhyryn triphen. Er mwyn gwneud gwasg fainc, mae rhywun yn gorwedd ar ei gefn ac yn gostwng pwysau i lefel ei frest, ac yna'n eu gwthio yn ôl i fyny nes bod y breichiau yn syth ond heb gloi'r penelinoedd. Mae'r ymarfer yn canolbwyntio ar ddatblygu'r prif gyhyr pectoralis yn ogystal â chyhyrau eraill gan gynnwys y deltoid blaen, seratws blaen, coracobrachialis, ysgwydd, y trapesiws a'r cyhyryn triphen. Mae'r wasg fainc yn un o dri chodiad gwahanol o fyd codi pŵer ac fe'i defnyddir tra'n hyfforddi gyda phwysau, corfflunio a mathau eraill o hyfforddiant ffitrwydd er mwyn datblygu'r frest.
## Cyfeiriadau
Categori:Codi pŵer
Categori:Ymarferion hyfforddi gyda phwysau
Peter Black

Gall **Peter Black** gyfeirio at sawl person:

*Peter Black (gwleidydd Awstralaidd) (ganed 1943), Aelod Seneddol dros Murray-Darling, De Cymru Newydd, Awstralia, 1999–2007
*Peter Black (gwleidydd Seisnig) (ganed 1960), Aelod Cynulliad Cymru dros Ranbarth Gorllewin De Cymru, 1999–
Veronica German

Gwleidydd Seisnig yw **Veronica German** (ganwyd 12 Chwefror 1957). Roedd yn un o bedwar Aelod Cynulliad dros Dwyrain De Cymru o 2010 hyd 2011, pan gymerodd le ei gŵr, Mike German, fel Aelod y Democratiaid Rhyddfrydol.

Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2007–2011
Categori:Genedigaethau 1957
Categori:Gwleidyddion Seisnig yr 21ain ganrif
Categori:Gwleidyddion y Democratiaid Rhyddfrydol
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Ć

Mae **Ć** neu **ć** yn llythyren a ffurfiwyd o'r "C" arferol gydag acen dyrchafedig arni ac a ddefnyddir mewn nifer o ieithoedd. Y codau Unicode amdani yw U+0106 am Ć a U+0107 am ć.

Tarddodd y lythyren hon yn y Pwyleg ac fe'i ceir, bellach, mewn nifer o ieithoedd gan gynnwys: Sorbeg, Bosneg a Montenegreg. Ieithydd o'r enw Ljudevit Gaj o Groatia a'i chynlluniodd.

## Cyfeiriadau
C
C
Stob Dubh

:''Gofal: ceir sawl mynydd o'r enw yma.''
Mae **Stob Dubh**  yn gopa mynydd a geir ar y daith o Glen Etive i Glen Lochy yn  Ucheldir yr Alban; . Ceir carnedd ar y copa.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n  Marilyn, Corbett a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”.  Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

## Dolennau allanol
*ar wefan Streetmap 
*ar wefan Get-a-map

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd Ucheldir yr Alban
Categori:Copaon Marilyn
Categori:Copaon Corbett
Cytundeb

Contract o dan gyfraith ryngwladol rhwng gweithredyddion megis gwladwriaethau a sefydliadau rhyngwladol yw **cytundeb**.

## Gweler hefyd
* Cadoediad
* Cynghrair milwrol


Categori:Cyfraith ryngwladol
Categori:Diplomyddiaeth
Categori:Dogfennau cyfreithiol
Categori:Dogfennau swyddogol
Chris Franks

Peiriannydd a gwleidydd o Gymru yw **Christopher Franks**, (ganed 2 Awst 1951). Mae'n Gynghorydd ar Gyngor Sir Bro Morgannwg yn cynrychioli ward Dinas Powys. Gwasanaethoedd fel Aelod Cynulliad dros Rhanbarth Canol De Cymru dros Blaid Cymru o 2007 hyd 2011 pan gollodd ei sedd.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan Chris Franks 

Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2007–2011
Categori:Genedigaethau 1951
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion Plaid Cymru
Categori:Cynghorwyr Plaid Cymru
Categori:Peirianwyr o Gymru
Categori:Pobl o Gaerdydd
Iwan Huws

Cyn-wleidydd o Gymru yw **Iwan Huws**. Roedd yn gynghorydd sir dros Bethel a'r Felinheli rhwng Mai 2022 a Medi 2025.

Yn Rhagfyr 2023, cafodd rybudd amodol gan yr heddlu am drosedd o dwyll. Yn Chwefror 2026, cafodd ei wahardd rhag bod yn gynghorydd mewn awdurdod lleol am gyfnod o dair blynedd.

Mae'n aelod o Blaid Cymru ac ef oedd ymgeisydd y blaid ar gyfer Etholaeth Aberconwy yn Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2011. Cymerodd le'r Aelod Cynulliad Gareth Jones, ond collodd Plaid Cymru'r sedd i'r ymgeisydd Ceidwadol Janet Finch Saunders, a oedd â mwyafrif o 1,567.

Bu gynt yn brif-weithredwr Parc Cenedlaethol Eryri a chyfarwyddwr yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol yng Nghymru.

Mae'n frawd i'r gwleidydd Sian Gwenllian.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol Iwan Huws 

Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion Plaid Cymru
Keith Davies

Gwleidydd Cymreig yw **Keith Davies**. Roedd yn Aelod Cynulliad Llafur dros Lanelli rhwng Mai 2011 a Ebrill 2016.

Bu Davies yn gyfarwyddwr addysg Cyngor Sir Gaerfyrddin, ond collodd ei swydd yn 2000 pan unwyd yr Adran addysg gyda'r Adran Datblygu Cymunedol. Roedd yn un o chwech wnaeth gynnig am y swydd newydd ond ni chafodd ei benodi.

Yn 2004 cafodd ei ethol yn Gynghorydd Sir i Lafur dros ward Hengoed. Collodd y sedd i Blaid Cymru yn 2008.

Yng ngwanwyn 2012 cafodd Pwyllgor Safonau a'r Comisiynydd Safonau fod Keith Davies wedi dwyn anfri ar y Cynulliad Cenedlaethol ac wedi torri'r Cod Ymddygiad ar gyfer Aelodau Cynulliad yn dilyn ffrae rhyngddo fe a staff gwesty pum seren yng Nghaerdydd yn oriau mân y bore.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011–2016
Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Pobl o Sir Gaerfyrddin
Rhannu a rheoli

Strategaeth i ennill a chadw grym yw **rhannu a rheoli** trwy rannu grymoedd eraill yn rhannau llai sydd â llai o rym yn unigol, ac felly yn haws eu rheoli gan y grym sy'n gweithredu'r strategaeth. Caiff ei ddefnyddio yng nghysylltiadau rhyngwladol, yn yr arena wleidyddol, ac ym myd busnes.

Categori:Cymdeithaseg
Categori:Geirfa busnes
Categori:Geirfa wleidyddol
Categori:Strategaeth
Heledd Fychan

Gwleidydd o Gymru yw **Heledd Fychan** (ganed 20 Medi 1980). Mae'n aelod o Blaid Cymru, ac yn aelod o'r Senedd a'r gyfer rhanbarth Canol De Cymru.

## Bywyd cynnar ac addysg
Daw Heledd yn wreiddiol o Ynys Môn, yn ferch i Vaughan Hughes ac Angharad Anwyl. Mynychodd Ysgol Gynradd y Talwrn ac Ysgol David Hughes ac aeth ymlaen i astudio Hanes a Gwleidyddiaeth yn Ngholeg y Drindod, Dulyn lle bu'n Swyddog Sabothol Addysg yn Undeb Myfyrwyr y Coleg a'r un swydd yn ddiweddarach ar gyfer Undeb Myfyrwyr Iwerddon.

Wedi cwblhau gradd meistr mewn Hanes Canolesol ym Mhrifysgol Bangor, gweithiodd Heledd i grŵp Plaid Cymru yn Llundain.

## Gyrfa wleidyddol
Ym Mai 2017 cafodd ei hethol ar gyfer ward Tref Pontypridd ar Cyngor Sir Rhondda Cynon Taf a hefyd ar Cyngor Tref Pontypridd.  Hi oedd ail ymgeisydd y blaid ar gyfer Etholaeth ranbarthol Gogledd Cymru yn Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2011. Safodd hefyd fel ymgeisydd dros Faldwyn yn Etholiad Cyffredinol y Deyrnas Unedig 2010.

Yn etholiad Senedd 2021 fe wnaeth hi ennill ar y rhestr rhanabarthol Canol De Cymru.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 

Categori:Genedigaethau 1980
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Aelodau Senedd Cymru 2021-2026
Categori:Gwleidyddion Plaid Cymru
Categori:Pobl o Fangor
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Polisi

Egwyddor sy'n llywio penderfyniadau fel eu bont yn dod i ganlyniadau rhesymol yw **polisi**. Mae polisi yn wahanol i'r gyfraith, sydd yn gorfodi neu'n gwahardd ymddygiad yn hytrach na'i arwain. Mae llywodraethau, corfforaethau, a sefydliadau eraill yn llunio cynlluniau a rhaglenni i'w polisïau er mwyn eu gweithredu.

## Gweler hefyd
* Gwasanaethau cyhoeddus
* Gweinyddiaeth gyhoeddus
* Llywodraethiant
* Mandad (gwleidyddiaeth)
* Polisi cyhoeddus
* Polisi tramor
* Polisi iaith


Categori:Damcaniaeth benderfynu
Categori:Gwleidyddiaeth yn ôl pwnc
Categori:Llywodraeth
Bywyd crwydrol

Dull o fyw yw **bywyd crwydrol** sy'n gyffredin mewn nifer o gymunedau a grwpiau, lle ceir pobl sy'n teithio ac sydd heb gartref arhosol, parhaol. Gelwir un sy'n byw bywyd crwydrol yn "deithiwr crwydrol" neu'n "grwydryn" (lluosog: crwydriaid), ond yn aml cysylltir yr ail o'r termau hyn â math penodol o fywyd crwydrol, sef crwydraeth.

## Mathau o deithwyr crwydrol
* Cardotwyr
* Crwydriaid
* Ffoaduriaid a phobl wedi eu dadleoli'n fewnol
* Gwrthodedigion a'r digartref
* Herwyr, hurfilwyr, banditiaid, ac unigolion eraill ar ffo
* Hobos
* Nomadiaid, megis y Sipsiwn a'r Jenische
* Pobl y strydoedd, gan gynnwys plant y strydoedd, tlodion, sgwatwyr, a phlant digartref
* Teithwyr parhaol, gan gynnwys mewnfudwyr anghyfreithlon
* Trampiaid


Categori:Anthropoleg ddiwylliannol
Categori:Mudo dynol
Categori:Teithio
Sleifio ar drên

bawd|de|Dau hobo yn cerdded ar hyd traciau rheilffordd
Yr arfer o deithio fel lleidr ar gar nwyddau rheilffordd yw **sleifio ar drên** neu **deithio ar y wagen** (Saesneg Americanaidd: *freighthopping*). Yn yr Unol Daleithiau, wrth i'r rheilffyrdd cael eu hadeiladu tuag at y gorllewin ar ôl Rhyfel Cartref America, roedd hyn yn fodd cyffredin o deithio yn enwedig gan weithwyr ymfudol a gafodd eu galw'n hobos. Roedd yn boblogaidd iawn yn ystod y Dirwasgiad Mawr wrth i bobl deithio i chwilio am waith. Heddiw, mae sleifio ar drenau yn erbyn y gyfraith ym mhob un o daleithiau'r Unol Daleithiau ac fe'i ystyrir yn ffurf o dresmasu. Mae nifer o reilffyrdd yn cyflogi heddlu rheilffordd i atal yr arfer.

Mae sleifio ar drên yn weithgaredd peryglus. Collodd y llenor W. H. Davies ei goes wedi i'w droed dde gael ei fathru gan olwyn trên tra'n ceisio neidio ar drên yn Renfrew, Ontario.

## Cyfeiriadau
Categori:Bywyd crwydrol
Categori:Rheilffyrdd
Categori:Troseddau
Cardotyn holliach

Ymadrodd yng nghyfraith Lloegr yw **cardotyn holliach** (Saesneg: *sturdy beggar*) sy'n cyfeirio at berson sy'n gallu gweithio ond sy'n cardota neu'n crwydro yn lle. Weithiau cafodd dynion oedd yn barod i weithio eu cynnwys yn yr un categori os nad oeddent yn medru canfod gwaith.

Categori:Cyfraith Lloegr
Categori:Geirfa'r gyfraith
Categori:Tlodi
Cardota

[bawd|de|Hen ddyn yn cardota yn [Vancouver, Canada]]
Gofyn neu ddeisyfu ar rywun i roi yw **cardota**, **cardoteiaeth**, neu **fegera**. Gelwir un sydd yn cardota mewn man gyhoeddus er mwyn budd materol ei hunan yn gardotyn/cardotes, cardotwr/cardotwraig, neu'n feger/begeres. Maent yn cardota gan eu bod yn dlawd ac yn y mwyafrif helaeth o achosion yn ddigartref. Gwahaniaethir rhwng cardota a gweithgareddau megis deisyfu rhoddion elusennol, perfformio ar y strydoedd, a gwaith anffurfiol eraill ar y strydoedd.

Mae rhai cardotwyr yn byw bywyd crwydrol gan deithio er mwyn cardota, ac eraill yn aros yn yr un fan neu ardal. Yn yr Unol Daleithiau, gelwir cardotwr sy'n aros yn yr un fan yn *bum*. Mae trampiaid yn teithio i osgoi gwaith ac yn aml yn cardota.

## Gweler hefyd
* Cardotyn holliach

Categori:Bywyd crwydrol
Categori:Digartrefedd
Categori:Tlodi
Crwydraeth

[bawd|de|*Y Ferch Ddall* gan [John Everett Millais, paentiad o gerddorion crwydrol]]
Sefyllfa o dlodi a digartrefedd o ganlyniad i ddiffyg incwm sy'n arwain person i grwydro yw **crwydraeth**, **crwydreiaeth**, neu **grwydredigaeth**. Gelwir person yn y fath sefyllfa yn grwydryn (lluosog: crwydriaid). Yn aml bydd crwydryn yn cardota er mwyn ceisio cael arian neu fwyd. Yn hanesyddol ac yn y byd modern y bu crwydraeth yn drosedd mewn y nifer o diriogaethau.

## Gweler hefyd
* Cardotyn holliach
* Hobo
* Loetran
* Sgwatio
* Tlotyn
* Trempyn
* Trosedd statws

Categori:Bywyd crwydrol
Categori:Digartrefedd
Categori:Tlodi
Categori:Troseddau
Trempyn

bawd|de|Cartŵn o drempyn mewn poster Americanaidd o 1899.
Person digartref sydd yn teithio o un fan i'r llall fel crwydryn yw **trempyn** neu **dramp**. Yn gyffredinol maent yn teithio er mwyn osgoi gwaith, tra bo hobos yn teithio i chwilio am waith. Weithiau bydd trampiaid yn gwneud mân swyddi er mwyn ennill arian, ond ar y cyfan maent yn cardota neu'n chwilota am sborion.

## Gweler hefyd
* Cardotyn holliach
* Charlie Chaplin, oedd yn enwog am ei gymeriad "Y Trempyn"
* W. H. Davies, awdur *The Autobiography of a Super-Tramp*
* Sgwatio
* Tlotyn

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* Tim Cresswell, *The Tramp in America* (Llundain: Reaktion Books, 2001).

Categori:Bywyd crwydrol
Categori:Digartrefedd
Tlotyn

Person sy'n derbyn cymorth ariannol dan ddeddf y tlodion yw **tlotyn** (lluosog: tlodion), a gelwir ei sefyllfa yn **angenoctid**, **tlodeiddiwch**, neu yn syml yn **dlodi**. Mae nifer o dlodion yn byw bywyd crwydrol neu'n ddigartref.

## Gweler hefyd
* Cymorth y tlodion
* Tloty

Categori:Tlodi
Hafez al-Assad

Arlywydd Syria oedd  **Hafez al-Assad** (Arabeg: حافظ الأسد; *Ḥāfiẓ al-Asad*), 6 Hydref 1930 – 10 Mehefin 2000), a hynny am gyfnod o dri degawd. Caiff ei ystyried yn gyfrifol am ddod a chyfnod o ymladd mewnol i ben. Caiff hefyd ei gondemnio gan lawer am fod yn llawdrwm ar ei bobl ei hun, yn enwedig am "Gyflafan Hama" yn 1982.

Mae grwpiau hawliau dynol wedi cyflwyno rhestrau o achosion ble roedd yn gyfrifol am ladd pobl heb achos llys yn gyntaf, yn enwedig pobl a oedd yn erbyn ei lywodraeth. Fe'i dilynwyd gan ei fab Bashar al-Assad, yn 2000.

Cafodd Hafez ibn 'Ali ibn Sulayman al-Assad ei eni i deulu tlawd yn ardal Latakia, gorllewin Syria. Roedd y teulu yn Alawi o ran crefydd, ac ef oedd y cyntaf o'i deulu i fynd i ysgol uwchradd.

## Cyfeiriadau
Categori:Arlywyddion Syria
Categori:Cenedlaetholdeb Arabaidd
Categori:Genedigaethau 1930
Categori:Marwolaethau 2000
Categori:Teulu Assad
Beinn Eunaich - Meall Copagach

Mae **Beinn Eunaich - Meall Copagach**  yn gopa mynydd a geir ar y daith o Glen Etive i Glen Lochy yn  Ucheldir yr Alban; . Enw'r fam-fynydd yw Beinn Eunaich.

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n  Corbett Top of Munro. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”.  Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 15 Ionawr 2003.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

## Dolennau allanol
*ar wefan Streetmap 
*ar wefan Get-a-map

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd Ucheldir yr Alban
Categori:Copaon Munro
Categori:Copaon Corbett
Hobo

[bawd|de|225px|Tri hobo yn eistedd gyda'i gilydd yn [Chicago, Illinois, ym 1929.]]
Yn yr Unol Daleithiau, gweithiwr ymfudol neu grwydryn digartref, yn aml heb yr un geiniog, yw **hobo**. Mae'n teithio er mwyn chwilio am waith, tra bo trampiaid yn teithio i osgoi gwaith a *bums* yn tinymdroi yn yr unfan ac yn cardota. Yn aml maent yn teithio drwy sleifio ar drên, a chysylltir hobos yn gryf â'r rheilffyrdd Americanaidd.

Mae gan hobos isddiwylliant eu hunain, sy'n cynnwys iaith gymunedol, côd o arwyddion i roi gwybodaeth i hobos eraill, cynhadledd genedlaethol flynyddol yn Britt, Iowa, a safonau moesegol.

Bu nifer o unigolion enwog yn hobos ar ryw bryd, gan gynnwys Jack Dempsey, Jack London, Woody Guthrie, Boxcar Willie, Louis L'Amour, a Seasick Steve. Delwedd ystrydebol o hobo yw'r dyn mewn dillad anniben yn dal *bindle*, sef sach fechan wedi'i chlymu ar ffon a gaiff ei chario dros yr ysgwydd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Bywyd crwydrol
Categori:Digartrefedd
Categori:Diwylliant yr Unol Daleithiau
Categori:Hanes yr Unol Daleithiau
Categori:Isddiwylliannau
Categori:Rheilffyrdd
Lindsay Whittle

Gwleidydd o Gymru yw **Lindsay Geoffrey Whittle** (ganwyd Mawrth 1953). Mae'n aelod o Blaid Cymru ac yn Aelod o'r Senedd dros Gaerffili ers 23 Hydref 2025. Roedd yn Aelod o'r Cynulliad cyn hynny rhwng 2011 a 2016. Mae'n gynghorydd yn ardal Penyrheol ers 1976.

## Bywgraffiad 
Ganwyd Whittle yng Nghaerffili ac mae'n byw yn Abertridwr, Caerffili. 

## Gyrfa wleidyddol 
Mae wedi cynrychioli ardal Penyrheol fel cynghorydd yn barhaus ers 1976. Ef oedd arweinydd Cyngor Bwrdeistref Sirol Caerffili o 1998 hyd 2004, ac o 2008 hyd 2011. Roedd yn un o bedwar Aelod Cynulliad dros rhanbarth Ddwyrain De Cymru rhwng 2011 a 2016. 

Dywedodd, cyn ennill sedd Is-etholiad Caerffili 2025 fod y frwydr am y sedd "yn frwydr dros Gymru" a rhybuddiodd fod llawer o'r wybodaeth gan blaid Reform yn anghywir. Ei nod fel Aelod o'r Senedd, meddai oedd cael Senedd “sy’n gwrando”. Cafodd 15,961 o bleidleisiau: 3,848 yn fwy o bleidleisiau na Reform a ddaeth yn ail; 3,713 pleidlais gafodd y Blaid Lafur, a oedd wedi dal y sedd ers y 1910au.

Ef hefyd yw llefarydd Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru ar Gydraddoldeb, Diogelwch Cymunedol a Chyfiawnder Cymdeithasol.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1953
Categori:Pobl o Gaerffili
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Caerdydd
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion Plaid Cymru
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011–2016
Categori:Aelodau Senedd Cymru 2021-2026
Sgwatio

:*Am y safle gorfforol, gweler cwrcwd. Am yr ymarfer i hyfforddi cryfder, gweler cyrcydu (ymarfer).*
bawd|Symbol rhyngwladol y sgwatwyr
Meddiannu adeilad gwag (neu ran ohono) nad yw'r sgwatiwr yn ei berchen, yn ei rentu, na gyda chaniatâd i'w ddefnyddio yw **sgwatio**. Ers 1 Medi 2012, mae sgwatio mewn aneddiad yng Nghymru yn weithred anghyfreithlon. Amcangyfrifir fod dros biliwn o bobl yn sgwatio drwy'r byd gan weithiau feddiannu ardaloedd cyfan, er enghraifft slymiau Mumbai neu Fafelas Rio de Janeiro.

Mae nifer helaeth o ganolfannau cymdeithasol a mannau cymunedol di-elw yn sgwatiau. Mae rhain eto (gan amlaf) yn ymwneud ag athrawiaethau gwleidyddol y sgwatiwr, fel arfer radical chwith, yn enwedig anarchiaeth. Enghreifftiau o'r math hyn o sgwatiau cymunedol yng Nghymru yw'r *Ymbrela Coch a Du* yng Nghaerdydd a'r prosiect *Cwtch* yn Abertawe.

## Y gyfraith yn y Deyrnas Unedig 
Ers 1977 yng Nghymru a Lloegr, roedd yn anghyfreithlon i fygwth neu i ddefnyddio trais er mwyn cael mynediad i adeilad lle yr oedd rhywun yn byw ac yn gwrthod i rywun arall cael mynediad. Pwrpas y ddeddf hon oedd i atal landlordiaid rhag defnyddio trais i ddadfeddiannu tenantiaid, ond enillodd yr enw "hawliau ysgwatwyr" gan iddi gael ei defnyddio gan bobl nad oedd yn denantiaid. Hyd 2012, yr oedd sgwatio yn fater sifil ac yr oedd rhaid i berchennog yr adeilad ddwyn achos sifil a phrofi yr oedd y sgwatwyr yn tresmasu ar ei eiddo. Os oedd rhywun yn byw yn y tŷ cyn i'r sgwatwyr symud i mewn, ac wedi eu gwneud yn ddigatref, gallent mynd i mewn i'r adeilad a gorchymyn i'r sgwatwyr gadael. Yn yr achos hon, gall cyn-drigolion y tŷ galw ar yr heddlu i'w helpu. Yn 2012 cafodd sgwatio mewn adeiladau preswyl ei wneud yn dramgwydd troseddol yng Nghymru a Lloegr, gan ddod â therfyn i "hawliau ysgwatwyr". Bellach gellir cosbi sgwatio gan ddirwy o £5000 a dedfryd o garchar am chwe mis. Dan y ddeddf newydd, nid yw tenantiaid sydd y tu ôl â'u rhent yn sgwatio, ac nid yw'r gyfraith wedi newid parthed adeiladau dibreswyl.

### Cymru
Ers 1 Medi 2012, mae sgwatio mewn adeilad yng Nghymru, fel gweddill gwledydd Prydain, yn weithred anghyfreithlon.

Mae'r rhan fwyaf o sgwatwyr yn ei wneud er mwyn cael cartref, ond nid sicrhau annedd yw'r unig gymhelliant. Sgwatiodd (neu 'meddiannodd) aelodau o  Gymdeithas yr Iaith mewn tai drwy bentref Rhyd ger Borthmadog yn 1975 fel protest yn erbyn y ffaith mai tŷ haf oedd bron pob adeilad. Gwnaed hyn hefyd yn Nerwen Gam a nifer o dai haf ledled Cymru yn y 1970au a'r 80au. Dyma enghraifft o sgwatio fel gweithred wleidyddol uniongyrchol.

### Yr Alban
Yn yr Alban, mae sgwatio wedi bod yn anghyfreithlon ers y 19g.

## Gweler hefyd
* Tŷ unnos

## Cyfeiriadau
## Darllen pellach 
* Alexander Vasudevan, *The Autonomous City: A History of Urban Squatting* (Llundain: Verso, 2017),

Categori:Cyfraith eiddo
Categori:Digartrefedd
Polisi cyhoeddus

Gweithgarwch llywodraethol gan adrannau gweinyddol a gweithredol y wladwriaeth i arwain polisi mewn maes penodol yw **polisi cyhoeddus**, a weithredir mewn modd sy'n gyson â'r gyfraith ac arferion sefydliadol. Mae'n cymryd ffurf cynlluniau, rhaglenni, mesurau rheoliadol, deddfau, a blaenoriaethau cyllido. Mae llywodraethau yn llunio polisïau mewn nifer o feysydd, gan gynnwys addysg, arian, cyllid, gwyddoniaeth, yr amgylchedd, iaith, mewnfudo, a materion tramor.

Caiff polisi cyhoeddus hefyd ei astudio fel disgyblaeth academaidd, yn enwedig yn yr Unol Daleithiau.


Categori:Gweinyddiaeth gyhoeddus
Cyhoeddus
Gwenllian Lansdown

Prif Weithredwr "Dysgu" yw **Dr** **Gwenllian Lansdown Davies** (ganed 1979, Llanelwy). Cyn hynny, bu'n Brif Weithredwr Mudiad Meithrin (rhwng 2014 a 2025).

Bu'n gynghorydd sir rhwng 2004 a 2011 gan gynrychioli ward Glan yr Afon ar Gyngor Dinas Caerdydd; ac yn Brif weithredwr Plaid Cymru rhwng 2007 a 2011.

Fe'i haddysgwyd yng Ngholeg y Santes Hilda, Rhydychen rhwng 1997 a 2001 (fel Arddangoswr, ac enillodd Faglor y Celfyddydau mewn Ieithoedd Modern: Ffrangeg a Sbaeneg) a Phrifysgol Caerdydd (MSc Econ a PhD mewn Theori Gwleidyddiaeth). Gweithiodd fel tiwtor mewn Gwleidyddiaeth tra'n gwneud ymchwil ar gyfer ei PhD.

Wedi gweithio i Blaid Cymru bu'n olygydd y cofnodolyn ymchwil academaidd ar-lein, Gwerddon, y Coleg Cymraeg Cenedlaethol rhwng 2011-14. 

Penodwyd hi yn Brif Weithredwr ar Mudiad Meithrin (Mudiad Ysgolion Meithrin gynt) yn 2014. Yn ei rôl mae wedi siarad yn aml ar strategaeth i ddatblygu addysg blynyddoedd cynnar, gofal plant a bod hynny yn y Gymraeg. Sefodd lawr ar ôl 11 mlynedd pan gafodd ei phenodi fel Prif Weithredwr "Dysgu" (Corff Dysgu Proffesiynol Newydd sefydlwyd gan Lywodraeth Cymru). Ei holynydd yw Dr Catrin Edwards, a gychwynodd yn y swydd ganol Rhagfyr 2025.

Yn 2019 bu iddi ymuno â Bwrdd Ymddiriedolwyr Llyfrgell Genedlaethol Cymru. Mae hi hefyd yn gwasanaethu ar fyrddau S4C a Medr (y Comisiwn dros Addysg Drydyddol ac Ymchwil). Mae hi hefyd yn gweithredu fel 'Unigolyn Cyfrifol' ac ar bwyllgor y Cylch Meithrin / Cylch Ti a Fi lleol fel gwirfoddolwr.

## Personol
Mae hi'n briod â Arwyn Groe, ffarmwr a bardd. Mae ganddynt bedwar o blant. Mae hi'n arddel yr enw Dr Gwenllian Lansdown Davies mewn fforymau cyhoeddus a phroffesiynnol.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Mudiad Meithrin
* Gwestai pen-blwydd Radio Cymru gyda'r cyflwynydd Dewi Llwyd, 10 Mehefin 2018

Categori:Genedigaethau 1979
Categori:Gwleidyddion Plaid Cymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Tryfan
Categori:Pobl o Lanelwy
Categori:Prif weithredwyr o Gymru
Cyfraith y môr

Cyfraith sy'n rheoli'r hyn sy'n digwydd ar y môr yw **cyfraith y môr**, **cyfraith forwrol** neu **gyfraith arforol**. Mae'n ymwneud â materion megis masnach forol, mordwyo, cludo nwyddau ar longau, morwyr, a chludo teithwyr ar y môr.

## Gweler hefyd
* Confensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Gyfraith y Môr
* Môr-ladrad


Categori:Cludiant morwrol
Mor, Cyfraith
Categori:Daearyddiaeth wleidyddol
Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2003

**Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2003** oedd yr ail etholiad ar gyfer Cynulliad Cenedlaethol Cymru a cynhaliwyd ar 1 Mai 2003. Cynhaliwyd yr etholiad gynt ym 1999. Cryfhaodd cefnogaeth ar gyfer y Blaid Lafur, tra collodd Plaid Cymru aelodau Cynulliad. Dewisodd Llafur i sefydlu llywodraeth lleiafrif wedi iddynt ennill 30 o seddi, yn hytrach na chreu clym-blaid.

Dychwelodd John Marek i'r Cynulliad fel aelod annibynnol.

## Enwebiadau'r etholaethau
**Nodyn:** *Yr ymgeisyddion mewn* **TEIP TRWM** *oedd deiliaid y sedd ar adeg yr etholiad.*
*Dynodir y rhai a etholwyd gyda chefndir lliw y blaid.*

* **Nodiadau:***AEC = Annibynwyr Etholaeth Caerffili**NMBP = New Millennium Bean Party**WSAATW = Welsh Socialist Alliance Against The War**JMIP = John Marek Independent Party*TATA = Tinker against the Assembly''

## Aelodau Rhanbarthol
### Canolbarth a Gorllewin Cymru
*Nick Bourne (Ceidwadwyr)
*Glyn Davies (Ceidwadwyr)
*Lisa Francis (Ceidwadwyr)
*Helen Mary Jones (Plaid Cymru)

### Gogledd Cymru
*Janet Ryder (Plaid Cymru)
*Mark Isherwood (Ceidwadwyr)
*Brynle Williams (Ceidwadwyr)
*Eleanor Burnham (Democratiaid Rhyddfrydol)

### Canol De Cymru
*Jonathan Morgan (Ceidwadwyr)
*Leanne Wood (Plaid Cymru)
*Owen John Thomas (Plaid Cymru)
*David Melding (Ceidwadwyr)

### Dwyrain De Cymru
*Michael German (Democratiaid Rhyddfrydol)
*Jocelyn Davies (Plaid Cymru)
*William Graham (Ceidwadwyr)
*Laura Anne Jones (Ceidwadwyr)

### Gorllewin De Cymru
*Janet Davies (Plaid Cymru)
*Dai Lloyd (Plaid Cymru)
*Alun Cairns (Ceidwadwyr)
*Peter Black (Democratiaid Rhyddfrydol)

## Dolenni allanol
*Rhestr aelodau Cynulliad 2003–2007
*Canlyniad etholiad 2003 

## Cyfeiriadau
Categori:Etholiadau Cynulliad Cenedlaethol Cymru
Cynulliad Cenedlaethol Cymru
Andrew R. T. Davies

Ffermwr a gwleidydd Cymreig yw **Andrew Robert Tudor Davies** (ganed 1968). Mae wedi cynrychioli Rhanbarth Canol De Cymru yn Senedd Cymru ers 2007.

Fe'i etholwyd yn arweinydd grŵp y Ceidwadwyr yng Nghynulliad Cynulliad Cymru ar 14 Gorffennaf 2011. Ymddiswyddodd fel arweinydd y grŵp ar 27 Mehefin 2018 yn dilyn pwysau gan eu gyd-aelodau Ceidwadol yn y Cynulliad. Daeth yn arweinydd eto yn 2021 

Cafodd ei ddewis unwaith eto yn unfrydol i arwain ei blaid yn y Senedd ar 24 Ionawr 2021 ar ôl i Paul Davies sefyll lawr ddiwrnod ynghynt ar ôl ffrae amdano yfed alcohol pan oedd cyfyngiadau COVID yn gwrthod hynny. Ymddiswyddodd eto yn 2024 wedi pwysau gan ei gyd-aelodau Ceidwadol. Ennillodd bleidlais o hyder gyda naw aelod yn ei gefnogi ond roedd saith yn erbyn.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1968
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2007–2011
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011–2016
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2016–2021
Categori:Aelodau Senedd Cymru 2021-2026
Categori:Ffermwyr o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion y Blaid Geidwadol (DU)
Categori:Pobl o Fro Morgannwg
Angela Burns

Gwleidydd o Gymru yw **Angela Burns**. Bu'n Aelod o'r Senedd Ceidwadol dros Gorllewin Caerfyrddin a De Sir Benfro rhwng 2007 a 2021.

## Bywyd cynnar
Ganwyd Burns i deulu Seisnig ac fe'i magwyd mewn sawl gwlad dramor. Fe aeth i fyd busnes ar ôl gadael ysgol, yn gweithio i gwmnïau fel Waitrose, Thorn EMI a Asda gan ddod yn gyfarwyddwr ei chwmni ei hun. Yn ddiweddarach, symudodd i Sir Benfro gyda'i gŵr a daeth yn weithgar mewn gwleidyddiaeth.

## Gyrfa wleidyddol
Yn etholiad y Cynulliad yn 2007 enillodd y sedd gan guro'r aelod blaenorol, Christine Gwyther (Plaid Lafur) o ddim ond 98 pleidlais a John Dixon (Plaid Cymru) o 250 pleidlais mewn gorest agos iawn.

Roedd hi'n Weinidog Cysgodol dros Gyllid a Chyflenwi Sector Gyhoeddus rhwng 11 Gorffennaf 2007 a 16 Mehefin 2008 ac yna daeth yn Weinidog Cysgodol dros Drafnidiaeth ac Adfywio ar 22 Hydref 2008.

Yng Ngorffennaf 2020 dywedodd na fyddai yn cystadlu ei sedd yn etholiad Senedd Cymru yn 2021.

## Cyfeiriadau
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion y Blaid Geidwadol (DU)
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2007–2011
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011–2016
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2016–2021
Categori:Pobl o Sir Benfro
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Mark Isherwood

Gwleidydd o Loegr, ac aelod o'r Blaid Geidwadol, yw  **Mark Isherwood** (ganed 21 Ionawr 1959). Mae'n Aelod o'r Senedd dros ranbarth Gogledd Cymru ers 2003.

## Addysg
Mynychodd Ysgol Ramadeg Stockport. Graddiodd mewn Gwleidyddiaeth o Brifysgol Newcastle upon Tyne.

## Gyrfa broffesiynol
Mae'n aelod cyswllt o Sefydliad y Bancwyr Siartredig a roedd yn Reolwr Ardal Gogledd Cymru i Gymdeithas Adeiladu Swydd Gaer.

## Gyrfa wleidyddol
Roedd yn Gynghorydd Cymunedol rhwng 1999 a 2004.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2003–2007
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2007–2011
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011–2016
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2016–2021
Categori:Aelodau Senedd Cymru 2021-2026
Categori:Genedigaethau 1959
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Gwleidyddion y Blaid Geidwadol (DU)
Categori:Pobl o Fanceinion
Glyn Davies

Gwleidydd Cymreig, ac aelod o'r Blaid Geidwadol, yw  **Edward Glyn Davies** (ganed 16 Chwefror 1944). Cynrhychiolodd Ranbarth Canolbarth a Gorllewin Cymru yng Nghynulliad Cenedlaethol Cymru o 1999 hyd 2007. Roedd yn Aelod Seneddol dros Faldwyn o 2010 hyd 2019. Yn 2017 roedd ganddo fwyafrif o 9,285. Ar 15 Mai 2019 cyhoeddodd y byddai'n ymddeol fel gwleidydd ac yn sefyll lawr yn yr etholiad nesaf i'w chynnal.

## Cefndir 
Cafodd ei addysgu yn Ysgol Gynradd Castell Caereinion ac Ysgol Uwchradd Llanfair Caereinion. Pan oedd yn 50 mlwydd oed, mynychodd Brifysgol Aberystwyth lle enillodd Ddiploma mewn Cyfraith Ryngwladol a Gwleidyddiaeth.

Treuliodd ei fywyd gwaith cynnar yn rhedeg y fferm deuluol ger Castell Caereinion, Y Trallwng lle cafodd ei eni. Mae bellach yn byw yn Cil Farm, Berriew mewn tŷ oedd unwaith yn eiddo i Arthur Humphreys-Owen a wasanaethodd fel AS ar gyfer sedd Davies o 1894-1906.

Yn 2002, cafodd Davies lawdriniaeth fawr ar gyfer canser y rectwm. Aeth ymlaen i wella'n llwyr ac yn 2006 bu'n cystadlu mewn gêm rygbi ochr yn ochr â Jonah Lomu i hyrwyddo'r neges ei bod yn bosibl i wella'n llwyr ar ôl salwch difrifol ac i godi arian i elusen.

## Gyrfa broffesiynol 
Roedd Davies yn ffermwr. Mae'n gyn Gadeirydd y Bwrdd Datblygu Cymru Wledig a hefyd yn gwasanaethu fel Aelod o Awdurdod Datblygu Cymru a Bwrdd Croeso Cymru.. Ym mis Medi 2010, cyhoeddwyd bod Glyn penodwyd yn Ysgrifennydd Preifat Seneddol (PPS) i Cheryl Gillan fel Ysgrifennydd Gwladol Cymru, rôl a gollodd yn sgil ad-drefnu 'r Cabinet yn 2012.

Yn 2015, cafodd ei ail-ethol yn yr Etholiad Cyffredinol y flwyddyn honno gyda 45% o'r bleidlais. Davies unwaith eto ail-ethol yn etholiad cyffredinol 2017, gyda mwyafrif o 9,285.

## Cyfeiriadau 
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 1999–2003
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2003–2007
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1944
Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Categori:Gwleidyddion y Blaid Geidwadol (DU)
Categori:Pobl o Bowys
Alun Davies

Gwleidydd Cymreig, ac aelod o'r Blaid Lafur, yw **Alun Davies** (ganed 12 Chwefror 1964). Mae'n Aelod o'r Senedd ers 2007. Mae'n cynrychioli etholaeth Blaenau Gwent ers 2011. Cyn hynny roedd yn cynrychioli Ranbarth Canolbarth a Gorllewin Cymru rhwng 2007 hyd 2011. Rhwng 19 Ionawr 2021 a 23 Chwefror 2021 cafodd ei wahardd o'r Grŵp Llafur yn y Senedd wrth aros am ganlyniad ymchwiliad (yn ymwneud gyda thoriad mewn rheoliadau COVID).

## Gyrfa wleidyddol
Roedd Alun Davies yn Weinidog Adnoddau Naturiol a Bwyd o Fawrth 2013 hyd at Orffennaf 2014. Cafodd ei ddiswyddo ar 8fed Gorffennaf wedi iddo wneud cais i wybod am daliadau PAC i bum Aelodau Cynulliad y gwrthbleidiau. Dim ond wythnos yn gynharach, roedd Mr Davies wedi medru cadw ei swydd er iddo dorri'r Cod Ymddygiad Gweinidogol. Cafodd Carwyn Jones, y prif weinidog ac arweinwr y blaid Lafur ar y pryd, hefyd ei feirniadu am beidio disgyblu'r gweinidog.

Yn 2016 penodwyd Davies yn Weinidog y Gymraeg a Dysgu Gydol Oes lle roedd yn gyfrifol am strategaeth newydd i greu miliwn o siaradwyr Cymraeg ac ail-drefnu y drefn addysg i ddysgwyr.

Ar 2 Tachwedd 2017, apwyntiwyd Davies yn Ysgrifennydd dros Lywodraeth Leol a Gwasanaethau Cyhoeddus. Gadawodd y cabinet eto yn Rhagfyr 2018 yn dilyn ail-drefnu gan y Prif Weinidog newydd Mark Drakeford.

Cafodd ei wahardd o'r grŵp Llafur Cymreig yn y Senedd ar 19 Ionawr 2020 ar ôl honnir iddo ymwneud ag yfed alcohol ar ystâd y Senedd, a allai o ganlyniad fod wedi torri cyfyngiadau COVID. Digwyddodd y digwyddiad ar 8 Rhagfyr 2020 pan wnaeth Alun Davies cyfarfod ag aelodau ceidwadol Paul Davies, Darren Millar a Nick Ramsay dros alcohol yn ystafell te yn Nhŷ Hywel i geisio cael cefnogaeth ar ei Fil, Mesur Calonnau Cymru. Dywedodd Comisiwn y Senedd ei fod yn ymchwilio i'r digwyddiad a allai "fod wedi bod yn groes i reoliadau iechyd cyhoeddus". Cyflwynodd Llywodraeth Cymru reoliadau COVID-19 ar 4 Rhagfyr 2020, pan waharddwyd gwerthu alcohol mewn adeiladau trwyddedig. Adeg yr ataliad dywedodd Alun Davies ei fod yn ddrwg ganddo pe bai'r digwyddiad dan sylw yn rhoi'r argraff nad oedd yn cynnal y rheoliadau, ond dywedodd fod "Comisiwn y Senedd eisoes wedi cadarnhau i mi yn barod nad oeddwn wedi torri rheolau coronafeirws o ran bwyd ac alcohol oedd mewn grym ar y pryd."

Ail-dderbyniwyd Alun Davies i grŵp Llafur Cymru yn y Senedd ar 23 Chwefror 2021, gan sefyll dros y blaid yn etholiad Senedd 2021 dros ei etholaeth.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2007–2011
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011–2016
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2016–2021
Categori:Aelodau Senedd Cymru 2021-2026
Categori:Genedigaethau 1964
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Pobl o Sir Fynwy
Jonathan Morgan

Gwleidydd Cymreig yw **Jonathan Morgan** (ganed 12 Tachwedd 1974), a chyn-aelod o Gynulliad Cenedlaethol Cymru. Morgan oedd yr Aelod Cynulliad dros Ogledd Caerdydd o 2007 hyd 2011.

Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 1999–2003
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2003–2007
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2007–2011
Categori:Genedigaethau 1974
Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Categori:Gwleidyddion y Blaid Geidwadol (DU)
Categori:Pobl o Gaerdydd
Joyce Watson

Gwleidydd Cymreig, ac aelod o'r Blaid Lafur, yw  **Joyce Watson** (ganed 1955). Mae'n Aelod o'r Senedd dros ranbarth Canolbarth a Gorllewin Cymru  ers 2007.

Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2007–2011
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011–2016
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2016–2021
Categori:Aelodau Senedd Cymru 2021-2026
Categori:Genedigaethau 1955
Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Categori:Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Categori:Pobl o Sir Benfro
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Eleanor Burnham

Gwleidydd o Gymru, ac aelod o'r Democratiaid Rhyddfrydol, yw  **Eleanor Burnham**. Cynrhychiolodd Ranbarth Gogledd Cymru yng Nghynulliad Cenedlaethol Cymru o 2003 hyd 2011.

Ganed yn Wrecsam a magwyd yn Gwnodl Fawr, Cynwyd.

## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol Eleanor Burnham 

Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion y Democratiaid Rhyddfrydol
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2003–2007
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2007–2011
Categori:Pobl o Wrecsam
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Beinn nan Aighenan (copa dwyreiniol)

Mae **Beinn nan Aighenan (copa dwyreiniol)**  yn gopa mynydd a geir ar y daith o Glen Etive i Glen Lochy yn  Ucheldir yr Alban; .

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n  Graham Top of Munro. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”.  Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 20 Tachwedd 2009.

Gwneir bob ymdrech i ganfod yr enw yn yr iaith wreiddiol, a gwerthfawrogwn eich cymorth os gwyddoch yr enw Gaeleg.

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

## Dolennau allanol
*ar wefan Streetmap 
*ar wefan Get-a-map

## Cyfeiriadau
Categori:Mynyddoedd Ucheldir yr Alban
Categori:Copaon Munro
Categori:Copaon Graham
John Dixon

Gwleidydd Cymreig, ac aelod o'r Democratiaid Rhyddfrydol, yw  **John Dixon**. Etholwyd i gynyrchioli Rhanbarth Canol De Cymru yng Nghynulliad Cenedlaethol Cymru yn 2011, ond digymhwyswyd gan nad oedd wedi ymddiswyddo o'i safle gynt a oedd yn gwrthdaro gyda'r gwaith gwleidyddol ac yn erbyn rheolau'r etholiad.

Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011–2016
Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Categori:Gwleidyddion y Democratiaid Rhyddfrydol
Janet Finch-Saunders

Gwleidydd Seisnig yng Nghymru sy'n aelod o'r Blaid Geidwadol yw **Janet Finch-Saunders** (ganwyd 28 Ebrill 1958). Mae'n Aelod o'r Senedd dros etholaeth Aberconwy ers 2011.

## Bywyd cynnar ac addysg
Magwyd ar fferm yn Swydd Gaerhirfryn, cyn symyd i Gymru gyda'i theulu pan oedd yn 11 oed. Mynychodd Ysgol John Bright, Llandudno, cyn astudio Rheolaeth Busnes yng Ngholeg Llandrillo. 

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol Janet Finch-Saunders 

Categori:Genedigaethau 1958
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011–2016
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2016–2021
Categori:Aelodau Senedd Cymru 2021-2026
Categori:Gwleidyddion Seisnig yr 21ain ganrif
Categori:Gwleidyddion y Blaid Geidwadol (DU)
Categori:Pobl o Gonwy
Categori:Pobl o Swydd Gaerhirfryn
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol John Bright
Antoinette Sandbach

Gwleidydd Cymreig, ac aelod o'r Blaid Geidwadol, yw **Antoinette Mackeson-Sandbach** (ganed yn Llangernyw). Etholwyd yn Aelod Cynulliad dros Ranbarth Gogledd Cymru yn 2011, gan lenwi sedd a fu'n wag ers ychydig dros fis wedi marwolaeth Brynle Williams.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Blog Antoinette Sandbach

Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011–2016
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion y Blaid Geidwadol (DU)
Categori:Llangernyw
Categori:Pobl o Gonwy
Isaac Orobio de Castro

Athronydd, ffisigwr, ac apolegwr Iddewig, a anwyd yn Bragança, Portiwgal oedd **Balthazar (Isaac) Orobio de Castro** (oddeutu 1617 – 7 Tachwedd 1687).

## Bywyd 
Tra'r oedd efe'n blentyn, aeth ag ef i Seville gan ei rieni, a oedd yn Iddewon cudd. Astudiodd athroniaeth yn Alcalá de Henares a daeth tyn athro metaffiseg ym Mhrifysgol Salamanca. Ar ôl hynny, ymroddodd ei hunan i astudio meddygaeth, a daeth yn ymarferydd poblogaidd yn Seville, ac yn ffisigwr cyffredin i ddug Medina-Celi.

Pan oedd yn briod ac yn dad i'r teulu, condemniwyd De Castro i'r Chwilys yn ymlynwr Iddewiaeth. Gwrthododd y peth lawer gwaith, ac o'r herwydd, rhyddhawyd ef, ond gorfodwyd iddo adael Sbaen ac i wisgo'r *sambenito*, neu ddilledyn edifeiriol, am gyfnod o ddwy flynedd. Aeth, felly, i Doulouse, lle daeth yn broffeswr meddygaeth yn y brifysgol yno, ac ar yr un adeg, cafodd y teitl o "councilor" gan Louis XIV; ond oherwydd roedd yn ofni rhagrith, aeth ef i Amsterdam tua 1666. Tra iddo fod yno, gwnaeth gyffes gyhoeddus ei fod yn Iddew, ac ers hynny, galwodd ei hunan yn "Isaac." Yno, parhaodd de Castro ymarfer meddygaeth, a daeth yn enwog o'i herwydd yn dra chyflym, gan gael ei ethol yn Ddirectoire cynulleidfa Sbaen-Portiwgal a sawl academi barddoniaeth eraill. Bu farw yn Amsterdam. Bu farw Esther, ei wraig, ar 5 Gorffennaf 1712.

## Cyfeiriadau 
*Kaplan, Yosef *From Christianity to Judaism. The Story of Isaac Orobio de Castro* Littman Library of Jewish Civilization, 2004 (ISBN 1-904113-14-1)

Categori:Genedigaethau 1617
Categori:Marwolaethau 1687
Lisa Francis

Gwleidydd Cymreig, ac aelod o'r Blaid Geidwadol, yw  **Lisa Francis** (ganed 1960). Cynyrchiolodd Ranbarth Canolbarth a Gorllewin Cymru yng Nghynulliad Cenedlaethol Cymru o 2003 hyd 2007. Ers 2007, mae wedi bod yn gynghorydd tref Aberystwyth.

Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2003–2007
Categori:Genedigaethau 1960
Categori:Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Categori:Gwleidyddion y Blaid Geidwadol (DU)
Categori:Pobl o Aberystwyth
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Castell Blair

Castell ger y pentref Blair Atholl yn yr Alban yw **Castell Blair**.  Mae'r castell yn gartref i'r teulu Murray.

Adeiladwr cyntaf y gastell oedd John I Comyn, Arglwydd Badenoch (m. tua 1275).

Ymwelodd y Frenhines Fictoria a'i gŵr, Tywysog Albert, ym 1844.

Blair
Categori:Adeiladau rhestredig yn yr Alban
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Perth a Kinross
De Ewrop

Defnyddir y term **De Ewrop** i gyfeirio at yr holl wledydd yn ne Ewrop. Fodd bynnag, ar adegau gwahanol mae'r cysyniad o dde Ewrop wedi amrywio yn seiliedig ar gyd-destunau gwleidyddol, ieithyddol a diwylliannol yn ogystal ag elfennau megis daearyddiaeth neu hinsawdd. Mae'r mwyafrif o wledydd arfordirol yn ffinio â Môr y Canoldir. Yr eithriadau yw Portiwgal sydd ar fôr yr Iwerydd, Serbia a Gweriniaeth Macedonia sydd wedi'u hamgylchynu gan dir a Bwlgaria sy'n ffinio â'r Môr Du.

## Diffiniad daearyddol
[dde|bawd|300px|De Ewrop yn ôl y [Cenhedloedd Unedig|CU.]]

Yn ddaearyddol, de Ewrop yw hanner deheuol tir Ewrop. Mae'r diffiniad hwn fodd bynnag yn gymharol, heb ffiniau clir. Mae mynyddoedd yr Alpau a'r Massif Central yn creu ffin ffisegol rhwng yr Eidal a Ffrainc a gweddill Ewrop.

Yn ddaearyddol, ystyrir y gwledydd canlynol yn rhan o dde Ewrop:

### Penrhyn Iberia
* 
*  (yn cynnwys: Madeira ac Azores)
*  (yn cynnwys: Ynysoedd Balearig)
*  (tir Prydeinig tramor)

### Penrhyn yr Eidal
*  (yn cynnwys: Sardinia a Sisili)
* 
* 

### Balcanau
* 
* 
* 
*  (o dan Sava a Kupa)
*  (yn cynnwys: Ynysoedd Aegean, Crete, a'r Ynysoedd Ionaidd)
* 
*  (o dan Sava a'r Danube)
* 
* 
*  (yn cynnwys: Dwyrain Thrace)

### Eraill
*   (weithiau ystyrir ardaloedd gogleddol (Slavonia, Zagreb, Međimurje a Zagorje) fel Canol Ewrop)
*  (yn ddaearyddol yn rhan o Asia ond fe'i ystyrir yn Ewropeaidd am resymau hanesyddol a diwylliannol)
*  (yn cynnwys: Gozo)
*  (ystyrir Northern Dobruja yn ne Ewrop ac weithiau Wallachia. Weithiau ystyrir Transylvania fel rhan o Ganol Ewrop)
*   (weithiau ystyrir y rhannau gogleddol o (Vojvodina, ogledd Belgrade, ardal Mačva) yn rhan o Ganol Ewrop)
*   (ardal o Primorska)
Janet Davies

Gwleidydd o Gymru ac aelod o Blaid Cymru yw **Janet Davies** (ganwyd 29 Mai 1939). Etholwyd yn Aelod Cynulliad dros Ranbarth Gorllewin De Cymru ar ddyfodiad y Cynulliad ym 1999, ymddiswyddodd yn 2007.

Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 1999–2003
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2003–2007
Categori:Genedigaethau 1938
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion Plaid Cymru
Categori:Pobl o Gaerdydd
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Howell's, Llandaf
David Melding

Gwleidydd o Gymru, ac aelod o'r Blaid Geidwadol yw  **David Melding** (ganed 28 Awst 1962). Bu'n cynrychioli Rhanbarth Canol De Cymru yn Senedd Cymru rhwng 1999 a 2021.

Yn 2012 sefydlodd y felin drafod Gorwel.

## Bywyd cynnar
Ganwyd Melding yng Nghastell-nedd, a mynychodd Ysgol Gyfun Dwr-y-Felin. Aeth ymlaen i astudio ym Mhrifysgol Cymru, Caerdydd (BSc Econ mewn Gwleidyddiaeth), a Coleg William and Mary, Virginia, UDA (MA mewn Llywodraeth).

## Gyrfa wleidyddol 
Etholwyd Melding i Senedd Cymru yn Rhanbarth Canol De Cymru ym 1999, swydd y mae'n parhau i'w dal.

Mae wedi gwasanaethu ers amser maith fel Cyfarwyddwr Polisi Ceidwadwyr Cymru, gan ysgrifennu maniffestos ar gyfer etholiadau Cynulliad 2003, 2007 a 2011.

Gwasanaethodd fel Dirprwy Lywydd y Senedd rhwng 2011 a 2016.

Dyfarnwyd CBE iddo yn 2017 am ei "wasanaethau i fywyd gwleidyddol a chyhoeddus" yn Rhestr Anrhydeddau'r Flwyddyn Newydd.

Fe roddodd y gorau i’w rôl yn y fainc flaen gysgodol ym mis Medi 2020 ar ôl anghytuno gyda’r blaid ynghylch newidiadau i gytundebau Brexit a Mesur y Farchnad Mewnol y DU a gyflwynwyd yn Senedd y DU ar yr un diwrnod. Gwnaeth ei benderfyniad i adael y fainc flaen yn barhaol ar ôl "cam-drafod am beth amser" dros agwedd y blaid tuag at Brexit, gan nodi y bydd yn arwain at dorri'r undeb.

Penderfynodd beidio sefyll fel ymgeisydd yn Etholiad Senedd Cymru, 2021.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 1999–2003
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2003–2007
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2007–2011
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011–2016
Categori:Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2016–2021
Categori:Genedigaethau 1962
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Gwleidyddion y Blaid Geidwadol (DU)
Categori:Pobl o Gastell-nedd
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Dŵr Felin