open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Homogeneiddio

Mae **homogeneiddio** yn derm a ddefnyddir mewn nifer o feysydd megis cemeg, gwyddoniaeth amaethyddol, technoleg bwyd, cymdeithaseg a bioleg celloedd. Mae'r term yn cyfeirio at broses sy'n creu cymysgedd sydd yn gyson trwy gydol sylwedd.

## Cemeg
Y broses o gymysgu arddwys dwy wedd sy'n anhydawdd, weithiau wrth ychwanegu gwlychyddion (syrffactyddion) er mwyn creu daliant neu emwlsiwn hydawdd.

## Technoleg bwyd
Mae prosesu llaeth yn un o'r defnyddiau hynaf o homogeneiddio. Caiff llaeth ei homogeneiddio i atal neu oedi gwahaniad naturiol hufen oddi wrth gweddill yr emwlsiwn. Mae'r braster mewn llaeth fel arfer yn gwahanu oddi wrth y dŵr ac yn casglu ar y top. Mae homogeneiddio'n torri braster i lawr i feintiau llai, fel nad yw'n gwahanu, gan alluogi i laeth cael ei werthu'n gyflawn, neu gyda 1% neu 2% o fraster ynddi. Cwblheir y broses o homogeneiddio llaeth drwy orfodi'r llaeth drwy dyllau bychain dan wasgedd uchel.

## Cyfeiriadau 
Categori:Bwyd
Categori:Gwyddoniaeth
Fferm

Ardal o dir sy'n cynnwys amryw o adeiladau, ac sy'n cael ei ddefnyddio yn bennaf er mwyn cynhyrchu bwyd yw **fferm**, ond gellir hefyd gael ei ddefnyddio i dyfu planhigion er mwyn cynhyrchu ffibrau neu danwydd.

## Gweler hefyd
* Y Fferm, maenordy yn Sir y Fflint

Categori:Amaeth
Llaethdy

[250px|bawd|Llaethdy traddodiadol yn [Denmarc|Nenmarc]]
[250px|bawd|Llaethdy modern sy'n cynhyrchu caws, yn [Oregon, UDA]]

Cyfleustra ar gyfer echdynnu a prosesu llaeth anifail, er mwyn cael ei dreulio gan ddyn, yw **llaethdy**. Mae llaethdy fel arfer yn rhan o fferm, neu gall fod yn ffatri ar wahân sy'n ymwneud â cynhyrchu llaeth, menyn neu gaws.

Categori:Amaeth
Categori:Ffermio llaeth
Bugail

bawd|dde|280px|Bugail ym Mynyddoedd Făgăraş, Rwmania
Person sy'n bwydo, gwarchod a gofalu am ddefaid neu eifr yw **bugail** (benywaidd: **bugeiles**), yn enwedig mewn praidd. Gall y gair hefyd gyfeirio at rywun sy'n cynnig arweiniad crefyddol, megis Gweinidog yr Efengyl.

## Hanes 
Mae bugeilio yn un o'r galwedigaethau hynaf, a dechreuodd tua 6,000 o flynyddoedd yn ôl yn Asia Leiaf. Cadwyd defaid ar gyfer eu llefrith, cig, a'u gwlân yn arbennig. Daeth defaid a bugeiliaid yn gyffredin ar draws Ewrasia dros y miloedd o flynyddoedd a ddilynodd.

Cafodd rhai defaid eu cyfuno yn y fferm deuluol gydag anifeiliaid eraill megis moch ac ieir. Ond, er mwyn cynnal praidd mawr o ddefaid neu eifr, rhaid eu symud o un borfa i'r llall, ac felly datblygodd galwedigaeth y bugail yn ogystal ag ar wahân i ffermwr; mewn rhai llefydd arweiniodd hyn at grwpiau cyfan o bobl yn dilyn bywyd bugeiliol nomadig neu led-nomadig a cheir llwythau bugeiliol Nomadaidd o hyd mewn lleoedd fel Canolbarth Asia ac Iran. Swyddogaeth bugail yw cadw'r praidd gyda'i gilydd a'i amddiffyn rhag bleiddiau ac ysglyfaethwyr eraill. Rhaid i'r bugail oruchwylio symudiad y praidd, a chadarnhau ei fod yn cyrraedd ardal marchnad mewn pryd ar gyfer cneifio. Bu'n gyffredin i fugail odro defaid neu eifr a chynhyrchu caws gyda'r llefrith; ond dim ond ychydig iawn o fugeiliaid sy'n gwneud hyn erbyn heddiw yn y Gorllewin.

[bawd|dde|200px|*[Les Bergers d’Arcadie* (Bugeiliaid Arcadia) gan Nicolas Poussin]]

Roedd bugeiliaid yn rhan bwysig o'r economi mewn nifer o gymdeithasau; gan eu bod yn gwylio defaid ar gyfer eraill roeddent yn ennill cyflog, yn hytrach na chynnal eu hunain fel ffermwyr. Roedd bugeiliaid yn bobl grwydrol fel rheol, ac felly roedd yn swydd ar gyfer dynion sengl di-blant, nid oeddent yn rhan o gymdeithas ac felly roedd yn rhaid recriwtio bugeiliaid yn allanol. Yn aml, roedd bugeiliaid yn feibion ifengaf i werinwyr a oedd yn ffermio, ac felly nid oeddent yn etifeddu tir. Ond mewn rhai cymdeithasau, roedd gan bob teulu un aelod a oedd yn gyfrifol am fugeilio, plentyn neu aelod hŷn o'r teulu nad oedd yn gallu rhoi cymorth gyda'r gwaith caletach ar y fferm; roedd y bugeiliaid hyn yn rhan o'r gymdeithas.

Roedd bugeiliaid yn gweithio mewn grŵp fel arfer, yn edrych ar ôl praidd mawr, neu yn cyfuno sawl praidd bach er mwyn rhannu'r gwaith a'r cyfrifoldeb. Weithiau buont yn byw mewn cytiau, neu'n rhannu lle cysgu gyda'r defaid, a phrynu eu bwyd gan gymunedau lleol. Yn llai cyffredin, roedd bugeiliaid yn byw mewn cert a oedd yn teithio gyda'r praidd.

Dim ond mewn rhai ardaloedd y datblygodd bugeilio. Roedd yn fwy effeithlon i dyfu grawn yn hytrach na phori defaid yn yr iseldiroedd a'r dyffrynnoedd, felly cadwyd defaid yn yr ardaloedd mynyddig garw. Cyn yr oes bresennol, dim ond mewn ardaloedd megis Israel, Gwlad Roeg, y Pyrenees, Mynyddoedd Carpathia, Cymru a'r Alban yr oedd cadw defaid yn beth cyffredin.

## Gweler hefyd 
* Bugeilgerdd

Categori:Galwedigaethau amaethyddol
Categori:Defaid
Hufen iâ

Pwdin neu felysfwyd sydd wedi ei rewi yw **hufen iâ**. Mae'n cael ei gynhyrchu gan ddefnyddio cynnyrch llaeth megis hufen a llaeth, sy'n cael ei gyfuno â chynnyrch eraill i'w wneud yn felys a rhoi blas arbennig iddo. Caiff y cymysgedd ei droi'n araf tra mae'n oeri i atal crisialau rhew rhag ffurfio, gan greu hufen iâ llyfn.

## Gweler hefyd
*Cadwaladers; cwmni hufen iâ o Gricieth


Categori:Cynnyrch llaeth
Categori:Melysfwydydd
Categori:Pwdinau rhew
Categori:Bwyd
430 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC
480au CC  470au CC 460au CC 450au CC 440au CC - **430au CC** - 420au CC 410au CC 400au CC 390au CC 380au CC
435 CC 434 CC 433 CC 432 CC 431 CC  - **430 CC** - 429 CC 428 CC 427 CC 426 CC 425 CC

----

## Digwyddiadau
* Byddin Sparta yn anrheithio Attica. Mae Pericles yn gwrthod newid ei strategaeth o osgoi brwydr ar y tir a dibynnu ar y llynges, ac yn arwain 100 long i anrheithio'r Peloponnesos.
* Potidaea yn ildio i'r fyddin Athenaidd sy'n gwarchae arni.
* Pla yn taro Athen, gan ladd tua chwarter y boblogaeth. Cymerir Pericles yn wael, ond mae'n gwella dros dro.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Empedocles, athronydd Groegaidd
* Phidias, cerflunydd Groegaidd (tua'r dyddiad yma)
* Zenon o Elea, athronydd Groegaidd

Categori:430 CC
Porfa

bawd|dde|300px|Gwartheg yn pori mewn porfa.
Tir pori sef tir gyda gorchudd o lysdyfiant llysieuol yw **porfa** (neu **pawr**), a ddefnyddir ar gyfer pori da byw carnol, defaid neu anifeiliaid eraill; digwydd hyn yn aml ar fferm neu ransh neu yn y gwyllt. Cyn dyfodiad ffermio wedi ei fecaneiddio, roedd porfa yn brif ffynhonnell bwyd ar gyfer anifeiliaid sy'n pori megis gwartheg neu geffylau. Mae'n dal i gael ei ddefnyddio'n gyffredin, yn arbennig mewn ardaloedd lle nad yw porfa yn addas ar gyfer unrhyw fath arall o amaeth.

Cofnodwyd y gair am y tro cyntaf yn y Gymraeg yng Nghyfreithiau Hywel Dda yn y 14g. ''Megis y caffo'r perchen o'i drichan erw aradwy a phorfa a chynnydd.* Mae Salm 23 yn y Beibl yn cyfeirio at *borfeydd gwelltog*.

Ffactorau hanfodol pan geisir porfa fras yw: tymheredd heb fod yn rhy isel, glaw a math o bridd.

## Gweler hefyd
*Defnydd tir
*Ffermio porfaol - *pasture farming''

## Cyfeiriadau
Categori:Amaeth
Categori:Defnydd tir
425 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC 
470au CC 460au CC 450au CC 440au CC 430au CC - **420au CC** - 410au CC 400au CC 390au CC 380au CC 370au CC
430 CC 429 CC 428 CC 427 CC 426 CC - **425 CC** - 424 CC 423 CC 422 CC 421 CC 420 CC

----

## Digwyddiadau
* Xerxes II yn olynu ei dad Artaxerxes I fel brenin Persia
* Y cadfridog Athenaidd, Demosthenes, yn cipio Pylos yn y  Peloponnesos. Mae byddin o Sparta dan Brasidas yn glanio ar ynys Sphacteria gerllaw.
* Cleon yn ymuno â Demosthenes i ymosod ar Sphacteria. Mae'r Atheniaid yn ennill y frwydr sy'n dilyn, a llawer o'r milwyr Spartaidd yn ildio.
* Callicrates yn dechrau adeiladu Teml Athena Nike ar yr Acropolis yn Athen

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Artaxerxes I, brenin Ymerodraeth Persia
* Herodotus o Halicarnassos, hanesydd Groegaidd

Categori:425 CC
Historiae Britannicae Defensio

Llyfr yn yr iaith Ladin am hanes Cymru a'r Brythoniaid gan yr ysgolhaig Syr John Price (1502–1555) yw ***Historiae Britannicae Defensio*** ('Amddiffyn hanes Prydain').  Fe'i cyhoeddwyd yn 1573, deunaw mlynedd ar ôl marwolaeth Syr John, sy'n adnabyddus yn bennaf fel awdur y llyfr Cymraeg printiedig cyntaf, *Yn y lhyvyr hwnn* (1546).

Fel llenor ac ysgolhaig, roedd John Price yn perthyn i fudiad y Dyneiddwyr ac ysgol y Dadeni Dysg yng Nghymru.  Roedd ganddo ddiddordeb mawr yn hanes Cymru a llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol ac roedd yn frwd o blaid llyfr dylanwadol Sieffre o Fynwy, yr *Historia Regum Britanniae* ('Hanes Brenhinoedd Prydain') a ddaethai dan ymosodiad fel ffug-hanes gan ysgolheigion fel Polydore Vergil. Ysgrifennodd syr John yr *Historiae Britannicae Defensio* mewn ymateb.  Mae'r llyfr yn ddiddorol am sawl rheswm.  Roedd Syr John yn gasglwr llawysgrifau brwd a gwelir ei adnabyddiaeth o'r ffynonellau hynny yn y gyfrol.  Ceir golwg hefyd ar feddylfryd un o ysgolheigion y Dadeni yng Nghymru a'r modd y dehonglwyd hanes a thraddodiadau Cymru yng ngoleuni'r ddysg newydd.  Fel Vergil ei hun, dydy Syr John ddim yn derbyn rhai o'r chwedlau a geir yn ffug hanes Sieffre o Fynwy, yn enwedig y portread o Arthur fel ymerodr mewn llys rhwysgfawr, ond ar y llaw arall mae'n amddiffyn hawl y Brythoniaid (y Cymry) i benarglwyddiaeth Ynys Prydain.

Cyhoeddwyd y llyfr gan Richard Price, fab Syr John, yn 1573.  Mae'n bosibl fod yr awdur wedi dechrau ei gyfansoddi mor gynnar a chanol y 1540au.  Roedd ei gyhoeddi yn gam pwysig iawn yn astudiaethau Hanes Cymru.

## Llyfryddiaeth 
Ceir cyfieithiad Cymraeg o'r cyflwyniad Lladin yn y gyfrol,
*Ceri Davies (gol.), *Rhagymadroddion a chyflwyniadau Lladin 1551-1632* (Gwasg Prifysgol Cymru, 1980), tt. 25-47.

Categori:Hanes traddodiadol Cymru
Categori:Llyfrau 1573
Categori:Llyfrau Lladin yr 16eg ganrif
Categori:Llyfrau Lladin o Gymru
Categori:Llyfrau ffeithiol yr 16eg ganrif o Gymru
427 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC 
470au CC 460au CC 450au CC 440au CC 430au CC - **420au CC** - 410au CC 400au CC 390au CC 380au CC 370au CC
432 CC 431 CC  430 CC 429 CC 428 CC - **427 CC** - 426 CC 425 CC 424 CC 423 CC 422 CC

----

## Digwyddiadau
* Agis II yn dod yn frenin Sparta, yn olynu ei dad Archidamus II.
* Wedi i Mytilene ildio i Athen, mae Cleon yn perswadio cynulliad Athen y dylid lladd ei holl boblogaeth. Ychydig yn ddiweddarach, mae'r cynulliad yn ail-feddwl, a dim ond yr arweinwyr a ddienyddir.
* Plataea yn ildio i Sparta a Thebai. Dienyddir 200 o garcharorion a dinistrir y ddinas.
* Rhyfel caref Corcyra yn diweddu mewn buddugoliaeth i'r democratiaid, sy'n cael cefnogaeth gan Athen, dros yr oligarchiaid.

## Genedigaethau
* Platon, athronydd Groegaidd

## Marwolaethau
* Archidamus II, brenin Sparta

Categori:427 CC
Reg Varney

Actor a phianydd Seisnig oedd **Reginald Alfred Varney** (11 Gorffennaf 1916 – 16 Tachwedd 2008).

Cafodd ei eni yn Llundain.

## Teledu
**The Rag Trade* (1961-63)
**The Valiant Varneys* (1964)
**Beggar My Neighbour* (1967-68)
**The Best Pair of Legs in the Business* (1968)
**On the Buses* (1969-73)
**Down the Gate* (1975-76)
**The Plank* (1979)
**Red Peppers* (1991)

## Ffilmiau
*''The Great St Trinian's Train Robbery* (1966)
**Go for a Take* (1972)
**Holiday on the Buses'' (1973)

Categori:Genedigaethau 1916
Categori:Marwolaethau 2008
Categori:Actorion Seisnig
Categori:Pobl o Lundain
Ralph Vaughan Williams

bawd|Cerflun o Ralph Vaughan Williams gan William Fawke yn Dorking, Surrey

Cyfansoddwr o Loegr oedd **Ralph Vaughan Williams** (12 Hydref 1872 – 26 Awst 1958).

Cafodd ei eni yn Down Ampney, Swydd Gaerloyw, mab y Parch. Arthur Vaughan Williams.

## Gwaith cerddorol
### Ballet
**Old King Cole* (1923)
**Job: A Masque for Dancing* (1930)
### Opera
**Hugh the Drover neu Love in the Stocks* (1910-20)
**Sir John in Love* (1924-28)
**The Poisoned Kiss* (1927-29/1936-37/1956-57)
**Riders to the Sea* (1925-32)
*''The Pilgrim's Progress* (1909)
### Symffoniau
**A Sea Symphony (Symffoni rhif 1)* (1903-1909)
**A London Symphony (Symffoni rhif 2)* (1913)
**A Pastoral Symphony (Symffoni rhif 3)* (1921)
**Symffoni rhif 4* in F minor (1931-34)
**Symffoni rhif 5* in D (1938-43)
**Symffoni rhif 6* in E minor (1946-47)
**Sinfonia antartica (Symffoni rhif 7)* (1949-52)
**Symffoni rhif 8* (1953-55)
**Symffoni rhif 9* (1956-57)
### Arall
**In the Fen Country* (1904)
**Norfolk Rhapsody rhif 1* (1906/1914)
**The Wasps* (1909)
**Fantasia on a Theme of Thomas Tallis* (1910/1913/1919)
**Fantasia on "Greensleeves"* (1934)
**Five Variants of Dives and Lazarus* (1939)
**Concerto Grosso'' (1950)

Categori:Cyfansoddwyr o Loegr
Categori:Cyn-ddisgyblion Ysgol Charterhouse
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg y Drindod, Caergrawnt
Categori:Genedigaethau 1872
Categori:Marwolaethau 1958
Categori:Pobl o Swydd Gaerloyw
431 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC
480au CC  470au CC 460au CC 450au CC 440au CC - **430au CC** - 420au CC 410au CC 400au CC 390au CC 380au CC
436 CC 435 CC 434 CC 433 CC 432 CC - **431 CC** - 430 CC 429 CC 428 CC 427 CC 426 CC

----

## Digwyddiadau
* Athen yn cynghreirio â Sitalkes, brenin Thrace ac yna â Perdiccas II, brenin Macedonia.
* Ymosodiad byddin Thebai ar Plataea yn methu. Mae'r Plateaid yn cymryd 180 o garcharorion, ac yn eu dienyddio.
* Sparta, dan Archidamus II, yn ymosod ar Attica, gan ail-gychwyn Rhyfel y Peloponnesos. Mae'r arweinydd Athenaidd, Pericles, yn osgoi brwydr ac yn cymryd trigolion y wlad o gwmpas Athen i mewn i'r ddinas.

## Genedigaethau
* Xenophon, milwr ac awdur Groegaidd

## Marwolaethau
Categori:431 CC
432 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC
480au CC  470au CC 460au CC 450au CC 440au CC - **430au CC** - 420au CC 410au CC 400au CC 390au CC 380au CC
437 CC 436 CC 435 CC 434 CC 433 CC - **432 CC** - 431 CC 430 CC 429 CC 428 CC 427 CC

----

## Digwyddiadau
* Sparta yn galw cyfarfod o Gynghrair y Peloponnesos, gyda chynrychiolwyr o Athen yn bresennol hefyd. Mae'r cynghrair yn pleisleisio i ddatgan fod Athen wedi torri'r heddwch.
* Y llynghesydd Athenaidd Phormio yn parhau i warchae ar Potidaea. Mae'r Atheniaid yn ennill Brwydr Potidea yn erbyn Corinth a'i chyngheiriaid.
* Pheidias yn gorffen y cerfluniau ar y Parthenon yn Athen.

## Genedigaethau
* Dionysius I, unden Siracusa, (tua'r dyddiad yma)

## Marwolaethau
Categori:432 CC
Benny Hill

Digrifwr, actor a chantor Seisnig oedd **Alfred Hawthorne Hill**, a adnabyddwyd fel **Benny Hill** (21 Ionawr 1924 – 19 Ebrill 1992). Mae'n fwyaf enwog am ei raglen teledu, The Benny Hill Show.

Categori:Genedigaethau 1924
Categori:Marwolaethau 1992
Categori:Digrifwyr Seisnig
Categori:Actorion Seisnig
Categori:Cantorion Seisnig
Afon Porth-llwyd

Afon yn Eryri, gogledd Cymru yw **Afon Porth-llwyd**.  Gorwedd yn Sir Conwy. Ei hyd yw tua 6 milltir.

Mae'r afon yn tarddu yn Llyn Eigiau yn y Carneddau. O'r llyn hwnnw mae Afon Porth-llwyd yn llifo allan i lawr rhan isaf Cwm Eigiau i Gronfa Coedty cyn basio dan Bont Newydd yn Nolgarrog. Yna mae'n llifo i Afon Conwy fymryn i'r dwyrain o'r pentref.

Mae dŵr yr afon yn cael ei ddefnyddio i greu trydan dŵr ar gyfer ffatri alcam Dolgarrog.

Porth-llwyd
Porth-llwyd
Categori:Caerhun
Categori:Dolgarrog
Categori:Dyffryn Conwy
Y Pwyllgor Olympaidd Rhyngwladol

Mae'r **Pwyllgor Olympaidd Rhyngwladol** (Ffrangeg: *Comité international olympique*) yn fudiad sydd wedi'i leoli yn Lausanne yn Y Swistir. Crëwyd y Pwyllgor gan Pierre de Coubertin a Demetrios Vikelas ar 23 Mehefin 1894. Mae aelodaeth y Pwyllgor yn cynnwys y 205 o Bwyllgorau Olympaidd Cenedlaethol.

Mae'r POR yn trefnu'r Gemau Olympaidd modern a gynhelir yn yr Haf a'r Gaeaf, pob pedair blynedd. Trefnwyd y Gemau Olympaidd gan y Pwyllgor Olympaidd Rhyngwladol am y tro cyntaf yn Athen, Gwlad Groeg ym 1896; cynhaliwyd Gemau'r Gaeaf yn Chamonix, Ffrainc, ym 1924. Tan 1992 arferai cynnal y Gemau Haf a Gaeaf yn yr un flwyddyn. Fodd bynnag, ar ôl y flwyddyn honno, symudodd y Pwyllgor Olympaidd Rhyngwladol Gemau'r Gaeaf fel eu bod yn disgyn rhwng y Gemau Haf, er mwyn cynorthwyo gyda'r trefniadau o gynnal dau ddigwyddiad dwy flynedd ar wahân i'w gilydd.

Categori:Gemau Olympaidd

Categori:Sefydliadau chwaraeon
Categori:Sefydliadau 1894
Ernest Payne

Seiclwr rasio o Loegr oedd **Ernest "Ernie" Payne** (23 Rhagfyr 1884 – 10 Medi 1961). Enillodd fedal aur fel aelod o'r dîm Prydain yn ras pursuit tîm yng Ngemau Olympaidd 1908 yn Llundain. Aeth ymlaen i chwarae pêl-droed, gan gynnwys chwarae dau gêm fel amatur drost Manchester United F.C.

## Cefndir
Ganwyd Ernest Payne yn 221 London Road, Caerwrangon. Roedd yn gweithio fel saer, a pan dechreuodd gael llwyddiant gyda'i seiclo, rhoddodd ei gyflogwr iddo amser i ffwrdd o'r gwaith, iddo allu cystadlu. Roddodd Payne oriawr aur iddo er mwyn diolch.

## Dolenni allanol
* Stori Ernest Payne ar wefan y BBC
* Hanes clwg Worcester St Johns CC 
* Copi o fedal aur Payne yn amgueddfa Dinas Caerwrangon 
* Gyrfa Payne gyda Manchester United F.C. 
* Llun o pursuit tîm 1908 

Categori:Genedigaethau 1884
Categori:Marwolaethau 1961
Categori:Seiclwyr o Loegr
Categori:Pêl-droedwyr o Loegr
Categori:Pobl o Gaerwrangon
Seiclo yng Ngemau Olympaidd yr Haf 1904

bawd|dde|Marcus Hurley

Cynhaliwyd saith cystadleuaeth seiclo yng Ngemau Olympaidd yr Haf 1904. Dim ond cystadleuwyr o'r Unol Daleithiau gystadlodd yn 1904. Dyma'r unig dro y seiliwyd pellteroedd y rasys ar y filltir .

## Medalau
## Cyfranogaeth
Cymerodd 18 seiclwr o'r Unol Daleithiau yn unig ran yn y gemau.
*  18

## Tabl medalau
Categori:Gemau Olympaidd yr Haf 1904
1904
Seiclo yng Ngemau Olympaidd yr Haf 1900

Cynhaliwyd dwy gystadleuaeth seiclo yng Ngemau Olympaidd yr Haf 1900, rhwng 9 a 16 Medi 1900. Cymerodd 72 o gystadleuwyr o chwe gwlad ran yn y cystadlaethau. Cynhaliwyd nifer o gystadlaethau seiclo eraill ym Mharis yn ystod haf 1900, ond dim ond y sbrint 2000 metr a'r ras 25 cilometr pederfynnodd y Pwyllgor Olympaidd Rhyngwladol gynnwys yn y gemau. Cystadleuwyd 13 cystadleuaeth ond dim ond 2 sydd yn cael eu cysidro yn rai swyddogol.

## Medalau
## Cyfranogaeth
Cymerodd 72 seiclwr o 6 cenedl ran yn nwy ras yng Ngemau Olympaidd 1900:

*  1
*  1
*  59
*  3
*  7
*  1

## Tabl medalau
## Cyfeiriadau
* Pwyllgor Olympaidd Rhyngwladol
* Wael, Herman. ''Herman's Full Olympians'': "Cycling - track 1900"
* 

Categori:Gemau Olympaidd yr Haf 1900
1900
Chamonix

Tref a chymuned yn nwyrain Ffrainc, yn département Haute-Savoie yw **Chamonix-Mont-Blanc**, neu **Chamonix** fel y caiff ei adnabod gan amlaf (ynganer [ʃamɔni] yn Ffrangeg). Yng nghyfrifiad 1999, roedd gan y dref boblogaeth o 9,830 o drigolion ac arwynebedd o 116.53&nbsp;km² (44.99 milltir²). Saif y dref ar uchder o 1,035 metr yn yr Alpau Ffrengig, wrth droed Mont Blanc ac am y ffin rhwng Ffrainc a'r Swistir i'r gogledd a'r Eidal i'r dwyrain. Cynhaliwyd Gemau Olympaidd y Gaeaf yno ym 1924.

Mae Chamonix yn enwog fel canolfan mynydda a sgio. Ger y dref mae'r llwybr mwyaf poblogaidd i ddringo Mont Blanc yn dechrau.

## Dolen allanol 
* Gwefan Swyddogol Chamonix

Categori:Cymunedau Haute-Savoie
433 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC
480au CC  470au CC 460au CC 450au CC 440au CC - **430au CC** - 420au CC 410au CC 400au CC 390au CC 380au CC
438 CC 437 CC 436 CC 435 CC 434 CC - **433 CC** - 432 CC 431 CC 430 CC 429 CC 428 CC

----

## Digwyddiadau
* Pericles yn gwneud cynghrair a Corcyra (Corfu), sy'n elyn i Corinth. O ganlyniad, mae Athen yn cael ei thynnu i mewn i'r anghydfod rhwng Corinth a Corcyra, ac mae llongau Athenaidd yn allweddol yn y frwydr sy'n atal Corinth rhag cipio Corcyra. Mae'r Atheniaid yn gwarchae ar Potidaea, sy'n un o gyngheiriaid Corinth.
* Y Corinthiaid yn perswadio Sparta i weithredu yn erbyn Athen. Cefnogir hwy gan Megara ac Aegina, sy'n dioddef oherwydd poisiau Pericles.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
Categori:433 CC
Aiguille du Midi

Mynydd 3,843 m (12,609 troedfedd) yng nghadwyn Mont Blanc yn yr Alpau Ffrengig yw'r **Aiguille du Midi**.  Mae'n gorwedd ger tref Chamonix yn Haute-Savoie, dwyrain Ffrainc.

Ceir caban mynydda enwog ger y copa.

Categori:Yr Alpau
Categori:Haute-Savoie
Categori:Mynyddoedd Ffrainc
434 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC
480au CC  470au CC 460au CC 450au CC 440au CC - **430au CC** - 420au CC 410au CC 400au CC 390au CC 380au CC
439 CC 438 CC 437 CC 436 CC 435 CC - **434 CC** - 433 CC 432 CC 431 CC 430 CC 429 CC

----

## Digwyddiadau
* Dan arweiniad Pericles, mae Athen yn dwyn i mewn fesurau economaidd yn erbyn Megara, a gyhuddir o gymeryd tir oedd wedi ei gysegru i Demeter. Cedwir masnachwyr Megara o farchnadoedd Athen. Mae'r mesur yma yn peryglu'r heddwch rhwng Athen a Sparta, sydd mewn cynghrair a Megara.
* Anaxagoras yn cael ei garcharu yn Athen ar gyhuddiad o fynd yn erbyn crefydd. Llwydda Pericles i sicrhau ei ryddhad, ond caiff ei ddirwyo a'i alltudio i Lampsacus yn Ionia.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
Categori:434 CC
Llwyth

Cymdeithas o bobl neu grŵp ceraint sy'n honni disgyn o un hynafiad cyffredin ac sydd ag arferion, defodau a sefydliadau arbennig yn gyffredin iddynt yw **llwyth**. Yn aml casgliad o glaniau neu fandiau yw llwyth sy'n rhannu iaith, diwylliant, ac ideoleg, ac sy'n deyrngar i arweinyddiaeth wleidyddol sy'n ganoledig i raddau.

Mae'r llwyth yn drefn gymdeithasol hynafol iawn, a gall fod yn amhendant ac yn ystwyth. Yn ystod oes trefedigaethrwydd, defnyddiodd y gwladychwyr ddiffiniadau a chyfundrefnau oedd yn seiliedig ar lwythau wrth weinyddu'r pobloedd hyn, er fod y fath grwpiau yn aml yn newid ac yn datblygu. Mae llwythau'n dal i fodoli heddiw mewn rhai lleoedd yn y byd, naill ai fel grwpiau o bobl yn byw ar wahân, er enghraifft llwythau brodorol rhannau o Dde America, neu o fewn cymdeithas fodern, fel yn y byd Arabaidd cyfoes lle mae aelodaeth o'r llwyth yn dal i fod yn bwysig iawn. Gall llwyth gynnwys nifer o gymunedau llai, megis pentrefi, neu fod yn is-grŵp i'r genedl.

Yng nghanol y 19g, datblygodd ddamcaniaeth anthropolegol o esblygiad unllinellog, oedd yn honni bod y band, y llwyth, y benaduriaeth a'r wladwriaeth i gyd yn gamau mewn esblygiad diwylliannol dynoliaeth.  Mae'r syniadaeth hon wedi ei thanseilio erbyn heddiw, ond parheir i ddefnyddio'r term "llwyth" i ddisgrifio pobl sy'n rhannu enw a thiriogaeth ac sy'n cydweithio'n economaidd ac yn ddiwylliannol.

## Rhai llwythau hanesyddol 
* Deuddeg Llwyth Israel
* Llwythau Celtaidd
* Llwythau a chenhedloedd brodorol yr Amerig

## Cyfeiriadau 

Categori:Grwpiau cymdeithasol
Categori:Pobloedd hynafol
Y Bontnewydd-ar-Wy

:''Am leoedd eraill o'r enw Bontnewydd, gweler Bontnewydd.*

Pentref yng nghymuned Llanllŷr, Powys, Cymru, yw **Y Bontnewydd-ar-Wy** (Saesneg: *Newbridge-on-Wye''). Saif ar lan Afon Gwy ar briffordd yr A470 tua hanner ffordd rhwng Rhaeadr Gwy i'r gogledd a Llanfair-ym-Muallt i'r de. Mae'r pentref ar groesffordd leol bwysig, gyda'r A470 yn cwrdd â'r B4358 sy'n cysylltu Llandrindod, i'r gogledd-ddwyrain, a Beulah ar yr A483 i'r de-orllewin.

Roedd y pentref yn gorwedd ar un o lwybrau mawr y porthmyn.  Hyd 1962 roedd ganddi orsaf ar gyn reilffordd Canolbarth Cymru hefyd.

Ceir ysgol gynradd yn y pentref sy'n cael ei rhedeg gan yr Eglwys yng Nghymru. Mae tua 80 o ddisgyblion yn ei mynychu.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Llanllŷr
Categori:Pentrefi Powys
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
Beulah, Powys

:''Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Beulah (gwahaniaethu).''

Pentref yng nghymuned Treflys, Powys, Cymru, yw **Beulah**.  Gorwedd y pentref ar lan ffrwd fechan Afon Cammarch ar briffordd yr A483, tuag 8 milltir i'r de-orllewin o dref Llanfair-ym-Muallt. Poblogaeth: 350 (2001).

250px|bawd|dim|Y bont ar Afon Cammarch, Beulah

Ceir tafarn a garej gyda siop yn y pentref. Mae eglwys y plwyf, Eglwys Oen Duw, a godwyd yn 1867, yn gorwedd tua milltir i'r gogledd-ddwyrain o Beulah.

I'r gogledd a'r gorllewin ceir bryniau Elenydd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Enwau lleoedd yng Nghymru o darddiad Beiblaidd
Categori:Pentrefi Powys
Categori:Treflys
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
Pierre Abélard

Athronydd ysgolaidd, awdur yn yr iaith Ladin a chyfansoddwr o Lydaw oedd **Pierre Abélard** (Lladin: ***Petrus Abaelardus***, 1079 – 21 Ebrill 1142).  Daeth yn enwog ledled Ewrop yn yr Oesoedd Canol fel un o sefydlwyr diwinyddiaeth sgolastigiaeth ac oherwydd ei gariad at Héloïse.

## Bywgraffiad 
Ganed Abélard ger Nantes yn 1079.  Astudiodd dan yr athronydd Enwoliaethol Roscellinus ac wedyn aeth i astudio ym Mharis dan Guillaume de Champeaux.  Gwrthododd athroniaeth realaeth ei athro mewn cyfres o ddadleuon a enillodd fri iddo fel athronydd.  Cafodd ei apwyntio yn athro a thrôdd at astudio diwinyddiaeth ; oherwydd ei ynglyniad wrth dulliau rhesymegol cafodd ei gyhuddo o hyrwyddo heresi.

Syrthiodd Abélard mewn cariad â lleian ifanc o'r enw Héloïse (1101 - 1164), nith Fulbert, un o ganoniaid Notre-Dame de Paris.  Dysgai Abélard y ferch ifanc yn nhŷ Fulbert.  Cawsant blentyn a phriodasant yn ddirgel.  Ond pan ddaeth y carwriaeth anghyfreithlon i'r golwg dialodd Fulbert ar Abélard trwy logi band o droseddwyr i'w ddal a thorri ei geilliau.  Erlidwyd Abélard gan yr awdurdodau eglwysig hefyd a bu rhaid iddo ffoi am loches o fynachlog i fynachlog, yn cynnwys Abaty Sant Gildas yn Llydaw (1128-1134).  Roedd Sant Bernard yn arbennig o feirniadol o'i waith ac yn ei gyhuddo o fod yn heretig.  Treuliodd ddau gyfnod yn y carchar a gorffenodd ei ddyddiau yn Abaty Cluny, lle cafodd nawdd ac amddiffyn gan yr abad caredig.

Fel llenor, mae Abélard yn enwog am y gyfres o lythyrau rhyngddo â Hélöise, a apwyntiwyd ganddo yn abades lleiandy Paraclete, a sefydlwyd ganddo ei hun.

## Gwaith 
* *Theologia* (yn y llyfr hwn, Abelard yw'r cyntaf i ddefnyddio'r gair *theologia* (diwinyddiaeth)
* *Dialectica*
* *Historia Calamitatum* ('Hanes y Anffodau')
* *Six planctus* (cerddoriaeth)
* *Ymddiddan rhwng athronydd, Iddew a Christion* (1142)

### Diwinyddiaeth 
* *Theologia Summi Boni*
* *Theologia Christiana*
* *Theologia Scholarium*
* *Sic Et Non*
* *Ethica sive Scito te ipsum*
* *Dialogus inter Philosophum, Christianum et Iudaeum*
* *Soliloqium*
* *Commentaria In Epistolam Pauli ad Romanos*
* *Problemata Heloissae*
* *Apologia Ne juxta Boethianum*
* *Confessio fidei Universis*
* *Confessio fidei ad Heloisam*
* *Sermones - Epistola introductoria Abaelardi*
* *Expositio Orationis Dominicae*
* *Expositio Symboli Apostolorum*
* *Expositio Symboli Athanasii*
* *Expositio in Hexaemeron*

### Athroniaeth 
* *Dialectica*
* *De intellectibus*
* *Glossae super Topica*
* *Introductiones parvulorum*
* *Logica Ingredientibus*
* *Logica Nostrorum Petitioni*
* *De generibus et speciebus*
* *Sententie secundum Magistrum Petrum*

## Cyfeiriadau 
Categori:Athronwyr o Lydaw
Categori:Athronwyr ysgolaidd
Categori:Cyfansoddwyr o Lydaw
Categori:Diwinyddion o Lydaw
Categori:Pobl y 12fed ganrif o Ffrainc
Categori:Pobl y 13eg ganrif o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1079
Categori:Llenorion y 12fed ganrif
Categori:Llenorion y 13eg ganrif
Categori:Llenorion yr Oesoedd Canol o Ffrainc
Categori:Llenorion Lladin yr Oesoedd Canol
Categori:Llenorion Lladin o Lydaw
Categori:Marwolaethau 1142
436 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC
480au CC  470au CC 460au CC 450au CC 440au CC - **430au CC** - 420au CC 410au CC 400au CC 390au CC 380au CC   
441 CC 440 CC 439 CC 438 CC 437 CC - **436 CC** - 435 CC 434 CC 433 CC 432 CC 431 CC

----
## Digwyddiadau
* Yn dilyn ymweliad Pericles a'r Môr Du, mae Athen yn sefydlu gwladfa yn  Amphipolis. Mae'n agos at Potidaea yn y Chalcidice, sy'n eiddo i Corinth, a gwelir hyn fel bygythiad gan y Corinthiaid.

## Genedigaethau
* Isocrates, areithydd Athenaidd
* Artaxerxes II, brenin Persia (tua'r dyddiad yma)

## Marwolaethau
Categori:436 CC
437 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC
480au CC  470au CC 460au CC 450au CC 440au CC - **430au CC** - 420au CC 410au CC 400au CC 390au CC 380au CC
442 CC 441 CC 440 CC 439 CC 438 CC - **437 CC** - 436 CC 435 CC 434 CC 433 CC 432 CC

----

## Digwyddiadau
* Pericles yn arwain llynges Athen i Pontus ar y Môr Du. Mae'n gwneud cytundebau a dinasoedd Groegaidd yr ardal, i warchod masnach Athen ac i wrthweithio'r posibilrwydd o gynghrair rhwng y Thraciaid a'r Scythiaid.
* Mnesikles yn dechrau adeiladu'r Propylaia ar yr Acropolis yn Athen.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
Categori:437 CC
438 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC
480au CC  470au CC 460au CC 450au CC 440au CC - **430au CC** - 420au CC 410au CC 400au CC 390au CC 380au CC
443 CC 442 CC 441 CC 440 CC 439 CC - **438 CC** - 437 CC 436 CC 435 CC 434 CC 433 CC

----

## Digwyddiadau
* Gorffen adeiladu'r Parthenon ar yr Acropolis yn Athen, wedi 9 mlynedd o waith gan by Ictinus a Callicrates. Fe'i cysegrir yn y Panathenaea, gŵyl i anrhydeddu'r dduwies Athena.
* Y cerflunydd Phidias yn gorffen ei Athena Parthenos, cerflun o Athena mewn aur ac ifori, 12 medr o uchder.
* Dinas Capua yn yr Eidal yn cael ei chipio gan y Samnitiaid.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
Categori:438 CC
439 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC
480au CC  470au CC 460au CC 450au CC 440au CC - **430au CC** - 420au CC 410au CC 400au CC 390au CC 380au CC
444 CC 443 CC 442 CC 441 CC 440 CC - **439 CC** - 438 CC 437 CC 436 CC 435 CC 434 CC

----

## Digwyddiadau
* Ynys Samos yn ildio i'r Atheniaid wedi gwarchae o naw mis.
* Spurius Maelius yn ceisio dod yn frenin Gweriniaeth Rhufain trwy brynu grawn a'i werthu'n rhad i'r tlodion i ennill cefnogaeth yn ystod newyn. Lleddir ef gan Gaius Servilius Ahala.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Spurius Maelius

Categori:439 CC
440 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC
490au CC 480au CC  470au CC 460au CC 450au CC - **440au CC** - 430au CC 420au CC 410au CC 400au CC 390au CC
445 CC 444 CC 443 CC 442 CC 441 CC - **440 CC** - 439 CC 438 CC 437 CC 436 CC 435 CC

----

## Digwyddiadau
* Ynys Samos, un o brif gyngheiriaid Athen, yn cweryla a Miletus ac yn gofyn i Athen am gymorth. Mae Pericles yn dyfarnu o blaid Miletus, ac mae Samos yn gwrthryfela yn erbyn Athen.
* Democritus yn awgrymu bodolaeth gronnynnau bychain anweledig sydd mor fach fel nas gellir eu rhannau, a eilw yn atomau.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
* Ducetius, arweinydd y Siceliaid a sylfaenydd gwladwriaeth unedig Sicilia

Categori:440 CC
Ystum Taf

Ardal a chymuned yng Nghaerdydd yw **Ystum Taf** (Saesneg: *Llandaff North*). Saif i'r gogledd-ddwyrain o Llandaf, caiff y  ddau eu gwahanu gan  Afon Taf. Lleolir ysgol iau Hawthorn, Ysgol Gyfun Gymraeg Glantaf, Ysgol Uwchradd yr Eglwys Newydd ac Ysgol Uwchradd yr Eglwys yng Nghymru Esgob Llandaf yma.

## Gweinyddiaeth
Lleolir ward Ystum Taf o fewn etholaeth seneddol Gogledd Caerdydd. Mae'r arffinio gyda wardiau Radyr a Morganstown i'r gogledd-orllewin; Yr Eglwys Newydd a Thongwynlais i'r gogledd; Y Mynydd Bychan i'r gogledd ddwyrain; Gabalfa i'r dwyrain; Rhiwbeina a Llandaf i'r de-orllewin.

## Cludiant
Mae Gorsaf reilffordd Llandaf yn gwasanaethu'r ardal, gyda gwasnaethau yn rhedeg i'r gogledd i Dreherbert, Merthyr Tudful neu Aberdâr gan deithio trwy Radur a Phontypridd. Mae gwasanaethau yn teithio i Caerdydd Canolog i'r de, gan deithio trwy Heol y Frenhines.

Mae gwasanaethau bws rheolaidd rhif 24 (Llandaf-Pontcanna-Caerdydd Canolog), a 25 (Yr Eglwys Newydd-Birchgrove-Gabalfa-Cathays-Caerdydd Canolog) yn cael eu rhedeg gan gwmni Bws Caerdydd.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Ardaloedd Caerdydd
Categori:Cymunedau Caerdydd
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gogledd Caerdydd (y DU)
Seiclo yng Ngemau Olympaidd yr Haf 1920

Cynhaliwyd chwech cystadleuaeth seiclo yng Ngemau Olympaidd yr Haf 1920 yn Antwerp, sef dau ar y ffordd a pedwar ar y trac. Cynhaliwyd y ras trac 50&nbsp;km am y tro cyntaf yn y gemau rhain.

## Medalau
### Ffordd
### Trac
## Tabl medalau
## Cyfeiriadau
* Pwyllgor Olympaidd Rhyngwladol

Categori:Gemau Olympaidd yr Haf 1920
1920
Seiclo yng Ngemau Olympaidd yr Haf 1912

Dim ond un ras seiclo a gynhaliwyd yng Ngemau Olympaidd yr Haf 1912 yn Stockholm. Treial amser oedd hwn, gyda'r amser yn cyfrif fel cystadleuaeth unigol ac yn cyfrif tuag at cystadleuaeth tîm. Cynhaliwyd y ras ar 7 Gorffennaf 1912.

Daeth cymdeithasau pob gwlad i gytundeg mai dim ond seiclwyr amatur a oedd yn dal trwydded rasio yr Union Cycliste Internationale oedd yn gymwys i gystadlu. Roedd yn rhaid cyflwyno'r drwydded wrth gofrestru i gychwyn y ras.

## Medalau
## Cyfranogaeth
Cymerodd 123 seiclwr o 16 cenedl ran yng Ngemau Olympaidd yr Haf 1912:

*  11
*  6
*  5
*  2
*  1
*  8
*  5
*  12
*  1
*  5
*  6
*  26
*  10
*  12
*  4
*  9

## Tabl medalau
## Cyfeiriadau
* Pwyllgor Olympaidd Rhyngwladol

Categori:Gemau Olympaidd yr Haf 1912
1912
435 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC
480au CC  470au CC 460au CC 450au CC 440au CC - **430au CC** - 420au CC 410au CC 400au CC 390au CC 380au CC
440 CC 439 CC 438 CC 437 CC 436 CC - **435 CC** - 434 CC 433 CC 432 CC 431 CC 430 CC

----

## Digwyddiadau
* Yn Epidamnus, mae ymryson am rym rhwng y democratiaid a'r oligarchiaid. Mae'r oligarchiaid yn cael eu halltudio, ac yn apelio at Corcyra (Corfu) am gymorth, tra mae'r democratiaid yn gofyn am gymorth Corinth.
* Y cerflunydd Athen  Phidias yn gorffen ei gerflun o Zews yn Olympia. Mae'r cerflun, mewn aur ac ifori, tua 13 medr o uchder, ac yn dod yn un o Saith Rhyfeddod yr Hen Fyd.

## Genedigaethau
* Philoxenus o Cythera, bardd Groegaidd

## Marwolaethau
442 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC 
490au CC 480au CC  470au CC 460au CC 450au CC - **440au CC** - 430au CC 420au CC 410au CC 400au CC 390au CC   
447 CC 446 CC 445 CC 444 CC 443 CC - **442 CC** - 441 CC 440 CC 439 CC 438 CC 437 CC

----

## Digwyddiadau
* Wedi i'w ymgais i ddisodli Pericles fethu, alltudir y gwleidydd Thucydides o Athen am ddeng mlynedd, trwy'r broses ostraciaeth

## Genedigaethau
## Marwolaethau
Categori:442 CC
James McAvoy

Actor o Albanwr sy'n gweithio ar y sgrîn a'r llwyfan yw **James Andrew McAvoy** (ynganer [ˈmækəvɔɪ]; ganwyd 21 Ebrill, 1979). Mae'n enwog am ei rôl yn y ffilmiau Atonement, The Last King of Scotland, Wanted, Frank Herbert's Children of Dune a'r gyfres deledu Brydeinig Shameless. Enillodd McAvoy BAFTA Prydeinig a BAFTA yn yr Alban. Cafodd ei enwebu am Wobr ALFS, Gwobr Ffilm Ewropeaidd a Gwobr Golden Globe.

Categori:Genedigaethau 1979
Categori:Actorion o'r Alban
Categori:Enillwyr Gwobr BAFTA
Categori:Pobl o Glasgow
Eisteddfod Caerfyrddin

Gallai **Eisteddfod Caerfyrddin** gyfeirio at un o sawl eisteddfod a gynhaliwyd yn nhref 
Caerfyrddin:

* Eisteddfod Caerfyrddin 1451
* Eisteddfod Caerfyrddin 1819
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerfyrddin 1911
* Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerfyrddin 1974
----
Pericles

[bawd|Pericles, copi Rhufeinig o gerflun gwreiddiol gan [Cresilas (Amgueddfa Brydeinig, Llundain).]]
Gwladweinydd a chadfridog Athenaidd oedd **Pericles**, Groeg: , Lladin: **Pericles** (490 CC. – 429 CC. Ef oedd prif arweinydd Athen yn ystod ei hoes aur, ac ystyrid ef yn areithiwr heb ei ail.

Ganed Pericles tua 490 CC yn Cholargos, gerllaw Athan, yn fab i. Xanthippos ac Agariste. Yn bymtheg oed, roedd yn un o’r gwragedd a phlant a symudwyd i Ynys Salamis pan gipiwyd Athen gan fyddin Ymerodraeth Persia.

Daeth yn amlwg yng ngwelidyddiaeth Athen fel un o gefnogwyr Ephialtes a’r mudiad democrataidd. Cefnogodd ymgyrch Ephialtes i leihau grym yr Areopagus, ac wedi llofruddiaeth Ephialtes yn 461 CC daeth Pericles yn arweinydd y blaid ddemocrataidd. Rhwng 460 CC a 445 CC etholwyd ef i swydd strategos yn rheolaidd, ac arweiniodd ymgyrchoedd milwrol llwyddiannus yn erbyn Boeotia ac Aegina. Dan ei arweiniad ef, datblygodd Cynghrair Delos i fod yn ymerodraeth Athen. Gwaethygodd y berthynas rhwng Athen a Sparta yn raddol.

Cryfhaodd Pericles ddemocratiaeth yn Athen, a dechreuodd yr arfer o dalu cyflog i’r rhai a ddewisid fel rheithwyr neu i swyddi cyhoeddus eraill, gan ei gwneud yn bosibl i ddinasyddion tlotach wasanaethu, yn hytrach na dim ond y cyfoethogion. Ef oedd prif ysgogydd adeiladu’r Parthenon.

Pan ddechreuodd Rhyfel y Peloponnesos, dadleuai Pericles dros strategaeth o osgoi brwydr a Sparta ar y tir, er bod byddin Spartaidd dan eu brenin Archidamus II yn anrheithio Attica yn rheolaidd, a dibynnu ar y llynges i ennill y rhyfel. Bu farw o’r pla yn 429 CC, wedi i’w feibion, Xanthippos a Paralos, farw o’r pla o’i flaen.

Categori:Atheniaid
Categori:Genedigaethau 490 CC
Categori:Marwolaethau 429 CC
444 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC
490au CC 480au CC  470au CC 460au CC 450au CC - **440au CC** - 430au CC 420au CC 410au CC 400au CC 390au CC
449 CC 448 CC 447 CC 446 CC 445 CC - **444 CC** - 443 CC 442 CC 441 CC 440 CC 439 CC

----

## Digwyddiadau
* Yn Athen, mae ymgiprys am rym rhwng y ceidwadwyr a'r democratiaid. Mae arweinydd newydd y ceidwadwyr, Thucydides, yn cyhuddo Pericles, arweinydd y democratiaid, o wastraffu arian ar ei brosiectau adeiladu. Llwydda i gael cefnogaeth, ac mae Pericles yn cynnig ad-dalu'r cyfan a wariwyd o'i boced ei hun, ar yr amod fod y cyfan yn dwyn ei enw ef ei hun. O ganlyniad, mae ymgais Thucydides i ennill grym yn methu.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
Categori:444 CC
Ysgol Tregarth

Ysgol gynradd yn Nhregarth ger Bethesda, Gwynedd ydy **Ysgol Tregarth**, sydd rhyw bum milltir i’r de-ddwyrain o ddinas Bangor. Mae'n ysgol Gymraeg wirfoddol yr Eglwys yng Nghymru o dan reolaeth, ar gyfer plant 3-11 oed. Mae yn nhalgylch Ysgol Dyffryn Ogwen.

Sefydlwyd yr ysgol ym 1897, a cyhoeddodd yr ysgol lyfryn i ddathlu eu canmlwythiant ym 1997. Daw tua 50% o'r plant o gartrefi lle mae Cymraeg yn brif iaith. Trefnir y disgyblion i bum dosbarth. Mae’r ysgol erbyn hyn wedi clystyru gydag Ysgol Bodfeurig ac mae gan y brifathrawes gyfrifoldeb rheoli dros y ddwy.

Roedd 125 o blant ar gofrestr yr ysgol yn 2007;  mae hyn yn gynnyd o 30% ers yr adolygaid ddiwethaf yn 2001. Roedd pymtheg y cant o’r disgyblion yn derbyn cinio am ddim.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Gwefan yr ysgol

Tregarth
Tregarth
Categori:Sefydliadau 1897
Llinyn Trôns

Nofel gan yr awdures Bethan Gwanas yw ***Llinyn Trôns*** (2000). 
Yn 2001 enillodd Wobr Tir na n-Og. Mae'r nofel ar gwrs llenyddiaeth Gymraeg TGAU CBAC.

Mae'r nofel yn adrodd hynt a helynt criw o ddisgyblion Blwyddyn 11 sy'n mynd i wersyll awyr agored er mwyn gwneud gweithgareddau adeiladu cymeriad.

## Plot
Ar ddechrau'r nofel cyflwynir y prif gymeriad Llion Jones. Ei ffugenw ydy "Llinyn Trôns" - enw a roddwyd iddo gan ei dad pan gollodd y ras wy-ar-lwy pan oedd yn yr ysgol gynradd. Am fod y nofel gyfan wedi ei hysgrifennu yn y person cyntaf, disgrifia Llion ei hun fel "hogyn tawel... yn hapus efo 'nghwmni fy hun a'm cyfrifiadur". Nid yw Llion eisiau mynd ar gwrs tridiau i wersyll awyr agored sydd wedi cael ei drefnu gan yr athro Addysg Gorfforol, Tecwyn Jones, neu Tecs Pecs fel mae'r disgyblion yn ei alw. Nod y cwrs hwn yw adeiladu cymeriad a thra byddant yno bydd y disgyblion yn cael canlyniadau eu harholiadau TGAU.

Cyflwynir gwahanol gymeriadau gan gynnwys Gags, Nobi, Gwenan, Olwen, Dei Dwy Dunnall a Donna (yr hyfforddwraig o'r gwersyll). Ar ôl iddynt gyrraedd y gwersyll, mae'r disgyblion yn mynd i ddringo mynydd, canwio, dringo creigiau, abseilio ac yn gweithio fel tîm er mwyn chwythu chwiban sydd wedi'i osod i fyny'n uchel ar gangen coeden.

Fodd bynnag, wrth i'r dyddiau fynd yn eu blaen gwelir y prif gymeriad Llion Jones yn datblygu ac yn aeddfedu yn ystod yr wythnos gan ennyn parch ac edmygedd ei gyd-ddisgyblion. Ar y llaw arall, gwelir yr "A-crowd" sef Gags a Nobi yn methu a chyflawni nifer o'r tasgau a osodir ar eu cyfer. Ar y noson olaf cynhelir disgo ar gyfer y disgyblion. Mae Gwenan ac Olwen yn yfed fodca yn slei tu ôl i goeden ac yn rhoi peth i Llion. Yn ei meddwdod, mae Gwenan yn cusanu Llion cyn chwydu dros ei esgidiau. Mae Gwenan hefyd yn amau ei bod wedi gweld Olwen yn diflannu gyda Donna'r hyfforddwraig tu ôl y cut offer dringo. Mae'n herio Donna ynglŷn â'r mater ond nid oes unrhyw dystiolaeth cadarn fod unrhyw beth wedi digwydd rhwng Gags a Donna.

Daw tro ar ddiwedd y nofel. Trannoeth i'r disgo, nid oes sôn am Gags yn unman. Mae Nobi'n amau ei fod wedi bod yn cysgu gyda rhyw ferch arall ond dechreua Donna a gweddill staff y gwersyll chwilio amdano. Yn ddiweddarach, ddatgelir fod cymeriad Gags wedi marw drwy ddisgyn oddi ar glogwyn. Nid yw'n gwbl eglur ai damwain neu hunanladdiad achosodd ei farwolaeth ond dywedir iddo fynd at glogwyn lle lladdodd un o forynion y plas ei hun flynyddoedd yn ôl. Rhaid i'r darllenydd benderfynu ai disgyn ar ddamwain a wnaeth Gags neu neidio i'w farwolaeth.

Cyfeirir at y ffaith fod angladd Gags wedi cael ei gynnal a dywedir fod y disgyblion wedi plannu coeden i gofio amdano.

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Dolenni allanol 
* BBC Cymru'r Byd: Adolygiad gan Glyn Evans

Categori:Bethan Gwanas
Categori:Llyfrau Cymreig 2000
Categori:Nofelau 2000
Categori:Nofelau Cymraeg
Enid Blyton

Roedd **Enid Mary Blyton** (11 Awst 1897 – 28 Tachwedd 1968) yn un o awduron llyfrau i blant mwyaf llwyddiannus y Deyrnas Unedig. Cawsai ei hadnabod fel Enid Blyton ac fel Mary Pollock. Cafodd ei disgrifio unwaith fel "one-woman fiction machine", ac mae'n enwog am ei nifer o gyfresi o lyfrau yn seiliedig ar yr un criw o gymeriadau. Cafodd Blyton lwyddiant mawr ledled y byd, a gwerthodd 400 miliwn o gopïau. Blyton yw'r chweched awdur mwyaf poblogaidd ledled y byd erios; yn ôl Translationum Mynegai UNESCO, roedd 3,400 o gyfieithiadau o'i llyfrau ar gael yn 2007. Mae ei gwerthiant tu ôl Lenin a Shakespeare.

## Bywyd
Cafodd Blyton ei geni yn East Dulwich, Llundain, yn ferch i'r gwerthwr Thomas Carey Blyton (1870–1920) a'i wraig Theresa Mary (née Harrison; 1874–1950). Gaeth hi dau frawd, Hanly (1899–1983) a Carey (1902–1976). Cafodd Enid ei addysg yn yr ysgol Sant Christopher, Beckenham.

## Llyfryddiaeth
Un o'i chymeriadau amlycaf oedd Nodi, a grëwyd ar gyfer plant a oedd yn dysgu i ddarllen. Fodd bynnag, ei chryfder pennaf oedd nofelau ar gyfer darllenwyr ifanc, lle gallai plant ddarllen am yr anturiaethau heb lawer o gymorth wrth oedolion. Y cyfresi mwyaf llwyddiannus yn y genre hwn oedd *The Famous Five* (21 nofel rhwng 1942-1963, a soniai am bedwar o blant a'u ci), y *Five Find-Outers and Dog*, (15 nofel, 1943-1961, lle byddai pump o blant yn achub y blaen ar yr heddlu) yn ogystal â *The Secret Seven* (15 nofel, 1949 – 1963, cymdeithas o saith o blant a oedd yn datrys amrywiaeth o ddirgelion). Mae ei gwaith yn cynnwys storïau antur, ffantasi ac weithiau hud a lledrith. Roedd ei llyfrau yn hynod boblogaidd ym Mhrydain, Malta, India, Pacistan, Seland Newydd, Sri Lanca, Singapôr ac Awstralia; mae ganddi gyfieithiadau yn yr hen Iwgoslafia, Siapan a ledled y byd. Cyfieithwyd ei gwaith i bron 90 o ieithoedd. Cyfieithwyd rhai o'i straeon byr i'r Gymraeg yng Nghyfresi'r Pump Prysur, Byd y Goeden Ffwrdd â Ni a'r Saith Selog.

Categori:Genedigaethau 1897
Categori:Marwolaethau 1968
Categori:Nofelwyr benywaidd yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Nofelwyr plant Saesneg o Loegr
Categori:Merched y 19eg ganrif o Loegr
445 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC
490au CC 480au CC  470au CC 460au CC 450au CC - **440au CC** - 430au CC 420au CC 410au CC 400au CC 390au CC
450 CC 449 CC 448 CC 447 CC 446 CC - **445 CC** - 444 CC 443 CC 442 CC 441 CC 440 CC

----

## Digwyddiadau
* Pericles yn ceisio heddwch gyda chefnogaeth Cynulliad Athen. Gyrrir Callias i Sparta i drafod gyda Sparta a'i chyngheiriaid, a chytunir i ymestyn y cadoediad o bum mlynedd a gytunwyd yn 452 CC am 30 mlynedd. Dan y cytundeb, mae Megara yn dychwelyd i fod yn aelod o Gynghrair y Peloponnesos, Troezen ac Achaea i fod yn annibynnol ac Aegina i fod dan awdurdod Athens.
* Gorffen adeiladu Tenl Poseidon ar Benrhyn Sunion, i'r de o Athen.
* Nehemiah yn cael caniatâd Artaxerxes I, brenin Persia i ddychwelyd i Jeriwsalem fel llywodraethwt Judaea.

## Genedigaethau
* Antisthenes, athronydd Athenaidd

## Marwolaethau
Categori:445 CC
Atonement (ffilm)

Mae ***Atonement*** yn ffilm o 2007 sy'n addasiad o nofel Ian McEwan o'r un enw. Cyfarwyddwyd y ffilm gan Joe Wright ac ysgrifennwyd y sgript gan Christopher Hampton. Cynhyrchwyd y ffilm a ffilmiwyd yn ystod Haf 2006 yn Lloegr a Ffrainc gan Working Title Films. Mae James McAvoy a Keira Knightley yn actio yn y ffilm. Dosbarthwyd y ffilm gan Universal Studios a rhyddhawyd y ffilm yn y Deyrnas Unedig ac Iwerddon ar y 7fed o Fedi, 2007. Fe'i rhyddhawyd yng Ngogledd America ar y 7fed o Ragfyr, 2007.

Agorodd *Atonement* Ŵyl Ffilm Fenis gan wneud Wright, a oedd yn 35 oed ar y pryd, y cyfarwyddwr ieuengaf erioed i agore yr ŵyl. Enillodd y ffilm Oscar am y Sgôr Wreiddiol Orau yn 80fed Gwobrau'r Academi a chafodd ei enwebu am chwech Oscar arall, gan gynnwys y Ffilm Orau, Sgript wedi'i addasu orau a'r Actores Gefnogol Orau (Saoirse Ronan).

Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau 2007
Categori:Ffilmiau Universal Studios
Categori:Ffilmiau hanesyddol o'r Deyrnas Unedig
446 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC
490au CC 480au CC  470au CC 460au CC 450au CC - **440au CC** - 430au CC 420au CC 410au CC 400au CC 390au CC
451 CC 450 CC 449 CC 448 CC 447 CC - **446 CC** - 445 CC 444 CC 443 CC 442 CC 441 CC

----

## Digwyddiadau
* Achaea yn ennill annibyniaeth oddi wrth Athen, ac Euboea yn gwrthryfela yn erbyn Athen. Mae Pericles yn arwain byddin i Euboea.
* Megara yn gwrthryfela yn erbyn Athen, a byddin o Sparta dan eu benin Pleistoanax yn dod i Attica i'w chynorthwyo. Wedi trafodaethau, mae'r Spartiaid yn encilio ar yr amod fod Athen yn ildio ei meddiannau ar y tir mawr, ac yn cyfyngu ei hymerodraeth i'r ynysoedd.
* Amheuir fod y Spartiaid wedi eu llwgrwobrwyo gan Pericles, a gorfodir Pleistoanax i ffoi i  Arcadia.
* Ducetius, arweinydd y Siculi, trgolion brodorol ynys Sicilia, yn dychwelyd i'r ynys o'i alltudiaeth yn ninas Corinth.

## Genedigaethau
* Aristophanes, dramodydd Groegaidd (tua'r dyddiad yma)
* Marcus Furius Camillus, gwladweinydd a milwr Rhufeinig (dyddiad traddodiadol)

## Marwolaethau
Categori:446 CC
447 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC
490au CC 480au CC  470au CC 460au CC 450au CC - **440au CC** - 430au CC 420au CC 410au CC 400au CC 390au CC
452 CC 451 CC 450 CC 449 CC 448 CC - **447 CC** - 446 CC 445 CC 444 CC 443 CC 442 CC

----

## Digwyddiadau
* Byddin Athenaidd dan Pericles yn ymlid y barbariaid o benrhyn leads Gallipoliyn Thrace er mwyn sefydlu gwladfeydd Athenaidd yno.
* Oligarchiaid dinas Thebai yn gwrthryfela yn erbyn y democratiaid. Mae byddin Athenaidd dan  Tolmides yn dod i Boeotia i adfeddiannu'r dinasoedd sydd mewn gwrthryfel yn erbyn Athen. Maent yn cipio Chaeronea, ond yn cael eu gorchfygu gan y but Boeotiaid ym Mrwydr Coronea. O ganlyniad, mae Athen yn colli meddiant ar Boeotia, yn ogystal â Phocis a Locris.
* Pericles yn comisiynu'r penseiri Kallikrates ac Iktinos i gynllunio teml fwy i'r Parthenon

## Genedigaethau
## Marwolaethau
Categori:447 CC
Boduan

bawd|Eglwys Boduan Sant

Pentref bychan a phlwyf yn Llŷn, Gwynedd, yw **Boduan** () (weithiau: **Bodfuan** neu'r ffurf hynafiaethol *Bodfean*); ).  Mae'n rhan o gymuned Buan. Gorwedd Boduan yng nghanol Llŷn ar yr A497, tua hanner ffordd rhwng Pwllheli i'r de-ddwyrain a Nefyn i'r gogledd-orllewin.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Enwir plwyf ac eglwys Boduan ar ôl Sant Buan, un o wyrion Llywarch Hen yn ôl traddodiad; ni wyddom dim arall amdano.  Mae'r eglwys bresennol yn dyddio'n ôl i 1760, pan godwyd eglwys newydd ar y safle, a'r 1840au pan atgyweirwyd yr adeilad hwnnw yn drwyadl ar gryn draul, diolch i nawdd y Wynniaid.  Mae'n eglwys fawr iawn am bentref mor fychan.

Tua milltir a hanner i'r gogledd-orllewin ceir bryn Garn Boduan a'i fryngaer.

Roedd Eisteddfod Llŷn ac Eifionydd 2023 wedi cael ei gynnal ym Moduan, o'r 5ed i'r 12fed o Awst. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Buan
Categori:Pentrefi Gwynedd
Categori:Plwyfi Cymru
Categori:Llŷn
448 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC
490au CC 480au CC  470au CC 460au CC 450au CC - **440au CC** - 430au CC 420au CC 410au CC 400au CC 390au CC
453 CC 452 CC 451 CC 450 CC 449 CC - **448 CC** - 447 CC 446 CC 445 CC 444 CC 443 CC

----

## Digwyddiadau
* Pericles yn arwain byddin Athenaidd i Delffi, i adfer cysegr yr oracl i Phocis.
* Yr Atheniaid yn dechrau adeiladu rhan ganol y muriau hirion o'r ddinas i borthladd  Piraeus.
* Gwaith yn dechrau ar ail-adeiladu teml Athena (y Parthenon) ar yr Acropolis yn  Athen.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
Categori:448 CC