Geraint Jarman

bawd|250px|Tich Gwilym, Geraint Jarman a Keith Murrell yn perfformio yn Aberystwyth yn 1985

Cerddor, bardd a chynhyrchydd teledu o Gymru oedd **Geraint Jarman** (17 Awst 1950 – 2 Mawrth 2025). Fe'i ystyrir yn un o'r artistiaid cerddorol "mwyaf dylanwadol erioed" yng Nghymru gan ryddhau cerddoriaeth dros bum degawd. Roedd ei ddylanwadau cerddorol yn cynnwys reggae, ska a roc. Cyhoeddodd sawl albwm fel artist unigol a gyda'i fand Geraint Jarman a'r Cynganeddwyr.

## Bywyd cynnar ac addysg
Ganwyd Jarman yn Ninbych, yr ail o dri plentyn ac unig fab Myfanwy (Owen cyn priodi), athrawes ysgol gynradd ac Emrys, cyfrifydd. Treuliodd ei ddyddiau cynnar yn Rhuthun cyn symudodd ei deulu i Gaerdydd pan oedd yn bedwar oed. Aeth i Ysgol Gynradd Gymraeg Bryntaf, yr ysgol Gymraeg cyntaf yn y brifddinas. Gyda'i chwaer hyn, Tanwen, bu'n aelod o gôr plant Pontcanna a oedd yn perfformio yn aml ar raglen gerddoriaeth HTV *Gwlad Y Gân*.

Aeth ymlaen i Ysgol Uwchradd Cathays lle'r oedd yn yr un dosbarth a Terry Yorath. Mewn cyfweliad yn 2015 cyfaddefodd ei fod yn mitsio yn aml gan fynd i gaffi lleol i ysgrifennu barddoniaeth. Cafodd perfformiad Bob Dylan yng Nghaerdydd yn 1966 ddylanwad parhaol arno.

## Gyrfa
### Barddoni ac actio
Yn nyddiau cynnar ei yrfa roedd ei fryd ar fod yn fardd a chyhoeddodd ddwy gyfrol, *Eira Cariad* (1970) a *Cerddi Alfred Street* (1976). Yn ei 60au cyhoeddodd cyfrol newydd o gerddi - *Cerbyd Cydwybod* (2012, Gwasg Gomer). Yn yr 1970au bu hefyd yn gweithio fel actor gyda Chwmni Theatr Cymru a Theatr yr Ymylon. Ymddangosodd hefyd ar deledu yn y comedi sefyllfa *Glas y Dorlan* (1977-1979). Roedd yn chwarae myfyriwr yn nrama hir BBC *Off To Philadelphia in the Morning* yn 1978.

Ef oedd llais *SuperTed* yn y gyfres wreiddiol o'r rhaglen gartŵn a ymddangosodd am y tro cyntaf yn 1982.

### Cerddoriaeth
Wedi symud i Gaerdydd, cafodd brofiad o ddiwylliannau amrywiol trigolion y Riverside, gan wrando ar eu cerddoriaeth a'u hofferynau.

Esblygodd ei ddiddordeb mewn cerddoriaeth, a gyda Meic Stevens a Heather Jones ffurfiodd Bara Menyn yn nechrau'r 70au, oedd yn hwb allweddol i'r sîn roc Gymraeg cynnar gyda chaneuon enwog megis "Mynd i'r Bala ar y Cwch Banana".

Roedd hi'n 1976 pan ddaeth albwm gyntaf Geraint allan, ac ystyriwyd *Gobaith Mawr y Ganrif* fel cynnyrch artist oedd am wneud argraff sylweddol ar roc Cymraeg. Eto, anodd fyddai credu yr adeg hynny y byddai'n parhau i gyfansoddi a rhyddhau heb argoel ei fod am stopio ymhell i'r mileniwm newydd. Roedd y drac deitl yn diwn rocaidd hwyliog gwych, "I've Arrived" a "Merched Caerdydd" yn sbort aruthrol bendigedig, gyda "Lawr yn y Ddinas" yn rhoi arlliw galluog i'w ddylanwadau reggae cryf.

Yn 1977 rhyddhaodd ''Tacsi i'r Tywyllwch'', a wnaeth argraff yr un mor drawiadol, yn cynnwys traciau megis yr iasol "Ambiwlans", y ffynci "Dyn Oedd yn Hoffi Pornograffi" a'r clasur "Bourgeois Roc". Erbyn hyn roedd gigiau Jarman yn chwedlonol, a nosweithiau gwallgof yn rhannu llwyfan gyda'r Trwynau Coch, Edward H. Dafis ac eraill yn arferol.

Amhosibl fyddai anwybyddu cyfraniad Tich Gwilym, prif gitarydd y Cynganeddwyr, i'r llwyddiant a'r llewyrch, a byddai crescendo'r noson yn dueddol o orffen gyda'i fersiwn unigol o Hen Wlad Fy Nhadau.

Yn 1978 gwelwyd dyfodiad yr albwm *Hen Wlad Fy Nhadau*, oedd os rywbeth yn curo ei ymgeision blaenorol gwych - cewri o ganeuon megis "Ethiopia Newydd", "Instant Pundits", "Sgip ar Dân", "Merch Tŷ Cyngor" a "Methu Dal y Pwysa" yn cyfrannu at un o albwms y ganrif heb os.

Mewn llai na blwyddyn roedd albwm arall allan, *Gwesty Cymru*, a roedd y safon yr un mor eithriadol, gyda chaneuon aruthrol megis "SOS yn Galw Gari Tryfan", "Neb yn Deilwng", "Byth yn Mynd i Redeg Bant" a "Gwesty Cymru" yn mynnu'r glust.

Yn parhau â'r raddfa ffrwythlon daeth ''Fflamau'r Ddraig'' allan yn 1980, uchafbwyntiau yn cynnwys yr enwog "Rhywbeth Bach", y "Cŵn Hela" iasol a'r dwys bendigedig "Cae'r Saeson", a ni fedrir crybwyll hwnnw heb sôn am y gig Twrw Tanllyd cyntaf a gynhaliwyd yng "Nghae'r Saeson" yn 1979 gyda Jarman yn codi'r to.

Yn selio ei statws fel prif artist Cymru gwelwyd traciau arbennig megis y gorffwyll "Crogi Llygoden", yr anthem hapus "Diwrnod i'r Brenin" a'r "Patagonia" epigol oddi ar albwm ''Diwrnod i'r Brenin* yn 1981.

Yn 1983 rhyddhaodd *Macsen'' oedd yn drac sain i ffilm Gareth Wynn Jones o'r un enw, oedd yn cynnwys *Siglo ar y Siglen* a *Cwd*, a daeth *Enka* yn '84, oedd yn brosiect ffilm arall ac yn ddechrau ar ddiddordeb Geraint yn y maes fideo, gyda thraciau gwych megis "Nos Da Saunders" a "Cenhadon Casineb".

O hynny aeth ymlaen i weithio ar y gyfres arloesol a hanfodol Fideo 9 i Criw Byw am bum mlynedd, gan roi stop ar ei gatalog tan 1992 pan recordiwyd *Rhiniog* ar label Ankst. Gyda sŵn gwahanol a hynod gyfeillgar roedd yn arallgyfeiriad sylweddol a welodd ganlyniadau ffantastig megis "Kenny Dalglish", "Hei Mr DJ", "Llwyth Dyn Diog" a mwy. Amhosib fyddai pasio heb roi sylw arbennig i'r emosiynol "Strydoedd Cul Pontcanna" a'r gwefreiddiol "Tracsiwt Gwyrdd" oedd yn cyfrannu at albwm godidog.

Roedd y safon yr un mor lewyrchus yn ''Y Ceubal Y Crossbar a'r Quango'', oedd yn taro tant gyda thraciau gwych megis "Rhedeg Lawr y Tynal Tywyll", "Animeiddio Goleudy Mewn Rhyfel", "Anifail Brigitte Bardot", gyda Cerys Mathews yn cyfrannu llais cefndir, a'r melys "Enillais Hen Gariad".

Gyda dau albwm mor drawiadol ganddo ar ei newydd wedd doedd ganddo ddim mwy i'w brofi, ond gwelwyd yr albwm annisgwyl *Eilydd Na Ddefnyddiwyd* yn 1998, oedd yn hanu mwy at reggae tywyll, a mewn gwirionedd nid oedd cweit yn cyrraedd uchelfannau *Rhiniog* a *Ceubal*, er fod rhaid nodi "Asyn Eira" ac yn enwedig "Ti'n Gwybod Be Ddudodd Marley" fel traciau penigamp.

Yn 2002 rhyddhodd EP *Môrladron*, CD 5 trac, hawdd i wrando arni, oedd yn cynnwys y gân "Môrladron" - prosiect ar y cyd gyda meistri'r ail-gymysgu Llwybr Llaethog. Yn yr flwyddyn, fe recordiodd Geraint Jarman a'r Cynganeddwyr sesiwn arbennig i raglen C2 Radio Cymru welodd Jarman yn arbrofi gyda synau latino De America ac yn mynd nôl i'w wreiddiau reggae.

Yr un flwyddyn, rhyddhawyd casgliad o ganeuon byw Jarman, *Yn Fyw 1977–1981* – Jarman ar ei orau. Yn 2008 rhyddawyd set gynhwysfawr *Atgof Fel Angor*, sy'n cynnwys 15 CD! Roedd Jarman hefyd wedi troi ei law at gyflwyno ei rhaglenni ei hun ar C2 Radio Cymru.

Bu 2011 yn flwyddyn brysur i Jarman. Rhyddhaodd albwm newydd, *Brecwast Astronot* ar label Ankstmusik, dychwelodd i Radio Cymru gyda'i gyfres gerddoriaeth, 'Jarman' a chyhoeddodd ei gyfrol hunangofiannol, *Twrw Jarman* (Gomer).

Derbyniodd Jarman wobr Cyfraniad Oes yng ngwobrau'r Selar 2017 yn Aberystwyth, a chwaraeodd gig acwstig yn Neuadd Pantycelyn ar y noson cynt ar 17 Chwefror. Mewn cyfweliad â Lisa Gwilym ar BBC Radio Cymru dywedodd ei fod yn gweithio ar albym reggae. Y flwyddyn ganlynol, rhyddhaodd ei albwm o ganeuon reggae, *Cariad Cwantwm* a cyhoeddodd cyfres o berfformiadau ar draws Cymru ac yn Eisteddfod Genedlaethol Caerdydd 2018. Yn 2020 rhyddhaodd fersiwn dub o'i albwm flaenorol, *Cwantwm Du*, fel rhan o'i ddathliadau wrth droi’n 70 oed. Dewisodd y cynhyrchydd Krissie Jenkins i dynnu’r lleisiau oddi ar y caneuon a dechrau trin ac ail-greu’r traciau.

### Cynhyrchydd teledu
Yn yr 1980au ac 1990au bu'n cynhyrchu a chyfarwyddo nifer o raglenni cerddoriaeth S4C gan gychwyn gyda'r sioe arloesol *Fideo 9*. Daeth y gyfres a sylw hanfodol i gerddoriaeth Cymraeg drwy roi cyfle i fandiau recordio trac sain a fideo proffesiynol. 

## Bywyd personol
Yn fuan wedi gadael ysgol cyfarfu y gantores Heather Jones a priododd y ddau yn 1969. Ganwyd un ferch iddynt, Lisa Grug ond ysgarodd y cwpl yn ddiweddarach. Yn yr 1980au priododd yr actores Nia Caron ac mae ganddynt ddwy ferch, Hanna a Mared. Cyhoeddwyd ei hunangofiant *Twrw Jarman* yn 2011.

Bu farw yn sydyn gyda'i deulu o'i amgylch, yn 74 mlwydd oed, ar 2 Mawrth 2025. Cynhaliwyd ei angladd am 3:30 y prynhawn yn Amlosgfa Thornhill (Capel y Wenallt) Caerdydd ar ddydd Iau, 27 Mawrth. Cafodd y gwasanaeth ei arwain gan Dafydd Rhys, Prif Weithredwr Cyngor y Celfyddydau (gynt o S4C). Yn dilyn hynny cafwyd dathliad o'i fywyd â cherddoriaeth yn y Tramshed, Caerdydd am 5:30.

## Disgyddiaeth
### Albymau 
**Gobaith Mawr Y Ganrif* (1976) Sain
*''Tacsi i'r Tywyllwch* (1977) Sain
**Hen Wlad fy Nhadau* (1978) Sain
**Gwesty Cymru* (1979) Sain
**Fflamau'r Ddraig* (1980) Sain
**Diwrnod i'r Brenin* (1981) Sain
**Macsen* (1983) Sain
**Enka* (1984) Sain
**Cerddorfa Wag* (1987) S4C
**Rhiniog* (1992) Ankstmusik
**Y Ceubal Y Crossbar A’r Cwango* (1994) Ankstmusik
**Eilydd na Ddefnyddiwyd / Sub Not Used* (1998) Sain
**Môrladron* (2002) Sain
**Yn Fyw 1977–1981 Live* (2002) Ankstmusik
**Brecwast Astronot* (2011) Ankstmusik
**Dwyn yr Hogyn Nol* (2014) Ankstmusik
**Tawel yw'r Tymor* (2016) Ankstmusik
**Cariad Cwantwm* (2018) Ankstmusik
**Cwantwm Dub* (2020) Ankstmusik

### Casgliadau 
* *Goreuon Geraint Jarman A'r Cynganeddwyr - Cyfrol 1* (1991) Sain
* *Neb Yn Deilwng 1977-1997 - Goreuon Cyfrol 2* (1998) Sain
* *Geraint Jarman and Geraint Jarman A'r Cynganeddwyr – Atgof Fel Angor* (2008) Sain

## Llyfryddiaeth 
* *Eira Cariad'' - barddoniaeth (1970, Llyfrau'r Dryw, ISBN 9780853390466) 
* *Cerddi Alfred Street* - barddoniaeth (1976, Gomer, ISBN 9780850883701)
* *Twrw Jarman* - hunangofiant (2011, Gomer@Lolfa, ISBN 9781843239383)
* *Cerbyd Cydwybod* - barddoniaeth (2012, Gomer@Lolfa, ISBN 9781848514775)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*
*
*
*Bywgraffiad ar BBC
*Proffil Geraint Jarman gan BBC Cymru
*Tudalen Jarman ar wefan label Sain 
*Tudalen artist ar wefan Gŵyl Swn 

Categori:Genedigaethau 1950
Categori:Marwolaethau 2025
Categori:Cantorion Cymraeg
Categori:Beirdd o Gymru
Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Cerddorion o Gaerdydd
Categori:Gitaryddion o Gymru
Categori:Pobl o Gaerdydd
Categori:Prosiect Wicipop