open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1752

__NOTOC__

17g - **18g** - 19g
1700au 1710au 1720au 1730au 1740au - **1750au** - 1760au 1770au 1780au 1790au 1800au
1747 1748 1749 1750 1751 - **1752** - 1753 1754 1755 1756 1757

----

## Digwyddiadau 
* Howel Harris yn sefydlu 'teulu' Trefeca
* 11 Chwefror - Yr ysbyty cyntaf yn Unol Daleithiau America
* **Llyfrau**
**Voltaire - *Histoire du docteur Akakia et du natif de Saint-Malo*
**Johann Joachim Quantz - *Versuch einer Anweisung die Flöte traversiere zu spielen*
* **Cerddoriaeth**
**George Frideric Handel - *Jephtha* (oratorio)

## Genedigaethau 
100px|bawd|John Nash (g. 1752)
* 1 Ionawr - Betsy Ross, dylunydd y faner UDA (m. 1836)
* 18 Ionawr - John Nash, pensaer (m. 1835)
* 13 Mehefin - Fanny Burney, nofelydd (m. 1840)
* 7 Gorffennaf - Joseph Marie Jacquard, dyfeisiwr (m. 1834)
* 20 Tachwedd - Thomas Chatterton, bardd (m. 1770)

## Marwolaethau 
* 31 Mai - Sidney Griffith, diwygiwr crefyddol o Sir Conwy
* 20 Gorffennaf - Johann Christoph Pepusch, cyfansoddwr, 85
* 29 Gorffennaf - Peter Warren, milwr a gwleidydd Gwyledig, 49
* Medi - Jacopo Amigoni, arlunydd, tua 70

## Cyfeiriadau
*
1751

__NOTOC__

17g - **18g** - 19g
1700au 1710au 1720au 1730au 1740au - **1750au** - 1760au 1770au 1780au 1790au 1800au
1746 1747 1748 1749 1750 - **1751** - 1752 1753 1754 1755 1756

----

## Digwyddiadau 
* Sefydlu Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion yn Llundain
### Llyfrau
*Denis Diderot - *Encyclopedie*, cyf. 1
*Henry Fielding - *Amelia*
### Barddoniaeth
*Thomas Gray - *Elegy Written in a Country Churchyard*
### Cerddoriaeth
*Johann Sebastian Bach - *Ermuntre dich, mein schwacher Geist*
*Antoine Dauvergne - *Concerts de Simphonies*
### Gwyddoniaeth
* Darganfod yr elfen gemegol Nicel gan Axel Fredrik Cronstedt

## Genedigaethau 
*22 Ionawr - David Richards (Dafydd Ionawr), bardd (m. 1827)
* 16 Mawrth - James Madison, Arlywydd yr Unol Daleithiau (d. 1836)
*22 Gorffennaf - Caroline Matilda o Gymru, brenhines Denmarc a Norwy (m. 1775)
* 15 Hydref - David Samwell, meddyg a llenor (d. 1798)
* 30 Hydref - Richard Brinsley Sheridan, llenor a gwleidydd (d. 1816)

## Marwolaethau 
* 17 Ionawr - Tomaso Albinoni, cyfansoddwr, 80
* 25 Mawrth - Frederic I, brenin Sweden, 74
* 31 Mawrth - Frederick, Tywysog Cymru, 44 

## Cyfeiriadau
*
Llansawel, Castell-nedd Port Talbot

:''Am y pentref a chymuned o'r un enw yn Sir Gaerfyrddin, gweler Llansawel, Sir Gaerfyrddin.*

Tref fechan a chymuned ym mwrdeistref sirol  Castell-nedd Port Talbot, Cymru, yw **Llansawel** (Saesneg: *Briton Ferry''). Saif i'r de o dref Castell-nedd.

Enwau ysgolion Llansawel yw Ynysmaerdy, Brynhyfryd a Llansawel ger Eglwys y Santes Mair. Yng ngorllewin Llansawel mae pentre Bedd y Cawr sydd wedi adeiladu ar farian terfynol Cwm Nedd ac yn y dwyrain mae ardal Ynysmaerdy. Yr enw Saesneg ar y dref yw *Briton Ferry*.  Mae rhai pobl yn meddwl bod rhan gyntaf yr enw yn gytras â'r elfen 'Bryddan' yn yr enw Brynbryddan, sydd dros y bryn ym mhentref Cwmafan (felly: 'Rhyd Bryddan' efallai).

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Am ddegawadau Llansawel oedd cartref Ysbyty Gyffredinol Castell Nedd a oedd yn gwasanaethu yr ardaloedd o amgylch Port Talbot a Chastell-nedd ond nawr mae ysbyty newydd Gwaun Baglan wedi cymryd ei lle.

220px|bawd|dim|Eglwys y Santes Fair, Llansawel

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Castell-nedd Port Talbot

Categori:Trefi Castell-nedd Port Talbot
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Castell-nedd a Dwyrain Abertawe (y DU)
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberafan Maesteg (y DU)
Pontardawe

Tref a chymuned ym mwrdeistref sirol Castell-nedd Port Talbot, Cymru, yw **Pontardawe**. Llifa Afon Tawe trwy ganol y dref, a enwir ar ôl y bont dros yr afon honno.  Mae Afon Clydach Uchaf hefyd yn llifo trwy'r dre cyn ymuno â'r Tawe, ac mae rhan o Gamlas Abertawe (sydd bellach yn segur) i'w chanfod yno. Mae'n gartref i tua 5,000 o drigolion, gan ymestyn i mewn i bentrefi cysylltiedig Trebannws, Ynysmeudwy, Alltwen a Rhyd-y-fro.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Hanes
Dechreuodd hanes Pontardawe fel croesffordd llwybrau porthmyn, un yn arwain o Abertawe i Aberhonddu a'r llall o Gastell-nedd i Landeilo. Yn ogystal â'i bensaernïaeth anghyffredin Ffrengig, mae'r Eglwys hyd at heddiw yn un o brif nodweddion y dref.

Ers 1978, cynhaliwyd Gŵyl Pontardawe am benwythnos ym mis Awst bob blwyddyn - gŵyl sy'n fwrlwm o berfformiadau cerddorol, traddodiadol a rhyngwladol.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Yr iaith Gymraeg
Yn ôl cyfrifiad 2001, roedd gan 1,995 o drigolion y dref (neu 40.9% o'i phoblogaeth) y gallu i siarad, darllen neu ysgrifennu yn Gymraeg. Dyma ganran sydd llawer uwch na chyfartaledd Cymru gyfan (23.5%) ac mae'r fwrdeistref yn gyffredinol yn cynnwys 20.3% o siaradwyr Cymraeg. Mae Ysgol Gynradd Gymraeg Pontardawe yn darparu addysg gynradd trwy gyfrwng y Gymraeg yn y dre. Canolfan Gymraeg y dre a’r Cwm yw Ty Gwrhyd. Mae cyrsiau (gan Acadami Hywel Teifi, Prifysgol Abertawe) a gweithgareddau ar gael i ddysgwyr ac i Gymry Cymraeg. Mae siop Gymraeg ar agor dyddiau Llun, Mercher, Gwener a bore dydd Sadwrn. Mae swyddfeydd Menter Iaith Castell nedd Port Talbot yn y ganolfan.

## Cysylltiadau rhyngwladol
Mae Pontardawe wedi'i gefeillio â:
* Logunec'h, Llydaw

## Enwogion
*Gwenallt, llenor a bardd, a annwyd ym Mhontardawe ond symudodd y teulu yn fuan i'r Alltwen a roddodd iddo ei enw barddol Gwenallt.
*Mari Hopcin, cantores
*Gareth Edwards (ganwyd 1947), cyn chwaraewr rygbi rhyngwladol

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
*The Pontardawe Historians, *Around Pontardawe* (Chalford Publishing Company, 1996), ISBN 0-7524-0691-4

## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol Cyngor Tref Pontardawe 

Categori:Cymunedau Castell-nedd Port Talbot

Categori:Trefi Castell-nedd Port Talbot
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
Ystalyfera

Pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol  Castell-nedd Port Talbot, Cymru, yw **Ystalyfera**. Fe'i lleolir ger cyd-lif yr afonydd Twrch a Thawe, tua 18 milltir i'r gogledd o Abertawe.  Datblygodd Ystalyfera yn ystod y 18g, gyda gwaith haern pwysig a sawl pwll glo wedi eu lleoli yno.  Fodd bynnag, gyda dirywiad diwydiant gwaithgynhyrchu, bu sawl newid cymdeithasol a demograffaidd yn Ystalyfera, sydd bellach ymlith y 100 cymuned mwyaf amddifad yng Nghymru yn ôl Mynegrif Aml-amddifadedd Cymru. 

Mae gan Ystalyfera nifer o gapeli a thafarndai adnabyddus, gan gynnwys y Wern Fawr, sydd wedi ennill gwobrau am y cwrw a fregir ar y safle.  Mae dylanwad Buddy Holly yn gryf ar enwau'r cwrw hyn. Ar ochr ddeheuol y pentref saif ardal Y Graig Arw a Phant-teg, sy'n cysylltu Ystalyfera â Godre'r-graig.

Yn y gorffennol, roedd ardal Ystalyfera yn enwog am lysenwau lliwgar y trigolion.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Addysg
Mae yna ddwy ysgol yn y pentref: Ysgol Gynradd y Wern, ac Ysgol Gyfun Ystalyfera.

## Enwogion
*Marjorie Clark, Arglwyddes Clark (1924-2022)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*http://www.ystalyfera.baglanit.org.uk/  Gwêfan Ysgol Gyfun Ystalyfera


Categori:Cymunedau Castell-nedd Port Talbot
Categori:Pentrefi Castell-nedd Port Talbot
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Aberhonddu, Maesyfed a Chwm Tawe (y DU)
Cylchred carbon

200px|bawd|dde|Coed yn y **Gylchred Carbon**
Cylchred biogemegol yw'r **cylchred carbon**, sef y ffordd mae atomau carbon yn cael eu hailgylchu yn yr amgylchedd (biosffer, geosffer, hydrosffer ac atmosffer), ar y ddaear.

Mae carbon ym mhob ran o'r amgylchedd: Fel carbon deuocsid yn yr aer, fel protestiad, carbohydradau neu proteinau mewn planhigion ac anifeiliaid ac fel tanwyddau ffosil mewn gwaddodion, e.e. glo, olew neu nwy. Mae carbon yn cael ei ailgylchu o ganlyniad i brosesau cemegol, ffisegol, daearegol a biolegol, e.e. ffotosynthesis, resbiradaeth 

Categori:Amgylchedd
Categori:Bioleg
Categori:Carbon
Cadwraeth

Ystyr gwreiddiol y gair Cymraeg **cadwraeth** oedd gwarchodaeth neu ofal am rywun neu rywbeth, neu gadw at reol. Erbyn hyn, fe'i defnyddir i gyfateb i'r term Saesneg ***conservation***. Gall gyfeirio at:

* Cadwraeth natur, gan gyfeirio'n benodol at gadw iechyd yr amgylchedd a'u forestydd, pysgodfeydd, cynefynoedd, biosfferau a bioamrwyiaeth.
* Cadwraeth egni
* Cadwraeth dŵr

## Cyfeiriadau
Carbon

Elfen gemegol yn y tabl cyfnodol yw **carbon** (o'r Lladin *carbo* "glo"): , gyda'r symbol `C` a'r rhif atomig 6. Fela aelod o Elfen Grŵp 14, mae'n anfetel gyda sawl alotrop yn bodoli o dan dymheredd a gwasgedd safonol, gan gynnwys: graffit (solid du anhydawdd), diemwnt (solid caled tryloyw) a ffwlerenau (solidau du hydawdd). Graffit yw'r ffurf sefydlog, gyda diemwnt yn ffurf cyfarwydd arall sy'n dangos sefydlogrwydd cinetig, ond mae'n newid i raffit o dan gwres uchel iawn. Mae ganddo briodweddau amrywiol iawn: mae diamwnd yn dryloyw a graffid yn ddu fel glo. Diamwnd yw'r deunyd caletaf sy'n bodoli ar wyneb y ddaear ac ar y llaw arall, mae graffid yn feddal - fel 'plwm' pensil yn gadael ei ôl ar bapur; ystyr gwreiddiol "graffid" ydy "γράφω" neu "ysgrifen". Ar y naill law: prin fod diamwnd yn dargludo trydan, ond mae gan graffin a charbon nanotiwb,ar y llaw arall, y gallu i ddargludo gwres yn well nag unrhyw ddeunydd arall. Un elfen, ond y ddau begwn eithaf, mewn sawl ffordd.

Ceir tri isotop naturiol, gyda 12C a 13C yn sefydlog a 14C yn ymbelydrol efo hanner oes o tua 5,730&nbsp;years. Mae'n un o'r cyfansoddion prin hynny y gwyddom amdano ers cyn cof.

Mae'r ffwlerenau yn alotropau anarferol sydd newydd cael eu darganfod dros yr ugain mlynedd diwethaf, a'r un mwyaf cyfarwydd yr C60 sy'n bodoli fel sffêr o atomau o garbon yn debyg i'r patrwm ar wyneb pêl pêl-droed.

Mae pob alotrop o garbon yn solid o dan amgylchiadau arferol, gyda graffid y mwyaf sefydlog. Mae'n wrthiannol i gemegau, ac angen tymeredd uchel iawn i adweithio gydag ocsigen. Cyflwr ocsidiad mwyaf cyffredin carbon mewn cyfansoddion anorganig ydy +4, er y ceir +2 mewn carbon monocsid
bawd|Carbon atom
Ffynhonnell mwyaf carbonau anorganig ydy calchfaen, dolomidau a charbon deuocsid, ond ceir cyflenwad mawr ohono mewn defnyddiau organig: glo, mawn, olew ayb. Mae carbon yn ffurfio llawer iawn o gyfansoddion - mwy na'r un elfen arall - gyda dros deg miliwn wedi'u disgrifio'n wyddonol, hyd yma (2014), rhan fechan iawn o'r cyfansoddion posib, theoretig.

## Gweler hefyd
*Ôl troed carbon
*Cylchred carbon
*Glo

## Cyfeiriadau

Categori:Anfetalau
Categori:Elfennau cemegol
Arian (elfen)

:''Pwnc y dudalen hon yw'r metel arian. Am ystyron eraill, gwelwch Arian.

Elfen gemegol yn y tabl cyfnodol ac iddo'r symbol `**Ag**` a'r rhif 47 yw **arian**.
Wrecsam (etholaeth seneddol y DU)

Etholaeth seneddol yw **Wrecsam**, sy'n danfon un cynrychiolydd i San Steffan.  yw'r Aelod Seneddol.

Cadwodd yr etholaeth ei henw ac enillodd rai wardiau, fel rhan o *Adolygiad Cyfnodol 2023 o etholaethau San Steffan* ac o dan argymhellion terfynol Mehefin 2023 y Comisiwn Ffiniau i Gymru ar gyfer etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig 2024.

## Ffiniau a wardiau
Ni newidiwyd llawer o'r ffiniau yn 2024 ac mae'r etholaeth yn cynnwys y canlynol:

* Acrefair, Bangor-is-y-coed, Y Bers, Bronington, Brymbo, Brynhyfryd, Bwlchgwyn, Caego, Cefn Mawr, Coedpoeth, Erbistog, Froncysyllte, Garth, Glanrafon, Glyn Ceiriog, Gresffordd, Gwersyllt, Hanmer, Holt, Llai, Llanarmon Dyffryn Ceiriog, Llannerch Banna, Llan-y-pwll, Llechrydau, Llys Bedydd, Marchwiail, Marford, Y Mwynglawdd, Yr Orsedd, Owrtyn, Y Pandy, Pentre Bychan, Pentredŵr, Pen-y-bryn, Pen-y-cae, Ponciau, Pontfadog, Rhiwabon, Rhos-ddu, Rhosllannerchrugog, Rhostyllen, Rhosymedre, Talwrn Green, Trefor, Tregeiriog, Tre Ioan, Wrddymbre, Y Waun a Wrecsam.

## Aelodau Seneddol 
* 1918–1922: Syr Robert John Thomas (Rhyddfrydol Clymblaid)
* 1922–1924: Robert Richards (Llafur)
* 1924–1929: Christmas Price Williams (Rhyddfrydol)
* 1929–1931: Robert Richards (Llafur)
* 1931–1935: Aled Owen Roberts (Rhyddfrydol)
* 1935–1955: Robert Richards (Llafur)
* 1955–1970: James Idwal Jones (Llafur)
* 1970–1983: Tom Ellis (Llafur, *1970-1981* / Democrat Cymdeithasol, *1981-1983*)
* 1983–2001: John Marek (Llafur)
* 2001-2019: Ian Lucas (Llafur)
* 2019–2024: Sarah Atherton (Ceidwadol)
* 2024-Presennol: Andrew Ranger (Llafur)

## Etholiadau
### Canlyniadau Etholiadau yn y 2020au
### Canlyniadau Etholiadau yn y 2010au
### Etholiadau yn y 2000au
### Etholiadau yn y  1990au
### Etholiadau yn y 1980au
### Etholiadau yn y 1970au
### Etholiadau yn y 1960au
### Etholiadau yn y 1950au
Cynhaliwyd isetholiad ar 17 Mawrth 1955 o ganlyniad i farwolaeth Robert Richards AS

### Etholiadau yn y 1940au
### Etholiadau yn y 1930au
### Etholiadau yn y 1920au
### Etholiadau yn y 1910au 
bawd|Syr Robert John Thomas
Sedd newydd yn etholiad 1918

## Gweler hefyd
*Wrecsam - y dref
*Bwrdeistref Sirol Wrecsam – yr awdurdod unedol
*Wrecsam - yr etholaeth Cynulliad

## Cyfeiriadau
Categori:Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yng Nghymru
Categori:Wrecsam
Categori:Sefydliadau 1918
Ardal Gadwraeth Arbennig

Cafodd **Ardal Gadwraeth Arbennig** ei diffinio mewn Cyfarwyddyd Cynefinoedd (92/43/EEC) gan y Comisiwn Ewropeaidd mewn dogfen o'r enw 'Y Cynefinoedd Naturiol a Fflora a Ffawna Gwyllt'. Mae ardaloedd felly yn ffurfio rhwydwaith o'r enw Natura 2000 ledled yr Undeb Ewropeaidd, ac mae Natura 2000 yn rhan o Emerald Network y Confensiwn Bern (Confensiwn Cadwraeth Bywyd Gwyllt a Chynefinoedd Naturiol).

Mae'r Cydbwyllgor Gwarchod Natur yn awgrymu safle a Chyngor Cefn Gwlad Cymru yn hysbysu'r Ardaloedd Gadwraeth Arbennig. Yn Lloegr 'Natural England' sy'n hysbysu ardaloedd ac yn yr Alban 'Scottish Natural Heritage'; yng Ngogledd Iwerddon: 'The Environment and Heritage Service'.

## Rhai enghreifftiau 
* Afon Crai
* Afon Mellte
* Afon Nedd Fechan
* Afon Senni
* Sarn Badrig
* Y Migneint
* Ynys Rathlin

## Dolen allanol
*Tudalen AAC Cyngor Cefn Gwlad
Arian (economeg)

:''Mae'r dudalen hon yn cyfeirio at arian fel cyfrwng cyfnewid. Am ystyron eraill gweler Arian.''

Cyfrwng cyfnewid am nwyddau neu wasanaethau yw **arian**.

Mae'n rhaid i arian fod yn brin yn naturiol megis mwyn, neu yn brin yn annaturiol megis papurau arian llywodraeth.

## Gweler hefyd 
* Bitcoin
* Rhestr codau arian cyfredol
* Economeg


Categori:Anthropoleg economaidd
Categori:Economeg arian
Llwydni

de|200px|bawd|Caws hufen gyda llwydni drosto

Math o ffwng yw **llwydni**. Mae e'n cael ei ddefnyddio i wneud caws.

Categori:Ffyngau
1750

17g - **18g** - 19g
1700au 1710au 1720au 1730au 1740au - **1750au** - 1760au 1770au 1780au 1790au 1800au
1745 1746 1747 1748 1749 - **1750** - 1751 1752 1753 1754 1755

----

## Digwyddiadau 
* 31 Gorffennaf – José I yn dod yn frenin Portiwgal
* 16 Tachwedd - Agor Pont Westminster yn Llundain

* **Llyfrau**
** John Cleland - *Fanny Hill* (argraffiad talfyredig)
** Griffith Hughes - *The Natural History of Barbados*

* **Drama**
** Carlo Goldoni &ndash; *Il teatro comico*

* **Cerddoriaeth**
** Johann Friedrich Agricola - *Il filosofo convinto in amore* (opera)

## Genedigaethau 
* 1 Ionawr - Frederick Muhlenberg, gwleidydd (m. 1801)
* 18 Awst - Antonio Salieri, cyfansoddwr (m. 1825)
* 31 Hydref - Leonor de Almeida Portugal, arlunydd (m. 1839)

## Marwolaethau 
* 15 Mehefin - Marguerite De Launay, Baronne Staal, awdures, 65
* 28 Gorffennaf - Johann Sebastian Bach, cyfansoddwr, 65
* 31 Gorffennaf – João V, brenin Portiwgal, 60

## Cyfeiriadau
*
1750au

17g - **18g** - 19g
1700au 1710au 1720au 1730au 1740au - **1750au** - 1760au 1770au 1780au 1790au 1800au
1750 1751 1752 1753 1754 1755 1756 1757 1758 1759

----

**Digwyddiadau a Gogwyddion**

**Arweinwyr y Byd**
*Pab Clement XIII
*Siôr II, brenin Prydain Fawr (Teyrnas Prydain Fawr)
*Prif Weinidog Henry Pelham (Prydain Fawr)
*Prif Weinidog Thomas Pelham-Holles, Dug 1af Castellnewydd (Prydain Fawr)
*Prif Weinidog William Cavendish, 4ydd Ddug Dyfnaint (Prydain Fawr)
*Louis XV, brenin Ffrainc (Ffrainc)
*Elisabeth (Rwsia)
*Frederick II (Prwsia)


Categori:Degawdau'r 18fed ganrif
Ysgyfaint

Prif organau system resbiradu'r corff yw'r **ysgyfaint** (neu ar lafar: **sgyfaint**), sy'n galluogi pobl ac anifeiliaid eraill i anadlu. O fewn mamaliaid a fertebratau eraill, lleolir dwy ran yr ysgyfaint ger yr asgwrn cefn - o boptu'r galon. Eu pwrpas yw tynnu (neu 'echdynnu') ocsigen o'r atmosffer a'i basio ymlaen i lif y gwaed yn y corff. AR yr un pryd caiff y carbon deuocsid ei ryddhau yn ôl i'r atmosffer; gellir disgrifio hyn fel proses o gyfnewid nwyon. Caiff y symudiadau sy'n galluogi i'r anadlu hyn ddigwydd ei reoli gan gyhyrau. Mewn llawer o anifeiliaid y prif gyhyr yw y llengig. yr ysgyfaint hefyd sy'n galluogi anifeiliaid i wneud synnau gwahanol e.e. siarad, udo, mewian a brefu.

Mae gan fodau dynol ddwy ysgyfaint: y chwith a'r dde. yn Gymraeg defnyddir y gair *ysgyfant* weithiau am un rhan. Maent wedi eu lleoli yg ngwactod y thoracs yn y fron. Mae'r ysgyfaint dde yn fwy na'r chwith, gan fod yr ysgyfaint chwith yn rhannu lle gyda'r galon. Gyda'i gilydd mae'r ddwy ysgyfaint yn pwyso 1.3 kg. Maen nhw'n ffurfio rhan isaf y pibellau anadlu sy'n cychwyn yn y trachea ac yn canghenu i'r bronci a'r bronciolau (neu fronciolynnau) ac sy'n derbyn aer i fewn. Mae'r 'canghennau' hyn yn parhau i rannu a lleihau nes bod yr aer yn cyrraedd alfeoli meicrosgopig, ble mae'r broses o gyfnewid nwyon yn digwydd. Gyda'i gilydd mae'r ysgyfaint yn cynnwys 2,400 cilometr (1,500&nbsp;mi) o bibelli a 300 - 500 o alfeoli.

O amgylch yr ysgyfaint ceir sach eisbilennol sy'n caniatáu i'r waliau mewnol a'r waliau allanol i lithro yn erbyn ei gilydd wrth i'r anifail anadlu heb fawr o ffrithiant. Mae'r sach yma nid yn unig yn cwmpasu'r ddwy ran ond hefyd yn rhannu pob ysgyfaint yn llabedau (*lobes*). Ceir 3 llabed yn y sgyfaint dde a dwy yn y sgyfaint chwith. Rhennir y llabedau hyn yn segmentau a llabedynnau (*lobules*). Daw cyflenwad unigryw o waed i'r ysgyfaint.

canol|320px

## Gweler hefyd
*Asbestos a'ch ysgyfaint

Categori:Organau
Categori:System resbiradu
Enwau yr Undeb Ewropeaidd yn ei ieithoedd swyddogol

Dyna restr **Enwau yr Undeb Ewropeaidd yn ei ieithoedd swyddogol**

*Europäische Union (Almaeneg)
*Европейски съюз (Bwlgareg)
*Europæiske Union (Daneg)
*Unione Europea (Eidaleg)
*Euroopa Liit (Estoneg)
*Euroopan unioni (Ffinneg)
*Union Européenne (Ffrangeg)
*Ευρωπαϊκή Ένωση (Groeg)
*Aontas Eorpach (Gwyddeleg)
*Európai Unió (Hwngareg)
*Europese Unie (Iseldireg)
*Eiropas Savienība (Latfieg)
*Europos Sąjung (Lithwaneg)
*Unjoni Ewropea  (Malteg)
*União Europeia (Portiwgaleg)
*Unia Europejska (Pwyleg)
*Uniunea Europeană (Romaneg)
*European Union (Saesneg)
*Unión Europea (Sbaeneg)
*Európska únia (Slofaceg)
*Evropska unija (Slofeneg)
*Europeiska Unionen (Swedeg)
*Evropská unie (Tsieceg)

Categori:Yr Undeb Ewropeaidd
Categori:Enwau
Aelod-wladwriaethau yr Undeb Ewropeaidd

bawd|320px|
Ar hyn o bryd, mae 28 o **aelod-wladwriaethau yr Undeb Ewropeaidd** (UE). Dyma restr ohonyn nhw sy'n nodi'r flwyddyn ymuno â'r UE:

* Yr Almaen (ers ei sefydlu: 1952/58)
** Dwyrain yr Almaen (1990)
* Awstria (1995)
* Gwlad Belg (ers ei sefydlu: 1952/58)
* Bwlgaria (2007)
* Cyprus (2004)
* Croatia (2013)
* Denmarc (1973)
* Yr Eidal (ers ei sefydlu: 1952/58)
* Estonia (2004)
* Y Ffindir (1995)
* Ffrainc (ers ei sefydlu: 1952/58)
* Gwlad Groeg (1981)
* Hwngari (2004)
* Yr Iseldiroedd (ers ei sefydlu: 1952/58)
* Gweriniaeth Iwerddon (1973)
* Latfia (2004)
* Lithwania (2004)
* Lwcsembwrg (ers ei sefydlu: 1952/58)
* Malta (2004)
* Portiwgal (1986)
* Gwlad Pwyl (2004)
* Rwmania (2007)
* Sbaen (1986)
* Slofacia (2004)
* Slofenia (2004)
* Sweden (1995)
* Y Weriniaeth Tsiec (2004)

Mae nifer o wledydd wedi ymgeisio dyfod yn aelod-wladwriaethau:

* Mae'n bosib bydd Twrci yn ymuno rhywbryd yn y dyfodol.

Mae'r Swistir hefyd wedi ymgeisio, flynyddoedd yn ôl, ond doedd dim llawer o gefnogaeth yn y wlad o blaid hynny.

## Cyn-aelodau
* Y Deyrnas Unedig (1973–31 Ionawr 2020)

Undeb Ewropeaidd, Yr
Categori:Rhestrau gwledydd
Categori:Yr Undeb Ewropeaidd
Hanes yr Undeb Ewropeaidd

bawd|rightAr ôl diwedd yr Ail Ryfel Byd, roedd hinsawdd wleidyddol Ewrop o blaid uno'r cyfandir. Gwelid hyn gan lawer o bobl fel dianc o'r cenedlaetholdeb eithafol oedd wedi bod mor arswydus. Digwyddodd un ymgais o'r fath ym 1951 pan sefydlwyd y Gymuned Ewropeaidd Glo a Dur (CEGD) gan Gytundeb Paris. Er ei bod â'r amcan gwylaidd o reoli'n ganolog diwydiannau glo a dur ei haelod-wladwriaethau, datganwyd bod y Gymuned yn "gam cyntaf yn ffederasiwn Ewrop". Aelodau gwreiddiol y Gymuned oedd: Gwlad Belg, Ffrainc, yr Eidal, Lwcsembwrg, yr Iseldiroedd a Gorllewin yr Almaen.

Crëwyd dwy gymuned ychwanegol ym 1957 gan Gytundebau Rhufain: y Gymuned Economaidd Ewropeaidd (CEE), yn sefydlu undeb tollau, a'r Gymuned Ewropeaidd Ynni Atomig (Euratom) ar gyfer cydweithrediad mewn materion o ynni niwclear. Ym 1967, creodd y Cytundeb Cyfuno un set o sefydliadau ar gyfer y tair cymuned, y cyfeirid atynt yn gyfunol fel y *Cymunedau Ewropeaidd* neu, yn fwy cyffredin, y *Gymuned Ewropeaidd* (CE).

Ym 1973, ehangwyd y Cymunedau Ewropeaidd i gynnwys Denmarc, Iwerddon a'r Deyrnas Unedig. Cynhaliwyd yr etholiadau uniongyrchol a democrataidd cyntaf o aelodau Senedd Ewrop ym 1979.

Ymunodd Gwlad Groeg, Sbaen a Phortiwgal yn y 1980au. Ym 1985, datblygwyd Cytundeb Schengen rhwng gwladwriaethau Ewropeaidd er mwyn caniatáu dileu rheolaethau ffin rhwng y gwledydd cyfranogol. Ym 1986, mabwysiadwyd baner Ewrop a llofnododd arweinwyr Ewropeaidd y Ddeddf Ewropeaidd Sengl, oedd i fod i leihau rhwystrau masnach a chyflwyno cydweithrediad gwleidyddol Ewropeaidd. Ym 1990, ar ôl cwymp y Llen Haearn, daeth Dwyrain yr Almaen yn rhan o'r Gymuned fel rhan o'r Almaen wedi'i haduno. Gydag ehangu tuag at ddwyrain Ewrop ar yr agenda, cytunwyd ar y Meini Prawf Copenhagen ar gyfer gwledydd oedd yn dymuno ymuno â'r Gymuned.

Sefydlwyd yr Undeb Ewropeaidd (UE) yn ffurfiol pan ddaeth Cytundeb Maastricht i rym ar 1 Tachwedd 1993. Ymunodd Awstria, Sweden a'r Ffindir â'r UE ym 1995. Diwygiodd Cytundeb Amsterdam, a lofnodwyd ym 1997, Gytundeb Maastricht mewn meysydd megis democratiaeth a pholisi tramor. Dilynwyd Cytundeb Amsterdam gan Gytundeb Nice 2001, a wnaeth newidiadau i Gytundebau Rhufain a Maastricht er mwyn caniatáu i'r UE weithio'n well ar ôl ehangu i'r dwyrain. Yn 2002, disodlodd papurau a darnau arian ewro yr arian cyfredol cenedlaethol mewn 12 o'r aelod-wladwriaethau. Ymunodd deg gwlad newydd (gan gynnwys wyth oedd gynt wedi bod yn wledydd comiwnyddol) â'r UE yn 2004.

Llofnodwyd y Cyfansoddiad Ewropeaidd yn Rhufain yn 2004. Roedd ef i fod i ddisodli'r holl gytundebau blaenorol ag un ddogfen. Serch hynny, ni chwblhaodd erioed y broses o gadarnhau ar ôl cael ei wrthod mewn refferenda yn Ffrainc a'r Iseldiroedd. Yn 2007, cytunodd arweinwyr yr UE ddisodli'r cynnig hwnnw â chytundeb newydd, sef Cytundeb Lisbon, a fyddai'n diwygio'r cytundebau presennol yn lle eu disodli. Ar ddechrau 2007, daeth Rwmania a Bwlgaria yn aelodau'r UE, a mabwysiadodd Slofenia yr ewro. Croatia yw'r wladwriaeth ddiweddaraf i ymuno â'r UE, a hynny ar 1 Gorffennaf 2013.

## Gweler hefyd 
* Ehangu'r Undeb Ewropeaidd
* Aelod-wladwriaethau yr Undeb Ewropeaidd
Dynfant

Pentref a chymuned yn Sir Abertawe, Cymru, yw **Dyfnant** (Saesneg: *Dunvant*). Saif ar lan Afon Cluntua 4 milltir i'r gorllewin o ddinas Abertawe ar ymyl pen dwyreiniol penrhyn Gŵyr. Daeth i fodolaeth yn y 19g yn sgil y diwydiant glo. Mae ganddo arwynebedd o 241 ha. Mae yna gôr meibion yma, sef Côr Meibion Dyfnant.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU (San Steffan) gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Enwogion
* Ceri Richards (1903-1971), arlunydd, a gydnabyddir fel un o arlunwyr pwysicaf Cymru'r 20g; cafodd ei addysg yn ysgol babanod ac ysgol gynradd Dynfant.
* John Ormond (1923-90), bardd a chyfarwyddwr ffilm.
* Syr Granville Beynon (1914-1996), gwyddonydd.

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
* Côr Meibion Dyfnant

Categori:Cymunedau Abertawe
Categori:Pentrefi Abertawe
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Gorllewin Abertawe (y DU)
1748

17g - **18g** - 19g
1690au 1700au 1710au 1720au 1730au - **1740au** - 1750au 1760au 1770au 1780au 1790au
1743 1744 1745 1746 1747 - **1748** - 1749 1750 1751 1752 1753

----

## Digwyddiadau 
*12 Hydref - Brwydr Havana rhwng Prydain a Sbaen
***Llyfrau**
**Charles de Secondat, Baron de Montesquieu - ''De l'esprit des lois*
**John Wesley - *A Letter to a Person Lately Join'd with the People call'd Quakers*
***Drama**
**Jean-François Marmontel - *Denys le Tyran*
***Cerddoriaeth**
**George Frideric Handel - *Susanna* (oratorio)
**Jean-Philippe Rameau - *Les Surprises de l'Amour'' (opera)

## Genedigaethau 
*15 Chwefror - Jeremy Bentham, athronydd (m. 1832)
*30 Awst - Jacques-Louis David, arlunydd (m. 1825)
*1 Medi - Thomas Johnes, uchelwr (m. 1816)
*7 Hydref - Y brenin Siarl XIII, brenin Sweden (m. 1818)
*11 Tachwedd - Y brenin Siarl IV, brenin Sbaen (m. 1819)

## Marwolaethau 
*1 Ionawr - Johann Bernoulli, mathemategydd, 80
*12 Ebrill - William Kent, pensaer
*25 Tachwedd - Isaac Watts, awdur emynau, 74

*
1749

__NOTOC__

17g - **18g** - 19g
1690au 1700au 1710au 1720au 1730au - **1740au** - 1750au 1760au 1770au 1780au 1790au
1744 1745 1746 1747 1748 - **1749** - 1750 1751 1752 1753 1754

----

## Digwyddiadau 
*8 Ebrill - Priodas Charles Wesley a Sarah Gwynne
*9 Gorffennaf - Sylfaen y dref Halifax, Nova Scotia.
***Llyfrau**
**Henry Fielding - *Tom Jones*
**Zachariah Williams - *A True Narrative of certain Circumstances relating to Zachariah Williams in the Charterhouse*
***Drama**
**Tobias Smollett - *The Regicide*
***Cerddoriaeth**
**Carl Philipp Emanuel Bach - *Magnificat*
**George Frideric Handel - *Solomon* (oratorio)

## Genedigaethau 
*24 Ionawr - Charles James Fox, gwleidydd (m. 1806)
*29 Ionawr - Cristian VII, brenin Denmarc (m. 1808)
*17 Mai - Edward Jenner, meddyg (m. 1832)
*28 Awst - Johann Wolfgang von Goethe, bardd (m. 1832)
*17 Tachwedd - Nicolas Appert, dyfeisiwr (m. 1841)
*tua Hydref - Hugh Jones, Maesglasau, llenor (m. 1825)

## Marwolaethau 
*10 Medi - Émilie du Châtelet, mathemategydd, 42
*3 Gorffennaf - Syr William Jones (mathemategydd), 74
*Awst - Angharad James, ffermwraig, 72

## Cyfeiriadau
*
Rhestr elfennau yn nhrefn eu rhifau atomig

Dyma restr o'r elfennau yn nhrefn eu rhifau atomig.
Gweler hefyd restr o'r elfennau sydd yn y Tabl Cyfnodol - yn nhrefn yr wyddor.

**Rhif****Elfen****Sym.**
1hydrogenH
2heliwmHe
3lithiwmLi
4beryliwmBe
5boronB
6carbonC
7nitrogenN
8ocsigenO
9fflworinF
10neonNe
11sodiwmNa
12magnesiwmMg
13alwminiwmAl
14siliconSi
15ffosfforwsP
16sylffwrS
17clorinCl
18argonAr
19potasiwmK
20calsiwmCa
21scandiwmSc
22titaniwmTi
23fanadiwmV
24cromiwmCr
25manganîsMn
26haearnFe
27cobaltCo
28nicelNi
29coprCu
30sincZn
31galiwmGa
32germaniwmGe
33arsenigAs
34seleniwmSe
35brominBr
36cryptonKr
37rwbidiwmRb
38strontiwmSr
39ytriwmY
40sirconiwmZr
41niobiwmNb
42molybdenwmMo
43technetiwmTc
44rwtheniwmRu
45rhodiwmRh
46paladiwmPd
47arianAg
48cadmiwmCd
49indiwmIn
50tunSn
51antimoniSb
52telwriwmTe
53ïodinI
54senonXe
55cesiwmCs
56bariwmBa
57lanthanwmLa
58ceriwmCe
59praseodymiwmPr
60neodymiwmNd
61promethiwmPm
62samariwmSm
63ewropiwmEu
64gadoliniwmGd
65terbiwmTb
66dysprosiwmDy
67holmiwmHo
68erbiwmEr
69thwliwmTm
70yterbiwmYb
71lwtetiwmLu
72haffniwmHf
73tantalwmTa
74twngstenW
75rheniwmRe
76osmiwmOs
77iridiwmIr
78platinwmPt
79aurAu
80mercwriHg
81thaliwmTl
82plwmPb
83bismwthBi
84poloniwmPo
85astatinAt
86radonRn
87ffranciwmFr
88radiwmRa
89actiniwmAc
90thoriwmTh
91protactiniwmPa
92wraniwmU
93neptwniwmNp
94plwtoniwmPu
95americiwmAm
96curiwmCm
97berkeliwmBk
98califforniwmCf
99einsteiniwmEs
100ffermiwmFm
101mendelefiwmMd
102nobeliwmNo
103lawrenciwmLr
104rutherfordiwmRf
105dubniwmDb
106seaborgiwmSg
107bohriwmBh
108hassiwmHs
109meitneriwmMt
110darmstadtiwmDs
111roentgeniwmRg
112coperniciwmCn
113nihoniwmNh
114fflerofiwmFl
115moscofiwmMc
116lifermoriwmLv
117tenesinTs
118oganesonOg

Categori:Rhestrau gwyddonol
Categori:Elfennau cemegol
Snwcer

**Snwcer** yw gêm sy'n cael ei chwarae ar fwrdd arbennig gyda un bêl wen, pymtheg pêl goch a chwe phêl o liw arall gwahanol (melyn, gwyrdd, brown, glas, pinc, du). Mae'n poblogaidd yn y Deyrnas Unedig, Iwerddon, Canada ac Awstralia.
bawd|chwith|Torri neu agor y gêm

Ymhlith y Cymry mwyaf enwog sydd yn chwarae snwcer y mae Terry Griffiths a Matthew Stevens sydd yn Gymro Cymraeg.

## Chwaraewr snwcer enwog 
* Jak Jones (ganwyd 29 Gorffennaf 1993)
* Steve Davis
* Stephen Hendry
* John Higgins
* Jimmy White
* Mark J. Williams
* Matthew Stevens
* Ronnie O'Sullivan
* Ken Doherty
* Peter Ebdon
* Graeme Dott
* Marco Fu
* Ray Reardon
* John Parrott
* Terry Griffiths


Categori:Chwaraeon peli
Categori:Gemau'r dafarn
Ombwdsman Ewropeaidd

Gall yr **Ombwdsman Ewropeaidd** ymchwilio i gwyn a dderbynnir oddi wrth unrhyw ddinesydd o'r Undeb, neu unrhyw unigolyn sy'n byw yn gyfreithlon mewn unrhyw un o wledydd yr Undeb, ynglŷn ag unrhyw gamweinyddu gan sefydliadau'r Undeb.

Yn dilyn  ymchwiliad gall gyflwyno adroddiad arbennig i'r Senedd Ewropeaidd.

Nikiforos Diamandouros, o Wlad Groeg yw'r Ombwdsman Ewropeaidd cyfredol. Daeth i'r swydd yn Ebrill 2003.

## Dolen allanol 
* Gwefan yr Ombwdsman Ewropeaidd


Categori:Yr Undeb Ewropeaidd
Aren

Mae dwy **aren** yn y corff dynol. Swyddogaeth arennau yw glanhau llygredd a deunydd diangen o'r gwaed a chynhyrchu troeth.

Categori:Aren
System dreulio

Mae bodau dynol ac anifeiliaid yn cael ei hegni o'r bwyd y maent yn ei bwyta. Ar ôl llyncu bwyd mae'n teithio i'r coludd, sef tiwb sy'n mynd drwy'r corff. I fod o werth mae angen i'r bwyd allan o'r coludd ac i mewn i'r gwaed sy'n gallu cael ei gludo i unrhyw ran o'r corff.

Rhaid i'r rhan fwyaf o'r bwyd rydym yn ei fwyta newid mewn dwy ffordd cyn cael ei rhyddhau o'r coludd ac i mewn i'r gwaed.

Rhaid i'r moleciwlau mawr sydd yn y bwyd cael ei dorri i mewn i foleciwlau llai fel ei bod yn gallu cael ei amsugno drwy fur y coludd.

Rhaid troi moleciwlau mawr anhydawdd yn foleciwlau llai hydawdd gan ddefnyddio dŵr fel y gallent hydoddi yn y gwaed a chael ei cludo o gwmpas.

Pa fwydydd sydd angen ei threulio?

Brasterau - Bydd hyn yn torri lawr i Glyserol ac asidau brasterog.

Protein - Bydd rhain yn cael ei torri i lawr i asidau amino.

Carbohydradau- bydd y startsh yn torri i lawr i glwcos.
bawd|dde|300px|
Organau'r system dreulio:
**Chwith:** diagram manwl; **Dde:** diagram syml.

* Ceg a thafod
* Ffaryncs
* Esoffagws
* Stumog
* Cefndedyn (pancreas)
* Coden fustl
* Afu (Iau)
* Dwodenwm
* Coluddyn gwag (jejwnwm)
* Glasgoluddyn (ilëwm)
* Coluddyn mawr
* Coluddyn dall (caecwm)
* Rhefr
** Rectwm
** Anws (pen ôl)

## Gweler hefyd
* Treulio bwyd
* Dolur rhydd


Categori:Gastroenteroleg
Treulio
Croth

Prif organ cenhedlu benywaidd yn mamolion, yn cynnwys bodau dynol, yw **croth**, **bru** neu **wterws**, yn y pelfis rhwng y fagina a'r tiwbiau ffalopaidd; terfydd agos y fagina yw ceg y groth. Swydd y groth yw diogelu rhith (ffetws) yn ystod beichiogrwydd.
chwith|bawd|300px

Ceir llawer o siapau gwahanol wrth gymharu crothau anifeiliaid gwahanol; mae'r groth ddynol ar ffurf gellygen.

Categori:System atgenhedlu
Laura Ashley

Dylunydd ffasiwn o Gymru oedd **Laura Ashley** CBE  (7 Medi 1925 – 17 Medi 1985). Daeth ei henw yn adnabyddus ym mhob aelwyd ar gryfder ei gwaith fel dylunydd a chynhyrchydd nifer o ddefnyddiau lliwgar a dodrefn y cartref.

## Gyrfa
Ganwyd **Laura Mountney** yn Station Terrace, Dowlais, Merthyr Tudful.  a'i magu ar aelwyd Babyddol lle'r oedd y tad yn gweithio i'r wasanaeth sifil. Mynychodd gapel Cymraeg Hebron yn Dowlais, ac er nad oedd yn rhugl yn y Gymraeg roedd yn ei charu, yn arbennig y diwylliant cerdd. Addysgwyd hi yn Ysgol Marshall, Merthyr Tydfil hyd 1932, ond anfonwyd hi i Ysgol Elmwood, Croydon, Llundain. Dychwelodd i Gymru fel faciwi, ac ar ôl mynychu Ysgol Ysgrifenyddol Aberdâr, gorffenodd ei haddysg yn 16 oed. Gwasanaethodd yn y Gwasanaeth Llynges Brenhinol Merched yn yr Ail Ryfel Byd, ac o 1945 hyd 1952 roedd yn ysgrifenyddes Ffederasiwn Cenedlaethol Sefydliadau'r Merched yn Llundain. Cyfarfu â Bernard Ashley, a ddaeth yn Syr Bernard yn ddiweddarach, mewn clwb ieuenctid yn Wallington, a phriododd ef yn 1949.

Tra oedd hi'n gweithio fel ysgrifenyddes ac yn magu ei dau blentyn cyntaf, dyluniodd napcynnau, matiau bwrdd a llieiniau yn rhan amser, ac argraffodd Syr Bernard rhain ar beiriant roedd wedi ei ddylunio ei hun mewn fflat atig yn Pimlico, Llundain.

Buddsoddodd y cwpl £10 mewn pren ar gyfer ffram sgrîn, llifynnau a sawl llathen o liain. Daeth ysbrydoliaeth Laura i dechrau cynhyrchu defnydd wedi ei argraffu o arddangosfa Sefydliad y Merched o grefftau llaw traddodiadol yn Amgueddfa Victoria ac Albert. Pan ddechreuodd Laura chwilio am ddarnau bychain o ddefnydd Fictoraidd ar gyfer cwiltio, canfu nad oedd ar gael. Gwelodd y cyfle i'w gyflenwi, a dechreuodd argraffu sgarffiau-pen mewn steil Fictoraidd yn 1953.

## Ffynonellau
Categori:Genedigaethau 1925
Categori:Marwolaethau 1986
Categori:Dylunwyr ffasiwn o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Cymuned Ewropeaidd Glo a Dur

Sefydlwyd y **Gymuned Ewropeaidd Glo a Dur** (ECSC) ym 1951 gan Gytundeb Paris. Ei haelod-wladwriaethau oedd Gwlad Belg, yr Iseldiroedd, Lwcsembwrg (gwledydd Benelux), Gorllewin yr Almaen, Ffrainc a'r Eidal. Pwrpas y gymuned oedd cydgyfrannu adnoddau glo a dur ei haelod-wladwriaethau er mwyn rhwystro rhyfel arall yn Ewrop. Fe'i cynlluniwyd gan Jean Monnet, gwas sifil ac economegydd o Ffrainc, a fe'i cyhoeddwyd gan Robert Schuman, gweinidog tramor Ffrainc.

Roedd yr ECSC yn sylfaen i ddatblygiad y Gymuned Economaidd Ewropeaidd, a arweiniodd at y Gymuned Ewropeaidd ac, yn dilyn Cytundeb Maastricht, at yr Undeb Ewropeaidd.

Roedd Cytundeb Paris yn ddilys am 50 mlynedd yn unig, ac felly daeth yr ECSC i ben ar 23 Gorffennaf 2002. Roedd y Gymuned Ewropeaidd yn etifeddu cyfrifoldebau ac asedau yr ECSC (cadarhawyd hyn gan brotocol i Gytundeb Nice).

## Llywyddion Uchel Awdurdod y Gymuned Ewropeaidd Glo a Dur, 1952-1967 
* Jean Monnet (Ffrainc) 1952-1955
* René Mayer (Ffrainc) 1955-1958
* Paul Finet (Gwlad Belg) 1958-1959
* Piero Malvestiti (Yr Eidal) 1959-1963
* Dino Del Bo (Yr Eidal) 1963-1967

## Gweler hefyd 
* Hanes yr Undeb Ewropeaidd

Categori:Economi'r Undeb Ewropeaidd
Categori:Hanes yr Undeb Ewropeaidd
Categori:Diwydiant glo
Categori:Sefydliadau 1951
Ardal yr ewro

Undeb ariannol yw **ardal yr ewro** neu'r **Ewrodir** sy'n cynnwys 21 o wledydd yr Undeb Ewropeaidd sy'n defnyddio'r ewro (€) fel arian cyfred. Mae Banc Canolog Ewrop yn gyfrifol am bolisi ariannol yn ardal yr ewro.

Mae 21 o wledydd yn ardal yr ewro, sef yr Almaen, Awstria, Bwlgaria, Croatia, Cyprus, Gwlad Belg, yr Eidal (ac eithrio Campione d'Italia), Estonia, y Ffindir, Ffrainc, Gwlad Groeg, yr Iseldiroedd, Gweriniaeth Iwerddon,  Latfia, Lithwania, Lwcsembwrg, Malta, Portiwgal, Sbaen, Slofacia, a Slofenia.

Defnyddir yr ewro hefyd yn Andorra, Kosovo, Monaco, Montenegro, San Marino a'r Fatican. Y chwe gwlad yn yr UE nad yw'n defnyddio'r ewro yw Denmarc, Hwngari, Gwlad Pwyl, Rwmania, Sweden, a Tsiecia.

500px|bawd|canol|

Dangosir taleithiau/tiriogaethau tu allan i'r UE sy'n defnyddio'r Ewro gyda deoriad glas

## Cyfeiriadau 
Categori:Ewro
Ewro
Wyneb

[250px|bawd|Wyneb hen wraig o [Gambia.]]
[250px|bawd|Un o'r wynebau enwocaf: wyneb y [Mona Lisa gan da Vinci.]]
Blaen y pen yw **wyneb**, sy'n enw gwrywaidd, rhan o gorff anifail, sy'n cynnwys llawer o'r organau teimlo e.e. y llygad, y trwyn, croen a'r tafod. O ran person, yr wyneb yw'r rhan o'r corff sydd hawddaf i adnabod y person.

## Delweddau
Yn Gymraeg, mae rhan fflat llawer o wrthrychau'n cael eu galw'n wyneb: wyneb y dudalen, wyneb ffordd a sonir am "wyneb llyfr" neu arw gwrthrychau hefyd. Pan fo dau berson yn cyfarfod ei gilydd, dywedir eu bont wedi dod wyneb yn wyneb a'i gilydd. Yn y Saesneg, caiff ei ddefnyddio am ffrynt adeilad - yr ochr sy'n wynebu'r cyhoedd, fel arfer: y rhan a elwir yn "*facade*", ond yn Gymraeg mae'r gair "tu" neu "tal" yn cael ei ddefnyddio fel yn "tu blaen" neu "talcen". Dywedir hefyd fod person yn medru bod yn "wyneb galed", sy'n golygu ei fod yn ddigywilydd.

Pan nad oes darmac ar ffordd, dywedir ei fod yn "ddiwyneb".

### Rhannau'r wyneb
* Ael
* Amrant
* Boch
* Ceg
* Croen
* Dannedd
* Gwallt
* Gwefusau
* Llygad
* Talcen
* Trwyn

## Cyfeiriadau
Categori:Anatomeg
Ffrwyth

bawd|200px|Gellygen ac eirinen wlanog
bawd|250px|Ffrwythau ym Marcelona

Ofari aeddfed planhigyn blodeuol yw **ffrwyth**.

## Gweler hefyd 
* Rhestr planhigion bwytadwy

*
Comisiwn Ewropeaidd

Adran weithredol yr Undeb Ewropeaidd yw'r **Comisiwn Ewropeaidd**. Mae José Manuel Durão Barroso yn Llywydd y Comisiwn Ewropeaidd ers 2004. Mae'r Comisiwn yn awgrymu a gweithredu deddfwriaeth ac mae'n hollol annibynnol. Mae wedi ei leoli ym Mrwsel.

## Cyfrifoldebau'r Comisiwn
* Mae'r Comisiwn yn awgrymu cyfreithiau newydd a yrrir i'r Senedd Ewropeaidd a Chyngor yr Undeb Ewropeaidd.
* Am ei fod yn adran weithredol mae'r Comisiwn yn arolygu gweithredu cyfraith Ewropeaidd, y gyllideb a'r rhaglenni y mae'r Senedd a'r Cyngor wedi cytuno arnynt. 
* Mae'n gyfrifol am y cytundebau ac mae'n cydweithio gyda Llys Cyfiawnder Ewrop wrth archwilio i sicrhau bod pawb yn cadw cyfraith yr UE. 
* Mae'n cynrhychioli'r UE ar lefel rhyngwladol ac mae'n gwneud cytundebau gyda gwledydd eraill y tu allan i'r Undeb, yn bennaf ar gyfer masnach a chydweithrediad rhyngwladol.

## Apwyntiadau a strwythur
Ar hyn o bryd mae 27 o gomisiynwyr, un o bob aelod-wladwriaeth yr Undeb Ewropeaidd. Mae portffolio polisi gan bob comisiynydd ac maent i gyd yn atebol i'r Senedd yn unig.

Mae Cyngor yr Undeb Ewropeaidd yn dewis Llywydd y Comisiwn ac mae'n rhaid i Senedd Ewrop ei gymeradwyo. Mae'r aelod-wladwriaethau yn enwebu'r comisiynwyr eraill ac wedyn mae'n rhaid fod y Senedd yn cymeradwyo'r Comisiwn.

Gall y Senedd orfodi ymddiswyddiad y Comisiwn cyfan trwy bleidlais o ddiffyg hyder.

Y Comisiynwyr presennol yw:

## Gweler hefyd
*Comisiwn Prodi (1999-2004)
*Cronfa Strwythurol yr Undeb Ewropeaidd

## Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol y Comisiwn Ewropeaidd
*Y Comisiwn Ewropeaidd yng Nghymru
* Europedia 

Categori:Yr Undeb Ewropeaidd
Categori:Brwsel
Afon Dyfi

alt= Cwymp yr Afon Dyfi, 1815, gan John George Wood, 1768-1838|bawd|320px|*Cwymp yr Afon Dyfi* (1815), gan John George Wood, 1768-1838

Un o afonydd gorllewin canolbarth Cymru yw **Afon Dyfi**. Mae'n tarddu yng Nghreiglyn Dyfi wrth droed Aran Fawddwy ac yn llifo i'r môr ger Aberdyfi.

## Llednentydd
Rhoddir isod pob un o lednentydd Afon Dyfi a enwir ar y map Arolwg Ordnans, gan eu rhestri yn ôl glan chwith neu dde'r afon, wedi'u trefnu o'i tharddle hyd ei haber.

;Chwith
*Afon Rhiwlech
*Nant Cerddin
*Afon Dugoed
**Afon Clywedog
**Nant Saeson
**Afon Tafolog
*Afon Llinau
*Nant Coegen
*Afon Twymyn
**Nant Ddeiliog
**Crygnant
*Ffernant
*Afon Dulas
***Afon Crewi*
**Afon Carog
***Afon Hengwm*
*Afon Llyfnant
*Afon Einion
*Afon Cletwr
*Afon Leri

;Dde
*Nant y Cafn
*Afon Pumryd
*Nant Esgyll
*Afon Cywarch
*Afon Cerist
***Nant y Graig Wen*
*Afon Angall
**Afon Caws
**Nant Maes y Gamfa
*Nant Llwydo
*Nant (neu Afon) Ceirig
*Nant Ffrydlas
**Nant Cwm yr Wden
*Afon Dulas
**Nant Ceiswyn
**Nant Esgair-neirian
**Nant Glegyrch
**Nant y Goedwig
**Nant y Darren
**Nant Lliwdy
*Afon Rhonwydd
**Nant Cwm Breichiau
**Afon Alys (*Alice* ar y map)
**Nant Cwm Ffernol
*Nant Cwm Sylwi

## Hanes a thraddodiadau
Ger Machynlleth mae ffrwd afon Dulas yn aberu yn Afon Dyfi: credir mai hwn yw lleoliad yr Abercuawg enwog y cyfeirir at ganu'r cogau yno yn y gerdd 'Claf Abercuawg', sy'n rhan o gylch Canu Llywarch Hen.

Rhywle ar lan aber yr afon y cynhaliwyd Cynhadledd Aberdyfi yn 1216 a welodd Llywelyn Fawr yn derbyn gwrogaeth tywysogion ac arglwyddi'r de.

## Hen bennill
Mae un o'r Hen Benillion yn sôn am Afon Dyfi:

:Blewyn glas ar afon Dyfi
:A hudodd lawer buwch i foddi;
:Lodes wen a'm hudodd innau
:O'r uniawn ffordd i'w cheimion lwybrau.

## Cyfeiriadau
Dyfi
Dyfi
Categori:Aberdyfi
Categori:Mawddwy
Coeden

de|200px|bawd|Coeden

Planhigyn mawr lluosflwydd prennaidd yw **coeden**. Er nad oes diffiniad caeth yn nhermau maint, mae'r term yn cyfeirio fel arfer at blanhigion sydd o leiaf 6 medr (20 tr.) o uchder pan yn aeddfed. Yn bwysicach, mae fel arfer gan goeden ganghennau eilaidd â gynhelir gan un prif cyff neu foncyff. O'u cymharu â phlanhigion eraill, mae gan goed fywydau hir. Mae rhai rhywogaethau o goed yn tyfu hyd at 100 medr o uchder, tra bod eraill yn gallu goroesi am filoedd o flynyddoedd.

Mae coed yn elfen bwysig o bob math o dirwedd naturiol. Wrth blannu coed, mae dyn yn gallu llunio'i dirwedd, ac yn amaethyddol fe all gynhyrchu cnydau'r berllan, afalau er enghraifft. Mae rôl bwysig gan goed mewn llawer o chwedlau'r byd.

## Conwydd 
* Cas gan fwnci (*Araucania araucana*)
* Cedrwydden (*Cedrus*)
* Cochwydden (*Sequoioideae*)
* Cypreswydden (*Cupressaceae*)
* Ffynidwydden (*Abies*)
* Llarwydden (*Larix*)
* Merywen (*Juniperus*)
* Pinwydden (*Pinus*)
* Sbriwsen, Pyrwydden (*Picea*)
* Welingtonia (*Sequoiadendron giganteum*)
* Ywen (*Taxus*)

## Coed llydanddail 
* Afal (*Malus*)
* Bedwen (*Betula*)
*Bocs (*Buxus*)
* Castanwydden bêr (*Castanea sativa*)
* Ceiriosen (*Prunus*)
* Celynnen (*Ilex*)
* Cerddinen (*Sorbus*)
* Cneuen gyll (*Corylus*)
* Coeden cnau Ffrengig (*Juglans regia*)
* Criafolen (*Sorbus aucuparia*)
* Derwen (*Quercus*)
* Draenen ddu (*Prunus spinosa*)
* Draenen wen, Ysbyddaden (*Crataegus*)
* Ffawydden (*Fagus*)
* Gellygen (*Pyrus*)
* Gwernen (*Alnus*)
* Helygen (*Salix*)
* Llwyfen (*Ulmus*)
* Masarnen (*Acer*)
* Oestrwydden (*Carpinus*)
* Onnen (*Fraxinus*)
* Palmwydden
* Pisgwydden, Palalwyfen (*Tilia*)
* Planwydden (*Platanus*)
* Poplysen, Coed tafod merched (*Populus*)
* Ysgawen (*Sambucus*)


Categori:Planhigion
Oren (ffrwyth)

Ffrwyth sitrws bwytadwy yw'r **oren** neu'r ** oren melys** (enw gwyddonol: **Citrus × sinensis **) - enw a ddefnyddir i'w gwahaniaethu oddi wrth yr oren chwerw (*Citrus × aurantium*). Mae'n ffrwyth yn y teulu Rutaceae. Mae'n tyfu ar goeden fytholwyrdd mewn hinsawdd gynnes. Yn fotanegol, mae'r oren yn hybrid Citrus × sinensis, rhwng dau rywogaeth: y pomelo (*Citrus maxima*) a'r oren mandarin (*Citrus reticulata*). Mae'n hybrid yn un hynafol, canlyniad croesiad a ddigwyddodd dros 4000 o flynyddoedd yn ôl rhwng y pomelo a'r mandarin; mae cyfrannau genynnau'r rhywogaeth hynafol heddiw tua 58% mandarin a 42% pomelo. Erbyn 2025 roedd genom llawn yr oren melys wedi cael ei ddilyniannu.

Mae'r goeden oren yn goeden ganolig ei maint, rhwng tair a phum metr o uchder, gyda choron gron a changhennau rheolaidd. Mae ganddi foncyff sengl, syth, silindrog, gwyrddlas ar y dechrau ac yna llwyd. Mae'r canghennau'n ymddangos tuag un metr o'r Ddaear. Mae'r dail yn fytholwyrdd, yn ganolig eu maint ac yn hirgul, gyda sylfaen gron a blaenau pigfain. Mae'r blodau'n ymddangos naill ai'n unigol neu mewn clystyrau.

Gellir lluosogi coed oren drwy egino'r had, drwy drawsblannu toriad, neu drwy haenu, hynny yw, drwy eu lluosogi o wreiddyn. Beth bynnag, rhaid iddynt dreulio peth amser mewn meithrinfa blanhigion cyn cael eu symud i'r berllan neu'r ardd.

Gall rhew ddinistrio'r ffrwyth a hyd yn oed y goeden ei hun. Felly, ni argymhellir ei drin uwchlaw 250 metr uwchben lefel y môr. Mae ansawdd y pridd hefyd yn bwysig; tywod silicaidd gyda rhywfaint o glai a chalch yw'r gorau. Mae cyfeiriadedd hefyd yn hanfodol; yn ddelfrydol, dylai'r goeden wynebu'r cyhydedd, hynny yw, gyda'i chefn at y polyn agosaf, i gael ei hamddiffyn rhag y gwyntoedd oer o'r cyfeiriad hwnnw ac i dderbyn mwy o olau haul.

## Tyfu
Mae'n ffynnu mewn hinsawdd tymherus a llaith. Mae tyfu'r rhywogaeth hon yn rhan bwysig o economi llawer o wledydd, gan gynnwys yr Unol Daleithiau (Florida a California), y rhan fwyaf o wledydd Môr y Canoldir, Brasil, Mecsico, yr Ariannin, Ecwador, Periw, Colombia, Belize, Ciwba, Pacistan, Tsieina, India, Iran, yr Aifft, Twrci, Wrwgwái, Catalwnia, Sbaen a De Affrica. Nid yw'n tyfu y tu allan yng Nghymru.

## Cyfeiriadau
Categori:Ffrwythau
Categori:Coed
Categori:Rutaceae
Rhestr Llywyddion y Comisiwn Ewropeaidd

Llywydd Uchel Awdurdod y Gymuned Glo a Dur Ewropeaidd (ECSC) cyn i'r Cytundeb Cyfuniad ddod i rym (1967): 
* Jean Monnet (Ffrainc, 1952-1955)

Llywyddion y Comisiwn Ewropeaidd:
* Walter Hallstein (Gweriniaeth Ffederal yr Almaen, 1958-1967), y Llywydd cyntaf
* Jean Ray (Gwlad Belg, 1967-1970)
* Franco Maria Malfatti (Yr Eidal, 1970-1972)
* Sicco L. Mansholt (Yr Iseldiroedd, 1972-1972)
* François-Xavier Ortoli (Ffrainc, 1973-1976)
* Roy Jenkins (Y Deyrnas Unedig, 1977-1980)
* Gaston Edmont Thorn (Lwcsembwrg, 1981-1984)
* Jacques Delors (Ffrainc, 1985-1995)
* Jacques Santer (Lwcsembwrg, 1994-1999), wedi ymddiswiddo
* Romano Prodi (Yr Eidal, 1999-2004)
* José Manuel Durão Barroso (Portiwgal, 2004-2014)
* Jean-Claude Juncker (Lwcsembwrg, 2014-2019)
* Ursula von der Leyen (Yr Almaen, 2019-)

Mae Cyngor yr Undeb Ewropeaidd yn enwebu un o'r aelodau'r Comisiwn Ewropeaidd.

*
Categori:Yr Undeb Ewropeaidd
Categori:Rhestrau gwleidyddion
Cyprus

Ynys yn y Môr Canoldir 113&nbsp;km o Dwrci yw **Gweriniaeth Cyprus** neu **Cyprus** ( hefyd **Ciprus**) (Groeg: Κύπρος *Kýpros*; Twrceg: Kıbrıs). Yn y cyfrifiad diwethaf roedd gan y wlad boblogaeth o , sydd tua hanner poblogaeth Cymru.

Mae'r ynys wedi'i rhannu yn ddwy wladwriaeth - gwladwriaeth y de, Gweriniaeth Cyprus sydd gan mwyaf yn Roeg ei hiaith ac yn Gristnogol, a gwladwriaeth y gogledd sydd yn Dwrceg ei hiaith ac yn Foslemaidd. Mae gwladwriaeth y de yn aelod o'r Undeb Ewropeaidd. Ni chydnabyddir bodolaeth gwladwriaeth y gogledd, sef 36% o'r ynys o ran arwynebedd, gan lawer o wledydd y byd, ond fe'i cynhelir gan bresenoldeb milwrol Twrci. Mae'r Deyrnas Unedig hefyd yn berchen ar ddau safle milwrol ar yr ynys, Akrotiri a Dhekelia.
chwith|bawd|Cyprus a Chymru o ran lleoliad a maint.

bawd|280px|Llun o Gyprus o Loeren MODIS

## Gweler hefyd 
* Gweriniaeth Dwrcaidd Gogledd Cyprus

## Cyfeiriadau
Categori:Gwledydd Ewrop

Categori:Ynysoedd y Môr Canoldir
Iâ

Dŵr wedi'i rewi i'w gyflwr solid yw **iâ** (neu **rhew**).

bawd|chwith|200px|Iâ
bawd|chwith|200px|Iâ

Mae iâ yn anarferol oherwydd ei fod yn 8.3% yn llai dwys na dŵr, sy'n golygu ei fod yn arnofio ar wyneb dŵr hylif. Mae dŵr hylif ar ei ddwysaf ar 4&nbsp;°C, pan fydd yn 1 g / cm³. Mae'r dwysedd hwn yn lleihau wrth i folecylau'r dŵr ddechrau ffurfio crisialau hecsagonol o rew wrth gyrraedd y rhewbwynt. Digwydd hyn o ganlyniad i'r bondiau hydrogen mewn dŵr. Pan mae dŵr yn cyrraedd tymheredd o 0&nbsp;°C ac felly yn rhewi, mae'r bondiau hydrogen hyn yn gwneud i'r molecylau dŵr ffurfio dellt anhyblyg, sydd yn gadael bylchau rhwng y molecylau. Mae hyn felly yn arwain at ddwysedd isel ond cyfaint uchel iâ.

Gan ddibynnu ar bresenoldeb amhureddau fel gronynnau pridd neu swigod aer, gall iâ ymddangos yn dryloyw neu'n wynlas.

Pan fydd rhew yn toddi, mae'n amsugno cymaint o egni ag y byddai'n ei gymryd i wresogi dŵr o'r un màs i 80&nbsp;°C. Yn ystod y broses doddi, mae tymheredd y rhew yn aros yn 0&nbsp;°C. Wrth doddi, mae unrhyw egni sydd yn cael ei ychwanegu yn torri'r bondiau hydrogen rhwng molecylau rhew.

## Gweler hefyd
* Barrug
* Eira
* Oes yr Iâ
* Gwlad yr Iâ
* Hufen iâ
Efrog Newydd (talaith)

Talaith yng ngogledd-ddwyrain yr Unol Daleithiau yw **Efrog Newydd** (Saesneg: *New York*; Sbaeneg: *Nueva York*). Ei lysenw yw "y Dalaith Ymerodrol" (), am ei fod yn un o daleithiau cyfoethocaf a mwyaf dylanwadol yr undeb. Mae ganddi boblogaeth o tua 19,500,000.

canol|bawd|350px|Lleoliad Efrog Newydd yn yr Unol Daleithiau

## Dinasoedd Efrog Newydd 
## Siroedd Efrog Newydd
* Gweler Rhestr o Siroedd Efrog Newydd

## Gweler hefyd 
* Dinas Efrog Newydd
* Efrog

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  Llywodraeth talaith


Categori:Gogledd-ddwyrain yr Unol Daleithiau
Categori:Taleithiau'r Unol Daleithiau
Efrog Newydd

Enw ar ddinas ac ar dalaith yn Unol Daleithiau America yw **Efrog Newydd**.
* Dinas Efrog Newydd
* Talaith Efrog Newydd

## Gweler hefyd 
* Ymosodiadau 11 Medi 2001
* Efrog, tref yng ngogledd Lloegr.

----