open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ymasiad niwclear

bawd|dde|200px|Mae'r gylchred CNO yn drechaf mewn sêr trymach na'r Haul.

Mewn ffiseg niwclear a chemeg niwclear, **ymasiad niwclear** (Saesneg: *nuclear fusion*) ydy'r uniad hwnnw rhwng dau niwclews mas ysgafn, wedi'u gwasgu at ei gilydd gan egni aruthrol. Mae'r weithred o ymasiad yn gwbwl groes i'r weithred sy'n digwydd heddiw ymh mhob atomfa, sef ymholltiad niwclear ble mae'r niwclei'n cael eu chwalu'n gyrbibion. Felly, dim ond o dan amgylchiadadau eithriadol y gall ymasiad ddigwydd e.e. mae'n rhaid wrth dymheredd uchel iawn. Cyn gynted ag y mae'r ddau niwclei'n ddigon agos at ei gilydd cânt eu gwthio at ei gilydd oherwydd fod yr egni sy'n eu gwthio yn gryfach na'r egni electromagnetig sy'n eu gwahanu. Pan maen nhw'n asio at ei gilydd, mae llawer iawn o egni'n cael ei ryddhau.

Dyma'n union yr hyn sy'n digwydd mewn sêr megis ein Haul: pedwar proton yn asio mewn niwclews o heliwm, dau bositron a dau niwtrino. Mae'r asio (neu'r ymasio) hwn yn afreolus, hynny yw ni ellir ei reoli a gelwir y weithred hon yn rhediad thermoniwclear (Saesneg: *thermonuclear runaway*).

## Cynhyrchu pŵer o ymasiad
Ers y 1930au damcaniaethwyd y byddai'n bosib creu pŵer drwy ddefnyddio'r gwres o adweithiau ymasiad niwclear i gynhyrchu trydan. Cychwynnodd ymchwil i'r maes yma yn y 1940au mewn sawl lleoliad ar draws y byd. Pan ddyfeiswyd y laser yn y 1960au cynigiwyd hwn fel modd o greu tymheredd uchel iawn mewn gofod bychan - byddai hyn yn medru tanio ymasiad drwy ddull 'cyfyngiad'. Cymerodd hi ddegawdau i wyddonwyr arbrofi gyda gwahanol ddulliau ac i brofi ei fod yn bosib cynhyrchu mwy o egni fel allbwn na sydd yn cael ei roi i fewn i greu'r ymasiad niwclear.

Yn Rhagfyr 2022, cyhoeddodd gwyddonwyr o'r Lawrence Livermore National Laboratory yng Nghaliffornia ddatblygiad pwysig ar y daith i ddefnyddio pŵer ymasiad. Dangoswyd ei bod yn bosib cynhyrchu mwy o egni drwy ymasiad niwclear na roddwyd fewn i'r arbrawf. Defnyddiwyd laser pwerus gyda 192 pelydr i gynhesu a chywasgu tamaid bychan o nwy hydrogen mewn capsiwl tua 5mm ar draws.

Mae'r capsiwl yn cael ei gynhesu i 100 miliwn Celsius a pwysedd 100 biliwn gwaith pwysedd yr atmosffer. Drwy hyn mae'r hydrogen yn mewnffrwydro a dechrau adwaith ymasiad niwclear. Rhoddwyd 2.05 megajoule (MJ) o egni i fewn i'r laser a cynhyrchwyd 3.15MJ mewn allbwn o'r adwaith. Er hyn, mi fydd hi'n ddegawdau eto cyn y gallwn weithredu pŵerdy ymarferol i gynhyrchu egni o ymasiad.

## Cyfeiriadau
Categori:Ffiseg niwclear
Categori:Technoleg niwclear
Llyn Mälaren

Llyn yn ne Sweden yw **Llyn Mälaren**. Gydag arwynebedd o 1,140&nbsp;km², ef yw llyn trydydd-fwyaf Sweden ar ôl Llyn Vänern a Llyn Vättern, ac mae tua 63 medr yn y mnan dyfnaf. Saif i'r gorllewin o Stockholm.

Ceir nifer o ynysoedd ynddo; y ddwy fwyaf yw Selaön (91&nbsp;km²) a Svartsjölandet (79&nbsp;km²). Dynodwyd Birka, sefydliad o oes y Llychlynnwyr ar ynys Björkö, ynghyd â Hovgården ar ynys Adelsö yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO yn 1993. Mae Palas Drottningholm ar ynys Lovön hefyd yn Safle Treftadaeth y Byd.

Mälaren
Rhestr o wledydd gydag ynni niwclear

Ar hyn o bryd (2025) mae gan 31 o wledydd y gallu i greu trydan mewn atomfeydd, drwy adweithydd niwclear.

## Y sefyllfa gyfoes 
O'r 32 gwlad lle ceir atomfeydd ynni niwclear, dim ond Ffrainc, Slofacia, Wcráin a Gwlad Belg sy'n eu defnyddio fel ffynhonnell y rhan fwyaf o'u cyflenwad trydan. Mae gan wledydd eraill symiau sylweddol o ynni niwclear. Y cynhyrchwyr trydan niwclear mwyaf o bell ffordd yw Unol Daleithiau America, gyda 779,186 GWh o drydan niwclear yn 2023, ac yna Tsieina gyda 406,484 GWh. Ar ddiwedd 2023, roedd 418 o adweithyddion yn cynhyrchu 371,540 MWe, ac roedd 59 o adweithyddion yn cael eu hadeiladu.

## Cyfeiriadau
Categori:Technoleg niwclear
Categori:Rhestrau gwledydd
Birka

Gweddillion tref o Oes y Llychlynwyr yn Sweden yw **Birka**. Saif ar ynys Björkö yn Llyn Mälaren, tua 30&nbsp;km i'r gorllewin o Stockholm.

Sefydlwyd Birka tua chanol yr 8g a datblygodd i fod yn ganolfan fasnachu bwysig. Yma yr oedd y gymuned Gristnogol gyntaf yn Sweden, a sefydlwyd gan Sant Ansgar ynj 831. Gadawodd y trigolion y safle yn aill hanner y 10g. Dynodwyd Birka yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO yn 1993.

Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Sweden
Amser ychwanegol

Mewn rhai chwaraeon, yn enwedig pêl-droed, cyfnod o chwarae ychwanegol er mwyn rhoi cyfle i dîm ennill yw **amser ychwanegol**. Fel rheol mae amser ychwanegol mewn gemau pêl-droed yn cael ei chwarae pan geir sgôr cyfartal ar ddiwedd y 90 munud arferol a phan fod rhaid cael enillydd yn y gêm.

Mewn pêl-droed chwaraeir dau hanner ychwanegol o 15 munud pob ffordd.

Os na cheir enillydd ar ddiwedd yr amser ychwanegol penderfynir y canlyniad trwy giciau o'r smotyn.

Talfyriadau arferol wrth gofnodi canlyniad gêm:
***w.a.y.** (*wedi amser ychwanegol*)

Categori:Geirfa chwaraeon
Categori:Pêl-droed
Helios

Ym mytholeg Roeg, duw'r haul yw **Helios** (Hen Roeg: Ἠέλιος). Ym mytholeg y Rhufeiniaid fe'i gelwir yn **Sol** (Lladin).

Codwyd Colosws Rhodos tua 280 CC i amddiffyn y fynedfa i borthladd Rhodos. Cafodd ei wneud allan o efydd ar lun dyn cydnerth, noeth neu led-noeth, a oedd yn cynrychioli Helios, yr heuldduw. Fe'i ystyrid yn un o Saith Rhyfeddod yr Hen Fyd. Safai ar ddau ben y ddau forglawdd a amddiffynai'r porthladd a dywedir bod llongau dan hwyliau llawn yn medru pasio o dano.
[250px|bawd|dim|Helios: penddelw Rhufeinig ym Maddondai [Diocletian, Rhufain]]

Categori:Duwiau a duwiesau Groeg
Categori:Mytholeg Rufeinig
Cwestiwn rhethregol

Rhan ymadrodd ar ffurf cwestiwn a ofynnir heb ddisgwyl ateb ydy **cwestiwn rhethregol**. Yn aml caiff ei ddefnyddio er mwyn perswadio (e.e. "Pam fi?"). Mae cwestiynau rhethregol yn annog y gwrandawr i feddwl am yr ateb (sy'n amlwg yn aml) i'r cwestiwn. Pan fo siaradwr yn datgan, ''"Am faint o amser mae'n rhaid i ni oddef yr anghyfiawnder hwn?"'', ni ddisgwylir ateb ffurfiol. Yn hytrach, techneg arddull ydyw a ddefnyddir gan y siaradwr i atgyfnerthu neu wadu rhywbeth.

Categori:Iaith
Como la flor

Mae **"Como La For"** yn gân enwog gan y gantores Mexicanaidd Selena. Ysgrifennwyd gan Ricky Vela, Selena ac Abraham Quintanilla III. Fe cafodd "Como La For" ei rhyddhau ar y record "Entre A Mi Mundo" yn 1992. Fe aeth "Como La Flor" i rhod un yn 1992 ar y Latin Regional Mexican billboard chart.

Categori:Caneuon
Visby

bawd|240px|Harbwr Visby

Dinas ar ynys Gotland oddi ar arfordir dwyreiniol Sweden yw **Visby**. Hi yw prifddinas Talaith Gotland, ac roedd y bobologaeth yn 2005 yn  22,236

Sefydlwyd Visby yn y 10g, ac o'r 12fed hyd y 14g roedd yn ganolfan fasnachol o bwysigrwydd mawr. Yn 1361, cipiwyd y ddinas gan Denmarc, ond daeth yn rhan o Sweden yn yr 17g. Dechreuodd ei masnach ddirywio wedi hynh, ac oherwydd hyn, cadwyd llawer o adeiladau o gyfnod ei hanterth. Dynodwyd Visby yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO.

Categori:Y Cynghrair Hanseataidd
Categori:Dinasoedd Sweden
Categori:Gotland
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Sweden
Hanner oes

**Hanner-oes** neu **hanner oes** ydy'r cyfnod o amser mae'n ei gymryd i elfen ymbelydrol i haneru ei egni. Mae hefyd yn berthnasol i unrhyw elfen sy'n dadelfennu (Saesneg: *decay*).

Mae'r term yn deillio o 1907 a'r ffurf gwreiddiol oedd "half-life period", a dalfyrwyd yn y 1950au i "hanner oes".

## Cyfeiriadau
Categori:Ffiseg niwclear
Categori:Technoleg niwclear
Categori:Ynni niwclear
Categori:Elfennau cemegol
Tymheredd

bawd|Mae dŵr yn rhewi pan fo'r tymheredd yn 0 °C. Mae'r thermomedr hwn yn dangos fod tymheredd y rhew y tu allan i'r ffenestr yn -17 °C.

**Tymheredd** ydy'r dull o fesur pa mor oer neu ba mor boeth ydy'r aer neu unrhyw ddeunydd arall. Mae hyn yn dibynnu ar egni cinetig y gronynnau sydd oddi fewn i'r deunydd. Gallem deimlo - a mesur - y poethder hwn gyda'n llaw drwy'r nerfau oddi tan y croen; y poetha rydym yn ei deimlo, yr uchaf ydy ei dymheredd.

Mae dwy ffordd o ddiffinio tymheredd yng ngeiriadur y gwyddonydd: 
* y disgrifiad thermodeinamig - a sefydlwyd yn gyntaf gan Kelvin
* yr eglurhad wedi'i sylfaenu ar ffiseg ystadegol.


Categori:Thermodynameg
Gotland

Ynys sy'n rhan o Sweden yw **Gotland**; mae hefyd yn ffurfio un o daleithiau'r wlad gyda rhai ynysoedd llai o'i chwmpas. Mae gan yr ynys arwynebedd o 3,140&nbsp;km sgwar, a phoblogaeth o 58,003  yn 2016.

bawd|canol|200px|Lleoliad Gotland yn Sweden

Prifddinas yr ynys a'r dalaith yw Visby, sydd a phoblogaeth o tua 22,600. Saif yr ynys tua 90&nbsp;km i'r dwyrain o dir mawr Sweden yn y Môr Baltig.


Categori:Taleithiau Sweden
Categori:Ynysoedd Sweden
Categori:Y Môr Baltig
Norddeutscher Rundfunk

Darlledwr cyhoeddus radio a theledu, sy'n gweithredu o Hamburg, Yr Almaen, yw **Norddeutscher Rundfunk (NDR)** (Cymraeg: *Darlledu Gogledd Yr Almaen*). Mae NDR yn darlledu i Niedersachsen, Mecklenburg-Vorpommern a Schleswig-Holstein, yn ogystal â dinas Hamburg ei hun. Aelod o'r consortiwm ARD yw NDR.

Bydd NDR yn trefnu Cystadleuaeth Cân Eurovision 2011 ar ôl i Lena Meyer-Landrut ennill cystadleuaeth 2010.

## Dolenni allanol
*Gwefan NDR 

Categori:Radio yn yr Almaen
Categori:Teledu yn yr Almaen
Categori:Niedersachsen
Categori:Mecklenburg-Vorpommern
Categori:Schleswig-Holstein
Categori:Sefydliadau 1956
Harri II, Ymerawdwr Glân Rhufeinig

Ymerawdwr Glân Rhufeinig oedd **Harri II** (6 Mai 973 – 13 Gorffennaf 1024) (Almaeneg: *Heinrich der Heilige*), a alwyd weithiau'n **Sant**, oedd y pumed ymerawdwr cysegredig (a'r olaf) o Frenhinllyn yr Ottoniaid.  Ef oedd yr unig frenin Almaenig i gael ei ganoneiddio.

Roedd Harri yn fab i Harri II, Dug Bafaria, a Gisela, merch Conrad III, brenin Bwrgwyn.  Ei tad oedd wyr Harri I, brenin yr Almaen.  Fe briododd Cunigunde o Lwcsembwrg.

Categori:Genedigaethau 973
Categori:Marwolaethau 1024
Categori:Brenhinoedd yr Almaen
Categori:Ymerodron Glân Rhufeinig
Adweithydd niwclear

[bawd|Calon yr adweithydd pitw bach o'r enw CROCUS, a ddefnyddir i ymchwilio i adweithion niwclear yn École Polytechnique Fédérale de Lausanne yn y  [Swistir.]]

Mae **adweithydd niwclear** yn declyn enfawr sy'n medru rheoli'r broses ble mae atomau elfen ymbelydrol megis wraniwm-235 neu plwtoniwm-239 yn cael eu hollti; fel arfer fe wneir hyn er mwyn harneisio'r ynni a ddaw ar ffurf trydan. Mae'r adwaith cadwyn (Saesneg: *chain reation*) yma yn creu llawer o wres, sydd yn ei dro'n berwi'r dwr sydd yn yr adweithydd ac yn troi tyrbeins. Gelwir yr adeilad lle lleolir yr adweithydd, fel arfer, yn atomfa.

Mae'r dechnoleg yn ennill ynni trwy ddefnyddio adwaith niwclear, naill ai ymholltiad niwclear (Saesneg: *nuclear fission*) neu ymasiad niwclear. Ar hyn o bryd, dim ond ymholltiad niwclear a ddefnyddir yn fasnachol, lle mae'r adwaith niwclear yn cael ei reoli'n ofalus gan wyddonwyr. Mae'r ddau fath o adwaith yn rhyddhau maint aruthrol o ynni allan o faint cymharol fychan o fater.

## Gweler hefyd
* Rhestr o wledydd gyda phwer niwclear
* Rhestr o wledydd sydd ag arfau niwclear
* Atomfa
* Wraniwm
* Ffiseg niwclear
* Rhaglen niwclear Iran
* Arfau niwclear
* Yr Asiantaeth Ynni Atomig Ryngwladol

Categori:Ynni niwclear
Categori:Technoleg niwclear
Categori:Ffiseg niwclear
Öland

Ynys sy'n ffurfio rhan o Sweden yw **Öland**. Saif yn y Môr Baltig, yn cael ei gwahanu oddi wrth Småland ar dir mawr Sweden gan Gulfor Kalmar. Mae'n ffurfio rhan o dalaith weinyddol neu sir Kalmar ond fe'i cyfrifir hefyd yn un o daleithiau tradoddiadol Sweden. Cysylltir hi a'r tir mawr gan Bont Öland, a adeiladwyd yn 1973.

Hi yw ynys ail-fwyaf Sweden, gydag arwynebedd o 1342 km2 a phoblogaeth o 24,628. Färjestaden yw'r dref fwyaf.

bawd|canol|200px|Lleoliad Öland yn Sweden
bawd|canol|240px|Öland


Categori:Taleithiau Sweden
Categori:Ynysoedd Sweden
Categori:Y Môr Baltig
Fritt Ord

[250px|bawd|de|Pencadlys Fritt Ord yn [Oslo.]]
Sefydlwyd **Institusjonen Fritt Ord** (Norwyeg, yn golygu **Sefydliad Rhyddid Mynegiant**; enw Saesneg swyddogol: *Freedom of Expression Foundation*), y cyfeirir ato fel rheol fel **Fritt Ord**, yn Oslo, Norwy ar 7 Mehefin 1974 er mwyn hyrwyddo a diogelu rhyddid mynegiant i lenorion, ysgrifenwyr ac artistiaid yn gyffredinol. Mae Fritt Ord yn gweithio yn bennaf yn Norwy ei hun ond mewn achosion arbennig mae'n gweithio yn erbyn sensoriaeth mewn gwledydd eraill hefyd. Y Cadeirydd ar hyn o bryd yw'r Athro Francis Sejersted, hanesydd ym Mhrifysgol Oslo.

Prif amcan Fritt Ord yw amddiffyn a hyrwyddo rhyddid mynegiant a'r amgylchiad i fwynhau hynny yn Norwy, yn enwedig trwy hyrwyddo a chefnogi dadleuon agored a'r hawl diymwad i bawb fynegi eu barn. Yn ogystal, mae'n cefnogi agweddau eraill ar ddiwylliant Norwy. Mae'n rhoi dwy wobr flynyddol, sef y Wobr Rhyddid Mynegiant a'r Deyrnged Rhyddid Mynegiant, ac yn cynnig cefnogaeth uniongyrchol i brosiectau arbennig, naill ai o'i benderfyniad ei hun neu ar gais gan eraill.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Fritt Ord  

Categori:Diwylliant Norwy
Categori:Llenyddiaeth Norwy
Categori:Rhyddid mynegiant
Categori:Sefydliadau Norwy
Categori:Sefydliadau 1974
Asid perclorig

bawd|200px
Mae gan **asid perclorig** fformiwla, sef HClO4; ac fel arfer mae ar ffurf hylif diliw. Mae'n asid cryf iawn a ellir ei gymharu (o ran cryfder) gyda asid sylffwrig neu asid nitrig. Mae'n asid defnyddiol iawn i baratoi halwynau perclorad. Un halwyn yw amoniwm perclorad sy'n danwydd roced ac yn ffrwydro'n hawdd.

perclorig
Daearyddiaeth Sweden

bawd|240px|Sweden

Sweden yw'r fwyaf o wledydd Llychlyn yng ngogledd-orllewin Ewrop. Mae'n ffinio ar Norwy yn y gorllewin ac ar y Ffindir yn y dwyrain. Yn y de-orllewin, mae culforoedd y Kattegat a'r Skagerrak yn ei gwahanu oddi wrth Denmarc.

Mae llawer o dde a dwyrain Sweden yn dir cymharol isel, ond mae'r gorllewin yn fynyddig, ynh enwedig o gwmpas y ffin â Norwy. Y copa uchaf yw Kebnekaise, 2,111 medr uwch lefel y môr. Gorchuddir tua 78% o'r wlad gan fforestydd, ac mae gan y wlad tua 95,700 o lynnoedd; y mwyaf o'r rhain yw Llyn Vänern a Llyn Vättern. Llyn Vänern yw'r trydydd fwyaf yn Ewrop. Mae gan Sweden nifer o ynysoedd; y ddwy fwyaf yw Gotland ac Öland yn y Môr Baltig.

## Dinasoedd
Dinasoedd a threfi mwyaf Sweden yw:
# Stockholm 1 252 020
# Göteborg 510 491
# Malmö 258 020
# Uppsala  128 409
# Västerås 107 005
# Örebro 98 237
# Linköping 97 428
# Helsingborg 91 457
# Jönköping 84 423
# Norrköping 83 561
# Lund 76 188
# Umeå 75 645
# Gävle 68 700
# Borås 63 441
# Södertälje 60 279

[bawd|chwith|250px|Lapporten yn [Laponia.]]
The Twilight Saga

Cyfres o ffilmiau rhamantaidd yn seliedig ar nofelau'r Gyfres *Twilight*, ysgrifennwyd gan Stephenie Meyer, yn serennu Kristen Stewart, Robert Pattinson a Taylor Lautner ydy ***The Twilight Saga***. Mae'r saga wedi ennill mwy na $1 biliwn ac yn cynnwys (hyd Mehefin 2010) tair ffilm.

Categori:Fampirod
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau Saesneg
Cetiaid

[300px|bawd|Shaman o lwyth y Cetiaid, [Siberia; ffotograff  a dynnwyd yn 1914]]
Mae'r **Cetiaid** neu **Ketiaid** (Rwseg: Кеты) yn bobl o Siberia sy'n siarad yr iaith Cet neu Ceteg.

Arferid ei galw yn *Ostyakiy* yn Rwseg, gair a oedd yn cynnwys llwythi eraill o Siberia. Galwyd nhw hefyd yn *Ostiaciaid Yenisei*, gan eu bod yn byw yng nghanol a gwaelod basn Afon Yenisei yn Crai Krasnoyarsk, Rwsia. Mae'r Cetiaid modern yn byw yng ngorllewin rhan canol y basn, bellach.

## Iaith
Cysylltwyd eu hiaith i'r teulu hwnnw o ieithoedd a elwir yn Na-Dené, sy'n tarddu o Ogledd America. Yr enw Ceteg am ddynion ydy "*deng*".

Yn 1826 roedd 1,428 o Getiaid yn weddill gyda 1225 (85.8%) yn siaradwyr iaith gyntaf. Erbyn cyfrifiad 1989 roedd y nifer wedi gostwng i 1,113 gyda dim ond 537 (48.3%) yn siaradwyr iaith gyntaf. Credir fod tua 600 heddiw yn siarad yr iaith, sy'n hollol wahanol i bob iaith arall yn Siberia.

## Y cysylltiad Celtaidd
Credir bellach fod y Cymry a'r cenhedloedd Celtaidd eraill a'r Basgiaid yn ddisgynyddion yr Ewropeaid cynharaf, sef yr helwyr Palaeolithig o Siberia ac mae tystiolaeth genynnol yn eu holrhain yn ôl i tua 50,000 o flynyddoedd a hynny i ardal Dyffryn Yenisei yn Siberia, ac yn arbennig i'r Cetiaid. Maen' nhw heddiw yn cario'r un fersiwn o'r cromosomau "Y" â'r Cymry a phobloedd brodorol America. Dywed y gwyddonydd genynnau Steve Jones yn ei lyfr *Y - The Descent of Man* (2002), "Mae’r cromosomau yn datgelu cyswllt hynafol rhwng pobl Cymru a brodorion America...Yng Nghymru mae naw allan o bob deg dyn cyn cludo rhyw fersiwn o haplogrwp 1...mae un is-deip yn gyfrifol am 70% o gromosomau gwryw..."

## Cyfeiriadau
Categori:Crai Krasnoyarsk
Categori:Grwpiau ethnig yn Rwsia
Categori:Siberia
Asid hydroiodig

Moleciwl deuatomig ydy heidrogen iodeid a gelwir ei ffurf hylifol yn **asid hydroiodig**. Mae'n asid cryf. Caiff ei ddefnyddio'n aml i wneud iodin.

hydroiodig
Human Rights Watch

200px|bawd|Logo Human Rights Watch
Corff heb gysylltiad â llywodraeth sy'n amddiffyn hawliau dynol yw ***Human Rights Watch*** (**HRW**). Lleolir ei bencadlys yn Ninas Efrog Newydd yn yr Unol Daleithiau ac mae ganddo swyddfeydd mewn sawl dinas o gwmpas y byd. Fe'i sefydlwyd yn 1988 ar ôl cyfuno sawl mudiad, yn enwedig Helsinki Watch. Rhoddwyd wobr Hawliau Dynol y Cenhedloedd Unedig i Human Rights Watch yn 2008 (ar y cyd â Louise Arbour, Benazir Bhutto, Ramsey Clark, yr Athro Carolyn Gomes, yr Athro Denis Mukwege a'r Chwaer Dorothy Stang)

Mae HRW yn gweithredu ar lefel ryngwladol i geisio sicrhau fod y Datganiad Cyffredinol ar Hawliau Dynol yn cael ei barchu ymhob gwlad, er enghraifft mewn perthynas â rhyddid mynegiant, yn cynnwys rhyddid y wasg. Mae'n ceisio dod â throseddau rhyfel â masnachu arfau anghyfreithlon i sylw'r byd ac yn barod i feirniadu llywodraethau sy'n euog o hynny. Mewn canlyniad mae HRW wedi cael ei feirniadu gan rai am fod yn fudiad gydag amcanion gwleidyddol, er enghraifft pan gondemniodd Llu Amddiffyn Israel am ei ddefnydd o ffosfforws gwyn yn Gaza yn 2009.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol

Categori:Cyrff hawliau dynol
Categori:Sefydliadau 1978
Uppsala

bawd|240px|Eglwys Gadeiriol Uppsala

Dinas yn Sweden a phrifddinas Talaith Uppsala yw **Uppsala**. Hi yw pedwaredd dinas Sweden o ran poblogaeth. Saif 78&nbsp;km i'r gogledd-orllewin o Stockholm.

Ers 1164, mae Uppsala yn ganolfan eglwysig Sweden, gan ei bod yn sedd Archesgob Eglwys Sweden.

Prifysgol Uppsala, a sefydlwyd yn 1477, yw'r hynaf yng ngwledydd Llychlyn. Ymysg ei myfyrwyr enwog mae Carolus Linnaeus, Dag Hammarskjöld, Anders Celsius a Jöns Jacob Berzelius. Roedd y cyfarwyddwr ffilm Ingmar Bergman yn enedigol o Uppsala.

## Enwogion eraill
*Hans Rosling (1948-2017), meddyg
*Magdalena Andersson (g. 1967), Prif Weinidog Sweden Tachwedd 2021

Categori:Dinasoedd Sweden
Categori:Uppland
Llys Hawliau Dynol Ewrop

250px|bawd|Siambr Llys Hawliau Dynol Ewrop.
250px|bawd|Adeilad Llys Hawliau Dynol Ewrop.
Lleolir **Llys Hawliau Dynol Ewrop** (enw Ffrangeg swyddogol: '''''Cour européenne des droits de l'homme***; enw Saesneg swyddogol: ***European Court of Human Rights''''') yn Strasbourg, Ffrainc. Mae'n gorff cyfreithiol rhyngwladol sy'n deillio o Gonfensiwn Hawliau  Dynol Ewrop (1950). Ei orchwyl statudol yw monitro hawliau dynol yn aelod-wladwriaethu'r Undeb Ewropeaidd. Mabwysiadwyd y Confensiwn gan Gyngor Ewrop ac mae pob un o'r 47 aelod-wladwriaethau yn gorfod ei dderbyn. Ceiff achosion yn erbyn yr aelodau hyn am dorri hawliau dynol gael eu dwyn i'r llys gan wladwriaethau, cyfundrefnau eraill neu unigolion.

Sefydlwyd y Llys fel endid parhaol gyda barnwyr llawn-amser ar 1 Tachwedd 1998. Ceir 47 barnwr o'r 47 aelod-wladwriaeth.

## Gweler hefyd
*Deddf Hawliau Dynol 1998
*Llys Cyfiawnder Ewrop
*Llys Cyfiawnder Rhyngwladol
*Hawliau dynol

## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol  

Categori:Hawliau dynol
Hawliau Dynol Ewrop
Categori:Sefydliadau 1998
Categori:Sefydliadau a leolir yn Strasbwrg
Categori:Sefydliadau'r Undeb Ewropeaidd
Malmö

[bawd|240px|Malmö a'r [Sont, gyda Phont Sont.]]

**Malmö** yw dinas trydydd-fwyaf Sweden a phrifddinas talaith Skåne, y fwyaf deheuol o daleithiau Sweden. Roedd y boblogaeth yn 258,020 yn (2005, a phoblogaeth yr ardal ddinesig tua 605,000.

I'r de o Malmö mae Pont Øresund, a orffennwyd yn 2000, sy'n cysylltu Sweden a Denmarc.  Ar un adeg, roedd Malmö yn perthyn i Denmarc, ond dan delerau Heddwch Roskilde yn 1658, daeth y ddinas a thalaith Skåne yn rhan o Sweden.

Categori:Dinasoedd Sweden

Categori:Skåne
Dadfeilio ymbelydrol

bawd|Arwydd sy'n rhybuddio'r darllenydd o beryglon ymbelydredd a graddfa'r perygl hwnnw.
Proses mewn ffiseg ydy **dadfeiliad ymbelydrol** pan fo niwclews atomig ansefydlog yr elfen gemegol yn colli neu'n rhyddhau egni drwy ïoneiddio gronynnau, hynny yw drwy daro atomau a bwrw electronau i ffwrdd ohonyn nhw. Nid yw'r niwclews (wrth ddadfeilio) yn bwrw yn erbyn gronynnau eraill. Canlyniad y dadfeilio yw bod y fam atom cychwynnol yn trawsffurfio i fod yn atom o fath gwahanol (y "ferch"). Er enghraifft: mae'r fam-atom Carbon-14 yn taflu ymbelydredd ac yn trawsffurfio yn nitrogen-14, sef y ferch-atom. Yn ôl rheolau mecaneg cwantwm, ni allwn gyfrifo a rhagweld faint o amser y cymer i'r atom hwn - a phob atom arall - ddadfeilio. Ond gan fod cymaint o atomau yn dadfeilio ar yr un pryd, gallem fod yn eithaf hyderus fod y cyfrifiad yn eithaf agos i'w le.

Caiff ymbelydredd ei fesur mewn Becquerelau, Bq. Diffiniad o un Bq ydy un dadfeiliad pob eiliad. Gan fod llawer o atomau mewn sampl labordy, mae'r Bq yn fesur pitw bach iawn a gall fesur cyn lleied â GBq (gigabecquerel, 1 x 109 dadfeiliad yr eiliad) neu TBq (terabecquerel, 1 x 1012 dadfeiliad yr eiliad). Dull arall o fesur ymbelydredd ydy'r curie, Ci.

Mae cyfradd dadfeilio sampl ymbelydrol mewn cyfrannedd union â'r nifer o atomau ansefydlog sydd yn y sampl. Gellir darganfod y gyfradd drwy luosi'r nifer o atomau gyda'r cysonyn dadfeilio, λ. Mae gan y cysonyn hwn berthynas â hanner oes y sampl a ddiffinnir gan λ = ln2 / T½, lle mae ln2 yn logarithm naturiol dau (oddeutu 0.693), a T½ yw hanner oes y sampl.
## Cyfeiriadau
Categori:Ffiseg niwclear
Categori:Technoleg niwclear
Categori:Gwastraff niwclear
Categori:Elfennau cemegol
Hanes Denmarc

Unwyd Denmarc yng nghyfnod y Llychlynwyr, yn y 10g, gan y brenin Harald Ddantlas († 985), a drodd y wlad at Gristnogaeth. Yn yr 11eg fanrif, cymerodd Denmarc feddiant ar Loegr am gyfnod. Yn 1397, unodd a Sweden a Norwy. Parhaodd yr undeb a Sweden hyd 1523 a'r undeb a Norwy hyd 1814. Arferai Gwlad yr Iâ fod ym meddiant Denmarc hefyd, hyd nes iddi ddod yn annibynnol yn 1944. O 1940 hyd 1945, meddiannwyd Denmarc gan yr Almaen. Yn 1973 daeth yn rhan o'r Undeb Ewropeaidd.

## Digwyddiadau
*1219 - Brwydr Lyndanisse
*1227 - 22 Gorffennaf: Brwydr Bornhöved
*1629 - 22 Mai: Cytundeb Lübeck
*1645 - 13 Awst: Ail Cytundeb Brömsebro
*1658 - Cytundeb Roskilde
*1660 - Cytundeb Copenhagen
*1700 - Hedd Travendal
*1720 - Cytundeb Frederiksborg
*1772 - Dihenydd Johann Friedrich Struensee
*1801 - Brwydr Copenhagen
*1809 - Brwydr Stralsund
*1814 - Cytundeb Kiel
*1872 - 5 Mai: Brwydr Fælleden
*1901 - Cabinet Deuntzer
*1948 - Awtomiaeth yr Ynysoedd Ynysoedd Ffaro
*1979 - Annibyniaeth Yr Ynys Las

Categori:Hanes Denmarc
Synhwyrydd Geiger-Müller

bawd|300px
Dyfais i ganfod a mesur pelydredd (neu "belydriad") ydy **Synhwyrydd Geiger-Müller** (neu **Tiwb Geiger-Müller**). Dyma'r dull mwyaf cyfarwydd o ganfod pelydriad a'r math mwya cyffredin mewn labordy. Cafodd ei ddyfeisio gan Hans Geiger a Walther Müller yn yr Almaen yn 1928. Pan aiff pelydryn o alffa, beta neu gama i mewn i'r synhwyrydd mae'n ïoneiddio'r nwy sydd yn y tiwb ac yn achosi dadwefriad trydanol ar ffurf gwreichionen fechan sy'n gwneud sŵn "clic". Y nwyon arferol yw: heliwm, neon neu argon.

Caiff ei ddefnyddio'n achlysurol i ganfod rhifau ar hap. Dull arall o ganfod pelydriad ydy drwy blatiau neu ffilm ffotograffig; darganfuwyd y dull hwn pan adawodd Henri Becquerel ychydig o wraniwm ar blatiau ffotograffig. Pan ddychwelodd atynt roeddent wedi troi'n niwlog.

Caiff ymbelydredd ei fesur mewn Becquerelau (Bq); hynny yw un niwclews yn dadfeilio mewn eiliad. Yr agosaf ydy'r tiwb at ffynhonnell yr ymbelydredd y cryfaf mae'n ei synhwyro. Oherwydd hyn, mae'n declyn handi i ganfod lleoliad yr ymbelydredd. Ceir peth pelydriad cefndirol ym mhob rhan o'r blaned, gyda rhai creigiau megis gwenithfaen yn rhyddhau cryn dipyn. Mae'n hynod bwysig, felly, nad yw hyn yn amharu ar y darllediad. I ddarganfod y gyfradd rifo, rhaid mesur y rhifiad cefndirol yn gyntaf. Yna, dylid tynnu'r rhif hwn o'r rhif a geir pan fo'r ffynhonnell yn bresennol. Gwneir hyn yn aml i ddarganfod hanner oes elfen.

Categori:Ffiseg niwclear
Categori:Technoleg niwclear
Categori:Gwastraff niwclear
Categori:Elfennau cemegol
Labordy

[bawd|Labrdy [biocemeg modern ym Mhrifysgol Cwlen.]]
bawd|Labordy cemeg o'r 18g.
Ystafell neu adeilad er ymchwil gwyddonol neu gynhyrchu cemegion ydy **labordy**. Gweithdy ydyw i gynnal arbrofion rheoledig neu i gymeryd mesuriadau gwyddonol mewn amgylchedd dan reolaeth. Ceir labordai mewn ysgolion, colegau, diwydiant a chyrff cyhoeddus a milwrol a hyd yn oed ar longau a rocedi. Gall y nifer sy'n gweithio mewn labordy amrywio o un person i uwch na 30. Wethiau defnyddir y gair yn llac am lefydd ymchwil tebyg, er enghraifft labordy ffilm neu labordy iaith.

Mae'r labordy cemegol yn cynnwys nifer o ddarnau offer arbennig, gan gynnwys amryw wydrau (tiwbiau profi, fflasgiau, biceri), cloriannau, a llosgydd Bunsen. Byddai'r rhai sydd yn y labordy yn gwisgo côt neu ffedog ac yn rhagofalu, er enghraifft drwy wisgo menig a sbectol diogelwch.

Cyflenwir labordai modern gyda dyfeisiau technolegol a chyfrifiadurol, megis sbectoffotomedrau, microsgopau polareiddiol,a microsgopau electronau.

## Cyfeiriadau 

Categori:Adeiladau gwyddonol
Categori:Ymchwil
Egni cinetig

"Symudiad" ydy ystyr y gair "cinetig", fel yn y gair "sinema" - lluniau'n symud - ac ystyr **egni cinetig** ydy'r egni sydd mewn rhyw wrthrych neu gorff oherwydd ei fod yn symud. Daw'r gair "cinetig" o'r gair Groeg, κίνηση (*cinesis*).

[bawd|chwith|220px|Mae'r *car sglefrio* hwn yn cyrraedd anterth ei egni cinetig pan fydd ar waelod y cledrau. Wrth i'r cledrau godi mae'r egni cinetig hwn yn cael ei drosglwyddo yn [egni potensial oherwydd disgyrchiant.]]

Gellir ei ddiffinio fel gwaith mecanyddol sydd ei angen i gyflymu gwrthrych o fas arbennig o'r stad lonydd i'r stad o symud. Drwy dderbyn yr egni hwn drwy fuanedd, mae'r corff yn cadw'r egni cinetig hwn o'i fewn - oni bai fod ei gyflymder yn newid.

Cinetig
Categori:Ffiseg
Electromagneteg

Yr astudiaeth o egni rhyngweithiol ydy **electromagneteg** (Saesneg: *Electromagnetism*)  ac mae'n un o bedwar, ynghyd â rhyngweithio cryf, rhyngweithio ysgafn a disgyrchiant. Electromagnetaeth ydy'r egni sy'n achosi rhyngweithio rhwng gronynnau sydd wedi'u gwefru'n drydanol.

Mae electromagnetaeth yn rym sy'n gweithio rhwng moleciwlau mater pob eiliad o'r dydd. Dyma hefyd y grym sy'n cynnal electronau a phrotonau gyda'i gilydd o fewn yr atom.

Gwelwn ef ar waith mewn trydan a magnedau, sy'n ddwy agwedd wahanol o electromagneteg, ond sydd yn perthyn i'w gilydd yn agos iawn.

## Gweler hefyd
* Y sbectrwm electromagnetig neu donnau electromagnetig
* Y defnydd o donnau electromagnetig


Categori:Ffiseg glasurol
Adwaith cadwyn

Mewn **adwaith cadwyn** caiff atomau megis wraniwm eu hollti gan broses sy'n allyru niwtronau (neu "newtronau") ac mae'r rhain yn taro niwclews wraniwm arall gan achosi iddo yntau hollti ac allyru niwtronau. Fel y gwelir, mae yna broses yma sy'n gyrru ei hun gan achosi i'r adwaith gynyddu'n sydyn. Mewn adweithydd niwclear atomfa (sy'n cynhyrchu trydan) ceir adwaith wedi'i reoli gan rodenni - a rheiny'n cyflymu neu arafu'r adwaith niwclear. Ond mewn bom atomig ceir adwaith cadwyn afreolus.

Categori:Ffiseg niwclear
Categori:Arfau niwclear
Categori:Ynni niwclear
Genedigaeth Gwener

Peintiad tempera ar gynfas gan Sandro Botticelli (1445-1510) yw ***Genedigaeth Gwener*** (Eidaleg: *La nascita di Venere*). Cafodd ei greu gan Botticelli ar gyfer ei noddwr Lorenzo de' Medici tua 1485. Mae i'w cael yn Oriel yr Uffizi yn Fflorens, yr Eidal ac mae'n un o'r gweithiau celf mwyaf adnabyddus yn y byd.

Pwnc y darlun yw genedigaeth y dduwies Gwener (Aphrodite) o'r môr yng Nghyprus - ynys y dduwies. Mae'n adlewyrchu diddordeb dyneiddwyr y Dadeni Dysg ym mytholeg a diwylliant yr Henfyd. Mae'r darlun alegorïaidd yn cynrychioli cyflwyno harddwch i'r byd. Daw Gwener o'r môr mewn cawod o rosynnau ar gragen a yrrir gan dduwiau'r awyr. Wrth iddi baratoi i roi ei throed ar y lan mae nymff yn ymestyn mantell borffor iddi (mae porffor yn lliw a gysylltir â thras uchel a brenhiniaeth fel yn achos "porffor ymerodrol" Ymerawdwyr Rhufain). Mae'r cynfas yn mesur 172.5 × 278.5&nbsp;cm (67.91 × 109.65 modfedd).

Gwyddom mai Simonetta Vespucci (1453-1476), un o ferched enwocaf y cyfnod yn yr Eidal, oedd y model sy'n portreadu Gwener.

500px|bawd|dim|*Genedigaeth Gwener* gan Botticelli

## Cyfeiriadau
Categori:Gweithiau'r 1480au
Categori:Mytholeg Glasurol
Categori:Peintiadau'r 15fed ganrif
Categori:Peintiadau o'r Eidal
Fyn

Un o ynysoedd Denmarc yw **Fyn**, hefyd **Funen**. Hi yw ynys ail-fwyaf Denmarc, gydag arwynebedd o 2975&nbsp;km². Mae pontydd a thwneli yn ei chysylltu a gorynys Jylland ac ag ynys Sjælland. Prifddinas yr ynys yw Odense. Mae ei phoblogaeth tua 447,000.

## Pobl enwog o Fyn
* Hans Christian Andersen, casglwr llên gwerin 
* Carl Nielsen, cyfansoddwr

bawd|dim|250px|Lloeliad Fyn yn Denmarc

bawd|dim|300px|Castell Egeskov

Categori:Y Môr Baltig
Categori:Ynysoedd Denmarc
Odense

Dinas a chymuned ar ynys Fyn, Denmarc yw **Odense**. Roedd poblogaeth y ddinas yn 158,453 yn 2007, a phoblogaeth y gumuned yn 186,595 yn 2006.

Mae Odense yn un o ddinasoedd hynaf Denmarc; dathlodd ei mil-flwyddiant yn 1988. Ceir nifer o amgueddfeydd yma, ac mae'r sŵ yn adnabyddus.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Den Fynske Landsby (amgueddfa)
*Eglwys Gadeiriol Sant Knud
*Palas Odense
*Tŷ Hans Christian Andersen

bawd|dim|230px|Eglwys Gadeiriol Sant Knud

## Enwogion
*Hans Christian Andersen (1805-1875), awdur plant
*Carl Nielsen (1865-1931), cyfansoddwr
*Birgitte, y Duges Caerloyw (g. 1946)

Categori:Dinasoedd Denmarc
Bornholm

Un o ynysoedd Denmarc yn y Môr Baltig yw **Bornholm**. Mae'n rhan o ranbarth Hovedstaden.

Y dref fwyaf ar yr ynys yw Rønne, gyda phoblogaeth o 14,031 yn 2009. Amaethyddiaeth a thwristiaeth yw'r diwydiannau pwysicaf. Ymhlith byr atyniadau i dwristiaid mae gweddillion castell Hammershus, y mwyaf yng ngogledd Ewrop.

bawd|250px|dim|Lleoliad Bornholm yn Denmarc
bawd|dim|240px|Castell Hammershus


Categori:Y Môr Baltig
Categori:Ynysoedd Denmarc
Ynysoedd Cocos

250px|bawd|Lleoliad Ynysoedd Cocos
250px|bawd|Prif ynys
Grŵp o ynysoedd yng Nghefnfor India yw'r **Ynysoedd Cocos** (hefyd **Ynysoedd Keeling**) a reolir gan Awstralia fel 'tiriogaeth allanol' wrth yr enw swyddogol **Tiriogaeth yr Ynysoedd Cocos (Keeling)** (Saesneg: *Territory of the Cocos (Keeling) Islands*). Ceir dau atol a 27 o ynysoedd cwrel yn y grŵp. sy'n gorwedd tua hanner ffordd rhwng Awstralia a Sri Lanca ac i'r gorllewin o Indonesia. Y brifddinas yw West Island ond pentref Bantam yw'r anneddle mwyaf.

Yn 2010, roedd gan yr ynysoedd boblogaeth o tua 600.  Mae'r rhan fwyaf o'r ynysoedd llai yn anghyfanedd. Ceir y boblogaeth i gyd bron ar yr atol deheuol lle ceir dwy brif ynys, West Island a Home Island. Mae mwyafrif poblogaeth West Island (tua 100) yn bobl o dras Ewropeaidd a phobl o dras Malay yw'r mwyafrif ar Home Island (tua 500). Saesneg yw'r iaith swyddogol *de facto* ond siaredir tafodiaith o'r iaith Malaieg hefyd. Mae 80% o'r ynyswyr, sef y rhai o dras Malay, yn Fwslemiaid Sunni.

Mae'r ynysoedd dan reolaeth Awstralia ers 1955 ar ôl iddynt gael eu cipio a dod yn rhan o'r Ymerodraeth Brydeinig yn 1857. Llywodraethir Ynysoedd Cocos gan Llywodraethwr Cyffredinol yn ninas Canberra sy'n llywodraethu Ynys y Nadolig yn ogystal. Mae gan yr ynysoedd eu parth rhyngrwyd eu hunain, sef .cc.

Mae'r mwyafrif Malaieg eu hiaith yn teimlo bod llywodraeth Awstralia yn esgeuluso eu hiaith. Dim ond dwy ysgol sydd ar yr ynys. Saesneg yw unig iaith yr ysgolion hyn a gwrthodir hawl y plant i siarad tafodiaith Malaieg y Cocos yn yr ysgol, hyd yn oed wrth chwarae.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol
* Gwefan twristiaeth yr ynysoedd 


Cocos
Categori:Taleithiau a thiriogaethau Awstralia
Cocos
Categori:Tiriogaethau dadleuol
.cc

Côd gwlad parth lefel uchaf swyddogol Ynysoedd Cocos, un o diriogaethau allanol Awstralia, yw **.cc** (talfyriad o **C**o**c**os).

## Gweler hefyd 
* ISO

Categori:Ynysoedd Cocos
Categori:Parthau lefel uchaf
IRC

Dull o anfon negeseuon drwy'r rhyngrwyd ar ffurf testun amser real (sgwrs) neu gynhadledd cydamseredig yw **Internet Relay Chat** (*IRC* neu *Sgwrs Gyfnewid y Rhyngrwyd* yn Gymraeg).

## Cyfeiriadau
Montserrat Caballé

Cantores opera o Gatalwnia oedd **Montserrat Concepción Bibiana Caballé i Folch** (12 Ebrill 1933 – 6 Hydref 2018). Fe'i hystyrid yn un o sopranos gorau'r 20g, am fod ganddi lais pŵerus. Roedd yn enwog am ei dehongliadau o weithiau  Rossini, Bellini, Donizetti a Verdi.

Cafodd ei geni yn Barcelona, yn ferch teulu tlawd. Astudiodd gerddoriaeth yn y Conservatoire Liceu.

Daeth Caballé i sylw'r cyhoedd yn 1987 pan recordiodd ddeuawd "Barcelona" gyda Freddie Mercury ar gais yr IOC, a ddaeth y gân thema swyddogol ar gyfer Gemau Olympaidd yr Haf 1992.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1933
Categori:Marwolaethau 2018
Categori:Cantorion benywaidd yr 20fed ganrif o Sbaen
Categori:Cantorion benywaidd yr 21ain ganrif o Sbaen
Categori:Cantorion opera o Sbaen
Categori:Cantorion Almaeneg o Sbaen
Categori:Cantorion Eidaleg o Sbaen
Categori:Cantorion Ffrangeg o Sbaen
Categori:Cantorion Saesneg o Sbaen
Categori:Cantorion Sbaeneg o Sbaen
Categori:Merched a aned yn y 1930au
Categori:Merched o Gatalwnia
Categori:Pobl o Barcelona
Rhestr o wledydd sydd ag arfau niwclear

[bawd|160px|"Fat Man": enw gweithiol y bom a ollyngwyd ar 9 Awst 1945 ar [Nagasaki yn Japan o awyren Amercanaidd.]]
[bawd|160px|Llosgiadau ar gorff person o Hiroshima a losgwyd gan [ymbelydredd y bom atomig cyntaf i'w ollwng.]]
Gelwir y gwledydd hynny sydd ag arfau niwclear yn aelodau o'r clwb niwclear. Mae naw gwlad yn aelod o'r clwb hwn. Mae pump ohonyn nhw'n cael eu galw yn "gwledydd ag arfau atomig" ("Saesneg: nuclear weapons states" (NWS), sy'n statws rhyngwladol a roddwyd i'r gwledydd hyn dan gytundeb o'r enw "the Nuclear Non-Proliferation Treaty (NPT)", a hynny yn 1970. Dyma'r pum gwlad:

*  Unol Daleithiau America
*  Rwsia
*  y Deyrnas Gyfunol
*  Gweriniaeth Pobl Tsieina
*  Ffrainc

Ers y cytundeb hwn, mae tair gwlad arall wedi dod i'r gorlan niwclear drwy arbrofi'n llwyddiannus gyda bomiau atomig:

*  India
*  Pacistan
*  Gogledd Corea

Ceir tystiolaeth, hefyd, fod gan Israel arfau niwclear, er nad yw'r wlad ddim hyd yma wedi cadarnhau na nacau hynny. Datblygwyd bomiau niwclear gan Dde Affrica hefyd, ond bellach maen nhw i gyd wedi cael eu datgomisiynnu.

Categori:Rhyfela niwclear
Categori:Technoleg niwclear
Categori:Rhestrau gwledydd
Llyn Vättern

**Llyn Vättern** yw llyn ail-fwyaf Sweden a'r chweched o ran maint yn Ewrop, gydag arwynebedd o tua 1,912&nbsp;km². Saif yng nghanolbarth de Sweden.

Y rhan ddyfnaf yw'r ardal ychydig i'r de o ynys Visingsö, sy'n cyrraedd 128 medr. Mae'r trefi ar ei lan yn cynnwys Vadstena, Jönköping, Hjo, Askersund, Åmmeberg a Karlsborg.

bawd|dim|240px|Llyn Vättern

Vättern
Bodhrán

Drwm ffrâm Gwyddelig sy'n amrywio o 25 hyd at 65&nbsp;cm (10" hyd at 26") mewn diamedr yw'r  **bodhrán** () (ynganiad *bo-rán*; lluosog *bodhrannau* (Cymraeg) neu *bodhráin* (Gwyddeleg)). Mae'r mwyafrif yn mesur o 35 hyd at 45&nbsp;cm (14" hyd at 18"), ac mae ochrau'r drwm yn 9 hyd at 20&nbsp;cm (3½" hyd at 8") dwfn. Gwneir y blaen gyda chroen gafr fel arfer, ond gellid defnyddio deunydd synthetig hefyd, yn ogystal â chrwyn anifeilaidd eraill. Mae'r drwm ar agor er mwyn gosod cledr yn erbyn y tu mewn i'r croen er mwyn rheoli'r traw ac ansawdd.

Gall un neu ddau groesfar fod yn bresennol, ac weithiau gallent gael eu symud, ond mae hyn yn fwyfwy prin ar gyfer fersiynau modern. Mae rhai bodhráin modern proffesiynol yn integreiddio systemau tiwnio mecanyddol tebyg i'r rhai a ddefnyddir ar ddrymiau a geir mewn offer drymiau.

Categori:Drymiau
Categori:Offerynnau cerdd o Iwerddon
Sellafield

Atomfa yn Cumbria, Gogledd-orllewin Lloegr, ydy **Sellafield**, a arferid cael ei alw'n **Windscale**. Oherwydd cyhoeddusrwydd gwael iawn ynghylch pa mor ddiogel (neu anniogel) oedd yr atomfa, newidiwyd enw'r lle o Windscale i Sellafield yn 1981.

Hyd at 2005, British Nuclear Fuels plc (BNFL) oedd perchnogion yr atomfa hon, ond ers hynny mae ym mherchnogaeth yr Awdurdod Datgomisiynnu Niwclear. Mae yma sawl adweithydd, gan gynnwys yr atomfa masnachol cyntaf drwy'r byd, sef Calder Hall a agorwyd yn 1956. Caewyd yr atomfa ar 31 Mawrth 2003 wedi 47 mlynedd o waith.

## Damwain
Ar 10 Hydref 1957 gafwyd tân enfawr yn Adweithydd Un. Dihangodd 750 terabecquerel (20,000 Ci) o ymbelydredd niwclear i'r awyr a'r amgylchedd (gan gynnwys rhannau o ogledd Cymru). Roedd yr ymbelydredd yn cynnwys Iodine-131, sy'n cael ei gymryd i mewn i thyroid y corff dynol. Bu'n rhaid taflyd galwyni o laeth am rai blynyddoedd yn dilyn hyn a chyhoeddwy lefelau'r ymbelydredd yn y Times.

## Organau cyn-wethwyr
Cydnabodd perchnogion Sellafied (*British Nuclear Group*) iddynt gymeryd samplau o organau cyn-weithwyr rhwng 1962 a 1991 er mwyn eu hastudio. Dywedodd Michael Redfern QC sy'n ymchwilio i'r cyhuddiadau hyn na ofynwyd i berthnasau'r 65 gweithiwr am eu caniatad. Roedd yr ymgyrchydd iaith Owain Owain ymhlith gweithwyr cynharaf yr atomfa. Dywedodd Charles Hendry AS, "I am shocked and incredulous at what appears to have happened".

## Gweler hefyd
* Rhestr o wledydd gyda phwer niwclear
* Atomfa
* Atomfa Trawsfynydd
* Wraniwm
* Ffiseg niwclear
* Arfau niwclear
* Yr Asiantaeth Ynni Atomig Ryngwladol

## Cyfeiriadau
Categori:Cumberland (awdurdod unedol)
Categori:Ynni niwclear yn y Deyrnas Unedig
Categori:Sefydliadau 1956
Falster

Un o ynysoedd Denmarc yn y Môr Baltig yw **Falster**. Mae ganddi arwynebedd o 514&nbsp;km² a phoblogaeth o 43,537, gyda 40% o'r rhain yn y dref fwyaf, Nykøbing Falster.

Mae culfor Guldborgsund yn ei gwahanu oddi wrth ynys Lolland. Cysylltir hi a Lolland gan ddwy bont a thwnel, ac ag ynys Sjælland gan ddwy bont. Ar Falster y mae pwynt mwyaf deheuol Denmarc, a phwynt mwyaf deheuol Llychlyn, Gedser Odde.

bawd|230px|dim|Lleoliad Falster yn Denmarc

Categori:Ynysoedd Denmarc
Categori:Y Môr Baltig
Stwnsh

Rhaglenni teledu plant yn Gymraeg ar S4C yw ***Stwnsh***.

## Dolen Allanol 
* Stwnsh

Categori:Rhaglenni teledu i blant
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Volapük

200px|bawd|Arwyddlun Volapük
Iaith artiffisial yw **Volapük** (hefyd: **Volapuk**) a ddyfeiswyd yn 1879 gan yr offeiriad Catholig Johann Martin Schleyer (1831-1912), brodor o ardal Baden yn yr Almaen.

## Hanes
Am gyfnod bu'r Volapük yn boblogaidd mewn cylchoedd ymenyddol yn Ewrop a'r Unol Daleithiau. Sefydlwyd y gymdeithas Volapük gyntaf yn Awstria yn 1882 ac ymledodd i sawl gwlad arall. Cyhoeddwyd llawlyfrau dysgu Volapük mewn sawl iaith ac erbyn 1888 amcangyfrwyd fod tua 210,000 o bobl wedi astudio'r iaith. Sefydlwyd cymdeithas fyd-eang (*Volapükaklub Valemik*), academi (*Kadem Volapüka*), a chylchgrawn swyddogol (*Volapükabled Zenodik*). Ond dirywiodd y mudiad Volapük ar ddiwedd y 19g. Cafodd ei beirniadu am fod ei gramadeg yn "rhy gymhleth", er gwaethaf y ffaith ei fod yn rheolaidd, ac am fod ei geirfa yn ddiarth er ei fod yn seiliedig ar eiriau Ewropeaidd adnabyddus. Yn 1900 cyfeiriodd L. L. Zamenhof, dyfeisydd Esperanto, at y Volapük fel "iaith farw". Erbyn heddiw cymharol ychydig sy'n siarad yr iaith, ac mae llawer o'r rheiny yn fyfyrwyr Esperanto sy'n astudio Volapük allan o ddiddordeb ieithyddol.

## Rhai geiriau
;Rhifau
:*bal* = 1
:*tel* = 2
:*kil* = 3
:*fol* = 4
:*lul* = 5
:*mäl* = 6
:*vel* = 7
:*jöl* = 8
:*zül* = 9
:*(bal)tum* = 100
:*mil* = 1,000

;Geiriau
:*pükön* - siarad
:*Flemtel* - Ffrangeg (*Flemt* 'Ffrainc' + *-el*)
:*mit* - cig
:*jel* - cariad
:*gad* - gardd
:*lifön* - byw

## Enghreifftiau
Gweddi'r Arglwydd :
:*O Fat obas, kel binol in süls,*
:*paisaludomöz nem ola!*
:*Kömomöd monargän ola!*
:*Jenomöz vil olik,*
:*äs in sül, i su tal.*
:*Bodi obsik vädeliki givolös obes adelo.*
:*E pardolös obes debis obsik,*
:*äs id obs aipardobs debeles obas.*
:*E no obis nindukolös in tentadi,*
:*sod aidalivolös obis de bad.*

## Gweler hefyd
*Esperanto
*Iaith artiffisial

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Llawlyfr Volapük gan Charles E. Sprague  - argraffiad ar-lein o'r llawlyfr *Handbook of Volapük* (1888)
*  *Cyfeillgarwch Rhyngwladol o Iaith y Byd*

Categori:Ieithoedd artiffisial
System Ryngwladol o Unedau

Ffurf fodern y system fetrig o fesur ydy'r **System Rhyngwladol o Unedau** (; ) sydd wedi eu seilio ar saith uned sylfaenol o fesur ac ar hwylustod y rhif deg (10).

Dyma system fesur mwyaf poblogaidd o'i fath yn y byd, boed mewn diwydiant, addysg, neu wyddoniaeth. Ceir, hefyd, unedau ychwanegol at yr Unedau SI‎ a dderbynir ar y cyd â rhestr yr SI.

Cedwir cyflwyniad swyddogol o'r System ar wefan NIST, gan gynnwys diagram o gydberthynas yr unedau â'i gilydd. Nodir isod rhai o'r unedau sylfaenol a cheir rhestr lawn mewn adroddiad (CODATA) am eraill gan restru rhai sefydlog, megis cyflymder golau.

## Y Saith Uned Sylfaenol
Mae'r system unedau yma'n dosbarthu'r holl feusiadau i saith prif ddosbarth ac yn rhestru set o ragddodiaid i'w rhoi o flaen yr enwau. Mae pob un o'r unedau sylfaenol sy'n dilyn yn fathau gwahanol o fesurynnau; allan o'r saith yma y daw pob uned dilynol.

## Rhagddodiaid
Gweler hefyd yr erthygl lawn ar ragddodiad SI.

## Rhai Unedau SI ar gyfer Ffiseg
## Cyfeiriadau
Categori:System Ryngwladol o Unedau
Categori:Systemau rhifol
Categori:Unedau mesur
Als

: *Am y capel yn Llanelli, gweler Capel Als.*

Un o ynysoedd Denmarc yn y Môr Baltig yw **Als** (Almaeneg: *Alsen*). Mae ganddi arwynebedd o 321&nbsp;km² a phoblogaeth o tua 60,000.

Mae culfor Als Sund yn ei gwahanu oddi wrth orynys Jylland. Cysylltir hi a Jylland gan ddwy bont.  Y dref fwyaf ar yr ynys yw Sønderborg, sy'n rhannol ar Als ac yn rhannol ar Jylland.

bawd|230px|dim|Lleoliad Als yn Denmarc

Categori:Ynysoedd Denmarc
Categori:Y Môr Baltig
Lolland

Un o ynysoedd Denmarc yn y Môr Baltig yw **Lolland**. Hi yw pedwaredd ynys Denmarc o ran maint, gydag arwynebedd o 1243&nbsp;km², ac mae culfor Guldborgsund yn ei gwahanu oddi wrth ynys Falster. Mae'n rhan o dalaith Storstrøm, ac roedd poblogaeth yr ynys yn 65,764 yn 2010.

Y dref fwyaf ar yr ynys yw Nakskov, gyda phoblogaeth o tua 13,000. Tir isel yw'r ynys i gyd, gyda'r pwynt uchaf dim ond 25 medr uwch lefel y môr. Mae'r ynys yn un o ardaloedd lleiaf cyfoethog Denmarc.

bawd|dim|230px|Lleoliad Lolland yn Denmarc

bawd|dim|250px|Beddrod megalithig Kong Svends Høj


Categori:Ynysoedd Denmarc
Categori:Ynysoedd y Môr Baltig
Møn

Un o ynysoedd Denmarc yn y Môr Baltig rhwng Sjælland a Falster yw **Møn**. Mae ganddi arwynebedd o 217&nbsp;km² a phoblogaeth o tua 9,200.

Y dref fwyaf ar yr ynys yw Stege.

bawd|dim|230px|Lleoliad Møn yn Denmarc

Categori:Ynysoedd Denmarc
Categori:Y Môr Baltig
Trapani

Dinas a chymuned (*comune*) yn Sisili yw **Trapani** (Sisileg: *Tràpani*), sy'n brifddinas talaith Trapani. Saif ar arfordir gorllewinol yr ynys yn ne eithaf yr Eidal. Mae'n brifddinas talaith Trapani. Gelwir y trigolion yn *trapanesi*.

Ceir gwasanaeth fferi sy'n cysylltu Trapani â La Goulette, porthladd Tunis, prifddinas Tiwnisia.

250px|bawd|dim|Trapani

## Dolenni allanol
*  

Categori:Dinasoedd Sisili
Categori:Talaith Trapani
Eiliad

Mesuriad byr o amser ydy **eiliad**. Mae'n uned sylfaenol y System Ryngwladol o Unedau (symbol: **s**). Fel arfer, caiff ei fesur gyda chloc neu oriawr ac ers diwedd yr 20ed ganrif gyda chlociau atomig.

Mewn un eiliad o amser mae golau'n teithio(mewn gwactod) 299,792,458 metr, h.y. 300,000&nbsp;km (~186,282 milltir).

## Cyfeiriadau
Categori:Amser
Categori:Unedau mesur
Categori:Unedau sylfaenol SI
Candela

bawd|200px|Cannwyll yn llosgi
Uned sylfaenol y System Ryngwladol o Unedau yw'r **candela** (symbol: **cd**), a ddefnyddir i fesur cryfder golau mewn gwyddoniaeth. Ystyrir fod cannwyll gyffredin yn rhoi cryfder o tuag 1 candela.

Daw'r gair o'r Lladin am "gannwyll".

Categori:Opteg
Categori:Unedau mesur
Categori:Unedau sylfaenol SI
The Twilight Saga: Eclipse

Ffilm ffantasi-rhamantus o Unol Daleithiau America a gyfarwyddwyd gan David Slade yw ***The Twilight Saga: Eclipse*** (neu ***Eclipse***). Addasiad ydyw o'r nofel o'r enw yr un (*Eclipse*) gan Stephenie Meyer. Dyma'r drydedd ffilm yn y gyfres Twilight Saga ac mae hi'n ddilyniant i'r ffilmiau *Twilight* (2008) a *The Twilight Saga: New Moon* (2009).
Dechreuwyd ffilmio ar 17 Awst, 2009 yn Vancouver a gorffennwyd yn yr Hydref. Rhyddhawyd y ffilm ar 30 Mehefin, 2010 yn yr Unol Daleithiau a 9 Gorffennaf, 2010 yn y Y Deyrnas Unedig.

Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau 2010
Categori:Ffilmiau Saesneg
Myron Wyn Evans

Cemegydd a ffisegydd blaenllaw o Glyneithrym, Graig Cefn Parc ger Abertawe oedd **Myron Wyn Evans** (26 Mai 1950 – 2 Mai 2019). Rhestr Sifil (2005), Arfau (2008). Cyhoeddodd dros bum cant o lyfrau a phapurau cemeg a ffiseg. Graddiodd ym Mhrifysgol Cymru, Aberyswyth yn 1971 a chafodd Ph.D yno yn 1974 a D.Sc yn 1977. Ef yw'r unig wyddonwr ar y Restr Sifil.

## Llyfryddiaeth
# "Molecular Dynamics" (Wiley, 1982); 
# "Molecular Diffusion" (Wiley 1984), cyfieithwyd; 
# "Memory Function Approaches to Stochastic Problems in Condensed Matter" (Wiley, 1985); 
# "Dynamical Processes in Condensed Matter" (Wiley, 1985); 
# "Simulation and Symmetry in Molecular Diffusion and Spectroscopy" (Wiley 1992); 
# "The Photon's Magnetic Field" (World Scientific, 1992"; 
# "The Photomagneton in Quantum Field Theory" (World Scientific, 1994); 
# "The Enigmatic Photon", in five volumes (Kluwer, 1994 to 1999); 
# "Classical and Quantum Electrodynamics and the B(3) Field" (World Scientific, 2000). 
# Editor "Modern Nonlinear Optics", 1992, 1993, 1997.
# Editor, "Contemporary Optics and Electrodynamics", ail rifyn o "Modern Nonlinear Optics", (Wiley, New York, in prep, 2001).

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1950
Categori:Marwolaethau 2019
Categori:Cemegwyr o Gymru
Categori:Gwyddonwyr o Gymru
Categori:Pobl o Abertawe
Langeland

Un o ynysoedd Denmarc yn y Môr Baltig yw **Langeland**. Mae ganddi arwynebedd o 291&nbsp;km² a phoblogaeth o 13,120 yn 2006. Mae pont yn ei chysylltu ag ynys Funen.

bawd|230px|dim|Lleoliad Langeland yn Denmarc

## Trefi a phentrefi 
*Snøde
*Lohals
*Tranekær
*Rudkøbing
*Tullebølle
*Bagenkop
*Humble
*Lindelse
*Tryggelev
*Spodsbjerg

## Cromlech
bawd|dim|Cromlech Havbølle


Categori:Rhanbarth De Denmarc
Categori:Ynysoedd Denmarc
Categori:Ynysoedd y Môr Baltig
Enköping

250px|bawd|Golygfa yn Enköping.
Dinas fechan yn Sweden yw **Enköping**. Fe'i lleolir tua 80&nbsp;km i'r gogledd-orllewin o Stockholm, prifddinas y wlad.

## Pobl o'r ddinas
* Elin Lanto (ganwyd 1984), cantores

Categori:Dinasoedd Sweden
Llawr-y-glyn

Pentref bychan  yng nghymuned Trefeglwys, Powys, Cymru, yw **Llawr-y-glyn** (amrywiadau: **Llawryglyn**, **Llawr y Glyn**). Fe'i lleolir yn ardal Maldwyn tua 10 milltir i'r gorllewin o'r Drenewydd a 5 milltir i'r gorlelwin o Gaersŵs ar lan Afon Trannon, un o ledneintiau Afon Hafren. Mae ffyrdd yn ei gysylltu â Chaersŵs, Trefeglwys a Llanidloes.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Ganed yr ysgolhaig llenyddiaeth Charles Ashton (1848-1899) yn y pentref.

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Powys
Categori:Trefeglwys
Llanbeulan

250px|bawd|Eglwys Peulan Sant, Llanbeulan

Plwyf eglwysig ar Ynys Môn yw **Llanbeulan**. Fe'i lleolir yng ngogledd-orllewin yr ynys i'r dwyrain o bentref Rhosneigr.

Yn yr Oesoedd Canol bu'n rhan o gwmwd Llifon yng nghantref Aberffraw. Enwir y plwyf ar ôl Sant Peulan a chysegrir eglwys y plwyf iddo.

## Cyfeiriadau
Categori:Daearyddiaeth Ynys Môn
Categori:Plwyfi Cymru
Aarhus

Dinas ar arfordir dwyreiniol gorynys Jylland, Denmarc yw **Aarhus** (1948-2010 *Århus*). Hi yw ail ddinas Denmarc o ran maint, gyda phoblogaeth o 237,551 yn 2008, ac mae'r porthladd yn un o'r mwyaf yng Ngogledd Ewrop.

Hyd 2007, hi oedd prifddinas talaith Århus. Roedd esgobaeth Aarhus mewn bodolaeth erbyn  951, ac mae'r Eglwys Gadeiriol, y fwyaf yn Nenmarc, yn dyddio o'r 13g. Ymhlith yr atyniadau i ymwelwyr mae *Den Gamle By* ("Yr Hen Ddinas"), sy'n amgueddfa awyr-agored. Mae Neuadd y Ddinas (1942) yn un o weithiau enwocaf y pensaer Arne Jacobsen.

bawd|dim|240px|Aarhus


Categori:Dinasoedd Denmarc
Categori:Rhanbarth Canol Jylland