Kinyarwanda (iaith)

::*gweler Kinyarwanda am y ffilm*
Mae **Kinyarwanda**, **Rwandeg** neu **Rwanda** ac, ar googletranslate yn yr orgraff Gymraeg, **Ciniarwanda**, a adnabyddir yn swyddogol fel **Ikinyarwanda**, yn un o'r ieithoedd Bantw ac yn iaith genedlaethol Rwanda yng nghanolbarth Affrica. Mae'n dafodiaith o'r iaith Rwanda-Rundi a siaredir yn Burundi a rhannau cyfagos o Weriniaeth Ddemocrataidd y Congo, Wganda (lle mae tafodiaith a elwir yn Rufumbira neu Urufumbira) a Tansanïa. Mae Kinyarwanda yn gyffredinol ymhlith poblogaeth frodorol Rwanda ac yn ddealladwy'r naill ffordd a'r llall â Kirundi, iaith genedlaethol Burundi gyfagos. Mae Kinyabwishya a Kinyamulenge yn dafodieithoedd cyd-ddealladwy a siaredir yn nhaleithiau Gogledd Kivu a De Kivu yn Ngweriniaeth Ddemocrataidd y Congo cyfagos.

Yn 2010, sefydlwyd Academi Iaith a Diwylliant Rwanda (RALC) i helpu i hyrwyddo a chynnal Kinyarwanda. Ceisiodd y sefydliad ddiwygio orthograffig yn 2014, ond bu pwysau mawr arno oherwydd eu natur wleidyddol ganfyddedig o'r brig i'r gwaelod, ymhlith rhesymau eraill.

## Dosbarthiad daearyddol
Siaredir Kinyarwanda yn Rwanda, Burundi, Gweriniaeth Ddemocrataidd y Congo, Wganda a Tansanïa. Fe'i siaredir hefyd gan rai Rwandans yn Cenia. Mae Rufumbira, Fumbira neu Urufumbira, a siaredir gan y Bafumbira yn Ardal Kisoro yn Wganda, yn dafodiaith Kinyarwanda. Yn Rwanda, fe’i siaredir gan bron y boblogaeth gyfan,  h.y. bron i 11 miliwn o bobl.

## Hanes
 *rw* yr iaith]]
Datblygodd Ciniarwanda yn yr 15g gan dri grŵp ethnig y wlad, yr Hutu, Tutsi, a Twa. Mae'n werth nodi bod mwyafrif y ffoaduriaid o Weriniaeth Ddemocrataidd y Congo i Unol Daleithiau America ac i daleithiau fel Wisconsin, yn siarad Kinyarwanda ac nid un o brif ieithoedd Congo fel Lingala neu Swahili. Mae hyn oherwydd i'r ffoaduriaid yna ddod o ddwyrain y Congo, o daleithiau Gogledd a De Kivu sy'n ffinio â Rwanda a Bwrwndi lle siaredir Kinyarwanda a Kirundi yn sgil Rhyfel Cartref Rwanda a'r hil-laddiad.

## Statws Swyddogol
Dywed Erthygl Cyfansoddiad Rwanda yn gryno :*"La langue nationale est le kinyarwanda. Les langues oficielles sont le kinyarwanda, le français et l’anglais"* sef, 'Yr iaith genedlaethol yw Kinyarwanda. Yr ieithoedd swyddogol yw Kinyarwanda, Ffrangeg a Saesneg'..

## Ffonoleg
### Cytseiniaid
Mae'r tabl isod yn rhoi seiniau cytseiniaid Kinyarwanda.

# mae'r cytsian  ond i'w ganfod mewn geiriau benthyg
# Mae cytseiniaid mewn cromfachau yn aloffonau.

### Llafariaid
Mae'r tabl isod yn rhoi seiniau llafariaid Kinyarwanda.

Mae gan Kinyarwanda 5 llafariad: /i/, /e/, /u/, /o/ ac /a/. Fel arfer nid oes trwynoliad llafariaid.

Gall maint y llafariad newid ystyr y gair. Mae'r llafariad fer yn cyfateb i un arall, mae'r hir yn cyfateb i ddau arall.

Er enghraifft :

:*gusiba* ynganu [gu.si.ba] "i ddileu"
:*gusiba* ynganu [gu.siː.ba] “i fynd i ffwrdd”

### Tôn
Iaith donyddol yw Kinyarwanda. Fel llawer o ieithoedd Bantw, mae ganddi gyferbyniad dwy ffordd rhwng tonau uchel ac isel (gellir dadansoddi sillafau tôn isel fel rhai di-dôn). Mae set gymhleth o reolau ffonolegol yn dylanwadu ar wireddu tonau yn Kinyarwanda. Mae'r bobl Twa ond yn defnyddio dau dôn.

## Ynganiad
bawd|250px|Siaradwr Kinyarwanda
Mae deddfau ffonetig yn gosod amrywiadau ar rai cytseiniaid a llafariaid cyfunedig yng nghyd-destun cyfagosrwydd (gosod er enghraifft):

*cn yn dod yn m o flaen b, p, f a v;
* nh yn dod yn mp, nr yn dod yn nd;
* dwy lafariad union yr un fath → mae'r sain yn ymestyn;
* gall cyswllt rhwng dwy lafariad gwahanol arwain at:
* diflaniad y llafariad gyntaf ac ymestyniad yr ail
* gall y llafariad gyntaf droi yn lled-llafariad (w neu y).

Yn gyffredinol, mae dwy sillaf gyntaf gair â seiniau gwahanol: sillaf wedi'i lleisio ac yna sillaf ddi-lais neu i'r gwrthwyneb. Mae rhai rhagddodiaid (gweler isod) felly'n cael eu ffurfdro yn ôl y coesyn y maent wedi'u hatodi iddo.

## Ysgrifennu
Yn wahanol i rai ieithoedd tonyddol eraill a drawsgrifir yn yr wyddor Ladin gan nodi'r tonau yn y sillafiad, megis Fietnameg er enghraifft, nid yw Kinyarwanda yn defnyddio diacritigau i drawsgrifio'r tonau na hyd y llafariaid yn y sillafiad arferol. Yn ysgrifenedig, mae ystyr geiriau yn cael ei dynnu o'r cyd-destun.

Er eu bod weithiau wedi'u hysgrifennu yr un peth, gall y geiriau fod yn wahanol yn dibynnu ar yr ynganiad.

Enghreifftiau:

* *umus**a**mbi* /u.mu.sǎː.mbi/ (sain **a** isel-uchel) = "craen coronog", umusambi /u.mu.saː.mbi/ (**a** hir-uchel) = "mat";
* *n**a**giye* /na.ɡi.je/ (**a** isel) = "gadewais"; nagiye /ná.ɡi.je/ (**a** uchel) = "tra roeddwn i wedi mynd".

Fodd bynnag, mewn gweithiau gwyddonol, gellir nodi'r tôn uchel gan ddefnyddio'r acen grom ar y llafariad a'r tôn isel gan ddefnyddio absenoldeb diacritig, er enghraifft: *umusóre* (“glasoed”), *umug**a**bo* (“dyn”); gellir nodi hyd y llafariad trwy ddyblu llythyren y llafariad, er enghraifft: gateéra, guh**aa**ha.

## Geirfa
### Cyfarchion
:Yego = ie
:Oya = na
:Bite = sut mae?
:Ni byiza = da
:Amakuru = beth yw'r newyddion?
:Ni meza = Maen nhw'n dda (y newyddion)
:Murakoze = diolch
:Mwaramutse = dydd da
:ijoro ryiza = nos da
:Murabeho = hwyl fawr

## Ciniarwanda heddiw - deuoliaeth
### Cyhoeddi
Er gwaethaf y nifer fawr o siaradwyr Kinyarwanda, ychydig iawn o lyfrau a chyfnodolion sy'n cael eu hysgrifennu yn yr iaith.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* *Rwanda* Gwefan People and their Cultures
* Kinyarwanda: Introduction gwefan Prifysgol Texas yn Austin
* [Gwasanaeth newyddion BBC(https://cy.wikipedia.org/wiki/BBC) mewn Ciriarwanda ]
* Ciriarwanda ar wefan Ethnologue
* Academi Iaith Ciriarwanda

Categori:Rwanda
Categori:Ieithoedd Bantu
Categori:Iaith
Categori:Ieithoedd Niger-Congo