open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1978

19g - **20g** - 21g
1920au 1930au 1940au 1950au 1960au - **1970au** - 1980au 1990au 2000au 2010au 2020au 
1973 1974 1975 1976 1977 - **1978** - 1979 1980 1981 1982 1983 

----

## Digwyddiadau 
### Ionawr
*10 Ionawr - Terfysgau gwladwriaethol yn Nicaragwa

### Chwefror
*15 Chwefror - Arestiad y llofruddiwr Ted Bundy yn Pensacola, Fflorida, UDA.

### Mawrth
### Ebrill
*22 Ebrill - Mae Izhar Cohen & Alphabeta yn ennill y 23ydd Cystadleuaeth Cân Eurovision ym Mharis, gyda'r cân "A-Ba-Ni-Bi".
*27 Ebrill - Nur Mohammed Taraki yn dod yn Arlywydd Affganistan

### Mai
*4 Mai - Brwydr Cassinga yn Angola

### Mehefin
*1 Mehefin - Dechreuad y Cwpan y Byd Pêl-droed FIFA yn yr Ariannin
*15 Mehefin - Priodas Hussein, brenin Iorddonen, a Lisa Halaby (Brenhines Noor)
*20 Mehefin - Daeargryn yn Thessaloniki, Groeg

### Gorffennaf
### Awst
*26 Awst - Albino Luciani yn dod Pab Ioan Pawl I.

### Medi
*16 Medi - Muhammad Zia-ul-Haq yn dod yn Arlywydd Pacistan.

### Hydref
*16 Hydref - Karol Wojtyla yn dod yn Pab Ioan Pawl II.

### Tachwedd
### Rhagfyr
*4 Rhagfyr - Dianne Feinstein yn dod yn faer San Francisco.

## Genedigaethau 
* 15 Mai - David Krumholtz
* 7 Ebrill - Duncan James, canwr
* 11 Mehefin - Joshua Jackson, actor
* 29 Mehefin - Nicole Scherzinger, cantores ac actores
* 7 Medi - Devon Sawa, actor
* 14 Hydref
**Paul Hunter, chwaraewr snwcer (m. 2006)
**Usher, canwr, dansiwr ac actor
* 27 Hydref - Vanessa-Mae, feiolinydd

## Marwolaethau 
* 24 Chwefror - David Williams, hanesydd, 78
* 4 Ebrill - Syr Morien Morgan, peiriannydd awyrennol, 65
* 9 Ebrill - Syr Clough Williams-Ellis, pensaer, 94
* 6 Awst - Pab Pawl VI, 80
* 22 Awst - Jomo Kenyatta, gwleidydd, 83
* 24 Awst - Louis Prima, cerddor jazz, 67
* 28 Medi - Pab Ioan Pawl I, 65
* 8 Rhagfyr - Golda Meir, Prif Weinidog Israel, 80

## Y celfyddydau
### Ffilmiau
* *The Deer Hunter*

### Llyfrau
* Marion Eames - *Sianyn a Siarli*
* Ken Follett - *The Eye of the Needle*
* Gwyn Alf Williams - *Merthyr Rising*

### Drama
*Gwenlyn Parry - *Y Twr*

### Barddoniaeth
* Ruth Bidgood - *The Print of Miracle*
* Robert Minhinnick - *A Thread in the Maze*
* John Tripp - *Collected Poems*
* T. Arfon Williams - *Englynion Arfon*

### Cerddoriaeth
* Geraint Jarman - *Hen Wlad Fy Nhadau*
* Billy Joel - *Just the Way You Are*

## Eisteddfod Genedlaethol (Caerdydd) 
* **Cadair:** dim gwobr
* **Coron:** Siôn Eirian
* **Medal Ryddiaeth:** Harri Williams, *Y Ddaeargryn Fawr*
* **Gwobr Goffa Daniel Owen:** Alun Jones, *Hirfaen (Ac yna Clywodd Sŵn y Môr)*

## Gwobrau Nobel 
* **Ffiseg:** Pyotr Kapitsa, Arno Allan Penzias a Robert Woodrow Wilson
* **Cemeg:** Peter D. Mitchell
* **Meddygaeth:** Werner Arber, Daniel Nathans a Hamilton O. Smith
* **Llenyddiaeth:** Isaac Bashevis Singer
* **Economeg:** Herbert A. Simon
* **Heddwch:** Mohamed Anwar Al-Sadat a Menachem Begin

## Cyfeiriadau
17 Mawrth

**17 Mawrth** yw'r saithdeg chweched (76ed) dydd o'r flwyddyn yng Nghalendr Gregori (77ain mewn blynyddoedd naid). Erys 289 diwrnod arall hyd ddiwedd y flwyddyn.

## Digwyddiadau 
* 1845 - Codi patent ar y ddolen lastig.
* 1992 - Y mwyafrif yn pleidleisio o blaid cynigion i newid cyfansoddiad De Affrica er mwyn cael gwared ar apartheid.

## Genedigaethau 
[bawd|130px|dde|[Nat King Cole]]
[bawd|130px|dde|[Jeff Banks]]
* 1473 - Iago IV, brenin yr Alban (m. 1513)
* 1721 - Jonathan Hughes, bardd (m. 1805)
* 1834 - Gottlieb Daimler, dyfeisiwr (m. 1900)
* 1846 - Kate Greenaway, awdures (m. 1901)
* 1881 - Walter Rudolf Hess, meddyg (m. 1973)
* 1886 - Patricia o Connaught (m. 1974)
* 1909 - Margiad Evans, awdures (m. 1958)
* 1910 - Molly Weir, actores (m. 2004)
* 1912 - Brenda Chamberlain, arlunydd (m. 1971)
* 1913 - Lilo Peters, arlunydd (m. 2001)
* 1919 - Nat King Cole, canwr (m. 1965)
* 1921 - Meir Amit, gwleidydd a chadfridog (m. 2009)
* 1922 - Lydia Roppolt, arlunydd (m. 1995)
* 1928 - Katharine Whitehorn, newyddiadurwraig (m. 2021)
* 1933 - Fonesig Penelope Lively, awdures
* 1938 - Rudolf Nureyev, dawnsiwr (m. 1993)
* 1943 - Jeff Banks, dyluniwr ffasiwn
* 1951 - Kurt Russell, actor
* 1955 - Gary Sinise, actor
* 1964 - Rob Lowe, actor
* 1969 - Alexander McQueen, dylunydd ffasiwn (m. 2010)
* 1974 - Frode Johnsen, pêl-droediwr
* 1976 - Stephen Gately, canwr (m. 2009)
* 1978 - Owen Thompson, gwleidydd
* 1979 - Stormy Daniels, actores pornograffig
* 1989
**Morfydd Clark, actores
**Shinji Kagawa, pêl-droediwr
* 1992 - John Boyega, actor
* 1997 - Katie Ledecky, nofiwr
* 2007 - Ruby Evans, gymnast

## Marwolaethau 
[bawd|130px|dde|[Marcus Aurelius]]
[bawd|130px|dde|[Betty Williams (heddychwr)|Betty Williams]]
* 180 - Marcus Aurelius, ymerawdwr Rhufain
* 1058 - Lulach I, brenin yr Alban
* 1680 - François de La Rochefoucauld, awdur, 66
* 1782 - Daniel Bernoulli, mathemategydd, 82
* 1853 - Christian Doppler, mathemategydd a ffisegydd, 49
* 1893 - Jules Ferry, gwladweinydd, 60
* 1958 - Margiad Evans, awdures (tyfiant ymenydd), 49
* 1993 - Eszter Mattioni, arlunydd, 91
* 2009 - Margaret Mellis, arlunydd, 95
* 2012
**John Demjanjuk, achos tybiedig adrosedd rhyfel, 91 
**Shenouda III, Pab yr Eglwys Uniongred Goptaidd, 88
* 2016 - Paul Daniels, consuriwr a pherfformiwr, 77
* 2017 - Syr Derek Walcott, bardd a dramodydd, 87
* 2018 - Nicholas Edwards, Barwn Crughywel, gwleidydd, 84
* 2020 - Betty Williams, heddychwr, 76
* 2022
**Alan Rees, chwaraewr rygbi'r undeb, 84 
**Oksana Shvets, actores, 67
* 2023 - Jorge Edwards, nofelydd, beirniad llenyddol a diplomydd, 91
* 2024
**Steve Harley, canwr a cherddor, 73
**Morfydd E. Owen, academydd, 88

## Gwyliau a chadwraethau 
* Dydd Gŵyl Padrig: gŵyl gyhoeddus yn Iwerddon

0317
Mawrth, 17
1988

19g - **20g** - 21g
1930au 1940au 1950au 1960au 1970au - **1980au** - 1990au 2000au 2010au 2020au 2030au
1983 1984 1985 1986 1987 - **1988** - 1989 1990 1991 1992 1993

----

## Digwyddiadau
### Ionawr
*1 Ionawr - Dechreuad perestroika yn yr Undeb Sofietaidd
*13 Ionawr - Lee Teng-hui yn dod yn arlywydd Taiwan

### Chwefror
*13 Chwefror - Agoriad y Gemau Olympaidd y Gaeaf yn Calgary, Canada

### Mawrth
*17 Mawrth - Brwydr Afabet yn Eritrea

### Ebrill
*10 Ebrill - Agoriad y Pont Mawr Seto yn Japan
*30 Ebrill - Agoriad Expo '88 yn Brisbane, Awstralia

### Mai
*4 Mai - Trychineb PEPCON yn Henderson, Nevada, UDA

### Mehefin
### Gorffennaf
*3 Gorffennaf - Agoriad y Pont Fatih Sultan Mehmet yn Istanbul, Twrci

### Awst
*21 Awst - Daeargryn yn India/Nepal; 1,004 o bobol yn colli ei bywydau

### Medi
### Hydref
*30 Hydref - Diwedd yr Expo '88

### Tachwedd
*21 Tachwedd - Etholiadau genedlaethol yn Canada

### Rhagfyr
*10 Rhagfyr - Sefydlu Gwobr Sakharov
*21 Rhagfyr - Trychineb Lockerbie

## Genedigaethau
*18 Chwefror - Maiara Walsh, actores
*20 Chwefror - Rihanna, cantores
*10 Ebrill - Haley Joel Osment, actor
*24 Awst
**Rupert Grint, actor
**Maya Yoshida, pêl-droediwr
*5 Hydref - Sam Warburton, chwaraewr rygbi
*29 Hydref
**Andy King, pêl-droediwr
**Kayne Vincent, pêl-droediwr
*31 Hydref - Lizzy Yarnold, rasiwr ysgerbwd

## Marwolaethau
*26 Ionawr - Raymond Williams, awdur, 66
*2 Ebrill - Euros Bowen, bardd, 83
*Ebrill - T. Glynne Davies, bardd, llenor a darlledydd radio a theledu, 62
*18 Mai - Brandon Rhys-Williams, gwleidydd, 60
*10 Mehefin - Louis L'Amour, nofelydd, 80
*23 Medi - Arwel Hughes, cyfansoddwr, 79
*16 Hydref - John Gwilym Jones, dramodydd, 84
*27 Hydref - Charles Hawtrey, actor comedi, 73
*31 Hydref - Lizzy Yarnold, rasiwr ysgerbwd

## Y celfyddydau
### Ffilmiau
***Yr Alwad*
***Die Hard*
***Dangerous Liaisons*
***Drowning by Numbers*

### Llyfrau
**Paulo Coelho - *The Alchemist*
**T. Glynne Davies - *Cerddi*
**Bobi Jones - *Llenyddiaeth Gymraeg 1902-36*
**Rhiannon Davies Jones - *Cribau Eryri*
**William Owen Roberts - *Y Pla*
**Huw Walters - ''Canu'r Pwll a'r Pulpud*

### Cerdd
**Ffa Coffi Pawb - *Dalec Peilon*
**U2 - *Rattle and Hum''

## Eisteddfod Genedlaethol (Casnewydd)
* **Cadair:** Elwyn Edwards
* **Coron:** T. James Jones
* **Medal Ryddiaeth:** dim gwobr
* **Gwobr Goffa Daniel Owen:** ?

## Gwobrau Nobel
***Ffiseg:** Leon M. Lederman, Melvin Schwartz a Jack Steinberger
***Cemeg:** Johann Deisenhofer, Robert Huber a Hartmut Michel
***Meddygaeth:** Syr James W. Black, Gertrude B. Elion a George H. Hitchings
***Llenyddiaeth:** Naguib Mahfouz
***Economeg:** Maurice Allais
***Heddwch:** Lluoedd Cadw-Heddwch y Cenhedlau Unedig

## Gwobrau Llenyddiaeth
*Gwobr Mary Vaughan Jones - Emily Huws

## Cyfeiriadau
1991

19g - **20g** - 21g
1940au 1950au 1960au 1970au 1980au - **1990au** - 2000au 2010au 2020au 2030au 2040au
1986 1987 1988 1989 1990 - **1991** - 1992 1993 1994 1995 1996

----

## Digwyddiadau 
### Ionawr
*16 Ionawr - Dechreuad y Rhyfel y Gwlff yn Irac.
*17 Ionawr - Harald V yn dod brenin Norwy.
*29 Ionawr - Ali Mahdi Muhammad yn dod yn Arlywydd Somalia.

### Chwefror
### Mawrth
### Ebrill
* 4 Ebrill - Peter Hain yn cael ei ethol yn aelod seneddol dros Gastell-nedd.
* 9 Ebrill - Georgia yn ennill ei hannibyniaeth oddi ar yr Undeb Sofietaidd

### Mai
* 16 Mai - Huw Edwards yn cael ei ethol yn aelod seneddol dros Fynwy.
*  23 Mai - Dadorchuddiwyd cofeb er cof am Wenllian ferch Gruffydd yn y Castell Cydweli.

### Mehefin
* 5 Mehefin - Tîm pêl-droed Cymru yn curo'r Almaen, pencampwyr y byd, o 1 - 0.

### Gorffennaf
* 1 Gorffennaf - Diwedd y Cytundeb Warsaw

### Awst
### Medi
*1 – 3 Medi – Terfysg yn Trelái, Caerdydd.

### Hydref
### Tachwedd
### Rhagfyr
## Genedigaethau 
*5 Gorffennaf - Michael White, chwaraewr snwcer
*16 Hydref - Jedward, deuawd bop
*29 Tachwedd - Becky James, seiclwraig

## Marwolaethau 
* 24 Mawrth Maudie Edwards, actores, 84
* 3 Ebrill - Graham Greene, nofelydd, 86
* 21 Mai - Rajiv Gandhi, Prif Weinidog India, 46
* 26 Awst - John Petts, arlunydd, 77
* 28 Medi - Miles Davis, cerddor, 65
* 13 Hydref - Donald Houston, actor, 67
* 24 Hydref - Gene Roddenberry, cynhyrchydd teledu, 70
* 9 Tachwedd - Yves Montand, actor, 70
* 24 Tachwedd - Freddie Mercury, cerddor, 45

## Y celfyddydau
### Ffilmiau
* *Elenya*
* *Un Nos Ola Leuad*
* *The Silence of the Lambs*
* *JFK*
**Boyz n the Hood*

### Llyfrau
* A. S. Byatt - *Possession*
* Rhisiart Hincks - *Geriadur kembraeg-brezhoneg/Geiriadur Cymraeg-Llydaweg*
* Gerallt Lloyd Owen - *Cilmeri a cherddi eraill*
* *A Cardiff Anthology*

### Cerddoriaeth
* Nirvana - *Nevermind (albwm)*
* Datblygu - *Blwch Tymer Tymor* (albwm)
* Y Cyrff - *Llawenydd Heb Ddiwedd* (albwm)
* Bonnie Tyler - *Bitterblue* (albwm)

## Eisteddfod Genedlaethol (Yr Wyddgrug) 
* **Cadair:** Robin Llwyd ab Owain
* **Coron:** Einir Jones
* **Medal Ryddiaeth:** Angharad Tomos, *Si Hei Lwli*
* **Gwobr Goffa Daniel Owen:** dim gwobr

## Gwobrau Nobel 
* **Ffiseg:** Pierre-Gilles de Gennes
* **Cemeg:** Richard R. Ernst
* **Meddygaeth:** Erwin Neher a Bert Sakmann
* **Llenyddiaeth:** Nadine Gordimer
* **Economeg:** Ronald Coase
* **Heddwch:** Aung San Suu Kyi

## Gwobrau Llenyddiaeth 
* Gwobr Mary Vaughan Jones - T. Llew Jones

## Cyfeiriadau
1996

19g - **20g** - 21g
1940au 1950au 1960au 1970au 1980au - **1990au** - 2000au 2010au 2020au 2030au 2040au
1991 1992 1993 1994 1995 - **1996** - 1997 1998 1999 2000 2001

----

## Digwyddiadau
*7 Chwefror - René Préval yn dod yn Arlywydd Haiti.
**1 Ebrill – diwygio llywodraeth leol yng Nghymru o dan y Deddf Llywodraeth Leol (Cymru) 1994
*5 Mehefin - Perfformiad cyntaf yr opera *The Doctor of Myddfai*, gan Peter Maxwell Davies, yng Nghaerdydd.
*17 Gorffennaf - Trychineb Ehediad TWA 800
*1 Awst - Llofruddiad yr esgob Oran (Algeria), Mgr Pierre Claverie, 58, yn ei car.

## Genedigaethau
*25 Chwefror - Laura Halford, gymnastwraig
*5 Gorffennaf - Dolly, dafad gloniedig (m. 2003)
*7 Hydref - Lewis Capaldi, canwr-gyfansoddwr

## Marwolaethau
* 8 Ionawr - François Mitterrand, Arlywydd Ffrainc, 79
*2 Chwefror - Gene Kelly, actor a dawnswr, 83
*14 Mawrth - Dewi Bebb, chwaraewr rygbi, 57
* 13 Ebrill - George Mackay Brown, bardd, 74
*14 Ebrill - Mervyn Levy, arlunydd, 81
*20 Mai - Jon Pertwee, actor, 76
* 2 Tachwedd - Eva Cassidy, cantores, 33
* 3 Tachwedd - Sheri Martinelli, arlunydd, 78
*9 Rhagfyr - Ivor Roberts-Jones, cerflunydd, 83
*20 Rhagfyr - Carl Sagan, seryddwr, 62
*29 Rhagfyr - Pennar Davies, pregethwr, 85

## Y celfyddydau
### Ffilmiau
* *Independence Day*

### Llyfrau
*Gweler Llenyddiaeth yn 1996*

### Drama
*David Williamson - *Heretic*

### Cerddoriaeth
#### Albymau
*Timothy Evans - *Clyw fy nghân*
*Super Furry Animals - *Fuzzy Logic*
#### Opera
*Peter Maxwell Davies - *The Doctor of Myddfai*

## Eisteddfod Genedlaethol (Llandeilo) 
* **Cadair:** R. O. Williams
* **Coron:** David John Pritchard
* **Medal Ryddiaeth:** dim gwobr
* **Gwobr Goffa Daniel Owen:** dim gwobr

## Gwobrau Nobel
***Ffiseg:** David M. Lee, Douglas D. Osheroff a Robert Coleman Richardson
***Cemeg:** Robert Curl, Syr Harold Kroto a Richard Smalley
***Meddygaeth:** Peter C. Doherty a Rolf M. Zinkernagel
***Llenyddiaeth:** Wisława Szymborska
***Economeg:** James Mirrlees a William Vickrey
***Heddwch:** Carlos Felipe Ximenes Belo a Jose Ramos-Horta

Categori:1996
6 Awst

**6 Awst** yw'r dau gant ac wythfed (218fed) dydd o'r flwyddyn yng Nghalendr Gregori (219fed mewn blynyddoedd naid). Erys 147 diwrnod hyd diwedd y flwyddyn.

## Digwyddiadau
*1825 - Annibyniaeth Bolifia.
*1915 - Brwydr Sari Bair: rhan o'r Rhyfel Byd Cyntaf yn cychwyn
*1945 - Unol Daleithiau America yn bomio Hiroshima â bom atomig. Erbyn diwedd y flwyddyn roedd 140,000 wedi marw o ganlyniad i'r bomio.
*1962 - Annibyniaeth Jamaica.

## Genedigaethau
[bawd|140px|dde|[Alexander Fleming]]
[bawd|140px|dde|[Barbara Windsor]]
*1644 - Louise de la Vallière, cariad Louis XIV, brenin Ffrainc (m. 1710)
*1775 - Daniel O'Connell, gwleidydd o Wyddel (m. 1847)
*1809 - Alfred, Arglwydd Tennyson, bardd (m. 1892)
*1860 - Aletta Ruijsch, arlunydd (m. 1930)
*1868 - Paul Claudel, bardd (m. 1955)
*1881 - Syr Alexander Fleming, meddyg, biolegydd a dyfeisiwr (m. 1955)
*1881 - Louella Parsons, actores (m. 1972)
*1908 - Marianne Clouzot, arlunydd (m. 2007)
*1911 - Lucille Ball, actores (m. 1989)
*1916 - Dom Mintoff, Prif Weinidog Malta (m. 2012)
*1917 - Robert Mitchum, actor (m. 1997)
*1926 - Simone Lacour, arlunydd (m. 2016)
*1928 - Andy Warhol, arlunydd (m. 1987)
*1934 - Billy Boston, chwaraewr rygbi
*1937 - Fonesig Barbara Windsor, actores (m. 2020)
*1938 - Rees Davies, hanesydd (m. 2005)
*1940 - Pia Schutzmann, arlunydd
*1946 - Ron Davies, gwleidydd
*1965 - Mark Speight, cyflwynydd teledu (m. 2008)
*1970 - Yutaka Akita, pêl-droediwr
*1973 - Donna Lewis, cantores
*1983 - Robin van Persie, pêl-droediwr
*1989 - Justin Tipuric, chwaraewr rygbi'r undeb

## Marwolaethau
[bawd|140px|dde|[Robin Cook]]
*258 - Pab Sixtws II
*1221 - Sant Dominic, 50
*1458 - Pab Callixtws III
*1637 - Ben Jonson, bardd, 65
*1746 - Cristian VI, brenin Denmarc, 46
*1914 - Ellen Axson Wilson, gwraig gyntaf Arlywydd Woodrow Wilson, 54
*1945 - May Vale, arlunydd, 83
*1951 - Berthe Mouchel, arlunydd, 86
*1969 - Theodor W. Adorno, athronydd, 65
*1974 - Emma Fordyce MacRae, arlunydd, 87
*1978 - Pab Pawl VI, 80
*2000 - Lillian Chestney, arlunydd, 86
*2005 - Robin Cook, gwleidydd, 59
*2008 - Jean Cooke, arlunydd, 81
*2009 - Revekka Tsuzmer, arlunydd, 90

## Gwyliau a chadwraethau
* Blynyddol: Dydd Gŵyl Arthfael
* Diwrnod Annibyniaeth (Bolifia, Jamaica)

0806
Awst, 06
1999

19g - **20g** - 21g
1940au 1950au 1960au 1970au 1980au - **1990au** - 2000au 2010au 2020au 2030au 2040au
1994 1995 1996 1997 1998 - **1999** - 2000 2001 2002 2003 2004

----

## Digwyddiadau 
* 6 Mai - etholiad cyntaf Cynulliad Cenedlaethol Cymru
* 20 Ebrill - Llofruddiaeth Columbine yn yr Unol Daleithiau
* 29 Tachwedd - Etholiad cyfreddinol Maleisia. Llywodraeth Mahathir Mohamad yn ennill. 
* 14-16 Rhagfyr - Trychineb Vargas yn Feneswela.

## Genedigaethau 
*20 Gorffennaf - Alexandra, Tywysoges Hanover

## Marwolaethau 
* 7 Chwefror - Hussein, brenin Iorddonen
* 8 Chwefror
** Meredith Edwards, actor, 81
** Iris Murdoch, nofelydd, 79
* 7 Mawrth - Stanley Kubrick, cyflwynwr ffilm, 70
* 12 Mawrth - Yehudi Menuhin, cerddor, 82
* 16 Mehefin - Screaming Lord Sutch, cerddor a gwleidydd, 58
* 12 Gorffennaf - Bill Owen, actor, 85
* 16 Gorffennaf - John F. Kennedy Jr., 38
* 23 Gorffennaf - Hassan II, brenin Moroco, 70
* 5 Medi - Ivor Roberts, actor, 72
* 22 Medi - Clive Jenkins, arweinydd undeb, 73
* 20 Hydref - Jack Lynch, Prif Weinidog Iwerddon, 82
* 6 Tachwedd - Sleim Ammar, seiciatrydd a bardd, 72
* 15 Tachwedd - Syr Harry Llewellyn, 88
* 27 Tachwedd - Ernest Zobole, arlunydd, 72
* 19 Rhagfyr - Desmond Llewelyn, actor, 85
* 23 Rhagfyr - Eirene White, gwleidydd, 90
* 26 Rhagfyr - Curtis Mayfield, cerddor, 57

## Y celfyddydau
### Ffilmiau
** *Cymer dy Siâr*
** *Porc Pei*
** *Solomon a Gaenor*
** *The Cherry Orchard*
** *The Matrix*
** *Entrapment* gyda Catherine Zeta-Jones

### Llyfrau
***Gweler* Llenyddiaeth yn 1999

### Cerddoriaeth
** Gillian Elisa - *Haul ar Nos Hir* (albwm)
** Gorky's Zygotic Mynci - *Spanish Dance Troupe* (albwm)
** Karl Jenkins - *The Armed Man: a Mass for Peace*

## Eisteddfod Genedlaethol (Môn)
* **Cadair:** Gwenallt Llwyd Ifan
* **Coron:** Ifor ap Glyn
* **Medal Ryddiaeth:** Sonia Edwards, *Rhwng Noson Wen a Phlygain* 
* **Gwobr Goffa Daniel Owen:** Ann Pierce Jones, *Fflamio*

## Gwobrau Nobel 
* **Ffiseg:** Gerardus 't Hooft a Martinus J.G. Veltman
* **Cemeg:** Ahmed H. Zewail
* **Meddygaeth:** Günter Blobel
* **Llenyddiaeth:** Günter Grass
* **Economeg:** Robert Mundell
* **Heddwch:** Meddygon Heb Ffiniau

## Cyfeiriadau
Categori:1999
1997

19g - **20g** - 21g
1940au 1950au 1960au 1970au 1980au - **1990au** - 2000au 2010au 2020au 2030au 2040au
1992 1993 1994 1995 1996 - **1997** - 1998 1999 2000 2001 2002

----

## Digwyddiadau 
* 21 Ionawr - Sgandal cam-drin plant yng Ngogledd Cymru
* 22 Ionawr - Madeleine Albright yn dod yn Ysgrifennydd Gwladol Unol Daleithiau America
* 13 Mawrth - Sefydlu "Canolfan y Llyfr," Aberystwyth
* 1 Mai – Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig
* 6 Medi - Angladd Diana, Tywysoges Cymru, yn Llundain
* 7 Medi - Agoriad yr Awditoriwm Clud yn Glasgow
* 18 Medi - Cymru yn pleidleisio dros gael Cynulliad Etholedig Cymreig, drwy fwyafrif o 6,721

## Genedigaethau 
* 23 Ionawr - Shaheen Jafargholi, canwr
* 14 Mawrth - Simone Biles, gymnastwr 
* 17 Mawrth - Katie Ledecky, nofiwr
* 14 Mehefin - Alisha Butchers, chwaraewraig rygbi

## Marwolaethau 
* 9 Mawrth - Terry Nation, ysgrifennwr teledu, 66
* 10 Mawrth - Wilfred Wooller, chwaraewr criced a rygbi, 84
* 5 Ebrill - Allen Ginsberg, bardd, 70
* 2 Mehefin - Eddie Thomas, paffiwr, 50
* 10 Gorffennaf - Ivor Allchurch, pêl-droediwr, 67
* 15 Gorffennaf - Luise Niedermaier, arlunydd, 89
* 4 Awst - Jeanne-Louise Calment, y person hynaf yn y byd, 122 mlwydd a 164 diwrnod oed
* 31 Awst - Diana, Tywysoges Cymru, 36
* 5 Medi - Y Fam Teresa, lleian ac enillydd Gwobr Nobel dros Heddwch, 87
* 22 Medi - George Thomas, gwleidydd, 88
* 12 Hydref - John Denver, cerddor, 53
* 5 Tachwedd - Isaiah Berlin, athronydd, 88
* 6 Tachwedd - Ray Daniel, pêl-droediwr, 69
* 13 Tachwedd - Alexander Cordell, nofelydd, 83
* 28 Rhagfyr - Ronnie Williams, comedïwr ac actor, 58

## Y celfyddydau
### Ffilmiau 
* *Titanic*, gyda Kate Winslet
* *Twin Town*, gyda Rhys Ifans
* *Wilde*, gyda Michael Sheen

### Llyfrau 
* Maya Angelou - *I Know Why the Caged Bird Sings*
* Rees Davies - *The Revolt of Owain Glyn Dŵr*
* Deborah C. Fisher - ''Who's Who in Welsh History*
### Cerddoriaeth 
#### Albymau 
* Radiohead - *OK Computer''
* Gorky's Zygotic Mynci - *Barafundle*

#### Opera
*Mervyn Burtch & Mark Morris - *Coyote and the Winter that Never Ends*

#### Eraill 
* Leonardo Balada - *Concierto Mágico*

## Eisteddfod Genedlaethol (Y Bala)
* **Cadair:** Ceri Wyn Jones, "Gwaddol"
* **Coron:** Cen Williams
* **Medal Ryddiaeth:** Angharad Tomos, ''Wele'n Gwawrio*
* **Gwobr Goffa Daniel Owen:** Gwyneth Carey, *Mwg''

## Gwobrau Nobel 
* **Ffiseg:** Steven Chu, Claude Cohen-Tannoudji a William D. Phillips
* **Cemeg:** Paul D. Boyer, John E. Walker a Jens C. Skou
* **Meddygaeth:** Stanley B. Prusiner
* **Llenyddiaeth:** Dario Fo
* **Economeg:** Robert Merton a Myron Scholes
* **Heddwch:** Ymgyrch Rhwngwladol Dros Gwaharddu Ffrwydrun Tir (ICBL) a Jody Williams

## Gwobrau Llenyddiaeth 
* Gwobr Mary Vaughan Jones - Roger Boore

## Cyfeiriadau
Categori:1997
2000

19g - **20g** - 21g
1950au 1960au 1970au 1980au 1990au - **2000au** - 2010au 2020au 2030au 2040au 2050au
1995 1996 1997 1998 1999 - **2000** - 2001 2002 2003 2004 2005 

----

## Digwyddiadau 
### Ionawr
### Chwefror
### Mawrth
### Ebrill
### Mai
### Mehefin
### Gorffennaf
### Awst
* 5-12 Awst - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelli 2000

### Medi
### Hydref
### Tachwedd
* 1 Tachwedd - Sefydlu Chhattisgarh fel talaith ddiweddaraf India
* 18 Tachwedd - Priodas Catherine Zeta-Jones a Michael Douglas.

### Rhagfyr
## Genedigaethau 
* 20 Mai - Leo Blair, mab Tony Blair a Cherie Booth, a brawd Euan, Nicky a Kathryn.
* 8 Awst - Dylan Michael Douglas, mab Catherine Zeta-Jones a Michael Douglas
* 18 Hydref - Teddy Williams, chwaraewr rygbi'r undeb

## Marwolaethau 
* 11 Mawrth - Will Roberts, arlunydd
* 27 Mawrth - Ian Dury, canwr, 57
* 6 Ebrill - Habib Bourguiba, Arlywydd Tiwnisia, 96
* 21 Mai
**Barbara Cartland, nofelydd, 98
**Syr John Gielgud, actor, 96
* 28 Mai - Donald Watts Davies, difeisiwr
* 1 Gorffennaf - Walter Matthau, actor
*23 Gorffennaf
**Ogura Yuki, arlunydd, 105
**Carmen Santonja, arlunydd, 66
* 25 Medi - R. S. Thomas, bardd
* 28 Medi - Pierre Trudeau, gwleidydd o Ganada
* 12 Hydref - Donald Dewar, Prif Weinidog yr Alban

## Y celfyddydau
### Ffilmiau
* *Gladiator*
* *Moth* (S4C)
* *Rancid Aluminium*, gyda Rhys Ifans, Keith Allen a Brian Hibbard

### Llyfrau
* Margaret Atwood – *The Blind Assassin*
* Trezza Azzopardi - *The Hiding Place*
* Sheenagh Pugh - *Stonelight*
* Gwyneth Lewis - *Y Llofrudd Iaith*
* Geraint V. Jones - *Cur y Nos*
* Owen Sheers - *The Blue Book*

### Cerddoriaeth
* Eminem - *The Real Slim Shady* 
* Larry Goves - *Walking underground*

## Eisteddfod Genedlaethol (Llanelli)
* **Cadair:** Llion Jones
* **Coron:** Dylan Iorwerth
* **Medal Ryddiaeth:** Eirug Wyn, *Tri Mochyn Bach*
* **Gwobr Goffa Daniel Owen:** Geraint V. Jones, *Cur y Nos*

## Gwobrau Nobel 
* **Ffiseg:** Zhores Ivanovich Alferov, Herbert Kroemer a Jack S. Kilby
* **Cemeg:** Alan J. Heeger, Alan G. MacDiarmid a Hideki Shirakawa
* **Meddygaeth:** Arvid Carlsson, Paul Greengard ac Eric R. Kandel
* **Llenyddiaeth:** Gao Xingjian
* **Economeg:** James Heckman a Daniel McFadden
* **Heddwch:** Kim Dae Jung

## Gwobrau Llenyddiaeth 
* Gwobr Mary Vaughan Jones - J. Selwyn Lloyd

## Poblogaeth y Byd 
## Cyfeiriadau 
Categori:2000
1993

19g - **20g** - 21g
1940au 1950au 1960au 1970au 1980au - **1990au** - 2000au 2010au 2020au 2030au 2040au
1988 1989 1990 1991 1992 - **1993** - 1994 1995 1996 1997 1998

----

## Digwyddiadau 
* Deddf yr Iaith Gymraeg 1993
* 20 Ionawr - Warren Christopher yn dod Ysgrifennydd Gwladol yr Unol Daleithiau
* 26 Ionawr - Václav Havel yn arlywydd cyntaf y Weriniaeth Tsiec newydd
* 1 Gorffennaf - Sylfaen yr undeb llafur UNISON

### Gwleidyddiaeth
** Dedfrydwyd Siôn Aubrey Roberts i ddeuddeg mlynedd o garchar am ran yn yr ymgyrch llosgi tai haf

## Genedigaethau 
*13 Chwefror - Sophie Evans, actores West End
*27 Gorffennaf - Jordan Spieth, golffiwr proffesiynnol
*29 Gorffennaf - Jak Jones, chwaraewr snwcer
*31 Hydref - Letitia Wright, actores

## Marwolaethau 
* 6 Ionawr - Rudolf Nureyev, dawnswr, 54
* 23 Ebrill - Daniel Jones, cyfansoddwr, 80
* 21 Mai - Cliff Tucker, gwleidydd
* 19 Mehefin - William Golding, nofelydd, 81
* 31 Gorffennaf - Baudouin I, brenin Gwlad Belg, 62
* 25 Hydref - Vincent Price, actor ffilm, 82
* 31 Hydref - Federico Fellini, cyfarwyddwr ffilm, 73
* 25 Tachwedd - Anthony Burgess, awdur, 75
* 13 Rhagfyr - Francis Jones, herodr, 85

## Y celfyddydau
### Ffilmiau
* ''Schindler's List*
* *Philadelphia*

### Llyfrau
* Geraint Bowen - *O Groth y Ddaear* (cofiant)
* Laura Esquivel - *Like Water for Chocolate*
* Glenys Kinnock - *By Faith and Daring*
* Mihangel Morgan - *Hen Lwybr a Storïau Eraill*

### Drama
* Neil Simon - *Laughter on the 23rd Floor*
* Tom Stoppard - *Arcadia*
* Dewi Wyn Williams *Leni*

### Barddoniaeth
* Ruth Bidgood - *Selected Poems*

### Cerddoriaeth
* The Hennessys - *Caneuon Cynnar* (albwm)
* Nirvana - *In Utero*
* Meic Stevens - *Er Cof am Blant y Cwm* (albwm)

### Teledu
* *Pelydr X*

## Eisteddfod Genedlaethol (Llanelwedd) 
* **Cadair:** Meirion MacIntyre Huws
* **Coron:** Eirwyn George
* **Medal Ryddiaeth:** Mihangel Morgan, *Dirgel Ddyn* 
* **Gwobr Goffa Daniel Owen:** Endaf Jones, *Mewn Cornel Fechan Fach''

## Gwobrau Nobel 
* **Ffiseg:** Russell A. Hulse a Joseph H. Taylor Jr.
* **Cemeg:** Kary Mullis a Michael Smith
* **Meddygaeth:** Richard J. Roberts a Phillip A Sharp
* **Llenyddiaeth:** Toni Morrison
* **Economeg:** Robert Fogel a Douglas North
* **Heddwch:** Nelson Mandela a Frederik Willem de Klerk

## Cyfeiriadau
Categori:1993
2003

20g - **21g** - 22g
1950au 1960au 1970au 1980au 1990au - **2000au** - 2010au 2020au 2030au 2040au 2050au
1998 1999 2000 2001 2002 - **2003** - 2004 2005 2006 2007 2008

----

## Digwyddiadau 
### Ionawr
*6 Ionawr – OGLE-TR-56b, planed allheulol, yn cael ei ddarganfod gan ffotometreg cludo.

### Chwefror
*27 Chwefror – Cysegriad Rowan Williams fel Archesgob Caergaint.

### Mawrth
*9 Mawrth - Ron Davies yn gadael gwleidyddiaeth

### Ebrill
### Mai
*1 Mai - Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2003

### Mehefin
### Gorffennaf
### Awst
* 2-9 Awst - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Maldwyn a'r Gororau 2003
Medi

### Hydref
### Tachwedd
*31 Hydref - Ymadawodd Mahathir Mohamad o'i swydd fel Prif Weinidog Malaysia. Roedd ef wedi bod yn arweinydd gwlad am dros 22 mlynedd.
* Michael Howard yn dod yn arweinydd y Blaid Geidwadol.

### Rhagfyr
## Genedigaethau 
* 20 Ebrill – Carys Zeta Douglas, merch Catherine Zeta-Jones a Michael Douglas
* 8 Tachwedd – Y fonesig Louise Windsor, merch Y Tywysog Edward a'i wraig Sophie

## Marwolaethau 
* 5 Ionawr – Roy Jenkins, gwleidydd, 82
* 12 Ionawr – Maurice Gibb, cerddor, 53
* 17 Ebrill – Dr Robert Atkins, deietegydd
* 10 Mehefin – Dr Phil Williams, gwleidydd, 64
* 27 Gorffennaf – Bob Hope, comedïwr ac actor, 100
* 20 Medi – Gareth Wyn Williams, gwleidydd, 62
* 1 Tachwedd – Daishiro Yoshimura, pêl-droediwr, 56

## Y celfyddydau
### Ffilmiau
* *Pirates of the Caribbean: The Curse of the Black Pearl*
* *Underworld* gyda Michael Sheen
* *Kill Bill Volume 1*

### Llyfrau
* Dan Brown - *The Da Vinci Code*
* Mark Haddon - *The Curious Incident of the Dog in the Night-Time*
* Rhys Hughes - *The Percolated Stars*
* J. K. Rowling - *Harry Potter and the Order of the Phoenix*
* Lynne Truss – *Eats, Shoots & Leaves*

### Drama
*Lewis Davies - *Sex and Power at the Beau Rivage*
*Michael Frayn - *Democracy*

### Cerddoriaeth
* Jamie Cullum - *Twentysomething* (albwm)
* Elin Fflur - *Dim Gair*
* Catrin Finch - *Crossing the Stone* (albwm)
* Funeral for a Friend - *Casually Dressed & Deep in Conversation* (albwm)
* Karl Jenkins - *Adiemus V: Vocalise*
* Thighpaulsandra - *Double Vulgar*

## Eisteddfod Genedlaethol (Maldwyn)
* **Cadair:** Twm Morys
* **Coron:** Mererid Hopwood
* **Medal Ryddiaeth:** Cefin Roberts, *Brwydr y Bradwr* 
* **Gwobr Goffa Daniel Owen:** Elfyn Pritchard, ''Pan Ddaw'r Dydd...?''

## Gwobrau Nobel 
* **Ffiseg:** Alexei Alexeevich Abrikosov, Vitaly Lazarevich Ginzburg ac Anthony James Leggett
* **Cemeg:** Peter Agre a Roderick MacKinnon
* **Meddygaeth:** Paul Lauterbur a Syr Peter Mansfield
* **Llenyddiaeth** J. M. Coetzee
* **Economeg:** Robert F. Engle a Clive Granger
* **Heddwch:** Shirin Ebadi

## Cyfeiriadau
Categori:2003
2002

20g - **21g** - 22g
1950au 1960au 1970au 1980au 1990au - **2000au** - 2010au 2020au 2030au 2040au 2050au
1997 1998 1999 2000 2001 - **2002** - 2003 2004 2005 2006 2007

----

## Digwyddiadau 
### Ionawr
*23 Ionawr - Herwgipiad y newyddiadurwr Daniel Pearl yn Pacistan.

### Chwefror
*15 Chwefror - Angladd Y Dywysoges Marged, chwaer Elisabeth II, brenhines y Deyrnas Unedig.

### Mawrth
* 17 Mawrth - Etholiad cyffredinol ym Mhortiwgal
* 27 Mawrth - Bomio yr Hotel Parc yn Netanya, Israel

### Ebrill
### Mai
### Mehefin
* 18 Mehefin - Herwgipio Peter Shaw yn Georgia

### Gorffennaf
* 9 Gorffennaf - Sefydlu'r Undeb Affricanaidd

### Awst
* 3-10 Awst - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Tyddewi 2002

### Medi
*10 Medi - Y Swistir yn dod yn aelod Y Cenhedloedd Unedig.

### Hydref
* 24 Hydref - apwyntio Paul Murphy yn Ysgrifennydd Gwladol Gogledd Iwerddon

### Tachwedd
### Rhagfyr
**dyddiad anhysbys* - Mae'r Coleg Diwinyddol Unedig, Aberystwyth, ar gau.

## Genedigaethau 
*17 Mai – Léon Marchand, nofiwr
*15 Medi – Medi Harris, nofwraig

## Marwolaethau 
* 2 Ionawr - Ian Grist, gwleidydd, 63
* 21 Ionawr - Peggy Lee, cantores, 81
* 7 Chwefror - Jon Lee, cerddor roc, 33
* 21 Chwefror - John Thaw, actor, 60
* 27 Chwefror - Spike Milligan, comediwr, 83
* 6 Mawrth - David Jenkins, llyfrgellydd, 89
* 27 Mawrth - Dudley Moore, actor, comediwr a cherddor, 66
* 30 Mawrth - Elizabeth Bowes-Lyon, mam Brenhines y Deyrnas Unedig, 101
* 25 Hydref
**Richard Harris, actor, 72
**Annemie Fontana, arlunydd, 76
* 18 Tachwedd - James Coburn, actor, 74

## Y celfyddydau
### Llyfrau 
* Stevie Davies - *The Element of Water*
* Ken Follett - *Hornet Flight*
* Steve Jones - *The Descent of Men*
* Jo Mazelis - *Diving Girls*
* Eirug Wyn - *Bitsh!*

### Ffilmiau 
* *Gwyfyn*
* *Laurel Canyon* gyda Christian Bale
* *Oedd yr Addewid*

### Cerddoriaeth 
* Feeder - *Comfort In Sound* (albwm)
* Bonnie Tyler - *Heart & Soul/Heart Strings* (albwm)
* Carreg Lafar - *Profiad* (albwm)

## Eisteddfod Genedlaethol (Tyddewi)
* **Cadair:** Myrddin ap Dafydd
* **Coron:** Aled Jones Williams
* **Medal Ryddiaeth:** Angharad Price, *O! Tyn y Gorchudd*
* **Gwobr Goffa Daniel Owen:** Eurig Wyn, *Bitsh!*

## Gwobrau Nobel 
* **Ffiseg:** Raymond Davis Jr., Masatoshi Koshiba a Riccardo Giacconi
* **Cemeg:** John B. Fenn, Koichi Tanaka a Kurt Wüthrich
* **Meddygaeth:** Sydney Brenner, H. Robert Horvitz a John E. Sulston
* **Llenyddiaeth:** Imre Kertész
* **Economeg:** Daniel Kahneman a Vernon L. Smith
* **Heddwch:** Jimmy Carter

## Cyfeiriadau
Categori:2002
1992

19g - **20g** - 21g
1940au 1950au 1960au 1970au 1980au - **1990au** - 2000au 2010au 2020au 2030au 2040au
1987 1988 1989 1990 1991 - **1992** - 1993 1994 1995 1996 1997

----

## Digwyddiadau 
### Ionawr
*1 Ionawr - Boutros Boutros-Ghali yn dod Ysgrifennydd Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig

### Chwefror
*7 Chwefror - Cytundeb Maastricht

### Mawrth
*3 Mawrth - Trychineb diwydiant glo yn Nhwrci ger Zonguldak; 263 o bobl wedi colli ei bywydau.

### Ebrill
*9 Ebrill – Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig
*13 Ebrill – Iwgoslafia yn dod i ben; sylfaen Serbia a Montenegro 
*20 Ebrill - Cyngerdd Freddie Mercury yn Wembley

### Mai
* 1 Mai - Agorfa y Gwyl Gerddi Cymru, Glyn Ebwy

### Mehefin
### Gorffennaf
*13 Gorffennaf - Itzhak Rabin yn dod yn prif weinidog Israel
*25 Gorffennaf - Agoriad y Gemau Olympaidd yr Haf yn Barcelona, Sbaen

### Awst
### Medi
### Hydref
### Tachwedd
*3 Tachwedd - Etholiad Bill Clinton yn Arlywydd yr Unol Daleithiau.
*20 Tachwedd - Tân mawr yng Nghastell Windsor.

### Rhagfyr
*9 Rhagfyr - Cyhoeddiad y gwahaniad y Tywysog Siarl, Tywysog Cymru, a'i wraig Diana, Tywysoges Cymru

## Genedigaethau 
* 14 Chwefror - Freddie Highmore, actor
* 7 Gorffennaf - Ben Jones, pêl-droediwr

## Marwolaethau 
* 27 Ionawr - Gwen Ffrangcon-Davies, actores, 101
* 18 Mawrth - Jack Kelsey, pêl-droediwr, 62
* 27 Ebrill - Olivier Messiaen, cyfansoddwr, 83
* 6 Mai - Marlene Dietrich, actores, 90
* 22 Mehefin - Reg Harris, seiclwr, 72
* 12 Awst - John Cage, cyfansoddwr, 80
* 29 Awst - Bedwyr Lewis Jones, 59
* 6 Medi - Mervyn Johns, actor, 93
* 19 Medi - Syr Geraint Evans, canwr opera, 70
* 8 Hydref - Willy Brandt, gwleidydd, 79
*27 Hydref - David Bohm, ffisegydd, 74
* 7 Tachwedd - Alexander Dubček, gwleidydd, 71

## Y celfyddydau
### Ffilmiau
* *Hedd Wyn*
* *Gadael Lenin*

### Llyfrau
* Michael Ondaatje - *The English Patient*
* Christopher Meredith - *Griffri*
* M. Wynn Thomas - ''Morgan Llwyd, ei Gyfeillion a'i Gyfnod*
* Angharad Tomos - *Si Hei Lwli*

### Drama
* Dario Fo - *Johan Padan and the Discovery of the Americas*

### Cerddoriaeth
* Leonardo Balada - Symffoni rhif 4

#### Albymau
* Y Cyrff - *Mae Ddoe Yn Ddoe*
* Manic Street Preachers - *Generation Terrorists*
* U2 - *Achtung Baby*

## Eisteddfod Genedlaethol (Aberystwyth) 
* **Cadair:** Idris Reynolds
* **Coron:** Cyril Jones
* **Medal Ryddiaeth:** Robin Llywelyn, *Seren Wen ar Gefndir Gwyn''
* **Gwobr Goffa Daniel Owen:** dim gwobr

## Gwobrau Nobel 
* **Ffiseg:** Georges Charpak
* **Cemeg:** Rudolph A. Marcus
* **Meddygaeth:** Edmond H. Fischer a Edwin G. Krebs
* **Llenyddiaeth:** Derek Walcott
* **Economeg:** Gary Becker
* **Heddwch:** Rigoberta Menchu Tum

## Cyfeiriadau
1994

19g - **20g** - 21g
1940au 1950au 1960au 1970au 1980au - **1990au** - 2000au 2010au 2020au 2030au 2040au
1989 1990 1991 1992 1993 - **1994** - 1995 1996 1997 1998 1999

----

## Digwyddiadau
*26 Ionawr - Ymosodiad ar Y Tywysog Cymru yn Awstralia.
*28 Chwefror - Arestiad y llofruddwyr Ffred a Rosemary West yng Nghaerloyw.
*6 Ebrill - Dechrau Hil-laddiad Rwanda ac o ganlyniad iddo argyfwng ffoaduriaid y Llynnoedd Mawr. Dros y tri mis nesaf, lleddir rhwng 500,000 a miliwn o bobl.
*6 Mai - Agoriad y Twnnel Môr Udd.
*28 Medi - Mae'r *MS Estonia* yn suddo yn y Môr Baltig; 852 o bobl yn colli ei bywydau.

## Genedigaethau
* 1 Mawrth - Justin Bieber, canwr
* 7 Medi - Elinor Barker, seiclwraig
* 12 Medi - Mhairi Black, gwleidydd

## Marwolaethau
*24 Chwefror - Dinah Shore, cantores, 77
*4 Mawrth - John Candy, actor a chomediwr, 43
*9 Mawrth - Charles Bukowski, llenor, 73
*23 Mawrth - Donald Swann, cerddor, 70
*5 Ebrill - Kurt Cobain, seren roc, 27
*22 Ebrill - Richard M. Nixon, Arlywydd yr Unol Daleithiau, 81
*1 Mai - Ayrton Senna, gyrrwr Fformiwla Un, 34
*12 Mai - John Smith, arweinydd Plaid Lafur, Prydain 55
*19 Mai - Jackie Kennedy, gweddw John F. Kennedy ac Aristotle Onassis, 64
*29 Mai
**Nene Gare, arlunydd, 85
**Erich Honecker, gwleidydd, 81
*29 Gorffennaf - William Mathias, cyfansoddwr, 57
*31 Gorffennaf - Caitlin Thomas, gwraig Dylan Thomas, 81
*1 Medi - Dr Roger Thomas, gwleidydd, 69
*11 Medi - Jessica Tandy, actores, 85
* 20 Hydref - Burt Lancaster, actor, 80
* 6 Rhagfyr - Alun Owen, awdur, 69
* 31 Rhagfyr - Harri Webb, bardd, 74

## Y celfyddydau
### Ffilmiau
**Branwen* (Ceri Sherlock)
**Ymadawiad Arthur*
**Llew Frenin*
**Pulp Fiction*
**The Shawshank Redemption*

### Llyfrau
*Glyn Davies - *A History Of Money From Ancient Times To The Present Day*
*Robin Chapman - *W. J. Gruffydd* (cyfres Dawn Dweud)
*Paul Ferris - *Caitlin*
*Bobi Jones - *Crist a Chenedlaetholdeb*
*Mihangel Morgan - *Saith Pechod Marwol*
*Carol Shields - *The Stone Diaries*
*Gwyn Thomas a Ted Breeze Jones - *Anifeiliaid y Maes Hefyd*

### Drama
*Kevin Elyot - *My Night with Reg*
*Terrence McNally - *Love! Valour! Compassion!*

### Cerddoriaeth
**Beauty and the Beast* (sioe Broadway)
*Dan ar Braz - *Héritage des Celtes*
*Gorky's Zygotic Mynci - *Tatay* (albwm)
*Karl Jenkins - *Adiemus: Songs of Sanctuary*

## Eisteddfod Genedlaethol (Castell-nedd)
* **Cadair:** Emyr Lewis
* **Coron:** Gerwyn Williams
* **Medal Ryddiaeth:** Robin Llywelyn, ''O'r Harbwr Gwag i'r Cefnfor Gwyn* 
* **Gwobr Goffa Daniel Owen:** Eirug Wyn, *Smôc Gron Bach''

## Gwobrau Nobel
***Ffiseg:** Bertram N. Brockhouse a Clifford G. Shull
***Cemeg:** George A. Olah
***Meddygaeth:** Alfred G. Gilman a Martin Rodbell
***Llenyddiaeth:** Kenzaburo Oe
***Economeg:** Reinhard Selten, John Forbes Nash a John Harsanyi
***Heddwch:** Yasser Arafat, Shimon Peres ac Yitzhak Rabin

## Gwobrau Llenyddiaeth
*Gwobr Mary Vaughan Jones - W. J. Jones
1998

19g - **20g** - 21g
1940au 1950au 1960au 1970au 1980au - **1990au** - 2000au 2010au 2020au 2030au 2040au
1993 1994 1995 1996 1997 - **1998** - 1999 2000 2001 2002 2003

----

## Digwyddiadau 
*4 Chwefror - Daeargryn yn Affganistan
*24 Chwefror - Cafwyd Mahmood Hussein Mattan gorchymyn dileu ei euogfarn 45 mlynedd ar ol llofruddio Lily Volpert.
*12 Gorffennaf - Mae Ffrainc yn ennill y Cwpan y Byd Pêl-droed 1998.

## Genedigaethau 
*24 Gorffennaf - Bindi Irwin, actores
* 28 Hydref - Nolan Gould, actor

## Marwolaethau 
* 8 Chwefror - Enoch Powell, gwleidydd, 85
* 4 Ebrill - Kate Bosse-Griffiths, Eifftolegydd a llenor, 87
* 14 Ebrill - Dorothy Squires, cantores, 83
* 15 Ebrill - Pol Pot, chwyldroadwr ac unben, 72
* 15 Mai - Frank Sinatra, canwr ac actor, 82
* 17 Mai - Hugh Cudlipp, newyddiadurwr, 84.
* 6 Medi - Akira Kurosawa, cyfarwyddwr ffilm, 88
* 15 Hydref - Iain Mac a' Ghobhainn, awdur a bardd, 70
*26 Hydref - A.O.H. Jarman, ysgolhaig, 87
* 28 Hydref
**Ted Hughes, bardd, 68
**Margaret Marley Modlin, arlunydd, 71

## Y celfyddydau
### Ffilmiau
* *Atgof* (ffilm S4C)
* *Saving Private Ryan*
* *The Mask of Zorro* gyda Anthony Hopkins a Catherine Zeta-Jones
* *Bride of War* gyda Huw Garmon
* *Mulan*, ffilm Disney
* *Die Hard*

### Llyfrau
* Gillian Clarke - *Five Fields*
* Rhys Hughes - *Rawhead and Bloody Bones*

### Cerddoriaeth
* Charlotte Church - *Voice of an Angel*
* Melys - *Rumours and Curses*
* Bonnie Tyler - *All in One Voice*
* Manic Street Preachers - *This is My Truth Tell Me Yours*

## Eisteddfod Genedlaethol (Pencoed)
* **Cadair:** dim gwobr
* **Coron:** Emyr Lewis
* **Medal Ryddiaeth:** Eirug Wyn, *Blodyn Tatws*
* **Gwobr Goffa Daniel Owen:** Geraint V. Jones, *Semtecs*

## Gwobrau Nobel 
* **Ffiseg:** Robert B. Laughlin, Horst L. Störmer a Daniel C. Tsui
* **Cemeg:** Walter Kohn a John A. Pople
* **Meddygaeth:** Robert F. Furchgott, Louis J. Ignarro a Ferid Murad
* **Llenyddiaeth:** José Saramago
* **Economeg:** Amartya Sen
* **Heddwch:** John Hume a David Trimble

## Amgylchedd
*Gwanwyn cynnar
Cofio gwanwyn cynnar 1998
21/2/1998 Bodorgan, Môn: Diwrnod sych a braf, wedi gwlawio yn y nos. Y daffodils yn llawn blodau - hynod o dyner adeg yma o'r flwyddyn. (Dyddiadur Gareth Rowlands)
16/2/1998 Waunfawr: tywydd cynnes iawn yn Llundain max 14.5C - tua diwedd y tywydd cynnes, llwch y Sahara, RJ yn dweud bod y ffenestri i gyd yn fudr, son ar y radio, .. Duncan Brown
Meddai’r Guardian: *The cause of this unexpected warm spell was high pressure over the continent, which brought warm air up from the Canary Islands and north-west Africa. This tropical maritime airstream meant temperatures reached the mid-teens across much of southern Britain, and even at night stayed much higher than normal. On 13 February, at Greenwich in south-east London, the temperature reached 19.7C (67.5F), breaking the UK February record.*

## Cyfeiriadau 
Categori:1998
12 Mai

**12 Mai** yw'r cant tri deg deufedt (132fed) dydd o'r flwyddyn yng Nghalendr Gregori (133fed mewn blynyddoedd naid). Erys 233 diwrnod hyd diwedd y flwyddyn.

## Digwyddiadau 
* 2008 - Daeargryn Sichuan 2008

## Genedigaethau 
[bawd|130px|dde|[Florence Nightingale]]
[bawd|130px|dde|[Dorothy Hodgkin]]
[bawd|130px|dde|[Rishi Sunak]]
* 1496 - Gustaf I, brenin Sweden (m. 1560)
* 1812 - Edward Lear, bardd (m. 1888)
* 1820 - Florence Nightingale, nyrs (m. 1910)
* 1828 - Dante Gabriel Rossetti, arlunydd a bardd (m. 1882)
* 1857 - Sarah Jacob, yr ymprydferch (m. 1869)
* 1903 - Lennox Berkeley, cyfansoddwr (m. 1989)
* 1907 - Katharine Hepburn, actores (m. 2003)
* 1910
**Dorothy Hodgkin, gwyddonydd (m. 1994)
**Giulietta Simionato, mezzo-soprano (m. 2010) 
* 1920 - Ynez Johnston, arlunydd (m. 2019)
* 1921
**Joseph Beuys, arlunydd (m. 1986) 
**Farley Mowat, awdur ac amgylcheddwr (m. 2014)
* 1928 - Burt Bacharach, cyfansoddwr
* 1937
**Beryl Burton, seiclwraig (m. 1996) 
**George Carlin, actor a digrifwr (m. 2008)
* 1942 - Ian Dury, cerddor (m. 2000)
* 1944 - Ada Isensee, arlunydd
* 1945 - Alan Ball, pêl-droediwr (m. 2007)
* 1948 - Steve Winwood, cerddor
* 1962 - Emilio Estévez, actor
* 1966 - Stephen Baldwin, actor
* 1967 - Bill Shorten, gwleidydd
* 1968 - Patricia Gibson, gwleidydd 
* 1970
**Samantha Mathis, actores
**David A. R. White, actor
* 1974 - Taraneh Javanbakht, arlunydd, athronydd, sgriptiwrag ac actifydd
* 1975 - Jonah Lomu, chwaraewr rygbi (m. 2015)
* 1977 - Graeme Dott, chwaraewr snwcer
* 1980 - Rishi Sunak, gwleidydd, Prif Weinidog y Deyrnas Unedig
* 1981
**Naohiro Ishikawa, pêl-droediwr
**Rami Malek, actor
* 1986 - Masaaki Higashiguchi, pêl-droediwr
* 1993 - Weverson Leandro Oliveira Moura, pêl-droediwr
* 1995 - Luke Benward, actor
* 2003 - Madeleine McCann, merch a ddiflannodd ym Mhortiwgal

## Marwolaethau 
[bawd|130px|dde|[Perry Como]]
[bawd|130px|dde|[Tessa Jowell]]
* 1003 - Pab Sylfester II
* 1012 - Pab Sergiws IV
* 1672 - Ginevra Cantofoli, arlunydd, 54
* 1700 - John Dryden, bardd ac awdur, 68
* 1798 - George Vancouver, fforiwr a morwr
* 1884 - Bedřich Smetana, cyfansoddwr, 60
* 1891 - Louisa Beresford, arlunydd, 73
* 1916 - James Connolly, arweinydd llafur a gwrthryfelwr Gwyddelig, 48
* 1927 - Louise Catherine Breslau, arlunydd, 70
* 1949 - Neysa McMein, arlunydd, 61
* 1967 - John Masefield, bardd, 88
* 1980 - Emmy Hiesleitner-Singer, arlunydd, 85
* 1994 - John Smith, gwleidydd, 55
* 2001 - Perry Como, canwr, 88
* 2008 - Lidiya Masterkova, arlunydd, 81
* 2009 - Katharina Scholz-Wanckel, arlunydd, 93
* 2013 - Kenneth Waltz, ysgolhaig cysylltiadau rhyngwladol, 88
* 2014 - H. R. Giger, artist, 74
* 2017 - Mauno Koivisto, Arlywydd y Ffindir, 93
* 2018 - Tessa Jowell, gwleidydd, 70

## Gwyliau a chadwraethau 
* Diwrnod Rhyngwladol y Nyrsio

0512
Mai, 12
2 Ionawr

**2 Ionawr** yw'r ail ddydd o'r flwyddyn yng Nghalendr Gregori. Erys 363 diwrnaod arall hyd diwedd y flwyddyn (364 mewn blynyddoedd naid).

## Digwyddiadau 
* 1492 - Granada, y deyrnas Islamaidd olaf yn Sbaen, yn ildio i'r Cristionogion; diwedd y *Reconquista*.
* 1788 - Georgia yn dod yn nhalaith yr Unol Daleithiau. 
* 1941 - Cadeirlan Llandaf yn cael ei bomio gan awyrennau'r Almaen.
* 2022 - Adeilad senedd De Affrica yn cael ei ddifrodi'n fawr gan dân.
* 2024 - Dwy awyren yn gwrthdaro mewn maes awyren yn Tokyo, Japan gan ladd 5 o bobl.

## Genedigaethau 
* 869 - Yozei, ymerawdwr Japan (m. 949)
* 1856 
**Arthur Hughes, golygydd a llenor (m. 1936)
**John Viriamu Jones, ffisegydd a mathemategydd (m. 1901) 
* 1883 - Selma des Coudres, arlunydd (m. 1956)
* 1920 - Nobuyuki Kato, pêl-droediwr (m. ?)
* 1921 - Karin Nathorst Westfelt, arlunydd (m. 2013)
* 1935 - David McKee, awdur a darlunydd (m. 2022)
* 1938 - Ian Brady, llofrudd cyfresol (m. 2017)
* 1967
**Basile Boli, pêl-droediwr
**Jón Gnarr, actor, comediwr a gwleidydd
* 1969 - Judith Owen, canwr-cyfansoddwraig
* 1978 - Davit Mujiri, pêl-droediwr
* 1980 - Kemi Badenoch, gwleidydd
* 1986 - Rob Beckett, comediwr
* 1989 - Fozil Musaev, pêl-droediwr

## Marwolaethau 
* 1598 - Morris Kyffin, milwr a llenor, *tua* 43
* 1904 - Mathilde Bonaparte, trefnydd *salon* ac arlunwraig, 83
* 1919 - Arthur Gould, chwaraewr rygbi, 54
* 1924 - Sabine Baring-Gould, cyfansoddwr emynau, 79
* 1948 - Vicente Huidobro, bardd a dramodydd, 54
* 1960 - Margaret Hughes (ganed Jones), (Leila Megàne), cantores opera, 68
* 1963 - Dick Powell, actor a chanwr, 58 (canser)
* 1966 - Hetty Broedelet-Henkes, arlunydd, 88
* 1974 - Tex Ritter, canwr gwlad, 68
* 2001 - William P. Rogers, gwleidydd, 87
* 2009 - Ryuzo Hiraki, pêl-droediwr, 77
* 2011 - Pete Postlethwaite, actor, 64
* 2014 - Elizabeth Jane Howard, nofelydd, 90
* 2015 - Geronima Cruz Montoya, arlunydd, 89
* 2017 - John Berger, beirniad celf, 90
* 2019 - Bob Einstein, actor a digrifwr, 76
* 2022 - Richard Leakey, paleoanthropolegydd a gwleidydd, 77

## Gwyliau a chadwraethau 
* Gwylmabsant Sant Bodfan
* Diwrnod Berchtold (y Swistir, Liechtenstein, Alsace)
* Diwrnod hynafiaeth (Haiti)
* Gwyl y Banc (yr Alban)
* Kaapse Klopse (Tref y Penrhyn)

## Cyfeiriadau
0102
Ionawr, 02
4 Ionawr

**4 Ionawr** yw'r 4ydd dydd o'r flwyddyn yng Nghalendr Gregori. Erys 361 diwrnod arall hyd ddiwedd y flwyddyn (362 mewn blwyddyn naid).

## Digwyddiadau 
[bawd|160px|dde|[Burj Khalifa]]
* 46 CC - Iŵl Cesar yn ennill y Brwydr Ruspina.
*265 - Sima Yan yn dod yn ymerawdwr Tsieina, fel Ymerawdwr Wu o Jin.
*1644 - William Mynors yn hwylio heibio ac yn enwi Ynys y Nadolig (Hen Arddull 25 Rhagfyr 1643).
*1884 - Sefydlu Cymdeithas y Ffabiaid yn Llundain.
*1896 - Utah yn dod yn 45ed talaith yr Unol Daleithiau.
*1948 - Annibyniaeth Bwrma.
*1950 - Israel yn datgan mai Jerwsalem yw ei phrifddinas.
*1990 - Trychineb rheilffordd Sukkur ym Mhacistan gan ladd 307 o bobl.
*2007 - Nancy Pelosi yw'r fenyw gyntaf i gael ei hethol i Dŷ Cynrychiolwyr yr Unol Daleithiau.
*2010 - Agor y Burj Khalifa.

## Genedigaethau 
[bawd|130px|dde|[Isaac Newton]]
[bawd|130px|dde|[Brian David Josephson]]
* 1643 - Syr Isaac Newton, mathemategydd, ffisegydd a seryddwr (m. 1727)
* 1710 - Giovanni Battista Pergolesi, cyfansoddwr (m. 1736)
* 1720 - Johann Friedrich Agricola, cyfansoddwr (m. 1774)
* 1785 - Jacob Grimm, ieithydd a chwedlonwr (m. 1863)
* 1801 - William Williams, bardd (m. 1876)
* 1809 - Louis Braille, dyfeisiwr y system Braille (m. 1852)
* 1850 - Griffith J. Griffith, diwydiannwr a dyngarwr (m. 1919)
* 1875 - William Crwys Williams, (*Crwys*), bardd (m. 1968)
* 1878 - Augustus John, arlunydd (m. 1961)
* 1883 - Johanna Westerdijk, botanegydd (m. 1961)
* 1891 - Brinley Richard Lewis, chwaraewr rygbi rhyngwladol dros Gymru (m. 1917)
* 1919 - Tatjana Gamerith, arlunydd (m. 2021)
* 1921
** Gwilym Gwalchmai Jones, cerddor (m. 1970)
** Maud Westerdahl, arlunydd (m. 1991)
* 1933 - Ilia II, Catholicos-Patriarch o All Georgia
* 1937 - Grace Bumbry, cantores opera (m. 2023)
* 1940 
**Yr Athro Brian David Josephson, ffisegydd
**Gao Xingjian, awdur
* 1960 - Michael Stipe, canwr (R.E.M.)
* 1961 - Kiyotaka Matsui, pêl-droediwr
* 1977 - David Millar, seiclwr
* 1986 - James Milner, pêl-droediwr
* 1990 
**Toni Kroos, pêl-droediwr
**Lucy Letby, nyrs a llofrudd cyfresol

## Marwolaethau 
[bawd|130px|dde|[Gerry Rafferty]]
[bawd|130px|dde|[Glynis Johns]]
* 1248 - Sancho II, brenin Portiwgal, 40
* 1956 - R. Williams Parry, bardd, 71
* 1960 - Albert Camus, nofelydd, 46
* 1961 - Erwin Schrödinger, ffisegydd, 73
* 1964 - A. W. Wade-Evans, hanesydd, 88
* 1965 - T. S. Eliot, bardd, 76
* 1967 - Donald Campbell, gyrrwr ceir rasio, 45
* 1970 - D. J. Williams, llenor a chenedlaetholwr Cymreig, 84
* 1986 - Christopher Isherwood, awdur, 81
* 2010 - Hywel Teifi Edwards, ysgolhaig ac awdur, 74
* 2011
**Dick King-Smith, awdur, 88
**Gerry Rafferty, canwr a chyfansoddwr, 63
* 2021
**Albert Roux, cogydd, 85 
**Barbara Shelley, actores, 88
* 2023 - Fay Weldon, awdures, dramodydd a ffeminist, 91
* 2024
**Leah Owen, cantores, 70
**Glynis Johns, actores, 100
**David Soul, actor a chanwr, 80
* 2025
**Eleanor Maguire, gwyddonydd, 54 
**Jenny Randerson, gwleidydd, 76

## Gwyliau a chadwraethau 
* Diwrnod annibyniaeth (Myanmar)
* Diwrnod Braille Rhyngwladol

0104
Ionawr, 04