open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mynydd Khüiten

Mynydd uchaf Mongolia, yng ngorllewin eithaf y wlad, yw **Mynydd Khüiten** neu **Khüiten orgil** "Copa Khüiten" (Mongoleg: Хүйтний оргил, "Copa Oer"; hefyd, yn ddiweddar, Найрамдал оргил *Nairamdal orgil* "Mynydd Cyfeillgarwch"; Tsieinëeg: 友誼峰, *Youyi Feng*; mae amrywiadau eraill ar yr enw yn yr wyddor Ladin yn cynnwys **Chujtnij**/**Khujtnij** a **Chüiten**). Mae copa'r mynydd yn gorwedd 4,374 m (14,350 troedfedd) i fyny dan haen barhaol o eira. Mae'n un o bum copa'r *Tavan Bogd* (Y Pum Sant), gyda'r Tavan Bogd Uul; tua 2.5&nbsp;km i gyfeiriad y gogledd mae ffiniau Rwsia (Siberia), Mongolia a Gweriniaeth Pobl Tsieina yn cwrdd. Mae'n rhan o gadwyn fawr yr Altai.

Categori:Altai
Categori:Daearyddiaeth Tsieina
Khüiten
Mynyddoedd Altai

:*Erthygl am y mynyddoedd yw hon. Am ystyron eraill gweler Altai.*

Cadwyn o fynyddoedd uchel yng nghanolbarth Asia mewn ardal lle mae ffiniau Rwsia, Gweriniaeth Pobl Tsieina, Mongolia a Chasachstan yn cwrdd â lle gorwedd tarddleoedd afonydd Irtysh, Ob a Yenisei yw **Mynyddoedd Altai**, neu'r **Altai** (Rwseg: Алтай *Altay*; Mongoleg: Алтай *Altay*). Yr Altai yw mamwlad y pobloedd Twrcig. Mae'n ymestyn o'r gogledd-orllewin lle mae'n cyffwrdd â Mynyddoedd Sayan (i'r dwyrain), ac yn ymestyn oddi yno i gyfeiriad y de-ddwyrain hyd at tua 45° Gog. 99° Dwy., lle mae'n graddol golli uchder gan ymdoddi i lwyfandir uchel Anialwch y Gobi.

Ystyr yr enw, *Altay*/*Altau*/*Altai* yw "Mynydd(oedd) Aur" (*al* "aur" + *tau* "mynydd"). Mae'r teulu iaith Altaig yn cael ei enwi o'r gadwyn.

Mae ardal anferth 16,178&nbsp;km² - Gwarchodfeydd Natur Altai a Katun, Llyn Teletskoye, Mynydd Belukha a Llwyfandir Ukok - wedi cael ei dynodi gan UNESCO yn Safle Treftadaeth y Byd dan yr enw Mynydoedd Euraidd yr Altai. Mae'n cynnwys enghreifftiau gwych o bob cynefin pwysig a geir yn Siberia ac yn gartref i sawl anifail prin fel llewpardiaid yr eira a'r argali'r Altai.

Mae copaon mawr yr Altai yn cynnwys Mynydd Khüiten, copa uchaf Mongolia. Ceir nifer o lynnoedd ac afonydd.

bawd|dim|300px|Map yn dangos lleoliad cadwyn yr Altai yng nghanolbarth Asia
300px|bawd|dim|Ardal Belukha yn yr Altai

Categori:Altai
Altai
Altai
Altai
Altai
Altai
Altai

Gallai **Altai** neu **Altay** gyfeirio at un o sawl peth:

*Mynyddoedd Altai

ac yn berthynol iddynt:

*Altai (pobl)
*Altaeg
*Ieithoedd Altaig
*Altay, Xinjiang, neu "Aletai", dinas yn Xinjiang, Tsieina
*Rhaglawiaeth Altay, rhaglawiaeth (*prefecture*) yn Xinjiang
*Gweriniaeth Altai, yn Rwsia
*Crai Altai, yn Rwsia

ym Mongolia:

* Talaith Govi-Altai, yn Aimag
* Altai (dinas), prifddinas Govi-Altai Aimag
** Altai, Govi-Altai
** Altai, Bayan-Ölgii
** Altai, Khovd

hefyd:
*Altay (dafad),
*Altay S.K., clwb pêl-droed yn Izmir, Twrci

## Gweler hefyd
*Altaysky
Edmontonia

Genws o ddeinosoriaid o ogledd America yn ystod y cyfnod Cretasaidd yw ***Edmontonia***.

Categori:Deinosoriaid
Burkhan Khaldun

Mynydd ym Mynyddoedd Khentii yn nhalaith Kentii aimag ym Mongolia yw'r **Burkhan Khaldun** (Mongoleg: Бурхан Халдун). Mae'n un o'r safleoedd a gysylltir a Genghis Khan; dywedir iddo gael ei eni yno a hefyd fod ei feddrod yno mewn lle dirgel.

Gorwedd y mynydd yn ardal gadwraeth gyfyngedig 12,000&nbsp;km² Khan Khentii, a sefydlwyd gan lywodraeth y wlad yn 1992. Mae'n cael ei ystyried gan y Mongolwyr fel mynydd sanctaidd, am iddo gael ei ddynodi felly gan Genghis Khan ei hun.

### Dolenni allanol 
*  UNESCO

Categori:Mynyddoedd Mongolia
Abaty Grace Dieu

Abaty Sistersaidd oedd **Abaty Grace Dieu**, a sefydlwyd ar gais John, Arglwydd Trefynwy yn 1226. Roedd yn dŷ cangen o Abaty Dore, oedd ei hun yn dŷ cangen o Abaty Morimund yn Ffrainc. Lleolid hi ychydig i'r gogledd o Drefynwy.

Fel sefydliad estron, nid oedd yn boblogaidd gyda'r Cymry. Dinistriwyd yr abaty yn un o ymgyrchoedd Llywelyn Fawr yn 1233. Ail-sefydlwyd yr abaty ar safle newydd, ar lan Afon Trothi, 6&nbsp;km i'r gorllewin o Drefynwy, erbyn 1236. Talodd Llywelyn iawndal iddynt yr un flwyddyn.

Abaty tlawd fu Grace Dieu erioed; amcangyfrifwyd ei werth fel £18 yn asesiad 1291 (o'i gymharu a £145 ar gyfer Abaty Tyndyrn gerllaw), ac yn 1335, esgymunwyd yr abad am fethu talu ei ddegwm. Adeg chwalu'r mynachlogydd, dim ond dau fynach oedd yno, a dim ond £19 oedd yr amcangyfrif o werth yr abaty. Nid oes dim o'i gweddillion yn weladwy.

## Llyfryddiaeth
* Rod Cooper *Abbeys and Priories of Wales* (Christopher Davies, 1992) ISBN 0-7154-07120

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Sir Fynwy
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith y 13eg ganrif
Categori:Hanes Sir Fynwy
Categori:Sefydliadau 1226
Grace Dieu
Categori:Trefynwy
Categori:Erthygl Pedia Trefynwy
Abaty Nedd

Abaty Sistersaidd oedd **Abaty Nedd** neu **Abaty Glyn Nedd**, a sefydlwyd yn ystod ymosodiad y Normaniaid ar dde-ddwyrain Cymru.  Yn 1129 rhoddodd Richard de Granville diroedd eang rhwng Afon Nedd ac Afon Tawe i Abaty Savigny yn Ffrainc.  Y flwyddyn ganlynol, adeiladwyd abaty gerllaw'r castell Normanaidd yng Nghastell Nedd.  Ar y dechrau, nid oedd yn dŷ Sistersaidd, ond unodd urdd Savigny ag Urdd y Sistersiaid yn 1147.

Amcangyfrifwyd gwerth yr abaty fel £236 yn asesiad 1291, y cyfoethocaf o dai Sistersaidd Cymru.  Ail-adeiladwyd yr abaty tua'r un flwyddyn.  Bu diwyrwiad yn ystod y 14eg a'r 15g, ond yn gynnar yn y 16g bu adferiad dan yr abad Leyshon Thomas. Diddymwyd yr abaty yn 1539; yr adeg honno roedd saith mynach a Leyshon Thomas ei hun. £132 oedd yr amcangyfrif o werth yr abaty.
bawd|chwith|250px|Adfeilion Abaty Nedd
bawd|chwith|250px|Safle Abaty Nedd

Mae'r gweddillion yng ngofal Cadw, ac er ei bod wedi adfeilio, mae'n un o'r esiamplau gorau o dŷ Sistersaidd sydd i'w weld yng Nghymru heddiw.

## Llyfryddiaeth
* Rod Cooper *Abbeys and Priories of Wales* (Christopher Davies, 1992) ISBN 0-7154-07120

## Gweler hefyd
* Tai Sistersiaidd Cymru

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith 1129
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghastell-nedd Port Talbot
Categori:Cadw
Categori:Castell-nedd
Categori:Hanes Castell-nedd Port Talbot
Categori:Sefydliadau 1129
Nedd
Harry Potter and the Goblet of Fire (ffilm)

Ffilm ffantasi o 2005 yn y gyfres *Harri Potter* gan J. K. Rowling yw ***Harry Potter and the Goblet of Fire*** ("''Harri Potter a'r Ffiol Fflamau*").

## Cymeriadau
* *Harry Potter* - Daniel Radcliffe
* *Ron Weasley* - Rupert Grint
* *Hermione Granger* - Emma Watson
* *Rubeus Hagrid* - Robbie Coltrane
* *Albus Dumbledore* - Michael Gambon
* *Minerva McGonagall* - Maggie Smith
* *Severus Snape* - Alan Rickman
* *Alastor "Mad Eye" Moody* - Brendan Gleeson
* *Cedric Diggory* - Robert Pattinson
* *Fleur Delacour* - Clémence Poésy
* *Viktor Krum* - Stanislav Ianevski
* *Madame Olympe Maxime* - Frances de la Tour
* *Igor Karkaroff* - Pedja Bjelac
* *Wormtail* - Timothy Spall
* *Barty Crouch, Jr.* - David Tennant
* *Voldemort* - Ralph Fiennes

### Cymeriadau Eraill
* *Argus Filch* - David Bradley
* *Filius Flitwick* - Warwick Davis
* *Draco Malfoy*  - Tom Felton
* *Cornelius Fudge* - Robert Hardy
* *Moaning Myrtle* - Shirley Henderson
* *Lucius Malfoy* - Jason Isaacs
* *Cho Chang* - Katie Leung
* *Neville Longbottom* - Matthew Lewis
* *Barty Crouch* - Roger Lloyd-Pack
* *Gabrielle Delacour* - Angelica Mandy
* *Seamus Finnigan* - Devon Murray
* *Sirius Black* - Gary Oldman
* *Fred Weasley* - James Phelps
* *George Weasley* - Oliver Phelps
* *Amos Diggory* - Jeff Rawle
* *Rita Skeeter* - Miranda Richardson
* *Frank Bryce* - Eric Sykes
* *Arthur Weasley* - Mark Williams
* *Ginny Weasley'' - Bonnie Wright

Categori:Ffilmiau 2005
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau a seiliwyd ar nofel
Categori:Ffilmiau Warner Bros.
Awstiniaid

Urddau mynachaidd yn perthyn i'r Eglwys Gatholig yw'r **Awstiniaid**. Daw'r enw o Sant Awstin o Hippo (bu farw 430).

Ar hyn o bryd mae pum prif gangen:
# **Canoniaid Rheolaidd**; urdd o Ganoniaid sy'n dilyn Rheol Awstin, ac sydd wedi uno mewn Cyfundeb Canoniaid Rheolaidd Sant Awstin. Mae'r Canoniaid Rheolaidd yn mynd yn ôl at dai annibynnol o Ganoniaid o'r 11g. Mae'r Canoniaid Rheolaidd yn byw bywyd cymundol gan gynnwys gweddi ar y cyd ac yn gweithio mewn plwyfi.
# Canoniaid Premonstratensaidd; ffurfiwyd yr Urdd hon gan Norbert o Xanten, y mae'r canoniaid hyn yn byw bywyd mwy caeedig
# Canonesau Rheolaidd; lleianod yn dilyn bywyd caeedig
# Urdd Sant Awstin urdd o Frodyr a ffurfiwyd yn 13eg o dan Prior Cyffredinol
# cynulleidfaoedd crefyddol o fywyd apostolaidd (dynion a merched)
# urddau a chymdeithasau lleyg a sefydlwyd dan enw Sant Awstin

## Tai Awstinaidd yng Nghymru
Sefydlwyd nifer o dai o Ganoniaid Rheolaidd yn dilyn Rheol Sant Awstin yng Nghymru. Roedd y rhain yn cynnwys Priordy Penmon, Priordy Caerfyrddin a Priordy Llanddewi Nant Hodni. Bu amryw ohonynt yn hen glasau Celtaidd cyn dod yn briordai; er enghraifft yng Ngwynedd daeth amryw o'r hen glasau yn briordai y Canoniaid Awstinaidd Rheolaidd dan nawdd Llywelyn Fawr yn nechrau'r 13g.

Categori:Urddau Mynachaidd Cristnogol
Rory Bremner

Dynwaredwr a digrifwr o'r Alban sy'n adnabyddus am ei ddynwaredau o wleidyddion ac enwogion eraill yw **Roderick Keith Ogilvy Bremner**, neu **Rory Bremner** (ganed 6 Ebrill 1961 yng Nghaeredin).

Cafodd ei addysg yng Ngholeg y Brenin, Llundain.

Priododd Tessa Campbell Fraser ar 11 Medi 1999.

## Teledu
*''And There's More*
**Spitting Image*
**Now – Something Else* (1987)
**Rory Bremner, Who Else?*
**Bremner, Bird and Fortune* (1999-2010)
**Who Do You Think You Are?* (2009)
**Strictly Come Dancing* (2011)
**Rory Goes to Holyrood* (2013)
**Face the Clock'' (2014)

Categori:Digrifwyr o'r Alban
Categori:Pobl o Gaeredin
Categori:Genedigaethau 1961
Bodo Liberation Tigers Force

Mudiad arfog sy'n galw am sefydlu mamwlad i'r bobl Bodo yn nhalaith Assam, yng ngogledd-ddwyrain India, yw'r **Bodo Liberation Tigers Force** (enw Saesneg "swyddogol"). Mae'n galw am rannu Assam 50:50 ar linellau ethnig i greu mamwlad i'r bobl Bodo. Mae'n defnyddio tactegau herwfilwrol ac ymosodiadau terfysgol i'r perwyl hwnnw.

Gwrthwynebir y Teigrod o fewn Assam gan yr United Liberation Front of Assam, sy'n ceisio annibyniaeth i Assam, ac mae gwrthdaro gwaedlyd wedi digwydd ar achlysur rhwng y ddau fudiad.

Categori:Assam
Categori:Gwleidyddiaeth India
Categori:Mudiadau terfysgol
Categori:Cenedlaetholdeb
William FitzOsbern

Arglwydd Normanaidd a Iarll cyntaf Henffordd oedd **William fitzOsbern** (tua 1020 – 22 Chwefror 1071). Roedd yn arglwydd Breteuil, yn Normandi, ac yn berthynas a chynghorydd i'r brenin Gwilym Goncwerwr.

Wedi buddugoliaeth y Normaniaid ym Mrwydr Hastings yn 1066, crewyd fitzOsbern yn Iarll Henffordd cyn 22 Chwefror 1067. Ef oedd y cyntaf o'r aglwyddi Normanaidd i feddiannu rhan o Gymru, pan oresgynnodd Gwent cyn 1070. Adeiladodd nifer o gestyll, yn cynnwys rhai yng Nghas-gwent a Threfynwy.

Lladdwyd ef ym Mrwydr Cassel wrth geisio cymryd meddiant o Fflandrys. Daeth ei diriogaethau yn Normandi yn eiddo ei fab hynaf, William o Breteuil, a'i diriogaethau yng Nghymru a Lloegr yn eiddo ei ail fab, Roger de Breteuil.

Categori:Genedigaethau'r 1020au
Categori:Marwolaethau 1071
Categori:Y Normaniaid yng Nghymru
Categori:Ieirll ym Mhendefigaeth Lloegr
Priordy Cas-gwent

bawd|220px|Eglwys y Santes Fair; safle'r priordy

Mynachlog yn perthyn i'r Benedictiaid oedd **Priordy Cas-gwent**, a'r fynachlog gyntaf yn perthyn i un o'r urddau mynachaidd Ewropeaidd i'w sefydlu yng Nghymru.

Sefydlwyd y priordy, oedd wedi ei gysegru i'r Santes Fair, yng Nghas-gwent tua 1072 gan William fitzOsbern a'i fab Roger de Breteuil, 2il Iarll Henffordd. Safai gerllaw y castell yr oedd William fitzOsbern wedi ei adeiladu yng Nghas-gwent ar ôl meddiannu'r ardal.

Priordy bychan oedd erioed, heb fwy na phedwar mynach yn cael eu cofnodi yno. Yn 1291, amcangyfrifwyd fod ei gwerth o dan £35. Yn 1534 dim ond un mynach a'r prior oedd yno, ac roedd yr incwm blynyddol yn £32. Diddymwyd y priordy yn 1536.

Trowyd eglwys y priordy yn eglwys y plwyf, Eglwys y Santes Fair, ac er bod cryn dipyn o ail-adeiladu wedi bod, gellir gweld rhannau o'r adeilad Normanaidd. Ychydig a wyddwn am adeiladau eraill y priordy.

## Llyfryddiaeth
* Rod Cooper, *Abbeys and Priories of Wales* (Christopher Davies, 1992)

Categori:Cas-gwent
Categori:Eglwysi Sir Fynwy
Categori:Hanes Sir Fynwy
Cas-gwent
Lebensraum

Gair Almaeneg a fu'n rhan o eirfa'r Drydedd Reich yw **Lebensraum**. Ei ystyr yw "gofod byw" (*Leben* "bywyd" + *Raum* "gofod, lle"), ac mae'n cyfleu'r syniad bod angen mwy o dir ar yr Almaen ac felly bu angen cymryd tir o wledydd yn Nwyrain Ewrop megis Gwlad Pwyl, Tsiecoslofacia a Rwsia gan ddefnyddio grym. Daeth yr alwad am *Lebensraum* yn rhan ganolog o beiriant propaganda'r Natsïaid yn y cyfnod ar ddiwedd y 1930au a arweiniodd at yr Ail Ryfel Byd. Rhan o'r cyfiawnhad am gipio'r Sudetenland oddi ar Tsiecoslofacia oedd cael mwy o *Lebensraum* i'r Almaenwyr, ynghyd ag uno poblogaeth Almaenig y dalaith â'r Almaen.

## Gweler hefyd 
* Geirfa'r Drydedd Reich

Categori:Yr Almaen Natsïaidd
Categori:Geiriau ac ymadroddion Almaeneg
Csaba László

Cyn pel-droedwr a rheolwr o Hwngari yw **Csaba László** (ganwyd 13 Chwefror 1964).

Categori:Genedigaethau 1964
Categori:Pêl-droedwyr o Hwngari
Categori:Rheolwyr pêl-droed
Eglwys Gadeiriol Salvador

Eglwys gadeiriol sy'n sedd archesgobaeth dinas Salvador yn nhalaith Bahia, Brasil, yw **Eglwys Gadeiriol Salvador** (Portiwgaleg: *Catedral Basílica de Salvador*).

Crewyd Esgobaeth São Salvador da Bahia de Todos os Santos, y gyntaf yng ngwladfa Bortiwgalaidd Brasil, yn 1551, cwta dwy flynedd ar ôl sefydlu Salvador gan yr uchelwr Portiwgalaidd Tomé de Sousa. Cyrhaeddodd yr esgob cyntaf, Pero Fernandes Sardinha, yn 1552 a chodwyd eglwys gadeiriol yng nghanol y ddinas newydd tua'r adeg hynny.

Yn 1676 daeth yn sedd yr archesgobaeth. Ar ôl 1758, pan yrrwyd y Jeswitiaid allan o'r wlad, trowyd yr hen eglwys Jeswitaidd yn eglwys gadeiriol Salvador. Dymchwelwyd yr eglwys gadeiriol wreiddiol yn 1933 a dim ond olion ei sylfeini sydd i'w gweld yn y *Praça da Sé* (Sgwar yr Eglwys Gadeiriol) yn Salvador heddiw.

## Dolenni allanol
*  Gwefan swyddogol archesgobaeth Salvador 
*  Gwefan swyddogol Twristiaeth Salvador

Salvador
Salvador
Categori:Bahia
Salvador, Brasil

:''Am leoedd eraill o'r un ewn gweler Salvador. Gweler hefyd San Salvador a São Salvador.''

Dinas ar lan Cefnfor Iwerydd yng ngogledd-ddwyrain Brasil a phrifddinas talaith Bahia yw **Salvador** (enw hanesyddol, **São Salvador da Baía de Todos os Santos** neu **Salvador de Bahia**; weithiau **Bahia** yn unig ar hen fapiau ac mewn llyfrau a gyhoeddwyd cyn canol yr 20g). Mae'n enwog ym Mrasil am ei charnifal a'i diwylliant poblogaidd, ei cherddoriaeth a'i phensaernïaeth. Salvador oedd prifddinas gyntaf gwladfa Bortiwgalaidd Brasil, ac mae'n un o'r hynaf yn y wlad honno ac un o'r dinasoedd Ewropeaidd hynaf yn y Byd Newydd. Gyda phoblogaeth o 2,892,605 (2007), dyma'r ddinas drydedd fwyaf poblog ym Mrasil, ar ôl São Paulo a Rio de Janeiro, a'r wythfed felly yn America Ladin, ar ôl Dinas Mexico, São Paulo, Buenos Aires, Lima, Bogotá, Rio de Janeiro a Santiago de Chile.

Mae dros 80% o boblogaeth Salvador o dras etnig Affricanaidd, ac mae'n brif ganolfan y diwylliant Affro-Frasilaidd. Mae canol Salvador, y 'Pelourinho', yn nodweddol am ei adeiladau hanesyddol, yn cynnwys Eglwys Gadeiriol Salvador, ac mae wedi cael ei dynodi gan UNESCO yn Safle Treftadaeth y Byd ers 1985.

## Gweler hefyd
* Bahia
* Eglwys Gadeiriol Salvador

## Dolenni allanol
*  Gwefan swyddogol dinas Salvador 

Categori:Dinasoedd Brasil
Categori:Bahia
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd ym Mrasil
Cymru Annibynnol (plaid wleidyddol)

Plaid wleidyddol fychan weriniaethol sy'n credu mewn annibyniaeth i Gymru ydy **Cymru Annibynnol** (Saesneg: *Independent Wales Party*), arlywydd Christopher Trefor Davies.

Ffurfiwyd y blaid ar 31 Ionawr 2000 yn Senedd-dy Owain Glyndŵr ym Machynlleth.  Sefydlwyd gan gyn-aelodau Plaid Cymru, ar ôl i arlywydd y blaid honno, Ieuan Wyn Jones, leihai cyfnogaeth Plaid Cymru dros annibyniaeth i Gymru.  Ei slogan yw "Fe godwn ni eto! We shall rise again".

Un o bolisïau Cymru Annibynnol yw cynllun i atal y mewnlifiad i'r Fro Gymraeg (a ddiffinir ganddynt fel ardaloedd lle ceir dros 40% o'r boblogaeth frodorol - h.y. heb gynnwys mewnfudwyr diweddar - yn Gymry Cymraeg) trwy greu Cofrestr Eiddo Lleol er mwyn cael cyflenwad o dai fforddiadwy i bobl leol.

Mae'r blaid yn cymryd rhan mewn etholiadau lleol ac i'r Cynulliad Cenedlaethol yn unig, nid etholiadau i San Steffan.  Dydyn nhw ddim wedi cael llawer o lwydd gwleidyddol eto.  Newidodd Cymru Annibynnol ei henw yn 2004, i fod yn "Cymru Rydd Welsh Republicans".

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Cymru Annibynnol
* Adroddiad gan BBC Cymru ar lawnsio'r blaid

Categori:Cenedlaetholdeb Cymreig
Categori:Gweriniaetholdeb yng Nghymru
Categori:Pleidiau gwleidyddol yng Nghymru
Categori:Sefydliadau 2000
Austin Powers in Goldmember

Ffilm gomedi gyda Mike Myers yw ***Austin Powers in Goldmember*** (2002).

## Cast 
* *Austin Powers, Goldmember, Dr. Evil, a Fat Bastard * - Mike Myers
* *Foxxy Cleopatra* - Beyoncé Knowles
* *Basil Exposition* - Michael York
* *Nigel Powers* - Michael Caine
* *Scott Evil* - Seth Green
* *Number Two* - Robert Wagner
* *Number Two Ifanc* - Rob Lowe
* *Mini-Me* - Verne Troyer
* *Frau Farbissina* - Mindy Sterling

Categori:Ffilmiau 2002
Liar Liar

Ffilm gomedi gyda Jim Carrey yw ***Liar Liar*** (1997).
## Cast 
* *Fletcher Reede* - Jim Carrey
* *Audrey Reede* - Maura Tierney
* *Max Reede* - Justin Cooper
* *Jerry* - Cary Elwes
* *Samantha Cole* - Jennifer Tilly
* *Miranda* - Amanda Donohue
* *Dana Appleton* - Swoosie Kurtz
* *Marshall Stevens* - Jason Bernard
* *Greta* - Anne Haney
* *Mr. Allan* - Mitchell Ryan
* *Menyw secsi yn y lifft* - Krista Allan
* *Skull* - Randall "Tex" Cobb
* *Sharpo y Clown* - Eric Sharp

Categori:Ffilmiau 1997
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau Universal Pictures
Calista Flockhart

Actores o'r Unol Daleithiau yw **Calista Flockhart** (ganwyd 11 Tachwedd 1964). Adnabyddir hi orau am chwarae rôl *Ally McBeal* (1997 - 2002). Bu'm chwarae rôl *Kitty Walker*, merch *Sally Field* yng nghyfres deledu *Brothers & Sisters*.

Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1964
Eglwys Gadeiriol Brasília

Eglwys gadeiriol yn ninas Brasília, prifddinas Brasil, yw **Eglwys Gadeiriol Brasília** (Portiwgaleg: *Catedral Metropolitana Nossa Senhora Aparecida*). Fe'i cynlluniwyd gan y pensaer modernaidd blaengar Oscar Niemeyer, sydd hefyd yn gyfrifol am safleoedd eraill yn y brifddinas.

Mae'n strwythur ffrâm goncrid hyperboloid asymetrig gyda tho gwydr, agored, sydd fel petai'n ymestyn am y nefoedd. Cysgrwyd yr adeilad yn eglwys gadeiriol ar 31 Mai 1970. Mae'r strwythur hyperboloid cyfan yn cael ei ddal i fyny gan 16 colofn goncrid sy'n pwyso 90 tunnell yr un; yn ôl y pensaer maent yn cynrychioli dwylo yn ymestyn i fyny am y nefoedd.

### Dolenni allanol
*Gwefan swyddogol
*Panorama rhyngweithiol o'r eglwys gadeiriol

Brasília
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith ym Mrasil
Categori:Cristnogaeth ym Mrasil
Ally McBeal

Cyfres deledu Americanaidd sy'n serennu Calista Flockhart yw ***Ally McBeal*** (1997 - 2002).

## Cast a Chymeriadau
* *Ally McBeal* - Calista Flockhart
* *Richard Fish* - Greg Germann
* *Elaine Vassall* - Jane Krakowski
* *John Cage* - Peter MacNicol
* *Renée Raddick* - Lisa Nicole Carson
* *Nelle Porter* - Portia de Rossi
* *Ling Woo* - Lucy Liu
* *Georgia Thomas* - Courtney Thorne-Smith
* *Billy Alan Thomas* - Gil Bellows
* *Larry Paul* - Robert Downey, Jr.
* *Maddie Harrington* - Hayden Panettiere
* *Mark Albert* - James LeGros
* *Glenn Foy* - James Marsden

## Darlledwyr
Categori:Rhaglenni teledu Americanaidd
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Rhaglenni teledu Fox
Urdd Sant Bened

:''Am yr urdd Anglicanaidd o'r un enw, gweler Urdd Sant Bened (Anglicanaidd).*

Urdd fynachaidd yn yr Eglwys Gatholig yw **Urdd Sant Bened** (Lladin: *Ordo Sancti Benedicti''), a elwir yn aml y **Benedictiaid**. O fewn yr Urdd, mae pob mynachlog, abaty a phriordy yn hunanlywodraethol, gyda'r sefydliadau canolog yn eu cefnogi. Sefydlwyd y corff canolog, y Cynghrair Benedictaidd, yn 1883 gan Pab Leo XIII yn ei *Summum semper*,

Sefydlwyd mynachlog yn Monte Cassino yn yr Eidal gan Sant Bened o Nursia tua 529, y cyntaf o tua dwsin o fynachlogydd a sefydlodd ef. Er hynny, nid oes tystiolaeth ei fod wedi bwriadu sefydlu urdd; mae Rheol San Bened yn pwysleisio fod pob cymuned yn hunanlywodraethol. Daeth tai crefydd yn dilyn Rheol San Bened yn gyffredin iawn yn Ewrop yn yr Oesoedd Canol.

Dilynir Rheol San Bened hefyd gan y Sistersiaid a'r Trappistiaid, ond nid ydynt hwy yn rhan o'r Cynghrair Benedictaidd.

## Urdd Sant Bened yng Nghymru
Sefydlwyd nifer o dai crefydd Benedictaidd yng Nghymru. Priordy Cas-gwent, a sefydlwyd tua 1072 gan William fitzOsbern a'i fab Roger de Breteuil, 2il Iarll Henffordd, oedd y cyntaf o'r tai yn perthyn i un o'r urddau Ewropeaidd i'w sefydlu yng Nghymru. Ymhlith y gweddill roedd Priordy Aberhonddu, Priordy Ewenni a Priordy y Fenni. Gweler Tai Benedictaidd Cymru am restr gyflawn.

Categori:Sefydliadau 529
Categori:Urddau Mynachaidd Cristnogol
Rob Lowe

Actor Americanaidd yw **Robert Hepler Lowe** (ganed 17 Mawrth, 1964). Daeth yn enwog ar ôl iddo ymddangos mewn nifer o ffilmiau poblogaidd megis *The Outsiders*, *Oxford Blues*, *About Last Night...*, ''St Elmo's Fire*, *Wayne's World*, *Tommy Boy* ac *Austin Powers: The Spy Who Shagged Me.*

Ar deledu, chwaraeoedd Lowe Sam Seaborn yn *The West Wing*, Y Seneddwr Robert McCallister yn *Brothers & Sisters* a Chris Traeger yn *Parks and Recreation*. Chwaraeodd Yr Arlywydd John F. Kennedy yn y ffilm deledu 2013 *Killing Kennedy*. Yn 2014, dechreuodd ymddangos mewn cyfres o hysbysebion DirecTV.

## Ffilmyddiaeth
**Schoolboy Father* (1980)
**Class* (1983)
**The Outsiders* (1983)
**Oxford Blues* (1984)
**The Hotel New Hampshire* (1984)
**St. Elmo's Fire* (1985)
**Youngblood* (1986)
**About Last Night...* (1986)
**Square Dance* (1987)
**Illegally Yours* (1988)
**Masquerade* (1988)
**Bad Influence* (1990)
*The Finest Hour (ffilm) (1991)
*Suddenly Last Summer (ffilm) (1991) gan Tennessee Williams
**Wayne's World* (1992)
**The Stand* (1994)
**Tommy Boy* (1995)
**Frank & Jesse* (1995)
**On Dangerous Ground* (1996) (TV)
**Contact* (1997)
**For Hire* (1997)
**Hostile Intent  (1997)
**Austin Powers: International Man of Mystery* (1997) (cameo)
**Austin Powers: The Spy Who Shagged Me* (1999)
**The West Wing* (1999-2003, 2006)
**Atomic Train* (1999)
**Proximity* (2000)
**The Specials* (2000)
**The Christmas Shoes* (2002)
**Austin Powers in Goldmember* (2002)
**View from the Top* (2003)
**Framed* (2003)
*'''Salem's Lot* (2004)
**Beach Girls (ffilm deledu)* (2005)
**The Christmas Blessing* (2005)
**Thank You for Smoking* (2006)
**Brothers & Sisters* (2006 -)
**A Perfect Day* (2006)
**This Side of the Truth'' (2009)

Categori:Genedigaethau 1964
Categori:Actorion Americanaidd
Priordy y Fenni

Priordy Benedictaidd yn y Fenni, Sir Fynwy, oedd **Priordy y Fenni**. Adeiladwyd castell y Fenni tua 1090 gan yr arglwydd Normanaidd Hamelin de Balun, a sefydlodd y priordy tua allan i furiau'r dref rywbryd cyn 1100.

Yn 1291, amcangyfrifwyd gwerth y priordy fel £51, ac roedd yn berchen ar 341 acer o dir. Bwriedid iddo fod a deuddeg mynach a'r prior, ond dim ond pum mynach oedd yno yn 1319; a dywedid bod y rhain ymhell o gadw at y rheol fynachaidd. Llosgwyd y priordy yn ystod gwrthryfel Owain Glyndŵr.

Yn 1535, amcangyfrifwyd fod gwerth y priordy yn £129, ac fe'i diddymwyd y flwyddyn ganlynol. Daeth eglwys y priordy yn eglwys y plwyf.

## Cerflun Jesse
Yn y priordy y mae cerfiad derw mawr o'r ffigur Beiblaidd Jesse sy'n dyddio o'r 15g a fu ar un adeg yn rhan o gerfiad hyd yn oed yn fwy sy'n ffurfio Coeden Jesse yn darlunio llinach Iesu Grist. Mae'n unigryw ym Mhrydain ac wedi'i ddisgrifio gan Tate Britain fel un o'r cerfluniau canoloesol gorau yn y byd. Yn 2016 gosodwyd ffenestr Jesse gwydr lliw newydd a ddyluniwyd gan Helen Whittaker yng Nghapel Lewis, gan ymgorffori'r Jesse pren wrth ei droed. 

## Llyfryddiaeth
* Rod Cooper, *Abbeys and Priories of Wales* (Christopher Davies, 1992)

## Cyfeiriadau
Categori:Eglwysi rhestredig Gradd I yng Nghymru
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Sir Fynwy
Categori:Eglwysi Sir Fynwy
Y Fenni
Categori:Hanes Sir Fynwy
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn y Fenni
Tai Awstinaidd Cymru

bawd|220px|Priordy Penmon

Sefydlwyd nifer o dai crefydd yng Nghymru gyda Chanoniaid Rheolaidd yn dilyn y rheol Awstinaidd. Bu amryw ohonynt yn hen glasau Celtaidd cyn dod yn briordai; er enghraifft yng Ngwynedd daeth amryw o'r hen glasau yn briordai y Canoniaid Awstinaidd Rheolaidd dan nawdd Llywelyn Fawr yn nechrau'r 13g.

* Priordy Penmon, gydag adeilad cysylltiedig ar Ynys Seiriol
* Priordy Beddgelert
* Abaty Ynys Enlli
* Priordy Sant Tudwal, ar Ynys Tudwal Fach

Roedd nifer o dai Awstinaidd yn ne Cymru hefyd:

* Priordy Ieuan Efengylwr a Theulyddog, Caerfyrddin
* Priordy Hwlffordd
* Priordy Llanddewi Nant Hodni.

## Llyfryddiaeth
* Rod Cooper *Abbeys and Priories of Wales* (Christopher Davies, 1992) ISBN 0-7154-07120
Tai Benedictaidd Cymru

[250px|bawd|*Croesfa Priordy Ewenni*, dyfrlliw (tua 1797) gan [J.M.W. Turner]]

Sefydlwyd nifer o dai crefydd Benedictaidd yng Nghymru. Y cyntaf oedd Priordy Cas-gwent, a sefydlwyd tua 1072 gan William fitzOsbern a'i fab Roger de Breteuil, 2il Iarll Henffordd. Hwn oedd y cyntaf o'r tai yn perthyn i un o'r urddau Ewropeaidd i'w sefydlu yng Nghymru.

Roedd pob un o'r tai Benedictaidd yng Nghymru yn y de, a phob un wedi ei sefydlu gan arglwydd Normanaidd, er i'r Arglwydd Rhys ail-sefydlu Aberteifi wedi gyrru'r mynachod estron ymaith. Roedd nifer ohonynt wedi eu rhoi yn eiddo i abatai yn Ffrainc, a phan waethygodd y berthynas rhwng Lloegr a Ffrainc yn ddiweddarach, dioddefodd priordai megis Allteuryn a Phenfro oherwydd eu bod yn eiddo i abatai Ffrengig.

*Priordy Penfro, sefydlwyd tua 1098
*Priordy y Fenni, sefydlwyd cyn 1100.
*Priordy Trefynwy, sefydlwyd tua 1100
*Priordy Allteuryn, sefydlwyd cyn 1113
*Priordy Aberhonddu, sefydlwyd tua 1125
*Priordy Brynbuga, lleiandy, sefydlwyd cyn 1135
*Priordy Ewenni, sefydlwyd 1141
*Priordy Aberteifi

## Llyfryddiaeth
*Rod Cooper, *Abbeys and Priories of Wales* (Abertawe, 1992)


Categori:Urdd Sant Bened
Ffijïeg

Iaith frodorol Ffiji ym Melanesia yw **Ffijïeg** (hefyd **Ffijïaeg**). Gyda Hindwstaneg a Saesneg mae'n un o dair iaith swyddogol y wlad honno yn Oceania.

Categori:Ffiji
Categori:Ieithoedd Awstronesaidd
Categori:Ieithoedd Oceania
Khawaja Nazimuddin

Gwleidydd Pacistanaidd a wasanaethodd fel Prif Weinidog Pakistan oedd **Khawaja Nazimuddin** (19 Gorffennaf 1894 – 22 Hydref 1964). Yn aelod blaengar o'r Cynghrair Mwslimaidd, olynodd Liaquat Ali Khan i ddod yn ail Brif Weinidog y wlad ar 17 Hydref 1951. Gwasanaethodd am un tymor, hyd 17 Ebrill 1953. Cafodd ei olynu gan Muhammad Ali Bogra.

Categori:Genedigaethau 1894
Categori:Marwolaethau 1964
Categori:Gwleidyddion o Bacistan
Categori:Prif Weinidogion Pacistan
Abaty Ynys Enlli

Clas Celtaidd ac yn ddiweddarach abaty o Ganoniaid Rheolaidd Awstinaidd oedd **Abaty Ynys Enlli** neu '''Abaty'r Santes Fair'''.

## Hanes
### Clas
O gyfnod cynnar iawn, ystyrid Ynys Enlli yn fangre santaidd ac yn gyrchfan i bererinion. Dywedir i'r fynachlog gael ei sefydlu gan Sant Cadfan yn y 6g, ac yn ôl y chwedl mae ugain mil o saint wedi eu claddu yno. Yng nghyfnod Gerallt Gymro (tua 1188), roedd y sefydliad yn parhau i fod yn glas traddodiadol. Dywed Gerallt fod stori mai dim ond o henaint y byddai neb yn marw ar Enlli, ac na fyddai neb yn marw cyn y preswylydd hynaf.

### Abaty
225px|bawd|chwith|Adfeilion yr abaty yn 1885
Oddeutu'r flwyddyn 1200, daeth y fynachlog yn abaty Awstinaidd; yn ôl pob tebyf trwy ddylanwad Llywelyn Fawr, a berswadiodd nifer o glasau yng Ngwynedd i droi yn dai Awstinaidd yn y cyfnod hwn. Ceir cofnod o gytundeb rhwng yr abaty a chanoniaid Aberdaron yn 1252.

Roedd yr abaty yn dal tiroedd sylweddol ar Benrhyn Llŷn, ond ni fu erioed yn gyfoethog. Ychydig cyn ei ddiddymu yn 1537, roedd yn werth £46. Dim ond ychydig o adfeilion sy'n weddill heddiw.

## Llyfryddiaeth
* Rod Cooper, *Abbeys and Priories of Wales* (Christopher Davies, 1992) ISBN 0-7154-07120

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Gwynedd
Categori:Clasau
Categori:Hanes Gwynedd
Enlli
Categori:Llŷn
Categori:Teyrnas Gwynedd
Muhammad Ali Bogra

Gwleidydd Pacistanaidd a wasanaethodd fel Prif Weinidog Pacistan oedd **Muhammad Ali Bogra** (12 Awst 1909 - 15 Gorffennaf 1963). Yn aelod o'r Cynghrair Mwslimaidd, olynodd Khawaja Nazimuddin i ddod yn drydydd Brif Weinidog y wlad ar 17 Ebrill 1953. Gwasanaethodd am un tymor, hyd 12 Awst 1955. Cafodd ei olynu gan Chaudhry Muhammad Ali.

Categori:Genedigaethau 1909
Categori:Marwolaethau 1963
Categori:Gwleidyddion o Bacistan
Categori:Prif Weinidogion Pacistan
Yousaf Raza Gillani

Prif Weinidog Pakistan oedd **Yousaf Raza Gillani** (ganed 9 Mehefin, 1952). Roedd yn cynrychioli Plaid Pobl Pakistan (PPP), plaid y diweddar Benazir Bhutto. Roedd yn Brif Weinidog rhwng 25 Mawrth 2008 a  26 Ebrill 2012, pan olynodd Muhammad Mian Soomro o Cynghrair Mwslimaidd Pacistan. Gillani oedd 24ain Prif Weinidog Pacistan.

## Ei weinidogaeth 
Un o'r problemau mwyaf y bu'n rhaid i Gillani wynebu pan gymerodd drosodd oedd gwrthryfel cynyddol fwy agored Taliban Pacistan. Gyda'r Taliban a'u cynghreiriaid yn rheoli ardal dyffryn Swat, sy'n cyrraedd o fewn 100 milltir o Islamabad, a rhannau eraill o'r NWFP, daeth Gillani dan bwysau aruthrol gan Barack Obama, Arlywydd UDA, i gymryd camrau llym. Ar ddiwedd mis Ebrill 2009 dechreuodd ymladd rhwng Byddin Pacistan a gwrthryfelwyr yn nosbarthau Dir a Swat. Dwyshaodd yr ymladd gyda'r fyddin yn ceisio disodli'r Taliban o Swat. Ar 7 Mai 2009 gorchmynodd Gillani i'r Fyddin "i ddileu'r tefysgwyr" yn Swat.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1952
Categori:Gwleidyddion o Bacistan
Categori:Prif Weinidogion Pacistan
Hannibal Rising

Y bedwaredd nofel yn y gyfres gan Thomas Harris sy'n dilyn hynt a helynt yr arteithiwr a'r sadydd Hannibal Lecter yw ***Hannibal Rising***.

Cynhyrchwyd fel ffilm gan Peter Webber. Ymhlith y cast mae Rhys Ifans, Li Gong, Gaspard Ulliel a Richard Brake.

Categori:Nofelau Saesneg
Categori:Nofelau 2006
Hwiangerdd

Cân neu gerdd i'w chanu i blentyn, yn aml er mwyn ei gael i gysgu, yw **hwiangerdd**. Mae deunydd rhai hwiangerddi yn hen iawn ac yn aml maent yn adleisio ffordd o fyw sydd wedi hen ddiflannu erbyn hyn. I raddau maent yn perthyn i fyd llên gwerin hefyd. Mae synnwyr rhyfeddod sy'n gallu ymylu ar y swreal yn nodweddiadol hefyd.

## Hwiangerddi Cymraeg
Gan fod yr hwiangerdd yn perthyn i'r traddodiad llafar tan yn gymharol ddiweddar mewn hanes, ychydig iawn o hwiangerddi cynnar sydd wedi eu cadw. Ond ceir enghraifft ddiddorol o hwiangerdd gynnar yn y Gymraeg, sef 'Pais Dinogad', yn y llawysgrif ganoloesol *Llyfr Aneirin*. Mam sy'n canu 'Pais Dinogad' ('Crys [neu siaced] yr adaeg hynnu Dinogad') i'w phlentyn. Math o gerdd hela ydyw ac mae'r 17 llinell yn digwydd yng nghanol y gerdd arwrol enwog 'Y Gododdin'. Ni ellir ei dyddio yn fanwl ond gellid tybio iddi gael ei chyfansoddi rhywbryd yn yr Oesoedd Canol Cynnar, efallai mor gynnar a'r 7g, ond mae rhai yn dweud yn gynharach.

:Peis dinogat e vreith vreith                     (Pais Dinogad sydd fraith, fraith,)
:o grwyn balaot ban wreith                     (O groen y bela y mae'i waith)
:chwit chwit chwidogeith                          (`Chwí! Chwí!' Chwibanwaith,)
:gochanwn gochenyn wythgeith              (Gwaeddwn ni, gwaeddant hwy - yr wyth gaeth)
:pan elei dy dat ty e helya;                       (Pan elai dy dad di i hela...)

Ceir sawl hwiangerdd mwy diweddar yn y Gymraeg, ffrwyth trosglwyddo ar lafar o genhedlaeth i genhedlaeth e.e. Suo Gân. Un o'r enwocaf yw 'Gee, geffyl bach':

:Gee, geffyl bach, i'n cario ni'n dau
:Dros y mynydd i hela cnau ;
:Dŵr yn yr afon, a'r cerrig yn slic—
:Cwympso'n ni'n dau, wel, dyna'i chi dric!

Un arall sy'n gyfarwydd yw 'Mi welais jac-y-do':

:Mi welais jac-y-do
:yn eistedd ar ben to,
:het wen ar eu ben
:a dwy goes bren
:yn canu "ho ho ho".

## Gwerth addysgol
Camgymeriad fyddai disystyru a dilorni hwiangerddi fel rhigymau llawn ffwlbri heb werth go iawn. Fel y noda Eluned Bebb yn ei ragymadrodd i'w chasgliad arloesol ''Hwiangerddi'r Wlad*,

Tybiaf fod gwerth triphlyg, *o leiaf'', i'n hwiangerddi ni'r Cymry. Yn swn eu geiriau, ac o'u clywed dro ar ôl tro, nid hir y bydd y plentyn cyn siarad ac ynganu'n groyw a chlir. Yn ail, o sicrhau'r hwiangerddi ar yr aelwyd gartref, rhoddir i'r plant gefndir i'w hiaith a bery ar hyd eu hoes, fel nas dadwreiddir ar chwarae bach. Ac yn olaf, dyma'r ffordd gyntaf oll i ddenu'r meddwl ifanc at lenyddiaeth a llên gwerin.

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
* Thomas Parry (gol.), *Blodeugerdd Rhydychen o Farddoniaeth Gymraeg* (Gwasg Prifysgol Rhydychen). Ceir testun hwylus o 'Pais Dinogad' ar dud. 7.
* Eluned Bebb (gol.), ''Hwiangerddi'r Wlad'' (Llyfrau'r Dryw, 1941). Detholiad o hwiangerddi Cymraeg.

## Gweler hefyd
* Hen Benillion
* Llenyddiaeth plant


Categori:Barddoniaeth plant
Categori:Caneuon plant
Categori:Genres barddonol
Categori:Llên lafar
Categori:Termau llenyddol
Priordy Hwlffordd

Priordy o Ganoniaid Rheolaidd Awstinaidd ychydig i'r de o dref Hwlffordd yn Sir Benfro oedd **Priordy Hwlffordd**.

Sefydlwyd y priordy tua 1180 gan Robert FirzRichard; efallai fod cysylltiad rhwng y sefydliad a mynach Cymreig o'r enw Caradog. Sefydlwyd y priordy i 13 canon. Yn 1291 amcangyfrifwyd gwerth y priordy fel £17. Pan ddiddymwyd ef yn 1536 amcangyfrifwyd ei werth fel £135; yr adeg honno roedd prior, dau ganon a phedwar offeiriad yno.

## Llyfryddiaeth
* Rod Cooper, *Abbeys and Priories of Wales* (Christopher Davies, 1992) ISBN 0-7154-07120

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Sir Benfro
Categori:Hanes Sir Benfro
Hwlffordd
Allteuryn

Pentref bychan a chymuned yn ninas Casnewydd, Cymru, yw **Allteuryn**, weithiau **Allt Euryn** neu **Gallt Euryn** (Saesneg: *Goldcliff*).

Saif i'r de-ddwyrain o'r ddinas ei hun ger aber Afon Hafren, ac ar lanw uchel mae llawer o'r tir yn is na lefel y môr. Bu morglawdd yma o gyfnod cynnar; yn 1878 cafwyd hyd i garreg yn cofnodi i lengfilwyr Rhufeinig weithio ar glawdd yma. Cipiwyd y tir oddi wrth Owain Wan gan Robert de Chandos, a sefydlodd Briordy Allteuryn yma ychydig cyn 1113.

Gerllaw mae Gwarchodfa Natur Gwlybtiroedd Casnewydd, a agorwyd ym mis Mawrth 2000.

Yng Nghyfrifiad 2021 roedd gan y gymuned boblogaeth o 326.

## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Casnewydd
Categori:Pentrefi Casnewydd
Ng

Unfed lythyren ar ddeg (Llythyren un-deg-un) yr wyddor Gymraeg ydy **ng**.  Mae'n ymddangos yng nghanol neu ddiwedd gair, ac ar gychwyn geiriau sydd wedi'u treiglio (gweler treigliad trwynol).  Mae hi'n dilyn *g* yn yr wyddor.

Ar adegau, mae'r ddwy lythyren n ac g i'w clywed ar wahân yn hytrach na'r sŵn 'ng' arferol e.e. yn y gair 'Ba**ng**or' neu 'llongyfarch'.  Pan nad yw'r *n* a'r *g* yn ffurfio *ng*, mae rhai geiriaduron yn rhoi dot rhyngddynt yn dradoddiadol (fel "n.g") er mwyn dangos mai dwy lythyren wahanol ydyn nhw, er nad ydy'r dot yn cael ei ysgrifennu e.e. 'Ban.gor'.

Mae'r *ng* yn sgorio 10 pwynt yn y gêm Scrabble yn Gymraeg.

Categori:Yr wyddor Gymraeg
Categori:Graffemau
An American Tail: Fievel Goes West

Ffilm animeiddiedig Americanaidd gan Steven Spielberg yw ***An American Tail: Fievel Goes West*** (1991). Mae'n ddilyniant i'r ffilm *An American Tail*.

Categori:Ffilmiau 1991
Categori:Ffilmiau animeiddiedig Saesneg o'r Unol Daleithiau
Priordy Allteuryn

Priordy Benedictaidd yn Allteuryn ger Casnewydd oedd **Priordy Allteuryn**.

Cipiwyd yr ardal oddi wrth Owain Wan gan Robert de Chandos, a sefydlodd y priordy yma ychydig cyn 1113. Roedd de Chandos yn frodor o ardal Bec yn Normandi, a rhoddodd y priordy i Abaty Bec. Rhoddwyd tiroedd sylweddol yng Ngwlad yr Haf i'r priordy.

Yn 1291, amcangyfrifwyd gwerth y priordy fel £171, y cyfoethocaf o briordai Benedictaidd Cymru, yn berchen ar 1300 erw o dir, a chyda tua 25 mynach yn y cyfnod yma. Erbyn 1297, roedd y nifer wedi gostwng i bymtheg.

Pan waethygodd y berthynas rhwng Lloegr a Ffrainc, dioddefodd y priordy oherwydd ei fod yn eiddo i abaty Ffrengig. Yn 1441 rhoddwyd y priordy i Abaty Tewkesbury yn Lloegr, a gyrrwyd yr wyth mynach yno ymaith. Yn 1467 rhoddwyd ef i Eton, ond nid oedd mynachod yno erbyn hynny. Nid oes gweddillion i'w gweld ar y safle bellach.

## Llyfryddiaeth
* Rod Cooper *Abbeys and Priories of Wales* (Christopher Davies, 1992)

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghasnewydd
Categori:Hanes Sir Fynwy
Allteuryn
Priordy Penfro

Priordy Benedictaidd ger tref Penfro yn Sir Benfro oedd **Priordy Penfro**.

Penfro oedd y cyntaf o briordai Benedictaidd Cymru. Fe'i sefydlwyd yn 1098 gan Arnulph de Montgomery, brawd i Iarll Amwythig; efallai ar safle clas brodorol. Rhoddodd Arnulph y priordy i Abaty Sant Martin yn Seez, a phan waethygodd y berthynas rhwng Lloegr a Ffrainc yn ddiweddarach, dioddefodd y priordy oherwydd ei fod yn eiddo i abaty Ffrengig.

Yn 1291, amcangyfrifwyd gwerth y priordy fel £19. Yn 1443 rhoddwyd y priordy i Abaty St Albans yn Lloegr. Diddymwyd yn priordy yn 1539, pan amcangyfrifwyd ei werth yn £57.

## Llyfryddiaeth
* Rod Cooper *Abbeys and Priories of Wales* (Christopher Davies, 1992) ISBN 0-7154-07120

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Sir Benfro
Categori:Hanes Sir Benfro
Penfro
Priordy Beddgelert

Clas Celtaidd ac yn ddiweddarach priordy o Ganoniaid Rheolaidd Awstinaidd oedd **Priordy Beddgelert**.

Roedd Beddgelert yn glas Celtaidd o gyfnod cynnar iawn, yn ôl traddodiad yr hynaf yng Nghymru ar ôl Abaty Ynys Enlli. Yng nghyfnod Gerallt Gymro (tua 1188), roedd y sefydliad yn parhau i fod yn glas traddodiadol.

Erbyn y cyfnod hwnnw, roedd Abaty Aberconwy wedi derbyn rhoddion o diriogaethau eang yn Eryri, hyd at ychydig lathenni o glas Beddgelert. Bu anghydfod rhyngddynt, ac apeliodd Beddgelert at y pab. Oddeutu'r flwyddyn 1200, daeth y fynachlog yn briordy Awstinaidd; yn ôl pob tebyg trwy ddylanwad Llywelyn Fawr, a berswadiodd nifer o glasau yng Ngwynedd i droi yn dai Awstinaidd yn y cyfnod hwn. Cafodd y priordy rodd bellach o dir gan Llywelyn ap Gruffudd yn 1268.

Llosgwyd y priordy yn ystod rhyfel 1282, a thalwyd iawndal am hyn yn 1284. Diddymwyd y priordy yn 1536; dim ond tri canon, yn cynnwys y prior, oedd yno yr adeg honno. Amcangyfrifwyd fod yr incwm blynyddol yn £69.

Mae eglwys y priordy yn eglwys plwyf Beddgelert, ac mae rhai rhannau ohoni yn dyddio o gyfnod y priordy. Nid oes dim yn weddill o'r adeiladau eraill.

## Llyfryddiaeth
* Rod Cooper *Abbeys and Priories of Wales* (Christopher Davies, 1992) ISBN 0-7154-07120

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yng Ngwynedd
Categori:Beddgelert
Categori:Clasau
Categori:Hanes Gwynedd
Beddgelert
Categori:Teyrnas Gwynedd
Stryd y Fflyd

bawd|300px|Stryd y Fflyd ym 1890

Mae **Stryd y Fflyd** (Saesneg: *Fleet Street*) yn stryd yng nghanol Llundain, sy wedi'i henwi ar ôl Afon Fflyd. Dyma'r brif ffordd rhwng Dinas Westminster a Dinas Llundain. Fan hyn oedd cartref y wasg Seisnig/Brydeinig tan y 1980au.  Er i'r swyddfa newyddion olaf adael yn 2005, mae enw y stryd yn cael ei ddefnyddio o hyd fel trawsenw i wasg Lloegr.

Dyma'r stryd a wnaethpwyd yn enwog oherwydd y chwedl *Sweeney Todd* hefyd.

## Gweler hefyd
* Carchar y Fflyd
* Sweeney Todd
*Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

Categori:Newyddiaduraeth
Fflyd
Fflyd
Ardal y Llynnoedd, Lloegr

Ardal wledig yng Ngogledd-orllewin Lloegr sy'n enwog am ei llynnoedd a mynyddoedd ydy **Ardal y Llynnoedd** (hefyd '''Bro'r Llynnoedd''').

Sefydlwyd Parc Cenedlaethol Ardal y Llynnoedd, sy'n cwmpasu ardal o 2,362&nbsp;km², ym 1951.
Mae'r parc yn cynnwys yr ardal ganolog, sef yr ardal fwyaf ymweledig, sy'n gorwedd yn gyfangwbl yn Cumbria, ac sy'n cynnwys pob mynydd uwch na 3,000 troedfedd (914&nbsp;m) yn Lloegr, gan gynnwys Scafell Pike, mynydd uchaf y wlad honno. Mae hefyd yn cynnwys y llyn mwyaf Lloegr, sef Windermere, a'r llyn dyfnaf Lloegr, sef Wast Water. Er ei fod yn ardal mor wledig, mae'n cynnwys un o dinasoedd mwyaf yr ardal, sef dinas Caerliwelydd.

Mae Ardal y Llynnoedd ar restr UNESCO o Safleoedd Treftadaeth y Byd ers 1988. Mae UNESCO o'r farn bod yr Ardal yn dangos datblygiad y syniad o werth cyffredinol tirwedd olygfaol, ynddo'i hun ac yn ei allu i feithrin a gwella dychymyg, creadigrwydd ac ysbryd; arweiniodd yn uniongyrchol at ddatblygiad sefydliad cadwraethol Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol – syniad a ledaenodd i lawer o wledydd, a chyfrannodd at y cysyniad modern o dirweddau a warchodir yn gyfreithiol.

Mae'r ardal yn gyrchfan wyliau boblogaidd, mae'n enwog am ei llynnoedd, coedwigoedd a mynyddoedd, a'i chysylltiadau â William Wordsworth a Beirdd y Llynnoedd eraill, a hefyd gyda Beatrix Potter a John Ruskin.

## Cyfeiriadau
Categori:Daearyddiaeth Cumbria
Categori:Mynyddoedd a bryniau Cumbria
Categori:Parciau cenedlaethol Lloegr
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Lloegr
Tillman Thomas

Prif Weinidog Grenada ers 9 Gorffennaf 2008 yw **Tillman Thomas** (ganwyd 13 Mehefin 1947).

Categori:Genedigaethau 1947
Categori:Gwleidyddion o Grenada
Categori:Prif Weinidogion Grenada
Priordy Trefynwy

Priordy Benedictaidd ger tref Trefynwy yn Sir Fynwy oedd **Priordy Trefynwy**, sydd bellach yn ganolfan gymdeithasol.

Adeiladodd yr arglwydd Normanaidd William FitzOsbern gastell yn Nhrefynwy tua 1070. Rai blynyddoedd wedyn, rhoddodd y Llydawr Guihenoc o Fynwy yr eglwys a thir o'i chwmpas i Abaty Sant Fflorent ger Saumur yn Ffrainc, Cysegrwyd eglwys y priordy tua 1101 neu 1102. Ar y dechrau, roedd saith mynach a phrior.

Yn 1291, amcangyfrifwyd gwerth y priordy fel £86, ac roedd yn berchen 480 acer o dir. Pan waethygodd y berthynas rhwng Lloegr a Ffrainc, dioddefodd y priordy oherwydd ei fod yn eiddo i abaty Ffrengig. Erbyn diddymiad y mynachlogydd, roedd gwerth y priordy yn £56, ac adroddwyd fod yr eglwys mewn cyflwr gwael iawn. Diddymwyd y priordy yn 1540.

Mae'n un o ddau-ddeg-pedwar adeilad yn Nhrefynwy sydd ar y Llwybr Treftadaeth (plac glas). Erbyn heddiw mae Cymdeithas Gymraeg Trefynwy a'r Cylch yn ei defnyddio yn reolaidd.

## Gweler hefyd 
*Wicipedia:Pedia Trefynwy
*Neuadd y Sir, Trefynwy
*Pont Trefynwy
*Priordy Allteuryn
*Priordy Brynbuga
*Priordy Cas-gwent
*Priordy Llanddewi Nant Hodni
*Priordy Trefynwy
*Priordy y Fenni

## Llyfryddiaeth
* Rod Cooper *Abbeys and Priories of Wales* (Christopher Davies, 1992) ISBN 0-7154-07120

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Nhrefynwy
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Sir Fynwy
Categori:Hanes Sir Fynwy
Categori:Erthygl Pedia Trefynwy
Categori:Tai Benedictaidd yng Nghymru
Hanno

Gallai **Hanno** gyfeirio at un o nifer o bobl:

* Hanno, mab Bomilcar, swyddog Carthaginaidd yn yr Ail Ryfel Pwnig
* Hanno yr Hynaf (bu farw 204 CC), cadfridog Carthaginaidd
* Hanno Fawr (3g CC), uchelwr a gwladweinydd Carthaginaidd
* Hanno y Morwr, fforiwr Carthaginaidd (fl. tua 450 CC)
Tiriogaethau tramor y Deyrnas Unedig

Tiriogaethau sy'n gorwedd tu allan i'r Deyrnas Unedig ei hun ond sydd dan reolaeth y wladwriaeth honno yw **Tiriogaethau tramor y Deyrnas Unedig**. Mae'r rhan fwyaf o'r tiriogaethau hyn yn gyn-wladfeydd a feddianwyd gan Deyrnas Prydain Fawr neu ei holynydd, y Deyrnas Unedig, yng nghyfnod yr Ymerodraeth Brydeinig.

## Rhestr o'r tiriogaethau 
* Anguilla
* Bermiwda
* De Georgia ac Ynysoedd Sandwich y De
* Gibraltar 
* Montserrat
* Saint Helena, Ascension a Tristan da Cunha
* Tiriogaeth Brydeinig yr Antarctig
* Tiriogaeth Brydeinig Cefnfor India
* Ynysoedd Caiman
* Ynysoedd y Falklands (neu'r Malvinas)
* Ynysoedd Pitcairn
* Ynysoedd Prydeinig y Wyryf
* Ynysoedd Turks a Caicos
Eduardo Noriega (actor Sbaenaidd)

Actor o Sbaen yw **Eduardo Noriega Gómez** (ganwyd 1 Awst 1973). Fe'i adnabyddir yn benaf am ei ran mewn dwy ffilm gan Alejandro Amenábar: *Thesis*) (1996) a *Open Your Eyes* (Sbaeneg: *Abre los Ojos*)  (1997). Serenodd hefyd yn *The Wolf* (Sbaeneg:  *El Lobo*) (2004). Yn yr Unol Daleithiau adnabyddir Noriega ef yn benaf am ei ran fel Enrique yn y ffilm wleidyddol  *Vantage Point* (2008).

## Ffilmiau
## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1973
Categori:Actorion o Sbaen
Bahia

Un o daleithiau Brasil yw **Bahia**. Mae'n gorwedd yng ngogledd-ddwyrain y wlad ar lan Cefnfor Iwerydd. Ei phrifddinas yw Salvador, a adnabyddid fel *Salvador de Bahia* neu *Bahia* yn y gorffennol.

bawd|dim|220px|Lleoliad Bahia ym Mrasil


Categori:Taleithiau Brasil
Priordy Brynbuga

Priordy Benedictaidd i leianod yn nhref Brynbuga, Sir Fynwy, oedd **Priordy Brynbuga**. Brynbuga oedd yr unig leiandy yng Nghymru heb fod yn perthyn i'r Sistersiaid.

Nid oes sicrwydd pa bryd y cafodd ei sefydlu. Yn ôl traddodiad, fe'i sefydlwyd gan Richard de Clare, felly cyn 1135.

Erbyn diddymiad y mynachlogydd, roedd incwm blynyddol y priordy yn £55, ac roedd chwe lleian yno. Diddymwyd y priordy yn 1536.

Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, yn y cyfnod cyn ymosodiad Dydd D ar 6 Mehefin 1944, defnyddiwyd yr adeiladau fel barics Byddin yr Unol Daleithiau, gan gartrefu llawer o filwyr Americanaidd a oedd wedi'u lleoli yng Nghymru ar y pryd.

## Llyfryddiaeth
* Rod Cooper, *Abbeys and Priories of Wales* (Christopher Davies, 1992)

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I Sir Fynwy
Categori:Brynbuga
Categori:Hanes Sir Fynwy
Brynbuga
Urdd Tiron

Urdd fynachaidd ad-drefnedig yn deillio o Urdd Sant Bened ac yn wreiddiol o Ffrainc oedd **Urdd Tiron** neu y **Tironiaid**.

Roedd un abaty a dau briordy yng Nghymru yn perthyn i Urdd Tiron. Roedd Martin o Tiron (bu farw cyn 1086) wedi goresgyn tiroedd yn ardal Cemais, ac wedi mynegi dymuniad sefydlu mynachlog yno. Sefydlwyd Abaty Llandudoch fel priordy yn 1113 gan ei weddw a'i fab Robert. Cytunodd Abad Tiron i Landudoch ddod yn abaty yn 1120. Sefydlwyd dau briordy hefyd, Priordy Pyll a Phriordy Ynys Bŷr, y ddau fel Llandudoch yn Sir Benfro.

Categori:Dadsefydliadau 1629
Categori:Sefydliadau 1109
Tiron
Priordy Pyll

Priordy yn perthyn i Urdd Tiron gerllaw Aberdaugleddau, Sir Benfro oedd **Priordy Pyll**. Roedd yn un o dri tŷ crefydd yn perthyn i'r Tironiaid yn Sir Benfro; y fam dŷ oedd Abaty Llandudoch.

Nid oes sicrwydd am ddyddiad ei sefydlu; ond credir ei fod rywbryd rhwng 1117 a 1200. Dywedir mai Adam de la Roche a'i sefydlodd.

Yn 1291, amcangyfrifwyd gwerth y priordy fel £21, ac roedd yn berchen 1300 acer o dir. Erbyn diddymiad y mynachlogydd, roedd gwerth y priordy yn £52, ac roedd tri mynach yno. Diddymwyd y priordy yn 1536.

## Llyfryddiaeth
* Rod Cooper *Abbeys and Priories of Wales* (Christopher Davies, 1992) ISBN 0-7154-07120

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Sir Benfro
Categori:Hanes Sir Benfro
Pyll
Mynach

bawd|200px|Sant Anthoni Fawr, a ystyrir yn dad mynachaeth Gristnogol
**Mynach** (Groeg: *μοναχός*, *monachos*, Lladin: *monachus*), yw dyn sy'n byw bywyd crefyddol neilltuedig, un ai ar ei ben ei hun neu mewn cymuned, ac yn dilyn rheolau arbennig. Gelwir merch sy'n byw yr un math o fywyd yn lleian fel rheol. Ceir mynachod mewn nifer o grefyddau, ond yn arbennig mewn Cristnogaeth a Bwdhaeth.
Tueddir i ddefnyddio "mynach" am berson sy'n byw mewn cymuned a elwir yn fynachlog; ond mewn gwirionedd mae meudwy, sy'n byw ar ei ben ei hun, hefyd yn fath ar fynach.
## Cristnogaeth
Ysbrydolwyd mynachaeth o fewn Cristnogaeth ngan esiamplau megis y proffwyd Elias a Ioan Fedyddiwr, a fu ill dau yn byw yn yr anialwch. 
  
Y Cristion cyntaf y gwyddir iddo ddilyn bywyd fel hyn oedd Sant Anthoni Fawr (251 - 356), fu'n byw fel meudwy yn anialwch yr Aifft ac a ddenodd gryn nifer o ddilynwyr ac efelychwyr. Dywedir mai Sant Pachomius (c. 292 - 348) oedd y cyntaf i ddatblygu'r syniad o gymuned o fyneich yn byw dan reolaeth abad. Daeth mynachaeth yn boblogaidd iawn yn yr Ymerodraeth Fysantaidd; ar ei uchafbwynt roedd tua 30,000 o fyneich. Yn y gorllewin, datblygwyd y rheol fynachaidd gyntaf gan Sant Benedict o Nursia (c. 480 – 547).
## Bwdhaeth
Ym Mwdhaeth Theravada, gelwir mynach yn *bhikkhu*, a'r rheol fynachaidd yn *patimokkha*. Disgwylir i'r mynachod fyw ar yr hyn a roddir iddynt; gan fynd o amgylch bob bore i gasglu rhoddion o fwyd. Mae'r myneich yn rhan o'r *Sangha*. Ceir myneich hefyd mewn Bwdhaeth Mahayana a Vajrayana hefyd, gyda rheolau ychydig yn wahanol.
Mewn rhai gwledydd, er enghraifft Gwlad Tai, mae'n arferol i fechgyn dreulio blwyddyn neu ddwy mewn mynachlog fel rhan o'u hyfforddiant, er bod rhai yn dewis aros yn barhaol.
## Gweler hefyd
* Tai crefydd Cymru

Categori:Dynion
Categori:Galwedigaethau crefyddol
Categori:Pobl grefyddol