open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Celliwig

Lleoliad llys y Brenin Arthur yw **Celliwig** neu **Celli-wig** (amrywiad: **Gelli Wig**), yn ôl y traddodiadau cynharaf amdano. Ceir y cyfeiriad cynharaf yn chwedl *Culhwch ac Olwen* (11g efallai) a chyfeirir ato fel safle llys Arthur yn Nhrioedd Ynys Prydain hefyd. Mae ei leoliad yn ansicr ac mae hyn wedi arwain at sawl ymgais i'w lleoli; mae'n bosibl mai llys arallfydol oedd hi yn wreiddiol a dynwyd i mewn i Gylch Arthur.

## Y traddodiad
Yn *Culhwch ac Olwen* mae'r arwr Culhwch yn ceisio ennill llaw Olwen ferch y cawr Ysbaddaden Bencawr. Am fod ei lysfam wedi tynghedu na cheiff briodi neb ond Olwen - y forwyn decaf erioed - mae Culhwch yn teithio i lys ei gefnder y Brenin Arthur yng Nghelliwig yng Nghernyw i gael ei gymorth a'i gynghor. Cedwir drws y neuadd gan Glewlwyd Gafaelfawr, porthor Arthur, ac mae Culhwch yn wynebu nifer o anawsterau cyn cael mynediad i'r llys am fod gwledd wedi dechrau a bod rheolau arbennig yn rhwystro dieithriaid rhag mynd i mewn.

Disgrifir y rhyfelwyr yng Nghelliwig yn fanwl. Dywedir gall Drem weld gwybedyn mor bell i ffwrdd â'r Alban tra bod rhyfelwr arall, Medr, yn medru saethu saeth o'i fwa rhwng coesau dryw yn Iwerddon o'r llys. O Gelliwig y mae Arthur a'i ryfelwyr yn cychwyn ar ei anturiaethau er mwyn cynorthwyo Culhwch. Yno hefyd mae'n dychwelyd ar ôl hela'r Twrch Trwyth.

Yn Nhrioedd Ynys Prydain, "Celliwig yng Nghernyw" yw un o leoliadau llys Arthur hefyd, ynghyd â Mynyw a Phen Rhionydd (yn yr Hen Ogledd). Mae'r triawd yn ychwanegu mai Bydwini yw ei "ben esgob" ac mai Caradog Freichfras yw ei "ben hynaif" (?cynghorwr).

Mae'n bosibl fod y gerdd Gymraeg Canol 'Pa Gwr yw y Porthawr' wedi ei lleoli yng Nghellwig gan mai Glewlwyd Gafaelfawr yw porthor y llys ynddi.

Dim ond yn ddiweddarach, yng ngwaith Sieffre o Fynwy a'i ddilynwyr, y dywedir mai yng Nghaerllion-ar-Wysg yng Ngwent yr oedd llys Arthur.

## Lleoliadau posibl
Mae nifer o ymchwilwyr i Gylch Arthur wedi ceisio lleoli Celliwig. Mae'r enw ei hun yn bur gyffredin (*celli* + *gwig*: "llwyn o goed"). Mae cynigion yn cynnwys Gweek Wood a Kelly Rounds yng ngogledd Cernyw. Ceir lleoedd o'r enw Celliwig neu enwau tebyg yng Nghymru hefyd, ond mae'r traddodiadau Cymreig cynnar yn ddiamwys o blaid lleoliad yng Nghernyw. Posibilrwydd arall ydy Tintagel.

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Deunydd Prydain

Categori:Cernyw
Categori:Culhwch ac Olwen
Categori:Cylch Arthur
Categori:Mytholeg Geltaidd
Categori:Mytholeg Gymreig
Bergamot

:''Peidiwch â drysu'r planhigyn hwn â Oren bergamot, sy'n cael ei ddefnyddio i roi blas ar Te Earl Grey.''

Blodyn blodeuol pinc neu goch ydy'r **Bergamot** (Saesneg: *Bergamot*; Lladin: *Monarda didyma*) sydd hefyd yn berlysieuyn gydag arogl bendigedig. Planhigyn o ogledd America ydyw a benthyciwyd yr enw Lladin gan y botanegwr Nicolas Monardes, ym 1569. Mae fel arfer i'w weld yn tyfu mewn ffos neu ar lethr.

## Disgrifiad o'r planhigyn
Gall dyfu rhwng 0.7 ac 1.5 metr o ran uchder ac mae'r bonyn yn sgwâr mewn croes-doriad. Mae'r dail rhwng 6 – 15&nbsp;cm o ran hyd ac wedi'u gosod gyferbyn â'i gilydd. Maent yn wyrdd tywyll o ran lliw gyda gwythiennau rhuddgoch yn llifo drwyddynt ac ymylon danheddog. 
Mae'r blodau coch llachar rhwng 3 – 4&nbsp;cm yn eu hyd a cheir clystyrau o tua 30 ohonynt ar un planhigyn. Blodeua ganol yr haf hyd at ei ddiwedd.

## Rhinweddau meddygol
Indiaid 'Troed-ddu' oedd y cyntaf i weld gwerthu yn y planhigyn hwn o ran ei rinweddau iachusol, yn enwedig fel gwrthseptig ac mewn pwltis ar gyfer toriadau a heintiau ar y croen. Roedden nhw hefyd yn ei yfed fel te i wella wlser yn y geg a dolur gwddw. Mae cryn lawer o 'thymol' mewn Bergamot, sef prif gynhwysyn glanhawr ceg, modern. Fe'i defnyddiwyd hefyd gan yr Indiaid i wella gwynt yn y bol.

Dywedir hefyd y gall wella: cur pen, anwyd, taflu i fyny a gellir bwyta neu yfed y blodyn hefyd. Gan ei fod yn arogli yn debyg iawn i de Earl Grey, fe roddir y blodyn i arnofio ar y te hwnnw mewn rhai tai bwyta, am hwyl. Defnyddir ef hefyd mewn *potpourris*.

## Gweler hefyd 
*Llysiau Rhinweddol
*Rhestr o afiechydon a phlanhigion gyda rhinweddau meddygol

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* [Gwefan http://www.plantforwildlife.ccw.gov.uk/plants/bergamot-bee-balm.aspx?x=6879 Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru]

Categori:Fflora Gogledd America
Categori:Llysiau rhinweddol
Categori:Blodau
Categori:Lamiaceae
Lady Gaga

Mae **Stefani Joanne Angelina Germanotta** (ganed 28 Mawrth 1986), sy'n fwy adnabyddus o dan ei henw llwyfan **Lady Gaga**, yn gantores a chyfansoddwriag o'r Unol Daleithiau. Dechreuodd ei gyrfa yn ysgrifennu caneuon i rai ser mwyaf byd pop, gan gynnwys Fergie, Pussycat Dolls, Britney Spears a'r New Kids on the Block, yn ogystal â'r canwr a'r cynhyrchydd Americanaidd, Akon. Pan sylwodd Akon fod Gaga ei hun yn medru canu, rhoddodd gytundeb iddi ar ei label recordio ei hun, Kon Love Distribution, a dechreuodd weithio gyda hi ar ei halbwm gyntaf.

Rhyddhaodd Gaga "The Fame" yn 2008, a oedd yn sôn am sut y gall unrhyw un deimlo'n enwog. Hyd yn hyd, mae'r albwm wedi arwain at y senglau rhif un "Just Dance" (a gafodd ei enwebu am y Recordiad Dawns Gorau yn 51fed Gwobrau'r Grammy) a "Poker Face". Mae rocwyr glam fel David Bowie a Queen wedi dylanwadu arni, yn ogystal â chantorion pop o'r 1980au fel Madonna a Michael Jackson.

## Dolenni allanol 
* Gwefan swyddogol
* Tudalen ar Music.virgin.com

Categori:Genedigaethau 1986
Categori:Cantorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfansoddwyr benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Catholigion o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Eidalaidd
Categori:Cerddorion LHDT
Categori:Cantorion LHDT
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Dydd San Ffolant

Dethlir **Dydd San Ffolant** (Saesneg: ''Saint Valentine's Day'') ar y 14eg o Chwefror, pan mae cariadon yn danfon cardiau neu anrhegion at ei gilydd. Yn aml, rhoddir blodau neu felysion i gariadon hefyd. Enwyd y diwrnod yn Saesneg a rhai ieithoedd Ewropeaidd eraill ar ôl dau o ferthyron y Cristnogion cynnar o'r enw Valentine. Mae gwreiddiau'r ŵyl yn hen ond efallai mai cariad corfforol a ddethlid yn yr hen ŵyl, sydd i'w chysylltu â'r Lupercalia Rhufeinig (15fed Chwefror). Daeth y diwrnod yn gysylltiedig â chariad rhamantaidd yng nghylchoedd Geoffrey Chaucer yn y Canol Oesoedd, pan ddatblygodd y traddodiad o serch llysaidd.

Ceir o leiaf tri sant cynnar o'r enw Valentin(e), ill tri yn ferthyron. Gosodwyd eu gwyliau i'w dathlu ar y 14eg o Chwefror gan y Pab Gelasius I, tua'r flwyddyn 498. Y tri sant yw:
* Valentine (Ffolant) o Rufain, offeiriad a ferthyrwyd yn Rhufain yn ail hanner y 3g ac a gladdwyd yn y Via Flaminia.
* Valentine (Ffolant) o Terni, esgob Interamma (Terni heddiw), a ferthyrwyd yn y 3g ac a gladdwyd fel y Valentine arall yn y Via Flaminia.
* Merthyr o Ogledd Affrica; wyddom ni ddim llawer amdano.

Categori:Cariad
Categori:Gwyliau
Categori:Gwyliau Cristnogol
Pussycat Dolls

bawd|dde|Y Pussycat Dolls yn perfformio ym mis Rhagfyr 2005
Mae'r ***Pussycat Dolls*** yn grŵp pop Americanaidd a gafodd ei greu gan y coreograffwr Robin Antin ym 1995 yn Los Angeles, Califfornia.

Categori:Bandiau Americanaidd
Parc Ninian

Hen faes pêl-droed yn ninas Caerdydd oedd **Parc Ninian**. Roedd yn eiddo i C.P.D. Dinas Caerdydd.

Adeiladwyd y stadiwm yn 1910, a chafodd ei enwi ar ôl yr Arglwydd Ninian Critchton-Stuart, mab trydydd Ardalydd Bute. Chwaraewyd nifer fawr o gemau rhyngwladol Cymru yma yn y gorffennol, a chynhaliodd y Pab Ioan Pawl II gyfarfod yma yn 1982.

Adeiladwyd stadiwm newydd ar gyfer C.P.D. Dinas Caerdydd gerllaw, sydd wedi bod yn gartref i'r clwb ers tymor 2009-2010. Chwaraewyd gêm gynghrair olaf Dinas Caerdydd ym Mharc Ninian ar 25 Ebrill 2009 yn erbyn Ipswich Town.

Categori:C.P.D. Dinas Caerdydd
Categori:Meysydd pêl-droed Cymru
Britain's Got Talent

Mae '''''Britain's Got Talent''''' yn sioe dalentau yn y Deyrnas Unedig a ddarlledir ar ITV. Mae'r sioe yn rhan o'r gyfres "Got Talent" a chaiff ei chyflwyno gan Ant & Dec. Nod y rhaglen yw dod o hyd i act dalentau gorau'r Deyrnas Unedig, boed yn gantorion, dawsnwyr, digrifwyr a thalentau eraill. Nid oes cyfyngiad oed ar y cystadleuwyr. Derbyniodd enillwyr y ddwy gyfres gyntaf £100,000 a'r cyfle i berfformio yn y Perfformiad Amrywiol Brenhinol gerbron y Teulu Brenhinol.

Darlledwyd y gyfres gyntaf o'r rhaglen ar 9 Mehefin 2007, a chafodd ei darlledu'n ddyddiol tan y rownd derfynol byw ar 17 Mehefin, pan enillodd Paul Potts o Bort Talbot y gystadleuaeth. Dechreuodd yr ail gyfres ar 12 Ebrill 2008, gyda'r rownd derfynol yn cael ei darlledu ar 31 Mai, 2008. George Sampson oedd enillydd yr ail gyfres. Dechreuodd y drydedd gyfres ar 11 Ebrill 2009 ar enillwyr oedd Diversity.

## Dolenni Allanol 
* 'Paul Potts ym mhroses y clyweliadau'
* ''Britain's Got Talent''  at UKgameshows.com
* Gwefan swyddogol Piers Morgan
* Gwefan swyddogol Ant & Dec
* Fforwm swyddogol answyddogol Britain's Got Talent 

Categori:Rhaglenni teledu ITV
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Deyrnas Unedig
Categori:Rhaglenni teledu'r 2000au
Akon

Mae **Aliaume Damala Badara Akon Thiam** (ganed 16 Ebrill 1973), sy'n fwy adnabyddus o dan ei enw llwyfan **Akon** (ynganer /ˈeɪkɒn/), yn gyfansoddwr, canwr a chynhyrchydd recordiau hip hop o'r Unol Daleithiau o dras Senegalaidd. Daeth yn enwog yn 2004 pan ryddhawyd ei sengl gyntaf, "Locked Up" o'r albwm *Trouble*. Derbyniodd ei ail albwm *Konvicted*, enwebiad Gwobr Grammy am y sengl "Smack That". Ers hynny, mae ef wedi sefydlu dwy label recordio, Konvict Muzik a Kon Live Distribution.

Categori:Genedigaethau 1973
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Senegalaidd
Categori:Cantorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfansoddwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Mwslimiaid o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o New Jersey
Mayotte

*Département* tramor a rhanbarth tramor  Ffrainc yng Nghefnfor India yw **Mayotte** (Ffrangeg: *Mayotte*, Shimaore: *Maore*, Kibushi: *Mahori*). Mae'n un o'r Ynysoedd Comoro rhwng Dwyrain Affrica a Madagasgar. Pan enillodd yr ynysoedd eraill eu hannibyniaeth fel Undeb Comoros, pleidleisiodd Mayotte i barhau fel tiriogaeth Ffrainc. Daeth hi'n *département* tramor Ffrainc ym Mawrth 2011 yn sgil refferendwm ym Mawrth 2009.

## Cyfeiriadau
Categori:Départements Ffrainc

Categori:Rhanbarthau Ffrainc
Amanda Holden

Mae ***Amanda Louise Holden*** (ganed 16 Chwefror 1971) yn actores Seisnig sy'n enwog am ei rhan fel Sarah Trevanion ar y gyfres deledu *Wild at Heart* ac am fod yn feirniad ar ''Britain's Got Talent*.

## Ffilmograffiaeth 
* *Big Top* (Cyfres deledu) (2009)
* *Britain's Got Talent* (Rhaglen deledu) (2007-presennol)
* *Wild at Heart* (2006 tan 2008) (Cyfres deledu)
* *Mad About Alice* (2004) (Cyfres deledu)
* *4:50 From Paddington* (2004) (Cyfres deledu)
* *Eternal Rectangle* (2003) (Cyfres deledu)
* *Ready When You Are, Mr McGill* (2002) (ffilm)
* *Cutting It* (2002 tan 2005) (Cyfres deledu)
* *Celeb* (2002) (TV series)
* *Now You See Her* (2001) (Ffilm deledu)
* *Happy Birthday Shakespeare* (2000) (Ffilm deledu)
* *Hearts and Bones* (2000) (Cyfres deledu)
* *The Grimleys* (1999 tan 2002) (Cyfres deledu)
* *Virtual Sexuality* (1999) (ffilm)
* *Don't Go Breaking My Heart* (1998) (ffilm)
* *Kiss Me Kate* (1998 tan 2001) (Cyfres deledu)
* *Jonathan Creek* (1998) (Cyfres deledu)
* *Goodness Gracious Me* (1998) (Cyfres deledu)
* *Intimate Relations* (1996) (ffilm)
* *EastEnders* fel Carmen (1994) (Cyfres deledu)
* *Blind Date'' (1990) cystadleuydd

Categori:Genedigaethau 1971
Categori:Actorion teledu o Loegr
Categori:Actorion ffilm o Loegr
Categori:Actorion theatr o Loegr
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Pobl o Hampshire
Cwmogwr

:''Mae'r erthygl hon am yr anheddiad Cwmogwr ("Ogmore Vale"). Gall "Cwm Ogwr" gyfeirio hefyd at gymuned Cwm Ogwr ("Ogmore Valley") a dyffryn Afon Ogwr.*

Pentref yng nghymuned Cwm Ogwr, bwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr, Cymru, yw **Cwmogwr** (Saesneg: *Ogmore Vale''). Saif i'r gogledd o dref Pen-y-bont ar Ogwr, ar Afon Ogwr Fawr. Heblaw Cwm Ogwr ei hun, mae'r gymuned yn cynnwys trefi Nant-y-moel a Price Town. Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 7,800.

Datblygodd diwydiant yma yn y 1850au, pan gorwyd pyllau glo i gyflenwi tanwydd i waith haearn Ton-du.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Cwm Ogwr
Categori:Pentrefi Pen-y-bont ar Ogwr
Banjo Paterson

Bardd, newyddiadurwr ac awdur o Awstralia oedd **Andrew Barton "Banjo" Paterson** (17 Chwefror, 1864 – 5 Chwefror, 1941). Ymysg ei gerddi enwocaf yw  "Waltzing Matilda", "The Man from Snowy River" a "Clancy of the Overflow".

Categori:Genedigaethau 1864
Categori:Marwolaethau 1941
Categori:Beirdd o Awstralia
Categori:Newyddiadurwyr o Awstralia
Categori:Pobl o Sydney
Categori:Pobl o Awstralia o dras Albanaidd
Tucson

Dinas yw **Tucson** yn nhalaith Arizona, yr Unol Daleithiau (UDA), sy'n ddinas sirol Pima County. Fe'i lleolir 118 milltir (188&nbsp;km) i'r de-ddwyrain o Phoenix a 60 milltir (98&nbsp;km) i'r gogledd o'r ffin rhwng UDA a Mecsico. Poblogaeth: 525,529 (2006) gyda 1,023,320 yn byw yn yr ardal fetropolitaidd (2008). Yn 2005, Tucson oedd y ddinas 32fed fwyaf yn yr Unol Daleithiau a'r 52fed fwyaf ardal fetropolitaidd. Hi yw'r ddinas fwyaf yn ne Arizona a'r ail fwyaf yn y dalaith gyfan. Lleolir Prifysgol Arizona yn Tucson. Mae'n gorwedd ar lannau Afon Santa Cruz.

Mae'r maesdrefi mawr yn cynnwys Oro Valley, Marana, Sahuarita, a South Tucson. Mae cymunedau cyfagos, rhai ohonynt yn rhannol yn y ddinas, yn cynnwys Casas Adobes, Catalina, Catalina Foothills, Flowing Wells, Green Valley, Tanque Verde, New Pascua, Vail a Benson.

Mae'r enw Tucson yn deillio o'r enw Sbaeneg ar y ddinas, *Tucsón*, a fenthycwyd o'r enw O'odham (Indiaidd) *Cuk Ṣon*, sy'n golygu "wrth odre'r [mynydd] du", sy'n gyfeiriad at fynydd folcanig ger llaw. Yn Arizona, cyfeirir at Tucson weithiau fel "*The Old Pueblo*".

## Gefeilldrefi Tucson 
## Dolenni allanol
*  Gwefan swyddogol dinas Tucson

Categori:Dinasoedd Pima County, Arizona
Categori:Sefydliadau 1775
Afon Santa Cruz

Gallai **Afon Santa Cruz** gyfeirio at:

*Afon Santa Cruz, Arizona, yr Unol Daleithiau (UDA)
*Afon Santa Cruz, Yr Ariannin
*Afon Santa Cruz, Pilipinas
Afon Santa Cruz, Arizona

bawd|250px|Afon Santa Cruz
Afon yn ne Arizona, UDA (yn bennaf) a gogledd Sonora, Mecsico, yw **Afon Santa Cruz**.

Gorwedd tarddle'r Santa Cruz yn ucheldiroedd Dyffryn San Rafael i'r dwyrain o Batagonia rhwng Bryniau Canelo i'r dwyrain a Mynyddoedd Patagonia i'r gorllewin, fymryn i'r gogledd o'r ffina rhwng UDA a Mecsico. Mae'n llifo i gyfeiriad y de i Mecsico ac yna'n troi i'r gorllewin ac yn llifo yn ôl i UDA ger Nogales. Oddi yno mae'n llifo i'r gogledd a heibio Parc Cenedlaethol Hanesyddol Tumacacori, Tubac, Green Valley, Sahuarita, San Xavier del Bac, a dinas Tucson i'r Santa Cruz Flats i'r de o Casa Grande ac Afon Gila. Rhwng Nogales a Tucson mae dyffryn y Santa Cruz yn gorwedd rhwng Mynyddoedd Patagonia a Mynyddoedd Santa Rita i'r dwyrain a mynyddoedd Tumacacori a Mynyddoedd Sierrita i'r gorllewin.

Fel rheol mae gwely Afon Santa Cruz yn sych trwy'r rhan fwyaf o'r flwyddyn, ac eithrio adegau o law trwm. Canlyniad gwaith dyn yn y 19eg ganrif sy'n bennaf gyfrifol am gyflwr sych y Santa Cruz heddiw.

## Cyfeiriadau
Santa Cruz
Santa Cruz
New Kids on the Block

bawd|dde|New Kids on the Block ym mis Tachwedd 2007

Mae **New Kids on the Block** (sy'n cael eu hadnabod hefyd fel **NKOTB**) yn grŵp pop Americanaidd a gafodd llwyddiant mawr ar ddiwedd y 1980au a dechrau'r 1990au ac a werthodd 80 miliwn o albymau yn fyd eang. Cawsant eu rheoli gan Dick Scott a Kim Glover. Ffurfiwyd y band ym Moston ym 1984 gan y cynhyrchydd Maurice Star. Aelodau'r band yw'r ddau frawd Jordan a Jonathan Knight, Joey McIntyre, Donnie Wahlberg, a Danny Wood. Gwahanodd y band ym 1994 ond gwnaed nifer o ymdrechion aflwyddiannus i ail-uno'r band. Fodd bynnag, ail-grëwyd y band yn 2007 gyda delwedd newydd. Rhyddhawyd albwm newydd ac aethant ar daith gyngherddol. Rhyddhawyd yr albwm, o'r enw "The Block" ar 2 Medi 2008.

Categori:Bandiau Americanaidd
Categori:Cerddoriaeth yr 1980au
Categori:Cerddoriaeth yr 1990au
Categori:Cerddoriaeth yr 2000au
Cynghrair Cymreig Arizona

Cymdeithas ddiwylliannol yn Arizona, yr Unol Daleithiau (UDA) yw **Cynghrair Cymreig Arizona** (Saesneg: *Welsh League of Arizona*) sy'n hybu Cymru a'r iaith Gymraeg yn yr Unol Daleithiau.

Amcan y cynghrair yw hyrwyddo'r Gymraeg a diwylliant Cymru trwy:

*Trefnu neu cydlunio digwyddiadau celfyddydol a llenyddol, cynnig cyrsiau i ddysgu Cymraeg a chymryd rhan mewn gwyliau Celtaidd a digwyddiadau eraill yn yr Unol Daleithiau.
*Cryfhau cysylltiadau rhwng Cymru ac UDA trwy fod o gymorth i ymwelwyr, pobl fusnes ac Americanwyr Cymreig
*Cryfhau'r cysylltiadau rhwng Cymru a'r gwledydd Celtaidd eraill trwy gefnogi grwpiau a mudiadau Celtaidd eraill yn yr Unol Daleithiau.

Mae'r cynghrair yn rhedeg gwefan ac yn cynnal gwersi Cymraeg ar-lein yn rhad ac am ddim. Maent yn rhedeg dosbarthau nos dysgu Cymraeg yn Tucson a Phoenix, Arizona.

Cafodd waith y Cynghrair ei gynnwys ar raglen am etholiad arlywyddol UDA 2008 gan Dewi Llwyd a ddangoswyd ar S4C.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Gwefan y Cynghrair 
* Lluniau o waith y Cynghrair ar Flickr


Categori:Arizona
Categori:Gwefannau
Price Town

Pentref yng nghymuned Cwm Ogwr, bwrdeisdref sirol Pen-y-bont ar Ogwr, yw **Price Town**. Saif ar briffordd yr A4061 ac ar Afon Ogwr Fawr, ychydig i'r de o bentref Nant-y-moel ac i'r gogledd o dref Pen-y-bont ar Ogwr.

## Cyfeiriadau
Categori:Cwm Ogwr
Categori:Pentrefi Pen-y-bont ar Ogwr
John Michael Talbot

Mynach Pabyddol, canwr, cyfansoddwr, gitarydd, a sylfaenydd Urdd *Brothers and Sisters of Charity* yw **John Michael Talbot** (ganwyd 8 Mai 1954 yn Ninas Oklahoma, Oklahoma, UDA).

## Disgograffi 
# Reborn (1972.)
# John Michael Talbot (1976.)
# The New Earth (1977.)
# The Lord's Supper (1979.)
# Beginnings / The Early Years (1980.)
# Come to the Quiet (1980.)
# The Painter (1980.)
# For the Bride (1981.)
# Troubadour of the Great King (1981.)
# Light Eternal (1982.)
# Songs For Worship Vol. 1 (1982.)
# No Longer Strangers (1983.)
# The God of Life (1984.)
# Songs For Worship Vol. 2 (1985.)
# The Quiet (1985.)
# Be Exalted (1986.)
# Empty Canvas (1986.)
# The Heart of the Shepherd (1987.)
# Quiet Reflections (1987.)
# The Regathering (1988.)
# Master Collection (1988.)
# The Lover and the Beloved (1989.)
# Come Worship the Lord Vol. 1 (1990.)
# Come Worship the Lord Vol. 2 (1990.)
# Hiding Place (1990.)
# The Birth of Jesus (1990.)
# The Master Musician (1992.)
# Meditations in the Spirit (1993.)
# Meditations from Solitude (1994.)
# Chant from the Hermitage (1995.)
# The John Michael Talbot Collection (1995.)
# The Talbot Brothers Collection (1995.)
# Brother to Brother (1996.)
# Our Blessing Cup (1996.)
# Troubadour for the Lord (1996.)
# Table of Plenty (1997.)
# Hidden Pathways (1998.)
# Pathways of the Shepherd (1998.)
# Pathways to Solitude (1998.)
# Pathways to Wisdom (1998.)
# Quiet Pathways (1998.)
# Spirit Pathways (1998.)
# Cave of the Heart (1999.)
# Simple Heart (2000.)
# Wisdom (2001.)
# Signatures (2003.)
# City of God (2005.)
# Monk Rock (2005.)
# The Beautiful City (2006.)
# Living Water 50th (2007.)
# Troubadour Years (2008.)

## Dolenni allanol 
*  gwefan swyddogol
*  *The Brothers and Sisters of Charity*

Categori:Cantorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Catholigion o'r Unol Daleithiau
Categori:Cerddorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1954
Categori:Mynachod
Categori:Pobl o Oklahoma
Rhosyn

Planhigyn blodeuol yw'r **rhosyn** (Lladin: *rosa*, teulu'r *Rosaceae*) sy'n cael ei dyfu oherwydd ei harddwch a'i arogl ac sy'n tarddu'n wreiddiol o Bersia, ac felly hefyd tarddiad yr enw Saesneg *rose* via yr Hen Roeg *rhodon* sef 'coch'. Credir bod dros 10,000 gwahanol o fath o rosod ar gael.

Mae’r ymadrodd Lladin *sub rosa* yn golygu ‘dan y rhosyn’ yn llythrennol ac fe’i defnyddir i olygu ‘yn gyfrinachol’.

## Y rhosyn mewn llenyddiaeth 
Ceir llawer iawn o gyfeiriadau at y rhosyn mewn llenyddiaeth Gymraeg a llawer o ieithoedd eraill gan gynnwys hen benillion a chaneuon traddodiadol megis:

:"Dau rosyn coch a dau lygad du
:Yn y baw a'r llaca o Syr!" mynte hi.
bawd|chwith|190px
## Rhinweddau meddygol 
Defnyddir y *Rosa gallica* fel te iachusol a chaiff ei dyfu yn Swydd Rydychen a Swydd Derby i'r perwyl hwn, a thrwy'r byd. Mae blodau'r math hwn yn borffor tywyll ac yn felfedaidd. Yn wir, gellir defnyddio unryw fath o rosyn sydd â phetalau coch neu borffor i wella peswch, dolur gwddw a gwaedlif. Gellir eu defnyddio hefyd y tu allan i'r corff, mewn bwltis.

## Gweler hefyd 
*Egroes
*Meddygon Myddfai
*Rhestr o afiechydon a phlanhigion gyda rhinweddau meddygol

## Cyfeiriadau 
Categori:Llysiau rhinweddol
Categori:Blodau
Categori:Rosaceae
Cowboy Morgan Evans

200px|bawd|Cowboy Morgan Evans yn 14 oed.
200px|bawd|Evans yn cystadlu yng Ngerddi Madison yn 1927.

Pencampwr rodeo enwog o Texas, yr Unol Daleithiau (UDA) oedd **Charles "Cowboy" Morgan Evans** (19 Chwefror 1903 – 15 Ebrill 1969). Roedd yn gweithio ym meysydd olew Texas ac fel *rancher* am y rhan fwyaf o'i oes. Roedd o dras Gymreig.

Ganed Evans yn Huff, Texas, yn 1903.

Enillodd Evans Bencampwriaeth *Bulldogging* Cyfres Rodeo y Byd 1927 yng Ngerddi Sgwar Madison, Dinas Efrog Newydd. Cofnodir camp Cowboy Evan yn y 'Rodeo Hall of Fame' yn y National Cowboy & Western Heritage Museum yn Ninas Oklahoma, Oklahoma.

Categori:Genedigaethau 1903
Categori:Marwolaethau 1969
Categori:Chwaraewyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Texas
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Gymreig
Categori:Rodeo
Rodeo

200px|bawd|Cowboi yn marchogaeth tarw mewn rodeo.
Camp ydy **rodeo** a ddatblygodd allan o waith dynion yn hel gwartheg yn y maes yn Sbaen, Mecsico ac, yn nes ymlaen, yn yr Unol Daleithiau, Canada, De America ac Awstralia. Roedd wedi'i sylfaenu ar y sgiliau ymarferol gan y *vaqueros* ac, yn nes ymlaen, y cowbois, yn yr hyn sydd erbyn heddiw yn orllewin yr Unol Daleithiau, gorllewin Canada, a gogledd Mecsico. Heddiw mae'n ddigwyddiad sy'n cynnwys campau sy'n ymwneud â cheffylau a da byw, sy'n profi dawn a chyflymder y cowbois (chwaraewyr gwrywaidd a benywaidd) sy'n cymryd rhan. Mewn rodeos proffesiynol ceir y campau canlynol fel rheol: clymu i lawr gyda rhaff (*tie-down roping*), rhaffio tîm (*team roping*), ymgodymu gyda bustach (*steer wrestling*), marchogaeth cyfrwy *bronc* (*saddle bronc riding*), marchogaeth *bronc* cefn-noeth (*bareback bronc riding*), marchogaeth teirw (*bull riding*) a rasio casgen (*barrel racing*). Ceir dau gategori sylfaenol: campau "*rough stock*" agored a champau a amserir.

Daw'r gair rodeo o'r gair Sbaeneg *rodeo* sy'n golygu "hel (anifeiliaid)".

Rodeo yw camp daleithiol swyddogol Wyoming a Texas yn UDA. Mae cynigion yn ceisio ei wneud yn gamp swyddogol Alberta, Canada hefyd, lle cynhelir y *Calgary Stampede* enwog.

## Gweler hefyd
*Cowboy Morgan Evans


Categori:Chwaraeon marchogol
Categori:Diwylliant De America
Categori:Diwylliant Gogledd America
Calgary Stampede

[300px|bawd|Marchogaeth ceffyl yng nghystadleuaeth [rodeo y *Stampede*, 2006]]
Sioe fawr, rodeo ac arddangosfa yw'r ***Calgary Stampede***, sy'n honni bod "Y Sioe Awyr Agored Fwyaf yn y Byd", a gynhelir yn ninas Calgary, Alberta, Canada am ddeg diwrnod yn yr haf, fel arfer ar ddechrau Gorffennaf, ac sy'n denu tua 1.2 miliwn o ymwelwyr. Mae'n un o ddigwyddiadau blynyddol mwyaf Canada a'r rodeo awyr agored mwyaf yn y byd. Yn ogystal â'r rodeo enwog, mae'n cynnwys sioeau o bob math, cyngherddau, cystadlaethau amaethyddol, rasio *chuckwagon*, arddgangosfeydd gan Genhedloedd Brodorol Canada, ac atyniadau eraill. Un o'r atyniadau traddodiadol yw Parêd y *Stampede* ar y diwrnod agoriadol. Mae'n cael ei arwain gan y Calgary Stampede Showband ac yn dilyn llwybr 4.5&nbsp;km trwy *downtown* Calgary. Mae tua 350,000 o bobl yn ei wylio.

## Dolenni allanol
*  Gwefan y *Calgary Stampede*
*  Calgary Stampede Showband 

Categori:Alberta
Categori:Arddangosfeydd
Categori:Chwaraeon yng Nghanada
Categori:Diwylliant Canada
Categori:Sefydliadau 1912
Categori:Rodeo
Hairspray (ffilm 2007)

:''Mae'r erthygl hon yn sôn am y ffilm 2007. Am ddefnydd arall yr enw gweler Hairspray (gwahaniaethu)*

Ffilm gerdd Americanaidd yw ***Hairspray**'' (2007). Fe'i cynhyrchwyd gan Zadan/Meron Productions ac a ddosbarthwyd gan New Line Cinema. Rhyddhawyd y ffilm yn yr Unol Daleithiau, Canada, a'r Deyrnas Unedig ar yr 20 Gorffennaf, 2007. Addasiad yw'r ffilm o sioe gerdd Broadway 2002 o'r un enw, ac mae'n seiliedig yn fras ar ffilm gomedi 1988 John Waters o'r un enw. Lleolir y ffilm yn Baltimore, Maryland ym 1962 ac edrydd hanes yr arddegwraig Tracy Turnblad wrth iddi geisio dod yn seren ym myd dawns ar raglen deledu lleol, tra'n ceisio ymgyrchu yn erbyn rhagfarnau hiliol.

Categori:Ffilmiau cerdd o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau 2007
Categori:Ffilmiau New Line Cinema
Llangrallo Uchaf

Cymuned ym mwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr yw **Llangrallo Uchaf** (Saesneg: *Coychurch Higher*). Saif i'r gogledd-ddwyrain o dref Pen-y-bont ar Ogwr. Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 835.

SAfai glofa Wern Tarw, a gaewyd yn 1931, yn y gymuned.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Pen-y-bont ar Ogwr
Dinas Oklahoma

**Dinas Oklahoma** yw prifddinas y dalaith Americanaidd, Oklahoma. Gyda phoblogaeth o 547,274 yn 2006, hi yw dinas fwyaf Oklahoma. Roedd poblogaeth yr ardal ddinesig 1.2 miliwn.

Ym 1995 ffrwydrodd bom ger Adeilad Ffederal Alfred P. Murrah yng nghanol y ddinas gan ladd 168 o bobl.

## Gefeilldrefi Dinas Oklahoma 
## Dolenni allanol
* Gwefan Dinas Dinas Oklahoma

Categori:Dinasoedd Canadian County, Oklahoma
Categori:Dinasoedd Cleveland County, Oklahoma
Categori:Dinasoedd Oklahoma County, Oklahoma
Categori:Dinasoedd Pottawatomie County, Oklahoma
Cofi

Dyn o Gaernarfon, Gwynedd ydy **cofi**; un a anwyd a fagwyd ac sy'n dal i fyw yno... ac (yn bwysicach) sy'n ymfalchio yn y ffaith ei fod yn gofi. Er nad oes prawf pendant o'i darddiad, mae'n ddigon posib mai o'r gair Romani *cove* (sy'n golygu 'dyn') y daw neu o bosib o *chav* sef 'dyn ifanc'. Esboniad arall yw mai parchusiad o'r gair 'cont' ydyw gan y defnyddir 'cont' am berson fel yn y frawddeg, "Sut mae cont?" Mae 'co bach' ('person') a 'rhen go' ('tad') yn eiriau byw yn nhafodiaith y dre.

## Gweler hefyd
* Cymraeg y gogledd

Categori:Caernarfon
Categori:Geiriau ac ymadroddion Cymraeg
Categori:Gwyndodeg
*
Briwiau'r ceg

Mae '''briwiau'r ceg''' yn cynnwys briwiau yn ymwneud  a'r dannedd, y tonsiliau neu'r gym, ac yn cynnwys y ddannodd ac wlser ceg.

## Meddygaeth amgen
Defynyddir Mafon cochion i wella anhwylderau yn y ceg.

## Gweler hefyd
* Rhestr o afiechydon a phlanhigion gyda rhinweddau meddygol

Categori:Afiechydon
Cen gwallt

Gormodedd o groen marw ar sgalp y pen ydy **cen gwallt** neu **ddandryff** (Lladin: *Pityriasis capitis*). Rhai o'r pethau sy'n ei achosi ydy bod mewn tymheredd rhy oer neu rhy boeth, gordyndra a llau pen. Mae ychydig o ddandryff yn beth da, gan fod yn rhaid i'r celloedd marw wahanu o'r sgalp. Mae dandryff eithafol, fodd bynnag, yn boenus, yn cochi'r croen oddi tano ac yn cosi'n enbyd. Gellir defnyddio shampw arbennig i gael gwared ohono.

## Meddygaeth amgen
Defynyddir Lemonwellt a Rhosmari i wella cen gwallt.

## Gweler hefyd
* Rhestr o afiechydon a phlanhigion gyda rhinweddau meddygol

Categori:Afiechydon
Clwy'r marchogion

Gwythiennau yn y rectwm, yr anws (sef y 'pen ôl') yn chwyddo ydy '''clwy'r marchogion** neu **peils'* (Sa: *haemorrhoids* neu *piles''). Gall dolur rhydd neu rhwymedd ei achosi. Fe'i hadwaenir hefyd yn *lledewigwst*.

## Meddygaeth amgen 
Defynyddir y planhigion canlynol i wella clwy'r marchogion: Cypreswydden, Llygad Ebrill a Phig yr Aran.

## Gweler hefyd 
* Rhestr o afiechydon a phlanhigion gyda rhinweddau meddygol

## Cyfeiriadau 
Categori:Afiechydon
Craith

Torriad yn y croen, a hwnnw wedi cau ac wedi mendio ydy **craith** (lluosog: **creithiau**). Mae rhai creithiau'n ymddangos fel pe baent yn diflannu dros amser ond mae eraill yn aros, yn y man lle mae'r clwyf neu dorriad wedi bod. Hynny yw, mae creithio yn rhan naturiol o'r broses o fendio'r croen.

## Meddygaeth amgen
Defynyddir y planhigion canlynol i wella craith: Hedyn Moronen a Lafant.

## Gweler hefyd
* Rhestr o afiechydon a phlanhigion gyda rhinweddau meddygol

## Cyfeiriadau
Categori:Afiechydon
Ann Maddocks

Merch o Gefn Ydfa, Llangynwyd, Sir Forgannwg, yn awr bwrdeisdref sirol Pen-y-bont ar Ogwr oedd **Ann Maddocks**, cyn priodi **Ann Thomas** (Mai 1704 - Mehefin 1727), sy'n fwy adnabyddus fel **y Ferch o Gefn Ydfa**. Yn ôl traddodiad, hi oedd testun y gân adnabyddus ''Bugeilio'r Gwenith Gwyn''.

Priododd Ann ac Anthony Maddocks yn 1725. Yn ôl traddodiad, roedd mewn cariad a'r bardd Wil Hopcyn, a gorfodwyd hi i briodi Maddocks. Dywedir i Hopcyn gyfansoddi ''Bugeilio'r Gwenith Gwyn* iddi, ac iddi farw o dor-calon ar ôl priodi Maddocks.

## Llyfryddiaeth 
* Isaac Hughes (Craigfryn), *Y Ferch o Gefn Ydfa'' (1881). Nofel boblogaidd a gyhoeddwyd yn Saesneg hefyd.

Categori:Merched y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Genedigaethau 1704
Categori:Hanes Pen-y-bont ar Ogwr
Categori:Marwolaethau 1727
Categori:Pobl o Ben-y-bont ar Ogwr
Geraint Morris

Roedd **Geraint Morris** (28 Mawrth 1941 – 12 Gorffennaf 1997) yn gyfarwyddwr a chynhyrchydd ffilm a theledu Cymreig. Ganwyd ym Merthyr Tudful.

Ei waith cyfarwyddo cyntaf oedd *The Onedin Line* (1971). Yn ddiweddarach, gweithiodd ar ''Sutherland's Law*, *Barlow at Large* a *Juliet Bravo''.

Yn ystod y 1970au, daeth Morris yn gynhyrchydd teledu, gan ddechrau gyda'r ddrama heddlu *Softly, Softly*, o 1973 tan 1976.

Erbyn 1980, roedd Morris yn gweithio ym myd y teledu'n llwyr. Helpodd greu'r gyfres deledu hynod lwyddiannus *Casualty* (sydd wedi cael ei darlledu ers  1986) a chyfrannodd at y gyfres am y pedair cyfres gyntaf cyn iddo adael ar ddiwedd 1989.

Bu farw yng Nghasnewydd, Gwent ym  mis Gorffennaf 1997 o ganlyniad i gancr yr ysgyfaint. Roedd yn 56 mlwydd oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1941
Categori:Marwolaethau 1997
Categori:Cyfarwyddwyr ffilm o Gymru
Categori:Cyfarwyddwyr teledu o Gymru
Llangynwyd Isaf

Cymuned ym mwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr yw **Llangynwyd Isaf**. Mae'n ffurfio'r rhan ddeheuol o blwyf Llangynwyd.

Mae'r gymuned yn cynnwys plasdy Plas Coetre Hen, sy'n dyddio o'r 18g, a thŷ Cefn Ydfa, cartref Ann Maddocks, "y ferch o Gefn Ydfa".

Ystadegau:
* Mae gan y gymuned arwynebedd o 8.9&nbsp;km².
* Yng Nghyfrifiad 2001 roedd ganddi boblogaeth o 467.
* Yng Nghyfrifiad 2011 roedd ganddi boblogaeth o 440.
* Yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2020 roedd ganddi boblogaeth o 499, gyda dwysedd poblogaeth o 56.1/km².

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Pen-y-bont ar Ogwr
Llangynwyd Ganol

Cymuned ym mwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr yw **Llangynwyd Ganol** (Saesneg: *Llangynwyd Middle*). Mae'n ffurfio'r rhan ganol o blwyf Llangynwyd, yn cynnwys pentrefi Cwmfelin a Pont-rhyd-y-cyff, ac roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 2,843.

Mae'r gymuned yn cynnwys y rhan fwyaf o ardal Tir Iarll ar ucheldirau Morgannwg. Dyddia Eglwys Sant Cynwyd o'r 14g, ac mae Ann Maddocks, "y Ferch o Gefn Ydfa", wedi ei chladdu yn ei mynwent.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Pen-y-bont ar Ogwr
Daniel Rees

Gallai **Daniel Rees** gyfeirio at:

* Daniel Rees (1793-1857), emynydd
* Daniel Rees (1855-1931), newyddiadurwr
Yr Herald Cymraeg

Newyddiadur Cymraeg wythnosol yw ***Yr Herald Cymraeg***, hefyd ***Yr Herald Gymraeg*** neu ***Yr Herald***. Sefydlwyd y papur yng Nghaernarfon yn 1855, gan James Rees. Yn 1937, unwyd y papur a'r *Genedl Gymreig*, dan yr enw '''''Yr Herald Cymraeg a'r Genedl'''''.

Bu Daniel Rees yn olygydd yn rhan gyntaf yr 20g, yna bu Robert John Rowlands (Meuryn) yn olygydd o 1921 hyd 1954. Bu nifer o lenorion enwog yn gweithio i'r *Herald*, yn eu plith T. Gwynn Jones, Edward Prosser Rhys, Caradog Prichard, Gwilym R. Jones a John Roberts Williams.

Y golygydd rhwng 1994 ac Ebrill 2018 oedd Tudur Huws Jones.

Ers 2004 mae'r *Herald* yn ymddangos fel atodiad bob dydd Mercher yn y *Daily Post*. Mae'r cyfranwyr yn cynnwys Rhys Mwyn, Angharad Tomos a Bethan Gwanas.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan *Yr Herald Cymraeg*
* Archif hanesyddol y papur
* Yr Herald Cymraeg ar Facebook

Categori:Papurau newydd Cymraeg Cymru
Categori:Sefydliadau 1855
Daniel Rees (newyddiadurwr)

Newyddiadurwr o Gymru oedd **Daniel Rees** (1855 – 8 Tachwedd 1931).

Ganed ef yn Sir Benfro, ac addysgwyd ef yng Ngholeg Owens, Manceinion. Cafodd waith fel newyddiadurwr yn Warrington, yna bu'n gweithio i'r *Chester Chronicle* yn Crewe. Daeth yn olygydd *Yr Herald Cymraeg*  a'r *Caernarvon and Denbigh Herald* yng Nghaernarfon.

## Cyhoeddiadau
* *Dwyfol Gân Dante* (Caernarfon: Swyddfa'r 'Herald', 1903) – cyfieithiad o *Divina Commedia* Dante
* (gyda T. Gwynn Jones) *Dante and Beatrice* (Caernarfon: Swyddfa'r 'Herald', 1903) – drama 

Categori:Genedigaethau 1855
Categori:Marwolaethau 1931
Categori:Newyddiadurwyr o Gymru
Fergie (cantores)

Cantores, cyfansoddwraig, cynllunydd ffasiwn, model ac actores o'r Unol Daleithiau yw **Stacy Ann Ferguson** (ganed 27 Mawrth 1975), sydd fwyaf adnabyddus o dan ei hwen llwyfan **Fergie**. Hi yw lleisydd y grŵp pop/hip hop y Black Eyed Peas. Mae hefyd yn artist unigol, a rhyddhaodd ei halbwm gyntaf "The Duchess" ym mis Medi 2006.

## Ffilm
Categori:Cantorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfansoddwyr benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Modelau benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Catholigion o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Los Angeles, Califfornia
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Wyddelig
Categori:Cerddorion LHDT
Categori:Cantorion LHDT
Categori:Genedigaethau 1975
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Divina Commedia

Cerdd epig Eidaleg gan Dante yw'r ***Divina Commedia***, teitl gwreiddiol ***La Commedia***.

Treuliodd Dante tua deunaw mlynedd o'i oes yn ysgrifennu ei gampwaith, gan weithio ar y gerdd hyd ei farwolaeth yn 1321. Mae'n disgrifio pererindod ysbrydol enaid ddynol a arweinir gan Fferyllt (sy'n cynrychioli athroniaeth naturiol) a Beatrice (sy'n cynrychioli crefydd ddatguddiedig) trwy dair rhan Uffern a saith teras neu gylch Purdan i'r Baradwys ddaearol. Yna mae Fferyllt yn eu gadael ac mae Dante a Beatrice yn esgyn i gylchoedd y Nef ei hun.

Cafodd y teitl presennol, *La Divina Commedia* ("Y Ddrama Ddwyfol"), ar ôl teitl argraffiad pwysig a gyhoeddwyd 250 mlynedd yn ddiweddarach. Cyfieithwyd y gerdd i'r Gymraeg yn 1903 gan Daniel Rees dan y teitl *Dwyfol Gân Dante*.

bawd|dim|Dechrau'r gerdd mewn argraffiad printiedig o 1472

[bawd|dim|Dante yn cael ei arwain gan Fyrsil trwy'r goedwig dywyll tuag at Uffern. Llun gan [Gustave Doré (1861)]]

Categori:Arwrgerddi Eidaleg
Categori:Cerddi'r 14eg ganrif o'r Eidal
Categori:Cerddi Cristnogol o'r Eidal
Categori:Cerddi Eidaleg y 14eg ganrif
Categori:Cerddi Eidaleg am farwolaeth
Categori:Cerddi alegorïaidd
Categori:Cerddi naratif Eidaleg o'r Eidal
Categori:Llenyddiaeth Eidaleg y Dadeni
Brwydr Aberconwy

bawd|200px|Baner Gwynedd

Ymladdwyd **Brwydr Aberconwy** yn y flwyddyn 1194 ger Conwy (Aberconwy) rhwng Llywelyn ap Iorwerth (Llywelyn Fawr yn ddiweddarach) a'i ewythr Dafydd ab Owain Gwynedd. Mae'n bosibl y bu ewythr arall, sef Rhodri ab Owain Gwynedd, yn bresennol ar ochr Dafydd hefyd.

## Hanes
Digwyddodd y frwydr ar lan aber Afon Conwy ger safle presennol tref Conwy. Ymladdodd Llywelyn gyda chymorth ei gefndyr Maredudd a Gruffudd ap Cynan ab Owain Gwynedd. Cafodd fuddugoliaeth fawr ar fyddin Dafydd a osododd y sylfeini i'w deyrnasiad hir fel Tywysog Gwynedd a Chymru.

## Cyfeiriadau
Categori:1194
Categori:12fed ganrif yng Nghymru
Aberconwy
Categori:Hanes Conwy
Categori:Teyrnas Gwynedd
Tŷ Mawr

Gallai **Tŷ Mawr** gyfeirio at un o sawl lle:

*Tŷ Mawr Wybrnant, lle ganed yr Esgob William Morgan
*Tŷ Mawr (siambr gladdu), siambr gladdu neolithig ar Ynys Môn

Hefyd:
*Cronfa Tŷ Mawr, cronfa ddŵr yn sir Wrecsam
*Cytiau Tŷ Mawr, olion tai o Oes yr Haearn ar Ynys Môn
Gardd Bodnant

Gardd ger Tal-y-cafn ym mwrdeistref sirol Conwy yw **Gardd Bodnant**. Mae'n eiddo i'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol ac ar agor i'r cyhoedd, gan ddenu ymwelwyr niferus.

Mae'r ardd yn cynnwys dros 80 erw o gwmpas Tŷ Bodnant. Gosodwyd y rhan fwyaf ohoni gan Henry Davis Pochin, cemegydd diwydiannol llwyddiannus, o 1874 hyd ei farw yn 1895. Codwyd Tŷ Bodnant yn 1792 ond cafodd ei ailadeiladu'n sylweddol iawn gan Pochin. Pan fu farw daeth yn eiddo i'w ferch, Laura Elizabeth priod Farwn cyntaf Aberconwy ('Barwn Aberconway') yn 1911. Rhoddwyd yr ardd, ond nid y tŷ a rhannau eraill o'r ystâd, i'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yn 1949.

Cyfres o erddi yn hytrach nag un ardd fel y cyfryw yw Gardd Bodnant. Mae'n cynnwys gerddi ffurfiol wedi'u ffinio gyda gwrychoedd bocs, pyllau addurnol a borderi ffurfiol o flodau, bwa tresi aur a sawl gardd rhosynau. Mae Bodnant yn adnabyddus ym myd garddio am ei rhaglen tyfu planhigion prin, yn enwedig rhywogaethau o'r rhododendron ac azaleas. Ceir casgliadau nodedig o magnolia, camellia, clematis a hydrangea hefyd.

## Dolenni allanol
* Gardd Bodnant ar wefan yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol
* Gardd Bodnant ar wefan Ymweld â Llandudno

## Oriel

The Laburnum Arch at Bodnant Garden - geograph.org.uk - 207049.jpg|Y Bwa Tresi Aur
Bodnant02LB.jpg|llyn
Bodnant03LB.jpg|blodau
The Pin Mill 2.jpg|Yr hen felin
Bodnant Garden Pavilion Tearoom.jpg|Y Pafiliwn
Bodnant01LB.jpg|Y Gerdd
File:Bodnant04LB.jpg|lilis y dŵr
File:Bright-McLaren01LB.jpg|Cerflun Bright-McLaren

Categori:Conwy
Categori:Dyffryn Conwy
Categori:Eiddo'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yng Nghymru
Bodnant
Categori:Twristiaeth yng Nghymru
Maredudd ap Rhys

Bardd o Bowys oedd **Maredudd ap Rhys** (bl. tua 1450/60 - 1483). Roedd yn frodor o ardal Mathrafal ym Maldwyn.

## Bywgraffiad
Gŵr o dras parchus oedd y bardd, yn perthyn i'r un llinach â Dafydd ab Edmwnd, un o feirdd mawr y ganrif. Ymddengys nad oes sail i'r traddodiad ei fod yn athro barddol i Ddafydd.

## Llyfryddiaeth
*''Gwaith Maredudd ap Rhys a'i Gyfoedion'', gol. Enid Roberts (Aberystwyth: Canolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru, 2003)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Brudwyr
Categori:Genedigaethau'r 15fed ganrif
Categori:Llenorion y 15fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 15fed ganrif
Categori:Pobl o Faldwyn
Purdan

[bawd|240 px|dde|Y Purdan; llun gan [Gustave Doré ar gyfer *Purgatorio* Dante, Canto 24]]

**Purdan** yw'r term a ddefnyddir mewn diwinyddiaeth Gristnogol am y broses o buro eneidiau'r marw, neu am y fangre lle mae hyn yn digwydd.

Cysylltir y syniad yn arbennig a'r Eglwys Gatholig, lle credir fod rhai eneidiau yn mynd yn syth i'r Nefoedd tra mae eraill yn gorfod mwynd trwy'r broses o buredigaeth yn gyntaf. Cred rhai enwadau Cristnogol eraill yn y posibilrwydd o ryw fath o broses o buro eneidiau ar ôl marwolaeth, a cheir syniad tebyg o fewn Iddewiaeth.

Datblygodd y syniad o'r Purdan fel lle arbennig yn y Canol Oesoedd yn bennaf, er nad yw hyn ynrhan o ddogma'r Eglwys Gatholig. Y darluniad enwocaf o'r Purdan yn llenyddiaeth y cyfnod yw'r adran *Purgatorio* yn y *Divina Commedia* gan Dante.

Categori:Diwinyddiaeth
Tŷ Mawr Wybrnant

Lleolir **Tŷ Mawr Wybrnant** yng nghwm Wybrnant ym Mhenmachno, ger Betws-y-coed ym mwrdeistref sirol Conwy. Mae'r adeilad hanesyddol yn adnabyddus fel man geni'r Esgob William Morgan, y person cyntaf i gyfieithu'r Beibl cyfan i'r Gymraeg.

Gellir cyrraedd Tŷ Mawr o bentref Penmachno, 4 milltir o Fetws-y-coed, neu o'r A470 rhwng Betws-y-coed a Dolwyddelan.

Mae'n eiddo i'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yng Nghymru ac mae wedi cael ei adfer yn ofalus i edrych fel yr oedd yn yr 16g.  Er gwaethaf ei enw nid yw'n dŷ mawr yn ôl safonau heddiw, ond yn yr 16g roedd yn dŷ sylweddol, yn enwedig mewn lle mor ddiarffordd. Mae'n cynnwys sawl enghraifft o ddodrefn Gymreig hynafol a chasgliad o Feiblau Cymraeg, yn cynnwys copi o Feibl William Morgan a argraffwyd yn 1588.  Ceir Beiblau mewn sawl iaith arall yno hefyd, yn rhoddion gan ymwelwyr o bedwar ban byd.

Ceir llech wrth ben y drws ac ysgrif arni yn cofnodi mai yno y ganed William Morgan.

Mae hen lwybr dros Fwlch Cyfyng yn cysylltu'r Wybrnant a Dyffryn Lledr. Mae tarddiad yr enw lle 'Wybrnant' yn ansicr. Gallai'r elfen gyntaf *wybr* olygu "awyr" neu "gwmwl".  Ond ceir hen chwedl werin Gymraeg sy'n sôn am wiber hynod a oedd byw yn y nant. Roedd yn gallu byw yn y tir neu yn y dŵr ac yn achosi difrod ofnadwy yn y gymdogaeth. Ceisiodd arweinydd gwylliaid y fro gyngor dyn hysbys o ardal Hiraethog i gael gwared o'r anghenfil rheibus a gwneud enw iddo'i hun fel arwr. Ond rhagwelodd y dewin y byddai'n cael ei frathu gan y wiber a marw, a dyna a fu. Mae'n bosibl felly mai llygriad o'r enw '[G]wibernant', sef "Nant y Wiber" yw 'Wybrnant'.

Ym mis Mawrth 2024, derbyniodd yr adeilad fuddsoddiad o dros £250,000 i gynnig profiad gwell i ymwelwyr.

## Oriel 

Delwedd:Tŷ Mawr Wybrnant ger Penmachno, Betws-y-coed, Conwy, Cymru Wales - home of William Morgan 01.jpg
Delwedd:Lluniau o'r Ty Mawr, Wybrnant, fel y mae heddiw, a'r safle lle bu Plas Isa, Llanrwst (1465012).jpg
Delwedd:Lluniau o'r Ty Mawr, Wybrnant, fel y mae heddiw, a'r safle lle bu Plas Isa, Llanrwst (1465006).jpg
Delwedd:Lluniau o'r Ty Mawr, Wybrnant, fel y mae heddiw, a'r safle lle bu Plas Isa, Llanrwst (1465011).jpg
Delwedd:Lluniau o'r Ty Mawr, Wybrnant, fel y mae heddiw, a'r safle lle bu Plas Isa, Llanrwst (1465003).jpg
Delwedd:Welsh Language Society protest at Tŷ Mawr Wybrnant, Penmachno (1573376).jpg
Delwedd:Lluniau o'r Ty Mawr, Wybrnant, fel y mae heddiw, a'r safle lle bu Plas Isa, Llanrwst (1465005).jpg
Delwedd:Tŷ Mawr Wybrnant - geograph.org.uk - 935205.jpg
Delwedd:TyMawrWybrnant01LB.jpg
Delwedd:Ty Mawr Wybrnant.jpg
Delwedd:Tŷ Mawr Wybrnant.jpg
Delwedd:Bilingual National Trust Sign at Ty Mawr - geograph.org.uk - 935162.jpg
Delwedd:Tŷ Mawr Wybrnant - geograph.org.uk - 3582361.jpg

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Tŷ Mawr ar wefan yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol 

Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II* Conwy
Categori:Bro Machno
Categori:Eiddo'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yng Nghymru
Categori:Hanes Conwy
Categori:Tai Cymru
Sesswick

Cymuned ym Mwrdeistref Sirol Wrecsam, Cymru, yw **Sesswick**. Saif yr ochr draw i Afon Dyfrdwy o dref Bangor Is-y-coed, ac mae'n cynnwys cymer Afon Dyfrdwy ag Afon Clywedog. Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 591.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Wrecsam
Henllys

:*Erthygl am y pentref yn Nhorfaen yw hon. Am y pentref yng Ngheredigion gweler Henllys, Ceredigion.*

Cymuned ym Mwrdeisdref Sirol Torfaen, Cymru, yw **Henllys**. Saif i'r gogledd-orllewin o ddinas Casnewydd ac i'r de o dref Cwmbrân. Roedd poblogaeth y gymuned yn 2001 yn 2,695.

Efallai fod Henllys yn un o ganolfannau arglwyddi Gwynllŵg yn y Canol Oesoedd. Ardal wledig ydoedd hyn y 1980au, ond bu cynnydd mawr yn y boblogaeth o hynny ymlaen, yn bennaf oherwydd adeiladu maestref newydd i'r de o Gwmbrân. Rhwng 1991 a 2001, cynyddodd poblogaeth y gymuned yma fwy na phoblogaeth unrhyw gymuned arall yng Nghymru.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Torfaen

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Torfaen (y DU)
Tal-y-cafn

Pentref bychan yng nghymuned Eglwys-bach, bwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw **Tal-y-cafn** (hefyd **Tal-y-Cafn**). Saif ger y briffordd A470, lle mae pont yn croesi Afon Conwy i gysylltu â'r ffordd B5106 ger Tyn-y-groes ar lan orllewinol yr afon. Mae ychydig i'r de o bentref Llansanffraid Glan Conwy.

Dim ond dyrnaid o dai a geir yn y pentref ond ceir gorsaf ar Reilffordd Dyffryn Conwy gerllaw Bryn Castell, sef hen domen amddiffynnol o'r Oesoedd Canol.

Ceir Gardd Bodnant tua milltir i'r dwyrain.

250px|bawd|dim|Gorsaf Tal-y-cafn a'r groesfan dros y rheilffordd

## Fferi Talycafn
Cyn codi’r bont dros yr afon yng Nghonwy roedd Fferi neu ysgraff Talycafn yn fodd bwysig o groesi i berfeddwlad Eryri. Ar un cyfnod cymerodd yr Iarll Londsdale, enw adnabyddus ym myd bocsio, ofal o’r fferi a digwyddodd ddamwain ddifrifol i un o’i weision pan yn croesi. Roedd rhaff wedi ei gosod ar draws yr afon er mwyn cario ‘windlass’  ar yr ysgraff. Daeth cwch mawr o gyfeiriad Conwy, cyffwrdd â’r rhaff a dragio’r cychwr i’r dŵr ac fe’i lladdwyd. Derbyniodd gweddw’r cychwr gini o iawndal gan yr Iarll a thraddododd Ficer Conwy bregeth i goffau amdano.
Mae Stan Wicklen yn cyfeirio at *windlass*, sef, yn ôl yr OED:
:*A mechanical contrivance working on the principle of the wheel and axle, on a horizontal axis (thus distinguished from a capstan); consisting of a roller or beam, resting on supports, round which a rope or chain is wound; used for various purposes, esp. on board ship for weighing the anchor or hauling upon a purchase, at the head of a mine-shaft for hoisting coal or other mineral, or for raising a bucket from a well.*
A dyma esbonio efallai y cofnod canlynol gan Y Parch. Hugh Davies (awdur Welsh Botanology) yn nodi mewn llythyr i’w gyfaill Thomas Pennant am y trafferthion a gafodd ar y 3 Rhagfyr 1794 wrth ddychwelyd o Sir y Fflint i’w gartref yn Abergwyngregyn ar noson stormus:
:*I do not delay to let you know that I have survived the drefsing? [sic] [drenching?] I underwent on “Wednesday [3ydd Rhagfyr] by the continual rain. My hand is blistered in holding the bridle; the current of water at Talycafn was really frightful, and no line [windlass?] to conduct us across the river as usual! A tremendous gale of wind which continued about eight and forty hours and came on the next day after I came to Downing, has caused great losses in this neighbourhood, and in some part [sic] of Anglesea [sic]; many ricks of hay have been entirely swept away; fruit & other trees torn up; houses unroofed?i thank God by the activity of my servants and neighbours my little stack of hay was with difficulty saved.*

## Cyfeiriadau
Categori:Eglwys-bach
Categori:Pentrefi Conwy
Y Gwrachod

Stori ar gyfer plant gan Roald Dahl (teitl gwreiddiol Saesneg: *The Witches*) wedi'i haddasu i'r Gymraeg gan Elin Meek yw ***Y Gwrachod*** . Rily Publications a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2008. Cyhoeddwyd y stori Saesneg wreiddiol yn 1983. Cafodd ffilm hefyd: *The Witches* (1990).

Categori:Cyfieithiadau o nofelau i'r Gymraeg
Categori:Roald Dahl
Categori:Llenyddiaeth plant Saesneg
Categori:Llyfrau 1983
Tretomos

Pentref yng nghymuned Bedwas, Tretomos a Machen, Bwrdeistref Sirol Caerffili, Cymru, yw **Tretomos** neu **Trethomas**. Saif ar briffordd yr A468, gerllaw Bedwas.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Hanes
Sefydlwyd y dref fel Thomastown, yn bennaf gan William James Thomas, cyd-berchennog Glofa'r Navigation, Bedwas. Adeiladwyd y rhan gynharaf o'r pentref rhwng 1900 a 1913.

Caeodd y lofa yn 1985 yn ystod Streic y Glowyr, 1984-1985.

Mae gan y pentref glwb pêl-droed, Adar Glas Tretomos. 

## Cyfeiriadau
Categori:Bedwas, Tretomos a Machen
Categori:Pentrefi Caerffili
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Caerffili (y DU)
Llanllwchaearn

Gallai **Llanllwchaearn** (amrywiad: **Llanllwchaiarn**) gyfeirio at un o ddau le:

* Llanllwchaearn, Ceredigion, cymuned yng Ngheredigion
* Llanllwchaearn, Powys, pentref bychan a phlwyf ym Mhowys
Aberbechan

Plasdy ym Maldwyn, Powys yw **Aberbechan** a fu am ganrifoedd yn gartref i deulu a noddai feirdd gogledd Powys. Saif ym mhlwyf Llanllwchaearn.

## Noddi beirdd
Roedd y teulu yn ddisgynyddion i Feilir Gryg, cyndad teuluoedd Gregynog a'r Faenor, Aberriw. Ceir cerddi gan feirdd a noddid gan Morys ab Owain (m. 1568) a'i dad yntau hefyd.

Mae'r bardd Ieuan Tew yn cymharu llys Aberbechan â goleuni llusern (*lawnter*) am ei fod mor uchel a disglair: 'Lawnter goleuder gwledydd'.

Un arall o'r beirdd a gysylltir ag Aberbechan yw Siôn Ceri (Siôn ab y Bedo ap Deio Fychan, bl. diwedd y 15g - 1540au), o gwmwd Ceri. Erys ar glawr cywydd i'r Grog yn Aberhonddu ganddo ar gais Rhys ap Morys, mab Morys ab Owain, o Aberbechan.

Roedd Rhys yn noddi beirdd eraill hefyd, yn cynnwys Huw Arwystli a Syr Ieuan o Garno. Parhaodd y traddodiad nawdd ar yr aelwyd i hanner cyntaf yr 16g, gan Thomas ap Rhys a'i ferch Gwen (m. 1639), gwraig Syr Rhisiart Prys o Gogerddan.

250px|bawd|dim|Plas Aberbechan yn y 1790au

## Gweler hefyd
*Beirdd yr Uchelwyr

## Cyfeiriadau
Categori:Noddwyr llenyddiaeth
Categori:Plasdai Powys
Categori:Y Drenewydd a Llanllwchaearn