open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bar Statws (gêm fideo)

**Bar Statws** neu **Declyn Arddangos Pen Sgrin**, (*Saesneg head-up display / HUD*) yw'r dull y mae gwybodaeth yn cael ei chyflwyno'n weledol i'r chwaraewr gêm fideo fel rhan o ryngwyneb defnyddiwr y gêm.

Er bod y wybodaeth a ddangosir ar *HUD* yn dibynnu'n fawr ar y gêm, mae llawer o nodweddion yn rhai mae chwaraewyr yn eu hadnabod ar draws nifer o gemau. Mae'r rhan fwyaf ohonynt ar y sgrin sefydlog fel eu bod yn aros yn weladwy yn ystod gydol y gêm. Mae'r nodweddion cyffredin yn cynnwys:

*Iechyd / bywydau
*Amser sydd ar ôl i gyflawni tasg
*Arfau a nifer o ergydion sydd gan yr arf
*Galluoedd arbennig sydd dim ond yn para dros gyfnod
*Bwydlenni - Bwydlenni i adael, newid opsiynau, dileu ffeiliau, newid gosodiadau, ac ati.
*Dilyniant gêm - sgôr, arian, lap, neu lefel bresennol y chwaraewr.
*Map bach - map bach o'r ardal a all weithredu fel radar, sy'n dangos y tir, cynghreiriaid a / neu elynion, lleoliadau fel tai diogel a siopau, strydoedd, ac ati.
*Cyflymder / Tachomedr - a ddefnyddir yn y rhan fwyaf o gemau sy'n cynnwys cerbydau y gellir eu gyrru. 
*Gwybodaeth sy'n sensitif i'r cyd-destun - a ddangosir yn unig gan ei bod yn bwysig, fel negeseuon tiwtorial, galluoedd unigryw unwaith ac am byth, ac isdeitlau lleferydd.
*Stealthomedr – sy'n dangos os yw chwaraewr yn rhy bell neu'n rhy agos i darged
*Cwmpawd tasgau – sy'n dangos pa dasgau sydd ar gael ac ymhle i'w cyrchu.
*Perygl - pa mor agos yw elynion, pa mor frwd yw'r heddlu i ddal troseddwr ac ati
A nodweddion cyffelyb.

## Cyfeiriadau
Categori:Gemau fideo
Annie Powell

Roedd **Annie Powell** (Medi 1906 – 29 Awst 1986) yn wleidydd comiwnyddol o Gymru.

Ganwyd yn y Rhondda ac fe'i haddysgwyd yn Ysgol Ramadeg Pentre, a magodd Powell ddiddordeb mewn gwleidyddiaeth tra yng Ngholeg Hyfforddi Morgannwg, y Bari, yn y 1920au. Tra'n dilyn cwrs hyfforddiant athrawon yn ystod cyfnod Streic Gyffredinol 1926, magodd Annie Powell ddiddordeb mewn gwleidyddiaeth am y tro cyntaf a phan ddechreuodd ddysgu yn Nhrebanog, roedd hi'n gweld y maint y tlodi a wynebwyd gan y plant ysgol a'u teuluoedd: "*The poverty of the children hit me really hard* ". Ymunodd â'r Blaid Lafur, ond roedd y pwyslais a osodwyd ar theori a gweithredu gan Blaid Gomiwnyddol Prydain Fawr (CPGB) wedi creu argraff arni. Ar ôl ystyriaeth hir, rhoddodd ei chefndir crefyddol anghydffurfiol o'r neilltu ac ymunodd â'r CPGB yn 1938.

Parhaodd fel athrawes ac fe ddaeth yn weithgar yn Undeb Cenedlaethol yr Athrawon, tra'n sefyll  mewn sawl etholiad cyffredinol yn Rhondda Dwyrain i'r blaid o 1955. Yn etholiad cyffredinol 1959 sicrhaodd 4,580 o bleidleisiau. Nid yn unig oedd Powell yn siarad Cymraeg ond roedd hefyd yn dysgu trwy'r Gymraeg. Eisteddodd ar Bwyllgor Cymreig y CPGB, ac ar un adeg hi oedd trefnydd y menywod. Yn 1960, roedd yn gynrychiolydd CPGB mewn cynhadledd bwysig o bleidiau Comiwnyddol ym Moscow, lle honnodd ei bod wedi gwneud argraff ar Nikita Khrushchev gyda'i chyflwyniad o "Hen Wlad fy Nhadau", sef anthem genedlaethol Cymru. Efallai o ganlyniad i'r cyfarfod hwn, y daeth yn gefnogwr i syniadau Khrushchev o fewn y CPGB.

Yn 1955, ar ôl tri ar ddeg o ymdrechion, etholwyd Powell fel cynghorydd Comiwnyddol ar gyfer Penygraig, gan golli ym 1957. Yn 1961, ail-etholwyd Powell fel cynghorydd yn y Rhondda. Fe wasanaethodd ar y cyngor am yr ugain mlynedd nesaf, ac ym 1979 fe'i penodwyd yn faer. O'r herwydd, dywedir yn aml mai hi oedd yr unig Faer Comiwnyddol ym Mhrydain, er y gall Finlay Hart a oedd wedi cynnal swydd gyfatebol fel *provost* yn Clydebank a Joe Vaughan yn Bethnal Green hefyd honni iddynt fod y maer cyntaf Comiwnyddol ym Mhrydain.

Dywedodd mewn un cyfweliad ei bod wedi dysgu gwersi gwerthfawr gan Gomiwnyddwyr megis Arthur Horner, Harry Pollitt, Will Paynter, Jack Davies, a Jack Jones o Dde Cymru

## Cyfeiriadau 
* BBC - Wales On Air - Annie Powell 
* Annie Powell - Rhondda Communist
* Annie Powell (obituary), *The New York Times*
* Graham Stevenson, *Compendium of Communist Biography*

Categori:Genedigaethau 1906
Categori:Marwolaethau 1986
Categori:Meiri lleoedd yng Nghymru
Categori:Comiwnyddion o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Bedowiniaid

Pobl Arabaidd nomadaidd sydd yn byw yn niffeithwch a lled-anialdiroedd Gogledd Affrica a'r Dwyrain Canol yw'r **Bedowiniaid**, **Bedawiaid** neu **Bedwyniaid**. Cyrhaeddant Gogledd Affrica yn sgil gorchfygiad yr ardal gan yr Arabiaid yn yr 8g. Maent yn siarad Arabeg, gan gynnwys y dafodiaith Arabeg Fedowinaidd. Mae'r mwyafrif helaeth ohonynt yn dilyn Islam.

Cedwir defaid, geifr, camelod, ac weithiau gwartheg gan y Bedowiniaid. Mae'n bosib iddynt plannu cnydau ar hyd y llwybrau mudo a ddefnyddir amlaf, a'u cynaeafu ar y daith yn ôl. Maent yn masnachu â chymunedau sefydlog.

Mae pobl Baggara yn ne-orllewin Swdan yn disgyn o'r Bedowiniaid ac Affricanwyr croenddu.

## Cyfeiriadau 
Categori:Arabiaid
Categori:Grwpiau ethnig yn Affrica
Categori:Grwpiau ethnig yn y Dwyrain Canol
Categori:Nomadiaid
Gwn Chekhov

Egwyddor ddramatig yw **gwn Chekhov** sy'n datgan bod rhaid i bob elfen mewn stori fod yn hanfodol, ac y dylid cael gwared ag unrhyw elfennau amherthnasol sydd fel petaent yn gwneud "addewidion gwag". Mae'r datganiad wedi'i gofnodi mewn nifer o lythyrau a ysgrifennwyd gan Anton Chekhov, gyda pheth amrywiaeth:

* "Gwaredwch bopeth nad yw'n berthnasol i'r stori. Os dwedwch chi yn y bennod gyntaf bod reiffl wedi'i osod ar y wal, mae'n rhaid iddo gael ei danio yn yr ail neu drydedd bennod. Os nad yw'n mynd i gael ei danio, ni ddylai fod wedi'i osod yno."
* "Ni ddylid fyth osod reiffl sydd wedi'i lwytho ar y llwyfan oni bai ei fod am gael ei danio. Mae'n ddrwg i wneud addewidion na fedrwch eu cadw." Chekhov, llythyr at Aleksandr Semenovich Lazarev (ffugenw A. S. Gruzinsky), 1 Tachwedd 1889. Y "gwn" yn fan hyn yw'r monolog roedd Chekhov yn ei ystyried yn ddiangen ac amherthnasol i weddill y ddrama.
* "Os ydych chi wedi gosod gwn ar y wal yn yr act gyntaf, yna dylid ei danio yn y nesaf. Peidiwch a'i roi yno fel arall." O Gurlyand's *Reminiscences of A. P. Chekhov*, yn *Teatr i iskusstvo* 1904, Rhif. 28, 11 Gorffennaf, t.&nbsp;521.

## Cyfeiriadau
Categori:Llenyddiaeth
Adem Demaçi

bawd|En-us-Adem Demaci from Albania pronunciation (Voice of America) 
Roedd **Adem Demaçi** (26 Chwefror 1936 - 26 Gorffennaf 2018) yn wleidydd, llenor ac ymgyrchydd gwleidyddol dros hawliau iaith a chenedlaethol Albaniaid Cosofo.

## Bywyd Cynnar
Astudiodd Demaçi lenyddiaeth, cyfraith ac addysg ym Mhrifysgol Prishtina, Belgrâd, a Skopje yn y drefn honno yn yr hen Iwgoslafia. Yn y 1950au, cyhoeddodd nifer o straeon byrion gyda sylwebaeth gymdeithasol nodedig yn y cylchgrawn Albaneg, *Jeta e re* ('Bywyd Newydd'), yn ogystal â nofel 1958 o'r enw *Gjarpijt e gjakut* ('Nadroedd Gwaed') yn archwilio vendettas gwaed yn Cosofo ac Albania. Daeth yr ail waith ag enwogrwydd llenyddol iddo.

Arestiwyd Demaçi gyntaf am ei wrthwynebiad i lywodraeth awdurdodol rheolwr comiwnyddol Iwgoslafia, Josip Broz Tito ym 1958, gan dreilio tair blynedd yn y carchar. Carcharwyd ef eto rhwng 1964-1974 a 1975-1990. Fe'i rhyddhawyd o'r carchar gan lywydd newydd Serbia, Slobodan Milošević.

Yn 2010 derbyniodd anrhydedd Arwr Cosofo.

## Gyrfa wleidyddol
bawd|Gwladwriaeth *Balkania* fel cynnigiwyd gan Demaçi am gyfnod yn ei oes
Ar ôl ei ryddhau o'r carchar, bu'n Gadeirydd y Cyngor dros Amddiffyn Hawliau Dynol a Rhyddidau Pobl Cosofo rhwng 1991 a 1995. Yn ystod y cyfnod hyn, er bod Slofenia, Corasia a Bosnia Herzogovina, a Macedonia wedi torri'n rhydd o Iwgoslafia, roedd Cosofo dal yn dalaith o fewn i Serbia ac hawliau'r Albaniaid brodorol wedi eu cwtogi. Bu hefyd yn bennaeth olygydd *Zëri*, cylchgrawn yn Prishtina, rhwng 1991 a 1993. Yn 1991, dyfarnwyd Gwobr Sakharov Senedd Ewrop ar gyfer Rhyddid Meddwl iddo. Ym 1999, ymddiswyddodd o'r UÇK ar ôl iddo fynychu sgyrsiau heddwch yn Ffrainc, gan feirniadu'r fargen arfaethedig am beidio â gwarantu annibyniaeth Kosovo. Nododd y ffynonellau fod Demaçi wedi ymddieithrio oddi ar arweinyddiaeth iau UÇK, mwy pragmatig, gan ei adael "yn wynebu penderfyniad i neidio neu aros i gael ei gwthio".

Er i wraig Demaçi adael Kosovo cyn y rhyfel, fe arhosodd ef yn ninas Pristina gyda'i chwaer 70 oed yn ystod holl gyfnod Rhyfel Annibyniaeth Cosofo. Roedd yn feirniadol o Ibrahim Rugova ac arweinwyr Albaniaidd eraill a oedd yn ffoi o'r gwrthdaro, gan ddweud eu bod yn colli digwyddiad hanesyddol pwysig. Arestiwyd Demaçi ddwywaith gan filwyr Iwgoslafaidd  ond fe'i driniwyd â dyngarwch ganddynt.

Yn dilyn y rhyfel, bu Demaçi yn gyfarwyddwr Radio a Theledu Cosofo tan fis Ionawr 2004. Bu'n parhau i fod yn weithgar mewn gwleidyddiaeth, yn gysylltiedig â Albin Kurti, pennaeth mudiad cenedlaetholaidd asgell chwith, Vetëvendosje!.

## Marwolaeth
Yn 82 oed, bu farw Demaçi ar 26 Gorffennaf 2018 yn Prishtina, Cosofo.

## Dolenni
* Gwefan Plaid Vetëvendosje! 

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1936
Categori:Marwolaethau 2018
Categori:Albaniaid Cosofo
Categori:Gwleidyddion o Gosofo
Categori:Llenorion Albaneg o Gosofo
Llygaid siglog

bawd|Dau lygad siglog
bawd|Llygad siglog ar forthwyl
Eitemau plastig bychain sy'n cael eu defnyddio i ddynwared llygaid ar waith crefft yw **llygaid siglog**. Mae llygaid siglog fel arfer wedi'u gwneud o blastig neu gerdyn gwyn sydd wedi'i orchuddio â chragen glir o blastig caled ag ynddi ddisg blastig, ddu. Mae'r cyfuniad o gylch du ar gylch gwyn mwy yn debyg i sglera a channwyll llygad. Gall y ddisg ddu fewnol symud yn rhydd o fewn i'r gragen glir, ac mae hynny'n gwneud i'r llygad edrych fel petai'n symud pan mae'n cael ei gogwyddo neu ei hysgwyd.

Daw'r cregyn plastig mewn sawl maint, o 3/16 modfedd (4.8mm) i dros 24 modfedd (610mm) mewn diamedr a cheir sawl lliw gan gynnwys: pinc, glas, melyn, coch a gwyrdd. Mae'r llygaid siglog yn cael eu defnyddio mewn amryw o wahanol fathau o brosiectau celf a chrefft ac yn gallu cael eu glynu i lawer o wahanol wrthrychau er mwyn gwneud iddynt edrych yn ddoniol. Mae hynny'n personoli'r gwrthrych, ac yn aml yn creu digrifwch.

Defnyddiwyd y term Saesneg am lygaid siglog, sef 'googly eyes', i gyfeirio at fath o ddoli ar ddechrau'r 20g. Mae ymchwilwyr wedi awgrymu bod y term yn tarddu o'r Almaeneg "Guck Augen" sy'n golygu llygaid yn edrych i un ochr.

## Cyfeiriadau 
Categori:Defnyddiau
Categori:Celf a chrefft
Brwydr Cydweli

Roedd buddugoliaeth Byddin y Cymry dros y Saeson ym **Mrwydr Cydweli** yn un eithriadol o bwysig. Fe'i hymladwyd yn 1258 yn nhref Cydweli, Sir Gaerfyrddin.

Roedd yn un o gyfres o ymgyrchoedd a arweiniwyd gan y Tywysog Llywelyn ap Gruffudd yn erbyn y Saeson (neu'r 'Anglo-Normaniaid') ac yn dilyn yn agos at fuddugoliaeth y Cymry ym Brwydr Coed Llathen a chipio nifer o gestyll yn ôl i feddiant Llywelyn, gan gynnwys Talacharn, Llansteffan ac Arberth. Ym Mrwydr Cydweli, arweiniwyd y Saeson gan Patrick de Chaworth. Cyfeiria'r *Annales Cambriae* at y frwydr hon.

## Y frwydr
Yn dilyn llwyddiant y Fyddin Gymreig yn Nyffryn Tywi, cododd wersyll ychydig i'r de o Afon Gwendraeth Fach y tu allan i dref Cydweli ar ddull gwarchae. O'u castell yng Nghaerfyrddin, teithiodd Patrick de Chaworth a'i filwyr mewn gwrth-ymosodiad, er mwyn codi'r gwarchae ar Gastell Cydweli. Credir iddynt deithio i'r de yn agos at Allt Cunedda. Cafwyd brwydr enbyd rhwng y fan hon a gwersyll y Cymry i'r gogledd o'r castell. Ger pont Cydweli anafwyd y bradwr Maredudd ap Rhys. Roedd y Fyddin Gymreig yn rhy gryf i'r Saeson a gwelwyd nhw'n ei gwadnu hi'n ôl tuag at Caerfyrddin, yn aflwyddiannus yn eu hymdrech.

## Niferoedd 
Dywed yr *Annales Cambriae* i 'lawer o Gymry a Saeson gael eu hanafu a bu farw rhai ohonynt.'  Gwyddom i fyddin Llywelyn ladd 3,000 o filwyr Seisnig yn Nyffryn tywi, ychydig yn gynharach. Noda'r Annales hefyd i Dafydd ap Hywel o gantref Arwystli yn ne Teyrnas Powys (gorllewin canolbarth Powys heddiw) gael ei ladd ac iddo gael ei gladdu yn Abaty Ystrad Fflur.

## Adlodd 
Ni chlywir na siw naa miw am Maredudd a Patrick tan y mis Medi dilynol, pan godon nhw fyddin fawr ger Aberteifi, lle ymladdwyd Brwydr Cilgerran ar 8 Medi 1258. Y Tywysog Dafydd ap Llywelyn oedd arweinydd Byddin Cymru y tro hwn a lladdwyd Patrick
de Chaworth a llawer iawn o farchogion Seisnig eraill; llwyddodd Mareydd, fodd bynnag, i ddianc am ei fywyd i Gastell Cilgerran. Ar 7 Mai fe'i cafwyd yn euog am fradwriaeth gan un o lysoedd Llywelyn a charcharwyd ef am dair blynedd. Bu farw yng Nghastell y Dryslwyn yn 1271.

Tyfodd cryfder Llywelyn ap Gruffudd dros y blynyddoedd dilynol gan gyrraedd ei anterth yn 1263.

## Cyfeiriadau
Categori:1258
Categori:13eg ganrif yng Nghymru
Cydweli
Categori:Hanes Sir Gaerfyrddin
Categori:Cydweli
Categori:Teyrnas Gwynedd
Categori:Teyrnas Deheubarth
EuroMillions

250px|bawd|Y gwledydd sy'n cymryd rhan yn y gystadleuaeth EuroMillions:Coch - gwledydd gwreiddiol (Chwefror 2004); gwledydd eraill (Hydref 2004). 
bawd|Tocynnau chwarae EuroMillions
Mae ***EuroMillions*** yn loteri ryngwladol lle mae'n rhaid dewis 7 rhif cywir, sef pum prif rif arferol a dwy *seren lwcus* i ennill y brif wobr. Fe'i lansiwyd ar 7 Chwefror 2004 gan *Française des Jeux* (Ffrainc), *Loterías y Apuestas del Estado* (Sbaen) a *Camelot* (y Deyrnas Unedig). Cynhaliwyd y gêm gyntaf ar ddydd Gwener 13 Chwefror 2004 ym Mharis.

Yn wreiddiol, dim ond cwmnïau loteri'r DU, Ffrainc a Sbaen a gymerodd ran, gyda chwmnïau loteri Awstria, Gwlad Belg, Yr Iwerddon, Lwcsembwrg, Portiwgal a'r Swistir yn ymuno ar 8 Hydref 2004. Cynhelir y gemau bob nos Fawrth a nos Wener am 20:45 CET ym Mharis. Mae tocyn EuroMillions safonol yn costio € 2.50, £ 2.50 neu CHF3.50 y llinell. Cynyddodd cost chwarae yn y DU o £ 1.50 i £ 2.00 y llinell ar 7 Tachwedd 2009, oherwydd  cyfuniad o gyfradd gyfnewid yr ewro / a'r bunt, a mynediad awtomatig i *Millionaire Raffle* unigryw'r DU. O 24 Medi 2016 cynyddodd y gost fesul llinell o £ 2.00 i £ 2.50 yn y DU.

O fis Medi 24, 2016 newidiodd nifer y sêr lwcus gellir dewis o bwll o 11 rhif  i bwll o 12 rhif. Trwy'r newid gostwngwyd y siawns o ennill y brif wobr o 1: 117miliwn i 1: 140miliwn.

## Strwythyr enillion
## Cyfeiriadau
Categori:Loterïau
Torra d'Albu

Mae **Tŵr Albu** (Corseg: ''Torra d'Albu'') yn dŵr Genoa adfeiliedig sydd wedi ei leoli yn commune Ogliastro (Haute-Corse) ar orllewin arfordir y Cap Corse ar ynys Corsica.

## Hanes
Mae'r tŵr yn un o gyfres o amddiffynfeydd arfordirol a adeiladwyd gan Weriniaeth Genoa rhwng 1530 a tua 1620 i atal ymosodiadau gan y môr-ladron Barbari. Cafodd y tŵr ei ddifrodi ym 1588 pan ymosododd Hassan Veneziano ar bentref cyfagos, Ogliastro, a chipio  nifer o'r pentrefwyr. Mae rhestr o'r tyrau amddiffynnol arfordir Corsica a luniwyd gan awdurdodau Genoa ym 1617 yn cofnodi bod y tŵr yn cael ei warchod gan ddynion o bentrefi Ogliastro a Olcani, ond dim ond yn ystod y nos.

Ym 1992 cafodd y tŵr ei restru fel un o henebion hanesyddol  Ffrainc.

Mae gan y tŵr nifer o enwau eraill: Torra di Ogliastro, Torra dOlcini a Torre del Greco

## Gweler hefyd
* Rhestr o dyrau Genoa yng Nghorsica

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* 
*  Sy'n cynnwys gwybodaeth ar sut i gyrraedd 90 o dyrau a llawer o ffotograffau.

## Oriel

La tour d'Albo.jpg
Plage de Marina d'Albo - Tour.jpg
Plage de Marina d'Albu - Tour d'horizon.ogv
Tour d'Albo.jpg
Tour Genoise.jpg

Categori:Henebion yng Nghorsica
Asyriaid

Grŵp ethnig Semitaidd yw'r **Asyriaid** sydd yn frodorol i'r Dwyrain Canol. Trigasant hyd at 1&nbsp;miliwn ohonynt yn eu mamwlad, yn ucheldiroedd gogledd Irac, gogledd Iran, de-ddwyrain Twrci, a gogledd-ddwyrain Syria. Mae rhyw 1–3&nbsp;miliwn o Asyriaid, neu bobl o dras Asyriaidd, ar wasgar ar draws y byd. Maent yn Gristnogion sydd yn dilyn y ddefod Syrieg, ac yn siarad tafodieithoedd Aramaeg.
bawd|chwith|Baner gyfoes y bobl Assyraidd

Maent yn disgyn o'r hen Asyriaid a fu'n boblogaeth Mesopotamia, Babilonia, ac Ymerodraeth Asyria. Cawsant eu troi'n Gristnogion yn y 4g, a throdd rhai ohonynt yn Nestoriaid yn sgil y sgism yn y 5g. Cafodd nifer ohonynt eu lladd yng ngoresgyniadau'r Arabiaid yn y 7g, y Mongolwyr yn y 13g, a'r Tyrciaid yn y 14g. Yn sgil gorchfygiad Ymerodraeth yr Otomaniaid yn 1638, unodd y cymunedau Asyriaidd mewn ymgais i gadw eu ffydd. Yn y cyfnod 1914–1924, bu farw cannoedd o filoedd o Asyriaid mewn hil-laddiad gan yr Otomaniaid a'r Persiaid.

## Cyfeiriadau 

Categori:Grwpiau ethnig yn Irac
Categori:Grwpiau ethnig yn Iran
Categori:Grwpiau ethnig yn Syria
Categori:Grwpiau ethnig yn Nhwrci
Categori:Pobloedd Semitaidd
Abcasiaid

Cenedl a grŵp ethnig yng ngorllewin y Cawcasws yw'r **Abcasiaid** sydd yn frodorol i ardal Abchasia ar lannau'r Môr Du. Amcangyfrifwyd yn 2015 taw 200,000–600,000 o Abcasiaid sydd, a thrigasant 150,000–200,000 ohonynt yn eu mamwlad. Abchaseg yw'r iaith frodorol, ac mae nifer ohonynt hefyd yn siarad Georgeg, Rwseg, neu Dyrceg. O ran crefydd, Mwslimiaid Swnni (defod Hanafi) yw'r mwyafrif, a lleiafrifoedd yn arddel Cristnogaeth Uniongred Dwyreiniol (yr Eglwys Uniongred Abcasaidd) neu neo-baganiaeth ar sail crefydd yr hen Abcasiaid.

Gellir olrhain bodolaeth y genedl Abcasaidd yn ôl i'r Henfyd. Trodd y mwyafrif o Abcasiaid yn Gristnogion erbyn y 4g. Sefydlwyd gwladwriaeth annibynnol ganddynt yn 740. Daeth Abcasia dan reolaeth y Georgiaid yn 1008, ac yn brotectoriaeth i Ymerodraeth yr Otomaniaid yn 1578, ac wedi hynny trodd y mwyafrif o Abcasiaid yn Fwslimiaid. Daeth Abcasia dan reolaeth Ymerodraeth Rwsia yn 1810, ac yn rhan o Ymerodraeth Rwsia yn 1864 yn sgil trechiad Tywysog Abcasia yn Rhyfeloedd y Cawcasws. Yn y cyfnod rhwng gwrthryfel 1866 a 1878, ymfudodd mwy na 70,000 o Abcasiaid i Dwrci. Yn ystod Chwyldro Rwsia, datganwyd annibyniaeth yr Abcasiaid ond cafodd ei hymgorffori'n rhan o Georgia, a ymunodd yn ddiweddarach â'r Undeb Sofietaidd. Dan lywodraeth Joseff Stalin, cafodd sawl cenedl gyfan yn yr Undeb Sofietaidd ei chaethgludo i ran arall o'r wlad. Gwnaed cynllun o'r fath ar gyfer yr Abcasiaid, ond bu farw Stalin cyn iddo gael ei weithredu. Fel rhan o Weriniaeth Sofietaidd Sosialaidd Georgia, ymsefydlodd nifer o Georgiaid yn Abcasia ac erbyn 1950 bu'r Abcasiaid yn lleiafrif yn eu mamwlad. Bu rhyfela rhwng yr Abcasiaid a'r Georgiaid yn sgil cwymp yr Undeb Sofietaidd, a datganwyd annibyniaeth Gweriniaeth Abcasia yn 1992. Dim ond ychydig o wladwriaethau sydd yn cydnabod bodolaeth Gweriniaeth Abcasia, ac mae'r mwyafrif helaeth o wledydd a chyrff rhyngwladol yn ystyried Abcasia yn diriogaeth i Georgia.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cenhedloedd y Cawcasws
Categori:Grwpiau ethnig yn Georgia
Categori:Grwpiau ethnig yn Nhwrci
Dewinio

Mae **dewinio **[hefyd **dewino**; Saesneg: Dowsing] yn ffurf ar ddewiniaeth sy'n cael ei ddefnyddio i leoli dŵr tanddaearol, metelau neu fwynau sydd wedi'u claddu, gemau, olew, mannau claddu, a nifer o wrthrychau neu ddeunyddiau eraill, heb ddefnyddio offer gwyddonol. Mae dewinio yn cael ei ystyried yn ffugwyddoniaeth, ac nid oes unrhyw dystiolaeth wyddonol ei fod yn fwy effeithiol na dyfalu neu ddewis ar hap.

Yn aml, bydd gwialen neu frigyn siâp 'Y', neu ddau sy'n siâp 'L', fel gwialen ddewinio (Lladin: 'virgula divina' neu** **'baculus divinatorius'; Saesneg: divining rod neu 'witching rod') yn cael eu defnyddio wrth ddewinio.Dywedir bod y gwiail, pan yn cael eu defnyddio gan rai pobl, yn rhoi arwydd pan fydd y gwrthrych neu ddeunydd wedi'i ddarganfod.Mae rhai dewiniaid yn ffafrio brigau neu ganghennau o fathau penodol o goed, ac mae well gan rai ddefnyddio canghennau sydd newydd eu torri. Mae brigau collen yn aml yn cael eu defnyddio yng ngwledydd Ewrop a collen ystwyth yn yr Unol Daleithiau, ynghyd â changhennau coed helyg neu goed eirin gwlanog. Mae dau ben yr ochr fforchiog yn cael eu dal yn bob llaw a'r trydydd (coesyn yr Y) yn pwyntio yn syth ymlaen. Bydd y gangen yn aml yn cael ei dal gyda chledr y llaw tuag at i fyny. Yna mae'r dewin yn cerdded yn araf dros y mannau hynny ble mae'n disgwyl dod o hyd i'r gwrthrych neu ddeunydd (dŵr neu fwynau, er enghraifft), ac mae'n disgwyl i'r wialen symud neu bwyntio at i lawr pan fydd darganfyddiad wedi'i wneud. 

Mae symudiad gwiail bellach yn tueddu i gael ei briodoli i ymateb syniadgymhellol.
Mae'n bosib fod dewinio, fel mae'n cael ei adnabod heddiw, wedi tarddu o'r Almaen yn yr 16g, pan oedd yn cael ei ddefnyddio i geisio dod o hyd i fetelau.

Er gwaethaf prinder y dystiolaeth wyddonol, mae dulliau dewinio yn dal i gael eu defnyddio gan rai ffermwyr a pheirianyddion dŵr heddiw.

## Cyfeiriadau
Categori:Ffugwyddoniaeth
Torra d'Ancone

Mae **Tŵr Ancone** neu **Dŵr Palmentoggio** (Corseg: ''Torra d'Ancone'') yn dŵr Genoa adfeiliedig sydd wedi ei leoli yn commune Calcatoggio (Corse-du-Sud) ar arfordir gorllewinol ynys Corsica. Mae'r tŵr yn sefyll ger y môr ar y Punta di Palmentoju i'r de o Golfu di a Liscia.

Cychwynnwyd ar waith adeiladu'r Torra d'Ancone ym 1581. Mae'r tŵr yn un o gyfres o amddiffynfeydd arfordirol a adeiladwyd gan Weriniaeth Genoa rhwng 1530 a thua 1620 i atal ymosodiadau gan fôr-ladron Barbari.

Yn 2007 cafodd y tŵr ei gynnwys yn  *Inventaire général du patrimoine culturel* (rhestr henebion o bwys diwylliannol) sy'n cael ei gadw gan weinyddiaeth diwylliant Ffrainc.

## Gweler hefyd
*Rhestr o dyrau Genoa yng Nghorsica

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*   Sy'n cynnwys gwybodaeth ar sut i gyrraedd 90 o dyrau a llawer o ffotograffau.

Categori:Henebion yng Nghorsica
Torra d'Asprettu

Roedd **Tŵr Asprettu** (Corseg: ''Torra d'Asprettu'') yn dŵr Genoa a arferai sefyll ger Ajaccio ar arfordir gorllewinol ynys Corsica. Does dim o olion y tŵr wedi goroesi.

Mae'r tŵr yn un o gyfres o amddiffynfeydd arfordirol a adeiladwyd gan Weriniaeth Genoa rhwng 1530 a thua 1620 i atal ymosodiadau gan fôr-ladron Barbari.  Fe'i hadeiladwyd ar gyfer Agostino Bonaparte ym 1582 ac mae cyfeiriadau ato mewn rhestr o'r tyrau a oedd yn amddiffyn arfordir Corsica a luniwyd gan awdurdodau Genoa ym 1617.

## Gweler hefyd
*Rhestr o dyrau Genoese yn Corsica

## Cyfeiriadau
Categori:Henebion yng Nghorsica
Torra d'Orchinu

Mae **Tŵr Orchinu** (Corseg: ''Torra d'Orchinu'') yn dŵr Genoa adfeiliedig sydd wedi ei leoli yn commune Cargèse ar ynys Corsica. Mae'n gorwedd ar uchder o 172 metr (564 troedfedd) uwchlaw'r môr ar bentir Punta d'Orchinu.

Mae'r tŵr yn un o gyfres o amddiffynfeydd arfordirol a adeiladwyd gan Weriniaeth Genoa rhwng 1530 a thua 1620 i atal ymosodiadau gan fôr-ladron Barbari. Cafodd Torra d'Orchinu ei adeiladu rhwng 1605 a 1606 dan gyfarwyddyd Giacomo della Piana.

Mae rhannau o'r pentir a'r arfordir cyfagos sy'n cwmpasu ardal o 190 hectar (470 acer) yn eiddo i asiantaeth y wladwriaeth Ffrengig *Conservatoire du littoral*.

## Gweler hefyd
* Rhestr o dyrau Genoa yng Nghorsica

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  Sy'n cynnwys gwybodaeth ar sut i gyrraedd 90 o dyrau a llawer o ffotograffau.

Categori:Henebion yng Nghorsica
Torra di San Benedettu

Roedd **Tŵr de San Benedettu** (Corseg:*Torra di San Benedettu*) neu **Dŵr de Cala Rossa** yn dŵr Genoa wedi ei leoli yn commune Lecci ar arfordir dwyreiniol ynys Corsica. Roedd y tŵr wedi ei leoli ar Punta di Benedettu ar ochr ogleddol Golfe de Porto-Vecchio. Dim ond ychydig olion sydd wedi goroesi.

Adeiladwyd y tŵr yn ail hanner yr 16 ganrif. Roedd yn un o gyfres o amddiffynfeydd arfordirol a adeiladwyd gan Weriniaeth Genoa rhwng 1530 a 1620 i atal ymosodiadau gan fôr-ladron Barbari.

## Gweler hefyd
* Rhestr o dyrau Genoa yng Nghorsica

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  Sy'n cynnwys gwybodaeth ar sut i gyrraedd 90 o dyrau a llawer o ffotograffau.

Categori:Henebion yng Nghorsica
Anni Llŷn

Cyflwynwraig ac awdures o Gymraes yw **Anni Llŷn** (ganwyd 1 Ebrill 1988). Hi oedd Bardd Plant Cymru rhwng 2015 a 2017.

## Bywgraffiad
Mae'n hanu o Sarn Mellteyrn ger Pwllheli, ac aeth i Ysgol Gynradd Pont y Gof ac Ysgol Uwchradd Botwnnog. Aeth ymlaen i astudio ym Mhrifysgol Caerdydd lle graddiodd mewn Cymraeg, cyn dilyn cwrs ôl-radd yn arbenigo mewn ysgrifennu creadigol.

Enillodd wobr Prif Lenor yn Eisteddfod yr Urdd, Eryri 2012 gyda gwaith ar y thema Egin. Mae wedi ysgrifennu nofelau antur i blant yn cynnwys *Asiant A*, a *Nanw a Caradog Crafog Llwyd Lloerig* sy'n rhan o Gyfres Lolipop o lyfrau.

Treuliodd bum mlynedd yn cyflwyno rhaglenni plant Stwnsh ar S4C. Mae hefyd wedi cyflwyno rhaglenni teledu o Eisteddfod y Ffermwyr Ifanc.

## Bywyd personol
Mae'n briod a'r cyflwynydd Tudur Phillips ac mae ganddynt un plentyn.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 

Categori:Genedigaethau 1988
Categori:Beirdd Cymraeg benywaidd
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Bernard Hepton

Actor a chyfarwyddwr o Sais oedd **Francis Bernard Heptonstall** (19 Hydref 1925 – 27 Gorffennaf 2018) a oedd yn fwy adnabyddus dan ei enw llwyfan **Bernard Hepton**.

Fe'i ganwyd yn Bradford, Gorllewin Swydd Efrog.

## Teledu
**The Six Wives of Henry VIII* (1970; fel Thomas Cranmer)
**Colditz* (1972-74)
**Secret Army* (1977-79)
**Tinker Tailor Soldier Spy* (1979)
**The Old Devils* (1992; fel Malcolm Cellan-Jones)

Categori:Actorion teledu o Loegr
Categori:Actorion ffilm o Loegr
Categori:Genedigaethau 1925
Categori:Marwolaethau 2018
Aromaniaid

Grŵp ethnig Romáwns yw'r **Aromaniaid** sydd yn frodorol i'r Balcanau. Amcangyfrif taw 350,000–3&nbsp;miliwn ohonynt sydd yn byw mewn cymunedau gwasgaredig ar draws Albania, Bwlgaria, Gwlad Groeg, Gogledd Macedonia, Rwmania, a Serbia. Aromaneg, iaith Romáwns, yw eu hiaith frodorol, ac mae'r mwyafrif ohonynt yn Gristnogion Uniongred Dwyreiniol.

Nid yw hanes gwreiddiau'r Aromaniaid yn sicr, er eu bod yn honni llinach â threfedigaethwyr Rhufeinig. Mae rhai ysgolheigion yn credu eu bod yn disgyn o'r bobloedd frodorol a gawsant eu Lladineiddio dan reolaeth y Rhufeiniaid. Siaredir ffurf ar Ladin ganddynt nes y 9g. Chwaraeant ran bwysig wrth ffurfio Ail Ymerodraeth Bwlgaria yn 1183. Daeth y mwyafrif o'r Balcanau dan reolaeth Ymerodraeth yr Otomaniaid yn 1393. O hynny ymlaen, rheolai'r llwybrau masnach yn ne'r Balcanau gan yr Aromaniaid. Yn ogystal â masnachu, buont yn  cadw gwartheg, magu ceffylau, a bugeilio.

## Cyfeiriadau 
Categori:Grwpiau ethnig yn Albania
Categori:Grwpiau ethnig ym Mwlgaria
Categori:Grwpiau ethnig yng Ngogledd Macedonia
Categori:Grwpiau ethnig yng Ngwlad Groeg
Categori:Grwpiau ethnig yn Rwmania
Categori:Grwpiau ethnig yn Serbia
Categori:Pobloedd Romáwns
Turra di a Calanca

Mae **Tŵr Calanca ** (Corseg:*Turra di a Calanca*) yn dŵr Genoa adfeiliedig wedi ei leoli yn communeOlmeto ar arfordir gorllewinol ynys Corsica.

Adeiladwyd y tŵr yn ail hanner yr 16 ganrif. Roedd yn un o gyfres o amddiffynfeydd arfordirol a adeiladwyd gan Weriniaeth Genoa rhwng 1530 a 1620 i atal ymosodiadau gan fôr-ladron Barbari.

Mae'r tŵr bellach wedi ei addasu i fod yn dŷ haf sydd ar osod i ymwelwyr.

## Gweler hefyd
* Rhestr o dyrau Genoa yng Nghorsica

## Dolenni allanol 
*  Sy'n cynnwys gwybodaeth ar sut i gyrraedd 90 o dyrau a llawer o ffotograffau.

## Galeri

Torra di a Calanca.JPG
Torra di a Calanca4.JPG

## Cyfeiriadau
Categori:Henebion yng Nghorsica
Torra di Calvi

Mae **Tŵr Calvi** (Corseg:*Torra di Calvi*) yn dŵr Genoa adfeiliedig wedi ei leoli yn commune Calvi (Haute-Corse) ar ynys  Corsica.

Roedd yn un o gyfres o amddiffynfeydd arfordirol a adeiladwyd gan Weriniaeth Genoa rhwng 1530 a thua 1620 i atal ymosodiadau gan fôr-ladron Barbari
Ym 1990 fe restrwyd y tŵr ynghyd â rhagfuriau'r amddiffynfa fel un o henebion hanesyddol (*Monument historique*) Ffrainc.

bawd|center|300px| Llun o'r tŵr o'r archifau Genoa, 1700.

## Gweler hefyd
* Rhestr o dyrau Genoa yng Nghorsica

## Cyfeiriadau
Categori:Henebion yng Nghorsica
Torra di Caldarellu

Mae **Tŵr Caldarellu** neu **Dŵr Figari** (Corseg:*Torra di Caldarellu*) yn dŵr Genoa adfeiliedig wedi ei leoli yn commune Pianotolli-Caldarello (Corse-du-Sud) ar arfordir de-orllewinol ynys Corsica. Mae'r tŵr yn eistedd ar uchder o 16 metr (52 troedfedd) ar lan ogleddol Baie de Figari.

Adeiladwyd y tŵr rhwng 1586 a 1617. Roedd yn un o gyfres o amddiffynfeydd arfordirol a adeiladwyd gan Weriniaeth Genoa rhwng 1530 a thua 1620 i atal ymosodiadau gan fôr-ladron Barbari. Ym 1995 fe restrwyd y tŵr fel un o henebion hanesyddol (*Monument historique*) Ffrainc.

## Gweler hefyd
* Rhestr o dyrau Genoa yng Nghorsica

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*   Sy'n cynnwys gwybodaeth ar sut i gyrraedd 90 o dyrau a llawer o ffotograffau.

Categori:Henebion yng Nghorsica
Seiclo yng Nghymru

bawd|upright|Geraint Thomas, y Cymro cyntaf i ennill y Tour de France (llun: 2017)
Gellir olrhain hanes **seiclo yng Nghymru** yn ôl i ail hanner y 19eg ganrif. Wrth i feiciau ddod yn fwy cyffredin fel ffurf o drafnidiaeth o'r 1870au ymlaen, dechreuodd seiclo hefyd ddatblygu fel chwaraeon.

Bu cyflwyno’r ‘Beic Diogelwch’ (Saesneg: Safety Bicycle) yn y 1880au yn gam mawr tuag at boblogeiddio seiclo, a gwelwyd cynnydd enfawr yn y defnydd o feiciau yng Nghymru y 1890au a’r 1900au, fel yng ngweddill gwledydd Ewrop. Gwelwyd traciau rasio cynnar mewn parciau ac ystadau fel Gerddi Sophia yng Nghaerdydd, Parc Penydarren ym Merthyr Tudful, Sain Helen yn Abertawe a Pharc Wynnstay yn Wrecsam.

Sefydlwyd clybiau seiclo ledled Cymru hefyd, fel yng ngwledydd eraill Ynysoedd Prydain, a byddai rheini yn cynnal cystadlaethau ar gyfer eu haelodau. Roedd un clwb yng Nghaerdydd, er enghraifft, yn herio beicwyr i seiclo o Gaerdydd i Lanfair-ym-Muallt ac yn ôl.

bawd|Y seiclwr Arthur Linton o Aberaman, Pencampwr y Byd 1894

Ganrif yn ddiweddarach roedd cyfnod euraidd arall ar wawrio i seiclo yng Nghymru. Un garreg filltir i’r chwaraeon, a chanlyniad buddsoddiad ariannol yn ei ddatblygiad, oedd agor y vélodrome yng Nghasnewydd yn 2003. Fe’i defnyddiwyd gan seiclwyr i baratoi ar gyfer Gemau Olympaidd 2008, a Gemau Olympaidd yr Haf yn 2012 a 2016.

Cafwyd llwyddiant mawr i Gymry ar y trac seiclo yn y blynyddoedd ers hynny. Yng Ngemau Olympaidd Beijing yn 2008, enillodd Nicole Cooke fedal aur yn y Ras Ffordd i Ferched a rhoi i Gymru ei medal aur gyntaf yn y gemau ers 36 mlynedd. Cafodd Geraint Thomas hefyd lwyddiant yn yr un flwyddyn, yn ennill y fedal aur yn y Ras Ymlid i dimau - camp a lwyddodd i’w chyflawni eto yng Ngemau Olympaidd Llundain 2012. Aeth ymlaen wedi hynny i ennill y fedal aur yn Ras Lôn Gemau'r Gymanwlad 2014. Mae Elinor Barker hefyd wedi cael llwyddiant ar y trac seiclo gan ennill Pencampwriaeth Ras Ymlid y Byd ddwywaith yn ogystal â medal aur yn yr un gamp yng Ngemau Olympaidd yr Haf yn Rio de Janeiro yn 2016. Roedd Owain Doull hefyd yn y Gemau hynny a llwyddodd yntau i ennill y fedal aur a thorri record y byd yn y rownd derfynol.

Yn Tour de France 2017, daeth Geraint Thomas yn y Cymro cyntaf erioed i wisgo'r siwmper felen wedi iddo ennill y cymal cyntaf. Llwyddodd i’w chadw tan y pumed cymal, a daeth ei gyfraniad i'r ras i ben pan gafodd ddamwain ar Gymal 9 gan dorri pont ei ysgwydd.

Ar 29 Gorffennaf 2018, daeth Geraint Thomas yn y Cymro cyntaf i ennill y Tour de France, gorchest sy’n cael ei hystyried yn un o uchafbwyntiau hanes chwaraeon yng Nghymru.

## Cyfeiriadau
Categori:Seiclo yng Nghymru
Torra di Cantone Grossu

Mae **Tŵr Cantone Grossu** (Corseg:*Torra di Cantone Grossu*) yn dŵr Genoa wedi ei leoli yn commune Ajaccio ar arfordir gorllewinol ynys Corsica. Roedd y tŵr ar arfordir gogleddol Golfe d'Ajaccio rhwng y ddinas a'r Pointe de la Parata. Nid oes unrhyw olion o'r tŵr wedi goroesi.

Roedd yn un o gyfres o amddiffynfeydd arfordirol a adeiladwyd gan Weriniaeth Genoa rhwng 1530 a thua 1620 i atal ymosodiadau gan fôr-ladron Barbari.  Fe'i cynhwyswyd mewn cofrestr o'r tyrau a oedd yn amddiffyn yr arfordir Corsica a luniwyd gan yr awdurdodau Genoa ym 1617.

## Gweler hefyd
* Rhestr o dyrau Genoa yng Nghorsica

## Cyfeiriadau
Categori:Henebion yng Nghorsica
Torra di Capigliolu

Mae **Tŵr di Capigliolu** (Corseg:*Torra di Capigliolu*) yn dŵr Genoa adfeiliedig  wedi ei leoli yn commune Casaglione (Corse-du-Sud) ar arfordir gorllewinol ynys Corsica. Mae'r tŵr yn eistedd ar uchder o 91 metr (299 troedfedd) ar benrhyn Punta Capigliolo i'r gogledd o'r Golfu di a Liscia.

## Hanes
Dechreuwyd adeiladu'r tŵr ym 1582. Roedd yn un o gyfres o amddiffynfeydd arfordirol a adeiladwyd gan Weriniaeth Genoa rhwng 1530 a 1620 i atal ymosodiadau gan fôr-ladron Barbari. Yn 2007 ychwanegwyd y tŵr i Rhestr Gyffredinol Treftadaeth Ddiwylliannol Ffrainc (*Inventaire général du patrimoine culturel*) a gynhelir gan y Weinyddiaeth Diwylliant. Mae'r tŵr yn eiddo preifat.

## Gweler hefyd
* Rhestr o dyrau Genoa yng Nghorsica

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Sy'n cynnwys gwybodaeth ar sut i gyrraedd 90 o dyrau a llawer o ffotograffau.

Categori:Henebion yng Nghorsica
Torra di Capiteddu

Mae **Tŵr di Capiteddu** (Corseg:*Torra di Capiteddu*) yn dŵr Genoa adfeiliedig wedi ei leoli yn commune Grosseto-Prugna (Corse-du-Sud) ar ynys Corsica. Mae'r tŵr yn gorwedd i'r de o Ajaccio ger traeth Porticcio. Yn wahanol i dyrrau Genoa eraill ar yr arfordir gorllewinol sydd ar lwyfandiroedd neu benrhynau, adeiladwyd Tŵr di Capiteddu ar greigiau ger ceg Gravona a Prunelli. Mae'n gwahanu dau draeth  Gwlff Ajaccio y Ricanto a'r Porticcio

## Hanes
Dechreuwyd adeiladu'r tŵr ym 1552. Roedd yn un o gyfres o amddiffynfeydd arfordirol a adeiladwyd gan Weriniaeth Genoa rhwng 1530 a 1620 i atal ymosodiadau gan fôr-ladron Barbari. Mae'n dwr crwn 11 metr o uchder a 42 metr mewn cylchedd ar y gwaelod. Addaswyd teras to'r tŵr yn ystod yr Ail Ryfel Byd ond cafodd ei hail adfer ym 1998 i gael gwared â'r newidiadau a wnaed yn ystod y rhyfel. Mae'r tŵr bellach yn eiddo i'r gymuned ac fe restrwyd ym 1991 fel  heneb o bwys *monument historique* gan lywodraeth Ffrainc.

Un o nodweddion tyrau Genoa Corsica oedd bod y teras ar ben y tŵr yn cael ei amgylchynu gan ryngdyllau amddiffynnol roedd y gwarchodwyr yn gallu defnyddio i daflu pethau megis cerrig neu saim berw ar ben ymosodwyr. Mae'r rhyngdyllau i'w gweld yn amlwg ar dŵr di Capiteddu

## Oriel

Torra_di_Capiteddu_3.JPG|Y teras a'r rhyngdyllau amddiffynnol]]
Torra di Capiteddu 2.JPG
Torra di Capiteddu 4.JPG

## Gweler hefyd
* Rhestr o dyrau Genoa yng Nghorsica

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Sy'n cynnwys gwybodaeth ar sut i gyrraedd 90 o dyrau a llawer o ffotograffau.

Categori:Henebion yng Nghorsica
Dyn Indalo

bawd|Dyn Indalo
bawd|Extremo AL-12
Mae'r **Indalo** yn symbol hud, cyn-hanes a ddarganfwyd mewn ogof yn *Los Letreros* ('Yr Arwyddbyst') yn Mharc Natur Sierra de María-Los Vélez yn Vélez Blanco, Almería, rhanbarth Andalucía, Sbaen. Daeth yn draddodiad i baentio symbol y Dyn Indalo ar flaen tai a busnesau i'w hamddiffyn rhag niwed ac fe'i hysytrir yn dotem duwiol (yn yr un ffordd ag y mae'r symbol Kokopelli yn ne-orllewin UDA.

## Gwreiddiau
Mae gwreiddiau'r indalo yn ardal Levante, Sbaen ac mae'n dyddiol yn ôl i 2500 CC. Yn ôl rhai, enwyd y pictograff er cof am Sant Indaletius, a'i ystyr yw *Indal eccius* (Negesydd y Duwiau) yn yr iaith Ibereg, yr iaith neu deulu ieithyddol cyn-Lladin a fodolai yn llawer o Iberia gyfoes.

Darganfuwyd ogof Los Letreros, ac yn fwy penodol yr indalo, ym 1868 gan ŵr o Almería, Manuel de Góngora y Martínez. Datganwyd yr ogof hon, sy'n rhoi cysgod i indalo, yn heneb hanesyddol-artistig genedlaethol yn 1924.

bawd|Puerta del Mar, rhanbarth Valencia
Am ganrifoedd, cyn cyflwyno'r indalo gan yr ysgolheigion, roedd yn symbol o lwc dda ac yn ystyried totwm yn y gogledd a'r dwyrain o dalaith Almeria, yn enwedig yn Mojácar, lle mae wedi peintio gydag almagre i amddiffyn tai rhag stormydd a'r 'llygad ddrwg'. Fe'i gelwid yn ddol *mojambel*.

Yng nghanol y 20g, fe'i cymerwyd fel symbol i fudiad deallusol a darluniadol dan arweiniad Iesu de Perceval, disgyblaeth lled-anarchistaidd, o weledigaeth i ardal Môr Canoldir yr athronydd Eugeni d'Ors. Am ei ran, honnodd Perceval fod yr inadlo yn symbol tragwyddol o adfywiad ac adnewyddu cylchol.

## Chwedl
Yn ôl y chwedl, roedd yr Indalo yn ysbryd a allai ddal a chario'r enfys ar ei ben (wele'r bwa dros ei ben). Mae'r indalo wedi ei fabwysiadu fel symbol swyddogol talaith Almería, yn Sbaen. Defnyddir yr Indalo fel symbol swyn lwcus yn Almería. Mae cario'r symbol hefyd yn dod â lles os yw wedi ei roi fel rhodd.

Cred rhai hefyd yr hanes fod y Dyn Indalo yn ddyn a ddihangodd fewn i ogof i ddianc rhag y glaw. Pan ddarfu'r glaw ac enfys yn ymddangos cerddodd y dyn allan o'r ogof gan adael ddelwedd ar ei ôl ar fur y graig.

## Defnydd Poblogaidd
Mae corff hawliau diwylliannol brodorion Undol Daleithiau America, 'Cultural Survival' yn defnyddio'r Indalo fel ei logo.

Gwelir y ddelwedd o'r Dyn Indalo wedi ei baentio ar hyd ffyrdd yn ystod y ras seiclo y Tour de France. Bydd hyn fwyaf cyffredin wrth i'r ras agosáu at fynyddoedd y Pyreneau, megis Gwlad y Basg.

Mae'r indalo yn bresennol mewn llawer o logos, enwau cwmnïau neu siopau yn gyffredinol sy'n gysylltiedig ag Almería.

Yn y ffilm *Conan the Barbarian* (1982), gwelir y prif actor, Arnold Schwarzenegger, mewn golygfa gyda llu o indalos fel rhan o ddefod gyfrin. Rhaid cofio i'r ffilm gael ei saethu'n bennaf yn Almeria.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
Mudiad Hawliau Brodorol, Cultural Survival

Categori:Sbaen
Categori:Crefydd
Categori:Chwaraeon
Categori:Duwiau a duwiesau
Alfred Freddy Krupa

Mae **Alfred Freddy Krupa** (Krūppa) Barwn 1af de Krupa GCCR (ganwyd 14 Mehefin 1971) yn bensaer cyfoes Croateg, prif ddrafftydd, ffotograffydd celf ac athro celf.
bawd|chwith|Krupa, y paentiwr, wrth ei waith.
bawd|chwith|Alfred Freddy Krupa wrth ei waith (olew ar gynfas)

Fe'i ganwyd yn Karlovac, Iwgoslafia.

## Teulu 
Mae gan ei deulu gryn amrywiaeth o ran ethnigrwydd, ac maent ers rhai cenedlaethau'n ymwneud â'r celfyddydau gweledol. Roedd ei daid a'i nain o Wlad Pwyl ac yn perthyn i deulu'r Oppenheim. Arddangoswyd gwaith ei daid Alfred Krupa yn Topusko yn 1944, ac roedd yn un o sefydlwyr Mudiad Celf Gwrthffasgaidd Croatia a Chymdeithas Ddyfrlliw Iwgoslafia.

## Enwogrwydd
Mae'n arlunydd eitha poblogaidd, yn bennaf am ei waith inc, ac am ei ffotograffau. Fe'i rhestrwyd fel un o brif arlunwyr y byd yn y ''Who's Who in American Art'' (36ed rhifyn).

## Ffeithiau
Mae Krupa yn gwisgo Vintage Awtomatig Omega Seamaster 1970 (Sgwâr Wyneb) er 1986. Mae yn ei deulu ers bron i 50 mlynedd, a oedd gynt yn eiddo i'w arlunydd a dyfeisiwr enwog Alfred Krupa Sr.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1971
Categori:Penseiri
Torra di Capu di Fenu

Mae **Tŵr Capu di Fenu** (Corseg:*Torra di Capu di Fenu*) yn dŵr Genoa adfeiliedig wedi ei leoli yn commune Ajaccio ar arfordir gorllewinol ynys Corsica. Mae'r tŵr yn sefyll ar uchder o 68 metr (223 troedfedd) uwchben y môr ar bentir Capo di Feno. Dim ond rhan o'r tŵr sydd wedi goroesi.

## Hanes
Adeiladwyd y tŵr yn ail hanner yr 16 ganrif. Roedd yn un o gyfres o amddiffynfeydd arfordirol a adeiladwyd gan Weriniaeth Genoa rhwng 1530 a 1620 i atal ymosodiadau gan fôr-ladron Barbari.

Mae *Conservatoire du littoral*, asiantiaeth llywodraeth Ffrainc sy'n gyfrifol am ardaloedd naturiol arbenig yn bwriadu prynu pentir Capu di Fenu a'r arfordir ger llaw 

## Gweler hefyd
* Rhestr o dyrau Genoa yng Nghorsica

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Sy'n cynnwys gwybodaeth ar sut i gyrraedd 90 o dyrau a llawer o ffotograffau.

Categori:Henebion yng Nghorsica
Torra di Cargali

Mae **Tŵr Cargali** (Corseg:*Torra di Cargali* Ffrangeg *Tour de Gargalo*) yn dŵr Genoa adfeiliedig  wedi ei leoli ar Isulottu di Gargalu (Ynys Gargalu).

## Hanes
Mae'r tŵr yn un o gyfres o amddiffynfeydd arfordirol a adeiladwyd gan Weriniaeth Genoa rhwng 1530 a 1620 i atal ymosodiadau gan fôr-ladron Barbari.

Mae ynys Gargalu yn rhan o Warchodfa Natur Scandola. Mae'r warchodfa wedi'i leoli ar arfordir gorllewinol Corsica rhwng Punta Muchillina a Punta Nera ac mae'n cynnwys Cape Girolata a Cape Porto. Sefydlwyd y warchodfa ym 1975. Mae'r parc a'r warchodfa wedi cael eu cydnabod gan y Cenhedloedd Unedig fel Safle Treftadaeth Naturiol y Byd, ac wedi ei gynnwys ar Restr Treftadaeth y Byd ers 1983. Oherwydd ei leoliad mae'n bron yn amhosibl ymweld â'r tŵr, ond mae i'w gweld ar fordaith o amgylch y warchodfa. Mae mordeithiau rheolaidd i ymwelwyr yn cychwyn o dref Calvi 

## Gweler hefyd
* Rhestr o dyrau Genoa yng Nghorsica

## Galeri

Corse-04905-réserve de Scandola.jpg
Corse-04906-réserve de Scandola.jpg
Genujieciu bokstas skandoloje.JPG
Scandola tour de Gargali.jpg

## Cyfeiriadau
Categori:Henebion yng Nghorsica
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Ffrainc
Alex Fergusson

Gwleidydd o'r Alban oedd **Syr Alexander Charles Onslow Fergusson** (8 Ebrill 1949 – 31 Gorffennaf 2018). Llywydd Senedd yr Alban rhwng 2007 a 2011 oedd ef.

Categori:Genedigaethau 1949
Categori:Gwleidyddion o'r Alban
Categori:Marwolaethau 2018
David Hasselhoff

Actor, canwr, cynhyrchydd a dyn busnes o'r Unol Daleithiau yw **David Hasselhoff** (ganwyd 17 Gorffennaf 1952),

Daeth i sylw gyntaf ar opera sebon *The Young and The Restless*, yn chwarae Dr. Snapper Foster. Datblygodd ei yrfa yn yr 1980au gyda'r brif rhan o Michael Knight ar y gyfres *Knight Rider* ac yr achubwyr bywyd Mitch Buchannon ar y gyfres *Baywatch*. Mae wedi ymddangos yn y ffilmiau *Click* (2006), *Dodgeball*, ffilm *SpongeBob Squarepants* a *Hop*.

Yn 2000, ymddangosodd am y tro cyntaf ar Broadway yn y sioe gerdd *Jekyll & Hyde*. Yn dilyn hynny serennodd mewn mwy o sioeau cerdd yn cynnwys *Chicago* a *The Producers*.

## Bywyd cynnar
Ganwyd Hasselhoff yn Baltimore, Maryland, yn fab i Dolores Therese (née Mullinex/Mullinix; bu farw 11 Chwefror 2009), gwraig tŷ, a Joseph Vincent Hasselhoff, gweithredwr busnes. Mae ei deulu yn Babyddion, o dras Almaenig, Gwyddelig a Seisnig. Ymfudodd ei hen-hen-fam-gu, Meta, gyda'i theulu i Baltimore o Völkersen, Yr Almaen ,  o Bremen, yn 1865.

Treuliodd ei blentyndod yn Jacksonville, Florida, ac aeth i fyw yn ddiweddarach yn Atlanta, Georgia, lle mynychodd Ysgol Uwchradd Marist. Perfformiodd Hasselhoff am y tro cyntaf ar lwyfan yn saith oed mewn sioe gerdd *Peter Pan*, ac ers hynny ei freuddwyd oedd cael gyrfa ar Broadway. Graddiodd o Ysgol Uwchradd Lyons Township yn La Grange, Illinois yn 1970. Roedd yn aelod o'r tîm siarad cyhoeddus, arweinwyr trafod, llywydd y côr, capten y tîm pêl foli a chwaraeodd rannau mewn sawl drama (yn cynnwys un prif ran fel Matt yn *The Fantasticks*). Astudiodd ym Mhrifysgol Oakland cyn cael gradd theatr yn California Institute of the Arts.

## Bywyd personol
Roedd yn briod a'r actores Catherine Hickland o 24 Mawrth 1984 hyd 1 Mawrth 1989.
Mae gan y cwpl ddwy ferch: Taylor Ann Hasselhoff, ganwyd 5 Mai 1990, a fynychodd Prifysgol Arizona ac oedd yng nghast cyfres *Rich Kids of Beverly Hills* yn 2015, a'r actores Hayley Hasselhoff, ganwyd 28 Awst 1992. Yn Ionawr 2006, cyhoeddodd Hasselhoff ei fod yn cofrestru am ysgariad, gan nodi anghytundeb digymod. hyd nes i Hasselhoff gael gwarchodaeth o'r ddau yn ddiweddarach. Yn Rhagfyr 2010 roedd yn byw Ne Califfornia gyda'i ferched.

Ers 2013, mae Hasselhoff wedi caru gyda Hayley Roberts, o Glyn-nedd. Mae'n dilyn rygbi'r undeb Cymreig, ac maent wedi mynd i nifer o gemau rygbi yng Nghymru. Priododd y ddau ar 31 Gorffennaf 2018 yn yr Eidal.

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion theatr gerdd o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Seisnig
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Almaenig
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Wyddelig
Categori:Corfflunwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Cynhyrchwyr teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyn-Gatholigion
Categori:Genedigaethau 1952
Hyfrydol

Emyn-dôn boblogaidd gan Rowland Huw Pritchard (1811–87) yw "**Hyfrydol**". Cyhoeddwyd gyntaf yn ''Cyfaill i'r Cantorion'' (1844). Fe'i genir amlaf i eiriau "O! llefara, addfwyn Iesu" (William Williams Pantycelyn) yn Gymraeg neu "Love Divine, all loves excelling" (Charles Wesley) yn Saesneg.

## Cyfeiriadau 
Categori:Emyn-donau Cymreig
Categori:Gweithiau 1844
Llef

Emyn-dôn gan Griffith H. Jones (Gutyn Arfon; 1849–1919) yw "**Llef**" a genir gan amlaf i eiriau "O! Iesu mawr, rho'th anian bur" gan David Charles. Cyhoeddwyd gyntaf yn *Tunes, Chants, and Anthems, with Supplement* (gol. David Jenkins, 1883).

## Geiriau
## Cyfeiriadau 
Categori:Emyn-donau
Categori:Gweithiau 1883
Torra di Capu di Muru

Mae **Tŵr Capu di Muru** (Corseg:*Torra di Capu di Muru*) yn dŵr Genoa adfeiliedig wedi ei leoli yn commune Coti-Chiavari (Corse-du-Sud) ar arfordir gorllewinol ynys Corsica. Mae'r tŵr yn sefyll ar uchder o 100 metr (330 troedfedd) ar bentir Capu di Muru. Mae'n un o dri thŵr yn y gymuned y ddau arall yw Torra di a Castagna a Torra di Capu Neru.

## Hanes
Adeiladwyd y tŵr tua 1600. Roedd yn un o gyfres o amddiffynfeydd arfordirol a adeiladwyd gan Weriniaeth Genoa rhwng 1530 a 1620 i atal ymosodiadau gan fôr-ladron Barbari. Ym 1994 fe restrwyd y tŵr fel un o henebion hanesyddol (Monument historique) Ffrainc.

## Cadwraeth
Mae'r Tŵr yn eiddo i ac yn cael ei chynnal gan *Collectivité Territoriale de Corse* mewn cytundeb gydag asiantaeth lywodraeth Ffrainc, Conservatoire du littoral. Yn 1979 cyhoeddodd yr asiantaeth ei bwriadu i brynu 215 hectar (530 acr) o'r pentir ac erbyn 2017 cyrhaeddodd y nod.. Yn 2005, cliriodd y Conservatoire du Littoral y llwybr sy'n arwain yn uniongyrchol i'r tŵr. Mae modd dringo grisiau allanol i gyraedd y siambr lle byddai'r gwarcheidwaid yn fyw a thrwy ddringo grisiau mewnol mae modd mynd i'r teras ar ben y tŵr. Ar ddiwrnod clir mae modd cael cip ar ynys Sardinia o'r teras.

## Galeri

Corse tour genoise Capu di Muru anse Portu Cacau.jpg
Corse tour genoise Capu di Muru.jpg
Tour de Capu di Muru (golfe d'Ajaccio, Corse-du-Sud).jpg
Tour génoise de Capo di Muru (golfe d'Ajaccio, Corse-du-Sud).jpg

## Gweler hefyd
* Rhestr o dyrau Genoa yng Nghorsica

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Sy'n cynnwys gwybodaeth ar sut i gyrraedd 90 o dyrau a llawer o ffotograffau.

Categori:Henebion yng Nghorsica
Torra di Capu Neru

Mae **Tŵr Capu Neru** (Corseg:*Torra di Capu Neru*) yn dŵr Genoa adfeiliedig wedi ei leoli yn commune Coti-Chiavari (Corse-du-Sud) ar arfordir gorllewinol ynys Corsica. Mae'r tŵr yn eistedd ar uchder o 119 metr (390 troedfedd) ar bentir Capu Neru. Mae'n un o dri thŵr yn y gymuned y ddau arall yw Torra di a Castagna a Torra di Capu di Muru.

## Hanes
Cychwynnwyd adeiladu'r tŵr ym 1597. Roedd yn un o gyfres o amddiffynfeydd arfordirol a adeiladwyd gan Weriniaeth Genoa rhwng 1530 a thua 1620 i atal ymosodiadau gan fôr-ladron Barbari. Ym 1994 fe restrwyd y tŵr fel un o henebion hanesyddol (Monument historique) Ffrainc.

O ffordd y D155, mae ffordd fechan yn mynd i lawr tuag at Cala di Cigliu. Ar derfyn y ffordd fechan mae'r tŵr ar daith gerdded tua 15 munud ar hyd llwybr trwy'r llystyfiant sydd wedi ei gynal yn gymharol dda. Er nad yw wedi ei hadfer, mae wedi goroesi yn eithaf da ac eithrio'r  rhyngdyllau ar y teras sy'n dirywio ychydig. Mae'r safle yn cynnig golygfa odidog o Gwlff Valinco

## Gweler hefyd
* Rhestr o dyrau Genoa yng Nghorsica

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Sy'n cynnwys gwybodaeth ar sut i gyrraedd 90 o dyrau a llawer o ffotograffau.

Categori:Henebion yng Nghorsica
Torra di Capriona

Mae **Tŵr Capriona** neu **Dŵr Porto Pollo** (Corseg:*Torra di Capriona*) yn dŵr Genoa adfeiliedig wedi ei leoli yn commune Serra-di-Ferro ger pentref Porto Pollo ar arfordir gorllewinol ynys Corsica. Dim ond rhan o'r sylfaen sydd wedi goroesi.

Adeiladwyd y tŵr yn ail hanner yr 16 ganrif. Roedd yn un o gyfres o amddiffynfeydd arfordirol a adeiladwyd gan Weriniaeth Genoa rhwng 1530 a 1620 i atal ymosodiadau gan fôr-ladron Barbari. Mae'r tŵr yn sefyll ar fryn sydd â threm dros Porto Pollo. Mae rhan uchaf y tŵr wedi'i ddinistrio'n llwyr a'r unig beth sydd ar ôl yw ychydig o waliau'r sylfaen wedi eu gorchuddio a llystyfiant. Yn wreiddiol roedd y waliau yn frics coch wedi'u plastro â chalch.

## Gweler hefyd
* Rhestr o dyrau Genoa yng Nghorsica

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Sy'n cynnwys gwybodaeth ar sut i gyrraedd 90 o dyrau a llawer o ffotograffau.

Categori:Henebion yng Nghorsica