open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Theodosius I

Roedd **Flavius Theodosius** (11 Ionawr 347 – 17 Ionawr 395), a elwir hefyd yn **Theodosiws I** a **Theodosiws Fawr**, yn Ymerawdwr Rhufain rhwng 379 a 395. Ad-unodd rannau dwyreiniol a gorllewinol yr ymerodraeth, ac ef oedd yr ymerawdwr olaf i deyrnasu dros yr ymerodraeth gyfan. Gwnaeth Gristionogaeth yn grefydd swyddogol yr ymerodraeth.

Ganed Theodosiws yn Cauca (Coca heddiw) yn Sbaen. Roedd ei dad, hefyd o'r enw Theodosiws, yn swyddog uchel yn y fyddin. Aeth Theodosiws y mab gyda'i dad i Brydain yn 368, ac yna gwnaed ef yn reolwr milwrol (*dux*) talaith Moesia ar Afon Donaw yn 374. Yn fuan wedyn dienyddiwyd ei dad, a dychwelodd Theodosiws i Cauca.

O 375 ymlaen, roedd tri ymerawdwr yn rheoli darnau o'r ymerodraeth: Valens, Valentinian II a Gratian. Pan laddwyd Valens ym Mrwydr Adrianople yn 378, penododd Gratian Theodosiws yn ei le fel *cyd-augustus* yn y dwyrain. Lladdwyd Gratian mewn gwrthryfel yn 383, a chyhoeddodd Macsen Wledig (Magnus Maximus) ei hun yn gyd-ymerawdwr yn y gorllewin, gan feddiannu holl daleithiau'r gorllewin heblaw yr Eidal. Yn 387 ymosododd Macsen ar yr Eidal, ond gorchfygodd Theodosiws ef a'i ladd.

Bu farw Valentinian II yn 392, gan adael Theodosiws yn unig ymerawdwr. Cyhoeddodd y 
*magister militum* Arbogast gyd-ymerawdwr newydd, Eugenius, yn lle Valentinian. Ceisiodd Eugenius adfer paganiaeth, ond gorchfygwyd ef gan Theodosiws ym mrwydr Frigidus.

Priododd Theodosiws ddwywaith. Gan ei wraig gyntaf, Aelia Flaccilla, cafodd ddau fab, Arcadius a Honorius a merch, Pulcheria. Wedi marwolaeth Aelia Flaccilla yn 385, priododd Galla, merch Valentinian I, a chawsant ferch, Galla Placidia, mam yr ymerawdwr Valentinian III. Dilynwyd Theodosiws gan ei ddau fab, Honorius yn y gorllewin ac Arcadius yn y dwyrain.

Categori:Genedigaethau 340
Categori:Marwolaethau 395
Categori:Ymerodron Rhufeinig
Aegina

Mae **Aegina** neu **Egina** (Groeg: *Αίγινα*) yn ynys yng Ngwlff Saronica yng Ngwlad Groeg. Mae'n ynys weddol fechan, tua 13&nbsp;km o hyd a 15&nbsp;km o led. gydag arwynebedd o 106&nbsp;km². "Aegina" yw enw prifddinas yr ynys hefyd.

Gan fod yr ynys yn weddol agos i Athen, mae'n gyrchfan wyliau boblogaidd i drigolion y brifddinas, gyda chryn nifer o Atheniaid yn berchenogion tai hâf yno. Yng Ngroeg yr Henfyd roedd gan Aegina lynges sylweddol, ac roedd gelyniaeth rhwng Athen a'r ynys.

Categori:Ynysoedd Gwlad Groeg
C.P.D. Llanelli

Mae **Clwb Pêl-droed Llanelli** (Saesneg: *Llanelli Association Football Club*) yn glwb Pel-droed.

## Ewrop 
Yn Nhymor 2006/07, ar ôl gorffen yn ail yn y Uwch Gynghrair Cymru y tymor blaenorol, sicrhawyd lle Llanelli yng Nghwpan UEFA. Fe enillodd y clwb yn erbyn Gefle IF o Sweden o ddwy gôl i un i gyrraedd yr ail rownd lle chwaraeo'n nhw yn erbyn Odense BK o Ddenmarc. Oherwydd reolau UEFA ynglŷn â meysydd yn Ewrop, chwaraeodd Llanelli eu gêm gartref rownd gyntaf ar Barc y Strade, sef cartref tim Rygbi Scarlets Llanelli ar y pryd. Ond oherwydd rheolau pellach, rhaid oedd symud pac a chwarae'u gêm yn Stadiwm Liberty Abertawe yn yr ail rownd. Colli 6-1 wnaeth y Cochion, felly daeth eu hymgyrch Ewropeaidd i ben am dymor arall o leiaf.

## Record yn Ewrop
***Q**= Qualifying

## Dolen allanol 
*  Gwefan swyddogol

Categori:Chwaraeon yn Sir Gaerfyrddin
Llanelli
Categori:Llanelli
Categori:Sefydliadau 1896
Emyr Penlan

Cyflwynydd teledu ac actor o Sir Benfro yw **Emyr Penlan**. Mae wedi cyflwyno nifer o raglenni ar S4C gan gynnwys Heno a Ralïo. Bu hefyd yn chwarae'r cymeriad Jac yn *Rownd a Rownd*.

Categori:Actorion o Gymru
Categori:Cyflwynwyr teledu o Gymru
Categori:Pobl o Sir Benfro
Ralïo (rhaglen deledu)

Rhaglen deledu sy'n dilyn nifer o ralïau'r byd, gan gynnwys Rali Cymru GB a Phencampwrieth Ralïo'r Byd yw ***Ralïo***. Cynhyrchir y rhaglen gan gwmni P.O.P. 1 o Lanelli, darlledwyd am y tro cyntaf yn 2004. Cyflwynwyr rheolaidd y sioe yw Emyr Penlan a Lowri Morgan.

Darlledwyd y 50fed rhaglen ym mis Tachwedd 2007, gyda darllediad Rownd Derfynol Pencampwriaeth Ralïo'r Byd. Dathlwyd y pen-blwydd aur gyda bwletinau dyddiol am y tro cyntaf, yn cael eu darlledu gyda'r nos o'r cymalau yng nghoedwigoedd de, canol a gorllewin Cymru.

Disgrifiwyd *Motorsport News* ef fel y rhaglen ralïo orau yn y byd.

## Ffynonellau
## Dolenni allanol
*Tudalen Ralïo ar wefan S4C
*Ralïo ar wefan CLIC S4C

Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2004
Categori:Ralïo
Categori:Rhaglenni teledu chwaraeon
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Lawrence of Arabia (ffilm)

Ffilm am fywyd yr awdur T. E. Lawrence yw ***Lawrence of Arabia*** ("*Lawrence o Arabia*") (1962; 222/216m). Mae'n ffilm lliw Super Panavision gan y cyfarwyddwr Prydeinig David Lean.

Chwaraewyd rhan Lawrence gan yr actor Peter O'Toole. Mae gweddill y cast yn cynnwys Alec Guinness, Anthony Quinn, Jack Hawkins, Claude Rains, Arthur Kennedy ac Omar Sharif. Mae'n cael ei disgrifio gan y beirniad ffilm Leonard Maltin fel "*that rarity, an epic film that is also literate*".

Enillodd y ffilm saith Oscar.

## Cast 
* Peter O'Toole fel T. E. Lawrence
* Alec Guinness fel Faisal
* Anthony Quinn fel Auda ibu Tayi
* Jack Hawkins fel y Cadfridog Edmund Allenby
* Omar Sharif fel y Sharif Ali ibn el Kharish

## Derbyniad beirniadol 
Datganodd yr American Film Institute taw *Lawrence of Arabia* yw'r ffilm epig orau erioed.

Ymhlith y ffilmiau eraill gan David Lean y mae:

{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item ?itemLabel  (GROUP_CONCAT(DISTINCT ?genre_label; SEPARATOR = " ") AS ?genres)
  (MIN(YEAR(?publicationDate)) AS ?firstPublication)
WHERE
{
  ?item wdt:P57 wd:Q55260.                                                  # P57 =  film director
  OPTIONAL {
    ?item wdt:P136 ?genre.
    ?genre rdfs:label ?genre_label.
    FILTER((LANG(?genre_label)) = "en")
  }
  OPTIONAL { ?item wdt:P577 ?publicationDate. }
  SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "en". }
}
GROUP BY ?item ?itemLabel 
LIMIT 10
|sort=label
|columns=label:Ffilm,P18:Delwedd,P495:Gwlad,P364:Iaith wreiddiol,?firstPublication:dyddiad
|thumb=100
|links=
}}

## Cyfeiriadau 
Categori:Ffilmiau 1962
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau sy'n seiliedig ar ddigwyddiadau go iawn
Categori:T. E. Lawrence
521

5g - **6g** - 7g 
470au 480au 490au 500au 510au - **520au** - 530au 540au 550au 560au 570au 
516 517 518 519 520 - **521** - 522 523 524 525 526 

----

## Digwyddiadau 
*Samson o Dol yn cael ei ordeinio'n esgob yn Llydaw

## Genedigaethau 
*7 Rhagfyr - Sant Columba yn Gartan, Donegal

## Marwolaethau 
* Magnus Felix Ennodius, esgob a bardd Lladin

Categori:521
Cerdd Dant

250px|bawd|Gŵyl Cerdd Dant Hen Golwyn, 1958
250px|bawd|Cerdd Dant yn y 18fed ganrif: *Penillion singing near Conwy*, paentiad gan Julius Caesar Ibbetson, 1792.
Math draddodiadol o gerddoriaeth sy'n unigryw i Gymru yw **Cerdd Dant** (weithiau **Cerdd Dannau**) neu **canu penillion**.

## Hanes
Yn yr Oesoedd Canol roedd Cerdd Dant yn sefyll ochr yn ochr â Cherdd Dafod ac yn cynrychioli crefft y cerddor o'i gwahaniaethu oddi wrth crefft y bardd. Roeddynt yn perthyn yn agos i'w gilydd. Credir fod y beirdd - neu'r datgeiniaid - yn arfer datgan eu cerddi i gyfeiliant cerddorol, ond mae'r manylion yn ansicr.

Heddiw, gellir diffinio'r grefft Cerdd Dant fel: y canwr (neu grŵp o gantorion) yn canu barddoniaeth mewn gwrthbwynt ag alaw neu gainc a chwaraeir fel arfer ar y delyn. Mae llawer o gystadleuthau cerdd dant mewn eisteddfodau, a chynhelir yr Ŵyl Gerdd Dant yn flynyddol. Mae Cerdd Dant, bellach, yn llawer mwy caeth i reolau nag ydoedd gan mlynedd yn ôl; gellir dweud mai effaith cystadlu yw hyn.

Sefydlwyd y Gymdeithas Cerdd Dant yn 1934.

### Termau 
* Cyfalaw - y gwrthalaw
* Gosodwr - y person sy'n gosod y farddoniaeth i gerddoriaeth
* Gosod - Cyfansoddi'r gwrthalaw a sicrhau bod y geiriau wedi'u hacennu'n gywir
* Alaw neu gainc - Rhan y delyn

## Nodweddion
Mae cerdd dant yn cynnwys canu'r delyn a chanwr/chantorion. Cenir y geiriau dros gyfeiliant y delyn.  Mae’r delyn yn cychwyn drwy chwarae cainc ac wedyn ymuna'r canwr/cantorion gan ganu barddoniaeth ar alaw hollol wahanol, ac mae'r ddau yn gorffen ar union yr un pryd. O'r 20g daw’r recordiau cynharaf o ganu cerdd ddant. Dyma enghraifft o ddarn o farddoniaeth sy’n cyd-fynd gyda'r delyn:

:Y gŵr a garo grwth a thelyn,
:Sain cynghanedd cân ac englyn,
:A gâf y pethau mwyaf tirion,
:Sy’n y nef ymhlith angylion.

## Llyfryddiaeth
*Aled Lloyd Davies, *Hud a Hanes Cerdd Dannau* (1984)

## Cyfeiriadau
## Gweler hefyd
*Cerdd Dafod
*Lewis Thomas (1877-1955)
*Cymdeithas Cerdd Dant Cymru


Categori:Cerddoriaeth Gymraeg
Categori:Diwylliant Cymru
Categori:Cerddoriaeth glasurol
Samson

Gall **Samson** gyfeirio at:

* Samson, y cymeriad yn y Beibl, oedd yn enwog am ei gryfder.
* Samson, mynach Cymreig a ordeiniwyd yn esgob yn Llydaw yn nechrau'r 6ed ganrif; adwaenir hefyd fel **Samson o Dol**.

Gweler hefyd:
* Carreg Samson, cromlech yn Sir Benfro
519

5g - **6g** - 7g 
460au 470au 480au 490au 500au - **510au** - 520au 530au 540au 550au 560au 
514 515 516 517 518 - **519** - 520 521 522 523 524 

----

## Digwyddiadau 
* Cerdic yn dod yn frenin Wessex
* Synagogau Ravenna yn cael eu llosgi mewn terfysg; mae Theodoric Fawr yn gorchymyn eu hail-adeiladu ar gost y ddinas.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:519
520

5g - **6g** - 7g 
470au 480au 490au 500au 510au - **520au** - 530au 540au 550au 560au 570au 
515 516 517 518 519 - **520** - 521 522 523 524 525 

----

## Digwyddiadau 
*Theodoric Fawr, brenin yr Ostrogothiaid yn adeiladu Mawsoleum Theodoric yn Ravenna

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
*19 Ionawr - Ioan o Cappadocia, Patriarch Caergystennin

Categori:520
517

5g - **6g** - 7g
460au 470au 480au 490au 500au - **510au** - 520au 530au 540au 550au 560au
512 513 514 515 516 - **517** - 518 519 520 521 522 

----

## Digwyddiadau 
* Ioan o Gappadocia yn dod yn Batriarch Caergystennin

## Genedigaethau 
* Charibert, brenin y Ffranciaid (tua'r dyddiad yma)

## Marwolaethau 
* 5 Ebrill - Timotheus I, Patriarch Caergystennin

Categori:517
518

5g - **6g** - 7g 
460au 470au 480au 490au 500au - **510au** - 520au 530au 540au 550au 560au 
513 514 515 516 517 - **518** - 519 520 521 522 523 

----

## Digwyddiadau 
* 9 Gorffennaf - Justinus yn dod yn Ymerawdwr Bysantaidd
* 29 Medi - Severus, Patriarch Antioch yn cael ei ddiswyddo gan synod oherwydd ei gred mewn Monoffysitiaeth

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* 9 Gorffennaf - Anastasius I, Ymerawdwr Bysantaidd

Categori:518
Uned 5

Rhaglen gylchgrawn hirhoedlog ar S4C oedd ***Uned 5***. Dechreuodd y rhaglen mis Chwefror 1994 a denodd nifer fawr o wylwyr ifanc i'r sianel.

Cafodd y rhaglen ei ffilmio yn Stiwdio Barcud Derwen ar Stad Cibyn, Caernarfon. Roedd y stiwdio yn arfer bod ar ffurf "tŷ". Ond, wrth i'r gyfres ddechrau apelio at gynulleidfa ychydig yn hŷn, daeth y fformat tŷ i ben. Yn y blynyddoedd cyntaf, roedd trefn y gyfres yn debyg iawn i'r rhaglen Saesneg *Blue Peter*, ond yn fwy diweddar anelwyd y rhaglen yn fwy at gynulleidfa o bobl ifanc yn eu harddegau. Cwmmni Dime Goch, rhan o gwmni teledu Antena, oedd yn cynhyrchu'r rhaglen.

Roedd y rhaglen yn cynnwys golwg ar y cyfryngau a'r ffilmiau diweddaraf, edrych ymlaen at bêl-droed y penwythnos, sgwrs gyda gwestai arbennig, slot ffasiwn, bandiau'n chwarae'n fyw a nifer o eitemau eraill.

Daeth *Uned 5* i ben ar ddydd Sul, 30 Mai 2010. Mae sianel *Uned 5* ar YouTube yn archif sy'n cynnwys nifer fawr o glipiau o'r rhaglen.

## Cyflwynwyr
250px|bawd|chwith|Y cyflwynwyr gwreiddiol: Gaynor Davies,Garmon Emyr a Nia Dafydd

*Elliw Baines
*Heledd Cynwal
*Nia Dafydd
*Gaynor Davies
*Nia Elin
*Tudur Evans
*Lisa Gwilym
*Ywain Gwynedd
*Gwenno Haf
*Leni Hatcher
*Carwyn Jones

*Gethin Jones
*Garmon Emyr
*Mari Lövgreen
*Llinos Lee
*Gwawr Loader
*Catrin Mai
*Lowri Morgan
*Gareth Owen
*Rhodri Owen
*Rhydian Bowen Phillips
*Bedwyr Rees

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Sianel YouTube
*Gwefan swyddogol 

Categori:Rhaglenni teledu i blant
Categori:Cyflwyniadau rhaglenni teledu 1994
Categori:Diweddiadau rhaglenni teledu 2010
Categori:Rhaglenni teledu'r 1990au
Categori:Rhaglenni teledu'r 2000au
Categori:Rhaglenni teledu S4C
Paul Rhys

Actor o Gymru yw **Paul Rhys** (ganwyd 19 Rhagfyr, 1963).

Cafodd ei eni yng Nghastell-nedd. Astudiodd ei grefft yn RADA.

## Ffilmiau
**Absolute Beginners* (1986)
**Lionheart* (1987)
**Vincent & Theo* (1990)
**Spirit* (1990)
*''Rebecca's Daughters* (1992)
**Chaplin* (1992)
**102 Boulevard Hausman* (1992)
**Becoming Colette* (1993)
**Nina Takes a Lover* (1995)
**From Hell* (2001)
**Food of Love* (2002)

## Teledu
**Tumbledown* (1989)
**Gallowglass* (1993)
**Blood and Water* (1995)
**A Dance to the Music of Time* (1997)
**King Lear* (1998)
**Anna Karenina* (2000)
**The Cazalets* (2001)
**I Saw You* (2002)
**The Deal* (2003)
**Beethoven* (2005)
**The Ten Commandments* (2006)
**Bonekickers* (2008)
**Poirot* (2008)
**Spooks* (2008)
**Being Human'' (2010)

Categori:Actorion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1963
Categori:Pobl o Gastell-nedd
Odyseia

bawd|300px|Llinellau cyntaf yr *Odyseia*

Un o'r ddwy gerdd fawr a briodolir i'r bardd Groeg Homeros ydy'r ***Odyseia*** (Hen Roeg: Οδύσσεια). Fel rheol, ystyrir bod y gerdd wedi ei chyfansoddi rhwng 800 a 600 CC. Mae'n fath ar ddilynianti gerdd fawr arall Homeros, yr *Iliad*, ac yn rhoi hanes yr arwr Groegaidd Odysews (neu *Wlysses*) a'i daith adref i Ithaca wedi i'r Groegiaid feddiannu Caerdroea.

Mae'r daith adref o Gaerdroes yn cymryd deng mlynedd, ac mae Odysseus yn wynebu llawer o beryglon ar y ffordd. Caiff ei achub rhagddynt yn rhannol trwy gymorth y dduwies Athena, ond i raddau helaeth trwy ei gyfrwystra ef ei hun. Er enghraifft, pan mae'n cael ei ddal gan y Seiclops Polyphemus, mae'n dweud wrtho mai ei enw yw "Neb". Mae wedyn yn llwyddo i ddallu Polyphemus; a phan mae yntau'n galw am gymorth daw'r Seiclopsiaid eraill i weld beth sy'n digwydd. Pan maent yn holi Polyphemus pwy sy'n ei boeni, mae'n ateb "Neb". Mae Polyphemus yn fab i dduw'r môr, Poseidon, sy'n troi'n elyn i Odysews.

Mae'n treulio saith mlynedd yn garcharor y nymff Calypso, nes i Athena ei pherswadio i'w ollwng yn rhydd. Erbyn iddo gyrraedd adref i Ithaca, mae wedi bod oddi catref am ugain mlynedd i gyd, ac mae ei dŷ yn llawn o ddynion sy'n dymuno priodi ei wraig, Penelope, gan gredu ei bod bellach yn weddw. Mae Odysews yn lladd y rhain i gyd.

Llinellau cyntaf yr *Odyseia* yn Ngymraeg (o Groeg gyda Google Translate): "Ymddangosodd dyn i mi, Muse, dyn amlochrog, a oedd wedi dioddef llawer o ddrygau, ac a oedd wedi croesi gwastadedd cysegredig Troea; llawer o ddynion nad oedd yn eu hadnabod, na'r esgyrn na'r meddwl, llawer a oedd wedi dioddef poenau yn nyfnderoedd y môr, a oedd wedi..."

Categori:Odyseia
Categori:Barddoniaeth Groeg yr Henfyd
Categori:Mytholeg Roeg
Bodedern

250px|bawd|Canol Bodedern
[250px|bawd|Tŷ Franan, Bodedern; man geni a magu [W. D. Owen]]

Pentref a chymuned yng ngorllewin Ynys Môn yw **Bodedern**. Yn ôl Cyfrifiad 2011, roedd 1,016 o bobl yn byw yn y gymuned hon a 718 (sef 70.7%) o'r boblogaeth dros dair oed a hŷn yn gallu siarad Cymraeg. Roedd 142 yn ddi-waith, sef 32.1% o'r rhai o fewn yr oedran priodol.

## Hanes a hynafiaethau
Gerllaw'r pentref roedd cartref Gruffudd Gryg, yn ôl traddodiad, a gerllaw hefyd mae Presaddfed (neu 'Prysaeddfed'), plasty fu'n noddi'r beirdd am genedlaethau. Ger prif fynedfa'r plasdy mae dwy siambr gladdu sy'n dyddio nôl i tua 3000 C.C. (gweler Presaddfed (siambr gladdu))

Ganed y nofelydd poblogaidd W. D. Owen yn Nhŷ Franan ym mhlwyf Bodedern yn 1874. Credir fod llawer o hanes lliwgar ei nofel *Madam Wen* yn seiliedig ar draddodiadau lleol. Yn ôl traddodiad yn ardal Bodedern, roedd ogof Madam Wen mewn hafn ar ochr Llyn Traffwll, ger y pentref.

Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru Ynys Môn 2017 ger Bodedern ar 4-12 Awst 2017.

## Addysg a chwaraeon
Mae yno ysgol uwchradd, sef Ysgol Uwchradd Bodedern a sefydlwyd yn 1977.

Mae C.P.D. Bodedern yn chwarae yng Nghyngrair Gwynedd.

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Adeiladau a chofadeiladau
* Cofeb Ryfel Bodedern

## Pobl o Fodedern
*Gruffudd Gryg, bardd canoloesol
*W. D. Owen, nofelydd
*Owen Hughes https://cy.wikipedia.org/wiki/Dyddiaduron_Owen_Hughes,_Tregwehelyth,_Bodedern,_Ynys_M%C3%B4n?wprov=sfti1, ffermwr, gweinidog lleyg a dyddiadurwr o Dregwehelyth. Mae cofnodion amaethyddol a thywydd ei ddyddiaduron i’w gweld yma https://www.llennatur.cymru/?keywords=Ffynhonnell%3ATregwehelyth&currentpage=1&recordsperpage=25&dyddiadur=false&oriel=true&bwletinau=true#angori yn Nhywyddiadur gwefan Llên Natur.

## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Ynys Môn
Categori:Pentrefi Ynys Môn
Categori:Plwyfi Cymru
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ynys Môn (y DU)
Hanes Gwlad Groeg

**Hanes Groeg** yw hanes Gwlad Groeg fel y mae heddiw, ond gall hefyd gynnwys hanes yr ardal eangach oedd yn ffurfio'r byd Groegaidd yn y cyfnod clasurol.

Ar lannau'r Môr Aegeaidd y datblygodd gwareiddiadau cyntaf Ewrop. Y cynharaf oedd y Gwareiddiad Minoaidd ar ynys Creta, gyda Knossos fel ei ganolfan. Yn ddiweddarach, datblygodd y Gwareiddiad Myceneaidd ar y tir mawr. Wedi diwedd y gwareiddiad yma, bu cyfnod a adwaenir fel Oesodd Tywyll Groeg, ond yna blodeuodd y cyfnod clasurol. Yn draddodiadol, dyddir hwn o ddyddiad cynnal y Gemau Olympaidd cyntaf yn 776 CC.

Y ffurf nodweddiadol ar lywodraeth yn y cyfnod yma oedd y *polis* (dinas-wladwriaeth). Lledaenodd y diwylliant Groegaidd a gwladychwyr Groegaidd i Asia Leiaf a de yr Eidal (*Magna Graecia*). Ymladdodd Athen a Sparta gyda'i gilydd i drechu ymosodiad Ymerodraeth Persia yn y 5ed ganrif CC. Yn ddiweddarach, ymladdwyd Rhyfel y Peloponnesos rhyngddynt, gyda Sparta yn gorchfygu Athen i ddod yn brif rym milwrol Groeg am gyfnod. Yn ddiweddarch, gorchfygwyd Sparta gan Thebai.

Daeth Macedonia yn feistr ar y dinas-wladwriaethau Groegaidd gan Philip II, brenin Macedon, a than ei fab ef, Alecsander Fawr, gorchfygwyd a dinistriwyd yr Ymerodraeth Bersaidd. Dechreuodd hyn y Cyfnod Helenistaidd. Wedi marwolaeth Alecsander, bu ymladd rhwng ei gadfridogion, a rhannwyd ei ymerodraeth. Concrwyd Groeg yn derfynol gan y Rhufeiniaid yn 146 CC, a daeth yn rhan o Ymerodraeth Rhufain.

Wedi cwymp yr ymerodraeth Rufeinig yn y gorllewin, datblygodd yr Ymerodraeth Fysantaidd, gyda Caergystennin fel prifddinas. Parhaodd yr ymerodraeth hyd at gwymp Caergystennin yn 1453. Daeth Groeg yn rhan o'r Ymerodraeth Otomanaidd, a pharhaodd dan reolaeth Otomanaidd hyd ar Ryfel Annibyniaeth Groeg(1821 - 1829). Sefydlwyd teyrnas gan y brenin Otto.

Wedi diwedd y Rhyfel Byd Cyntaf, ymladdodd Groeg yn erbyn Twrci (1919-1922), gan feddiannu tiriogaethau sylweddol am gyfnod cyn cael eu gyrru'n ôl gan |Mustafa Kemal Atatürk. Yn 1940, ymosododd yr Eidal ar Wlad Groeg, ond gorchfygwyd yr Eidalwyr gan y Groegiaid, a bu'n rhaid i fyddin yr Almaen ymyrryd a meddiannu Groeg.

Ar ddiwedd yr Ail Ryfel Byd, ymladdwyd Rhyfel Cartref Groeg rhwng byddinoedd Comiwnyddol a Brenhinol. Yn 1967, cipiwyd grym gan *junta* milwrol adain-dde. Adferwyd democratiaeth yn 1975. Ymunodd Groeg a'r Undeb Ewropeaidd ar 1 Ionawr 1981, ac arweiniodd hyn at gynnydd economaidd sylweddol. Mabwysiadwyd yr Ewro yn 2001.

## Gweler hefyd 
* Alecsander Fawr
* Brwydr Marathon
* Brwydr Thermopylae
* Cynghrair Corinth
* Groeg yr Henfyd
* Rhyfeloedd Groeg a Phersia
* Timon o Athen


Categori:Gwlad Groeg
Groeg
Groeg
Bardd Cenedlaethol Cymru

, Bardd Cenedlaethol gyntaf Cymru]]
**Bardd Cenedlaethol Cymru** yw'r teitl a roddir i'r bardd a ddewisir i fod yn "llysgennad diwylliannol i Gymru" gan Llenyddiaeth Cymru (Yr Academi Gymreig gynt). Gwneir y dewis gan bwyllgor sy'n cynnwys cynrychiolwyr o Eisteddfod Genedlaethol Cymru, Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Pwyllgor Diwylliant Llywodraeth Cynulliad Cymru, y Gymdeithas Gerdd Dafod, Cyngor Celfyddydau, Canolfan Tŷ Newydd ac eraill. Cyngor Celfyddydau Cymru sy'n ariannu'r penodiad. Mae'n benodiad am flwyddyn fel rheol ond gyda'r opsiwn o estyniad am flwyddyn ychwanegol. Disgwylir i'r bardd "wasanaethu Cymru gyfan a gwneud hynny drwy gyfrwng y ddwy iaith." Mae'r bardd cenedlaethol yn rhydd i ddilyn ei drywydd ei hun ac nid oes disgwyl iddo/iddi weithredu fel "bardd llys" diweddar, fel yn achos y Bardd Llawryfog (*Poet Laureate*) yn Lloegr.

## Beirdd Cenedlaethol Cymru
* 2005–2006 – Gwyneth Lewis
* 2006–2008 – Gwyn Thomas
* 2008–2016 – Gillian Clarke
* 2016–2022 – Ifor ap Glyn
* 2022- – Hanan Issa

## Gweler hefyd
*Bardd llawryfog
*Bardd Plant Cymru

## Dolen allanol
* Gwybodaeth am Fardd Cenedlaethol Cymru ar wefan Llenyddiaeth Cymru

## Cyfeiriadau

Categori:Barddoniaeth Cymru
Categori:Sefydliadau 2005
Hanes Rwsia

Hanes Rwsia (a'r Undeb Sofietaidd).

## Gweler hefyd
* Brut Cynradd Rwsieg
* Catrin Fawr
* Chwyldro Rwsia
* Olga o Kiev
* Plaid Bolsiefic
* Rhestr o Tsariaid Rwsia


Rwsia
Hanes yr Eidal

bawd|230px|Giuseppe Garibaldi

Mae **hanes yr Eidal** yn mynd yn ôl i gyfnod cynnar iawn, er mai yn gymharol ddiweddar yr unwyd yr Eidal i greu'r wladwriaeth fodern.

Daw'r enw *Italia* o'r hen enw am bobloedd a thiriogaeth de yr Eidal. Yn y rhan yma, roedd nifer o bobloedd wahanol, megis yr Etrwsciaid, Samnitiaid, Umbriaid a Sabiniaid. Yn y gogledd, ymsefydlodd llwythau Celtaidd o gwmpas dyffryn afon Po.

Yn rhan ddeheuol yr orynys ac ar ynys Sicilia, ymsefydlodd Groegiaid rhwng 800 a 600 CC, a gelwid y rhan yma yn *Magna Graecia* ("Groeg Fawr") mewn Lladin. Yn y gogledd, yr Etrwsciaid oedd y grym mwyaf yn y cyfnod cynnar. Yn y 4 CC gorchfygwyd hwy gan y Rhufeiniaid, ac yn y 3 CC gorchfygodd Rhufain y Groegiaid yn y de hefyd.

Bu cyfres o ryfeloedd, y Rhyfeloedd Pwnig, rhwng Rhufain a Carthago; yn ystod yr Ail Ryfel Pwnig bu'r cadfridog Carthaginaidd Hannibal yn ymgyrchu yn yr Eidal am flynyddoedd. Er iddo ennill nifer o fuddugoliaethau ysgubol dros y Rhufeiniaid, bu raid iddo encilio o'r Eidal yn y diewedd. Ar ddiwedd y Trydydd Rhyfel Pwnig yn 146 CC, dinistriwyd Carthago.

Tyfodd Ymerodraeth Rhufain yn gyflwym yn y cyfnod canlynol; concrwyd Gâl gan Iŵl Cesar rhwng 60 a 50 CC. Daeth ei fab mabwysiedig, Augustus, yn ymerawdwr cyntaf Rhufain.

Daeth yr ymerodraeth yn y gorllewin i ben yn y 5g, a meddiannwyd yr Eidal gan bobloedd Almaenig megis yr Ostrogothiaid a'r Lombardiaid. Ffurfiwyd nifer o wladwriaethau.

Dim ond yn y 19g yr ad-unwyd yr Eidal, gyda Giuseppe Mazzini a Giuseppe Garibaldi ymhlith y prif ysgogwyr. Sefydlwyd Teyrnas yr Eidal yn 1861. Daeth Benito Mussolini, arweinydd plaid y Ffasgwyr yn Brif Weinidog yn 1922. Pan ddechreuodd yr Ail Ryfel Byd, daeth Mussolini a'r Eidal i mewn i'r rhyfel ar ochr yr Almaen. Diswyddwyd ef yn 1943, a'i saethu yn 1945.

Ar 2 Mehefin 1946, cafwyd pleidlais mewn refferendwm i ddileu'r frenhiniaeth ac i sefydlu Gweriniaeth yr Eidal. Mabwysiadwyd y cyfansoddiad newydd ar 1 Ionawr 1948.

## Gweler hefyd
* Ostrogothiaid
* Yr Ymerodraeth Rufeinig


Eidal, Yr
Baner Ynys y Garn

[bawd|250px|Baner Ynys y Garn [Delwedd:FIAV 110000.svg|23px]]
Croes aur o fewn croes goch ar faes gwyn yw **baner Ynys y Garn**. Cyn 1985 bu'r ynys yn defnyddio Croes San Siôr yn unig, ond yna cafodd croes aur o faner Gwilym Goncwerwr ei roi ar y faner.

## Ffynonellau
**Complete Flags of the World*, Dorling Kindersley (2002)

Ynys y Garn
Categori:Ynys y Garn
Y Gwledydd Cartref

Defnyddir y term **y Gwledydd Cartref** weithiau, yn aml yng nghyd-destun chwaraeon, i ddisgrifio tair gwlad y Deyrnas Unedig, sef yr Alban, Cymru a Lloegr, ynghyd â thalaith Gogledd Iwerddon, gyda'i gilydd ond ar wahân i ystyr y Deyrnas Unedig fel gwladwriaeth. Weithiau defnyddir y term i ddynodi'r Alban, Cymru, Lloegr ac Iwerddon (Gogledd Iwerddon a Gweriniaeth Iwerddon) hefyd. Ni fyddai pawb yn derbyn cynnwys Gogledd Iwerddon gan nad ydyw yn wlad.

Gwledydd Cartref, Y
Gwledydd Cartref, Y
Gwledydd Cartref, Y
Gwledydd Cartref, Y
Bhartrihari

Athronydd a bardd yn yr iaith Sansgrit oedd **Bhartrihari** (fl. 5g, neu'r 6g efallai). Cyfansoddodd y *Satrakatraya*, casgliad o gerddi Sansgrit mewn tair rhan sy'n ymdrin â doethineb gwleidyddol, serch erotig, ac ymwrthod â'r byd a'i bethau. Yn ogystal mae'n awdur tybiedig traethawd bwysig ar athroniaeth iaith.

## Ei fywyd
Ychydig a wyddom am fywyd Bhartrihari. Roedd yn byw rhywbryd rhwng canol y 5g a diwedd y chweched (neu mor ddiweddar â thua 570-650 efallai). Ceir mwy nag un un traddodiad amdano. Mae traddodiad poblogaidd India yn ei bortreadu fel brenin a ddiflasodd ar y byd a'i gariadon niferus ond arwynebol ac a droes ei gefn ar gymdeithas i fyw fel meudwy. Mae traddodiad arall yn dweud ei fod yn fardd llys yng ngwasanaeth brenin Maitraka teyrnas Valabhi ac yn frawd i'r brenin enwog Vikramaditya. Yn ôl y teithiwr Tsieineaidd I-tsing (fl. 670), fodd bynnag, yr oedd Bhartrihari yn ramadegwr Sansgrit o fri a Bwdhydd.

## Ei waith
Ei brif waith yw'r *Satrakataya* (Y Tair *sataka* neu ganrif):
**Sringara-sataka*, ar serch a'r nwydau.
**Niti-sataka*, ar ddoethineb bydol, yn arbennig ynghylch gwleidyddiaeth a moes ymarferol.
**Vairagya-sataka*, ar ymwrthod ar y byd a byw'r bywyd ysbrydol

Dim ond y cyntaf sy'n cael ei dderbyn gan bawb fel gwaith dilys y bardd. Bardd serch telynegol yw Bhartrihari, yn y traddodiad Indiaidd clasurol. Merched yw ffynhonnell pob pleser a llawenydd ond mae serch yn dwyllodrus a diflanedig. Mae ganddo synnwyr hiwmor ac eironi mwyn ac mae ei gerddi yn llawn o drosiadau disglair a synhwyrus.

Priodolir i Bhartrihari ddau waith arall yn ogystal, ond mae eu hawduraeth yn ansicr:
**Ravana-vadha*, cerdd hir a phedantig braidd am weithgareddau arwrol y duw Rama.
**Vakya-padiya*, traethawd ar farddoni, gramadeg ac llefaru. Mae hyn yn waith enwog a dylanwadol ar athroniaeth iaith ond nid oes sicrwydd mai Bhartrihari a'i sgwennodd.

## Llyfryddiaeth
### Gwaith Bhartrihari
*J.M. Kennedy (cyf.), *The Satakas or Wise Sayings of Bhartrihari* (Llundain, d.d.)
*Barbara Stoler Miller (cyf.), Bhartrihari and Bilhana: *The Hermit and The Love-Thief* (1967; argraffiad newydd, Penguin India, Delhi Newydd, 1990). ISBN 0-14-044584-6
### Llyfrau amdano
*G. Sastri, *The Philosophy of Word and Meaning. Some Indian Approaches with Special Reference to the Philosophy of Bhartrihari* (Calcutta, 1959)
*Benjamin Walker, *Hindu World. An encyclopedic survey of Hinduism* (Indus Publications, Delhi Newydd, 1995, 2 gyfrol), Cyfrol 1, d.g. 'Bhartrihari'. ISBN 81-7223179-2

Categori:Beirdd Sansgrit
Categori:Athronwyr
516

5g - **6g** - 7g 
460au 470au 480au 490au 500au - **510au** - 520au 530au 540au 550au 560au 
511 512 513 514 515 - **516** - 517 518 519 520 521 

----

## Digwyddiadau 
* Sigismund yn dod yn frenin Bwrgwyn

## Genedigaethau 
* Athalaric, brenin yr Ostrogothiaid

## Marwolaethau 
* Gundobad, brenin Bwrgwyn

Categori:516
515

5g - **6g** - 7g 
460au 470au 480au 490au 500au - **510au** - 520au 530au 540au 550au 560au 
510 511 512 513 514 - **515** - 516 517 518 519 520 

----

## Digwyddiadau 
## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Xuan Wu Di, rheolwr Brenhinllin y Wei Gogleddol o Tsieina
* Euphemius, cyn-batriarch Caergystennin

Categori:515
514

5g - **6g** - 7g 
460au 470au 480au 490au 500au - **510au** - 520au 530au 540au 550au 560au 
509 510 511 512 513 - **514** - 515 516 517 518 519 

----

## Digwyddiadau 
* 20 Gorffennaf - Pab Hormisdas yn olynu Pab Symmachus fel y 52fed pab

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* 19 Gorffennaf - Pab Symmachus

Categori:514
513

5g - **6g** - 7g 
460au 470au 480au 490au 500au - **510au** - 520au 530au 540au 550au 560au 
508 509 510 511 512 - **513** - 514 515 516 517 518 

----

## Digwyddiadau 
* Vigorus yn dod yn esgob Bayeux

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Shen Yue, bardd o Tsieina

Categori:513
512

5g - **6g** - 7g 
460au 470au 480au 490au 500au - **510au** - 520au 530au 540au 550au 560au 
507 508 509 510 511 - **512** - 513 514 515 516 517 

----

## Digwyddiadau 
* Yr Ymerawdwr Bysantaidd Anastasius I yn dechrau ffafrio Monoffysitiaeth
* Mynydd Vesuvius yn ffrwydro yn Yr Eidal

## Genedigaethau 
* Dewi Sant (tua'r dyddiad yma)

## Marwolaethau 
Categori:512
511

5g - **6g** - 7g 
460au 470au 480au 490au 500au - **510au** - 520au 530au 540au 550au 560au 
506 507 508 509 510 - **511** - 512 513 514 515 516 

----

## Digwyddiadau 
* Terfysg yn Antioch rhwng cefnogwyr y Patriarch Flavian II a'r ymerawdwr Bysantaidd Anastasius I.
* Teyrnas y Ffranciaid yn hollti'n bedwar rhan wedi marwolaeth Clovis I: Childebert I yn dod yn frenin Paris; Clotaire I yn frenin Soissons; Chlodomer yn frenin Orléans, a Theuderic I yn frenin Rheims ac Austrasia.
* Ar farwolaeth eu brenin Gesalec, mae Theodoric Fawr yn dod yn rheolwr terynas y Fisigothiaid.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* 27 Tachwedd- Clovis I, brenin y Ffranciaid
* Gesalec, brenin y Fisigothiaid

Categori:511
510

5g - **6g** - 7g 
460au 470au 480au 490au 500au - **510au** - 520au 530au 540au 550au 560au 
505 506 507 508 509 - **510** - 511 512 513 514 515 

----

## Digwyddiadau 
* Anicius Manlius Severinus Boethius, athronydd, yn cael ei apwyntio'n gonswl gan Theodoric Fawr.

## Genedigaethau 
* Gildas, clerigwr a hanesydd (tua'r dyddiad yma)

## Marwolaethau 
Categori:510
Hanes Twrci

Hanes Twrci yw hanes Gweriniaeth Twrci a daeth yn wlad ar ôl Ryfel Annibyniaeth Twrci a gyflogwyd gan Mustafa Kemal Atatürk yn erbyn meddiant y Cynghreiriaid yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf ar Yr Ymerodraeth Otomanaidd tan 1919. Mae'r erthygl hon yn delio â'r cyfnod hwnnw yn unig, nid â digwyddiadau'r gorffennol.

Yn dod o Ganol Asia, ymgartrefodd pobloedd Twrcaidd yn ystod yr Oesoedd Canol yn Anatolia a'r Balcanau lle buont yn Islamoli yr Armeniaid, Groegiaid, Laziaid, Aramaeaid a Slafiaid a doddodd, rhwng 1299 a dechrau'r 20fed ganrif, i mewn i bot doddi'r Ymerodraeth Otomanaidd - y wladwriaeth bwerus, aml-ethnig ac aml-ffydd. Ond cwympodd yr ymerodraeth helaeth hon ar ôl y Rhyfel Byd Cyntaf a daeth yn Dwrci, fel heddiw.

## Creu Twrci newydd (1918-1923) 
Ar ddiwedd y Rhyfel Byd Cyntaf, datgymalir yr Ymerodraeth Otomanaidd, a oedd yn genedl yn y pwerau canol (yr Almaen, Awstria-Hwngari, Bwlgaria). Fel canlyniad rhannodd Ffrainc a'r Deyrnas Unedig taleithiau'r Dwyrain Canol (Syria, Irac, Libanus, Palestina, Gwlad yr Iorddonen, arfordiroedd Sawdi Arabia heddiw, Iemen). Mae Thrace hefyd yn cael ei feiddianu (yn eithrio Istanbul) ac arfordiroedd yr ynysoedd Aegean i Wlad Groeg, yn y dwyrain, cyhoeddir wlad newydd - Y Wweriniaeth Armenia. Rhannwyd gweddill yr Ymerodraeth ei hun yn “barthau dylanwad” Eidalaidd, Ffrengig a Seisnig, ac roedd y Twrciaid yn ofni y byddent yn cael eu gostwng i statws trefedigaeth yn fuan.

Diffiniodd y mudiad cenedlaetholgar, dan arweiniad Mustafa Kemal Atatürk, mor gynnar â Mehefin 1919, yn natganiad Amasya y rhesymau pam y bu’n rhaid disodli llywodraeth imperialaidd yr Otomaniaid, a ystyriwyd yn anghyfreithlon, fel y gellid amddiffyn buddiannau cenedlaethol y Twrciaid. Cafodd gefnogaeth sylweddol gan y boblogaeth a'r fyddin. Yng nghyngres Sivas, etholwyd llywodraeth dros dro. Wedi'u diffinio gan Gytundeb Sèvres, a lofnodwyd ar Awst 10, 1920 gan y llywodraeth ymerodrol, cafodd ffiniau'r Ymerodraeth Otomanaidd eu gwadu gan lywodraeth dros dro newydd y mudiad cenedlaetholgar.

Ceisiodd y llywodraeth dros dro dan arweiniad Mustafa Kemal Atatürk adfer rhan o'r tiriogaethau a gollwyd yng Nghytundeb Sèvres.

## Gweler hefyd
* Asia Leiaf
* Yr Ymerodraeth Fysantaidd
* Ymerodraeth yr Otomaniaid
* Rhyfeloedd y Balcanau

## Cyfeiriadau

Twrci
508

5g - **6g** - 7g 
450au 460au 470au 480au 490au - **500au** - 510au 520au 530au 540au 550au 
503 504 505 506 507 - **508** - 509 510 511 512 513 

----

## Digwyddiadau 
* Clovis I yn dewis Paris (*Lutetia*) fel ei brifddinas
* Brwydr Llongborth - gorchfygir Brythoniaid Dumnonia gan y Sacsoniaid Gorllewinol.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:508
Hanes Sbaen

bawd|230px|Sbaen tua 1210

Dechreua '**hanes Sbaen** gyda dyfodiad *Homo sapiens* i Benrhyn Iberia a'r diriogaeth sy'n awr yn Sbaen tua 35,000 o flynyddoedd yn ôl. Yn ddiweddarach, meddianwyd y diriogaeth yn eu tro gan y Celtiaid, y Ffeniciaid a'r Groegiaid. Dechreuodd Gweriniaeth Rhufain feddiannu Sbaen yn y 3g CC, ac yn ddiweddarach daeth yn rhan bwysig o'r Ymerodraeth Rufeinig. Wedi cwymp yr ymerodraeth Rufeinig yn y gorllewin, meddiannwyd Sbaen gan y Fisigothiaid. Yn 711 ymosodwyd ar y deyrnas Fisigothig gan fyddin Islamaidd, a chyn pen ychydig flynyddoedd roedd bron y cyfan o Sbaen ym meddiant dilynwyr Islam, heblaw am ran fechan yn y gogledd. Dan yr enw Al-Andalus, datblygodd Sbaen Islamaidd ei diwylliant unigryw ei hun yn ystod y 750 mlynedd nesaf.

Yn rhannol oherwydd ymraniadau'r Mwslimiaid, gallodd y Cristionogion yn y gogledd ddechrau proses o adennill tiriogaeth, a elwir y *Reconquista*. Ffurfiwyd nifer o deyrnasoedd Cristnogol, yn cynnwys Teyrnas Castilla, Teyrnas Leon a Teyrnas Aragón. Daeth cyfnod y Reconquista i ben pan orchfygwyd y deyrnas Islamaidd olaf, Teyrnas Granada. Gyda chwymp dinas Granada yn 1492 dechreuodd cyfnod newydd yn hanes Sbaen, oherwydd yr un flwyddyn hwyliodd Christopher Columbus i'r Byd Newydd. Hyn oedd dechrau Ymerodraeth Sbaen; goresgynnwyd Mecsico gan Hernando Cortés (1485 - 1547), a goresgynnodd Francisco Pizarro (1476 - 1541) diriogaeth Periw gan ddinistrio Ymerodraeth yr Inca. Meddiannwyd rhannau helaeth o ganolbarth a de America gyda rhai meddiannau yn Asia ac Affrica hefyd.

Dechreuodd nerth milwrol Sbaen edwino yn y 18g, ac yn nechrau'r 19g rhoddodd Napoleon ei frawd José Bonaparte ar orsedd Sbaen. Bu gwrthryfel poblogaidd yn erbyn y Ffrancod, a chyda chymorth byddin Brydeinig gyrrwyd hwy o'r wlad. Dilynwyd hyn gan gyfnod o ansefydlogrwydd, a chollodd Sbaen ei meddiannau tramor.

Yn 1936 dechreuodd Rhyfel Cartref Sbaen, a arweiniodd at fuddugoliaeth Francisco Franco, a fu'n rheoli Sbaen fel unben hyd ei farwolaeth yn 1975. Wedi ei farwolaeth ef, daeth y brenin Juan Carlos I i'r orsedd, a chytunwyd ar gyfansoddiad democrataidd yn 1978. Ymunodd Sbaen a'r Undeb Ewropeaidd, a gwelwyd tŵf economaidd sylweddol. Yn 2002 derbyniwyd yr Euro fel arian.

## Gweler hefyd
* Al-Andalus
* Morisgiaid
* Rhyfel Cartref Sbaen


Sbaen
Ffurfiant

**Ffurfiant** (Saesneg: *accidence*) yw'r enw ar y gangen o ramadeg sy'n ymwneud â ffurfdroadau geiriau.

Categori:Gramadeg
Categori:Ieithyddiaeth
Categori:Termau iaith
507

5g - **6g** - 7g 
450au 460au 470au 480au 490au - **500au** - 510au 520au 530au 540au 550au 
502 503 504 505 506 - **507** - 508 509 510 511 512 

----

## Digwyddiadau 
* Brwydr Vouillé: Clovis I yn gorchfygu'r Fisigothiaid ger Poitiers, gan roi diwedd ar deyrnasiad y Fisigothiaid yng Ngâl
* Gesalec yn olynu ei dad Alaric II fel brenin y Fisigothiaid

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Alaric II, brenin y Fisigothiaid (lladdwyd ym mrwydr Vouillé)
* Domangart mac Ferguso, brenin Dál Riata
* Ymerawdwr Buretsu, ymerawdwr Japan

Categori:507
Gramadeg

Gwyddor iaith yw **gramadeg**. Mae'n wyddor sy'n dadansoddi a chyfundrefnu iaith yn ôl egwyddorion cyffredinol.

Pedair prif gangen gramadeg yw:
* Cystrawen
* Morffoleg
* Ffonoleg

Yn yr Oesoedd Canol roedd gan y term 'Gramadeg' ystyr ehangach a gwahanol.  Roedd yn cynnwys araethyddiaeth (rhethreg) a rheolau barddoniaeth.

## Gweler hefyd 
* Gramadegau'r penceirddiaid, ar lyfrau gramadeg beirdd Cymraeg yr Oesoedd Canol.

## Cyfeiriadur

Categori:Termau iaith
Categori:Termau llenyddol
506

5g - **6g** - 7g 
450au 460au 470au 480au 490au - **500au** - 510au 520au 530au 540au 550au 
501 502 503 504 505 - **506** - 507 508 509 510 511 

----

## Digwyddiadau 
* Cytundeb heddwch rhwng yr Ymerodraeth Fysantaidd ac Ymerodraeth Persia

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:506
Termau iaith

:*Gweler hefyd: Termau llenyddol*.

Dyma restr o **dermau iaith** sy'n berthasol i ramadeg ac ieithyddiaeth. Mae rhai o'r termau isod yn berthnasol i lenyddiaeth yn ogystal.

## A
* Acen
* Adferf
* Afrywiog
* Affeithiaid
* Amhersonol
* Amodol
* Amser
* Amwys
* Analytig
* Ansoddair
* Arddodiad
* Arddull
* Arwyddion
* Ataliaith
* Atalnod
* Atblygol

## B
* Bachigyn
* Bannod
* Bathu
* Berf
**Berf Reolaidd
**Berf Afreolaidd
**Berf Ddiffygiol
**Berf Gyflawn
**Berf Anghyflawn
* Berfenw
* Brawddeg

## C
* Cenedl
* Cromfach
* Cwestiwn
* Cydweddiad
* Cyfansoddair
* Cyflwr cyfarchol
* Cyflwr
* Cymal
* Cyplad
* Cystrawen
* Cysylltair
* Cytsain
* Cytundeb
* Cywasgiad

## D
* Deuol
* Deusain
* Dibeniad
* Dibynnol
* Dwyieithedd

## E
* Enw

## F
* Ffurfiant

## G
* Geirdarddiad
* Goddrych
* Gwrthrych
* Gramadeg

## I
* Iaith
* Ieithyddiaeth

## S
* Seineg
505

5g - **6g** - 7g 
450au 460au 470au 480au 490au - **500au** - 510au 520au 530au 540au 550au 
500 501 502 503 504 - **505** - 506 507 508 509 510 

----

## Digwyddiadau 
## Genedigaethau 
* Belisarius, cadfridog Bysantaidd
* Varahamihira, seryddwr Indiaidd

## Marwolaethau 
* Ioan, Patriarch Coptig Uniongred Alexandria
* Dyfrig (Dubricius), sant Cymreig

Categori:505
Yersinia pestis

Bacteria o fath Gram-negydd, siâp rhoden ac o deulu'r *Enterobacteriaceae* ydy ***Yersinia pestis***. Ei hen enw oedd *Pasteurella pestis*. Credir fod y Pla Du yn Ewrop yr Oesoedd Canol wedi ei achosi gan y bacteria yma, sy'n endemig yng nghanolbarth Asia.

Darganfuwyd *Yersinia pestis* ym 1894 gan Alexandre Yersin, meddyg a bacteriolegydd o Ffrainc o Sefydliad Pasteur, yn ystod epidemig o'r pla yn Hong Cong.

Categori:Bacteria
Categori:Clefydau heintus
SpynjBob Pantsgwâr

***SpynjBob Pantsgwâr*** () yw'r enw Cymraeg ar gyfres deledu animeiddiedig Americanaidd am y cymeriad cartŵn o'r un enw, a'r cwmni cyfryngau sy'n ei chynhyrchu. Mae'n un o "Nicktoons" y cwmni teledu Nickelodeon.

Erbyn heddiw, darlledir SpynjBob ledled y byd. Fe'i crëwyd gan y biolegydd morol ac animeiddiwr Stephen Hillenburg ac fe'i cynhyrchir gan ei gwmni cynhyrchu, United Plankton Pictures. Lleolir y gyfres yn y Cefnfor Tawel yn ninas *Pant y Bicini* () a'i chyffiniau ar waelod lagŵn. Darlledwyd y bennod beilot yn yr Unol Daleithiau ar Nickelodeon ar 1 Mai 1999, gyda'r gyfres gyntaf swyddogol yn dilyn ar 17 Mehefin yn yr un flwyddyn. Cafwyd sawl cyfres erbyn hyn ynghyd â DVDau a dwy ffilm hir.

## Darlledu Cymraeg 
Dechreuodd y gyfres Gymraeg ar S4C ar 7 Medi 2011, ac mae ar gael drwy S4C Clic.

## Gwahaniaeth o'r fersiwn Saesneg 
Mae gan y dyblygu Cymraeg gyfanswm o 4 actor llais: Dewi Rhys Williams, Siân Naomi, Richard Elfyn a Rhys Parry Jones. ac yn ogystal â chael dyblygu Cymraeg, mae S4C hefyd yn dyblygu'r rhan fwyaf o destunau i'r Gymraeg a thrawsnewid swigod gwahanol.

* Cynhyrchiad gweithredol: Janet Aethwy

## Gweler hefyd 
*The SpongeBob SquarePants Movie - ffilm
*The SpongeBob Movie: Sponge Out of Water - ffilm 2015
*The SpongeBob Movie: Sponge on the Run - ffilm 2020
*Wici Spynjbob Pantsgwâr

## Cyfeiriadau 
Categori:Rhaglenni teledu Americanaidd
Categori:Rhaglenni teledu i blant
Categori:Rhaglenni teledu Nickelodeon

Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Unol Daleithiau
503

5g - **6g** - 7g 
450au 460au 470au 480au 490au - **500au** - 510au 520au 530au 540au 550au 
498 499 500 501 502 - **503** - 504 505 506 507 508 

----

## Digwyddiadau 
* Dechrau rhyfel rhwng yr Ymerodraeth Fysantaidd ag Ymerodraeth Persia

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:503
502

5g - **6g** - 7g 
450au 460au 470au 480au 490au - **500au** - 510au 520au 530au 540au 550au 
497 498 499 500 501 - **502** - 503 504 505 506 507 

----

## Digwyddiadau 
* Diwedd Brenhinllin y Li Deheuol yn ne Tsieina; Liang Wu Di yn olynu Qi He Di
* Yr athronydd Persaidd Mazdak yn cyhoeddi mai eiddo preifat yw gwraidd pob drygioni
* 23 Hydref - Y *Synodus Palmaris*, a alwyd gan Theodoric Fawr, yn cael y Pab Symmachus yn ddieuog o bob cyhuddiad yn ei erbyn

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
* Narsai o Mealletha, bardd Syriaidd
* Vakhtang I Gorgasali, brenin a sant o Georgia

Categori:502
Wiliam Owen Roberts

Llenor o Gymru yw **Wiliam Owen Roberts** neu **Wil Garn** (ganed 1960, Bangor).

## Bywgraffiad
Ganed Wiliam Owen Roberts ym Mangor a chafodd ei fagu yng Ngarndolbenmaen ac mae hefyd wedi cael ei chyfieithu i'r Almaeneg ac Iseldireg.

Mae wedi sgriptio nifer o raglenni teledu Cymraeg yn cynnwys y ffilmiau *Cymru Fach* (2009) a *Provence* (1998) a'r cyfresi ''Teulu'r Mans* (1987-90); *Pris y Farchnad* (1991-93); *Yr Asembli* (2000-01); ac yn gyd-awdur drama *35 Diwrnod*.

Enillodd wobr Llyfr y Flwyddyn unwaith eto yn 2009 am ei nofel *Petrograd''.
 
Mae'n byw yng Nghaerdydd gyda'i wraig a'u tair merch.

## Llyfryddiaeth
**Bingo!*, 1985 (Gwasg Dwyfor)
**Y Pla*, 1987 (Annwn)
**Hunangofiant (1973-1987): 1. Y Blynyddoedd Glas*, Ionawr 1990 (Annwn)
**Pestilence*, 1991 (Hamish Hamilton) – Cyfieithiad i'r Saesneg o'r nofel]] *Y Pla* (Ail-gyoeddwyd Rhagfyr 1997 gan Seren)
**Paradwys*, Rhagfyr 2001 (Cyhoeddiadau Barddas)
*''Cyfres i'r Golau: Peenemünde - Drama Mewn Dwy Act*, Ebrill 2004 (Gwasg Carreg Gwalch)
**Cymru Fach*, Ebrill 2006 (Sherman Cymru)
**Petrograd*, Rhagfyr 2008 (Cyhoeddiadau Barddas)
**Paris*, Mawrth 2013 (Cyhoeddiadau Barddas)
**Cymru Fydd'', Tachwedd 2022, O’r Pedwar Gwynt

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1960
Categori:Dramodwyr Cymraeg o Gymru
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion yr 21ain ganrif o Gymru
Categori:Nofelwyr Cymraeg o Gymru
Categori:Pobl o Fangor
Categori:Sgriptwyr teledu o Gymru
501

5g - **6g** - 7g 
450au 460au 470au 480au 490au - **500au** - 510au 520au 530au 540au 550au 
496 497 498 499 500 - **501** - 502 503 504 505 506 

----

## Digwyddiadau 
* Pab Symmachus yn cael ei gyhuddo o dor-cyfraith, ond yn haeru nad oes gan lywodraethwyr seciwlar awdurdod drosto.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:501
Raith Rovers F.C.

Clwb pêl-droed yn Kirkcaldy, Fife, yr Alban yw **Raith Rovers Football Club**.

Maent yn chwarae eu gemau cartref yn Stark's Park.

Categori:Timau pêl-droed yr Alban
Søren Kierkegaard

Athronydd o Ddenmarc oedd **Søren Aabye Kierkegaard** (5 Mai 1813 – 11 Tachwedd 1855). Mae'n cael ei ystyried fel rhagflaenydd pwysicaf Dirfodaeth.

## Llyfryddiaeth 
* *Enten-Eller* (1843)
* *Fire opbyggelige Taler* (1843)
* *To opbyggelige Taler* (1844)
* *Begrebet Angest* (1844)
* *Stadier paa Livets Vei* (1845)
* *Opbyggelige Taler i forskjellig Aand* (1847)
* *Christelige Taler* (1848)
* *Sygdommen til Døden* (1849)
* *Indøvelse i Christendom* (1850)

Categori:Athronwyr o Ddenmarc
Categori:Dirfodaeth
Categori:Genedigaethau 1813
Categori:Llenorion Daneg o Ddenmarc
Categori:Marwolaethau 1855
Cwpan Rygbi Ewrop 2006–2007

Deuddegfed rhifyn Cwpan Heineken oedd **Cwpan Rygbi Ewrop 2006–2007**.

## Gemau grŵp
Yn y gemau grŵp, byddai tîm yn derbyn:
* 4 pwynt am ennill
* 2 pwynt am gêm gyfartal
* 1 pwynt bonws am sgorio 4 cais mewn gêm
* 1 pwynt bonws am golli gan 7 pwynt neu lai

Byddai pob tîm yn chwarae'r tîmau eraill yn eu grŵp dwywaith. Byddai'r tîm ar frig pob grŵp yn chwarae yn rownd yr wyth olaf ynghyd â'r ddau tîm gorau sy'n ail.

### Grŵp 1
### Grŵp 2
### Grŵp 3
### Grŵp 4
### Grŵp 5
### Grŵp 6
## Rownd yr wyth olaf
''Timau cartref wedi'u rhestru gyntaf.*
* **Scarlets Llanelli** 24 - 15 Munster
* **Picwns Llundain** 35 - 13 Leinster
* Biarritz Olympique 6 - 7 **Seintiau Northampton**
* **Teigrod Caerlŷr** 21 - 20 Stade Francais

## Rownd gyn-derfynol
*Timau cartref wedi'u rhestru gyntaf.*
* **Teigrod Caerlŷr** 33 - 17 Scarlets Llanelli
* Seintiau Northampton 13 - 30 **Picwns Llundain**

## Rownd derfynol
*Chwaraewyd ar 20 Mai 2007 yn Nhwickenham, Llundain, Lloegr''
* Teigrod Caerlŷr 9 - 25 **Picwns llundain**

Categori:2006
Categori:2007
2006–2007
499

4g - **5g** - 6g 
440au 450au 460au 470au 480au - **490au** - 500au 510au 520au 530au 540au 
494 495 496 497 498 - **499** - 500 501 502 503 504 

----

## Digwyddiadau 
* Kavadh I yn diorseddu ei frawd Djamasp ac yn dod yn frenin Persia eto.

## Genedigaethau 
## Marwolaethau 
Categori:499
498

4g - **5g** - 6g 
440au 450au 460au 470au 480au - **490au** - 500au 510au 520au 530au 540au 
493 494 495 496 497 - **498** - 499 500 501 502 503 

----

## Digwyddiadau 
* 22 Tachwedd - Pab Symmachus yn olynu Pab Anastasius II fel y 51ed pab.
* Gwrth-bab Laurentius yn cael ei ethol fel "pab" yn y Basilica di Santa Maria Maggiore.

## Genedigaethau 
* Sant Kevin o Glendalough (tua'r dyddiad yma)

## Marwolaethau 
* 19 Tachwedd - Anastasius II, Pab

Categori:498
500

5g - **6g** - 7g 
450au 460au 470au 480au 490au - **500au** - 510au 520au 530au 540au 550au 
495 496 497 498 499 - **500** - 501 502 503 504 505 

----

## Digwyddiadau 
*Dyddiad posibl Brwydr Mynydd Baddon (awgrymwyd dyddiadau rhwng 490 a 510); y Brythoniaid yn gorchfygu byddin Sacsonaidd. Yn ôl Nennius, arweinydd y Brythoniaid yn y frwydr oedd Arthur.
*Ffurfio teyrnas y Ffranciaid
*Sefydlu Uxmal (tua'r dyddiad yma)

## Genedigaethau 
*Procopius, hanesydd (tua'r dyddiad yma)
*Theodebert I, brenin Austrasia (tua'r dyddiad yma)
*Theodora, ymerodres Fysantaidd

## Marwolaethau 
*Zu Chongzhi, mathemategydd o Tsieina

Categori:500
Hiragana

**Hiragana** yw un o'r ddwy sillwyddor a ddefnyddir i ysgrifennu Japaneg, gyda'r ail, katakana, a'r nodau Tsieineeg a elwir yn kanji.

## Siart hiragana-rōmaji
Mae'r siart sy'n dilyn yn dangos yr arwyddion hiragana gyda'i ffurfiau mewn llythrennau Rhufeinig (system Hepburn), sef romaji. Cynhwysir rhai kana hynafol y gwelir eu gwerth romaji mewn ffont lliw coch. Ceir 105 cyflwr.

Categori:Kana
Categori:Japaneg
Categori:Systemau ysgrifennu
Categori:Diwylliant Japan
4edd ganrif

## Digwyddiadau 
*330: Cystennin I yn gwneud Caergystennin yn brifddinas yr Ymerodraeth Rufeinig
*380: Theodosius I yn cyhoeddi Cristnogaeth yn grefydd swyddogol yr Ymerodraeth Rufeinig

## Blynyddoedd a degawdau 
300au 300 301 302 303 304 305 306 307 308 309
310au 310 311 312 313 314 315 316 317 318 319
320au 320 321 322 323 324 325 326 327 328 329
330au 330 331 332 333 334 335 336 337 338 339
340au 340 341 342 343 344 345 346 347 348 349
350au 350 351 352 353 354 355 356 357 358 359
360au 360 361 362 363 364 365 366 367 368 369
370au 370 371 372 373 374 375 376 377 378 379
380au 380 381 382 383 384 385 386 387 388 389
390au 390 391 392 393 394 395 396 397 398 399
400au 400

Categori:Canrifoedd
Categori:4edd ganrif
Katakana

**Catacana** yw un o'r ddwy sillwyddor kana, gyda hiragana, a ddefnyddir gyda'r kanji i ysgrifennu Japaneg. Heddiw defnyddir katakana yn bennaf ar gyfer enwau estron gorllewinol (benthyciadau o'r Saesneg a'r Ffrangeg yn bennaf) a gwyddonol (fel y defnydd o'r Lladin ar gyfer enwau planhigion).

## Siart katakana 
Dyma siart o lythrennau katakana gyda'u llythrennau romaji cyfatebol (system Hepburn).

Categori:Kana
Categori:Japaneg
Categori:Diwylliant Japan
Categori:Systemau ysgrifennu