open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jessie Donaldson

Roedd **Jessie Donaldson** (ganwyd **Jessie Heineken**; 1799 &ndash; 1889) yn athrawes ac ymgyrchydd gwrth-gaethwasiaeth.

Cafodd ei geni ym Mryste, yn ferch i'r ymgyrchydd gwrth-gaethwasiaeth Samuel Heineken. Gyda'i chwaer, Mary-Ann, Jessie oedd perchennog ysgol yn Abertawe. Priododd Francis Donaldson ym 1840, a symudon nhw i Ohio, UDA.  
Daeth eu tŷ yn lloches i gaethweision a oedd wedi dianc. Daethant yn ôl i Abertawe ym 1866, ar ôl diddymu caethwasiaeth. Bu farw Francis ym 1873.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1799
Categori:Marwolaethau 1889
Categori:Merched y 19eg ganrif o Loegr
Tarquinia Tarquini

Roedd **Tarquinia Tarquini** (1882 - 25 Chwefror 1976) yn soprano ddramatig o'r Eidal ac yn wraig i'r cyfansoddwr Riccardo Zandonai.

## Bywgraffiad 
Yn enedigol o Colle di Val d'Elsa, astudiodd Tarquini ganu yng Nghonservatoire Milan ac yn breifat yn Fflorens. Gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf ar y llwyfan ym 1905 a threuliodd y ddwy flynedd nesaf yn perfformio mewn tai opera ledled yr Eidal.

Ym 1907 aed â Tarquini i'r Unol Daleithiau gan yr impresario Henry Russell i ymuno â'i Gwmni Opera San Carlo, sydd wedi'i leoli yn Boston. Gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf gyda'r cwmni yn Boston fel Santuzza yn *Cavalleria rusticana* ac aeth ar daith drwy Ogledd America gyda'r cwmni. Yr un flwyddyn, perfformiodd y rôl deitl ym première yr Unol Daleithiau o *Adriana Lecouvreur* yn y French Opera House yn New Orleans .

Rhwng 1908-1911 perfformiodd Tarquini mewn operâu yn Awstria, yr Aifft, yr Eidal a Phortiwgal. Ymhlith y rolau a ganodd oedd Cio-Cio San yn *Madama Butterfly*, Maddalena de Coigny yn *Andrea Chénier*, Mimì yn *La bohème*, a'r rôl deitl yn *Manon*. Derbyniodd glod arbennig am ei phortread o rôl y teitl yn *Salome* Richard Strauss  a, gan ei bod yn ddawnsiwr da, perfformio *Dawns y Saith Llen* ei hun; penderfyniad a achosodd braw i rai beirniaid ceidwadol.

Ar 14 Hydref 1911 portreadodd Tarquini rôl y teitl ym première byd *Conchita* gan Zandonai yn y Teatro Dal Verme ym Milan. Roedd ei pherfformiad yn llwyddiant buddugoliaethus ac aeth ymlaen i berfformio'r rôl sawl gwaith, gan gynnwys yn y Tŷ Opera Brenhinol, Llundain (1912), y Cort Theatre, San Francisco (1912), y Philarmonic Auditorium yn Hollywood (1912), yr Heilig Theatre yn Portland, Oregon (1912), y Tŷ Opera Metropolitan yn Philadelphia (1912), Cwmni Opera'r Grand Chicago (1913), yr Opera Metropolitan yn Ninas Efrog Newydd (1913), a'r Teatro di San Carlo yn Napoli (1913).

Arhosodd Tarquini yn brysur fel perfformiwr hyd iddi ymddeol o'r llwyfan ym 1917 yn dilyn ei phriodas y flwyddyn honno â Zandonai. Cafodd lwyddiant pwysig yn Covent Garden fel *Carmen* Bizet ym 1912 ac, ar wahân i Conchita, Salome oedd y rôl a pherfformiodd amlaf. Ar ôl ei phriodas, bu’n byw’r rhan fwyaf o’i bywyd gyda’i gŵr ym Milan. Ar ol farwolaeth ei gŵr derbyniodd pensiwn arbennig o 780,000 lira y flwyddyn gan lywodraeth yr Eidal. Bu farw ym Milan yn 93 oed. Ni recordiwyd llais Tarquini erioed.

## Cyfeiriadau 
* Waterhouse, John C. G., "Zandonai, Riccardo", yn *The New Grove Dictionary of Opera*, gol. Stanley Sadie (1992)

## Darllen pellach 
* Konrad Dryden,*Riccardo Zandonai, A Biography*, Peter Lang (Frankfurt, 1999) 

Categori:Cantorion opera o'r Eidal
Categori:Genedigaethau 1882
Categori:Marwolaethau 1976
Peter New

Actor a digrifwr o Ganada yw **Peter New** (ganwyd 30 Hydref 1971), sydd erbyn hyn yn ddinesydd yr Unol Daleithiau.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1971
Categori:Actorion ffilm o Ganada
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Digrifwyr o Ganada
Categori:Digrifwyr o'r Unol Daleithiau
Talcott Parsons

Cymdeithasegwr o'r Unol Daleithiau oedd **Talcott Parsons** (13 Rhagfyr 1902 – 8 Mai 1979) sydd yn nodedig am ei ddamcaniaeth gweithredu gwirfoddol.

Ganed yn Colorado Springs, Colorado, Unol Daleithiau America. Wedi iddo dderbyn ei radd baglor o Goleg Amherst, Massachusetts, ym 1924, astudiodd yn Ysgol Economeg Llundain a Phrifysgol Heidelberg. Enillodd ei ddoethuriaeth o Heidelberg ym 1927. Gweithiodd Parsons yn diwtor economeg ym Mhrifysgol Harvard cyn dechrau addysgu cymdeithaseg yno ym 1931. Fe'i penodwyd yn athro ym 1944, ac ym 1946 yn gadeirydd ar yr adran newydd i astudio cysylltiadau cymdeithasol. Bu yn y swydd honno nes 1956, a gweithiodd yn Harvard nes iddo ymddeol ym 1973. Bu farw ym München, Gorllewin yr Almaen, yn 76 oed.

## Llyfryddiaeth 
* *The Structure of Social Action* (1937).
* *Essays in Sociological Theory* (1949).
* *The Social System* (1951).
* *Economy and Society* (1956). Gyda Neil J. Smelser.
* *Structure and Process in Modern Societies* (1960).
* *Societies: Evolutionary and Comparative Perspectives* (1966).
* *Sociological Theory and Modern Society* (1967).
* *Politics and Social Structure* (1969).
* *The American University* (1973). Gyda Gerald M. Platt a Neil J. Smelser.

## Cyfeiriadau 
Categori:Academyddion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Academyddion Prifysgol Harvard
Categori:Cymdeithasegwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg Amherst
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Ruprecht Karl Heidelberg
Categori:Cyn-fyfyrwyr Ysgol Economeg Llundain
Categori:Genedigaethau 1902
Categori:Llenorion ffeithiol yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Marwolaethau 1979
Categori:Pobl o Colorado
Categori:Ysgolheigion Saesneg o'r Unol Daleithiau
Dawley

Ardal faestrefol o dref newydd Telford yn sir seremonïol Swydd Amwythig, Gorllewin Canolbarth Lloegr, ydy **Dawley**. Fe'i lleolir ym mhlwyf sifil Great Dawley yn awdurdod unedol Telford a Wrekin.

Yn hanesyddol roedd Dawley yn dref ynddo'i hun, ond yn y 1960au cafodd ei hymgorffori yn nhref newydd Telford. Yn wreiddiol, y bwriad oedd y byddai'r dref newydd yn cael ei galw'n "Dawley New Town" cyn y penderfynwyd ym 1968 i'w henwi ar ôl y peiriannydd Thomas Telford.

## Cyfeiriadau
Categori:Plwyfi sifil Swydd Amwythig
Categori:Telford a Wrekin
Categori:Trefi Swydd Amwythig
Pierre Cardin

Roedd **Pierre Cardin** (ganwyd **Pietro Costante Cardin**; 2 Gorffennaf 1922 – 29 Rhagfyr 2020), yn ddylunydd ffasiwn Eidalaidd/Ffrengig.

Cafodd Cardin ei eni ger Treviso, yr Eidal, yn fab i Maria Montagner a'i gŵr Alessandro Cardin, tirfeddianwyr cyfoethog.

Bu farw Cardin ym Mharis, yn 98 oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1922
Categori:Marwolaethau 2020
Categori:Dylunwyr ffasiwn o'r Eidal
Categori:Dylunwyr ffasiwn o Ffrainc
Categori:Dylunwyr ffasiwn LHDT
Categori:Pobl fusnes o Ffrainc
Dorothy Bonarjee

Roedd '''Dorothy Noel 'Dorf' Bonarjee''' (Awst 1894–1983) yn fardd, cyfreithiwr ac arlunydd Indiaidd. Roedd hi'n adnabyddus am dderbyn cadair farddol pan oedd hi'n fyfyriwr yng Nghymru. Hi oedd y fenyw gyntaf i dderbyn gradd yn y gyfraith yn fewnol gan Goleg Prifysgol Llundain.

Ganwyd Bonarjee yn Bareilly, Gogledd India, yn ferch i fargyfreithiwr. Roedd hi'n aelod o deulu Cristnogol Bengali. Treuliodd Bonarjee lawer o’i phlentyndod yn Dulwich yn ne Llundain. Ym 1912, cofrestrodd Bonarjee i astudio yng Ngholeg Prifysgol Cymru yn Aberystwyth. Tra’n fyfyriwr, cyhoeddodd farddoniaeth Saesneg yng nghyfnodolyn y coleg *The Dragon* ac yn *Welsh Outlook*. Ym mis Chwefror 1914, dyfarnwyd y gadair Farddol iddi yn Eisteddfod y coleg am gerdd a gyflwynwyd o dan ffugenw, cerdd yn Saesneg i Owain Lawgoch. Hi oedd y fenyw gyntaf a'r cyntaf nad oedd o dras Ewropeaidd i ennill Eisteddfod y coleg. Roedd ei thad yn bresennol am y seremoni. Diolchodd i'r rhai oedd yn bresennol am 'derbyn cystadleuydd llwyddiannus o hil a gwlad wahanol'. Ysgrifennodd Bonarjee mwy na chwe deg o gerddi. Ochr yn ochr ag un, ysgrifennodd hi nodyn (yn Saesneg): 'Wedi'i ysgrifennu yn 22 oed pan ollyngodd myfyriwr o Gymru ar ôl 3 blynedd o ymgysylltiad cudd fi oherwydd bod ei rieni wedi dweud "Mae hi'n brydferth ac yn ddeallus iawn ond mae hi'n Indiaidd."'

Roedd Bonarjee yn cefnogi'r mudiad dros y bleidlais i ferched. Ym 1919, ynghyd â’i mam, arwyddodd Anerchiad Rhyddfraint Merched India. Ni ddychwelodd i India i ymuno â'i rhieni. Ym 1921 priododd hi  â'r arlunydd Ffrengig Paul Surtel. Roeddent yn byw yn Provence, Ffrainc, gyda'u plant: un fab, Denis, a fu farw fel baban, a ferch, Claire Aruna. Ysgarodd y cwpl ym 1936.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1894
Categori:Marwolaethau 1983
Categori:Beirdd o India
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Aberystwyth
Dagestan

Gweriniaeth yn Ffederasiwn Rwsia yw **Dagestan** (Rwseg: Дагеста́н), yn swyddogol **y Weriniaeth Dagestan** (Rwseg: Респу́блика Дагеста́н). Fe'i lleolir ar Fôr Caspia, yng Ngogledd y Cawcasws yn Nwyrain Ewrop. Ar flaen deheuol Rwsia, mae'r weriniaeth yn rhannu ffiniau tir â gwledydd Aserbaijan a Georgia i'w de a'i de-orllewin; ac yn ffinio a'r gweriniaethau Rwsiaidd Tsietsnia a Kalmykia i'r gorllewin a'r gogledd, wrth ffinio â Crai Stavropol i'r gogledd-orllewin. Makhachkala yw'r brifddinas a'r ddinas fwyaf; mae yna ddinasoedd eraill yno fel Derbent, Kizlyar, Izberbash, Kaspiysk a Buynaksk.

Mae'r weriniaeth yn cwmpasu ardal o 50,300 cilomedr sgwâr (19,400 milltir sgwâr), gyda phoblogaeth o dros 3 miliwn o drigolion. Mae'n un o'r rhai mwyaf amrywiol yn ieithyddol ac yn ethnig, yn ogystal â gweriniaeth fwyaf heterogenaidd Rwsia. Mae trigolion y weriniaeth yn siarad ieithoedd Gogledd y Cawcasws a ieithoedd Tyrcaidd yn bennaf, ond Rwsieg yw brif iaith yn y weriniaeth.

Categori:Dosbarth Ffederal Gogledd y Cawcasws
Il giovane Montalbano

Cyfres deledu Eidalaidd yw **Il giovane Montalbano** ("Montalbano ifanc"), sy'n rhaghanes i'r gyfres **Il commissario Montalbano**. Mae ganddi ddeuddeg pennod o 100 munud yr un. Fe'i crëwyd gan Andrea Camilleri ac a ddarlledwyd rhwng 23 Chwefror 2012 a 19 Hydref 2015 ar y sianel Rai 1. Roedd y gyfres  yn llwyddiant mawr.

## Crynodeb 
Yn gynnar yn y 90au, penodir yr Arolygydd Salvo Montalbano i gymryd rheolaeth o'r heddlu yn Vigata (dinas ddychmygol) yn Sisili, yr ynys lle cafodd ei eni.

## Episodau 
## Cast 
de|bawd|169x169px| Michele Riondino

* Michele Riondino: Prif arolygydd Salvo Montalbano
* Alessio Vassallo: Dirprwy arolygydd Mimì Augello
* Andrea Tidona: Arolygydd Carmine Fazio
* Beniamino Marcone: Arolygydd Giuseppe Fazio
* Sarah Felberbaum: Livia Burlando
* Fabrizio Pizzuto: Heddwas Agatino Catarella
* Maurilio Leto: Heddwas Gallo
* Alessio Piazza: Heddwas Paternò
* Guiseppe Santostefano: Doctor Pasquano
* Massimo De Rossi: Comisiynydd (*Questore*) Alabiso
* Katia Greco: Mery
* Adriano Chiaramida: Tad Montalbano
* Tra Luigi Misasi: Torrisi
* Valentina D'Agostino: Viola Monaco
* Pietro De Silva: Oriani
* Renato Lenzi: Gaetano Borruso
* Carmelo Galati: Newyddiadurwr teledu Nicolò Zitò
* Orazio Alba: Nini Brucculeri
* Vincenzo Ferrera: Gerlando Mongiardino
* Giusy Buscemi: Anita Lodato

## Cyfeiriadau 
Categori:Rhaglenni teledu Eidalaidd
Categori:Rhaglenni teledu trosedd
Llwybr Llanberis

260px|bawd|chwith|Maen yn nodi cyffordd rhwng llwybr Llanberis a llwybr y Mwynwyr
260px|bawd|Yn edrych i lawr at Gaffi Hanner Ffordd a Llanberis
260px|bawd|chwith|Golygfa o'r llwybr a rheilffordd
Mae **Llwybr Llanberis** yn un o’r llwybrau i gopa’r Wyddfa. Mae'r llwybr yma, sy'n cychwyn ger Gwesty'r Victoria yn Llanberis, yn rhedeg ochr yn ochr â thrac y trên bach y rhan fwyaf o'r ffordd. Dyma'r llwybr hiraf, ond gan nad yw mor serth a'r gweddill, mae'n un o'r llwybrau hawddaf. Gall fod yn beryglus pan fo rhew ac eira, pan mae'n eithriadol o bwysig aros ar y llwybr ei hun uwchben gorsaf Clogwyn yn hytrach na dilyn y rheilffordd. Dyma'r unig lwybr lle gellir cael rhywbeth i'w fwyta neu yfed ar y ffordd, gan fod Caffi Hanner ffordd tua hanner y ffordd i fyny. Mae caffi arall, Pen y Ceunant Isaf, agosach i waelod y llwybr. Defnyddir Llwybr Llanberis ar gyfer Ras yr Wyddfa, Ras tua deg milltir sy’n mynd i fyny ac y lawr y mynydd. Cynhelir y ras ym mis Gorffennaf.

## Cyfeiriadau
Categori:Gwarchodfeydd Natur Cenedlaethol yng Nghymru
Categori:Llanberis
Categori:Mynyddoedd a bryniau Eryri
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Rhestr o fideos gan Lywodraeth Cymru am Covid-19

Sefydlwyd system o ddatganiadau dyddiol (y cyfeirir atynt yn ddiweddarach fel 'cynadleddau i'r wasg') gan Lywodraeth Cymru fel ffordd o drosglwyddo gwybodaeth newydd i bobl Cymru ynghylch  COVID-19 yng Nghymru. Yn Hydref 2020, rhoddodd y Llywodraeth y fideos hyn, ar drwydded agored Comin Creu, yn ogystal â thrwydded OGL. Gan fod iechyd wedi'i ddatganoli, Senedd Cymru sy'n penderfynu ar bob agwedd o iechyd sy'n ymwneud â Chymru. Mae'r canlynol yn rhestr gronolegol o ddatganiadau Covid-19 Llywodraeth Cymru:

## Ebrill 2021
## Mawrth 2021
## Chwefror 2021
## Ionawr 2021
## Rhagfyr 2020
## Tachwedd 2020
## Hydref 2020
## Medi 2020
## Gorffennaf 2020
## Mehefin 2020
## Mai 2020
## Ebrill 2020
## Mawrth 2020
## Cyfeiriadau
Categori:Coronafirysau
Categori:Iechyd yng Nghymru
Fideos
Amserlen y Gofid Mawr (COVID-19) yng Nghymru (2021)

:*Perthnasol: (COVID-19) yng Nghymru, Ystadegau Cymru, Fideos Llywodraeth Cymru a llinell amser 2019-20 *

## Llinell Amser o'r digwyddiadau 
Dyma'r digwyddiadau a'r cerrig milltir yn 2021 mewn llinell amser parthed y firws yng Nghymru:

### Ionawr 2021 
* 1 Ionawr -
** Ffigurau a gafodd ei rhyddhau gan Heddlu De Cymru yn nodi bod 240 o alwadau dros doriadau reoliadau COVID yn ystod cyfnod Blwyddyn Newydd.
** Mae'r ffigurau'n dangos bod Cymru ychydig y tu ôl i weddill y DU wrth gyflwyno'r brechlyn Pfizer / BioNTech, gan annog gwleidyddion i fynegi pryder am y rhaglen. Mewn ymateb, dywed y Gweinidog Iechyd, Vaughan Gething, fod y rhaglen ar y “cychwyn cyntaf” ond bod cyfraddau brechiadau yn cynyddu.
* 2 Ionawr -
** Mae nifer y profion COVID-19 a gynhaliwyd yng Nghymru ers dechrau'r pandemig yn pasio dwy filiwn, gyda 2,007,728 o brofion wedi'u cynnal. O'r rheini, mae 151,300 wedi bod yn posetif, a chafwyd 3,564 o farwolaethau cysylltiedig â COVID.
** Mae Newyddion BBC yn adrodd bod ymweliadau â mannau deiniadol yng Nghymru wedi bod yn uchel yn y dyddiau blaenorol er gwaethaf gwaharddiadau teithio a phobl yn cael eu hannog i aros gartref.
bawd|311x311px|Lleoliadau canolfannau Brechu COVID-19 yng Nghymru ar 15 Ionawr 2021.

## Gweler hefyd 
* **Pandemig COVID-19**
* Amserlen y Gofid Mawr (COVID-19) yng Nghymru (2019-2020)

## Cyfeiriadau 
Categori:Coronafirysau
Categori:Iechyd yng Nghymru
Categori:COVID-19 yng Nghymru
Amserlen y Gofid Mawr (COVID-19) yng Nghymru

Gall Amserlen y Gofid Mawr (COVID-19) yng Nghymru gyfeirio at:

* Amserlen y Gofid Mawr (COVID-19) yng Nghymru (2019-2020)
* Amserlen y Gofid Mawr (COVID-19) yng Nghymru (2021)

__DISAMBIG__

Categori:COVID-19 yng Nghymru
Locomotif 87 (Rheilffordd Eryri)

Mae **Locomotif 87** yn Locomotif 2-6-2+2-6-2 Beyer Garratt dosbarth NGG16, adeiladwyd gan gwmni John Cockerill o Seraing, Gwlad Belg ar gyfer Rheilffordd De Affrica ym 1936. Aeth y locomotif i Port Shepstone ym 1937; Gweithiodd y locomotif yno tan 1968, pan gredwyd y symudwyd y locomotif i weithio yn Natal.

Wedyn daeth y lomotif i Brydain ar gyfer rheilffordd arfaethedig rhwng Whitby a Robin Hood’s Bay yn Swydd Efrog. Ar ôl methiant y prosiect yno, aeth rhif 87 i Reilffordd Stêm Exmoor am gyfnod. Prynwyd y locomotif gan Reilffordd Eryri. Cyrhaeddodd rhif 87 Iard Minffordd ar 4 Chwefror 2006 a symudwyd yn syth i weithdy Boston Lodge. Dechreuodd waith ar Reilffordd Eryri ym Mawrth 2009. Peintiwyd yn las ym mis Ionawr 2010.

Newidiwyd teiars y locomotif a chryfhawyd ei ffrâm yn 2012. Terfynwyd ei docyn boeler yn 2018; daeth y boeler yn ôl, wedi pasio, yn mis Chwefror 2019, a pheintiwyd y locomotif yn ddu. Daeth y locomotif yn ôl i’w waith ar 15fed Chwefror 2020, jyst cyn cyrhaeddiad Covid-19. Ail-ddechreuwyd gwasanaethau ym mis Awst, a thynnodd rhif 87 y trenau i gyd.

## Cyfeiriadau

WHR87LB.jpg
WHR87LB2.jpg

Categori:Rheilffordd Eryri
Cymdeithas Clwb Cymraeg Caerdydd

Sefydlwyd **Cymdeithas Clwb Cymraeg Caerdydd** ar ôl cyfarfod a gynhaliwyd yn Nhŷ'r Cymry ym 1979 pan siaradodd Huw Phillips am glybiau aelodau. Bwriad y Gymdeithas, fel yr amlygir yn ei enw, oedd sefydlu clwb Cymraeg yn y ddinas. Gwireddwyd ei nod pan agorodd Clwb Ifor Bach.

Categori:Sefydliadau 1979
Cyflafan Peterloo

Ddigwyddiad ym Manceinion, Lloegr, ar 16 Awst 1819 oedd **Cyflafan Peterloo** (Saesneg: *Peterloo Massacre*), pan ymosododd marchfilwyr ar dorf o tua 60,000 o bobl a oedd wedi ymgynnull yn heddychlon ym Maes San Pedr ("St Peter's Field") i alw am ddiwygio cynrychiolaeth seneddol. Y canlyniad oedd llawer o farwolaethau a channoedd o anafiadau.

Yn ôl un sylwebydd, Cyflafan Peterloo oedd "digwyddiad gwleidyddol mwyaf gwaedlyd y 19eg ganrif ar bridd Lloegr", ac roedd yn "ddaeargryn gwleidyddol ym mhwerdy gogleddol y chwyldro diwydiannol".

## Y cyfarfod a'r ymosodiadau
Yn ystod y cyfnod hwn, cyfnod o gwymp economaidd, diweithdra, a phrisiau a threthi uchel, ychydig iawn o bobl oedd yn gymwys i bleidleisio – tua 11% o ddynion. Roedd y Chwyldro Diwydiannol wedi creu canolfannau trefol dwys eu poblogaeth a oedd â chynrychiolaeth arbennig o wael yn Nhŷ'r Cyffredin. Ceisiodd diwygwyr radical, ar ôl trefnu deiseb aflwyddiannus dros ddiwygio seneddol, ysgogi torfeydd mawr i roi pwysau ar lywodraeth y wlad. Roedd y mudiad yn arbennig o gryf yng ngogledd-orllewin Lloegr, lle trefnodd Undeb Gwladgarol Manceinion (*Manchester Patriotic Union*) gyfarfod torfol ym mis Awst 1819, a anerchwyd gan Henry Hunt, areithiwr radical adnabyddus.

Yn fuan ar ôl i'r cyfarfod ddechrau, rhoddodd ynadon lleol gyfarwyddyd i'r iwmyn *(Manchester and Salford Yeomanry*) i arestio Hunt a sawl un arall ar y platfform gydag ef. Ymosododd yr iwmyn ar y dorf, gan guro dynes i'r llawr a lladd plentyn, a dal Hunt o'r diwedd. Yna dywedwyd wrth y 15fed King's Hussars, catrawd marchfilwyr, i wasgaru'r dorf. Defnyddiodd y milwyr gleddyfau sabr i ymosod. Lladdwyd tua 17 o bobl ac anafwyd tua 600 yn y dryswch a ddilynodd. Roedd y meirw a'r clwyfedig yn cynnwys menywod a phlant.

[bawd|600px|dim|*The Massacre of Peterloo or Britons Strike Home* (1819): cartŵn gan [George Cruikshank (1792–1878) yn darlunio ymosodiad y marchfilwyr ar y dorf]]

## Canlyniadau
Cafodd y digwyddiad ei alw'n "Cyflafan Peterloo" gan bapur newydd radical y *Manchester Observer*, gan gyfeirio'n gellweirus at Frwydr Waterloo a ddigwyddodd bedair blynedd ynghynt.

Arswyd a ffieidd-dra at weithredoedd yr awdurdodau oedd barn y cyhoedd ledled Lloegr, ond ymateb uniongyrchol y llywodraeth oedd llunio cyfres o ddeddfau gormesol (y "Chwe Deddf") a oedd â'r nod o atal unrhyw gyfarfodydd at ddibenion diwygio radical.

Cyhuddwyd Henry Hunt ac wyth dyn arall o *sedition* (annog gwrthryfel). Ar ôl pythefnos o achos ym Mrawdlys Caerefrog ym mis Mawrth 1820, dyfarnwyd pum diffynnydd yn euog. Dedfrydwyd Hunt i 30 mis o garchar. Rhoddwyd blwyddyn yr un i dri arall, a charcharwyd y pumed dyn am ddwy flynedd ar gyhuddiad dilynol.

Cyfarwyddodd y llywodraeth yr heddlu a'r llysoedd i erlid newyddiadurwyr, gweisg a chyhoeddi'r *Manchester Observer*. Arestiwyd y golygydd a'i ddyfarnu'n euog o gynhyrchu cyhoeddiad anogol i wrthryfel. Cafodd ei ddedfrydu i 12 mis yn y carchar a dirwyo £100.

bawd|400px|dim|Plac coffa (2007) ar wal y Free Trade Hall, Manceinion

## Cyfeiriadau 
Categori:1819 yn Lloegr
Peterloo
Categori:Hanes gwleidyddol y Deyrnas Unedig
Categori:Hanes Manceinion
Categori:Protestiadau yn y Deyrnas Unedig
Dinas Lerpwl

Bwrdeistref fetropolitan yng Nglannau Merswy, Gogledd-orllewin Lloegr, yw **Dinas Lerpwl** (Saesneg: *City of Liverpool*).

Mae gan y fwrdeistref arwynebedd o 112&nbsp;km², gyda 498,042 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2019. Mae'n ffinio ar Fwrdeistref Fetropolitan Sefton i'r gogledd, Bwrdeistref Fetropolitan Knowsley i'r dwyrain, a Swydd Gaer i'r de-ddwyrain. Saif gyferbyn â Bwrdeistref Fetropolitan Cilgwri ar lan orllewinol aber Afon Merswy.

bawd|dim|Dinas Lerpwl yng Nglannau Merswy

Ffurfiwyd y fwrdeistref dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, ar 1 Ebrill 1974.

Mae'r fwrdeistref yn hollol ddi-blwyf. I bob pwrpas mae ganddi'r un ffiniau â dinas Lerpwl.

## Cyfeiriadau 

Lerpwl
Barbara Shelley

Roedd **Barbara Shelley** (ganwyd Barbara T. Kowin ; 13 Chwefror 1932 - 4 Ionawr 2021) yn actores ffilm a theledu Saesneg. Roedd hi'n adnabyddus fel seren fenywaidd ffilmiau Hammer Horror, fel *The Gorgon* (1964), *Dracula, Prince of Darkness* (1966), *Rasputin, the Mad Monk* (1966), a *Quatermass and the Pit* (1967).

Aelod o'r Cwmni Brenhinol Shakespeare oedd hi.

Bu farw o COVID-19, yn 88 oed.

## Ffilmiau
**Tragic Ballad* (1954)
**New Moon* (1955)
**Supreme Confession* (1956)
**Totò, Peppino and the outlaws* (1956)
**Cat Girl* (1957)
**The End of the Line* (1957)
**The Camp on Blood Island* (1958)
**Blood of the Vampire* (1958)
**Murder at Site 3* (1958)
**Bobbikins* (1959)
**Village of the Damned* (1960)
**A Story of David* (1961)
**Shadow of the Cat* (1961)
*''Postman's Knock* (1962)
**Blind Corner* (1963)
**Stranglehold* (1963)
**The Secret of Blood Island* (1964)
**The Gorgon* (1964)
**Dracula, Prince of Darkness* (1966)
**Rasputin, the Mad Monk* (1966)
**Quatermass and the Pit* (1967) 
**The Spy Killer* (1969)
**Ghost Story* (1974)

## Teledu
**Rupert of Hentzau* (1964)
**The Man from UNCLE* (1965)
**John Halifax, Gentleman* (1974)
**The Comedy of Errors* (1978)
**Prince Regent* (1979)
**The District Nurse* (1984)
**Maigret* (1988)
**The Dark Angel'' (1989)

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 1932
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Pobl fu farw o COVID-19
Mallt Anderson

Roedd **Mallt Anderson** (m. 3 Ionawr 2021) yn sylfaenydd y Cymdeithas y Dywysoges Gwenllian. Athrawes ac ymgyrchydd o Gaerdydd oedd hi. Cafodd ei hysbrydoli gan y llyfr *Marwolaeth Llywelyn ap Gruffydd* (1987) gan Anthony Edwards, a sefydlodd y gymdeithas ym 1996; hi oedd ei hysgrifennydd cyntaf.

## Cyfeiriadau
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Categori:Merched yr 21ain ganrif
Categori:Pobl o Gaerdydd
A Canterbury Tale

Mae ***A Canterbury Tale*** yn ffilm ryfel Brydeinig o 1944. Fe'i cynhyrchwyd gan Michael Powell ac Emeric Pressburger ac fe'i gwasanaethodd fel propaganda answyddogol ar gyfer ymdrech Prydeinig yr Ail Ryfel Byd. Fe'i hysbrydolwyd gan y *Chwedlau Caergaint* gan Geoffrey Chaucer.

Roedd y stori'n ymwneud â thri pherson ifanc cyffredin sy'n cwrdd ar eu ffordd i Gaergaint yn ystod y rhyfel.

Rhingyll Byddin yr Unol Daleithiau oedd John Sweet (1916-2011) a wasanaethodd yn y DU yn yr Ail Ryfel Byd pan gafodd ei ddewis gan Powell ac Pressburger i chwarae rôl Sgt. Bob Johnson yn y ffilm. Hon oedd ei unig rôl serennu mewn ffilm.

## Cyfeiriadau
Categori:Ffilmiau 1944
Remember Me (cân)

Mae "**Remember Me**" yn gân o'r ffilm animeiddiedig Pixar o 2017, *Coco*. Cafodd ei ysgrifennu gan Robert Lopez a Kristen Anderson-Lopez. Perfformir y gân yn amrywiol o fewn y ffilm gan Benjamin Bratt, Gael García Bernal, Anthony Gonzalez, ac Ana Ofelia Murguía. Mae Miguel a Natalia Lafourcade yn perfformio fersiwn bop o'r gân sydd yn ymddangos yng nghredydau diwedd y ffilm. Recordiodd Carlos Rivera fersiwn o'r gân, o'r enw "Recuérdame" ar gyfer albwm trac sain Sbaeneg y ffilm. Enillodd y Gân Wreiddiol Orau yng Ngwobrau’r Academi yn 2018.

## Cyd-destun 
[bawd| Lleisiodd [Gael García Bernal Héctor yn fersiynau Saesneg a Sbaeneg y ffilm.]]
Defnyddir y gân mewn amrywiaeth o gyd-destunau trwy gydol y ffilm. O fewn y ffilm, cân fwyaf poblogaidd Ernesto de la Cruz (Benjamin Bratt) yw hon a ysgrifennwyd gan ei bartner cerdd Héctor Rivera (Gael García Bernal). Fe'i cyflwynir gyntaf mewn trefniant mariachi, fel ple gan Ernesto i'w gefnogwyr i'w gadw yn eu meddyliau hyd yn oed wrth iddo deithio mewn lleoedd eraill. Yna mae'n ymddangos fel hwiangerdd o Héctor i'w ferch Coco, pan mae rhaid iddo deithio'n bell fel cerddor teithiol. Yna fe'i defnyddir fel cân hiraethus i gysylltu Coco hŷn (Ana Ofelia Murguía) ag amser cynharach yn ei bywyd ac i aduno Miguel (Anthony Gonzalez) gyda'i hen fam-gu. Yna mae'n ymddangos mewn fersiwn bop a chwaraewyd yn ystod y credydau diwedd, wedi'i chanu gan y cantorion Miguel a Natalia Lafourcade.

Y cân yw'r tei sy'n clymu nifer o genedlaethau yn y cariad a rennir at gerddoriaeth.

## Cynhyrchiad 
Cafodd y tîm o'r ffilm *Frozen*, Kristen Anderson-Lopez a Robert Lopez, eu cyflogi ar gyfer y prosiect. Roedd y cyfarwyddwr Lee Unkrich wedi eu hedmygu ers iddyn nhw ysgrifennu *Finding Nemo - The Musical* yn 2006. Datblygodd y ffilm yn sioe gerdd, ond nid yn fath "torri i mewn i gân". Her gyda'r gân oedd llunio geiriau a fyddai'n newid mewn ystyr yn dibynnu ar y cyd-destun y cawsant eu canu ynddo. Ymchwiliodd y tîm i gerddoriaeth boblogaidd Mecsicanaidd, ac roeddent eisiau ysgrifennu cân y gallai Jorge Negrete neu Pedro Infante fod wedi ei chanu. Fe wnaethant ei ysgrifennu fel cân arddull bolero-ranchero, gan wybod y gallai weithio hefyd pe bai'n cael ei pherfformio fel baled dawel. Ysgrifennodd Robert y gerddoriaeth, ac ysgrifennodd Kristen y geiriau. Roedd hi eisiau archwilio'r syniad o gofio pobl pan maen nhw'n bell i ffwrdd, ac esboniodd "bŵer cerddoriaeth i ddod â phobl yn ôl yn fyw, yn llythrennol ac yn ffigurol".

## Gwobrau 
Enillodd "Remember Me" Wobr yr Academi am y Gân Wreiddiol Orau (gyda'r fuddugoliaeth hon, y cyfansoddwr Robert Lopez yw'r enillydd EGOT dwbl cyntaf erioed). Enillodd y gân hefyd Wobr Critic's Choice ar gyfer Cân Orau, ac fe’i henwebwyd am Wobr Golden Globe am y Gân Wreiddiol Orau a’r Wobr Grammy am y Gân Orau a Ysgrifennwyd ar gyfer y Cyfryngau Gweledol.

## Cyfeiriadau
Captain Underpants: The First Epic Movie

Mae ***Captain Underpants: The First Epic Movie*** yn ffilm gomedi archarwr Americanaidd wedi'i hanimeiddio gan CGI 2017 wedi'i seilio ar gyfres nofel i blant Dav Pilkey o'r un enw, wedi'i chynhyrchu gan DreamWorks Animation a'i dosbarthu gan 20th Century Fox. Fe'i cyfarwyddwyd gan David Soren o sgript sgrin gan Nicholas Stoller, ac mae'n serennu lleisiau Kevin Hart, Ed Helms, Thomas Middleditch a Nick Kroll. Mae'r plot yn dilyn dau gipiwr ysgol elfennol ddychmygus o'r enw George Beard a Harold Hutchins sy'n hypnoteiddio eu pennaeth oer, Mr Krupp, i feddwl ei fod yn Gapten Underpants, archarwr sy'n ymladd trosedd wrth wisgo dillad isaf a chlogyn yn unig, gan feddwl bod ganddo uwch-bwerau. .

Perfformiwyd Captain Underpants: The First Epic Movie am y tro cyntaf ar 21 Mai, 2017, yn Theatr y Pentref Regency yn Los Angeles, ac fe’i rhyddhawyd yn yr Unol Daleithiau ar Fehefin 2, mewn 3D a 2D. Derbyniodd y ffilm adolygiadau cadarnhaol ar y cyfan, gyda beirniaid yn canmol yr animeiddiad, hiwmor goofy ond swynol, ffyddlondeb i'w deunydd ffynhonnell, ac actio llais, yn enwedig gan Helms. Fe grosiodd $ 125 miliwn ledled y byd yn erbyn cyllideb o $ 38 miliwn, y gyllideb isaf ar gyfer nodwedd wedi'i hanimeiddio gan gyfrifiadur DreamWorks. [6] Rhyddhawyd cyfres deledu Netflix, The Epic Tales of Captain Underpants ar Orffennaf 13, 2018.

Hon oedd y ffilm olaf DreamWorks Animation i gael ei dosbarthu gan 20th Century Fox, gan fod yr hawliau i lyfrgell gyfan DreamWorks Animation, gan gynnwys y ffilm hon, bellach yn eiddo i Universal Pictures, yn dilyn pryniant NBCUniversal o'r cwmni yn 2016.

## Lleisiau Saesneg 
* Kevin Hart ac Thomas Middleditch - George Beard ac Harold Hutchins
* Ed Helms - Captain Underpants / Mr. Benjamin "Benny" Krupp
* Nick Kroll - Professor Poopypants
* Jordan Peele - Melvin Sneedly
* Kristen Schaal - Edith
* Grey Griffin - Miss Anthrope
* Dee Dee Rescher - Ms. Tara Ribble
* Brian Posehn - Mr. Riles Rected
* Mel Rodriguez - Mr. Morty Fyde
* David Soren - Tommy
* Susan Fitzker - Mrs. Dayken
* James Ryan - Mime
* Leslie David Baker - Officer McPiggly
* Sugar Lyn Beard - Goodie Two-Shoes Girl
* Lesley Nicol - Nobel Moderator
* Chris Miller - Nobel Audience Member
* Coco Soren - Balloon Girl

Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau DreamWorks
Categori:Ffilmiau 20th Century Fox
Categori:Ffilmiau animeiddiedig
Categori:Ffilmiau 2017
Categori:Ffilmiau wedi'u lleoli mewn ysgol
Categori:Ffilmiau Paramount Pictures
Categori:Ffilmiau Disney
Phoebe Waller-Bridge

Actores a chynhyrchydd o Loegr yw **Phoebe Waller-Bridge** (ganed 14 Gorffennaf 1985). Daeth i amlygrwydd fel ysgrifennydd a seren y comedi BBC *Fleabag* (2016-2019).

Am *Fleabag*, enillodd Waller-Bridge wobr BAFTA am Berfformiad Comedi Gorau, tair gwobr Primetime Emmy, a dwy wobr Golden Globes.

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion benywaidd o Loegr
Categori:Genedigaethau 1985
Locomotif 143 (Rheilffordd Eryri)

Mae **Locomotif 143** yn locomotif cledrau cul Beyer Garratt dosbarth NGG16 2-6-2+2-6-2 ar Reilffordd Eryri, a adeiladwyd ym 1958 gan Gwmni Beyer Peacock ar gyfer Corfforaeth Copor Tsumeb.

## Hanes yn Ne Affrica
Aeth o i Reilffordd De Affrica yn y pen draw. Aeth y locomotif i Port Elizabeth ym 1959, a gweithiodd ar gangen Avontuur. Symudwyd y locomotif i Natal ym 1961 a gweithiodd ar gangen Ixopo. Symudwyd 143 i Port Shepstone ynghanol yr 80au i weithio ar drenau coed.

## Rheilffordd Eryri
Cyrhaeddodd 143 Cymru ym 1997 a dechreuodd waith ym Medi 1998. Du oedd llifrai y locomotif ye adeg honno. Atgyweirwyd 143 ar ddiwedd 2009. Addaswyd y locomotif i ddefnyddio glo, ac ail-beintiwyd y locomotif i fod yn wyrdd Brunswick. Atgyweriwyd 143 eto rhwng 2014 a Mai 2016. Atgyweirir y locomotif eto, gan gynnwys boeler newydd.

WHR143LB.jpg
WHR143LB2.jpg

## Cyfeiriadau
Categori:Rheilffordd Eryri
Gerry Marsden

Roedd **Gerard "Gerry" Marsden**, MBE (24 Medi 1942 – 3 Ionawr 2021) yn ganwr ac actor Seisnig. Roedd e'n fwyaf adnabyddus fel arweinydd y band o Lerpwl, "Gerry and the Pacemakers".

Cafodd ei eni yn 8 Menzies Street, Toxteth, Lerpwl, yn fab i Frederick Marsden a'i wraig Mary McAlindin. Roedd ei frawd hynaf Freddie (m. 2006) hefyd yn aelod o'r Pacemakers. Priododd Pauline Behan ym 1965.

## Hunangofiant
*''I'll Never Walk Alone'' (gyda Ray Coleman, 1993)

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion Seisnig
Categori:Cantorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 1942
Categori:Marwolaethau 2021
Alvin and the Chipmunks

Ffilm ffugwyddonol gan Tim Hill sy'n serennu Ross Bagdasarian Jr. yw ***Alvin and the Chipmunks*** (2007).

## Cast
* Justin Long - Alvin Seville
* Ross Bagdasarian, Jr. - Alvin Seville
* Matthew Gray Gubler - Simon Seville
* Steve Vining - Simon Seville
* Jesse McCartney - Theodore Seville
* Janice Karman - Theodore Seville
* Jason Lee - David Seville
* David Cross - Ian Hawke
* Cameron Richardson - Claire Wilson
* Jane Lynch - Gail
* Kevin Symons - Ted
* Frank Maharajh - Barry
* Veronica Alicino - Amy

Categori:Ffilmiau 2007
Categori:Ffilmiau gwyddonias
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau 20th Century Fox
Categori:Ffilmiau Alvin and the Chipmunks
Categori:Ffilmiau Disney
Alvin and the Chipmunks: The Squeakquel

Ffilm ffugwyddonol gan Betty Thomas sy'n serennu Ross Bagdasarian Jr. yw ***Alvin and the Chipmunks: The Squeakquel*** (2009).

## Cast
* Justin Long - Alvin Seville
* Christina Applegate - Brittany Miller
* Matthew Gray Gubler - Simon Seville
* Anna Faris - Jeanette Miller
* Jesse McCartney - Theodore Seville
* Amy Poehler - Eleanor Miller
* Zachary Levi - Toby Seville
* David Cross - Ian Hawke
* Jason Lee - Dave Seville
* Wendie Malick - Dr. Rubin
* Anjelah Johnson - Julie Ortega
* Kevin G. Schmidt - Ryan Edwards
* Chris Warren, Jr. - Xander
* Bridgit Mendler - Becca Kingston
* Alexandra Shipp - Valentina
* Aimee Carrero - Emily
* Brando Eaton - Jeremy Smith
* Kathryn Joosten - Aunt Jackie
* Eric Bauza - NASCAR
* Sean Astin - Meerkat Manor Narrator
* Jake Zyrus - herself
* Honor Society - themselves
* Quest Crew - Li'l Rosero Dancers

Categori:Ffilmiau 2009
Categori:Ffilmiau gwyddonias
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau 20th Century Fox
Categori:Ffilmiau Alvin and the Chipmunks
Categori:Ffilmiau Disney
Bill Hoole

Gyrrwr trên oedd **Bill Hoole** (27 Gorffennaf 1898 – 7 Mehefin 1979). Fe'i ganwyd yn Lerpwl. Aeth o i Ysgol Diwydiannol Kirkdale hyd at 13 oed, a dechreuodd waith gyda Rheilffordd y Midland. Gweithiodd dros Bwyllgor Llinellau Swydd Gaer, yn glanhau locomotifau, cyn ymuno â’r Magnelaeth Faes Frenhinol ym 1914. Daeth o’n wrrwr trên yn nepo Neasden cyn symud i ddepo King’s Cross ym 1927. Fel arfer gyrrodd o Locomotif Dosbarth A4 60007, *Syr Nigel Gresley*, a chyrhaeddodd 112 milltir yr awr ym 1959, y record Prydeinig ers yr Ail Ryfel Byd. Mae recordiad o’r siwrnai ar gael ar label Transacord, ac mae llyfr am ei fywyd, ysgrifennwyd gan Peter Semmens. Ar ôl ymddeol, symudodd i ogledd Cymru a dechreuodd ail yrfa fel gyrrwr trên gyda’r Rheilffordd Ffestiniog ar 27 Gorffennaf 1959, yn gyrru *Prince*.
Fe'i claddwyd ym Mynwent Minffordd.

## Llyfryddiaeth
* Peter Semmens, *Bill Hoole: Engineman Extraordinary* (London: Ian Allan, 1966; 2/1974)

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1898
Categori:Marwolaethau 1979
Categori:Rheilffordd Ffestiniog
Eryr (gwahaniaethu)

Gallai **Eryr** gyfeirio at:

## Adar ysglyfaethus
* Eryr, math o aderyn ysglyfaethus mawr, sy'n cynnwys sawl rhywogaeth, gan gynnwys:
**Eryr Adalbert
**Eryr Bonelli
**Eryr brith
**Eryr brith bychan
**Eryr bronddu
**Eryr copog America
**Eryr coronog
**Eryr cribog bach
**Eryr cribog mawr
**Eryr cribog Papwa
**Eryr cwta
**Eryr cynffon lletem
**Eryr deuliw, aderyn brodorol yn Ynysoedd Prydain
**Eryr du Affrica
**Eryr du America
**Eryr du India
**Eryr euraid
**Eryr Gurney
**Eryr môr
**Eryr môr
**Eryr môr Pallas
**Eryr môr Sanford
**Eryr môr Steller
**Eryr môr torwyn
**Eryr milwrol
**Eryr moel
**Eryr nadroedd Andaman
**Eryr nadroedd y Congo
**Eryr nadroedd copog
**Eryr nadroedd cyffredin
**Eryr nadroedd gwinau
**Eryr nadroedd Kinabalu
**Eryr nadroedd llwyd
**Eryr nadroedd Madagasgar
**Eryr nadroedd Nicobar
**Eryr nadroedd rhesog
**Eryr nadroedd Swlawesi
**Eryr y Philipinau
**Eryr rheibus
**Eryr rheibus Asia
**Eryr rheibus y diffeithwch
**Eryr rheibus y Gorllewin
**Eryr ymerodrol

## Creaduriaid chwedlonol
*Eryr Gwern Abwy, un o'r anifeiliaid hynaf yn chwedl *Culhwch ac Olwen*

## Afiechyd
* Yr Eryr, haint feirol, *Herpes zoster*

## Enwau barddol
* Eryr Eryri, Owen Griffith (1839–1903)
* Eryr Glan Gwawr, John Williams (1861–1922)

## Llyfrau
* *Yr Eryr*, nofel dditectif gan Gareth W. Williams

## Seryddiaeth
* Yr Eryr, cytser Aquila

----
Alvin and the Chipmunks (cyfres ffilmiau)

Mae'r grŵp canu animeiddiedig ffuglennol **Alvin and the Chipmunks** a grëwyd gan Ross Bagdasarian wedi ymddangos mewn pedwar ffilm hyd nodwedd ers eu hymddangosiad cyntaf.

## Ffilmiau 
* Alvin and the Chipmunks (2007)
* Alvin and the Chipmunks: The Squeakquel (2009)
* Alvin and the Chipmunks: Chipwrecked (2011)
* Alvin and the Chipmunks: The Road Chip (2015)

Categori:Cyfresi ffilm
Swanson, Seland Newydd

Maestref yr ffin ogledd-orllewinol Auckland, Seland Newydd yw **Swanson.** Mae i'r gorllewin o Henderson ac mae wedi'i amgylchynu gan Fryniau Waitākere.

## Demograffeg 
Roedd gan Swanson boblogaeth o 2,241 yng nghyfrifiad 2018 Seland Newydd, cynnydd o 591 o bobl (35.8%) ers cyfrifiad 2013, a chynnydd o 855 o bobl (61.7%) ers cyfrifiad 2006 . Roedd 699 o aelwydydd. Roedd 1,104 o ddynion a 1,134 o ferched, gan roi cymhareb rhyw o 0.97 o ddynion i bob merch. Yr oedran canolrifol oedd 32.6 oed, gyda 504 o bobl (22.5%) o dan 15 oed, 507 (22.6%) rhwng 15 a 29 oed, 1,062 (47.4%) rhwng 30 a 64 oed, a 168 (7.5%) yn 65 oed neu'n hŷn.

Eu hethnigrwydd oedd 62.8% Ewropeaidd/Pākehā, 15.1% Māori, 11.2% pobloedd y Môr Tawel, 25.0% Asiaidd, a 2.1% ethnigrwydd eraill (mae'r cyfanswm yn fwy na 100% gan y gallai pobl uniaethu â mwy nag un ethnigrwydd).

Cyfran y bobl a anwyd dramor oedd 33.6%, o'i gymharu â 27.1% yn genedlaethol.

Er bod rhai pobl yn gwrthwynebu rhoi eu crefydd, nid oedd gan 50.5% unrhyw grefydd, roedd 31.5% yn Gristnogion, ac roedd gan 12.3% grefyddau eraill.

O'r rheini a oedd o leiaf 15 oed, roedd gan 450 (25.9%) o bobl radd baglor neu uwch, ac nid oedd gan 243 (14.0%) o bobl gymwysterau ffurfiol. Yr incwm canolrifol oedd $38,700. Statws cyflogaeth y rhai a oedd o leiaf 15 oed oedd bod 984 (56.6%) o bobl yn gyflogedig amser llawn, 231 (13.3%) yn rhan amser, a 54 (3.1%) yn ddi-waith.

### Gwledig 
Roedd gan yr ardal i'r de a'r gorllewin o Swanson, sy'n cynnwys ardal ystadegol Swanson Wledig, boblogaeth o 2,355 yng nghyfrifiad 2018 Seland Newydd, cynnydd o 225 o bobl (10.6%) ers cyfrifiad 2013, a chynnydd o 318 o bobl (15.6%) ers cyfrifiad 2006. Roedd 750 o aelwydydd. Roedd 1,212 o ddynion a 1,146 o ferched, gan roi cymhareb rhyw o 1.06 o ddynion i bob merch. Yr oedran canolrifol oedd 40.7 oed, gyda 402 o bobl (17.1%) o dan 15 oed, 495 (21.0%) rhwng 15 a 29 oed, 1,176 (49.9%) rhwng 30 a 64 oed, a 282 (12.0%) yn 65 neu'n hŷn.

Eu hethnigrwydd oedd 86.9% Ewropeaidd/Pākehā, 14.3% Māori, 5.0% pobloedd y Môr Tawel, 7.1% Asiaidd, a 2.5% ethnigrwydd eraill (mae'r cyfanswm yn fwy na 100% gan y gallai pobl uniaethu â mwy nag un ethnigrwydd).

Cyfran y bobl a anwyd dramor oedd 24.1%, o'i gymharu â 27.1% yn genedlaethol.

Er bod rhai pobl yn gwrthwynebu rhoi eu crefydd, nid oedd gan 59.5% unrhyw grefydd, roedd 27.9% yn Gristnogion, ac roedd gan 5.1% grefyddau eraill.

O'r rheini a oedd o leiaf 15 oed, roedd gan 438 (22.4%) o bobl radd baglor neu uwch, ac nid oedd gan 261 (13.4%) o bobl gymwysterau ffurfiol. Yr incwm canolrifol oedd $ 39,900. tatws cyflogaeth y rhai a oedd o leiaf 15 oed oedd bod 1,113 (57.0%) o bobl yn gyflogedig amser llawn, 309 (15.8%) yn rhan amser, a 57 (2.9%) yn ddi-waith.

## Trafnidiaeth 
Mae gorsaf reilffordd Swanson ar Linell Gogledd Auckland. Yr orsaf yw'r derfynfa ar gyfer gwasanaethau teithwyr maestrefol y Linell Orllewinol. Dyma bwynt mwyaf gorllewinol a mwyaf gogleddol y rhwydwaith rheilffyrdd sydd wedi'i drydaneiddio.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Ffotograffau o Swanson a gedwir yng nghasgliadau treftadaeth Llyfrgelloedd Auckland.

Categori:Maestrefi Auckland
Dinas Lincoln

Ardal an-fetropolitan yn Swydd Lincoln, Dwyrain Canolbarth Lloegr, yw **Dinas Lincoln** (Saesneg: *City of Lincoln*).

Mae gan yr ardal arwynebedd o 35.7&nbsp;km², gyda 99,299 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2019. Mae'n ffinio ar Ardal Gorllewin Lindsey i'r gogledd ac Ardal Gogledd Kesteven i'r de.

bawd|dim|Dinas Lincoln yn Swydd Lincoln

Ffurfiwyd yr ardal dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972, ar 1 Ebrill 1974. 

Mae'r ardal yn hollol ddi-blwyf. I bob pwrpas mae ganddi'r un ffiniau â dinas Lincoln.

## Cyfeiriadau

Lincoln
Bwrdeistref Gogledd Swydd Lincoln

Awdurdod unedol yn sir seremonïol Swydd Lincoln, Swydd Efrog a Humber, Lloegr, yw **Bwrdeistref Gogledd Swydd Lincoln** (Saesneg: *Borough of North Lincolnshire*).

Mae gan yr ardal arwynebedd o 846&nbsp;km², gyda 172,292 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2019. Mae'n ffinio ar Fwrdeistref Gogledd-ddwyrain Swydd Lincoln a Ardal Gorllewin Lindsey i'r de, yn ogystal â Swydd Nottingham i'r de-orllewin, De Swydd Efrog i'r gorllewin, a Dwyrain Swydd Efrog i'r gogledd.

bawd|canol|Bwrdeistref Gogledd Swydd Lincoln yn Swydd Lincoln

Ffurfiwyd yr awdurdod ar 1 Ebrill 1996, pan ddiddymwyd yr hen sir Humberside. (Cyn creu Humberside ym 1974 roedd yr ardal hon wedi bod yn rhan o Swydd Lincoln.)

Rhennir y fwrdeistref yn 56 o blwyfi sifil, gydag ardal ddi-blwyf sy'n cynnwys tref  Scunthorpe, lle mae ei phencadlys. Mae aneddiadau eraill yn yr ardal yn cynnwys trefi Barton-upon-Humber, Brigg, Broughton, Crowle, Epworth, Kirton in Lindsey, a Winterton

## Cyfeiriadau

Gogledd Swydd Lincoln
Alvin and the Chipmunks: The Road Chip

Ffilm ffugwyddonol gan Walt Becker sy'n serennu Ross Bagdasarian Jr. yw ***Alvin and the Chipmunks: The Road Chip*** (2015).

## Cast
* Justin Long - Alvin Seville
* Matthew Gray Gubler - Simon Seville
* Jesse McCartney - Theodore Seville
* Jason Lee - David Seville
* Tony Hale - Agent James Suggs
* Kimberly Williams-Paisley - Samantha
* Bella Thorne - Ashley Grey
* Christina Applegate - Brittany
* Anna Faris - Jeanette
* Kaley Cuoco - Eleanor
* Eddie Steeples - Barry
* Maxie McClintock - Alice
* Retta - Maxine  
* Uzo Aduba - TSA Officer Jane Johnson
* Mark Jeffrey Miller - Nicholas
* Redfoo - Himself
* John Waters - John
* Jennifer Coolidge - Ms. Delores Price
* Laura Marano - Daniella

Categori:Ffilmiau 2015
Categori:Ffilmiau gwyddonias
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau 20th Century Fox
Categori:Ffilmiau Alvin and the Chipmunks
Categori:Ffilmiau Disney
Locomotif Dosbarth G2 LNWR

260px|chwith|bawd
260px|bawd|chwith|49395 ar Reilffordd Llangollen
Mae **Dosbarth G2 LNWR** yn ddosbarth o locomotifau 0-8-0, cynlluniwyd gan H.P.M Beames, adeiladwyd yng Ngweithdy Cryw rhwng 1921 a 1922. Yn sgil aildrefniant y rheilffordd ym 1923 daethent yn locomotifau’r Rheilffordd Llundain, y Canolbarth a’r Alban (LMS). Newidiwyd eu rhifau i 9395-9454 ym 1923, ac i 49395-49454 ym 1948.. Gadawodd y locomotifau wasanaeth rhwng 1959 a 1964.

## Cadwraeth
Mae 49395 yn rhan o gasgliad yr Amgueddfa Reilffordd Genedlaethol ac mae o mewn storfa ar Reilffordd Dwyrain Swydd Gaerhirfryn

                
## Cyfeiriadau
Categori:Locomotifau stêm
Categori:Rheilffordd Llundain a'r Gogledd-Orllewin
TG Lurgan

Mae **TG Lurgan** yn brosiect cerddorol a lansiwyd gan Coláiste Lurgan, ysgol haf annibynnol wedi'i lleoli yn Conamara, Swydd Galway. Lleolir yr ysgol mewn ardal Gaeltacht, lle mai'r Wyddeleg yn brif iaith lafar. Mae TG Lurgan yn rhyddhau dehongliadau o nifer o caneuon poblogaidd gyda'r geiriau yn yr iaith Wyddeleg.

Pwrpas TG Lurgan yw helpu a chefnogi dysgwyr i gaffael yn yr iaith Gwyddeleg ac mae ei sianel YouTube yn blatfform uchel ei cyrhaeddiad i'r iaith leiafrifol.

## Caneuon 
Ffrwydrodd poblogrwydd y prosiect yn 2013 gyda'u dehongliad o "Wake Me Up" gan y DJ o Sweden Avicii. Stiofán, athro yn Coláiste Lurgan, yw'r brif leisydd yn y gân. Mae'r gân wedi cael dros 7.6&nbsp;miliwn o gyrhaeddiad erbyn Ionawr 2021 a dyma yw'r fideo fwyaf poblogaidd ar sianel YouTube TG Lurgan. Cafodd "Wake Me Up" ymddangosiad byw ar raglen boblogaidd sioe siarad Gwyddelig RTÉ *The Late Late Show*.

Rhyddhaodd TG Lurgan gyfansoddiadau gwreiddiol hefyd, fel "Damhsa Amhráin", "Céili ar an Trá", "An Buachaill Ceart", "Can Os Ard", "Seans Deirneach" ac "An Bráisléid".

Mae nifer o ddehongliadau TG Lurgan wedi pasio 1&nbsp;miliwn o gyrhaeddiad ar YouTube: "Amhrán na gCupán" dehongliad o "Cups" gan When I'm Gone, "Síraidh Spraoi" dehongliad o "Cheerleader" gan OMI, dehongliad o "Pompeii" gan Bastille, dehongliad o "Hello" gan Adele, dehongliad o "Some Nights" gan fun, a dehongliad o "Despacito " gan Luis Fonsi. 

### Cydweithio gyda'r Urdd 
Gwnaeth y prosiect cydweithio gyda'r Urdd yn 2020-21 i ryddhau dehongliad o "Blinding Lights" gan The Weeknd, ‘Golau’n Dallu / Dallta ag na Solise’. Dyma'r tro cyntaf i gân gael ei wneud yn yr iaith Wyddeleg a'r iaith Gymraeg ar y cyd. 

Dywedodd Prif Weithredwr yr Urdd, Siân Lewis, “Waeth beth fo’r hinsawdd wleidyddol a sefyllfa Cymru y tu allan i Ewrop, fel sefydliad rydym ni’n awyddus i sicrhau fod ein pobl ifanc yn parhau i fwynhau profiadau unigryw fel hyn gyda chymheiriaid ledled y byd.”

Yn ol Mícheál Ó Foighil, Cyfarwyddwr TG Lurgan, mae'r prosiect yn cynnig "mwy o ryngweithio diwylliannol rhwng Iwerddon a Chymru. Rydym yn gobeithio bod y prosiect hwn yn helpu i ehangu gorwelion pobl a gwneud iddynt sylweddoli nad yw’r ieithoedd mor wahanol i’w gilydd.”

## Cyfeiriadau 
Categori:Mudiadau ieuenctid
Categori:Bandiau Gwyddelig
Categori:Gwyddeleg
Alvin and the Chipmunks (band)

Mae **Alvin and the Chipmunks**, David Seville yn wreiddiol a'r Chipmunks neu yn syml y Chipmunks, yn fand rhithwir animeiddiedig Americanaidd a grëwyd gan Ross Bagdasarian ar gyfer record newydd-deb ym 1958. Mae'r grŵp yn cynnwys tri yn canu sglodion anthropomorffig animeiddiedig: Alvin, y gwneuthurwr trafferthion direidus; Simon, y dealluswr tal, pwrpasol; a Theodore, yr un bachog, swil. Rheolir y triawd gan eu tad mabwysiadol dynol, David (Dave) Seville.

Perfformiwyd lleisiau'r grŵp i gyd gan Bagdasarian, a sbardunodd y chwarae yn ôl i greu lleisiau gwichlyd uchel. Nid oedd y broses hon a ddefnyddiwyd yn hollol newydd i Bagdasarian, a oedd hefyd wedi ei defnyddio ar gyfer dwy gân newydd-deb blaenorol, gan gynnwys "Witch Doctor", ond roedd mor anarferol ac wedi'i chyflawni'n dda nes iddi ennill y ddwy Wobr Grammy am beirianneg erioed. Rhyddhaodd Bagdasarian, gan berfformio fel y Chipmunks, linell hir o albymau a senglau, gyda "The Chipmunk Song" yn dod yn sengl rhif un yn yr Unol Daleithiau. Ar ôl marwolaeth Bagdasarian ym 1972, perfformiwyd lleisiau'r cymeriadau gan ei fab Ross Bagdasarian Jr a gwraig yr olaf Janice Karman yn ymgnawdoliadau dilynol yr 1980au a'r 1990au.

Yn addasiad ffilm CGI / live-action 2007 a'i ddilyniannau 2009, 2011 a 2015, fe'u lleisiwyd mewn deialog gan Justin Long, Matthew Gray Gubler a Jesse McCartney. Mae Bagdasarian Jr a Karman yn parhau i berfformio'r lleisiau canu ar gyfer Alvin, Theodore a'r Chipettes, ond Steve Vining yw llais canu Simon. Mae'r prosiect wedi ennill pum gwobr Grammy, Gwobr Gerddoriaeth Americanaidd, Gwobr Golden Reel, a thair Gwobr Dewis Plant, ac mae wedi'i henwebu am dair gwobr Emmy. Yn 2018, derbyniodd The Chipmunks seren ar y Hollywood Walk of Fame.

## Ffilmiau 
## Dolenni allanol 
* Chipmunks.com, Bagdasarian Productions' official site


Categori:Enillwyr Gwobr Grammy
Ceiliog Dandi

Nofel gan Daniel Davies yw ***Ceiliog Dandi***. 
Gwasg Carreg Gwalch a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2020. Yn 2021 roedd y gyfrol mewn print.

## Disgrifiad byr
Mae Daniel Davies yn cyflwyno ailddehongliad doniol o yrfa farddonol Dafydd ap Gwilym yn y stori hon a gyflwynir ar ffurf hunangofiannol. Ychydig iawn o fanylion am fywyd Dafydd y mae hanes wedi'u cofnodi, ac mae'r awdur yn defnyddio ei ddychymyg ffrwythlon i lenwi'r bylchau. Mae'r Dafydd sy'n ymddangos yma yn rhannu llawer o nodweddion y Dafydd a ymddangosodd fel cymeriad yn llyfr cynharach Daniel Davis, Arwyr.

Mae'r cyfrol yn cynnwys darluniadau pwrpasol gan Ruth Jên.

## Gweler hefyd
*Rhestr llyfrau Cymraeg
*Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Cymreig 2020
Categori:Nofelau 2020
Categori:Nofelau Cymraeg
Albert Roux

Chef Ffrengig oedd **Albert Roux**, OBE (8 Hydref 1935 – 4 Ionawr 2021). Roedd yn berchennog y bwyty "Le Gavroche" ym Mayfair, Llundain, gyda'i frawd Michel (1941–2020).

Cafodd Roux ei eni yn Semur-en-Brionnais, Saône-et-Loire, yn fab i charcutier. Daeth y ddau frawd Roux yn gogyddion crwst. Wedyn aeth y ddau ohonyn nhw i weithio yn Llysgenhadaeth Prydain ym Mharis. Fe wnaethant agor eu bwyty cyntaf yn Llundain ym 1967.

Roedd Roux yn briod tairwaith ac roedd ganddo un mab, Michel Roux, Jr., perchennog presennol "Le Gavroche". Bu farw Roux yn Llundain, yn 85 oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1935
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Cogyddion o Ffrainc
Riding Dwyreiniol Swydd Efrog (awdurdod unedol)

Awdurdod unedol yn sir seremonïol Dwyrain Swydd Efrog, Swydd Efrog a Humber, Lloegr, yw **Riding Dwyreiniol Swydd Efrog** (Saesneg: *East Riding of Yorkshire*).

Mae gan yr ardal arwynebedd o 2,408&nbsp;km², gyda 341,173 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2019. Mae'n ffinio ar Ddinas Kingston upon Hull i'r de, yn ogystal â siroedd Gogledd Swydd Efrog i'r gogledd a'r gorllewin, De Swydd Efrog i'r de-orllewin, a Swydd Lincoln i'r de.

bawd|canol|Awdurdod unedol Riding Dwyreiniol Swydd Efrog yn Nwyrain Swydd Efrog

Ffurfiwyd yr awdurdod ar 1 Ebrill 1996, pan ddiddymwyd yr hen sir Humberside. Cyn creu Humberside ym 1974 roedd yr ardal hon wedi bod yn rhan o Riding Dwyreiniol Swydd Efrog, un o dri israniad hanesyddol Swydd Efrog.

Rhennir y fwrdeistref yn 171 o blwyfi sifil, heb ardaloedd di-blwyf. Mae ei phencadlys yn nhref  Beverley. Mae aneddiadau eraill yn yr ardal yn cynnwys trefi Bridlington, Brough, Driffield, Goole, Hedon, Hessle, Hornsea, Howden, Market Weighton, Pocklington, Snaith, South Cave a Withernsea.

## Cyfeiriadau

Categori:Awdurdodau unedol Dwyrain Swydd Efrog
Categori:Sefydliadau 1996
Abadas

***Abadas*** () yw'r enw Cymraeg ar gyfres deledu animeiddiedig Y Deyrnas Unedig am y cymeriad cartŵn o'r un enw, a'r cwmni cyfryngau sy'n ei chynhyrchu.

## Fersiwn Cymraeg 
Dechreuodd y gyfres Gymraeg ar S4C ar 24 Hydref 2011, ac mae ar gael drwy S4C Clic.

Categori:Rhaglenni teledu i blant