Cygnus (cytser)

Cytser  a welir yn awyr y nos yn hemisffer wybrennol y gogledd yw **Cygnus** (ynganiad Cymraeg: *Signws*). "Cygnus" yw'r gair Lladin am "alarch". Dyma un o'r 48 cytserau a restrwyd gan y seryddwr Ptolemi yn yr ail ganrif yn ei *Almagest*. Mae'n un o'r 88 cytser dynodedig a ddiffiniwyd gan yr Undeb Seryddol Rhyngwladol ym 1922. 

bawd|400px|canol|Map yn dangos maint y sêr yn Cygnus

## Hanes a mytholeg
380px|bawd|Cytser Cygnus fel alarch yn hedfan mewn fersiwn Ffrengig 1776 o *Atlas Coelestis* y seryddwr John Flamsteed

Gelwir y cytser ar ôl alarch oherwydd yr oedd pobl y byd clasurol yn gweld patrwm alarch yn hedfan. Cysylltwyd y cytser â sawl chwedl am alarch ym mytholeg Roeg. Mewn un o'r rhain, dyma'r ffurf alarch y gwnaeth Zews ei defnyddio i ymweld â Leda.

Y seren gyntaf i gael ei phellter oddi wrth Gysawd yr Haul wedi ei chyhoeddi oedd 61 Cygni, seren ddwbl yn Cygnus. Ym 1838 cyhoeddodd y seryddwr Almaeneg Wilhelm Bessell ei fesur o baralacs 61 Cygni, ychydig cyn i Otto Struve a Thomas Henderson gyhoeddi eu mesuriadau o Vega a Alffa Centauri.

Un o'r ffynonellau radio cyntaf i gael eu darganfod y tu allan i Gysawd yr Haul oedd *Cygnus A*, galaeth weithredol bell o Alaeth y Llwybr Llaethog, ein galaeth ni. Mae *Cygnus X-1* un o'r ffynonellau pelydr X cryfaf yn y wybren, a ddarganfuwyd yn 1962. Credir iddi fod yn seren fasfawr yn cylchdroi o amgylch twll du.
Mae'r llythrennau Groeg α (Alffa), β (Beta), ac ati, yn cael eu defnyddio hefyd yn ôl cyfundrefn yr hen seryddwr Almaeneg Johann Bayer. *Cyg* ydy'r talfyriad swyddogol yr Undeb Seryddol Rhyngwladol am y cytser. Defnyddnir *Cygni* gyda'r lythyren Roeg Bayer i olygu bod seren yn perthyn i'r cytser yn ôl rheolau gramadeg Lladin.

Mae'r cyhydedd galaethol, sef gwastadeddd canolog yr Alaeth, yn mynd trwy ganol y cytser. Felly mae'r Llwybr Llaethog yn llenwi Cygnus, ac o ganlyniad mae nifer fawr o glystyrau sêr a nifylau i'w gweld ynddo. Mae'r Llwybr Llaethog yn ddisglair yn y rhan hon o'r wybren, ac yn afreolaidd mewn lleoedd oherwydd presenoldeb cymylau o nwy a llwch oer sydd yn amsugno golau sêr sydd tu ôl iddynt.

## Clystyrau sêr, nifylau a ffurfiant sêr
Mae Cygnus yn rhan o'r Llwybr Llaethog lle mae cymylau o nwy oer yn crebachu dan eu disgyrchiant eu hunain  i ffurfio sêr. Mae'r sêr newydd hyn yn ffurfio mewn clystyrau. Ymhlith y clystyrau sêr yn Cygnus, *Messier 39* (M39, neu NGC 7092) a *Messier 29* (M29, neu NGC 6913) yw'r fwyaf adnabyddus.

Mae sêr newydd o fàs uchel yn cynhyrchu llawer o olau uwchfioled sydd yn gallu ïoneiddio'r nwy o'u hamgylch i greu *parthau HII*. Mae'r nwy poeth hyn yn disgleirio ac yn weladwy fel nifylau.

Ymhlith y nifylau yn Cygnus yw'r *Nifwl Gogledd America* neu NGC 7000, sydd yn barth HII gyda siâp Gogledd America. Yn wahanol iawn, gweddill uwchnofa yw *Nifwl y Llen*, sydd yn ymddangos yn ddwy ran, NGC 6960 a NGC 6992.

CSSP_Cygnus_Combine1B_NR.jpg|Llun eang o Cygnus yn dangos nifer o nifylau (pinc) a chymylau o nwy a llwch oer (tywyll)
NGC7000_North_America_Nebula.jpg|*Nifwl Gogledd America* (canol) a'r *Nifwl Pelican* (de) wedi'i greu o ffotograffau o delesgopau arolwg
The_Veil_Nebula.jpg|Rhan o *Nifwl y Llen*, gweddill uwchnofa

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* "Cygnus", Awyr Dywyll Cymru

Categori:Cytserau