Vojvodina

Mae **Vojvodina** (Yr wyddor Gyrilig|Војводина}}), enw swyddogol **Talaith Hunanlywodraethol Vojvodina** (Serbeg: Аутономна Покрајина Војводина / *Autonomna Pokrajina Vojvodina*, link=File:Sr-Vd.ogg|11x11px|About this sound; gweler Enwau mewn ieithoedd eraill), yn dalaith hunanlywodraethol o fewn Serbia, wedi ei leoli ar ran ogleddol y wlad ar Wastatir Pannonia. Novi Sad yw'r ddinas fwyaf a chanolfan weinyddol Vojvodina ac ail ddinas fwyaf o ran paint yn Serbia. Mae i Vojvodina boblogaeth o born iawn 2 flown (born iawn 27% o boblogaeth Serbia gan hepgor Kosovo). Mae iddi unfathiant aml-ethnig ac  amlddiwylliannol; ac mae 26 grŵp ethnic yn y dalaith,  a chwe iaith swyddogol yn cael eu defnyddio gan y weinyddiaeth daleithiol.

## Enw 
Mae'r term yn *vojvodina* yn serbia yn golygu y math o ddugaeth – yn fwy penodol, 'voivodeddiaeth'. Mae'n tarddu o'r gair *"vojvoda"* (Gweler: voivode) sy'n deillio o'r gair *"voevoda"* o'r iaith Proto-Slafeg.Mae'r geiriau hynny'n gysylltiedig yn eirdarddol â'r geiriau modern  *"vojnik"* (milwr) a *"voditi"* (arwain). New gwreiddiol y dalaith oedd (o 1848)  y "Voivodeddiaeth Serbiaidd" (Српска Војводина / *Srpska Vojvodina*) a wedyn newidiodd i fod yn y "Voivodeddiaeth Serbia" (Војводство Србија / *Vojvodstvo Srbija*).

Enwau swyddogol llawn y dalaith yn yr holl ieithoedd swyddogol yn Vojvodina yw:
* Serbiaidd: Аутономна Покрајина Војводина / *Autonomna Pokrajina Vojvodina*
* Hwngareg: *Vajdaság Autonóm Tartomány*
* Slofacia: *Autonómna pokrajina Vojvodina*
* Rwmaneg: *Provincia Autonomă Voivodina*
* Kuna: *Autonomna Pokrajina Vojvodina*
* Rwsiaidd Pannonaidd: Автономна Покраїна Войводина (*Avtonomna Pokrajina Vojvodina*)

## Hanes 
### Amseroedd cyn-Rufeinig a theyrnasiaid Rhufeinig 
Yn y cyfnod Neolithic,  bu i ddau ddiwylliant archeoloegoldau bwysig ffynnu yma: y dwyllaint y Starčevo a diwylliant y Vinča.Sefydlodd y bobl Indo-Ewropeaidd  gyntaf yn nhiriogaeth Vojvodina fodern yn ystod 3200 CC. Yn ystod y cyfnod Eneolithig, yr Oes Efydd a'r Oes Haearn, roedd i nifer o ddiwylliannau archeologol Indo-Ewropeaidd leoli eu hunain yn, neu o gwmpas Vojvodina: y Vučedol, Vinkovci, Vatin, Belegiš, y Bosut, ac ati. Cyn y gorchfygiad Rhufeinig yn y ganrif 1af CC, poblogaeth o bobloedd Indo-Ewropeaidd yr Illyrian, Tillamook a phobl o darddiad Celtaidd oedd yn byw yn yr ardal hon. Y taleithiau cyntaf a drefnwyd yn yr ardal hon oedd yTalaith y Scordisci Geltaidd (3g CC-1g OC) gyda'i brif ddinas yn Singidunum (Belgrade), ac yn Neyrnas Ddacannaidd  Burebista (ganrif 1af CC).

Yn ystod teyrnasiad y Rhufeiniaid, Sirmium                (Sremska Mitrovica heddiw) oedd un o bedair o brif ddinasoedd yr Ymerodraeth Rufeinig, ac fe anwyd  chwe Ymerawdwyr Rhufeinig yn y ddinas neu ei chyffiniau. Roedd y  ddinas hefyd yn brifddinas i nifer o unedau gweinyddol Rhufeinig, gan gynnwys Pannonia Isaf, Pannonia Secunda, Esgobaeth Pannonia, a Rhaglawiaeth Praetoriaidd Illyria. Bu i reol Rufeinig bara hyd at y 5ed gasrif, pryd ddaeth y rhanbarth i feddiant  nifer o wahanol bobloedd a gwladwriaethau.Yn ystod teyrnasiad y rhufeiniaid roedd Banat yn rhan o dalaith Dacia, a Syria yn perthyn i'r dalaith Pannonia.Doedd Bačka ddim yn rhan o'r Ymerodraeth Rufeinig ac fe'i phoblogwyd a'i  rheolwyd gan Iasyges Sarmatiaidd.

### Canol Oesoedd cynnar ac anheddiad Slafeg 
Ar ôl i'r Rhufeiniaid gael eu neilltuo o'r rhanbarth, daeth nifer o bobloedd Indo-Ewropeaidd a Thwrcig amrywiol i wladwriaethau'n yr ardal. Roedd y bobl yn cynnwys Gothiaid, Sarmatiaid, Hyniaid, Gepidiaid ac Afariaid. Ar gyfer hanes rhanbarthol, y mwyaf pwysig o ran gwladwriaeth oedd gwladwriaeth y Gepidiaid, gyda'u prif ddinas yn Sirmium. Yn ôl y cofnodion o'r 7g, *Gwyrthiau Sant Demetrius*, rhoddodd yr Afariaid  y rhanbarth o Syria i arweinydd Bwlgaraidd o'r enw Kuber tua 680. Symudodd y Bwlgariaid o Kuber i'r de gyda Maurus i Facedonia lle bu iddynt gyd-weithredu gyda Tervel yn yr 8g.
chwith|bawd|Adfeilion eglwys Arača
Sefydlodd Slafiaid y Vojvodina fodern yn y 6ed a'r 7g, cyn i rai  ohonynt groesi'r afonnydd Sava a Donwy, a sefydlu'n y Balcanau. Y llwythau Slafeg a drigai'n nhiriogaeth bresennol Vojvodina oedd, yn cynnwys yr Abodritiau, Severaniaid, Braničevci a'r Timočaniaiad. Yn y 9g, ar ôl y cwymp y wladwriaeth Afariaidd, daeth y sylfaen gyntaf o wladwriaeth Slafeg i fodolaeth amlwg yn y rhanbarth.Y gwladwrieaethau Slafeg cyntaf a reolodd y rhanbarth yma oedd yr Ymerodraeth Fwlgaraidd, Moravia Fawr a Dugiaeth Pannonaidd Ljudevit. Yn ystod y weinyddiaeth Fwlgaraidd (9g), roedd dugiaid Bwlgaraidd lleol megis Salan a Glad, yn rheoli'r rhanbarth. Titel oedd preswyl Salan, tra bod o Glad o bosbil yn byw'n rhagfur Galad neu efallai yn y Kladovo (Gladovo) yn nwyrain Serbia. Disgynnydd Glad oedd Dug Ahtum, arweinnydd lleol arall o'r 11g a gwrthwynebodd sefydlu rheolaeth Hwngareg dros y rhanbarth.

Ym mhentref Čelarevo mae archeolegwyr wedi darganfod olion o bobl a ddilynnai'r ffydd Iddewig. Dyddiodd Bunardžić  feddau o Avar-Bulgar a gloddiwyd yn Čelarevo, a oedd yn cynnwys penglogau â nodweddion Mongolaidd a symbolau Iddewig, i ddiwedd yr 8fed a'r 9g.Ystyrir Erdely a Vilkhnovich fod y beddau hyn yn perthyn i'r Kabariaid a thorrodd cysylltiadau gyda'r Ymerodraeth Khazaraidd rhwng y 830au ac  862. (Ymunodd tri llwyth arall o'r Khazar â'r  Magyariaid ac fe gymerwyd rhan yng nghorchfygiad y Magyariaid dros fasn Carpathia, gan gynnwys yr hyn sydd bellach yn Vojvodina yn 895-907.)

### Teyrnasiad Hwngareg 
de|bawd|Caer Bač
Yn dilyn anghydfodau tiriogaethol gydag Bysantaidd a thaleithiau Bwlgaraidd, fe death y rhan fwyaf o Vojvodina yn rhan o Deyrnas Hwngari rhwng y 10fed a'r 12g ac arhosodd o dan weinyddiaeth Hwngareg tan y 16g. Yn dilyn cyfnodau o weinyddiaeth Otomaniaidd a Habsburgaidd, bu i oruchafiaeth wleidyddol Hwngareg sefydlu eto tros Orhan fwyaf o'r rhanbarth yn 1867 a thros y rhanbarth gyfan yn 1882, ar ôl diddymu'r Ffin Filwrol Habsburgaidd.

Dechreuodd y cydbwysedd demograffig newid yn yr 11g panfu i  Magyariaid gychwyn cymryd lle'r boblogaeth Slafaidd. Ond o'r 14g, fe nweidwyd y cydbwysedd eto o blaid y Slafiaid pan fu i ffoaduriaid Serbiaidd a oedd yn ffoi o diriogaethau a orchfygwyd gan fyddin yr Ottomaniaid anheddu'n yr ardal. Fe adawodd y rhan fwyaf o'r  Hwngariaid y rhanbarth yn ystod gorchfygiad ac ar ddechrau'r cyfnod gweinyddu'r Ottomaniaid, felly'n ystod gweinyddiaeth ac amser yr Ottomaniaid yn Vojvodina roedd y brif boblogaeth yn bennaf yn Serbiaidd) a Moslemiaid.

### Teyrnasiad yr Ottomaniaid 
Ar ôl trechiad Teyrnas Hwngari yn Mohács gan yr Ymerodraeth Ottomannaidd, fe ddisgynnodd y rhanbarth i gyfnod o anarchiaeth a rhyfeloedd cartref. Yn 1526 sefydlodd Jovan Nenad, arweinydd milwrol Serbiaidd, ei reol ym Mačka, gogledd Banat a rhan fach o Syrmia. Credo wladwriaeth byrhoedlog annibynnol, gyda Subotica yn brif ddinas. Ar frig ei bŵer, cyhoeddodd Jovan Nenad ei hun yn Ymerawdwr Serbiaidd yn Subotica. Gan gymeryd mantais o'r sefyllfa filwrol a gweinyddol hynod ddryslyd hyn, ymunnodd uchelwyr Hwngareg y rhanbarth yn ei erbyn ac fe drechwyd y milwyr Serbiaidd yn haf 1527. Fe lofruddwyd Ymerawdwr Jovan Nenad ac fe gwympodd ei wladwriaeth. Yn dilyn cwymp gwladwriaeth yr ymerawrwr,fe sefydlodd cadlywydd milwrol goruchaf o fyddin Jovan Nenad, Radoslav Čelnik, ei wladwriaeth dros dro ei hun yn  rhanbarth Syrmia, lle gafodd ei ystyru fel gwas i'r Otomaniaid.

Ychydig ddegawdau yn ddiweddarach, ychwanegwyd y rhanbarth gyfan o fewn yr Ymerodraeth Ottoman, a reolodd tros Vojvodina o ddiwedd y 17g hyd at ddiwedd hanner cyntaf y 18g, pan gafodd ei hymgorffori i'r Frenhiniaeth Hapsbwrg. Bu i Gytundeb Karlowitz yn 1699, rhwng y Gyngrhair Sanctaidd  a'r Ymerodraeth Otomanaidd, ddynodi'r  tynnu'n ôl o'r lluoedd Ottoman o Ganol Ewrop, ac yn yr oruchafiaeth yr Ymerodraeth Hapsbwrg yn y rhan honno o'r cyfandir. Yn ôl y cytundeb, fe roddwyd ran orllewinol Vojvodina i'r Habsbwrgiaid, ac arhosodd y rhan ddwyreiniol (dwyrain Syrmia ac yn Dalaith o Tamışvar) yn nwylo'r Ottomaniaid hyd nes i goncwest Awstria yn 1716. Roedd  hyn yn ffin newydd a gadarnhawyd gan y Gytundeb Passarowitz yn 1718.

### Teyrnasiad Hapsbwrg 
de|bawd|Cynulliad Blagoveštenski yn Sremski Karlovci, 1861
Yn ystod yr Ymfudiad Mawr Serbaidd, bu i Serbiaid o diriogaethau Otomaniaidd ymgartrefu o fewn y Frenhiniaeth Hapsbwrg ar ddiwedd y 17g (yn 1690), y rhan fwyaf ohonynt yn setlo yn yr hyn sy'n awr yn Hwngari, a'r gweddill yng ngorllewin Vojvodina. Fodd bynnag,  oherwydd y digwyddiad hwn,  bu i'r holl Serbiaid yn y Frenhiniaeth Hapsbwrgaidd ennill  statws cydnabyddaeth cenedlaethol a hawliau helaeth, yn gyfnewid am ddarparu ffin filisiaidd (yn y  Ffin Filwrol) y gellid galw arnynt i amddiffyn yn erbyn goresgynwyr o'r de, yn ogystal ag yn achos o aflonyddwch sifil yn y Ddeyrnas Hapsbwrg Hwngareg.

Ar ddechrau teyrnasiad yr Hapsbwrgiaid, bu i'r rhan fwyaf o'r rhanbarth gael ei gyfuno i'r Ffin Filwrol, tra bu i rannau gorllewinol o Bačka gael eu rhoi  dan weinyddiaeth sifil o fewn Sir Bač. Yn ddiweddarach, fe ehangwyd y weinyddiaeth sifil i rannau eraill (yn bennaf yn y gogledd), tra arhosodd y rhannau deheuol dan weinyddiaeth filwrol. Cynhaliwyd y rhan ddwyreiniol gan y Ottomaniaid rhwng 1787-1788, yn ystod y Rhyfel Rwsieg-Twrceg.

Yn 1716, yn Fienna roedd gwharddiad dros dro ar ymgartrefu gan Hwngariaid a Iddewon yn yr ardal, er bod nifer fawr o siaradwyr Almaeneg yn cael eu cartrefu'n y rhanbarth. O 1782, bu i nifer mwy o Hwngariaid Protestannaidd  ac Almaenwyr ethnig ymgartrefu yno.
chwith|bawd|Ffiniau cyhoeddedig Vojvodina Serbiaidd yn y Cynulliad ym mis Mai (1848) aThywysogaeth Hunanlywodraethol Ottomanaidd Serbia
Yn ystod chwyldroadau 1848-49, roedd Vojvodina yn safle o ryfel rhwng y Serbiaid a'r Hwngariaid, oherwydd y cysyniadau cenedlaethol gwrthwynebol y ddwy boblogaeth. Yng  Nghynulliad Mai yn Sremski Karlovci (13-15 Mai 1848), datgannodd y Serbiaid   gyfansoddiad **serbia Voivodship** (Dugiaeth Serbia), rhanbarth hunanlywodraethol o fewn yr Ymerodraeth Awstriaidd. Roedd y Voivodiaeth Serbiaidd yn cynnwys Srem, Bačka, Banat, a Baranja. Cafodd pennaeth archesgobaeth Sremski Karlovci, Josif Rajačić, ei ethol yn batriarch, tra cafodd Stevan Šupljikac ei ddewis fel y prif voivod (dug). Tarodd y rhyfel ethnic yr ardal hon fwyaf efallai,  gyda'r erchyllterau ofnadwy a gyflawnwyd yn erbyn y poblogaethau sifil gan y ddwy ochr.

Yn dilyn buddigoliaeth yr Hapsbwrgiaid a'r Serbiaid tros yr Hwngariaid yn 1849, crëwyd diriogaeth weinyddol newydd  yn y rhanbarth yn Nhachwedd, 1849, yn unol â'r penderfyniad a wnaed gan  Ymerawdwr Awstria. Gyda'r penderfyniad hwn, trawsnewidwyd y rhanbarth Serbiaidd a grëwyd nôl yn 1848 i fod yn tir y goron Awstraidd a adwaenid fel **Voivodedd  Serbia a Temes Banat**. Roedd yn cynnwys Banat, Bačka a Srem, ond dim rhannau deheuol y rhanbarthau hyn a oedd yn rhan o'r Ffin Filwrol. Eisteddai llywodraethwr Awstria yn Nhemeschwar a reolodd yr ardal, er fod y teitl o 'Voivod' yn perthyn i'r ymerawdwr ei hun. Teitl llawn yr ymerawdwr oedd "Arch Voivod y Voivodedd Serbia" (Almaeneg: *Großwoiwode der Woiwodschaft Serbia*). Almaeneg ac Illyrian (Serbia) oedd ieithoedd swyddogol tir y goron. Yn 1860, cafodd y dalaith newydd ei diddymu ac fu i'r rhan fwyaf ohoni (gydag eithriad o Syrmia) unwaith eto gael ei cyfuno i mewn i Ddeyrnas Hapsbwrg Hwngari. Ar ôl 1867, fe ddaeth Teyrnas Hwngari  yn un o ddwy ranbarth hunan-lywodraethol o Awstria-Hwngari. Bu'r cyfnod yn dilyn  Cyfaddawd Awstria-Hwngari o 1867 yn gyfnod economaidd llewyrchus, a bu i economi Teyrnas Hwngari dyfu i fod yr ail economi gyflymaf yn Ewrop rhwng 1867-1913, ond bu cysylltiadau ethnig yn straen. Yn ôl cyfrifiad 1910, yn y cyfrifiad diwethaf a gynhaliwyd yn Awstria-Hwngari,roedd i boblogaeth Vojvodina gynnwys cyfanswm o 510,754, (33.8%) yn Serbiaid, 425,672 (28.1%) Hwngariaid a 324,017 (21.4%) Almaenwyr.

### Teyrnas  Iwgoslafia, yr Ail Ryfel Byd, Sosialaeth Iwgoslafia 
bawd|Novi Sad, ar ddechrau'r 20fed ganrif
Ar ddiwedd y Rhyfel Byd Cyntaf, roedd Ymerodraeth Awstria-Hwngari wedi cwympo. Ar y 29fed o Hydref 1918, daeth Syrmia yn rhan o'r Wladwriaeth o Slofeniaid, Croatiaid a'r Serbiaid. Ar 31fed o Hydref 1918,bu i Weriniaeth Banat gael ei chyhoeddi yn Nhimișoara. Cydnabyddwyd y llywodraeth yn Hwngari ei hannibyniaeth, er i hyn fod yn fyrhoedlog.

Ar Dachwedd 25, 1918, yng Nghynulliad  Serbiaid, Bunjevci, a chenhedloedd eraill o Vojvodina yn Novi Sad gyhoeddi uno Vojvodina (Banat, Bačka a Baranja) gyda Teyrnas Serbia (Roedd y cynulliad yn rhifo 757 o ddirprwyon, gydag 578 yn Serbiaid, 84 Bunjevci, 62 Slofaciaid, 21 Rwa, 6 Almaenwyr, 3 Šokci, 2 Croatiaid ac 1 Hwngareg). Un diwrnod cyn hyn, ar Dachwedd 24, bu i Gynulliad Syrmia hefyd gyhoeddi uno Syrmia gyda Serbia. Ar y 1af o Ragfyr 1918, fe ddaeth Vojvodina (fel rhan o Ddeyrnas  Serbia) yn rhan swyddogol o Ddeyrnas y Serbiaid, Croatiaid a Slofeniaid.
chwith|bawd|Cynulliad o Serbiaid, Bunjevci, a chenhedloedd eraill o Vojvodina yn Novi Sad yn cyhoeddi uno rhanbarth Vojvodina gyda  Teyrnas  Serbia, 1918.
Rhwng 1929 a 1941, daeth yr ardal yn rhan o Donwy Banovina, yn dalaith o  Ddeyrnas  Iwgoslafia, gyda'i phrif ddinas yn Novi Sad. Ar wahân i diriogaethau craidd Vojvodina a Baranja, roedd y dalaith hefyd yn cynnwys rhannau sylweddol o Šumadija a Braničevo rhanbarthau de o Afon Donwy (ond nid yn y brifddinas o Belgrade).

Rhwng 1941 a 1944, yn ystod yr Ail Ryfel Byd, bu i'r  Pwerau Echel (Natsïaidd yr Almaen a'i chynghreiriaid, Gladwriaeth Annibyniaeth Croatia a Hwngari) a rhannu a meddiannu Vojvodina. Fe annerchwyd Bačka a Baranja gan Horthy o Hwngari ac fe fu i Syria gael ei chynnwys i mewn i Wladwriaeth annibynnol  Croatia. Llai Danube Banovina (gan gynnwys Banat, Šumadija, a Braničevo) yn bodoli fel rhan o ardal reoli gan y Milwrol Gweinyddu yn Serbia. Y ganolfan weinyddol hyn yn llai dalaith yn Smederevo. Fodd bynnag, Banat ei hun oedd ar wahân rhanbarth ymreolaethol rheoli gan ei almaeneg lleiafrifol. Y pwerau meddiannu wedi ymrwymo nifer o droseddau yn erbyn y boblogaeth sifil, yn enwedig yn erbyn y Serbiaid, Iddewon a Roma; y boblogaeth Iddewig o Vojvodina yn bron yn gyfan gwbl yn lladd neu eu halltudio. Mewn cyfanswm, Echel (almaeneg, croatia a hwngari) galwedigaethol awdurdodau lladd tua 50,000 o ddinasyddion o Vojvodina (yn bennaf Serbiaid, Iddewon a Roma) tra bod mwy na 280,000 o bobl eu chaethiwo, arestio, treisio neu arteithio.

## Cyfeiriadau 

Categori:Gwledydd a thiriogaethau Rwmaneg