open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Meir Kahane

Gwleidydd a rabi Americanaidd-Israelaidd oedd **Meir Kahane** (1 Awst 1932 – 5 Tachwedd 1990).

Ganed Martin David Kahane ym mwrdeistref Brooklyn yn Ninas Efrog Newydd, Efrog Newydd, Unol Daleithiau America. Derbyniodd radd baglor yn y celfyddydau o Goleg Brooklyn ym 1954 a gradd baglor yn y gyfraith o Ysgol Gyfraith Efrog Newydd ym 1956, ac ym 1957 enillodd radd meistr mewn materion rhyngwladol o Brifysgol Efrog Newydd. Ym 1957 hefyd cafodd ei ordeinio'n rabi Uniongred wedi iddo astudio yn y Mirrer Yeshiva yn Brooklyn, a mabwysiadodd yr enw Meir.

Ym 1968 sefydlodd y Jewish Defense League, gyda'r nod o amddiffyn Americanwyr Iddewig yn erbyn gwrth-Semitiaeth. Ymfudodd Kahane i Israel ym 1971 a sefydlodd y blaid adain-dde Kach, a chanddi ideoleg yn seiliedig ar ei syniadaeth (Kahaniaeth): Seioniaeth grefyddol a thra-chenedlaetholdeb Israelaidd. Ymgyrchodd dros osod y gyfraith Iddewig, halacha, yn sail i'r wladwriaeth, a thros fwrw'r Arabiaid allan o Israel a phob tiriogaeth dan feddiannaeth lluoedd Israel. Etholwyd Kahane i'r Knesset ym 1984. Pasiwyd deddf dros dro i alluogi'r pwyllgor etholiadol i wahardd pleidiau "hiliol" a "gwrth-ddemocrataidd", a chafodd Kach ei atal rhag ymgeisio am seddi yn etholiadau'r Knesset ym 1989.

Ar 5 Tachwedd 1990, wedi i Kahane roi araith mewn gwesty ym Manhattan, fe'i saethwyd yn farw gan El Sayyid Nosair, eithafwr Islamaidd a aned yn yr Aifft, a saethodd ac anafodd Swyddog Heddlu'r Post yn y stryd cyn iddo gael ei arestio. Er yr oedd nifer o dystion i'r llofruddiaeth, cafwyd Nosair yn ddieuog; un o'r rhesymau oedd diffyg awtopsi, ar gais teulu Kahane. Fodd bynnag, fe'i cafwyd yn euog o saethu'r plismon a throseddau eraill, a'i dedfrydwyd i garchar am 22 mlynedd. Yn ddiweddarach, cyfaddedfodd Nosair ei fod yn gyfrifol am ladd Kahane.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1932
Categori:Marwolaethau 1990
Categori:Aelodau'r Knesset
Categori:Cenedlaetholwyr Israelaidd
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Efrog Newydd
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Israel
Categori:Gwleidyddion Iddewig o Israel
Categori:Llofruddiaethau'r 1990au yn yr Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Brooklyn
Categori:Pobl fu farw ym Manhattan
Categori:Rabïaid
Categori:Ymfudwyr o'r Unol Daleithiau i Israel
Daeargryn Twrci–Syria 2023

Ar 6 Chwefror 2023, tarodd daeargryn gydag nifer o ôl-gryniadau yn ne a chanolbarth Twrci a gogledd a gorllewin Syria. Digwyddodd 34 km (21 milltir) i'r gorllewin o ddinas Gaziantep am 04:17 AM TRT (01:17 UTC), gyda dwyster Mercalli uchaf o XI (*Eithafol*), a maint o leiaf  7.8. Tarodd ail ddaeargryn  7.7 naw awr yn ddiweddarach wedi ei leoli tua 95 km (59 milltir) i'r gogledd/gogledd-ddwyrain yn nhalaith Kahramanmaraş. Bu difrod eang a degau o filoedd o farwolaethau.

Y daeargryn cyntaf oedd y mwyaf marwol a chryfaf yn Nhwrci ers daeargryn Erzincan 1939, a'r ail gryfaf ar ôl daeargryn Gogledd Anatolia 1668. Hwn hefyd oedd daeargryn mwyaf marwol yn Syria fodern, y mwyaf marwol ers daeargryn Aleppo 1822, un o'r daeargrynfeydd cryfaf a gofnodwyd erioed yn y Levant a'r daeargryn mwyaf marwol ledled y byd ers daeargryn Haiti yn 2010. Fe'i teimlwyd ac fe achosodd ddifrod strwythurol cyn belled ag Israel, Libanus, Cyprus, ac arfordir Môr Du Twrci.

Cafwyd dros 2,110 o ôl-gryniadau wedi'r ddau prif ddaeargryn. Ar 28 Chwefror, roedd dros 50,000 o farwolaethau wedi'u cofnodi; gyda ffigyrau o 44,000 yn Nhwrci a tua 6,000 yn Syria. Roedd storm fawr aeafol yn amharu ar ymdrechion achub, gan eira yn disgyn ar yr adfeilion a'r tymheredd yn plymio. Oherwydd y tymheredd rhewllyd yn yr ardaloedd, roedd perygl mawr o hypothermia i'r rhai oedd wedi goroesi, yn enwedig y rhai sydd wedi'u dal dan falurion.

### Ail Gryniad
Cafwyd ail gryniad yn y rhanbarth ar 21 Chwefror gyda cryniadau 6.4 a 5.8 yn nhalaith Hatay. Bu farw o leiaf 3 person ac anafwyd 213 yn yr adroddiadau cyntaf.

## Ymateb Cymru
Cyhoeddodd Llywodraeth Cymru eu bod am ddarparu £300,000 o gymorth ariannol i roi cymorth brys a chyflym i bobl yr effeithiwyd arnynt gan y daeargryn.  Cododd Apêl Cymru £2.5m o fewn 6 diwrnod hyd at 17 Chwefror.

Cafwyd apêl gan DEC ar 9 Chwefror a codwyd £1.2 miliwn ar y diwrnod cyntaf, yn cynnwys cyfraniad y Llywodraeth. Mae'r elusennau sy'n gweithio ar godi arian yn cynnwys Y Groes Goch Brydeinig, CAFOD, Cymorth Cristnogol, Oxfam Cymru, Achub y Plant a Tearfund.

Aeth 5 diffoddwr tân o Gymru allan i Dwrci fel aelodau o dîm o 77 arbennigwyr gyda chorff Chwilio ac Achub Rhyngwladol y DU (UKISAR).

## Cyfeiriadau
Categori:Daeargrynfeydd
Categori:Trychinebau 2023
Categori:2023 yn Nhwrci
Categori:2023 yn Syria
Rhyfel Cartref Periw (1980–presennol)

Gwrthdaro arfog ym Mheriw a ymleddir ers 1980 rhwng herwfilwyr comiwnyddol a'r llywodraeth yw **Rhyfel Cartref Periw** (, sef "gwrthdaro arfog mewnol Periw") a elwir hefyd **y cyfnod o derfysgaeth** (*la época del terrorismo*). Lansiwyd gwrthryfel gan y *Sendero luminoso* ("Llwybr Disglair") ym Mai 1980, gyda'r nod o ysgogi chwyldro a sefydlu gwladwriaeth sosialaidd, ac ym 1984 ymunodd Mudiad Chwyldroadol Túpac Amaru (MRTA) â'r ffrae. Chwalwyd yr MRTA ym 1997, ac enciliodd y *Sendero luminoso* erbyn diwedd 2000. Ailgynnwyd y rhyfel, ar raddfa isel, yn 2002.

Sefydlwyd y *Sendero luminoso* gan yr academydd Abimael Guzmán ym 1969, fel plaid gomiwnyddol i hyrwyddo *Pensamiento Gonzalo* ("Meddwl Gonzalo"), sef ffurf Guzmán ar Farcsiaeth–Leniniaeth–Maoaeth. Treuliodd Guzmán y 1970au yn ddatblygu'r mudiad i fod yn fyddin herwfilwrol yn ogystal â charfan wleidyddol, ac aeth gyda'i ddilynwyr, y *Senderistas*, ar herw yn y cefn gwlad. Cyhoeddwyd dechrau'r gwrthryfel yn ystod etholiad cyffredinol Mai 1980, ac un o weithredoedd cychwynnol y *Senderistas* oedd llosgi blychau pleidleisio. Ymhen fawr o dro, llwyddasai *Sendero luminoso* i gipio rhannau mawr o diriogaeth Periw, a throdd yn wrthdaro gwaedlyd gan gynnwys terfysgaeth yn erbyn y bobl gan y *Senderistas* a lluoedd diogelwch y llywodraeth. Ar y cychwyn cafodd Guzmán gefnogaeth nifer o'r gwerinwyr, am iddo ddisodli a lladd nifer o swyddogion llygredig a gormesol. Yn y pen draw, trodd trwch y boblogaeth yn erbyn *Sendero luminoso* wrth i Guzmán orfodi trefn biwritanaidd newydd yn ei diriogaeth, gan gynnwys dirwest gorfodol.

Cafwyd hyd i Guzmán gan lu gwrth-derfysgaeth ym 1992, a fe'i olynwyd yn arweinydd y *Sendero luminoso* gan Óscar Ramírez. Ym 1992 hefyd daliwyd Victor Polay Campos, arweinydd yr MRTA. Yn Rhagfyr 1996 cymerwyd cannoedd o bobl yn wystlon gan yr MRTA ym mhreswylfa llysgennad Japan i Beriw. Daeth yr argyfwng i ben yn Ebrill 1997 yn sgil cyrch gan y lluoedd arfog i achub y gwystlon, a diddymwyd yr MRTA. Cafodd Ramírez ei arestio ym 1999, ac enciliodd olion y *Sendero luminoso* i Ddyffryn Afonydd Apurímac, Ene a Mantaro (VRAEM). Bu cyfnod o heddwch i raddau nes i'r *Senderistas* ailddechrau'r gwrthryfel yn 2002. Mae un o ôl-garfanau'r *Senderistas* yn parhau'n weithgar mewn jyngl yng nghanolbarth Periw, ac yn ymwneud yn bennaf â'r fasnach gyffuriau.

## Cyfeiriadau 
Categori:Comiwnyddiaeth ym Mheriw
Sendero luminoso
Categori:Hanes milwrol Periw
Categori:Rhyfeloedd yr 20fed ganrif
Categori:Rhyfeloedd yr 21ain ganrif
Periw 1980
Marcsiaeth–Leniniaeth–Maoaeth

Ideoleg wleidyddol ac economaidd yw **Marcsiaeth–Leniniaeth–Maoaeth** (MLM) sydd yn uno Marcsiaeth–Leniniaeth—sydd ei hun yn gyfuniad o syniadaeth wleidyddol ac economaidd Farcsaidd a strategaethau chwyldroadol Leninaidd—â Maoaeth. Yn ôl y rhai sydd yn ei arddel, dyma'r drydydd cam yn natblygiad Marcsiaeth, a'r ffurf uchaf ar yr athroniaeth honno. Haerai Karl Marx (1818–83) taw brwydr rhwng y dosbarth llywodraethol a'r dosbarth gweithiol yw hanes y ddynolryw; dadleuai Vladimir Lenin (1870–1924) bod angen chwyldro gan y gweithwyr diwydiannol i ddymchwel y dosbarth llywodraethol a sefydlu unbennaeth y proletariat. a daeth Marcsiaeth–Leniniaeth yn ideoleg wladwriaethol yr Undeb Sofietaidd. Yn ei dro, mynnai Mao Zedong (1893–1976) y gallai dosbarth y gwerinwyr gael ei fyddino a'i drefnu i gipio grym, strategaeth a fu'n llwyddiannus yn Chwyldro Comiwnyddol Tsieina.

Mae MLM felly yn pwyselisio pwysigrwydd byddino'r bobl ar raddfa eang, addysg wleidyddol, a thrais chwyldroadol er mwyn cyrraedd cymdeithas sosialaidd. Dadleua dros ryfel diddiwedd yn erbyn y dosbarth llywodraethol, a gwrth-imperialaeth. Nod derfynol MLM yw sefydlu cymdeithas ddiddosbarth ac ailddosrannu cyfoeth a grym yn gydraddol rhwng pob un aelodau o'r gymdeithas.

MLM oedd ideoleg wladwriaethol Gweriniaeth Pobl Tsieina dan arweiniad Mao, ac hefyd yn sail i *Pensamiento Gonzalo* ("Meddwl Gonzalo"), sef ideoleg y *Sendero Luminoso* ym Mheriw. Mae'r rhai sydd yn ei hamddiffyn yn dadlau taw MLM sydd i ddiolch am wella bywydau trwch y boblogaeth yn Tsieina. Serch, mae nifer yn ystyried yr ideoleg yn gyfrifol am gamdriniaethau hawliau dynol ac awdurdodaeth ormesol wrth geisio cyflawni ei hamcanion.

Categori:Gwleidyddiaeth Gweriniaeth Pobl Tsieina
Categori:Marcsiaeth
Sendero Luminoso

Mudiad chwyldroadol herwfilwrol ym Mheriw yw ***Sendero Luminoso*** (Sbaeneg am "[y] Llwybr Disglair"), yn swyddogol **Plaid Gomiwnyddol Periw** (*Partido Comunista del Perú*, PCP) sydd yn arddel Marcsiaeth–Leniniaeth–Maoaeth a *Pensamiento Gonzalo* ("Meddwl Gonzalo"). Cyfeirir ati yn aml gan ysgolheigion fel '*Plaid Gomiwnyddol Periw – *Sendero Luminoso''''' (PCP-SL) i'w gwahaniaethu oddi ar bleidiau comiwnyddol eraill yn y wlad. Fe'i sefydlwyd gan Abimael Guzmán ym 1969, a lansiodd wrthryfel yn erbyn llywodraeth Periw ym 1980, gwrthdaro sydd yn parhau ar raddfa isel hyd heddiw.

Athro ym Mhrifysgol Genedlaethol San Cristóbal del Huamanga, yn Ayacucho, oedd Guzmán, a ddaeth i'r amlwg fel arweinydd ar garfan o Faöyddion a oedd yn cynnal trafodaethau wythnosol rhwng myfyrwyr ac academyddion ynglŷn â sut i ddwyn ymwybyddiaeth o ddosbarth i feddwl y gwerinwyr ym Mheriw. Datblygodd y cyfarfodydd yn fudiad dan yr enw Plaid Gomiwnyddol Periw—yn wahanol i'r blaid gomiwnyddol swyddogol—a honnodd Guzmán ei fod yn olynydd i Marx, Lenin, a Mao. Gadawodd Guzmán y brifysgol yn Ayacucho yng nghanol y 1970au, wrth i'w blaid ddatblygu'n fyddin herwfilwrol. Mabwysiadwyd yr enw ar sail disgrifiad José Carlos Mariátegui o Farcsiaeth, *sendero luminoso al futuro* ("llwybr disglair i'r dyfodol"). Aeth Guzmán a'i ddilynwyr, y *Senderistas*, ar herw yn y cefn gwlad, i gynllunio'u gwrthryfel yn ddirgel. Datblygodd *Sendero Luminoso* yn fudiad herwfilwrol hynod o ddisgybledig, ffanatigaidd, ac hierarchaidd, ac yn llym yn ei ymgyrchoedd yn erbyn yr awdurdodau, yr adain chwith a oedd yn gwyro oddi ar Faoaeth, ac unrhyw un arall a ystyriwyd yn rhan o'r fwrdeisiaeth neu yn elyn i'r chwyldro.

Cyhoeddwyd dechrau'r gwrthryfel yn ystod etholiad cyffredinol Mai 1980, ac un o weithredoedd cychwynnol y *Senderistas* oedd llosgi blychau pleidleisio. Ymhen fawr o dro, llwyddasai *Sendero Luminoso* i gipio rhannau mawr o diriogaeth Periw, a throdd yn wrthdaro gwaedlyd gan gynnwys terfysgaeth yn erbyn y bobl gan y *Senderistas* a lluoedd diogelwch y llywodraeth. Ar y cychwyn cafodd Guzmán gefnogaeth nifer o'r gwerinwyr, am iddo ddisodli a lladd nifer o swyddogion llygredig a gormesol. Yn y pen draw, trodd trwch y boblogaeth yn erbyn *Sendero Luminoso* wrth i Guzmán orfodi trefn biwritanaidd newydd yn ei diriogaeth, gan gynnwys dirwest gorfodol. Mae'r mudiad yn gyfrifol am nifer o droseddau ac ymosodiadau terfysgol, gan gynnwys cyflafan Lucanamarca ym 1983 a ffrwydrad Lima ym 1992. Yn ôl comisiwn llywodraethol yn 2003, *Sendero Luminoso* sydd ar fai am 54&nbsp;y&nbsp;cant o'r 50,000–70,000 o farwolaethau treisiol yn y rhyfel yn y cyfnod o 1980 i 2003.

Cafwyd hyd i Guzmán gan lu gwrth-derfysgaeth ym 1992, a fe'i olynwyd yn arweinydd y Sendero luminoso gan Óscar Ramírez. Cafodd Ramírez ei arestio ym 1999, ac enciliodd olion *Sendero Luminoso* i Ddyffryn Afonydd Apurímac, Ene a Mantaro (VRAEM). Bu cyfnod o heddwch i raddau nes i'r *Senderistas* ailddechrau'r gwrthryfel yn 2002.

## Cyfeiriadau 
Categori:Comiwnyddiaeth ym Mheriw
Categori:Pleidiau comiwnyddol
Categori:Pleidiau gwleidyddol ym Mheriw
Categori:Sefydliadau 1969
Sioned Davies

Ysgolhaig yw'r Athro **Sioned Davies** (ganed 1954) a chyn-bennaeth Ysgol y Gymraeg Prifysgol Caerdydd. Mae'n arbenigwr mewn llenyddiaeth Gymraeg ganoloesol, a'r Mabinogi yn enwedig.

Fe'i magwyd yn Llanbrynmair a'r Trallwng yn Sir Drefaldwyn, yn ferch i Elwyn Davies, prifathro ysgol, a Nest Pierce Roberts. Mae'n nith i'r ysgolhaig Enid Pierce Roberts, ac mae ganddi chwaer, Gwerfyl, a brawd, Huw.

Bu'n bennaeth Ysgol y Gymraeg Prifysgol Caerdydd am dros ugain mlynedd, cyn ymddeol o'r swydd yn 2017. Mae'n athro emerita yn y Brifysgol ar hyn o bryd.

Yn 2012, sefydlodd Llywodraeth Cymru grŵp annibynnol o dan ei chadeiryddiaeth i gynghori ar sut i wella darpariaeth Cymraeg ail iaith mewn ysgolion. Cyhoeddwyd adroddiad y grŵp yn 2013; roedd yn galw am gael gwared ar y cysyniad o Gymraeg ail iaith a sicrhau un continwwm o ddysgu'r Gymraeg ym mhob ysgol; enw'r adroddiad oedd *Un Iaith i Bawb*. Cafodd "Adroddiad Sioned Davies" ddylanwad sylweddol ar bolisi'r Llywodraeth ar ddysgu'r Gymraeg mewn ysgolion.

## Llyfryddiaeth
**Pedeir Keinc y Mabinogi*, 1989
**Crefft y Cyfarwydd*, 1995
**Canhwyll Marchogyon* (gol.), 2000

## Cyfeiriadau
Categori:Academyddion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1954
Categori:Golygyddion o Gymru
Categori:Pobl o Lanbryn-mair
Categori:Ysgolheigion Cymraeg
Charlie Faulkner

Chwaraewr Rygbi'r Undeb Cymreig oedd **Anthony George** "**Charlie**" **Faulkner** (27 Chwefror 1941 – 9 Chwefror 2023) Cafodd ei eni yng Nghasnewydd.

Chwaraeodd dros Pontypŵl lle gyda Graham Price a Bobby Windsor daeth yn rhan o'r chwedlonol 'Pontypool Front Row', a elwir hefyd yn "Viet Gwent" (yn chwarae ar Ffrynt Rhyddid Cenedlaethol De Fietnam) a anfarwolwyd yn y gân gan Max Boyce.

Dwedodd Hugh Williams-Jones: "A true rugby legend as a player and coach, tough as teak….. a privilege to have been coached by him."

## Cyfeiriadau
Categori:Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Categori:Genedigaethau 1941
Categori:Marwolaethau 2023
Categori:Pobl o Gasnewydd
Geirdarddiad Cymru

(2022) yn dangos y gair "Cymru" yn glir]]
Disgrifia'r erthygl hon geirdarddiad y gair "Cymru".

## Gwreiddiau 
"Cymry" yw'r enw Cymraeg modern ar y bobl sy'n byw yng Nghymru. Mae'n deillio o'r Brythonig *combrogi*, sy'n golygu "cyd-wladwyr". 

Mae'r gair fel hunan-ddisgrifiad yn deillio o'r Cyfnod ôl-Rufeinig (ar ôl glaniad yr Eingl-Sacsoniaid) gan disgrifio y Cymry (Brythoneg eu hiaith) yn y Gymru fodern. Yn ystod y cyfnod hwn roedd y Cymry yn trigo nid yn unig yng Nghymru ond yn yr Hen Ogledd, sef gogledd Lloegr a de'r Alban. Pwysleisiodd y gair mai un bobl oedd y Cymry ar draws Cymru a'r Hen Ogledd, ac yn wahanol i bobloedd eraill.

Ni ddefnyddiwyd y term "Cymry" i ddisgrifio'r Cernywiaid na'r bobl Llydawyr, sydd o etifeddiaeth, diwylliant, ac iaith debyg i'r Cymry. Yn ôl pob tebyg dechreuodd y gair ei ddefnyddio fel hunan-ddisgrifiad cyn y 7fed ganrif. Fe’i tystir mewn cywydd mawl i Cadwallon ap Cadfan (Moliant Cadwallon, gan Afan Ferddig), sy'n dyddio o tua633. 

Mewn llenyddiaeth Gymraeg, ddefnyddiwyd "Cymry" ar hyd yr Oesoedd Canol i ddisgrifio'r bobl, er y parhaodd y defnydd o'r term hynaf, mwy generig, "Brythoniaid" ar gyfer pobloedd Brythonig (gan gynnwys y Cymry). Hwn oedd y term llenyddol mwyaf cyffredin hyd c.1200. Wedi hynny parhaodd "Cymry" fel y term a ddefnyddwyd. Hyd c.1560 sillafwyd y gair fel "Kymry" neu "Cymry", a gyfeiriodd at y wlad a'r bobl. Dim ond yn ddiweddarach y daeth yr arfer o wahaniaethu rhwng Cymry y bobl a Chymru y wlad.

## Cambria
Mae ffurf Lladinaidd yr enw, sef *Cambria*, yn goroesi yn bennaf mewn cyd-destunau Saesneg, ynghŷd â'r ffurfiau ansoddeiriol *Cambrian* a *Cambric*. Ymhlith yr enghreifftiau mae Mynyddoedd Cambria (sef Elenydd, sy’n gorchuddio llawer o Gymru ac a roddodd eu henw i gyfnod daearegol y Cambriaidd), y papur newydd *Cambrian News*, a sefydliadau megis Cambrian Airways a Rheilffordd y Cambrian.

## Cumbria
Y hwnt i Gymru, mae ffurf gysylltiedig wedi goroesi fel yr enw "Cumbria" yng Ngogledd-orllewin Lloegr, a fu unwaith yn rhan o'r Hen Ogledd. Defnyddiwyd yr iaith Cumbricaidd, ag oedd yn perthyn yn agos i'r Gymraeg tan tua'r 12fed ganrif. 

## Geirdarddiad *Wales*
Mae gwraidd y gair Saesneg ar Gymru, *Wales*, yn perthyn i'r gair am dramorwr Lladin eu hiaith neu diwylliant. Noda sianel youtube Pwyleg, *Ciekawostki językoznawcze* bod y gwraidd 'wal' yn rhannu'r un gwraidd â'r gair *gwalch* yn y Gymraeg.

## Cyfeiriadau 
Categori:Hanes Cymru
Christine Pritchard

Actores o Gymraes oedd **Christine Pritchard** (6 Awst 1943 – 14 Chwefror 2023).

## Bywyd cynnar ac addysg
Ganed a magwyd Christine Owena Pritchard yng Nghaernarfon yn unig blentyn. Dwyieithog oedd yr aelwyd gyda Christine yn siarad Saesneg gyda'i thad a Cymraeg gyda'i mam. Cafodd ei addysg yn Ysgol Syr Hugh Owen, ysgol ramadeg Caernarfon ble magodd ddiddordeb mewn drama, dan arweiniaid yr athro hanes Mr Steven Claridge a Mr Hobson yr athro Saesneg.

Tra yn y chweched cafodd ei derbyn gan Wilbert Lloyd Roberts i ymuno a rep radio'r BBC ym Mangor. 

Aeth ymlaen i astudio yn y brifysgol ym Mryste, gan ennill gradd mewn Saesneg, Lladin a Drama. Yn dilyn ei gradd aeth yn ei blaen i wneud blwyddyn tystysgrif dysgu cyn gwirfoddoli fel athrawes ar ynys Sant Kitts ble bu'n dysgu Saesneg a Ffrangeg. Dychwelodd i weithio fel athrawes yn ardal Putney, Llundain. Tra'n gweithio yno cafodd flas ar gynhyrchu dramau.

Yn 1969 cafodd gyfweliad llwyddiannus gyda Chwmni Theatr Cymru, a newidiodd gyrfa i fod yn actores.

## Gyrfa
Rôl cyntaf Christine fel rhan o Gwmni Theatr Cymru oedd y brif ran yn y ddrama *Roedd Caterina o Gwmpas Ddoe* gan gymryd drosodd o Gaynor Morgan Rees.

Ar ddechrau'r 1970au camodd o'r llwyfan i'r sgrîn fach, gan ymddangos ar gyfresi fel *Glas y Dorlan*. Yn yr 1980au chwaraeodd gymeriad Ruth Gregory yn *Dinas*. Yn y 1990au chwaraeodd rhan y prif gymeriad yn *Rala Rwdins* a *Pobol y Cwm* lle bu'n chwarae rhan Laura Metcalfe.

Yn fwy diweddar roedd ganddi rannau ar ddramau megis *Anita*, *Deian a Loli*, *35 Awr* ac *Un Bore Mercher*.

Roedd yn adnabyddus i gynulleidfaoedd di-Gymraeg hefyd, gan ymddangos ar gyfresi Saesneg fel *Tourist Trap*, *Doctors*, *Stella* ac *Indian Doctor*.

## Ffilmyddiaeth 
:Ffilmyddiaeth o Spotlight

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* 

Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Marwolaethau 2023
Categori:Actorion teledu o Gymru
Categori:Actorion ffilm o Gymru
Categori:Actorion theatr o Gymru
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Fidel V. Ramos

Cadfridog a gwleidydd o'r Philipinau oedd **Fidel Valdez Ramos** (18 Mawrth 1928 – 31 Gorffennaf 2022) a wasanaethodd yn Arlywydd y Philipinau o 1992 i 1998.

Ganed ef yn Lingayen ar ynys Luzon, yn y cyfnod pan oedd y Philipinau dan reolaeth Unol Daleithiau America. Yr oedd yn gyfyrder i Ferdinand Marcos, a fyddai'n cael ei ethol yn arlywydd ym 1965. Cafodd Ramos ei fagu'n Brotestant. Aeth i Academi Filwrol yr Unol Daleithiau yn West Point, Efrog Newydd, ac astudiodd ym Mhrifysgol Illinois. Cychwynnodd ar ei yrfa filwrol wedi i'r Philipinau ennill ei hannibyniaeth, a gwasanaethodd yn y fyddin yn rhyfeloedd Corea a Fietnam.

Penodwyd Ramos yn pennaeth Heddlu'r Philipinau gan yr Arlywydd  Marcos ym 1972. Ramos oedd yn gyfrifol am orfodi'r gyfraith yn y wlad wedi i Marcos gyhoeddi rheolaeth filwrol ar 21 Medi 1972, sefyllfa a barodd hyd at Ionawr 1981. Wedi hynny, parhaodd Marcos yn unben, a dyrchafwyd Ramos yn ddirprwy bennaeth staff y lluoedd arfog.

Yn sgil etholiad arlywyddol 1986, a hawliwyd gan Marcos er gwaethaf cyhuddiadau o dwyll ar raddfa eang, Ramos a'r gweinidog amddiffyn Juan Ponce Enrile oedd arweinwyr y garfan filwrol a ddatganodd gefnogaeth i'r ymgeisydd arall, Corazon Aquino. Sbardunwyd chwyldro poblogaidd a yrrai Marcos yn alltud, ac urddwyd Aquino yn arlywydd. Gwasanaethodd Ramos yn bennaeth staff y lluoedd arfog (1986–88) ac yn ysgrifennydd amddiffyn (1988–91) yn llywodraeth Aquino, ac yn y cyfnod hwnnw fe ataliodd sawl ymgais gan gadfridogion i gipio awdurdod.

Etholwyd Ramos i olynu Aquino yn Arlywydd y Philipinau ym Mai 1992. Ymhlith ei weithredoedd oedd i fwrw swyddogion llwgr allan o'r heddlu cenedlaethol, ac i annog cynllunio teulu er mwyn arafu twf y boblogaeth. Llwyddodd ei lywodraeth hefyd i arwyddo cytundebau heddwch â dau grŵp herwfilwrol a fu'n gwrthryfela ers y 1960au, sef Byddin Newydd y Bobl a Ffrynt Rhyddid Cenedlaethol y Moro (MNLF).

O ran polisi diwydiannol a chyllidol, aeth ati i ryddfrydoli'r economi drwy ddadreoleiddio a thorri'r hen fonopolïau, a cheisiodd wella'r drefn o gasglu treth. Wedi sawl blwyddyn o annhyfiant, dechreuodd economi'r Philipinau adfywio'n gyflym ym 1994, a byddai'r wlad felly yn fwy parod i ymdopi â'r argyfwng ariannol a effeithiodd ar Dde Ddwyrain Asia ym 1997–98. Daeth ei dymor yn y swydd i ben ym Mehefin 1998, ac ildiodd yr arlywyddiaeth i Joseph Estrada.

Priododd ag Amelita Martinez, athrawes, ym 1954, a chawsant bum merch: Angelita, Josephine, Carolina, Christina, a Gloria. Bu farw Fidel V. Ramos ym Makati yn 94 oed.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Marwolaethau 2022
Categori:Arlywyddion y Philipinau
Categori:Cadfridogion o'r Philipinau
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o'r Philipinau
Categori:Milwyr yr 20fed ganrif o'r Philipinau
Categori:Pobl yr 21ain ganrif o'r Philipinau
Categori:Pobl o Luzon
Categori:Protestaniaid o'r Philipinau
Far Rockaway, Queens

Cymdogaeth yn nwyrain gorynys Rockaway yn Queens, un o fwrdeistrefi Dinas Efrog Newydd, yw **Far Rockaway** a leolir ar Long Island yn ne talaith Efrog Newydd, Unol Daleithiau America. Dyma'r mwyaf dwyreiniol o naw cymdogaeth y gorynys, a elwir y Rockaways. Estynna Far Rockaway o'r ffin â chymdogaeth Edgemere, sef Beach 32nd Street, hyd at y goror rhwng Queens a Swydd Nassau. Saif ar ben mwyaf dwyreiniol Traeth a Rhodfa Rockaway, sydd yn ymestyn ar hyd lan ddeheuol y gorynys. I'r gogledd mae Bae Jamaica, ac i'r de mae Cefnfor yr Iwerydd. I'r de-ddwyrain, dros y dŵr, lleolir Barynys Long Beach.

O ran llywodraeth leol, lleolir Far Rockaway yn Nosbarth Cymunedol 14 Queens, a chôd post (ZIP) y gymdogaeth yw 11691.  Caiff yr ardal ei phlismona gan 101fed Ward Adran Heddlu Dinas Efrog Newydd.

## Hanes 
chwith|bawd| Grand View Avenue yn y 1910au
Trigolion brodorol y Rockaways oedd yr Indiaid Canarsee, grŵp o lwyth y Mohegan a oedd yn byw yn ne-orllewin Long Island adeg sefydlu Amsterdam Newydd gan drefedigaethwyr Iseldiraidd. Mae'n debyg bod yr enw "Rockaway" yn tarddu o air brodorol, o'r ieithoedd Algonciaidd, am draeth neu dywotir. Erbyn 1639, gwerthodd y Mohegan y rhan fwyaf o dir y Rockaways i Gwmni Gorllewin India'r Iseldiroedd . Ym 1664 bu'r Saeson yn drech na'r Iseldirwyr, a throdd gwladfa Amsterdam Newydd yn Efrog Newydd. Yn 1685, cytunodd penadur y Tackapoucha a llywodraethwr Seisnig y dalaith i werthu'r Rockaways i'r Capten John Palmer am 31 punt sterling.

Dynodwyd Gorynys Rockaway yn wreiddiol fel rhan o Dref Hempstead, a oedd ar y pryd yn rhan o Swydd Queens. Bu dadl rhwng y Capten Palmer a Thref Hempstead dros berchenogaeth Rockaway, felly ym 1687 gwerthodd Palmer y tir i Richard Cornell, meistr haearn o Flushing, Queens. Symudodd Cornell a'i deulu i  fyw mewn ffermdy ar yr hyn sydd bellach yn Central Avenue, ger glannau'r Iwerydd, a nhw oedd yr Ewropeaid cyntaf i wladychu'r orynys. Claddwyd Cornell ym mynwent deuluol fechan, Mynwent Cornell.

Erbyn 1898, roedd yr ardal wedi'i hymgorffori fel rhan o Ddinas Efrog Newydd Fwyaf, a oedd yn cynnwys Queens. Ceisiodd Far Rockaway a dau bentref arall yng Ngorynys Rockaway, Hammels ac Arverne, ymgilio o awdurdodaeth y ddinas sawl gwaith. Ym 1915 a 1917, pasiwyd mesur o blaid ymwahaniad yn y ddeddfwrfa ond rhoddwyd feto arno gan faer Dinas Efrog Newydd, John Purroy Mitchel.

## Enwogion
* Joan Feynman (1927-2020), ffisegydd
* Richard Feynman (1918–1988), ffisegydd
* Bernard Madoff (1938-2021), ariannwr

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Old Rockaway, New York, in Early Photographs, ffotograffau cynnar gan Vincent Seyfried a William Asadorian
* Far Rockaway: Abandoned Bungalows, ffoto-ysgrif o 2009 gan Nathan Kensinger

Categori:Cymdogaethau Dinas Efrog Newydd
Categori:Queens
Daniel Rangel

Actor o Frasil yw **Daniel Rangel** (ganwyd 9 Hydref 1995 yn Rio de Janeiro).

Fe'i ganed yn ninas Campos dos Goytacazes, ac ar ôl gorffen ei gyfnod yn yr ysgol uwchradd yn 2013 yn ddim ond 17 oed, sefydlodd wyth gwefan a symudodd i ddinas Rio de Janeiro i geisio dilyn gyrfa actio. Yno, cofrestrodd ar gwrs yn Casa das Artes de Laranjeiras i astudio'r perfformio, lle graddiodd. Ei ddrama gyhoeddus gyntaf oedd *Os Fuzis da Senhora Carrar*, a gynhaliwyd yn CAL. Erbyn 2023 roedd wedi perfformio mewn 11 o ddramâu, gan gynnwys: *E Aí, Tá Ligado?, Buscado* a *Pressa*.

## Ffilmograffeg 
* Lemmig (2014)
* Totalmente Demais (2015)
* Êta Mundo Bom! (2016)
* Fala Comigo (2016)
* Novo Mundo (2017)
* Malhação: Vidas Brasileiras (2018-2019)
* Eu, a Vó e a Boi (2019)
* Salve-se Quem Puder (2020)
* Três Verões (2020)
* Nosso Tudo Bem 1 (2021)
* Nosso Tudo Bem 2 (2021)
* O Coro: Sucesso, Aqui Vou Eu (2022)
* Amor Perfeito (2023)

## Dolenni allanol
*  Daniel Rangel yn IMDb
*  Daniel Rangel ar Instagram

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1995
Categori:Actorion o Frasil
Categori:Pobl o Rio de Janeiro
Tafarndy'r Nag's Head, Wrecsam

Tafarn hanesyddol rhestredig gradd II yng nghanol dinas Wrecsam, gogledd-ddwyrain Cymru, yw'r '''Nag's Head'''.

## Lleoliad 
Mae'r Nag's Head yn sefyll ar Stryt y Bryn (Saesneg: *Mount Street*), ger y gyffordd rhwng Stryt Yorke a Stryt Twthil, i lawr y bryn o ganol y ddinas, o dan Eglwys San Silyn.

## Hanes 
Mae'r adeilad yn dyddio'n ôl i 1661.  Yn wreiddiol roedd yn sefyll yn ardal marchnad Sgwâr Swydd Efrog (*Yorkshire Square*).

Roedd cwrw yn cael ei bragu gan y Nag's Head ymhell cyn i Arthur Soames o fragdy Soames brynu'r safle yn 1879. O 1834 hyd 1874, bragwyr y dafarn oedd William a Thomas Rowlands. Yn 1894, adeiladwyd simnai o frics coch fel rhan o estyniad y bragdy.

Yn 1931, cyfunwyd y bragdy Soames â dau fragdy arall er mwyn creu bragdy Border, a daeth bragdy Stryt y Twtil yn ganolfan i'r gwaith cynhyrchu. Yn 1984, cafodd y bragdy ei gau ar ôl iddo gael ei werthu i gwmni Marstons, ond mae'r Nag's Head ar agor o hyd.

## Disgrifiad 
Gyda simnai bragdy Soames a bragdy Stryt y Twthil dros y stryd, mae'r Nag's Head yn rhan o grŵp o adeiladau sy'n gysylltiedig â hanes y diwydiant bragu yn Wrecsam.

Cafodd yr adeilad gwreiddiol ei adnewyddu'n helaeth mewn arddull Duduraidd yn y 19eg ganrif, pan ddaeth yn rhan o fragdy Soames. Mae'r adeilad wedi cadw llawer o elfennau neo-Duduraidd sy'n dyddio'n ôl i'r adnewyddiad, ond dros y blynyddoedd mae rhan o'r rhain wedi diflannu.  

## Cyfeiriadau
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd II Wrecsam
Nag's Head
Rhestr gwyliau Cymru

Mae'r dudalen hon yn cynnwys rhestr o wyliau sy'n digwydd (neu sydd wedi digwydd) yn rheolaidd yng Nghymru.

## Rhestr o wyliau 
Rhestr o wyliau yng Nghymru, wedi'u trefnu fesul mis, gan gynnwys lleoliad.

### Chwefror 
* Dydd Miwsig Cymru

### Mawrth 
* Penwythnos Talacharn (Lacharn)

### Ebrill 
* Gwyl gomedi Machynlleth (Machynlleth)
* Gŵyl Delyn Ryngwladol Cymru
* Gwyl Syrffio Lost Cove (Tyddewi)
* Gŵyl Balter (Cas-gwent)
* Tân yn y Mynydd (ger Abermagwr)
* Gwyl Ddarganfod (Solfach)
* Gwyl Steelhouse (Aber-big)
* Gŵyl Profiad Bywyd Da, Gwersyll Haf (Penarlâg)
* Gŵyl Gŵyr (Penrhyn Gŵyr)
* The Green Gathering (Cas-gwent)
* HowTheLightGetsIn Hay (Y Gelli Gandryll)
* Gwyl Gerdd y Bont-faen (Cowbridge)
* gwyl Swn (Caerdydd)
* Gŵyl Gwobr Iris (Caerdydd)

## Gweler hefyd 
* Diwylliant Cymru
* Cerddoriaeth Cymru 

## Cyfeiriadau 

Categori:Rhestrau Cymru
Rhestr o ardaloedd poblog Cymru

bawd| Map dwysedd poblogaeth yng Nghymru (Cyfrifiad 2011)
Dyma restr o **ardaloedd poblog** Cymru yn ôl poblogaeth yn ôl Cyfrifiad 2021.

### Dros 10,000 
## Gweler hefyd 
* Rhestr o ddinasoedd Cymru
* Rhestr o drefi Cymru

## Cyfeiriadau 
Categori:Daearyddiaeth Cymru
Gwrthryfel y Moro

Gwrthdaro arfog ym Mindanao, ynys ail fwyaf y Philipinau, ac Ynysfor Sulu yw **Gwrthryfel y Moro** a gychwynnodd ym 1968 gan herwfilwyr o'r Moro, grŵp ethnig Mwslimaidd, yn erbyn y llywodraeth. Y ddwy brif garfan o wrthryfelwyr oedd Ffrynt Rhyddid Cenedlaethol y Moro (MNLF) a Ffrynt Rhyddid Islamaidd y Moro (MILF). Yn ogystal, dechreuodd plaid gomiwnyddol o'r enw Sefydliad Gwrthsafiad a Rhyddid y Moro (MRLO) ymladd yn erbyn y llywodraeth yn 2005. Daeth jihadyddion Abu Sayyaf yn rhan o'r gwrthryfel ym 1991, ac ers hynny mae sawl grŵp Islamaidd arall wedi ymuno â'r ffrae, gan gynnwys yr Ymladdwyr Islamaidd Bangsamoro dros Ryddid (BIFF) a holltodd oddi ar y MILF yn 2010. Arwyddwyd cytundebau heddwch rhwng y llywodraeth a'r MNLF ym 1996 a'r MILF yn 2014, a daeth y gwaethaf o'r ymladd i ben. Bellach, gwrthdaro ar raddfa isel ydy'r gwrthryfel.

Bu'r Moro, neu Bangsamoro, yn brwydro'n erbyn Ymerodraeth Sbaen ers goresgyniad y Sbaenwyr yng nghanol yr 16g hyd at Chwyldro'r Philipinau a buddugoliaeth Unol Daleithiau America yn Rhyfel Sbaen ac America ym 1898. Wedi hynny, cychwynnodd wrthryfel arall gan y Moro yn erbyn y lluoedd Americanaidd, a barodd hyd at 1913. Wedi i'r Philipinau ennill ei hannibyniaeth lwyr ym 1946, daliodd y Moro i fynnu ymreolaeth, a gwaethygodd yr anghytuno gwleidyddol yn ystod arlywyddiaeth Ferdinand Marcos. Sbardunwyd y gwrthryfel gan gyflafan Jabidah ar 28 Mawrth 1968, pan gafodd nifer o gyrchfilwyr Mwslimaidd ym Myddin y Philipinau eu lladd yn Sabah, Maleisia, mewn amgylchiadau ansicr. Ymgododd sawl grŵp i frwydro dros ymreolaeth i'r Moro, gan gynnwys yr MNLF a sefydlwyd gan Nur Misuari ym 1972 gyda'r nod o ennill annibyniaeth oddi ar y Philipinau.

Ceisiodd Sefydliad y Gynhadledd Islamaidd gyflafareddu terfyn i'r gwrthdaro, ac ym 1976 arwyddwyd cadoediad yn Tripoli, Libia, rhwng llywodraeth y Philipinau a'r MNLF. Fodd bynnag, ni ddaeth heddwch, ac ymddangosodd rhagor o grwpiau milwriaethus, gan gynnwys y MILF a holltodd oddi ar yr MNLF ym 1977. Wedi cwymp unbennaeth Marcos ym 1986, cyfarfu'r Arlywydd Corazon Aquino â Nur Misuari mewn trafodaethau heddwch, ac ym 1989 cyhoeddodd y llywodraeth sefydlu'r Rhanbarth Hunanlywodraethol ym Mindanao Fwslimaidd (ARMM). Arwyddwyd cytundeb heddwch rhwng y llywodraeth a'r MNLF ym 1996, ac etholwyd Misuari yn llywodraethwr yr ARMM. Er i'r MNLF wrthod ymwahaniaeth yn swyddogol, arweiniodd Misuari wrthryfel aflwyddiannus yn 2001, a chafodd ei garcharu. Gwaethygodd y trais yn y blynyddoedd i ddod, ac yn 2005 a 2007 dygwyd gyrchoedd ar y fyddin yn Jolo, yr ynys fwyaf yn Ynysfor Sulu, gan gefnogwyr Misuari.

Cychwynnodd trafodaethau heddwch rhwng y llywodraeth a'r MILF ym 1997. Cytunwyd ar ffiniau i diriogaeth Fwslimaidd yn 2008, ond gwrthodwyd y cynllun hwnnw gan y Goruchaf Lys, ac ailgynnwyd yr ymladd. O'r diwedd, yn 2014, cytunodd y MILF i roi'r gorau i wrthdaro arfog.

## Cyfeiriadau 
Categori:20fed ganrif yn y Philipinau
Categori:21ain ganrif yn y Philipinau
Moro
Categori:Hanes milwrol y Philipinau
Categori:Mindanao
Categori:Rhyfeloedd yr 20fed ganrif
Categori:Rhyfeloedd yr 21ain ganrif
Rhestr dathliadau Cymru

:*Dyma restr o ddathliadau traddodiadol sydd â chysylltiad â dyddiad penodol yn y flwyddyn. Am gwyliau modern, fel gwyliau cerddoriaeth, ffeiriau bwyd ayyb, gweler Rhestr gwyliau yng Nghymru.*

Mae'r traddodiadau sy'n cael eu harfer yng Nghymru ar ddiwrnodau arbennig o'r flwyddyn yn cynnwys dathliadau sy'n tarddu o ddiwylliannau Cymreig a Seisnig, Cristnogol a Cheltaidd.

## Hanes 
Fel y cofnodwyd yng Nghyfreithiau Hywel Dda, tri phrif wyliau teyrnasoedd Cymreig y canol oesoedd oedd Nadolig, y Pasg, Sulgwyn.

Gwyliau pwysig eraill oedd gwleddoedd Sant Padrig ar 17 Mawrth; Gwyl Giric ar 16 Mehefin; Diweddglo Ioan Fedyddiwr a elwir hefyd yn *Gwyl Ieuan y Moch* – sef y diwrnod y rhyddhawyd y moch allan i'r coed i chwilota drwy'r gaeaf; ar 29 Awst – Gwyl Sant Mihangel ar 29 Medi; a Calan Gaeaf ar 1 Tachwedd, Gŵyl *yr Holl Saint*. Bragwyd ar gyfer diod arbennig o'r enw "*gwirawd yr ebestyl* ) a'i ddosbarthu ar ddyddiau'r saint hyn. 

## Calendr dathliadau modern 
## Dathliadau sydd ddim yn cael eu dathlu'n eang 
Mae Gŵyl Fair y Canhwyllau, fel arfer ar y 2 Chwefror, yn nodi cyflwyniad Iesu yn y Deml . Mae'n seiliedig ar yr hanes am gyflwyniad Iesu yn Luc 2 :22-40. Mae'n disgyn ar y 40fed diwrnod (cyfnod ôl-enedigol) o dymor y Nadolig – Ystwyll a diwedd y tymor hwnnw.

Yn lleol, roedd pob plwyf yn dathlu Gŵyl Mabsant i goffau ei sant brodorol. Datblygodd y dathliad blynyddol hwn o weddio i raglen o weithgareddau hamdden.

Mae Calan Mai (neu Calan Haf) yn ddathliad Calan Mai ar 1 Mai, yn nodi diwrnod cyntaf yr haf, ac yn un o'r gwyliau tân traddodiadol. 

Mae Gŵyl Ifan ar 24 Mehefin yn cael ei adnabod fel diwrnod canol haf. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Diwylliant Cymru
Categori:Gwyliau yng Nghymru
Croes Sant Brynach

Mae **Croes Sant Brynach** neu **Croes Nanhyfer** yn groes garreg o'r 10fed neu'r 11eg ganrif yn eglwys Sant Brynach, Nanhyfer.

bawd|Croes Sant Brynach neu Croes Nanhyfer

## Hanes 
Credir bod y groes yn dyddio o'r 10fed neu'r 11eg ganrif. Yn ôl y chwedl mae gôg cyntaf y flwyddyn yng Ngorllewin Cymru yn sefyll ar ben y groes ac yn canu ar ddydd gwledd Sant Brynach ar y 7fed o Ebrill.

Saif y groes yn 3.72m o daldra ym mynwent Eglwys Sant Brynach a nodwyd yn ei safle presennol gyntaf yn 1603 gan George Owen, Henllys.

Mae'r groes yn ddeuddarn, wedi'i gwneud o garreg Ordofigaidd; y siafft hirsgwar a'r pen croes. Mae'r groes yn dangos patrymau rhyngblethedig a ffret wedi'u cerfio i'r graig sydd â dylanwad Llychlynwyr. Mae arysgrif "DNS" ar ochr orllewinol y groes yn cyfieithu fel "Arglwydd" ac mae arysgrif ar yr wyneb dwyreiniol yn cyfieithu fel "Hauen".

Ystyrir Croes Brynach Sant, Croes Caeriw a Maen Achwyfan yn dair croes eithriadol Cymru.

## Gweler hefyd 
* Archaeoleg Cymru
* Cymru yn yr Oesoedd Canol
* Croes Caeriw
* Croes Maen Achwyfan

## Cyfeiriadau 
Categori:Arteffactau Cymru
Categori:Croesau Celtaidd Cymru
Rhestr prifysgolion Cymru

Dyma restrau o **brifysgolion Cymru**.

## Prifysgolion 
## Safle Fframwaith Rhagoriaeth Ymchwil 
## Safleoedd rhyngwladol 
## Gweler hefyd 
* Armorial prifysgolion y DU
* Addysg yng Nghymru
* Rhestr o golegau addysg bellach Cymru

## Cyfeiriadau 
Categori:Prifysgolion Cymru
Tarian Rhos Rydd

Mae **Tarian Rhos-Rydd**,   neu **Rhyd y Gors** (neu'n llai cyffredin **tarian Glan-rhos** 

Yn ôl ffynhonnell arall, darganfuwyd y darian yn 1804 yng nghors Rhos Rydd.

Rhoddwyd y tarian i'r Amgueddfa Brydeinig gan Augustus Wollaston Franks ym 1873. Mae'r darian hon yn enghraifft o ddefnydd aloi copr cynnar o'r Oes Efydd.

## Dychwelyd i Gymru 
Bu galwadau yn y cyfryngau cenedlaethol Cymreig i ddychwelyd rhai o'r arteffactau mwyaf arwyddocaol a ddarganfuwyd yng Nghymru o'r Amgueddfa Brydeinig. Mae'r arteffactau hyn yn cynnwys tariannau Rhos Rhydd, Moel Hebog a byclwyr Cymreig. Mae galwadau hefyd i ddychwelyd Clogyn enwog Yr Wyddgrug, Lunula Llanllyfni, Dynes Goch Pafiland ( Amgueddfa Hanes Natur Prifysgol Rhydychen ) a Tancard Trawsfynydd ( Amgueddfa'r Byd, Lerpwl ) i gyd i amgueddfa yng Nghymru. 

## Gweler hefyd 
* Archaeoleg Cymru

## Cyfeiriadau 
Categori:Arteffactau Cymru
Categori:Oes yr Efydd yng Nghymru
Categori:Yr Amgueddfa Brydeinig
Cilgant Llyn Cerrig Bach

bawd|Cilgant Llyn Cerrig Bach

Mae **Cilgant Llyn Cerrig Bach** yn dyddio o 200CC i OC100 yn yr Oes Haearn, a darganfuwyd yn Llyn Cerrig Bach.

Mae'r cilgant yn fownt efydd addurnol o ddyluniad La Tène a allai fod wedi'i ddefnyddio i addurno tarian.

## Hanes 
Cilgant efydd a allai fod wedi'i ddefnyddio i addurno tarian yw Plac Llyn Cerrig Bach. Mae'n dyddio o rhwng 200CC ac OC100. Cafodd ei daflu i Lyn Cerrig Bach, Ynys Môn. Cyfeirir ato hefyd fel motiff trwmped,  sy'n gynrychioli'r byw, y meirw a'r duwiau neu gylchred genedigaeth, bywyd a marwolaeth. 

Mae eraill yn credu bod y symbol triskele ar y cilgant i gynrychioli daear, gwynt a dŵr. Mae’r patrwm wedi’i guro o’r cefn yn fedrus ac efallai ei fod wedi’i osod ar gerbyd, tarian neu offeryn cerdd yn Oes yr Haearn.

Dywedodd Dr Mark Redknap o Amgueddfa Cymru, fod y cilgant yn cael ei "gydnabod yn eang fel un o 'gymeriad deinamig ac arwyddocâd' dwys ar gyfer deall celfyddyd Geltaidd Gynnar ym Mhrydain". Mae'r cilgant yn un o'rdarnau mwyaf arwyddocaol o'r 181 o ddarnau metel La Tène a ddarganfuwyd yn Llyn Cerrig Bach. Ddarganfuwyd y darnau yn ystod adeiladu RAF Fali yn 1942 o ganlyniad i gloddio mawn.

Mae John Creighton yn awgrymu y gallai derwyddon fod wedi dylanwadu ar ddyluniad artistig gan gynnwys cynlluniau darnau arian, gan ddangos eu grym a’u hawdurdod mynegiannol, gyda phlac Llyn Cerrig Bach yn enghraifft o hyn.

Arddangoswyd darganfyddiadau Llyn Cerrig Bach yn Oriel Ynys Môn yn Llangefni o 14 Gorffennaf hyd at Dachwedd 11 yn 2012. 

## Gweler hefyd 
* Archaeoleg Cymru
* Brythoniaid Celtaidd
* celf Geltaidd

## Cyfeiriadau 
## Llyfryddiaeth 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Categori:Amgueddfa Cymru
Categori:Arteffactau Cymru
Categori:Gweithiau'r celfyddydau gweledol o Gymru
Categori:Oes yr Haearn yng Nghymru
Symbolau cenedlaethol Cymru

[bawd|Baneri [Cymru tu allan i'r Senedd ar Ddydd Gŵyl Dewi|271x271px]]
Dyma restr o **symbolau cenedlaethol Cymru.** Mae'r rhestr yn cynnwys cymysg o symbolau swyddogol ac answyddogol ac yn cynnwys esboniad a chyd-destun hanesyddol.

## Baneri 
## Herodraeth Gymreig 
## Planhigion ac anifeiliaid 
## Yr Iaith Gymraeg 
Mae'r Gymraeg yn cael ei hystyried yn symbol ac yn eicon o Gymru ac yn cael ei hystyried yn "gonglfaen hunaniaeth Gymreig". Wedi'i siarad ledled Cymru gan tua 750,000 o bobl, mae'n bresennol ar deledu, radio, arwyddion ffyrdd a marciau ffordd.

### Arwyddeiriau Cymreig 
* Mae "Cymru am byth" yn arwyddair Cymraeg poblogaidd.
* Mae "Pleidol wyf i'm gwlad" o'r Anthem Genedlaethol Cymru, yn ymddangos ar y Sêl Gymreig  
* "Mae y Ddraig Goch Ddyry Cychwyn" yn golygu fod y ddraig goch yn ysbrydoli gweithrediad neu fod y ddraig goch yn arwain y ffordd. Mae'r arwyddair "Anorchfygol Ddraig Cymru" hefyd yn gysylltiedig â'r ddraig goch.

## Cerddoriaeth 
bawd| Hen Wlad fy Nhadau yn cael ei chanu mewn gêm rygbi Cymru
Anthem genedlaethol draddodiadol Cymru yw Hen Wlad Fy Nhadau. Ysgrifennwyd y geiriau gan Evan James a chyfansoddwyd y dôn gan ei fab, James James, y ddau yn drigolion Pontypridd, Morgannwg, yn Ionawr 1856. Mae'r copi ysgrifenedig cynharaf wedi goroesi ac yn rhan o gasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

## Celf 
Mae’r llwy garu hynaf y gwyddys amdano o Gymru, sy’n cael ei arddangos yn Amgueddfa Werin Cymru Sain Ffagan ger Caerdydd, yn dyddio o 1667, er y credir fod tarddiad y llwy bren yn hyn na hynny.

## Gwisg draddodiadol 
bawd|223x223px| Gwisg Gymreig, 1905
Cafodd yr het Gymreig unigryw, a ymddangosodd gyntaf yn y 1830au, ei defnyddio fel eicon o Gymru o'r 1840au. 

O'r 1880au, pan aeth y wisg draddodiadol allan o ddefnydd cyffredinol, cafodd rhai elfennau ohoni eu mabwysiadu fel Gwisg Genedlaethol. O hynny allan fe'i gwisgid gan wragedd mewn digwyddiadau megis gan gorau, yn yr eglwys a'r capel, i dynnu lluniau ac yn achlysurol mewn eisteddfodau . Fe'i gwisgwyd gyntaf gan ferched fel dathliad ar Ddydd Gŵyl Dewi ychydig cyn y Rhyfel Byd Cyntaf. Mae'r wisg bellach yn cael ei chydnabod fel gwisg genedlaethol Cymru.

## Symbolau o ddeilliad Seisnig 
## Cyfeiriadau 
Categori:Symbolau cenedlaethol Cymru
Tarian Moel Hebog

Mae **Tarian Moel Hebog** neu **darian Moel Siabod**  yn darian fawr tebyg i gopr-aloi o Oes yr Efydd, a ddarganfuwyd yng Nghymru yn 1784, ac sydd bellach yn yr Amgueddfa Brydeinig yn Llundain. Mae'n dyddio o 1300-1000 CC.

## Disgrifiad 
chwith|bawd| Llethrau gogledd-orllewinol Moel Hebog i gyfeiriad Moel yr Ogof, Gwynedd, Cymru
Darganfuwyd y darian o ddiwedd yr Oes Efydd mewn cors ger mynydd Moel Hebog yn 1784, ger Beddgelert. Mae bellach yng nghasgliad yr Amgueddfa Brydeinig. Mae ffynonellau eraill yn cyfeirio at ganfyddiad ar Moel Siabod.

Ysgrifennodd yr archaeolegydd Richard Blurton am y darian yn y llyfr *The Enduring Image: Treasures from the British Museum*, “Mae’r darian hon yn enghraifft wych, sy’n cynrychioli’r cynnydd mewn gwaith dalennau efydd mawr yn Ewrop yn ddiweddarach yn yr Oes Efydd. Cyfeiriwyd llawer o ymdrech tuag at gynhyrchu arfwisg fetel seremonïol sy'n dangos pa mor gyffredin oedd y syniad o ddyn fel rhyfelwr." 

## Dychwelyd i Gymru 
Bu galwadau yn y cyfryngau cenedlaethol Cymreig i ddychwelyd rhai o'r arteffactau mwyaf arwyddocaol a ddarganfuwyd yng Nghymru o'r Amgueddfa Brydeinig. Mae'r arteffactau hyn yn cynnwys tariannau Rhos Rydd (Rhyd y Gors), Moel Hebog a'r byclwyr Cymreig. Mae galwadau hefyd i ddychwelyd Clogyn enwog Yr Wyddgrug, lunula Llanllyfni, y "Dynes Goch" Pafiland (Amgueddfa Hanes Natur Prifysgol Rhydychen) a Thancard Trawsfynydd (Amgueddfa'r Byd, Lerpwl) i gyd i amgueddfa yng Nghymru.

## Gweler hefyd 
* Archaeoleg Cymru

## Cyfeiriadau 
Categori:Arteffactau Cymru
Categori:Eryri
Categori:Oes yr Efydd yng Nghymru
Categori:Yr Amgueddfa Brydeinig
Byrddau Iechyd Cymru

Mae gan Gymru saith **fwrdd iechyd lleol** sy'n darparu gwasanaeth iechyd cyhoeddus Cymru.bawd| Map o 7 Bwrdd Iechyd Lleol GIG Cymru

## Hanes 
Lansiwyd y byrddau iechyd lleol  ar 1 Ebrill 2003,  

Yn 2009, ad-drefnwyd y byrddau iechyd a’u huno ag ymddiriedolaethau ysbytai GIG lleol yn saith bwrdd iechyd lleol mwy, gan ddod i rym ar 1 Hydref 2009, gan ddisodli’r system a ddefnyddiwyd ers 2003.

Ochr yn ochr â’r saith bwrdd iechyd lleol mae tair ymddiriedolaeth GIG Cymru gyfan sef GIG Cymru sef Iechyd Cyhoeddus Cymru, Ymddiriedolaeth GIG Prifysgol Felindre a Gwasanaeth Ambiwlans Cymru  Mae hefyd Awdurdod Iechyd Arbennig sef Addysg a Gwella Iechyd Cymru. 

## Rhestr byrddau iechyd lleol 
Y saith bwrdd iechyd lleol presennol yng Nghymru yw:

* Bwrdd Iechyd Prifysgol Bae Abertawe,  Bwrdd Iechyd Prifysgol Abertawe Bro Morgannwg gynt
* Bwrdd Iechyd Prifysgol Aneurin Bevan, yr enw gweithredol ar gyfer Bwrdd Iechyd Lleol Aneurin Bevan
* Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr
* Bwrdd Iechyd Prifysgol Caerdydd a'r Fro
* Bwrdd Iechyd Prifysgol Cwm Taf Morgannwg,  gynt Bwrdd Iechyd Prifysgol Cwm Taf
* Bwrdd Iechyd Prifysgol Hywel Dda, yr enw gweithredol ar gyfer Bwrdd Iechyd Lleol Hywel Dda
* Bwrdd Iechyd Addysgu Powys

Mae map o’r saith bwrdd iechyd lleol yng Nghymru i’w weld isod. Mae pob bwrdd iechyd yn gyfrifol am ddarparu holl wasanaethau gofal iechyd y GIG o fewn ardal ddaearyddol, wedi'i rhannu'n nifer o Glystyrau Rhwydwaith.

## Cyfeiriadau 
Categori:GIG Cymru
Poblogaeth siaradwyr Cymraeg

[bawd| Map o ganran y siaradwyr [Cymraeg (Cyfrifiad 2011)]]
Roedd y Gymraeg, iaith Geltaidd Frythonig, yn cael ei siarad yn hanesyddol gan fwyafrif o boblogaeth Cymru. Yn ôl Cyfrifiad  2021, mae 17.8% o bobl Cymru yn siarad Cymraeg.

## Crynodeb graffigol 1750-1900 
Dyma grynodeb graffigol bras o siaradwyr uniaith Cymraeg (gwyrdd) a siaradwyr dwyieithog (pinc) ond nid yw'r lluniau yma yn fanwl gywir nac chwaith yn ystyried nifer y siaradwyr Cymraeg yn yr ardaloedd o'r map sy'n lliw gwyn. Mae'r lluniau yn rhoi syniad bras yn unig i'r darllenwr.
Delwedd:Map o ieithoedd Cymru (A map of the languages of Wales) - 1750.svg|1750
Delwedd:Map o ieithoedd Cymru (A map of the languages of Wales) - 1800.svg|1800
Delwedd:Map o ieithoedd Cymru (A map of the languages of Wales) - 1850.svg|1850
Delwedd:Map o ieithoedd Cymru (A map of the languages of Wales) - 1900.svg|1900

## Cyn y cyfrifiad 
* 1801: tua 80%  (Poblogaeth: 587,000, felly tua 470,000 o siaradwyr Cymraeg)
* 1851: tua 67% 

## Arolygon Poblogaeth Blynyddol 
Amh: ddim yn berthnasol

Mae ffigurau arolwg poblogaeth blynyddol yn dangos nifer y bobl dros dair oed sy’n gallu siarad Cymraeg.  Amcangyfrifwyd nifer y siaradwyr ar sail y ganran o'r boblogaeth sy'n siarad Cymraeg a maint y boblogaeth gyffredinol a ddarperir gan yr Arolwg Blynyddol o'r Boblogaeth.

## Addysg gynradd 
 Diffiniad: Mae mwy na hanner addysgu’r cwricwlwm trwy gyfrwng y Gymraeg

## Addysg uwchradd 
 Diffiniad: Mae mwy na hanner addysgu’r cwricwlwm trwy gyfrwng y Gymraeg

## Gweler hefyd 
### Yr Iaith Gymraeg 
* Cymraeg
* Hanes y Gymraeg
* Llenyddiaeth Gymraeg
* Cymdeithas yr Iaith Gymraeg
* Comisiynydd y Gymraeg

### Arall 
* Ieithoedd Celtaidd
* Gaeleg yr Alban#Dosbarthiad yn yr Alban
* iaith Gernyweg

## Cyfeiriadau 
Categori:Hanes Cymru
Categori:Cymraeg
Rhestr bridiau Cymreig

Dyma restr o fridiau anifeiliaid domestig a fferm sy'n dod o Gymru .

## Domestig 
### Cŵn 
## Ffermio 
### Gwartheg 
### Defaid 
### Mochyn 
### Gŵydd 
## Ceffyl 
## Cyfeiriadau 
Categori:Bridiau o anifeiliaid sy'n tarddu o Gymru
Categori:Amaeth yng Nghymru
Categori:Ffawna Cymru
Lwnwla Llanllyfni

Mae **Lwnwla Llanllyfni** yn lwnwla aur, a ddarganfuwyd yn Llanllyfni, Gwynedd, Cymru ond yn berchen i'r Amgueddfa Brydeinig yn Llundain, Lloegr. Ystyr y gair Lladin 'lanula' yw 'lleuad bychan', ac fe'i gwisgwyd fel tlws neu dorch Geltaidd o amgylch y gwddf. Mae'n dyddio o 2400CC-2000CC - cyn y Rhufeiniaid.

## Hanes 
Mae'r lwnwla wedi'i wneud o aur addurnedig ac wedi'i ddyddio i 2200-2000 CC ac mae'n un o'r addurniadau aur cynharaf o Gymru. Mae amcangyfrifon eraill yn awgrymu 2400-2000 CC o'r Oes Neolithig Ddiweddar neu'r Oes Efydd Cynnar.

Mae'n debyg mai darn seremonïol ydoedd. Mae lwnwlas yn ddarganfyddiadau cyffredin yn Iwerddon ac mae tystiolaeth ymchwil yn awgrymu bod llu o lwnwlas Gwyddelig wedi eu gwneud o aur o Gernyw. Mae'r addurniadau ar lwnwla Llanllyfni yn debyg i addurn llawer o lestri crochenwaith Bicer o Gymru. Ceir tri math o lwnwla yn ôl archeolegwyr: lwnwla clasurol, lwnwla anorffenedig, a lwnwla taleithiol (*classical, unaccomplished, provincial).* Lwnwla o'r math 'taleithiol' yw hwn.

Cafodd yr amgueddfa Brydeinig y lwnwla yn 1869 ar ôl ei brynu gan Griffith H Owen. Roedd ar fenthyg i Amgueddfa Genedlaethol Cymru, Caerdydd hyd 2014,.

## Dychwelyd i Gymru 
Mae galwadau wedi bod i ddychwelyd arteffactau Cymreig yn ôl i Gymru o amgueddfeydd Lloegr. Mae Lwnwla Llanllyfni ymhlith arteffactau Cymreig nodedig sydd dan berchnogaeth yr Amgueddfa Brydeinig yn Llundain, Lloegr.

## Hanes arddangos 
* Mehefin 2018 - Hydref 2025, Amgueddfa Werin Cymru Sain Ffagan, Caerdydd, ar fenthyciad hirdymor *Making History*
* 1979 - 2014, Caerdydd, Amgueddfa ac Oriel Genedlaethol Cymru, Gwreiddiau - Canfod y Gymru Gynnar, benthyciad hirdymor
* 25 Gorff-5 Medi 1964, Abertawe, Oriel Gelf Glynn Vivian, Celf yng Nghymru

## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol 
* https://amgueddfa.cymru/erthyglau/1356/Lwnwla-Llanllyfni/

Categori:Arteffactau Cymru
Categori:Llanllyfni
Categori:Yr Amgueddfa Brydeinig
Gareth Haulfryn Williams

Hanesydd, archifydd ac awdur o Gymru yw **Gareth Haulfryn Williams** (ganwyd 9 Chwefror 1944), a gyhoeddodd yn 1990 'fynegai' i holl waith Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion rhwng 1878 a 1982. Roedd ei dad, J. Haulfryn Williams, yn ysgrifennydd Cymdeithas y Cymmrodorion hyd ei farw yn 1980. 

Gareth Williams oedd wrth wraidd Cof y Cwmwd, sef hanes Uwchgwyrfai a'r cylch, ar wefan trwydded agored. Bu'n Archifydd Gwynedd am rai blynyddoedd ac ar sawl bwrdd sefydliadau megis y Llyfrgell Genedlaethol. Bu'n Ynad Heddwch ac yn Gadeirydd Mainc Gwynedd.

Ganed Gareth Haulfryn Williams yn Llandudno a graddiodd yng Ngholeg Prifysgol Bangor mewn Saesneg, a derbyniodd Ddiploma mewn Gweinyddu Archifau a Gradd Meistr ymchwil yn Hanes Cymru. Bu'n athro Saesneg yn Ysgol Glan Clwyd am ddeunaw mis cyn symud i Ddolgellau fel archifydd. Ymddeolodd fel Pennaeth Diwylliant Cyngor Gwynedd yn 2003. Mae wedi bod yn ymddiriedolwr Ymddiriedolaeth Rheilffyrdd Ffestiniog ac Ucheldir Cymru ac yn Gadeirydd Cwmni Treftadaeth Rheilffordd Ffestiniog. Ef yw Archifydd Mygedol Cymdeithas Rheilffordd Eryri.

Mae'n byw yn Llanwnda gyda'i wraig, ac yn ddarlledwr profiadol.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1944
Categori:Llenorion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Cymraeg o Gymru
Categori:Archifwyr o Gymru