open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Brennus (4edd ganrif CC)

Roedd **Brennus** (neu **Brennos**) yn bennaeth o lwyth y Senones, llwyth Celtaidd oedd yn byw yng ngogledd yr Eidal yn y diriogaeth a elwid yn Gallia Cisalpina.

O gwmpas y flwyddyn 387 CC gorchfygodd byddin Geltaidd dan Brennus y Rhufeiniaid ym Mrwydr yr Allia, ac aethant ymlaen i gipio dinas Rhufain ei hun. Yr unig ran o'r ddinas nad oedd wedi ei meddiannu gan y Senones, yn ôl haneswyr Rhufeinig, oedd bryn y Capitol.

Bu raid i'r Rhufeiniaid dalu swm mawr o aur i achub y ddinas. Yn ôl y stori enwog, pan oeddynt yn talu'r aur i'r Senones, datblygodd ffrae ynghych y pwysau oedd yn cael eu defnyddio i fesur yr aur. Ymatebodd Brennus trwy daflu eu gleddyf ar ben y pwysau gyda'r geiriau "Vae victis" ("Gwae'r gorchfygedig").

Dywed y ffynonellau Rhufeinig fod y dadlau ynglŷn â'r pwysau wedi peri oedi a alluogodd Marcus Furius Camillus i gyrraedd gyda byddin a gorfodi'r Galiaid i adael y ddinas heb yr aur. Dywedir i Camillus orchfygu'r Galiaid mewn brwydr arall ac ennill y teitl *Pater Patriae*. Awgrymwyd gan rhai fod Brennus wedi gwneud cynghrair a Dionysius o Syracusa, oedd yn bwriadu ymosod ar gyngheiriaid Rhufain yn Sicilia. Awrymir ei fod ef wedi perswadio Brennus i ymosod ar Rufain o'r gogledd fel na allai'r Rhufeiniaid ymyrryd a'i gynlluniau.

Cred rhai mai teitl yn hytrach nag enw yw "Brennus"; mae cysylltiad â'r gair Cymraeg "brenin".

## Llyfryddiaeth
*Livy, *Ab Urbe Condita* 5.34-49
*Diodorus Siculus, *Library* 14.113-117
*Plutarch, *Camillus* 15-30
*Polybius, *Histories* 2.18
*Dionysius o Halicarnassus, ''Hynafiaethau'r Rhufeiniaid'' 13.6-12

Categori:Y Celtiaid
Coel Hen

Brenin neu bennaeth grymus yn yr Hen Ogledd oedd **Coel Hen** neu **Coel (Hen) Godebog** (fl. dechrau'r 5g efallai). Ei fab oedd Cenau fab Coel (neu Ceneu).

Mae ei enw yn ffurf Frythoneg ar yr enw personol Lladin *Coelius* (neu *Coelestius*) a thybir ar sail hynny ei fod yn *dux* (sef arweinydd milwrol brodorol) y fyddin Rufeinig yng ngogledd Prydain wrth i rym Rhufain ymddatod ac i'r ymerodraeth adael Prydain.

Llwyddodd Coel i warchod ac amddiffyn y Brythoniaid oedd yn byw yn yr ardaloedd o gwmpas Mur Hadrian rhag yr ymosodiadau newydd gan yr Eingl-Sacsoniaid. Cymaint oedd ei fri fel y daeth pob brenhinllin Frythonaidd yn yr Hen Ogledd i honni eu bod yn tarddu o linach Coel. Dyma'r "Coeling" neu "Coelwys" traddodiadol, disgynyddion Coel Hen. Roeddent yn cynnwys Urien Rheged, Peredur fab Efrog a Gwallog. Mae rhai achau yn gwneud Cunedda yn fab i Edern a Gwawl ferch Coel. Yng Nghymru roedd y Coeling yn cynnwys Llywarch Hen a saint fel Cynllo.

Mae Syr John Morris-Jones yn cynnig uniaethu teyrnas Coel ag ardaloedd Aeron a Kyle yn ne'r Alban.

Yn yr Oesoedd Canol daeth yn adnabyddus yn Lloegr fel *Old King Cole*, gwrthrych yr hwiangerdd Saesneg.

### Cyfeiriadau
*Meic Stephens (gol.), *Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru* (Caerdydd, 1986)
*Syr John Morris-Jones, 'Taliesin', *Y Cymmrodor* (cyf. XXVIII), 1918

Categori:Yr Hen Ogledd
Categori:Hanes Cymru
Categori:Hanes traddodiadol Cymru
Thermopylae

de|bawd|250px|Thermopylae o ardal Mur y Phociaid. Yn yr hen amser roedd y môr yn cyrraedd bron at droed y mynydd.

Mae **Thermopylae** (Ynganiad ), Groeg:  ("Y Pyrth Poeth") yn fan ar arfordir dwyreiniol Groeg fu'n fangre nifer o frwydrau. Daw'r enw o ffynhonnau poeth sy'n dal i'w gweld yno.

Mae safle Thermopylae ar y brif ffordd sy'n arwain o'r gogledd i'r de rhwng Locris a Thessalia. Erbyn hyn mae gwastadedd rhwng llethrau'r mynyddoedd a'r môr, ond yn 480 CC pan ymladdwyd y frwydr enwocaf yma roedd y môr yn dod yn agos iawn at y mynyddoedd, gan adael dim ond bwlch cul, tua 14 medr o led yn ei fan gulaf. Oherwydd hyn roedd Thermopylae yn fan o bwysigrwydd strategol mawr wrth geisio amddiffyn yn erbyn ymosodiad o'r gogledd. Yr unig anfantais oedd fod llwybrau trwy'r mynyddoedd fyddai'n galluogi'r ymosodwr i ddod tu cefn i'r amddiffynwyr.

Y frwydr enwocaf oedd Brwydr Thermopylae yn 480 CC, pan lwyddodd nifer gymharol fychan o Roegiaid dan Leonidas, brenin Sparta, i wrthsefyll byddin Bersaidd enfawr dan Xerxes am rai dyddiau. Yn y diwedd bradychwyd cyfrinach y llwybr trwy'r mynyddoedd. Gwrthododd Leonidas a rhan o'i fyddin ffoi, gan ymladd hyd y diwedd.

Yn 279 CC ymosododd byddin o lwythau Galaidd dan Brennus ar Wlad Groeg. Llwyddodd byddin Roegaidd dan yr Atheniad Calippus i'w hatal yn Thermopylae am gyfnod, ond unwaith eto daeth yr ymosodwyr i wybod am y llwybrau trwy'r mynyddoedd a bu rhaid i'r Groegiaid encilio. Yn 191 CC ceisiodd Antiochus III Fawr amddiffyn y bwlch yn erbyn y Rhufeiniaid dan Manius Acilius Glabrio, ond gorchfygwyd ef gan y Rhufeiniaid.

Bu ymladd yma eto yn ystod Rhyfel Annibynniaeth Groeg. Yn 1821, ceisiodd y gwrthryfelwyr Groegaidd dan Athanasios Diakos wrthsefyll byddin Dwrcaidd o tua 8,000 oedd yn ceisio symud o Thessalia i ddelio a gwrthryfeloedd yn Roumeli a'r Peloponnese. Ceisiodd Diakos ddal gafael ar bont Alamana gyda dim ond 48 o wŷr, ond cymerwyd ef yn garcharor a'i ddienyddio.

Bu ymladd yn yr ardal eto yn ystod yr Ail Ryfel Byd, pan lwyddodd milwyr o Awstralia a Seland Newydd i ddal yr Almaenwyr yn ôl yn ddigon hir i'r fyddin Brydeinig encilio i Creta.

Categori:Daearyddiaeth Gwlad Groeg
Categori:Groeg yr Henfyd
Leponteg

Roedd **Leponteg** yn iaith Geltaidd a siaredid gan y Lepontii ac efallai lwythau Cetaidd eraill yn Gallia Cisalpina yng ngogledd yr Eidal rhwng tua 700 CC a 400 CC.

Roedd yr iaith yn un o'r ieithoedd Celteg Cyfandirol ac yn perthyn y agos i'r Galeg. Mae ychydig o arysgrifau ar gael yn yr iaith, wedi eu hysgrifennu yn defnyddio gwyddor Lugano, un o'r pum prif wyddor yng ngogledd yr Eidal oedd wedi datblygu o'r Hen Wyddor Italig a ddefnyddid gan yr Etrwsciaid. Cafwyd hyd i'r rhain yn yr ardal o amgylch Lugano, yn cynnwys Lago di Como a Lago Maggiore.

Pan symudodd llwythau Galaidd i'r Eidal ac ymsefydlu i'r gogledd o Afon Po, disodlwyd Leponteg gan yr iaith Galeg. Yn ddiweddarach cymerodd y Rhufeiniaid feddiant o'r ardal a daeth yn ardal Ladin ei hiaith.

## Llyfryddiaeth 
* Eska, J. F. (1998). The linguistic position of Lepontic. Yn *Proceedings of the twenty-fourth annual meeting of the Berkeley Linguistics Society* vol. 2, Special session on Indo-European subgrouping and internal relations (February 14, 1998), ed. B. K. Bergin, M. C. Plauché, and A. C. Bailey, 2–11. Berkeley: Berkeley Linguistics Society.
* Eska, J. F., a D. E. Evans. (1993). "Continental Celtic". Yn *The Celtic Languages*, ed. M. J. Ball, 26–63. Llundain: Routledge. ISBN 0-415-01035-7.
* Tibiletti Bruno, M. G. (1978). "Ligure, leponzio e gallico". In ''Popoli e civiltà dell'Italia antica* vi, *Lingue e dialetti'', ed. A. L. Prosdocimi, 129–208. Rome: Biblioteca di Storia Patria.
* Tibiletti Bruno, M. G. (1981). "Le iscrizioni celtiche d'Italia". In ''I Celti d'Italia'', ed. E. Campanile, 157–207. Pisa: Giardini.

## Gweler hefyd
* Tartessos - iaith Geltaidd de Portiwgal a de-orllewin Sbaen a gofnodwyd ar gerrig beddau 6 - 8g CC.

Categori:Ieithoedd Celtaidd
Iberiaid

bawd|270px|Boneddiges Elx, celfyddyd Iberaidd

Roedd yr **Iberiaid** yn bobl oedd yn byw yn nwyrain a de-ddwyrain Penrhyn Iberia yn y cyfnod cynhanesyddol a'r cyfnod hanesyddol cynnar. Fe'i disgrifir fel pobl byr gyda gwallt tywyll.

Roedd yr Iberiaid wedi eu rhannu yn llwythau, ac yn ddiweddarch datblygasant wareiddiad mwy cymhleth, gyda threfi. Roedd ganddynt berthynas fasnachol â'r Ffeniciad, y Carthaginiaid a'r Groegiaid, gyda gwahanol fetalau ymhlith eu prif gynnyrch.

Cred rhai ysgolheigion eu bod wedi cyrraedd Sbaen rywbryd yn y cyfnod Neolithig, efallai cyn gynhared a'r pedwerydd mileniwm CC.. Cred eraill eu bod yn rhan o boblogaeth wreiddiol gorllewin Ewrop. Cyrhaeddodd y Celtiaid Benrhyn Iberia yn ystod y mileniwm cyntaf CC., a daeth gwareiddiad Celtaidd i deyrnasu yn y gogledd a'r gorllewin. Parhaodd y gwareiddiad Iberaidd yn y de a'r dwyrain, tra yn y canol unodd yr Iberiaid a'r Celtiaid i ffurfio'r Celtiberiaid.

Mae ei hiaith, Ibereg, yn rhywfaint o ddirgelwch. Nid yw'n un o'r ieithoedd Indo-Ewropeaidd; cred rhai ei bod yn perthyn i Basgeg ond mae eraill yn anghytuno.

bawd|canol|500px|Y prif ardaloedd ieithyddol ar Benrhyn Iberia tua 250 CC

Ambell dro defnyddir "Iberiaid" fel enw ar boblogaeth Ynys Prydain cyn dyfodiad y Celtiaid. Yn ôl y syniad yma, hwy gododd y cromlechi ac hefyd Côr y Cewri. Mae'n debyg mai hyn oedd ym meddwl y bardd R. Williams Parry yn ei gerdd *Yr Iberiad*. Erbyn hyn, fodd bynnag, nid yw'r syniad o symudiadau mawr o bobl yn disodli'r boblogaeth flaenorol yn cael ei dderbyn gan y rhan fwyaf o archaeolegwyr, sy'n credu fod y boblogaeth wedi parhau yr un fath yn ei hanfod ers o leiaf y cyfnod Neolithig.

Categori:Pobloedd hynafol
Categori:Hanes Sbaen
Categori:Yr Henfyd
Steve O'Shaughnessy

Rheolwr pêl-droed a chyn-pêl-droedwyr ydy '''Stephen "Steve" O'Shaughnessy''' (ganed 13 Hydref 1967).

Cyn dod yn reolwr bu'n rhan o staff academi Clwb Pêl-droed Wrecsam. Mae'n gyn chwaraewr gyda Rochdale, ac wedi chwarae yn Hong Cong ymysg lleoedd eraill.

Categori:Genedigaethau 1967
Categori:Rheolwyr pêl-droed
Categori:Pêl-droedwyr o Gymru
Categori:Pobl o Wrecsam
Bendigeidfran fab Llŷr

:*Gweler hefyd Brân (gwahaniaethu).*

Mae **Bendigeidfran fab Llŷr** (hefyd **Brân Fendigaidd**) yn gymeriad yn chwedl *Branwen ferch Llŷr*, yr ail o Bedair Cainc y Mabinogi.

Mae'r chwedl yn agor gyda Bendigeidfran, a ddisgrifir fel brenin Ynys Prydain, yn sefyll ar graig yn Harlech yn edrych tua'r môr. Gydag ef mae ei frawd Manawydan a dau hanner brawd, Nisien ac Efnysien, sy'n feibion i'w fam, Penarddun ferch Beli fab Mynogan, o briodas arall. Gwelir llongau yn dynesu, a gwelir mai Matholwch brenin Iwerddon, sydd wedi dod i ofyn am chwaer Bendigeidfran, Branwen, yn wraig iddo. Cytunir i'r briodas, ond yn ystod y wledd i'w dathlu mae Efnysien, hanner brawd Branwen, yn cyrraedd y llys. Mae'n ddig na ofynwyd am ei ganiatâd ef cyn trefnu'r briodas, ac mae'n anffurfio meirch Matholwch fel dial.

Yn Iwerddon mae Branwen yn byw'n gytun gyda Matholwch am gyfnod, a genir mab, Gwern, iddynt, ond yna mae Matholwch yn cofio'r hyn a wnaeth Efnysien i'w geffylau ac yn dial am ei sarhad ar Franwen. Caiff ei gyrru i weithio yn y gegin am dair blynedd, ond mae'n dofi drudwy ac yn ei yrru draw i Brydain gyda neges i Fendigeidfran yn dweud sut y mae'n cael ei thrin. Mae Bendigeidfran a'i fyddin yn croesi i Iwerddon, gan adael ei fab, Caradog fab Brân, i ofalu am ei deyrnas. Mae'r fyddin yn croesi mewn llongau ond rhaid i Bendigeidfran gerdded trwy'r môr, gan ei fod yn gawr na all yr un llong ei gario. Wedi cyrraedd Iwerddon maent yn dod at afon na ellir ei chroesi, ac mae Bendigeidfran yn gorwedd ar draws yr afon fel pont, a'r fyddin yn croesi drosto.

Cynhelir cyfarfod i drafod amodau heddwch, ond mae Efnysien yn rhoi diwedd ar hyn trwy afael yn Gwern, mab Branwen a Matholwch, a'i daflu i'r tân. Rhyfel yw'r canlyniad, a lleddir llawer o filwyr ar y ddwy ochr. Yn y diwedd mae holl wŷr Iwerddon wedi ei lladd, er gwaethaf y ffaith fod ganddynt y Pair Dadeni i adfywio'r meirw, a dorrir gan Efnysien, a dim ond saith o fyddin Bendigeidfran sy'n fyw i ddychwelyd i Brydain. Mae Bendigeidfran ei hun wedi ei glwyfo'n angheuol yn ei droed gan waywffon wenwynig. Cyn marw mae'n gorchymyn i'w wŷr dorri ei ben a mynd a'r pen yn ôl gyda hwy a'i osod ar y Gwynfryn yn Llundain.

## Llyfryddiaeth
*Ifor Williams (gol.), *Pedeir Keinc y Mabinogi* (Caerdydd, 1930; sawl argraffiad newydd ers hynny)

Categori:Pedair Cainc y Mabinogi
Categori:Mytholeg Gymreig
Categori:Cewri
Cúchulainn

bawd|200px|Cúchulainn yn lladd ci Culann
 
Mae **Cúchulainn** (Gwyddeleg yn golygu "Ci Culann"); hefyd yn cael ei sillafu **Cú Chulainn**, **Cú Chulaind**, **Cúchulain** neu **Cuchullain** yn gymeriad ym mytholeg Iwerddon. Ei enw pan yn blentyn oedd **Sétanta**. Cúchulainn yw prif arwr Wlster yng Nghylch Wlster, sy'n adrodd hanes ymosodiad byddin Connacht ar Wlster.

Yn ôl y chwedl, ganwyd Cúchulainn yn Newgrange, beddrod Neolithig mwyaf Iwerddon. Yn gysylltiedig â'r *Táin Bó Cúailnge* ceir y *remscéla* *Compert Chon Culainn*, sy'n adrodd hanes cenhedlu'r Cú Chulainn. Setanta oedd ei enw pan yn fachgen. Pan ymosodwyd arno gan gi gwarchod ffyrnig y gôf Culann, lladdodd y bachgen y ci i'w amddiffyn ei hun. Pan welodd Culann yn galaru am golli ei gi, cynigiodd warchod ei dŷ yn lle'r ci tra byddai ci ifanc yn cael ei feithrin i gymeryd ei le, ac felly y cafodd yr enw Cúchulainn.

Pan oedd yn ddwy ar bymtheg oed, ymosododd byddin Medb, brenhines Connacht ar Wlster, a chofnodir yr hanes yn y Táin Bó Cúailnge. Roddwyd melltith ar wŷr Wlster i'w hanalluogi, a dim ond Cúchulainn a adawyd i wrthwynebu byddin Connacht. Lladdodd Cúchulainn bencampwyr Connacht un ar ôl y llall a'u gorfodi i encilio.

Yn y diwedd, lladdwyd Cúchulainn trwy i Medb gynllwynio gyda Lugaid, mab Cú Roí, Erc, mab Cairbre Nia Fer, a meibion gwŷr eraill yr oedd Cúchulainn wedi eu lladd. Roedd geas ar Cúchulainn, nad oedd i wrthod unrhyw bryd o fwyd a gynigid iddo, ac un arall nad oedd i fwyta cig ci. Cynigiodd ei elynion bryd o gig ci iddo, gan ei orfodi i dorri un o'r ddau.

Roedd gan Lugaid dair gwawyffon, ac roedd proffwydoliaeth y byddent yn lladd tri brenin. Taflodd y waywffon gyntaf, a lladdodd gerbydwr Cúchulainn, Láeg, brenin y cerbydwyr. Gyda'r ail lladdodd geffyl Cúchulainn, Liath Macha, brenin y ceffylau. Gyda'r trydydd, tarawodd Cúchulainn ei hun, brenin arwyr Iwerddon. Clymodd Cúchulainn ei hun wrth biler, fel y byddai'n wynebu ei elynion hyd yn oed wrth farw. Dim ond pan laniodd cigfran ar ei ysgwydd a dangos ei fod yn farw y meiddiai ei elynion ddynesu ato. Torrodd Lugaid ei ben, ond wrth iddo wneud hynny syrthiodd cleddyf Cúchulainn o'i law a thorri llaw Lugaid i ffwrdd.

## Gweler hefyd 
* Cylch Wlster

Categori:Arwyr
Categori:Llenyddiaeth Wyddeleg
Categori:Mytholeg Wyddelig
Anterliwt

Math o ddrama fydryddol boblogaidd a oedd ar ei hanterth yn ail hanner y 18g yw'r **anterliwt** (neu **anterliwt**). Daw'r enw o'r gair Saesneg *interlude* (sy'n tarddu o'r arfer o berfformio darnau dramataidd byr er diddanu'r dorf rhwng actau hir y dramâu miragl canoloesol). Roedd yn ffurf a ddatblygodd yn bennaf yng ngogledd-ddwyrain Cymru, yn arbennig yn siroedd Dinbych a Fflint. Fe'i chwaraeid mewn ffeiriau, yn y dafarn neu ar fuarth fferm i ddiddanu'r werin.

Mae'r gair 'anterliwt' yn ymddangos yng ngeiriadur y bardd Wiliam Llŷn (1534/5-1580), ond mae'r cyfeiriad cynharaf diamwys at berfformio anterliwt yn hwyrach o lawer ac yn dyddio i 1654, gyda'r enghraifft cynharaf o anterliwt sydd wedi goroesi yn dyddio mae'n debyg i 1660; mae'n bosib mai Huw Morus yw'r awdur. Cysylltir y cyfrwng fodd bynnag gan fwyaf gyda'r 18g ac i'r ganrif honno mae'r mwyafrif o'r anterliwtiau sydd wedi goroesi yn perthyn, gyda rhai enghreifftiau o flynyddoedd cynnar y ganrif olynol.

[170px|bawd|chwith|[Twm o'r Nant (1739-1810), y mwyaf o'r anterliwtwyr]]
Ar y gororau y datblygodd yr anterliwt, ac mae'n amlwg fod dylanwad Seisnig arni, ond tyfodd i fod yn ffurf lenyddol gwbl Gymreig a Chymraeg. Gellid ei disgrifio fel math o ymddiddan ar gân neu ddrama foesol yn hytrach na drama reolaidd gyda phlot a symudiad yn ôl rheolau Aristotlys. Mae ganddi berthynas agos â'r ffars ganoloesol yn ogystal, gydag elfen o faswedd diniwed a rhialtwch. Teipiau haniaethol fel Y Cybydd, Cariad, Rhagrith ac ati, neu gymeriadau stoc o fywyd bob dydd, fel yr Hwsmon neu'r Gŵr Bonheddig, yw'r cymeriadau. Arferid chwarae anterliwtiau ple bynnag y ceid llwyfan addas a digon o bobl i wrando (a thalu), er enghraifft mewn ffeiriau, neithiorau cefn gwlad, tafarnau, buarth fferm. Defnyddid gwagenni i'r llwyfan a byddai'r actorion yn gwisgo yn yr ysgubor neu stafell yng nghefn y dafarn. Roedd miwsig a dawns yn rhan hanfodol o'r difyrrwch yn ogystal, a byddai yno grwth a  chrythor ac efallai pibydd hefyd. Byddai rhywrai ar ran y cwmni yn casglu arian ar ôl y perfformiad ac fel rheol gwerthid copïau o'r anterliwt yn ogystal.

Mae'r anterliwtwyr mawr yn cynnwys Twm o'r Nant (8 anterliwt), y pwysicaf o lawer, Jonathan Huws o Langollen, Elis Roberts (Elis y Cowper), Dafydd Jones o Drefriw, Huw Jones o Langwm, Siôn Cadwaladr o'r Bala a William Roberts, clochydd Nanmor ac eraill. Beirdd gwlad oedd nifer o'r rhain, neu fân grefftwyr.

Bu farw'r anterliwt pan drodd Cymru ei chefn ar yr hen arferion poblogaidd dan ddylanwad yr enwadau anghydffurfiol ar ddechrau'r 19g.

## Darllen pellach
*Glyn M. Ashton (gol.), ''Hunangofiant a Llythyrau Twm o'r Nant* (Caerdydd, 1948)
* eto, *Anterliwtiau Twm o'r Nant'' (Caerdydd, 1964)
* E. Wyn James, 'Rhai Methodistiaid a’r Anterliwt: John Hughes, Pontrobert, Twm o’r Nant ac Ann Griffiths', *Taliesin*, Hydref 1986 http://www.anngriffiths.cardiff.ac.uk/anterliwt.html

## Gweler hefyd 
* Llenyddiaeth Gymraeg
* Y Ddrama yn Gymraeg
* Twm o'r Nant

*
Categori:Dramâu Cymraeg
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg
Categori:Diwylliant gwerin Cymru
Categori:Termau llenyddol
Ynysoedd y Falklands

Mae **Ynysoedd y Falklands** neu **Ynysoedd Malvinas** (, , ) wedi eu lleoli yn hemisffer y de yng Nghefnfor yr Iwerydd, 300 milltir (480 km) o'r Ariannin a 7,900 milltir o Loegr.

Ceir tystiolaeth i bobl wladychu'r ynysoedd yn y cyfnod cynhanes. Ganrifoedd yn ddiweddarach, yn 1765, ymgartrefodd morwyr o Loegr yng Ngorllewin y Falkland, ond cawsant eu gyrru oddi yno yn fyr yn 1770 gan y Sbaenwyr, a oedd wedi cymryd drosodd yr anheddiad Ffrengig tua 1767. Tiriogaethau tramor y Deyrnas Unedig yw'r ynysoedd, bellach. Ymosododd byddin yr Ariannin ar yr ynysoedd ym 1982, a brwydrodd y Deyrnas Unedig i'w hadennill yn Rhyfel y Falklands. Mae dwy brif ynys, Dwyrain Falkland a Gorllewin Falkland, a 776 o ynysoedd llai.

Stanley (poblogaeth: 2,974 yn 2021) ydyw prifddinas Ynysoedd y Falklands. Yr prif maes awyr yw Mount Pleasant () yn Dwyrain Falkland.

## Enw 
Daw enw Ynysoedd y Falklands o Swnt Falkland, y sianel rhwng y ddwy brif ynys, a gafodd ei enwi ar ôl Anthony Cary, 5ed Is-iarll Falkland gan y Capten John Strong a laniodd ar yr ynysoedd ym 1690. Daw'r enw *Malvinas* o'r enw Ffrangeg *Iles malouines*, oherwydd dyfodiad llawer o deithwyr o Sant-Maloù yn Llydaw. Enwir y ddinas honno, yn ei thro, am Sant Malo o Lancarfan, Bro Morgannwg.

## Hanes 
Darganfuwyd yr ynysoedd gan y Capten John Davis ar 9 Awst 1592, ond laniodd e ddim. Ym 1690, glaniodd y Capten John Strong a rhoi’r enw Falkland iddynt, ar ôl trysorydd y Llynges ar y pryd. Ym 1764, sefydlodd Ffrainc wladfa ar Ddwyrain Falkland ac enwi’r ynysoedd *Les Iles Malouines*. Ym 1765, sefydlodd Prydain gaer ar Ynys Saunders yn y gogledd orllewin. Ym 1766, trosglwyddodd Ffrainc *Les Iles Malouines* i Sbaen ac addaswyd yr enw yn Sbaeneg i *Las Islas Malvinas*. Ym 1774, rhoddodd y Saeson y gorau i Ynys Saunders. Ym 1816, hawliwyd *Las Malvinas* gan wladwriaeth newydd yr Ariannin a sefydlwyd presenoldeb milwrol yno rhwng 1820 ac 1833. Ym 1833, taflwyd yr Archentwyr allan ac ailfeddiannwyd y Falklands gan Brydain. Mae’r ynysoedd wedi aros yn Brydeinig hyd heddiw. I gadarnhau hawl Prydain i’r Falklands, cafodd nifer o bobl o Brydain eu perswadio i ymgartrefu ar yr ynysoedd. Mae poblogaeth yr ynysoedd heddiw (ac eithrio milwyr) tua 2,931 (2016).

## Cyfeiriadau

Categori:Enwau daearyddol dadleuol
Categori:Gwledydd a thiriogaethau Saesneg
Categori:Tiriogaethau dadleuol
Categori:Tiriogaethau dibynnol De America
Categori:Tiriogaethau tramor y Deyrnas Unedig
Falklands
Falklands
Celtibereg

Roedd **Celtibereg** (hefyd **Celteg Iberaidd**) yn iaith Geltaidd a siaredid gan y Celtiberiaid yn yr hyn sy'n awr yn ganolbarth Sbaen a rhannau o Bortiwgal.

Ychydig sydd ar ôl o'r iaith, heblaw dyrnaid o enwau lleoedd a rhai enwau personol, ac ambell arysgrif at blaciau efydd a phlwm. Mae'r rhain yn defnyddio'r sgript Geltibereg, sy'n defnyddio cyfuniad o'r wyddor Ffenicaidd a'r wyddor Roeg. Roedd Celtibereg yn iaith "Celteg Q", fel yr ieithoedd Goideleg, yn hytrach na "Chelteg P" fel Galeg a'r ieithoedd Brythoneg. Y farn gyffredinol ymysg ieithyddwyr yw bod yr hollt rhwng "p" a "q" yn yr ieithoedd Celtaidd Ynysig wedi digwydd yn annibynnol ar yr hollt yma yn yr ieithoedd Celtaidd Cyfandirol, ond mae rhai yn anghytuno.

Yr arysgrifau mwyaf nodedig mewn Celtibereg yw'r rhai ar dri plac a ddarganfuwyd yn 
Botorrita ger Saragossa, o'r ganrif gyntaf CC.

## Llyfryddiaeth
* Jordán Cólera, C. (2005). *Celtibérico*. Zaragoza.
* Hoz, Javier de. (1996). *The Botorrita first text. Its epigraphical background*; yn: *Die größeren altkeltischen Sprachdenkmäler.* Akten des Kolloquiums Innsbruck 29. April - 3. Mai 1993, gol. W. Meid a P. Anreiter, 124–145, Innsbruck.
* Mallory, J. P. (1989). *In Search of the Indo-Europeans*. Thames & Hudson. ISBN 0-500-05052-X
* Meid, Wolfgang. (1994). *Celtiberian Inscriptions*, Archaeolingua, gol. S. Bökönyi a W. Meid, Series Minor, 5, 12–13. Budapest.

Categori:Ieithoedd Celtaidd
Categori:Ieithoedd Sbaen
Roger Federer

Chwaraewr tenis o'r Swistir, yw **Roger Federer** () (ganwyd 8 Awst, 1981). Cred llawer y gall fod y chwaraewr gorau erioed.

Mae wedi ennill 20 teitl Camp Lawn sengl, 6 teitl Cwpan y Meistri Tenis, a 28 o deitlau Cyfres y Meistri ATP. Yn 2004, ef oedd y cyntaf ers Mats Wilander yn 1988 i ennill y pedwar twrnamaint sengl Camp Lawn i ddynion yn yr un flwyddyn: Pencampwriaeth Agored Awstralia, Wimbledon, Phencampwriaeth Agored yr Unol Daleithiau a Pencampwriaeth Agored Ffrainc. Yn 2006, ailadroddodd y gamp hon, a'r unig ddyn erioed i ailadrodd y gamp yma a'r dyn cyntaf yn yr oes agored i ennill o leiaf deg pencampwriaeth sengl dair blynedd yn ddilynol (2004 i 2006). Ef hefyd yw'r unig chwaraewr sydd wedi ennill teitlau senglau Wimbledon a Phencampwriaeth Agored yr Unol Daleithiau dair mlynedd yn ddilynol (2004 i 2006). Yn 2007, pan enillodd Federer ei drydedd teitl Pencampwriaeth Agored Awstralia, daeth yn unig chwaraewr gwrywaidd i ennill tri thrnamaint Camp Lawn ar wahân tair gwaith.

Mae Federer wedi dal safle uchaf chwaraewyr dethol y byd ers 2 Chwefror, 2004, ac yn dal y record am y mwyaf o wythnosau dilynol fel y chwaraewr gwrywol gyda'r safle uchaf. Ar 2 Ebrill, 2007, cafodd ei enwi fel Chwaraewr Byd-eang Laureus y Flwyddyn am drydedd dro dilynol, sef record. Ar 8 Gorffennaf, 2012,  enillodd Wimbledon am y saithfed tro, ac felly daeth i ddal record hafal â Pete Sampras.

## Bywyd personol
Cafodd Federer ei eni yn Basel, yn fab i Robert Federer o Berneck a Lynette Federer (née Durand), o Dde Affrica.  Priododd y chwaraewr tenis Miroslava Vavrinec yn 2009. Mae ganddynt ddwy ferch a dau fab.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*   Gwefan swyddogol

Categori:Chwaraewyr tenis o'r Swistir
Categori:Chwaraewyr tenis yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2000
Categori:Chwaraewyr tenis yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2004
Categori:Genedigaethau 1981
Categori:Pencampwyr Agored Awstralia
Categori:Pencampwyr Agored yr Unol Daleithiau
Categori:Pencampwyr Wimbledon
Categori:Pencampwyr Agored Ffrainc
Categori:Pobl o Basel
Categori:Pobl o'r Swistir o dras Dde Affricanaidd
Môr Japan

**Môr Japan** neu **Môr y Dwyrain**  yw enw'r môr sydd wedi lleoli rhwng Japan, Corea a Rwsia yn Nwyrain Asia. Gan fod y môr wedi cylchu bron yn llwyr gan dir, nid oes yna llanw i gael yno.

## Lleoliad 
I'r gogledd o'r môr mae Rwsia a ynys Sakhalin; i'r gorllewin, De a Gogledd Corea. i'r dwyrain, mae' ynysoedd Hokkaidō, Honshū a Kyūshū yn Japan.

Mae'r môr yn mesur 3,742 medr o dan lefel y môr yn y man mwyaf dwfn. Ar gyfartaledd, dyfnder y môr yw 1,753 medr.

## Economi 
Mae llawer o bysgod i gael yna, sydd yn gwneud pysgota yn bwysig iawn. Mae yna hefyd fineralau i'w gael ac mae yna sôn am nwy naturiol a petroliwm hefyd. Ar ôl i economiau gwledydd dwyrain Asia dyfu, mae'r môr wedi dod yn bwysig i fasnach hefyd.

## Dadl dros yr enw 
Er bod yr enw *Môr Japan* (Japaneg: 日本海 *nihonkai*) yn cael ei ddefnyddio i enwi'r môr mewn rhan fwyaf o wledydd, mae De a Gogledd Corea yn gofyn am enw gwahanol. Mae De Corea yn dadlau mai *Môr y Dwyrain* dylai'r enw fod (Ar ôl yr enw Coreeg, 동해 *Donghae*) ac mae Gogledd Corea yn ffafrio *Môr Dwyrain Corea* (Coreeg: 조선동해 *Chosŏn Tonghae*). Maent yn dadlau mai hen enw am y môr oedd *Môr Corea* a fe newidiwyd yr enw gan Ymerodraeth Japan pan roedd Corea o dan eu rheolaeth yn yr 20g gynnar. O achos i'r gwrthwynebiad o wledydd Corea, mae rhai cyhoeddwyr Saesneg yn galw'r môr yn "Sea of Japan (East Sea)".

bawd|dim|350px|Môr Japan

## Cyfeiriadau 
Categori:Corea
Categori:Daearyddiaeth Japan
Categori:Enwau daearyddol dadleuol
Japan
Categori:Tiriogaethau dadleuol
Diwylliant y Meysydd Wrnau

bawd|Map wedi ei symleiddio o ddiwylliannau Ewrop yn rhan olaf Oes yr Efydd; Diwylliant y Meysydd Wrnau mewn coch.
[bawd|[Wrn o'r 9fed - 8fed ganrif CC o Wlad Groeg.]]
Roedd **Diwylliant y Meysydd Wrnau** yn un o ddiwylliannau pwysicaf rhan olaf Oes yr Efydd yn Ewrop. Mae'r diwylliant yma yn dyddio o tua 1300 CC. hyd tua 800 CC.. Roedd y diwylliant yma yn ymestyn dros ran sylweddol o ganolbarth Ewrop, yn cynnwys rhan ddeheuol yr Almaen, yr Iseldiroedd, dwyrain a de Ffrainc, Catalonia, gogledd yr Eidal ac i'r dwyrain cyn belled a Slofacia.

Nodwedd bennaf y diwylliant yma oedd ei arferion claddu, sef llosgi cyrff y meirwon ac yna rhoi'r lludw mewn wrnau a'u claddu. Ceir casgliadau o'r wrnau hyn wedi eu claddu, gan roi ei enw i'r diwylliant. Mae'r casgliadau mwyaf o'r wrnau hyn i'r dwyrain o Afon Rhein, er enghraifft Kelheim gyda mwy na 258, Zuchering gyda 316 o gladdedigaethau. Roedd manylion yr arferion claddu yn amrywio o ardal i ardal. Ceir hefyd gelfi efydd a chrochenwaith sy'n nodweddiadol o'r diwylliant yma. Roedd yr eitemau efydd yn dangos celfyddyd o lefel uchel iawn, yn enwedig y cleddyfau. Yn y rhan fwyaf o'r ardaloedd lle ceid y diwylliant yma, cododd y diwylliant Hallstatt yn ei le tua dechrau Oes yr Haearn.

Mae rhai ysgolheigion wedi awgrymu fod cysylltiad rhwng y diwylliant yma a'r Celtiaid. Er bod yr ardaloedd lle ceir y diwylliant yma yn cyfateb yn weddol i'r ardaloedd lle cofnodwyd y Celtiaid yn ddiweddarach, nid oes tystiolaeth bendant i gadarnhau hyn.

## Llyfryddiaeth
* J. M. Coles/A. F. Harding, *The Bronze Age in Europe* (Llundain 1979).
* G. Weber, *Händler, Kieger, Bronzegießer* (Kassel 1992).
* Ute Seidel, *Bronzezeit*. Württembergisches Landesmuseum Stuttgart (Stuttgart 1995).
* Konrad Jażdżewski, *Urgeschichte Mitteleuropas* (Wrocław 1984).
* Association Abbaye de Daoulas (gol.), ''Avant les Celtes. L'Europe a l'age du Bronze'' (Daoulas 1988).

## Cyfeiriadau
Categori:Cynhanes Ewrop
Categori:Hanes yr Almaen
Categori:Oes yr Efydd
Categori:Y Celtiaid
Mika Brzezinski

Gohebydd a chyflwynydd newyddion Americanaidd yw **Mika Emilie Leonia Brzezinski** (ganed 2 Mai 1967).

Ar 26 Mehefin 2007 gwrthododd Brzezinki ddarllen stori am Paris Hilton, seleb rhyw a oedd yn cael ei rhyddhau o garchar. Credai bod stori arall bwysicach i'w darlledu gyntaf sef bod y ffaith bod Seneddwr Indiana y Gweriniaethwr Richard Lugar wedi anghytuno â George W. Bush ar Ryfel Irac. Darlledwyd yn fyw yr anghytundeb rhyngddi hi a'i chyd-gyflwynwyr ac yn y diwedd fe ddinistriodd Mika y script trwy ei roi mewn peiriant malu papur.

Categori:Genedigaethau 1967
Categori:Cyflwynwyr teledu'r 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Merched a aned yn y 1960au
Categori:Newyddiadurwyr benywaidd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Newyddiadurwyr benywaidd yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Ninas Efrog Newydd
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Bwylaidd
Oppidum

Mae **Oppidum** (lluosog ***oppida***) yn air Lladin yn golygu y prif dref mewn ardal weinyddol. Daw'r gair o'r Lladin cynharach *ob-pedum*, "mangre wedi ei hamgau". Cysylltir yr oppida yn gyffredinol â'r Celtiaid.

Disgrifiodd Iŵl Cesar y trefi a welodd yng Ngâl fel *oppida*, ac mae'r term yn awr yn cael ei ddefnyddio i ddisgrifio unrhyw dref o'r cyfnod cyn y Rhufeiniaid yng nghanolbarth a gorllewin Ewrop. Tyfodd llawer o'r oppida o fryngeiri, ond nid oedd gan bob un amddiffynfeydd sylweddol.

Yr oppida oedd y sefydliadau cynharaf i'r gogledd o'r Alpau y gellir eu disgrifio fel trefi. Nododd Cesar fod gan lwythau Gâl fwy nag un oppidum yn eu tiriogaeth, ond fod rhai'n bwysicach nag eraill. Tyfodd llawer o'r oppida yn drefni Rhufeinig, ond symudwyd rhai ohonynt o ben bryn i'r gwastadedd gerllaw.

Ymhilth yr oppida mwyaf nodedig mae:
*Bibracte (Mont Beuvray), Ffrainc
*Salon-de-Provence, Ffrainc
*Oppidum d'Ensérune, Ffrainc
*Manching, Yr Almaen
*Alcimoennis, Yr Almaen
*Glauberg, yr Almaen
*Magdalensberg,Awstria
*Stradonice, Bohemia
*Óbidos, Portiwgal
*Basel-Münsterhügel, Y Swistir
*Mesa de Miranda, Spaen

Gellir ystyried Traprain Law yn yr Alban yn oppidum neu yn fryngaer fawr.

## Llyfryddiaeth
*Collis, John (1984) *Oppida, earliest towns north of the Alps*. Sheffield
* Garcia, Dominique (2004) *La Celtique Méditeranée: habitats et sociétés en Languedoc et en Provence, VIIIe - IIe siècles av. J.-C.* chapter 4 *La « civilisation des oppida » : dynamique et chronologie*. Paris, Editions Errance. ISBN 2-87772-286-4

Categori:Archaeoleg Ewrop
Categori:Oes yr Haearn
Categori:Y Celtiaid
Categori:Trefi
Bugeilgerdd

bawd|*Pastore di Arcadia* (Bugail Arcadaidd), enghraifft o baentio bugeiliol mewn arddull neoglasurol gan yr arlunydd Eidalaidd Cesare Saccaggi o Tortona

Cân neu gerdd sy'n portreadu bywyd a helyntion bugail neu fugeiliaid yw **bugeilgerdd**. Weithiau defnyddir y term i gyfeirio at gerddi am y bywyd gwledig yn gyffredinol.

Mae'n ffurf lenyddol hynafol sydd i'w holrhain yn ôl i gyfnod Groeg yr Henfyd a gwaith y bardd Theocritus a'i ddilynwyr, yn cynnwys Bion a Moschus. Roedd Theocritus a Moschus yn frodorion Siracusa, Sisili. Deialog neu ymson a geir yn eu gwaith, sy'n troi fel rheol o gwmpas helynt y praidd a chariadon y bugail.

Ymhlith y beirdd clasurol y dylanwadwyd arnynt gan waith y beirdd Groeg hyn y mae Fferyllt (*Virgil*), yn ei *Eclogues*. Gwelir tueddiad i ddelfrydu bywyd y bugail a'i osod mewn math o *Arcadia* baradwysaidd.

Daeth y fugeilgerdd yn ffasiynol eto yn y Dadeni ac yn y 18g pan gafwyd nifer o gerddi "mewn efelychiad o Theocritus." Y bugeilgerddi enwocaf yn llenyddiaeth Gymraeg yw'r ddwy gan Edward Richard (1714-1777), a leolir yng nghefn gwlad Ceredigion.

Categori:Termau llenyddol
Cwm Pennant

Gall **Cwm Pennant** gyfeirio at un o ddau gwm yng Nghymru:

*Cwm Pennant ger Dolbenmaen, Gwynedd (y "Cwm Pennant" yng ngherdd adnabyddus Eifion Wyn).
*Cwm Pennant ger Llangynog, Powys.
Chris Coleman

Mae **Chris Coleman** yn enw ar fwy nag un person, gan gynnwys

*Chris Coleman (pêl-droediwr) o Gymro.
*Chris Coleman (gwleidydd), ym Minnesota.
Poseidonius

Roedd **Poseidonius**  (Groeg: Ποσειδώνιος / Poseidonios), sillefir hefyd **Posidonius**, weithiau "o Rhodos" (ὁ Ρόδιος) neu "o Apameia" (ὁ Απαμεύς) (tua 135 CC - 51 CC), yn athronydd, gwleidydd, daearyddwr, seryddwr, hanesydd, athro ac awdur Groegaidd. Ystyried ef yn un o ddynion mwyaf galluog ei oes, gyda Aristoteles ac Eratosthenes yn un o'r ychydig a ddaeth yn agos at feistroli yr holl wybodaeth oedd ar gael yn ei gyfnod. Ysgrifennodd nifer sylweddol o lyfrau, ond dim ond rhannau sydd wedi goroesi.

Ganed Poseidonius i deulu Groegaidd yn Apamea, dinas Rhufeinig ar Afon Orontes. Cafodd ei addysgu yn Athen, lle roedd yn un o fyfyrwyr Panaetius, pennaeth yr ysgol Stoicaidd o athroniaeth. Tua 95 CC. ymsefydlodd yn Rhodos, lle bu'n dal swyddi megis prytaneis (un o'r arlywyddion, am gyfnod o chwe mis) a llysgennad i Rufain. Roedd yn bleidiol i Rufain fel grym allai roi sefydlogrwydd mewn byd anwadal.

Teithiodd Poseidonius i nifer o wledydd ar gyfer ei ymchwiliadau: Groeg, Hispania, Gogledd Affrica, yr Eidal, Sicilia, Dalmatia, Gâl, Liguria a'r Balcanau. Bu'n astudio'r llanw yn Gades ar arfordir Hispania (Cadiz heddiw), a bu'n astudio y Celtiaid yng Ngâl, gan adrodd am bethau rhyfedd a welodd a'i lygaid ei hun, megis hoelio penglogau gelynion wrth ddrysau fel arwydd o lwyddiant mewn rhyfel. Nododd fodd bynnag barch y Celtiaid ar y Derwyddon, ac ystyriai ef hwy'n athronwyr o fath. Ysgrifennodd lyfr ar wlad y Celtiaid, sydd bellach ar goll ond a ddefnyddiwyd gan nifer o awduron eraill, megis Timagenes, Iŵl Cesar, Diodorus Siculus a Strabo.

Athroniaeth oedd y pwnc pwysicaf i Poseidonius, ac ystyriai'r gwyddorau eraill yn ganghennau o athroniaeth. Roedd yn ddilynwr selog yr ysgol Stoicaidd mewn athroniaeth.

## Llyfryddiaeth
* Philip Freeman. *The Philosopher and the Druids: a journey among the ancient Celts* (Souvenir Press, 2006) ISBN 9780285637740

## Gweler hefyd
*Geodedd: cangen o fathemateg gymhwysol

Categori:Llenyddiaeth Roeg glasurol
Categori:Gwyddonwyr Groeg yr Henfyd
Categori:Athronwyr Groeg yr Henfyd
Categori:Seryddwyr Groeg yr Henfyd
Categori:Daearyddwyr Groeg yr Henfyd
Categori:Hanesyddion Groeg yr Henfyd
Capel Bangor

Pentref bychan yng ngogledd Ceredigion yw **Capel Bangor**. Mae'n gorwedd ar lan ogleddol Afon Rheidol 5 milltir i'r dwyrain o Aberystwyth. Rhed y ffordd A44 drwy'r pentref.

Mae gan y pentref orsaf reilffordd ar Reilffordd Dyffryn Rheidol, dros y bont ar Afon Rheidol.

Ceir Capel Penllwyn yn y pentref. Y tu allan iddo ceir cerflun o Lewis Edwards, sylfaenydd Coleg y Bala.

Lleolir Tafarn Tynllidiart yn y pentref. Mae hi'n bragu ei chwrw ei hun a hon oedd Tafarn y Flwyddyn, Ceredigion yn 2006. Mae'r tafarn hefyd yn dal record fel y bragdy masnachol lleiaf yn y byd, gan fragu 40.9 litr ar y tro yn unig.

Er mai bychan ydy'r pentref mae hefyd gorsaf betrol, clwb golff a siop wnio yno.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Melindwr
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Ffordd yr A44

Un o brif ffyrdd rhwng Cymru a Lloegr yw'r **A44**, sy'n rhedeg ar draws y canolbarth o Aberystwyth yn y gorllewin, drwy Rhaeadr Gwy at Lanllieni ar draws y ffin, drwy Gaerwrangon ac wedyn i Rydychen yn y dwyrain.

Mae'r gelltydd troelliog rhwng Aberystwyth a Llangurig yn gallu achosi damweiniau ac wedi arwain at adnabod hwn fel y ffordd mwyaf peryglus yng Nghymru.

A044
A044
Ystrad Meurig

Pentref bychan, cymuned a phlwyf uwchben Dyffryn Teifi yng Ngheredigion yw **Ystrad Meurig** (neu **Ystradmeurig**). Fe'i lleolir ar y B4340 ar y ffordd rhwng Pontrhydfendigaid i'r dwyrain a Lledrod i'r gorllewin, tua 12 milltir i'r de-ddwyrain o Aberystwyth.

Saif y pentref ger tro ar Afon Teifi filltir o'r man lle ymuna ffrwd Afon Meurig yn yr afon honno, ger Cors Caron. Yn ymyl y pentref ceir adfeilion castell Ystrad Meurig a godwyd gan Gilbert de Clare ym 1116. Llosgwyd y castell mwnt a beili hwnnw gan meibion Gruffudd ap Cynan yn 1137; fe'i ailadeiladwyd ond cafodd ei ddinistrio'n derfynol yn 1199. Mae gwaith archaeolegol diweddar ar y safle wedi canfod olion o'r hyn a allai fod yn llys ac amddiffynfa sy'n dyddio o'r Oesoedd Canol Cynnar.

Ar ben Craig Ystrad Meurig i'r gogledd o'r pentref ceir bryngaer fechan.

Ganwyd y bardd ac ysgolhaig Edward Richard yno ym mis Mawrth 1714. Yno bu'n cadw ysgol elfennol o 1734 hyd ei farwolaeth. Roedd ei ddisgyblion yn cynnwys meibion Lewis Morris, mab William Williams Pantycelyn ac Ieuan Fardd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Oriel

Church, Ystrad Meurig - geograph.org.uk - 41904.jpg|Eglwys Ystrad Meurig.
Afon Meurig - geograph.org.uk - 41768.jpg|Afon Meurig, sy'n rhoi ei henw i Ystrad Meurig.

## Cyfeiriadau
## Ffynonellau
*Afan ab Alun, *Cestyll Ceredigion* (Llanrwst, 1991)
*T. I. Ellis, *Crwydro Ceredigion* (Llyfrau'r Dryw, 1952)

Categori:Cymunedau Ceredigion
Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Ystrad Meurig
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Rhestr is-etholiadau yn y Deyrnas Unedig

Dyna '''restr is-etholiadau i'r Dŷ'r Cyffredin yn y Deyrnas Unedig''' ers 1997.

### Ers 2010
*1 Etholwyd Eric Illsley fel AS Llafur o 1987 ymlaen, ond yn 2011 gafodd ei wahardd gan y blaid ar ôl cael ei gyhuddo o dwyll.

### 2005-2010
* 1 Cipiad na chadwyd yn Etholiad cyffredinol 2010.
* 2 Cipiad cadwyd yn Etholiad cyffredinol 2010.

### 2001-2005
* 1 Cipiad na chadwyd yn Etholiad cyffredinol 2005.
* 2 Cipiad cadwyd yn Etholiad cyffredinol 2005.

### 1997-2001
* 1 Etholwyd Dennis Canavan fel AS Llafur o 1974 ymlaen, ond yn 1999 gadawodd y blaid honno ar ôl iddo fethu cael ei ddewis fel ymgeisydd i Senedd yr Alban a safodd felly fel ymgeisydd Annibynnol.
*2 Cipiad na chadwyd yn Etholiad cyffredinol 2001.
*3 Cipiad cadwyd yn Etholiad cyffredinol 2001.

Categori:Is-etholiadau Senedd y Deyrnas Unedig
Is-etholiadau yn y Deyrnas Unedig
Categori:Rhestrau y Deyrnas Unedig
Goginan

Pentref bychan gwledig yng nghymuned Melindwr, Ceredigion, Cymru, yw **Goginan** (). Saif tua 6 milltir i'r dwyrain o Aberystwyth, ar ffordd yr A44, rhwng pentrefi Capel Bangor i'r gorllewin a Phonterwyd i'r dwyrain.

Rhed ffrwd Afon Melindwr heibio i Goginan i ymuno yn Afon Rheidol yn is i lawr y cwm. Ceir hen fryngaer ar y bryn i'r gogledd o'r pentref, yn Hen Oginan.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Enwogion
* Lewis Morris. Yn 1749, priododd y llenor a hynafiaethydd Lewis Morris, o Ynys Môn, ei ail wraig Ann Lloyd o Benbryn, Goginan. Bu farw ym Mhenbryn, yn 1765.
* William Ambrose Bebb. Ganed y llenor a gwleidydd yng Ngoginan yn 1894.
* Humphrey Owen Jones (1878-1912), cemegydd.

250px|bawd|dim|Goginan

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Ceredigion
Categori:Melindwr
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Ceredigion Preseli (y DU)
Tlysau yr Hen Oesoedd

Cyfrol o gerddi a pheth rhyddiaith ysgafn a gyhoeddwyd gan y llenor Lewis Morris yn 1735 yw ***Tlysau yr Hen Oesoedd***. Fe'i hargraffwyd ar ei wasg ei hun yng Nghaergybi. Y bwriad oedd iddo fod y cyntaf mewn cyfres ond ni chafwyd rhagor. Dyma'r llyfr Cymraeg cyntaf i gael ei argraffu ym Môn a dim ond yr ail yng ngogledd Cymru. Mae ymysg y llyfrau prinnaf yn y Gymraeg. Credid yn 1864 mai dim ond dau gopi cyflawn a oedd ar gael, ac argraffwyd can copi gan Isaac Foulkes gydag adargraffiad trwy lun o un o'r cyfryw gopïau. Rhifwyd pob un o'r copïau hynny.

Y teitl llawn yw: 'Tlysau | yr Hen Oesoedd : | sef, Gwaith Doethion y Cynfyd.' Llyfr 16 tudalen 8plyg.

Amcan Lewis Morris oedd cyflenwi llenyddiaeth Gymraeg boblogaidd ond o safon uchel i ddiwallu bwlch yn y farchnad a lenwid gan waith awduron Saesneg. "Er mwyn denu y Cymry Seisnigaidd i ddarllen Cymraeg, ac i graffu ar beth na chlywsant erioed son am dano (sef bod dysg a gwybodaeth gynt yng Nghymru)," rhoddodd y cynwysiad yn Saesneg.

Ar ddiwedd y rhagymadrodd i'r llyfr mae Lewis Morris yn annog ei ddarllenwyr i brynu llyfrau Cymraeg:
:'Yr argraffwasg, medd y doethion, yw Cannwyll y byd, a Rhyddid Plant Prydain. Pam i ninnau (a fuom wŷr mor glewion, gynt! os oes coel arnom) na cheisiwn beth o'r goleuni? Swllt o bwrs pob un o honoch, tuag at y papyr a'r gwaith, a lanwai'r wlad o lyfrau da, ac a llawer o fwynder a dyddanwch, ac a gadwai'ch enwau i dragwyddoldeb, fal cenhedloedd ereill. Oni wnewch, gwnewch a fynnech. Duw gyda chwi! yw dymuniad eich ufudd wasanaethwr.'

## Ffynonellau
*Charles Ashton, *Hanes Llenyddiaeth Gymreig 1650 i 1850* (Lerpwl, 1891)
*Gwilym Lleyn (William Rowlands), *Llyfryddiaeth y Cymry* (ail argraffiad, Llanidloes, 1869), tud. 368-9.

Categori:Astudiaethau llenyddol Cymraeg
Categori:Blodeugerddi Cymraeg
Categori:Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig yr Oesoedd Canol
Categori:Llyfrau Cymreig y 18fed ganrif
Categori:Llyfrau 1735
Clannad

Band gwerin, gwerin roc a pop o Gaoth Dobhair, Iwerddon. yw **Clannad**. Mae'r band yn cynnwys Moya Brennan (bedyddiwyd Máire Ní Bhraonáin), Ciarán Brennan (bedyddiwyd Ciarán Ó Braonáin), Pól Brennan ( Pól Ó Braonáin), Noel Duggan (bedyddiwyd Noel Ó Dúgáin) a Pádraig Duggan (bedyddiwyd Pádraig Ó Dúgáin).

Daethant i'r amlwg gyntaf ym myd canu traddodiadol a gwerin. yn y 1970au yn Iwerddon ac ar y cyfandir. Yn yr 80au a'r 90au roeddent yn cyfuno'r canu gwerin Gwyddelig gyda chanu pop gan deithio'r byd yn eang. Cafidd y prif leisydd Moya Brennen yngyd a'i chwaer gryn lwyddiant fel unawdwyr.

## Aelodau
* Moya Brennan
* Ciarán Brennan
* Noel Duggan
* Pádraig Duggan

## Discograffiaeth
* 1973: *Clannad*
* 1975: *Clannad2*
* 1976: *Dúlamán*
* 1980: *Crann Úll*
* 1982: *Fuaim*
* 1983: *Magical Ring*
* 1984: *Legend*
* 1985: *Macalla*
* 1987: *Sirius*
* 1989: *Atlantic Realm*
* 1990: *The Angel and the Soldier Boy*
* 1991: *Anam*
* 1993: *Banba*
* 1995: *Lore*
* 1996: *Landmarks*

## Dolen allanol
* Gwefan swyddogol
*Multimedia 

Categori:Bandiau Gwyddelig
Clannad
Edward Richard

Bardd ac ysgolhaig o Geredigion oedd **Edward Richard** (mis Mawrth 1714 – 4 Mawrth 1777). Mae'n adnabyddus yn bennaf am ei ddwy fugeilgerdd.

## Bywgraffiad
Fe'i ganed yn Ystrad Meurig, uwchben Dyffryn Teifi, ac yno y treuliodd y rhan fwyaf o'i oes. Roedd yn fab i deiliwr a thafarnwr. Cafodd ei fam Gwenllian ddylanwad mawr ar y bardd. Roedd ganddo un frawd, Abraham. Cafodd ei addysg yn yr ieithoedd Groeg a Lladin ganddo ar ôl iddo raddio o Brifysgol Rhydychen a dychwelyd i Ystrad Meurig. Aeth Edward i Ysgol Ramadeg Caerfyrddin lle cafodd ei drwytho yn y clasuron. Pan ddychwelodd i'w fro yn 1736 agorodd ysgol elfennol ac yno y bu am weddill ei oes yn athro ysgol a myfyriwr y clasuron Groeg a Lladin. Ymhlith ei ddisgyblion oedd John Williams, mab William Williams Pantycelyn, Dafydd Ionawr, meibion Lewis Morris ac Ieuan Fardd.

## Gwaith llenyddol
Dim on dyrnaid o gerddi Edward Richard a gyhoeddwyd ond mae eu hansawdd yn uchel (credir fod nifer o gerddi eraill, yn ei lawysgrif ei hun, wedi diflannu). Ceir dwy gân werinol am ei fro, emyn, cyfieithiad o faled gan John Gay ac englynion ar farwolaeth plentyn. Ei waith pwysicaf yw'r ddwy fugeilgerdd a gyhoeddwyd yn 1765 a 1776. Mae dyled Edward Richard i'r bardd Groeg Theocritus yn amlwg, ond nid efelychiaid arwynebol ydynt. Mae'r gyntaf yn coffhau ei fam Gwenllian a'r ail yn ymddiddan rhwng dau fugail, Gruffudd a Meurig, sy'n cyfuno elfennau personol a chymdeithasol.

Addfwynder myfyrgar yw prif nodwedd ei waith, ynghyd â naturioldeb a glendid arddull. Gwelir hyn yn ei ddau englyn syml ond trawiadol ar farwolaeth plentyn, er enghraifft. Dyma'r cyntaf:

Trallodau, beiau bywyd - ni welais,
::Nac wylwch o'm plegyd;
:Iach wyf o bob afiechyd,
:Ac yn fy medd, gwyn fy myd.

## Llyfryddiaeth
### Gwaith y bardd
Ceir testunau o'r bugeilgerddi a cherddi eraill yn:
*O.M. Edwards (gol.), *Gwaith Edward Richard* (Llanuwchllyn, 1912)
*D. Gwenallt Jones (gol.), ''Blodeugerdd o'r Ddeunawfed Ganrif'' (Caerdydd, 1953)

### Llyfryddiaeth 
*John Gwilym Jones, 'Edward Richard ac Evan Evans (Ieuan Fard)', yn Dyfnallt Morgan (gol.), *Gwŷr Llên y Ddeunawfed Ganrif* (Llyfrau'r Dryw, 1966
*D.G. Osborne-Jones, *Edward Richard of Ystradmeurig*
*Aneirin Lewis, *Dysg a Dawn: Cyfrol Goffa Aneirin Lewis*, gol. W. Alun Mathias ac E. Wyn James (Cylch Llyfryddol Caerdydd, 1992)
*Saunders Lewis, *A School of Welsh Augustans* (1924)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1714
Categori:Llenorion y 18fed ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1777
Categori:Pobl o Geredigion
Categori:Ysgolheigion Cymraeg
Presaddfed (siambr gladdu)

Mae **Presaddfed** yn siambr gladdu o'r cyfnod Neolithig gerllaw Bodedern ar Ynys Môn. Saif mewn cae heb fod ymhell o Lyn Llywenan.

Mae dwy siambr gladdu, rhyw 1.5 medr oddi wrth ei gilydd. Erbyn hyn mae'r siambr ogleddol yn adfeilion, ond mae meini'r siambr ddeheuol yn parhau yn eu lle. Credir mai ei ffurf wreiddiol oedd dwy siambr gladdu gaeedig wedi eu gorchuddio gan un twmpath, fel yn siambr gladdu Trefignath, ond mae'r twmpath pridd fu o gwmpas y siambrau wedi hen ddiflannu. Mae traddodiad lleol i deulu oedd wedi cael eu troi o'u cartref fyw yn y siambr ddeheuol am gyfnod yn 1801.

Aeth beddrod y gogledd yn adfail yn ystod y ddeunawfed ganrif.

Gellir cyrraedd at y siambr gladdu trwy ddilyn y ffordd B5109 o Fodedern, ac yna troi i'r chwith ar ôl rhyw hanner milltir. Mae lle i adael car wrth ochr y ffordd a llwybr cyhoeddus yn arwain at y siambr.

## Llyfryddiaeth
Frances Lynch, *Gwynedd*, A Guide to Ancient and Historic Wales (Llundain: HMSO, 1995)

Categori:Bodedern
Categori:Cromlechi Cymru
Categori:Oes Newydd y Cerrig yng Nghymru
Categori:Safleoedd archaeolegol Ynys Môn
Heracles

Roedd **Heracles** (Hen Roeg: ), **Hercules** i'r Rhufeiniaid, hen ffurf Cymraeg **Ercwlff**, yn gymeriad mewn mytholeg Roeg. Roedd yn fab i Zews ac Alcmene, ac roedd nifer o linachau brenhinol yn ei hawlio fel cyndad.

Roedd Heracles yn nodedig am ei gryfder eithriadol a'i ddewrder, ond roedd y dduwies Hera, gwraig Zews, yn ei gasàu. Pan oedd Heracles yn Thebai, priododd Megara, merch y brenin Creon. Fodd bynnag gwnaeth Hera ef yn wallgof, a lladdodd Megara a'u plant. Pan sylweddolodd beth yr oedd wedi ei wneud aeth at Oracl Delphi am gyngor, a than ddylanwad Hera gyrrodd yr oracl ef i wasanaethu'r brenin Eurystheus am ddeuddeg mlynedd a gwneud unrhyw dasg y byddai'r brenin yn ei orchymyn iddo.

Rhoddwyd deuddeg tasg iddo i gyd. Yn ôl Apollodorus (2.5.1-2.5.12) roeddynt yn y drefn ganlynol:
#Lladd Llew Nemea
#Dinistrio Hydra Lernaea
#Dal Ewig Ceryneia
#Dal Baedd Erymanthia
#Glanhau stablau Augea
#Lladd Adar Stymphalia
#Dal Tarw Creta
#Casglu Cesyg Diomedes
#Dwyn Gwregys Hippolyte
#Gyrru Gwartheg Geryon
#Dwyn Afalau yr Hesperides
#Cymeryd Serberws yn garcharor

## Gweler hefyd
* Yr Ercwlff Synfawr, sef Leigh Richmond Roose, pêl-droediwr o Gymru

## Cyfeiriadau
Categori:Arwyr ym mytholeg Groeg
Categori:Groeg yr Henfyd
Categori:Mytholeg Roeg
Llyn Llywenan

Mae **Llyn Llywenan** yn llyn yng nghanol Ynys Môn, rhyw filltir i'r gogledd-ddwyrain o bentref Bodedern ac ychydig i'r de-orllewin o Lyn Alaw. Gydag arwynebedd o 39.1 ha, Llyn Llywenan yw'r llyn naturiol mwyaf ar yr ynys. Mae’n perthyn i ystad Presaddfed.

## Disgrifiad
Nid oes unrhyw afon o faint yn llifo i mewn nag allan o'r llyn. Ceir pysgota brithyll yno, ac mae amrywiaeth o adar dŵr yn nythu. Mae'r llyn yn Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig. Ger ochr ddeheuol y llyn mae siambr gladdu Neolithig Presaddfed. Mae Maes Criced Bodedern ym Mhresaddfed.

## Cyfeiriadau
Categori:Bodedern
Llywenan
Cwm Pennant (Gwynedd)

Mae **Cwm Pennant** yn gwm yng Ngwynedd ychydig i'r gogledd-ddwyrain o dref Porthmadog, sy'n cael ei ffurfio gan ran uchaf Afon Dwyfor. Gellir ei gyrraedd o bentref Dolbenmaen ger y briffordd A487 lle mae ffordd fechan yn arwain tua'r gogledd i fyny'r cwm ar lan orllewinol Afon Dwyfor, gyda ffordd arall yn croesi'r afon ac arwain rhan o'r ffordd ar hyd y lan ddwyreiniol. Gellir cerdded i mewn i ran uchaf y cwm o Ryd Ddu ar hyd llwybr trwy Fwlch y Ddwy Elor.

Ar ochr ddwyreiniol y cwm mae Moel Hebog, Moel yr Ogof a Moel Lefn, tra ar yr ochr orllewinol ac i'r gogledd mae mynyddoedd Crib Nantlle. Ffurfir nifer o gymoedd llai gan nentydd sy'n llifo i mewn i Afon Dwyfor, er enghraifft Cwm Llefrith, Cwm Trwsgl a Cwm Ciprwth. Poblogaeth wasgaredig sydd yn y cwm, gydag ychydig o dai yn ffurfio pentref Llanfihangel-y-Pennant.

Mae'r cwm yn nodedig am harddwch ei olygfeydd, a daeth yn adnabyddus trwy y gerdd *Cwm Pennant* gan Eifion Wyn:

Yng nghesail y moelydd unig,
Cwm tecaf y cymoedd yw, 

Ar un adeg roedd nifer o chwareli llechi a mwyngloddiau copr a phlwm yn rhan uchaf y cwm ac yn rhai o'r cymoedd llai sy'n cysylltu ag ef, a gellir gweld yr olion o hyd. Ni fu'r un o'r rhain yn llwyddiannus iawn, er enghraiift methiant oedd chwarel y *Prince of Wales* yn mlaen y cwm. Gellir gweld olion trac y rheilffordd oedd yn arwain i'r chwarel yma, oedd â'r enw mawreddog *Gorseddau Junction & Portmadoc Railway*. Roedd hefyd fwynglawdd copr yng Nghwm Ciprwth.

## Llyfryddiaeth
* Roberts, Gwilym, *Cwm Pennant* (addaswyd gan Dic Goodman) (Pwllheli: Gwasg yr Arweinydd, 1989)
* Williams, Dewi, *Chwareli a chloddfeydd yn y Pennant*  Cyfres Darlith flynyddol Eifionydd. (Cyngor Sir Gwynedd, Gwasanaeth Llyfrgell, 1986) ISBN  0904852512

Categori:Dolbenmaen
Pennant
Categori:Eifionydd
Categori:Eryri
Paul McStay

Cyn-bêl-droediwr o'r Alban yw **Paul Michael Lyons McStay** MBE (ganwyd 22 Hydref 1964).

Chwaraeodd McStay i Celtic rhwng 1981 - 1997 ac enillodd 76 gap i dîm cenedlaethol Yr Alban.

Categori:Aelodau Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Categori:Genedigaethau 1964
Categori:Pêl-droedwyr o'r Alban