Aflonyddwr sy'n tarfu ar yr endocrin

[bawd|250x250px| Cymhariaeth o strwythurau'r hormon [estrogen naturiol estradiol (chwith) ac un o'r nonyl-ffenols (dde), aflonyddwr endocrin xenoestrogen]]
Mae '''aflonyddwyr sy'n tarfu ar endocrin''' yn gemegau a all ymyrryd â'r systemau endocrin (neu hormonaidd). Gall yr amharu yma achosi tiwmorau canseraidd, namau geni, ac anhwylderau eraill. Mae'r aflonyddwyr hyn i'w canfod mewn llawer o gynhyrchion cartref ac o fewn diwydiant. Ceir enwau eraill ar yr aflonyddwyr hyn gan gynnwys: **asiantau hormonaidd gweithredol**, '''cemegau sy'n tarfu ar endocrin**, neu **gyfansoddion sy'n tarfu ar endocrin,** neu o wybod y cyd-destun: **aflonyddwyr endocrin.''' 

Gallant "ymyrryd â synthesis hormonau, chwarenlifau'r hormonau, cludo, rhwymo, gweithredu, neu ddileu hormonau naturiol y corff. Yr hormonau sy'n gyfrifol am ddatblygiad, ymddygiad, ffrwythlondeb a chynnal homeostasis (metaboledd celloedd arferol)."

Gall unrhyw system yn y corff a reolir gan hormonau gael ei chwalu gan aflonyddwyr yr hormonau (hy yr aflonyddwyr sy'n tarfu ar endocrin). Yn benodol, gall aflonyddwyr sy'n tarfu ar yr endocrin fod yn gysylltiedig â datblygiad anableddau dysgu, anhwylder diffyg canolbwyntio difrifol, problemau gwybyddol a datblygiad yr ymennydd.

Bu cryn ddadlau ynghylch yr aflonyddwyr endocrin hyn, gyda rhai grwpiau’n galw am weithredu cyflym gan reoleiddwyr i’w tynnu o’r farchnad, a rheoleiddwyr a gwyddonwyr eraill yn galw am astudiaeth bellach. Mae rhai aflonyddwyr endocrin wedi'u hadnabod a'u tynnu o'r farchnad (er enghraifft, cyffur o'r enw diethylstilbestrol), ond mae'n ansicr a yw rhai aflonyddwyr endocrin ar y farchnad mewn gwirionedd yn niweidio bodau dynol a bywyd gwyllt ar y dosau cywir. Tynnwyd papur gwyddonol allweddol, a gyhoeddwyd ym 1996 yn y cyfnodolyn *Science*, a helpodd i lansio symudiad y rhai oedd yn gwrthwynebu'r syniad o aflonyddwyr endocrin, yn ôl o'r wasg, a chanfuwyd bod ei awdur wedi cyflawni camymddwyn gwyddonol.

Mae astudiaethau ar gelloedd ac anifeiliaid labordy wedi dangos y gall aflonyddwyr endocrin achosi effeithiau biolegol andwyol mewn anifeiliaid, a gall  lefel isel hefyd achosi effeithiau tebyg mewn bodau dynol. Gall aflonyddwyr endocrin (a dalfyrir drwy sawl gwlad fel EDC) yn yr amgylchedd hefyd fod yn gysylltiedig â phroblemau atgenhedlu ac anffrwythlondeb mewn bywyd gwyllt a gwaharddiadau a chyfyngiadau ar eu defnydd wedi bod yn gysylltiedig â gostyngiad mewn problemau iechyd ac adferiad rhai poblogaethau bywyd gwyllt.

## Hanes 
Bathwyd y term *aflonyddwr endocrin* ym 1991 yng Nghanolfan Gynadledda Wingspread yn Wisconsin. Un o'r papurau cynnar ar y ffenomen oedd gan Theo Colborn yn 1993. Yn y papur hwn, dywedodd fod cemegau amgylcheddol yn amharu ar ddatblygiad y system endocrin, a bod effeithiau amlygiad yn ystod datblygiad plentyn yn aml yn barhaol. Er bod rhai wedi dadlau ynghylch yr aflonyddwyr endocrin, mae sesiynau gwaith o 1992 i 1999 wedi creu consensws gwyddonol ynghylch y perygl.

Mae cyfansoddion sy'n tarfu ar yr endocrin yn cwmpasu amrywo ddosbarthiadau cemegol, gan gynnwys cyffuriau, plaladdwyr, cyfansoddion a ddefnyddir yn y diwydiant plastigau ac mewn cynhyrchion defnyddwyr (*consumer products*), sgil-gynhyrchion diwydiannol a llygryddion, a hyd yn oed rhai cemegau botanegol a gynhyrchir yn naturiol. Mae rhai yn dreiddiol ac wedi'u gwasgaru'n eang yn yr amgylchedd a gallant fiogronni. Mae rhai yn llygryddion organig parhaus (POPs), a allant deithio'n bell ar draws ffiniau cenedlaethol ac maent wedi'u canfod ym mhob rhan o'r byd, ac efallai eu bod yncronni ger Pegwn y Gogledd, oherwydd patrymau tywydd ac amodau oer. Mae eraill yn cael eu diraddio'n gyflym yn yr amgylchedd neu'r corff dynol neu gallant fod yn bresennol am gyfnodau byr yn unig. Mae effeithiau iechyd a briodolir i gyfansoddion sy'n tarfu ar endocrin yn cynnwys ystod o broblemau atgenhedlu (llai o ffrwythlondeb, annormaleddau llwybr atgenhedlu gwrywaidd a benywaidd, a chymarebau rhyw gwryw/benywaidd sgiw, colli ffetws, problemau mislif); newidiadau mewn lefelau hormonau; glasoed cynnar; problemau ymennyddol ac ymddygiad; nam ar swyddogaethau; a chanserau amrywiol. 

Un enghraifft o ganlyniadau i anifeiliaid ifanc, gan gynnwys plant ifanc ddod i gyffyrddiad a chyfryngau hormonaidd gweithredol yw'r cyffur diethylstilbestrol (DES), estrogen ansteroidal nad yw'n llygrydd amgylcheddol. Cyn ei wahardd yn gynnar yn y 1970au, presgriptiodd meddygon y cyffur DES i gynifer â phum miliwn o fenywod beichiog i rwystro erthyliad digymell. Darganfuwyd ar ôl i'r plant fynd drwy eu glasoed bod DES wedi effeithio ar ddatblygiad y system atgenhedlu ac wedi achosi canser y wain. Mae perthnasedd saga CCA i'r risg o dod i gysylltiad ag aflonyddwyr endocrin yn amheus, gan fod y dosau dan sylw yn llawer uwch yn yr unigolion hyn nag yn y rhai oherwydd cyswllt amgylcheddol.

Mae bywyd  sy'n destun aflonyddwch endocrin mewn elifiant trefol wedi rhoi lefelau is o serotonin a mwy o fenyweiddio.

Yn 2013 rhyddhaodd Sefydliad Iechyd y Byd a Rhaglen Amgylcheddol y Cenhedloedd Unedig astudiaeth, sef yr adroddiad mwyaf cynhwysfawr ar EDCs hyd yma, yn galw am fwy o ymchwil i ddeall yn llawn y cysylltiadau rhwng EDCs a'r risg i iechyd bywyd dynol ac anifeiliaid. Tynnodd y tîm sylw at fylchau eang mewn gwybodaeth a galwyd am fwy o ymchwil i gael darlun llawnach o effeithiau iechyd ac amgylcheddol yr amharwyr endocrin. Er mwyn gwella gwybodaeth fyd-eang mae'r tîm wedi argymell:

* Profi: Dim ond 'blaen y mynydd iâ' yw'r EDCau hysbys ac mae angen dulliau profi mwy cynhwysfawr i nodi amharwyr endocrin eraill posibl, eu ffynonellau.
* Ymchwil: mae angen mwy o dystiolaeth wyddonol i nodi effeithiau cymysgeddau o EDCs ar bobl a bywyd gwyllt (yn bennaf o sgil-gynhyrchion diwydiannol) y mae bodau dynol a bywyd gwyllt yn dod yn fwyfwy agored iddynt.
* Adroddiadau: nid yw llawer o ffynonellau EDCs yn hysbys oherwydd adroddiadau a gwybodaeth annigonol am gemegau mewn cynhyrchion, deunyddiau a nwyddau.
* Cydweithio: gall mwy o rannu data rhwng gwyddonwyr a rhwng gwledydd lenwi bylchau mewn data, yn bennaf mewn gwledydd sy’n datblygu ac economïau sy’n datblygu.

## System endocrin 
Mae systemau endocrin i'w cael yn y rhan fwyaf o fathau o anifeiliaid ac mae'n cynnwys chwarennau sy'n secretu hormonau, a derbynyddion sy'n canfod yr hormonau ac yn ymateb iddynt.

## Mathau 
Mae pawb yn agored i gemegau ag effeithiau estrogenig yn eu bywyd bob dydd, oherwydd mae cemegau sy'n tarfu ar yr endocrin i'w cael mewn dosau isel mewn miloedd o gynhyrchion. Mae'r cemegau a ganfyddir yn gyffredin mewn pobl yn cynnwys DDT, deuffenylau polyclorinedig (PCBs), bisffenol A (BPA), etherau deuffenyl polybrominedig (PBDEs), ac amrywiaeth o ffthalatau. Mewn gwirionedd, canfuwyd bod bron pob cynnyrch plastig, gan gynnwys y rhai a hysbysebwyd fel rhai "di-BPA", yn trwytholchi cemegau sy'n tarfu ar yr endocrin. Mewn astudiaeth yn 2011, canfuwyd bod rhai cynhyrchion "di-BPA" yn rhyddhau mwy o gemegau gweithredol endocrin na'r cynhyrchion sy'n cynnwys BPA. Mathau eraill o aflonyddwyr endocrin yw ffyto-estrogenau (hormonau planhigion).

## Gweler hefyd 
* System endocrin
* Hormon
* Egwyddor ragofalus
* *Drewdod!*
* 

## Cyfeiriadau 
 

## Darllen pellach 
## Dolenni allanol 

*

Categori:System endocrin
Categori:Llygredd
Categori:Plastigion
Categori:Canser