open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Peter Wynn Thomas

Ieithydd sy'n arbenigwr ar hanes y Gymraeg a'i gramadeg yw'r Dr **Peter Wynn Thomas** (ganwyd Awst 1957).  Mae'n ddarlithydd yn Adran y Gymraeg, Prifysgol Caerdydd.

Ei waith mawr yw *Gramadeg y Gymraeg*, sydd wedi cael ei ddisgrifio fel "y dadansoddiad llawnaf a thrylwysaf a fu erioed o'r Gymraeg."  Mae'n gyfrol arloesol am ei bod yn ymdrin ag amrywiadau arddulliadol yr iaith, yn ffurfiol ac anffurfiol, fel iaith lafar ac fel iaith lenyddol.

## Llyfryddiaeth
* (gyda Beth Thomas), ''Cymraeg, Cymrâg, Cymrêg...: Cyflwyno'r Tafodieithoedd* (Caerdydd: Gwasg Taf, 1989)
* Peter Wynn Thomas, *Gramadeg y Gymraeg* (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1996)
* (gol. gyda Sioned Davies), *Canhwyll Marchogyon'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 2000)

Categori:Academyddion o Gymru
Categori:Genedigaethau 1957
Categori:Gramadegwyr Cymraeg
Southampton

Dinas a phorthladd yn Hampshire, De-ddwyrain Lloegr, yw **Southampton**. Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Dinas Southampton, ac i bob pwrpas mae ganddi yr un ffiniau â'r awdurdod.

Mae'n gorwedd ar arfordir de Lloegr ar Southampton Water, sy'n fraich o'r Môr Udd (Y Sianel). Mae'r *Water* yn angorfa rhagorol ac mewn canlyniad Southampton yw porthladd llongau teithwyr prysuraf gwledydd Prydain sy'n enwog fel man cychwyn traddodiadol y llongau teithwyr traws-Iwerydd, o Brydain i'r Unol Daleithiau.

Lleolir Prifysgol Southampton, a sefydlwyd yn 1952, yn y ddinas.

## Adeiladau a chofadeiladau 
* Bargate
* Theatr Mayflower
* Tŵr Tŷ Duw
* Tŷ y Brenin John
* Tŷ Tudur

## Enwogion 
* Isaac Watts (1674-1748), emynwr
* John Everett Millais (1829-1896), arlunydd
* Ken Russell (g. 1927), cyfarwyddwr ffilm
* Craig David (g. 1981), canwr

## Gweler hefyd
* Gorsaf reilffordd Southampton Canolog
* Prifysgol Southampton

## Cyfeiriadau
Categori:Dinas Southampton
Categori:Dinasoedd Lloegr
Categori:Porthladdoedd Lloegr

Categori:Trefi Hampshire
464 CC

6g CC - **5g CC** - 4g CC
510au CC 500au CC 490au CC 480au CC  470au CC - **460au CC** - 450au CC 440au CC 430au CC 420au CC 410au CC
469 CC 468 CC 467 CC 466 CC 465 CC - **464 CC** - 463 CC 462 CC 461 CC 460 CC 459 CC

----

## Digwyddiadau
* Artaxerxes I yn olynu Xerxes I fel brenin Ymerodraeth Persia
* Yr Aifft yn manteisio ar lofruddiaeth Xerxes I i wrthryfela yn erbyn Ymerodraeth Persia, dan arweiniad Inaros, o Libya
* Daeargryn yn taro Sparta, gyda llawer yn cael eu lladd. Yn dilyn y ddaeargryn, mae helotiaid Messenia yn gwrthryfela yn erbyn Sparta.

## Genedigaethau
## Marwolaethau
Categori:464 CC
Ail Ryfel y Boer

Ymladdwyd **Ail Ryfel y Boer** (Saesneg: *Second Boer War*, Afrikaans: *Boereoorlog* neu *Tweede Vryheidsoorlog*) rhwng 11 Hydref 1899 a 31 Mai 1902 yn Ne Affrica, rhwng yr Ymerodraeth Brydeinig a gweriniaethau y Boeriaid, Y Weriniaeth Rydd Oren a Gweriniaeth y Transvaal, gweriniaethau oedd wedi eu sefydlu gan y Voortrekkers. Mae cyfeiriad ar **Ryfel y Boer** neu **Ryfel De Affrica** fel rheol yn cyfeirio ar y rhyfel hwn.

Yn 1885, cafwyd hyd i aur yn y Witwatersrand yn y Transvaal. O ganlyniad, symudodd nifer fawr o dramorwyr (*uitlanders*) i mewn i'r Transvaal, y rhan fwyaf ohonynt yn Brydeinwyr. Gwaethygodd y berthynas rhwng y rhain a llywodraeth y Transvaal, ac yn 1896 gyrrodd Cecil Rhodes garfan answyddogol o filwyr ar ymgyrch i'r Transvaal, y *Jameson Raid*. Y gobaith oedd y byddai'r mewnfudwyr Prydeinig o gwmpas Johannesburg yn eu cynorthwyo i gipio grym, ond methiant fu'r ymgyrch.

Gwaethygodd y berthynas rhwng y ddwy ochr, ac ar 8 Medi 1899 gyrrodd y Prydeinwyr 10,000 o filwyr i Natal, ac ar 22 Medi 47,000 arall. Mynnodd y *Volksraad*, senedd y weriniaeth, fod y milwyr hyn yn cael eu tynnu'n ôl o'r ffin, a phan wrthododd yr ymerodraeth, dechreuodd y rhyfel ar 12 Hydref.

Oherwydd y gwahaniaeth mawr yn adnoddau'r ddwy ochr, a'r ffaith mai ffermwyr yn hytrach na milwyr proffesiynol oedd y rhan fwyaf o ymladdwyr y Boeriaid, disgwyliai'r Prydeinwyr y byddai'r rhyfel drosodd mewn ychydig fisoedd, ond enillodd y Boeriaid nifer o fuddugoliaethau. Mewn un wythnos, enillasant frwydrau yn Stormberg (10 Rhagfyr), Magersfontein (11 Rhagfyr) a Colenso y Natal (15 Rhagfyr).

Ar 14 Chwefror 1900, cyrhaeddodd nifer fawr o filwyr Prydeinig ychwanegol dan yr Arglwydd Roberts. Cipiodd ef Bloemfontein ar 13 Mawrth a Pretoria ar 5 Mehefin. Er hyn, parhaodd y Boeriaid i ymladd rhyfel gerila am ddwy flynedd arall, dan Christiaan de Wet, Jan Smuts, Louis Botha ac eraill. Ymatebodd y Prydeinwyr dan yr Arglwydd Kitchener trwy losgi ffermydd i atal yr ymladdwyr Boeraidd rhag cael bwyd, a symud y gwragedd a'r plant i wersylloedd. Ystyrir y rhain fel y gwersylloedd cadw cyntaf.

Daeth y rhyfel i ben pan arwyddwyd Cytundeb Vereeniging ym mis Mai 1902. Bu farw tua 22,000 o filwyr Prydeinig yn y brwydro ac o afiechydon. Lladdwyd tua 7,000 o'r ymladdwyr Boeraidd, ond bu farw tua 28,000 o'r gwragedd a'u plant yn y gwersylloedd cadw. Bu farw tua 14,000 o'r boblogaeth frodorol. Ymgorfforwyd y gweriniaethau Boeraidd yn yr Ymerodraeth Brydeinig, ac yn ddiweddarach daethant yn rhan o Dde Affrica.

Roedd cydymdeimlad y byd yn gyffredinol gyda'r Boeriaid, ac ymladdodd carfanau o wirfoddolwyr o sawl gwlad, yn cynnwys Iwerddon, ar eu hochr hwy. Ym Mhrydain, roedd y rhyfel yn boblogaidd iawn gyda'r mwyafrif, ond roedd rhai gwrthwynebwyr. Yr amlycaf o'r rhain oedd David Lloyd George, a ddaeth i amlygrwydd o ganlyniad.

## Gweler hefyd 
*Hanes De Affrica
*Rhyfeloedd y Boer

Categori:Hanes De Affrica
Boer
Boer
Boer
Thabo Mbeki

Gwleidydd o Dde Affrica a fu'n Arlywydd o 1999 hyd 2008 yw **Thabo Mvuyelwa Mbeki** (ganed 18 Mehefin 1942).

Ganed Mbeki yn Idutywa, yn fab i Govan Mbeki, a sefydlodd adran ieuenctid yr ANC gyda Nelson Mandela. Daeth yn aelod o'r ANC ei hun, a threuliodd 28 mlynedd mewn alltudiaeth. Yn y cyfnod yma, astudiodd economeg ym Mhrifysgol Sussex yn Lloegr, yna'n gweithio i'r ANC yn Llundain. Yn 1970, symudodd i'r Undeb Sofietaidd. Roedd yn flaenllaw yn y trafodaethau gyda llywodraeth De Affrica a arweiniodd at ddiwedd apartheid ac ethol Nelson Mandela yn Arlywydd yn 1994.

Olynodd Mbeki ei gyfaill Mandela fel Arlywydd ar 16 Mehefin 1999. Beirniadwyd ef yn 2000 oherwydd ei gred nad oedd yr afiechyd AIDS yn cael ei achosi gan y feirws HIV. Credai ef y byddai ymladd yn erbyn tlodi yn fwy effeithiol nag ymladd yn erbyn HIV i leihau AIDS.

Ymddiswyddodd Mbeki fel Arlywydd ar 25 Medi 2008, yn dilyn dyfarniad gan farnwr fod Mbeki wedi bod a rhan yn y penderfyniad i erlyn Jacob Zuma am dderbyn llwgrwobrwyon, a bod hyn ar sail wleidyddol am fod Zuma yn wrthwynebydd gwleidyddol. Olynwyd ef gan Kgalema Motlanthe.

Categori:Arlywyddion De Affrica
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Sussex
Categori:Genedigaethau 1942
Categori:Gwleidyddion Cyngres Genedlaethol Affrica
Categori:Xhosa
Undeb y Gweithwyr Cyffredinol a Thrafnidiaeth

Undeb llafur yng ngwledydd Prydain oedd **Undeb y Gweithwyr Cyffredinol a Thrafnidiaeth** neu **UGCT** (Saesneg: ''Transport and General Worker's Union* neu *TGWU* / *T&G''). Yn 2007 ymunodd gyda'r undeb Amicus i greu undeb newydd, sef Unite. Mae'n aelod o Gyngres yr Undebau Llafur (TUC).

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Adran yr UGCT ar wefan Unite 

Gweithwyr Cyffredinol a Thrafnidiaeth
Categori:Economi'r Deyrnas Unedig
The Clash

Roedd **The Clash** yn fand pync-roc o Llundain yn Lloegr. Cafodd y band ei ffurfio yn 1976, a daeth gyrfa y band i ben yn 1986. Joe Strummer (gitâr, llais), Mick Jones (gitâr, llais), Paul Simonon (gitâr bâs, llais) a Terry Chimes (drymiau) oedd yr aelodau gwreiddiol, ond ond fuan ar ôl ffurfio, wnaeth y tri aelod cyntaf gytuno i Topper Headon gymryd lle Chimes. Wnaethon nhw lwyddo i werthu recordiau yn y UDA, camp go iawn i fand pync Prydeinig. Ystyrir y band, yn ogystal â'r Sex Pistols, i fod yn un o'r bandiau mwyaf dylanwadol y mudiad pync.

## Agweddau gwleidyddol y band 
Roedd y band yn enwog am fabwysiadu agwedd gwrth-hiliol. Yn 1977, rhyddhawyd 'White Riot', cân a oedd yn cydymdeimlo â phrofiadau pobl duon yn Llundain. Y flwyddyn wedyn, wnaethon nhw chwarae'r gŵyl Rock Against Racism yn Llundain. Roeddent hefyd yn wrth-niwclear, yn rhyddhau traciau megis 'Stop The World' a chaneuon eraill yn erbyn trais yn fwy cyffredinol.

## Gweithiau 
Wnaethon nhw ryddhau chwech albwm stiwdio:

* *The Clash* (1977)
* ''Give 'Em Enough Rope* (1978)
* *London Calling* (albwm dwbl; 1979)
* *Sandinista!* (albwm triphlyg; 1980)
* *Combat Rock* (1982)
* *Cut the Crap* (1985)

Cafodd albwm byw, sef *From Here To Eternity: Live*, ei ryddhau yn 1999.

Yn 1991, aeth cân o *Combat Rock'', 'Should I Stay Or Should I Go', i frig y siartiau ym Mhrydain ar ôl iddi gael ei defnyddio mewn hysbyseb teledu.

## Cyfeiriad 
* John Robb (gol.), *Punk Rock: An Oral History* (Ebury, 2005).

Categori:Bandiau pync-roc o Loegr
Categori:Sefydliadau 1976
Wakefield

Dinas yng Ngorllewin Swydd Efrog, Swydd Efrog a Humber, Lloegr, yw **Wakefield**, sy'n ganolfan weinyddol y sir. Fe'i lleolir mewn ardal ddi-blwyf ym mwrdeistref fetropolitan Dinas Wakefield. Mae'n gorwedd ar lan Afon Calder. Bu'n ganolfan ddiwydiannol mawr yn y gorffennol, yn enwedig fel canolfan ffatrioedd gwlân a'r diwydiant glo.
Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Wakefield boblogaeth o 99,251.
Yma ymladdwyd Brwydr Wakefield, rhan o Ryfeloedd y Rhosynnau, yn y flwyddyn 1460. Gorchfygwyd byddin Rhisiart, Dug Efrog, gan y Lancastriaid a syrthiodd y dug ei hun.
## Enwogion
*Martin Frobisher (c. 1535-1594), morwr
*Barbara Hepworth (1903-1972), cerflunydd
*David Mercer (1928-1980), dramodydd
## Cyfeiriadau
Categori:Dinas Wakefield
Categori:Dinasoedd Lloegr
Categori:Trefi Gorllewin Swydd Efrog
Alexei Leonov

Y person cyntaf i gerdded yn y gofod oedd y gofodwr Sofietaidd **Alexei (Alexey) Leonov** (30 Mai 1934 – 11 Hydref 2019). Cyflawnwyd y gamp ar 18 Mawrth 1965, pan wnaeth Leonov adael ei long ofod, Voskhod 2, am ugain munud. Yn 1975, roedd Leonov yn gyfrifol am y llong ofod Soyuz 19 yn ystod yr Apollo-Soyuz Test Project (ASTP), yr achlysur cyntaf yn hanes dyn yn y gofod pan wnaeth yr Unol Daleithiau a'r Undeb Sofietaidd gyd-weithio.

Ganed Alexei Arkhipovich Leonov yn Listvyanka, Oblast Kemerovo. Roedd Leonov yn arlunydd o fri a phaentiodd nifer o luniau yn seiliedig ar ei brofiadau yn y gofod.

Categori:Arlunwyr o Rwsia
Categori:Genedigaethau 1934
Categori:Gofodwyr o Rwsia
Categori:Marwolaethau 2019
Categori:Pobl o Oblast Kemerovo
Robert F. Kennedy

Roedd **Robert F. Kennedy** (20 Tachwedd 1925 - 6 Mehefin 1968) yn wleidydd o'r Unol Daleithiau, brawd i'r Arlywydd John F. Kennedy, a ffigwr hollbwysig yng ngwleidyddiaeth y UDA yn y 1960au. Apwyntiwyd Kennedy fel Attorney General gan ei frawd ar ôl ei fuddugoliaeth yn yr etholiadau yn 1960, ac roedd yn gynghorwr o fri yn ystod term John F. Kennedy. Ar ôl cael ei ddewis fel ymgeisydd swyddogol y Blaid Democrataidd ar gyfer yr etholiadau ar 5 Mehefin 1968, cafodd ei saethu gan lofruddiwr. Bu farw y diwrnod canlynol.

Categori:Gwleidyddion o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfreithwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Derbynwyr Medal Rhyddid yr Arlywydd
Categori:Teulu Kennedy
Categori:Pobl o Massachusetts
Categori:Genedigaethau 1925
Categori:Marwolaethau 1968
Afon Limpopo

Afon 1600&nbsp;km o hyd yn rhan ddeheuol Affrica yw **Afon Limpopo**. Mae'n llifo trwy wledydd De Affrica, Botswana, Simbabwe a Mosambîc, cyn llifo i mewn i Gefnfor India.

Yr Ewropead cyntaf i weld yr afon oedd Vasco da Gama yn 1498.

bawd|canol|300px|Cwrs a dalgylch afon Limpopo

Limpopo
Limpopo
Limpopo
Limpopo
Bloemfontein

Dinas yng nghanolbarth De Affrica yw **Bloemfontein**. Hi yw prifddinas talaith Vrijstaat, a phrifddinas gyfreithiol De Affrica, safle'r Uchel Lys. Mae'r boblogaeth tua 350,000.

Dywedir fod yr enw'n tarddu o ffynnon (*fontein*) ar dir ffermwr o'r enw Jan Bloem. Roedd y Voortrekkers eisoes wedi ymsefydlu yn yr ardal pan sefydlwyd y ddinas yn swyddogol gan Henry Douglas Warden yn 1846. Mae tua dwy ran o dair o boblogaeth y ddinas yn groenddu ac yn siarad Sotho Deheuol a Tswana, ac mae treuan o'r boblogaeth yn wynion ac yn siaradwyr Afrikaans yn bennaf.

## Pobl enwog o Bloemfontein 
* J. R. R. Tolkien, awdur
* Ryk Neethling, nofiwr

## Chwaraeon
Mae'r ddinas yn gartref i dîm rygbi y Cheetahs sy'n chwarae yn y Pro14.

Categori:Dinasoedd De Affrica
Northampton

Tref sirol Swydd Northampton, Dwyrain Canolbarth Lloegr, yw **Northampton**. Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Gorllewin Swydd Northampton. Saif ar lan Afon Nene.

Mae Caerdydd 178.5 km i ffwrdd o Northampton ac mae Llundain yn 97.6&nbsp;km. Y ddinas agosaf ydy Coventry sy'n 45.3&nbsp;km i ffwrdd.

Mae Northampton yn dref hanesyddol ac mae'r adeiladau hynafol yn cynnwys Eglwys Pedr Sant ac Eglwys y Beddrod Sanctaidd (*Church of the Holy Sepulchre*), sy'n dyddio o'r 12g. Yn draddodiadol, prif ddiwydiant y dref yw gwneud sgidiau a gwaith lledr.

250px|bawd|dim|Y Guildhall, neuadd y dref.

## Enwogion 
* Glenys Kinnock ASE, ganed yn y dref yn 1944.

## Cyfeiriadau
Categori:Gorllewin Swydd Northampton
Categori:Plwyfi sifil Swydd Northampton
Categori:Trefi Swydd Northampton
Afon Oren

Afon yn Ne Affrica yw **Afon Oren** (Afrikaans: *Oranjerivier*, Saesneg: *Orange River*), weithiau hefyd **afon Gariep**. Hi yw afon hwyaf De Affrica, 1,860&nbsp;km o hyd.

bawd|canol|300px|Cwrs a dalgylch afon Oren

Ceir tarddle'r afon ym mynyddoedd y Drakensberg, ar y ffn rhwng De Affrica a Lesotho. Llifa tua'r gorllewin, gan ffurfio'r ffin rhwng De Affrica a Namibia cyn cyrraedd Cefnfor Iwerydd. Y fwyaf o'r afonydd sy'n llifo i mewn iddi yw afon Vaal.

Defnyddir dŵr yr afon i ddyfrhau cnydau, ac mae argae y Gariepdam (gynt yr Hendrik Verwoerddam) a'r Vanderkloofdam yn casglu dŵr yn y tymor glawog i'w ddefnyddio i ddyfrhau yn y tymor sych.

Oren
Oren
Categori:Daearyddiaeth Lesotho
The Catcher in the Rye

bawd|Clawr yr argraffiad cyntaf
Mae ***The Catcher in the Rye*** (1951) yn nofel gan J. D. Salinger. Yn wreiddiol, cafodd ei chyhoeddi ar gyfer oedolion  ond bellach mae'n rhan gyffredin o feysydd llafur ysgolion uwchradd a cholegau. Mae'r nofel wedi ei chyfieithu i'r mwyafrif o brif ieithoedd y byd . Gwerthir oddeutu 250,000 o gopïau yn flynyddol, gyda'r cyfanswm o'r nifer o gopïau sydd wedi'u gwerthu hyd yn hyn dros chwechdeg pum miliwn. Mae gwrth-arwr y nofel, Holden Caulfield, wedi datblygu i fod yn eicon ar gyfer arddegwyr gwrthryfelgar.

Dewisodd cylchgrawn Time y nofel fel un o'r nofelau Saesneg gorau a ysgrifennwyd rhwng 1923 a 2005  a chan y Llyfrgell Fodern a'i darllenwyr fel un o'r cant o nofelau gorau o'r 20g. Mae nifer yn yr Unol Daleithiau wedi ceisio herio a chwestiynu cynnwys y nofel yn sgîl ei hiaith gref a'r modd y mae'n darlunio rhywioldeb a phryderon dwys pobl ifanc yn eu glasoed.

Roedd llofruddiaeth John Lennon gan Mark David Chapman ac ymgais John Hinckley, Jr. i ddienyddio Ronald Reagan, ynghyd â llofruddiaethau eraill wedi cael eu cysylltu â'r nofel 

## Cyfeiriadau 
## Dolenni Allanol 
* *The Catcher in the Rye* a Materion Cysylltiedig
* Rhestr o Gymeriadau a Gwybodaeth am Sensoriaeth o *Catcher in the Rye*
* Lluniau o'r argraffiad cyntaf o *Catcher in the Rye*
* Dadansoddiad o *Catcher in the Rye* wrth Spark Notes
* Crynodeb o'r nofel *Catcher in the Rye* 
* * The Catcher in the Rye - multimedia*

Categori:Nofelau 1951
Categori:Nofelau'r 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelau Saesneg o'r Unol Daleithiau
Pentagl

Swynogl a ddefnyddir o fewn galwad dewinol yw **pentagl** (gair benthyg o'r gair *pentacle*, sef cyfuniad o'r gair Groeg *penta* "pump" a'r geiryn Lladin *-culum* [bachigyn], yn ôl pob tebyg).. Fel arfer, fe'i gwneir gyda memrwn, papur neu fetel, a chaiff symbol o ysbryd i'w alw ei dynnu arno wedyn, ac fe'i gwisgir o gwmpas y gwddf, neu fe'i gosodir o fewn triongl galw. Gellir cynnwys symbolau amddiffynnol hefyd, ac un cyffredin yw'r ffurf â phum pwynt a elwir yn *Sêl Solomon*, o'r enw *pentagl Solomon*. Gellir dod o hyd i sawl enghraifft o'r pentagl, megis yn nefodau'r llyfr *Clavicula Salomonis*; fe'u defnyddir hefyd o fewn rhai traddodiadau neo-baganaidd, megis Wica.

Pentacle (fixed width).svg|Pentagl elfennol
Goetia seal of solomon.svg|"Pentagl Solomon"

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
*  Y Pentagl ar Symbol.com

Categori:Dewiniaeth
Categori:Neo-baganiaeth
Categori:Symbolau
Frederik Willem de Klerk

**Frederik Willem "F. W." de Klerk** (18 Mawrth 1936 – 11 Tachwedd 2021) oedd Arlywydd olaf De Affrica yng nghyfnod Apartheid, o fid Medi 1989 hyd fis Mai 1994. Roedd yn fwyaf adnabyddus am gynnal y trafodaethau a arweiniodd ar ddiwedd Apartheid.

Ganed de Klerk yn Johannesburg, yn fab i gyn-aelod o'r Senedd, Jan de Klerk, a nai i J.G. Strijdom, oedd wedi bod yn Brif Weinidog De Affrica rhwng 1954 a 1958.

Daeth yn aelod seneddol dros Vereeniging yn 1969, ac yn aelod o'r cabinet yn 1978. Ystyrid ef yn wleidydd ceidwadol iawn, ond yn 1989 arweiniodd garfan a orfododd yr Arlywydd P. W. Botha i ymddiswyddo. Fel Arlywydd, gwnaeth i ffwrdd â'r gwaharddiad ar yr ANC, Plaid Gomiwnyddol De Affrica a mudiadau eraill ym mis Chwefror 1990. Ar 10 Chwefror yr un flwyddyn, cyhoeddodd y byddai Nelson Mandela yn cael ei ryddhau o garchar. Yn dilyn cyfres o drafodaethau rhwng de Klerk a Mandela, gwnaed i ffwrdd ag Apartheid, a daeth Mandela yn Arlywydd yn dilyn etholiadau 1994. Bu de Klerk yn Ddirprwy Arlywydd hyd 1997, pan ymddeolodd o wleidyddiaeth.

Yn 1993, dyfarnwyd Gwobr Heddwch Nobel iddo ef a Nelson Mandela am eu gwaith yn rhoi diwedd ar Apartheid.

Bu farw De Klerk yn Nhref y Penrhyn ar 11 Tachwedd 2021.

## Cyfeiriadau
Categori:Arlywyddion De Affrica
Categori:Enillwyr Gwobr Heddwch Nobel
Categori:Genedigaethau 1936
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Gwleidyddion y Blaid Genedlaethol (De Affrica)
Categori:Pobl o Johannesburg
Hardraw Force

Rhaeadr yng Ngogledd Swydd Efrog, Swydd Efrog a Humber, Lloegr, ydy **Hardraw Force**.  Mae'r dwr ynddi hi, sy wedi llifo oddi ar Great Shunner Fell ac Abbotside Common, yn disgyn 100 troedfedd, dyma'r rhaeadr ddi-fwlch uchaf yn Lloegr, heblaw rhaeadrau dan ddaear megis Gaping Ghyll (300m).

Mae'r rhaeadr mewn coed bach ar dir breifat sy'n perthyn i'r tafarn Green Dragon yn y pentref Hardraw, ac mae rhaid i ymwelwyr basio trwy'r dafarn (ac i dalu dwy bunt) i gyrraedd gwaelod y rhaeadr.  Mae Llwybr Cenedlaethol, Llwybr y Pennines, yn mynd agos at y rhaeadr i'r gorllewin a'r de.

## Cyfeiriadau
Categori:Daearyddiaeth Gogledd Swydd Efrog
Categori:Rhaeadrau Lloegr
Shaka

Brenin y Swlŵiaid yn Ne Affrica oedd **Shaka** (Mehefin 1786 - 22 Medi 1828). Dan ei lywodraeth ef, daeth y Swlŵiaid i reoli rhan helaeth o'r hyn sy'n awr yn Dde Affrica, rhwng afonydd Phonogolo a Mzimkhulu.

Roedd Shaka yn fab i Nandi a'r brenin Senzangakhona, ond gan nad oedd ei rieni yn briod, magwyd ef gan Dingiswayo, brenin y Mthethwa. yn hytrach na gan ei dad. Wedi marwolaeth ei dad, cafodd gymorth Dingiswayo i orchfygu ei hanner-brawd Siguyana a dod yn frenin tua 1812.

Dechreuodd ei yrfa fel concwerwr yn 1816, gan orchfygu tylwythau eraill y Swlŵiaid. Gwnaeth newidiadau mawr i ddulliau rhyfela ymhlith y Swlŵiaid, gan arfogi ei filwyr a gwayffyn byrion ar gyfer trywanu yn hytrach na'r waywffon hir i'w thaflu. Trefnodd y fyddin yn gatrodau yn ôl oedran. Yn 1824 gwnaeth gytundeb a'r ymsefydlwyr Ewropeaidd yn Ne Affrica.

Ym mlynyddoedd olaf ei deyrnasiad aeth ei reolaeth yn fwy gormesol. Wedi marwolaeth ei fam, Nandi, dangosodd ei alar trwy ladd nifer fawr o bobl oedd, yn ei farn ef, ddim yn ymddangos yn ddigon trist. Llofruddiwyd ef gan ei ddau hanner-brawd, Dingane a Mhlangana, a chuddiwyd ei gorff fe na ellid dod o hyd iddo.

Categori:Genedigaethau 1786
Categori:Marwolaethau 1828
Categori:Hanes De Affrica
Categori:Swlŵiaid
John Updike

Nofelydd o'r Unol Daleithiau oedd **John Updike** (18 Mawrth 1932 – 27 Ionawr 2009).

## Llyfryddiaeth
### Nofelau
**The Poorhouse Fair* (1959)
**Rabbit, Run* (1960)
**Couples* (1968)
**Bech, a Book* (1970)
**Rabbit Redux* (1971)
**Rabbit Is Rich* (1981)
**Bech Is Back* (1982)
**The Witches of Eastwick* (1984)
**Rabbit At Rest* (1990)
**Brazil* (1994)
**In the Beauty of the Lilies* (1996)
**Bech at Bay* (1998)
**Rabbit Remembered* (2001)
### Barddoniaeth
**The Carpentered Hen* (1958)

Categori:Genedigaethau 1932
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Beirdd yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Beirdd  yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Beirdd Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Harvard
Categori:Llenorion straeon byrion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion straeon byrion yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Llenorion straeon byrion Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Nofelwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Bennsylvania
Categori:Pobl fu farw o ganser yr ysgyfaint
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Ysgrifwyr a thraethodwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Time (cylchgrawn)

Mae ***Time*** yn gylchgrawn wythnosol Americanaidd, sy'n debyg i *Newsweek* a *U.S. News & World Report*. Cyhoeddir fersiwn Ewropeaidd (*Time Europe*, a adwaenid yn flaenorol fel *Time Atlantic*) yn Llundain. Mae *Time Europe* yn ymdrin â'r Dwyrain Canol, Affrica ac ers 2005, De America. Ceir argraffiad Asiaidd (*Time Asia*) a gyhoeddir yn Hong Cong. Mewn rhai ymgyrchoedd hysbysebu, awgrymir fod y llythrennau T-I-M-E yn sefyll am "*The International Magazine of Events*".

Ers canol 2006, Richard Stengel yw'r golygydd rheolaethol.

Categori:Cylchgronau Saesneg yr Unol Daleithiau
Categori:Is-gwmnïau Time Warner
Categori:Sefydliadau 1923
Xhosa

Gallai **Xhosa** gyfeirio at:

* Xhosa, grŵp ethnig yn Ne Affrica
* Xhosa, yr iaith a siaredir gan grŵp ethnig y Xhosa
Digartrefedd

[300px|de|Person digartref ym [Paris|Mharis, 2005]]
**Digartrefedd** yw sefyllfa pan nad oes gan berson gartref oherwydd nad oes digon o gartrefi ar gael, neu ni allant fforddio prynu neu rentu cysgodfan rheolaidd, diogel ac addas.

## Rhesymau dros ddigartrefedd 
Yn ôl astudiaethau diweddar, dyma rai o brif achosion digartrefedd:

* Diffyg stoc o dai fforddiadwy.
* Tlodi oherwydd diwethdra.
* Camdrin sylweddau.
* Problemau iechyd meddwl
* Trais yn y cartref
* Cyn garcharorion heb gartref i ddychweld iddynt wedi iddynt gael eu rhyddhau
* Trychinebau naturiol
* Dadfeddiant gorfodol - mewn rhai gwledydd, mae pobl yn colli eu cartrefi oherwydd gorchmynion gan y llywodraeth er mwyn datblygiadau cyhoeddus neu breifat. Yn aml mae'r iawndal yn annigonol er mwyn dod o hyd i gartref newydd.
* Gorfod ad-dalu morgais, a'r unig ddewis yw gwerthu'r tŷ.


Categori:Economeg gymdeithasol
Categori:Trefniadau byw
Castell Llwydlo

Mae **Castell Llwydlo** yn gastell canoloesol mawr yn Llwydlo, Swydd Amwythig, Gorllewin Canolbarth Lloegr, ar lannau'r Afon Teme.
chwith|bawd|250x250px|Castell Llwydlo
Ymddiriedolaethwyr Ystad Castell Powis sy bia'r castell. Mae ar agor i'r cyhoedd.

Bu farw Arthur Tudur, Tywysog Cymru, yng nghastell ar 2 Ebrill 1502.

Llwydlo
Categori:Adeiladau rhestredig Gradd I yn Lloegr
Xhosa (pobl)

bawd|230px|Nelson Mandela, yr enwocaf o'r Xhosa

Grŵp ethnig yn Ne Affrica yw'r **Cosa** (**Xhosa**, **Xosa**, **AmaXhosa** neu **Ama-Xosa**). Ceir y rhan fwyaf ohonynt yn ne-ddwyrain y wlad, er bod poblogaeth sylweddol mewn rhannau eraill hefyd. Maent yn siarad iaith Xhosa neu isiXhosa, sy'n aelod o deulu'r ieithoedd Bantu. Fe'n rhennir yn nifer o is-raniadau, y Bhaca, Bomvana, Mfengu, Mpondo, Mpondomise, Xesibe, a'r Thembu. Mae Nelson Mandela, yr enwocaf o'r Xhosa, yn aelod o'r Thembu.

Ceir tua 8 miliwn o'r Xhosa i gyd, a'r iaith Xhosa yw'r ail iaith fwyaf cyffredin fel mamiaith yn Ne Affica, ar ôl Swlw, sy'n perthyn yn agos iddi. Ymddengys i'r Xhosa symud i mewn i'r tiroedd sy'n awr yn Dde Affrica o'r gogledd. Bu cyfres o ryfeloedd rhyngddynt hwy a'r Ymerodraeth Brydeinig yn rhan gyntaf y 19g.

## Xhosa enwog
*Nelson Mandela, cyn-arlywydd De Affrica
*Thabo Mbeki, cyn-arlywydd De Affrica
*Stephen Biko, gweithredwr gwrth-Apartheid
*Yr Archesgob Desmond Tutu
*Zwelonke Sigcawu, brenin y Xhosa

Categori:Grwpiau ethnig yn Affrica
Categori:Grwpiau ethnig yn Ne Affrica
Stephen Biko

Roedd **Stephen Bantu Biko** (18 Rhagfyr 1946 – 12 Medi 1977) yn ymgyrchydd gwrth-apartheid adnabyddus yn Ne Affrica yn ystod y 1960au a'r 1970au. Dechreuodd fel arweinydd ymysg myfyrwyr, cyn sefydlu Mudiad Ymwybyddiaeth y Duon, mudiad a fyddai'n ysbrydoli nifer o'r bobl dduon dinesig. Ers ei farwolaeth yn nalfa'r heddlu, fe'i ystyrir yn ferthyr y mudiad gwrth-apartheid. Yn ystod ei fywyd, roedd ei waith ysgrifenedig a'i weithredodd yn ceisio ymbŵeru'r bobl dduon, ac roedd yn enwog am ei sloganau fel "black is beautiful", slogan y digrifiodd ef ei hun a oedd yn gyfystyr â: "man, you are okay as you are, begin to look upon yourself as a human being". Er gwaethaf gwrthdaro rhyngddo ef a'r ANC trwy gydol y 1970au, roedd yr ANC wedi cynnwys Biko fel un o arwyr y frwydr am gydraddoldeb, gan ddefnyddio llun ohono ar eu posteri ar gyfer etholiadau di-hil cyntaf De Affrica yn 2004.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Gwleidyddion o Dde Affrica
Categori:Marwolaethau 1977
Categori:Xhosa
Categori:Ymgyrchwyr o Dde Affrica
Categori:Ymgyrchwyr gwrth-apartheid
Richard Yates

Roedd **Richard Yates** (3 Chwefror 1926 – 7 Tachwedd 1992) yn nofelydd ac ysgrifennwr straeon byrion o'r Unol Daleithiau. Croniclodd fywyd Americanaidd yng nghanol yr 20g yn ei weithiau, ac yn aml caiff ei waith creadigol ei osod rhywle rhwng J. D. Salinger a John Cheever.

## Llyfryddiaeth
**Revolutionary Road* (1961)
**Eleven Kinds of Loneliness* (1962) (storiau)
**A Special Providence* (1969)
**Disturbing the Peace* (1975)
**The Easter Parade* (1976)
**A Good School* (1978)
**Liars in Love* (1981) (stories)
**Young Hearts Crying* (1984)
**Cold Spring Harbor* (1986)
**The Collected Stories Of Richard Yates* (2001)
**Children Playing Before a Statue of Hercules* (2005) (ymddengys y stori fer "Oh Joseph, I'm So Tired" yn y flodeugerdd hon a olygwyd gan David Sedaris)

Categori:Genedigaethau 1926
Categori:Llenorion straeon byrion Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Marwolaethau 1992
Categori:Nofelwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Ddinas Efrog Newydd
Xhosa (iaith)

Iaith a siaredir gan grŵp ethnig y Xhosa yn Ne Affrica yw **Xhosa**; yn yr iaith ei hun **isiXhosa**. Mae'n un o'r ieithoedd Nguni, sy'n is-deulu o'r ieithoedd Bantu.

Siaredir yr iaith yn bennaf yn ne-ddwyrain De Affrica, er bod y nifer o siaradwyr o gwmpas Tref y Penrhyn yn cynyddu. Gyda tua 8 miliwn o siaradwyr, Xhosa yw'r ail iaith fwyaf cyffredin fel mamiaith yn Ne Affrica, ar ôl Swlw, sy'n perthyn yn agos iddi.

## Gramadeg 
Fel ymhob un o'r ieithoedd Bantu, mae ei gramadeg yn seiliedig ar nifer o ddosbarthiadau; wyth o ddosbarthiadau yn y ffurf unigol, a phump yn y lluosog.

Esiampl:
:Umntwana (plentyn) (dosbarth 1) ; ukubona (gweld) (dosbarth 15); indoda (dyn) (dosbarth 9)
***Um**ntwana **u**bona indoda (mae'r plentyn yn gweld y dyn)
***Aba**ntwana **ba**bona indoda (mae'r plant yn gweld y dyn)
***In**doda **i**bona umntwana (mae'r dyn yn gweld y plentyn)

Categori:Ieithoedd De Affrica
Categori:Ieithoedd Niger-Congo
Categori:Xhosa
Richmond (sigarét)

Brand o Sigarenau tobaco yw **Richmond (John Player)**. Cawsant eu hail-gyflwyno i farchnad y DU ym 1999. Maent ar gael yn y mathau canlynol: King Size, Smooth, Superking (100mm) a hefyd math menthol. Maent yn cael eu hadabod gan eu pacedi glas, a gafodd ei ail-dylunio yn 2006.

Mae'r brand yn cystadlu yn erbyn brandiau rhata'r farchnad, fel Mayfair, Sovereign a Park Road. Mathau Superkings and King Size Richmond yw 'r 4ydd a 5ed math mwyaf poblogaidd yn y DU.

Yn 2008, daeth pacedi newydd Richmond i'r olwg, a enwir yn "Chill Addition".

Categori:Brandiau sigarennau
Knock Nevis

250px|bawd|*Knock Nevis* yn harbwr Dubai
250px|bawd|Hyd y Knock Nevis mewn cymhariaeth ag adeiladau uchaf y byd (cliciwch i weld manylion).
Llong allan o wasanaeth sy'n cael ei defnyddio fel uned storio a dadlwytho arnofol (*floating storage and offloading unit* neu *FSO*) mewn doc sych yn harbwr Dubai ac sy'n perthyn i'r cwmni Norwyaidd Fred Olsen Production yw'r ***Knock Nevis***. Cyn hynny, roedd yn gwasanaethu fel tancer olew mawr ac yn dal y record am y llong fwyaf yn y byd. Fel tancer roedd yn cael ei adnabod fel y ***Seawise Giant***, yr ***Happy Giant***, a'r ***Jahre Viking***. Cafodd ei adeiladu yn Oppama, Siapan yn 1979. Cafodd ei thynnu allan o wasaneth ar ôl dioddef niwed yn ystod Rhyfel Iran-Irac wrth forio Culfor Hormuz.

Mae gan y llong ddrafft o 24.6 m (81 troedfedd) wedi'i llwytho'n llawn, sy'n ei gwneud yn rhy fawr i forio Môr Udd hyd yn oed, heb sôn am gamlesi Suez a Panama. Mae'r Knock Nevis yn 458.45 m (1,504 tr) o hyd. Mae ei hyd yn fwy nag uchder rhai o adeiladau uchaf y byd, fel Adeilad Empire State (452 m, 1,480 tr) yn Efrog Newydd.

## Gweler hefyd 
* Tancer olew

## Dolenni allanol 
*  Lluniau a gwybodaeth 
*  "The World's Longest Ship"

Categori:Tanceri olew
Categori:Petroliwm
Asteroid

[250px|bawd|Asteroid [216 Kleopatra (llun seiliedig ar ffotograffau).]]
250px|bawd|Lleoliad y prif wregys asteroidau yng Nghysawd yr Haul.
Corff bychan yn y gofod yw **asteroid** sydd i'w cael fel rheol yn y prif wregys asteroidau rhwng y planedau Mawrth ac Iau. Credir bod yr asteroidau hyn yn olion planed a wnaeth fethu ffurfio yn nyddiau cynnar Cysawd yr Haul oherywdd dylanwad disgyrchiant Iau. Fel rheol, diffinnir corff bychan fel comed (seren gynffon) os ydyw'n dangos *coma* o nwy a rhew; os dim, diffinnir y corff fel asteroid.

Cafodd yr asteroid cyntaf, Ceres, ei darganfod yn 1801 gan Giuseppe Piazzi (erbyn hyn mae Ceres wedi cael ei ail-gatagoreiddio fel planed gorrach), ac ers hynny mae mwy na 200,000 wedi cael eu darganfod. Mae seryddwyr yn ystyried y gwaith o ddarganfod asteroidau i fod yn hynod o bwysig, achos y posibilrwydd y gall asteroid drawo'r Ddaear yn y dyfodol. Er mwyn darganfod mwy amdanynt, mae sawl chwiliedydd gofod NASA wedi ymweld ag asteroidau yn yr ugain mlynedd diwethaf, gan gynnwys Galileo (a wnaeth ymweld â 951 Gaspra a 243 Ida), NEAR (a wnaeth ymweld â 253 Mathilde a 433 Eros), ac eraill.

## Rhai asteroidau 
* 433 Eros - enwir ar ôl y duw Eros
* 2598 Merlin - enwir ar ôl y dewin chwedlonol Myrddin
* 5366 Rhianjones – enwir ar ôl Rhian Howell Jones (g. 1960), arbenigwraig ar sêr gwib
* 5861 Glynjones - enwir ar ôl Kenneth Glyn Jones, seryddwr
* 6758 Jesseowens - enwir ar ôl Jesse Owens, athletwr trac
* 9622 Terryjones - enwir ar ôl Terry Jones, cyn aelod o Monty Python
* 129092 Snowdonia – enwir ar ôl Eryri
* 18349 Dafydd - enwir ar ôl Dafydd ap Llywelyn, Tywysog Cymru

## Gweler hefyd
* Comed (Seren gynffon)
* Meteor (Seren wib)


Categori:Seryddiaeth
Ph

Ugeinfed lythyren yr wyddor Gymraeg yw **ph**. Mae'n gytsain.

Mae'n digwydd ar ddechrau gair fel cytsain, e.e. 'Pheniciaid', ac fel treiglad llaes y llythyren p, e.e. 'a phobl' (*pobl*), ayb.

Categori:Yr wyddor Gymraeg
Categori:Graffemau
Ff

[bawd|unionsyth|Y llythyren "Ff" yn yr arysgrif ar ffasâd [Canolfan Mileniwm Cymru, Caerdydd]]
Nawfed lythyren yr wyddor Gymraeg yw **ff**. Mae'n gytsain nad yw'n treiglo.

Fe'i defnyddir yn aml i gynrychioli'r llythyren *f* (galed) a'r llythyrennau *ph* (gweler hefyd y llythyren Gymraeg ph) mewn geiriau benthyg, yn enwedig ar ddechrau gair, e.e. 'ffilm' (Saesneg: *film*) a 'ffilosoffi' (Saesneg: *philosophy*).

Categori:Yr wyddor Gymraeg
Categori:Graffemau
Th

Pumed lythyren ar hugain yr wyddor Gymraeg yw **th**. Mae'n gytsain.

Nid yw'n digwydd ar ddechrau gair fel cytsain naturiol, ond fel treiglad llaes y llythyren t, e.e. 'a thangnefedd' (tangnefedd), 'ei thad' (tad), ayb.

Categori:Yr wyddor Gymraeg
Categori:Graffemau
Rh

Deugraff yn yr wyddor Ladin yw **rh**. Mae i'w weld mewn sawl iaith.

## Y Gymraeg
Yr ail lythyren ar hugain yn yr wyddor Gymraeg yw **rh**. Mae'n cael ei threiglo yn feddal gan ei droi yn 'r' ond mae'n aros yn ei ffurf gysefin ar ddechrau enwau benywaidd fel 'rhaeadr', ar ôl y fannod neu'r rhif 'un', e.e. 'y rhaeadr', 'un rhaeadr'. Nid yw'n treiglo ar ôl y geirynnau 'cyn', 'mor' ac 'yn' chwaith, e.e. 'cyn rhated', 'mor rhadlon', 'yn rhwym'.
Yngenir **rh** fel [r̥] yn ôl yr IPA.

## Saesneg
Mae'r deugraff i'w weld yn Saesneg mewn geiriau a ddaeth o'r Roeg, megis "rhapsody" a "rhythm". Mewn Hen Saesneg cafodd ei ysgrifennu fel **hr** a'i ynganu yn yr un modd â'r Gymraeg heddiw.

## Tsieineeg Mandarin
Mewn Tsieineeg Mandarin gall **rh** ddynodi dau beth yn dibynnu ar y trawslythreniad. Yn nhrawslythreniad Wade-Giles mae'n dynodi cytsain roteg ar ddiwedd sillaf, tra yn nhrawslythreniad Gwoyeu Romatzyh defnyddir **rh-** ar ddechrau sillaf sy'n cychwyn â /ʐ/ i ddangos mai tôn wastad sydd iddi.

Categori:Yr wyddor Gymraeg
Categori:Graffemau
Khoikhoi

Grŵp ethnig yn Namibia a De Affrica yw'r **Khoikhoi** ("pobl y bobl" neu "y bobl go-iawn"), hefyd y **Khoi**, neu yn silliafiad yr iaith Khoekhoe/Nama, **Khoekhoe**. Maent yn rhan o grŵp ethnig y Khoisan, yn perthyn yn agos i'r San. Gelwir hwy weithiau yn **Hottentot**, ond bellach ystyrir hyn yn sarhaus.

Dengys archaeoleg fod y Khoikhoi wedi symud i mewn i Dde Affrica o'r gogledd trwy'r hyn sy'n awr yn Botswana. Yn ddiweddarach, gorfodwyd hwy i symud i ardaloedd llai ffrwythlon pan symudodd y bobloedd Bantu tua'r de. Pan gyrhaeddodd yr ymsefydlwyr Ewropeaidd cyntaf yn 1652, roeddynt yn byw yn rhan ddeheuol De Affrica, yn cadw gwartheg. Roedd nifer o grwpiau gwahanol, ond erbyn hyn maent wedi diflannu heblaw am y Nama.

Categori:Grwpiau ethnig yn Ne Affrica
Categori:Hanes De Affrica
Categori:Namibia
Categori:Pobloedd brodorol Affrica
Adeilad Chrysler

Nendwr yn Ninas Efrog Newydd yw **Adeilad Chrysler** (Saesneg: *Chrysler Building*). Dyluniwyd yr adeilad gan William Van Alen. Adeiladwyd rhwng 1928 a 1930, ac roedd, am 11 mis, yr adeilad talaf yn y byd. Edmygir ar adeilad ledled y byd fel enghraifft disgliar o bensaernïaeth Art Deco.

Categori:Adeiladau ac adeiladwaith yn Ninas Efrog Newydd
Categori:Nendyrau
Balthazar Johannes Vorster

Gwleidydd o Dde Affrica a fu'n Brif Weinidog ac yna'n Arlywydd y wlad oedd **Balthazar Johannes Vorster**, a adnabyddid fel rheol fel **John Vorster** neu **B.J. Vorster** (13 Rhagfyr 1915 – 10 Medi 1983)

Ganed ef yn Jamestown, ac astudiodd yn Mhrifysgol Stellenbosch. O 1940 hyd 1953 bu'n gweithio fel cyfreithiwr. Roedd yn gwrthwynebu llywodraeth Prydain, ac oherwydd ei wrthwynebiad i'r ffaith fod De Affrica yn cymryd rhan yn yr Ail Ryfel Byd ar ochr Prydain, carcharwyd ef o fis Medi 1942 hyd Ionawr 1944.

Etholwyd ef i'r senedd yn 1953, a daeth yn is-weinidog yn 1958, ac yn weinidog yn 1961. Wedi i Hendrik Verwoerd, gael ei lofruddio yn 1966, olynodd Vorster ef fel Prif Weinidog. Yn y swydd yma, parhaodd gyda pholisïau Apartheid Verwoerd. Yn 1978 daeth yn Arlywydd, gyda P.W. Botha yn ei olynu fel Prif Weinidog. Yn 1979 bu raid iddo ymddiswyddo yn dilyn cyhuddiadau o afreoleidd-dra ariannol.

Vorster
Vorster
Vorster
Vorster
Desmond Tutu

Offeiriad Anglicanaidd o Dde Affrica ac archesgob Tref y Penrhyn oedd **Desmond Mpilo Tutu** (7 Hydref 1931 - 26 Rhagfyr 2021).

Ganed ef yn Klerksdorp yn nhalaith Transvaal, yn aelod o grŵp ethnig y Xhosa. Ef oedd archesgob croenddu cyntaf yr Eglwys Anglicanaidd. Daeth i amlygrwydd fel ymgyrchwr yn erbyn Apartheid, ac yn 1984 dyfarnwyd Gwobr Heddwch Nobel iddo.

Wedi i Apartheid ddod i ben, bu ganddo ran amlwg yn y Comisiwn Gwirionedd a Chymod yn Ne Affrica. Roedd hefyd yn feirniadol o ddiffyg ymateb llywodraeth De Affrica i broblemau hawliau dynol yn Simbabwe dan Robert Mugabe.

Fel Nelson Mandela, Jimmy Carter ac eraill, bu hefyd yn feirniadol o Wladwriaeth Israel am y modd y maen nhw wedi trin y Palesteiniaid. Dywedodd:

:* Black South Africans and others around the world have seen the 2010 Human Rights Watch report which "describes the two-tier system of laws, rules, and services that Israel operates for the two populations in areas in the West Bank under its exclusive control, which provide preferential services, development, and benefits for Jewish settlers while imposing harsh conditions on Palestinians."“This, in my book, is apartheid. It is untenable.”*

Ennillodd Esgob Tutu y Wobr Heddwch Nobel ym 1984.

## Cyhoeddiadau
* *Crying in the Wilderness*, Eerdmans, 1982. ISBN 978-0802802705
* *Hope and Suffering: Sermons and Speeches*, Skotaville, 1983. ISBN 978-0620067768
* *The Words of Desmond Tutu*, Newmarket, 1989. ISBN 978-1557047199
* *Worshipping Church in Africa*, Duke University Press, 1995. ASIN B000K5WB02
* *The Essential Desmond Tutu*, David Phillips Publishers, 1997. ISBN 978-0864863461
* *No Future without Forgiveness*, Doubleday, 1999. ISBN 978-0-385-49689-6
* *An African Prayerbook*, Doubleday, 2000. ISBN 978-0385-47730-7
* *God Has a Dream: A Vision of Hope for Our Time*, Doubleday, 2004. ISBN 978-0385-47784-0
* *The Rainbow People of God: The Making of a Peaceful Revolution*, Doubleday, 1994. ISBN 978-0-385-47546-4

## Cyfeiriadau 
Categori:Archesgobion Anglicanaidd
Categori:Derbynwyr Medal Rhyddid yr Arlywydd
Categori:Enillwyr Gwobr Heddwch Nobel
Categori:Genedigaethau 1931
Categori:Marwolaethau 2021
Categori:Hanes De Affrica
Categori:Xhosa
Shelter Cymru

Elusen digartrefedd Cymreig ydy **Shelter Cymru**. Mae'n cyd weithio â'r elusen Seisnig Shelter. Mae Shelter Cymru wedi bod mewn bodolaeth ers 1981, ac wedi bod yn sefydliad annibynnol ers 1986. Maent yn rhoi cyngor ar digartrefedd, dod o hyd i le i fyw, talu am dai, rhentu a phrydlesu, adfeddiant morgais, atgyweiriadau ac amodau gwael ac am deuluoedd a pherthnasoedd. Mae ganddynt linell gymorth yn ogystal â chynnig apwyntiadau wyneb-yn-wyneb.

Rhif elusen gofrestredig Shelter Cymru yw 515902.

## Dolenni allanol
*Gwefan Shelter Cymru 
*Shelter Cymru Archive yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Categori:Elusennau
Categori:Sefydliadau 1981
Callisto (mytholeg)

Nymff ym mytholeg y Groegiaid a denwyd gan Zews (Iau y Rhufeiniaid) yn rhith y dduwies Artemis (Diana) yw **Callisto**. Dyma'r unig enghraifft amlwg o lesbiaeth ym mytholeg Roeg.

Enwodd Galileo y lloeren Callisto, sy'n cylchdroi o gwmpas y blaned Iau, ar ei hôl.

[275px|bawd|dim| [Jacopo Amigoni (1675-1752), *Giove e Callisto*: Zews, yn rhith Artemis, yn denu Callisto]]

Categori:Mytholeg Roeg
Categori:Nymffau
Jacopo Amigoni

[250px|bawd|Jacopo Amigoni: *[Gwener (duwies)|Gwener ac Adonis*]]

Arlunydd o'r Eidal oedd **Jacopo Amigoni** (1675 – Medi 1752). Roedd yn un o feistri yr arddull *rococo*. Mae'n adnabyddus am ei bortreadau realistig a'i baentiadau a darluniau o wrthrychau o chwedlau Groeg a Rhufain.

## Cyfeiriadau
Categori:Arlunwyr o'r Eidal
Categori:Genedigaethau 1675
Categori:Marwolaethau 1752
Hendrik Frensch Verwoerd

Gwleidydd o Dde Affrica a fu'n Brif Weinidog y wlad o 1958 hyd 1966 oedd **Hendrik Frensch Verwoerd** (8 Medi 1901 – 6 Medi 1966).

Ganed ef yn Amsterdam, ond ymfudodd i Dde Affrica gyda'i rieni pan oedd yn ddwy oed. Astudiodd yn Mhrifysgolion Hamburg, Leipzig a Berlin. O 1937 hyd 1943 bu'n olygydd y newyddiadur *Die Transvaler*. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd cefnogai yr Almaen.

Yn 1950 daeth yn weinidog yn llywodraeth Daniel François Malan, ac yn 1958 olynodd Johannes Strijdom fel Prif Weinidog. Roedd yn gefnogwr cryf i Apartheid. Yn 1961 troes Verwoerd Dde Affrica yn weriniaeth a rhoddodd y gorau i fod yn aelod o'r Gymanwlad. Ar 6 Medi 1966, roedd Vewoerd newydd gymeryd ei sedd yn y senedd pan drywanwyd ef gan negesydd seneddol o'r enw Dimitri Tsafendas, a bu farw yn fuan wedyn.

Verwoerd
Verwoerd
Verwoerd
Categori:Ymfudwyr o'r Iseldiroedd i Dde Affrica
Neturei Karta

[250px|bawd|Grŵp o Iddewon Neturei Karta yn protestio yn erbyn [Seionaeth a thros ryddid i'r Palesteiniaid, yn Jeriwsalem, 2005.]]
Enwad o Iddewon tra-uniongred (*haredim*) sy'n gwrthod Seioniaeth yw **Neturei Karta** (Aramaeg נטורי קרתא ; "Ceidwaid y Ddinas"). Maent yn gwrthod derbyn na chydnabod bodolaeth Gwladwriaeth Israel. Fe'i sefydlwyd yn Jeriwsalem, eu prif ganolfan. Mae'r Neturei Karta yn Israel ei hun yn gwrthod pleidleisio yn etholiadau'r wlad.

## Dysgeidiaeth 
Gellir crynhoi dysgeidiaeth ymarferol yr enwad fel a ganlyn:

* Mae Neturei Karta yn gwrthwynebu bodolaeth yr hyn a alwent yn "Wladwriaeth *honedig* Israel".
* Gwrthwynebant Wladwriaeth Israel nid am ei bod yn wladwriaeth seciwlar ond am ei bod yn credu fod hyd yn oed y cysyniad o wladwriaeth Iddewig yn groes i Ddeddf Duw.
* Credant na ddylai'r Iddewon ormesu, lladd, brifo nac achosi unrhyw niwed arall o gwbl i bobl eraill ac felly na ddylent gael unrhyw beth o gwbl i wneud â'r "prosiect Seionaidd" gan gynnwys ei weithgareddau gwleidyddol a'i rhyfeloedd.
* Credant fod y gwir Iddewon wedi aros yn driw i'r Ffydd Iddewig ac yn gwrthod "halogi" eu hunain drwy ymwneud â Seioniaeth.
* Mae'r gwir Iddewon yn erbyn dadfeddianu tir a chartrefi'r Palesteiniaid a'r Arabiaid (fel a ddigwyddodd i sefydlu Gwladwriaeth Israel ac ers hynny hefyd). Yn ôl y *Torah*, llyfr sanctaidd yr Iddewon, dylai'r tir hwnnw gael ei roi yn ôl iddynt.
* Credant ei bod yn ddyletswydd crefyddol a moesol arnynt i adael i'r byd wybod fod y Seioniaid wedi dwyn enw Israel mewn modd anghyfreithlon ac nad oes ganddynt unrhyw hawl o gwbl i siarad yn enw'r Iddewon.
* Credant fod yr Israel hynafol wedi'i dinistrio drwy ewyllys Duw ac mai dim ond y Meseia sy'n gallu ei hadfer. Felly, mae pob ymgais dynol i greu gwladwriaeth Iddewig cyn hynny yn drosedd yn erbyn ewyllys Duw.

## Gwleidyddiaeth
Bu'r rabbi Moshe Hirsch, Iddew o Efrog Newydd ac un o wyrion sefydlydd y Neturei Karta, yn Weinidog Materion Iddewig yn llywodraeth Yasser Arafat.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
*  Rhaglen wleidyddol y 'Neturei Karta' 
*  Gwefan swyddogol y 'Neturei Karta'
*  Gwefan am yr enwad

Categori:Crefydd ym Mhalesteina
Categori:Crefydd yn Israel
Categori:Heddychaeth yn Israel
Categori:Iddewiaeth
Kalahari

Anialwch yn neheudir Affrica yw'r **Kalahari**, yn ymestyn tros 900,000&nbsp;km² (362,500&nbsp;mi²), ar draws rhan helaeth o Botswana a rhannau o Namibia a De Affrica. Er ei fod yn anialwch, mae tyfiant sylweddol yno yn dilyn glawogydd.

Y Kalahari yw anialwch mwyaf deheuol Affrica. Mewn rhai rhannau, ceir hyd at 250&nbsp;mm o law y flwyddyn, ac ni ellir ystyried y rhannau hyn yn wir anialwch. Fodd bynnag, mae'n wir anialwch yn y de-orllewin, lle mae llai na 175&nbsp;mm o law y flwyddyn. Yn yr haf; ceir tymheredd rhwng 20 a 45&nbsp;°C. yma.

Poblogaeth frodorol y Kalahari yw'r San, oedd yn draddodiadol yn byw bywyd hela a chasglu. Ceir hefyd rhywfaint o Tswana, Kgalagadi, Herero, ac Ewropeaid.

bawd|dim|350px|Lleoliaid anialwch y Kalahari
bawd|dim|250px|Y Kalahari yn Namibia

Categori:Anialwch Affrica
Categori:Daearyddiaeth De Affrica
Categori:Daearyddiaeth Botswana
Categori:Daearyddiaeth Namibia
Njesuthi

**Njesuthi** yw mynydd uchaf De Affrica, 3,410 medr uwch lefel y môr. Saif ym mynyddoedd y Drachensberg, yn nhalaith KwaZulu-Natal a ger y ffin rhwng De Affrica a Lesotho.

Categori:Mynyddoedd De Affrica
Dd

Chweched lythyren yr wyddor Gymraeg yw **dd**. Mae'n gytsain.  Nid yw'n digwydd ar ddechrau gair ond fel treiglad meddal y llythyren d, e.e. 'y ddinas' (dinas), 'dy ddafad' (dafad), ayb.

Gellir ei hysgrifennu â llaw yn y Gymraeg fel **ð**, ond mae hyn yn bur anghyffredin.

Categori:Yr wyddor Gymraeg
Categori:Graffemau
Martinîc

bawd|240px|Martinîc

Ynys yn nwyrain Môr y Caribî a *Département* tramor o Ffrainc yw **Martinîc** (, Creol Martinicaidd: *Matinik*, Calinagoeg: *Madinina*).

Fe'i lleolir i'r de-ddwyrain o Dominica ac i'r gogledd o Sant Lwsia. Roedd y boblogaeth yn 2006 yn 397,732. Y brifddinas a'r ddinas fwyaf yw Fort-de-France, gyda phoblogaeth o 134,727 yn 1999, 35% o boblogaeth yr holl ynys. Dinasoedd eraill yw Le Lamentin, Sainte-Marie a Le Robert.

bawd|dim|Saint-Pierre

Ffrangeg yw'r iaith swyddogol, ond mae bron pawb o'r trigolion hefyd yn siarad *Créole Martiniquais*.

Ar 8 Mai 1902, ffrwydrodd llosgfynydd Mont Pelée, a dinistriwyd prifddinas yr ynys yr adeg honno, Saint-Pierre, yn llwyr. Lladdwyd bron y cyfan o'i thrigolion, tua 30,000, gan gymylau o lwch folcanig chwilboeth; dywedir mai dim ond dau o drigolion Saint-Pierre a adawyd yn fyw.

Categori:Antilles Leiaf
Categori:Départements Ffrainc

Categori:Tiriogaethau tramor Ffrainc
Categori:Ynysoedd y Caribî
Uwch-destun

**Uwch-destun** (*hypertext* yn Saesneg) yw testun cyfrifiadurol sy'n arwain i le arall - fel arfer i wybodaeth arall megis tudalen, sain neu fideo. Mae hyn, felly, yn fath o ryngwyneb derbyniol i'r defnyddiwr fforio o un lle i'r llall yn rhwydd ac yn hwylus. Mae testun traddodiadol yn statig gyda chyfyngiadau pendant iddo, ond mae uwch-destun, fodd bynnag, yn ddull hawdd o roi trefn ar ddata a gwybodaeth arall drwy ddolennau a chysylltiadau megis uwch-ddolennau (neu 'hyperlinks').

Wrth hofran eich cyrchwr uwch-ben rhai mathau o uwch-destun gallwch ganfod swigen yn llawn gwybodaeth ychwanegol, er enghraifft, gydag eglurhad pellach. Ar fath arall, drwy glicio ar y gair, gall lwytho fideo neu raglen.

Ar ddechrau'r erthygl hon, fe welwch y gair cyfrifiadurol mewn glas. Mae hyn yn enghraifft o uwch-destun sy'n dolennu i erthygl arall ar Wici.

## Gweler hefyd 
* Cyfrifiadureg
* HTTP
* HTML
Chizé

Pentref a chymuned yng ngorllewin Ffrainc yw **Chizé**. Saif yn département Deux-Sèvres, *région* Nouvelle-Aquitaine, ar lan Afon Boutonne. Roedd y boblogaeth yn 2006 yn 949.

Tyfodd y pentref o amgylch y castell, sydd bellach yn adfeilion. Bu nifer o frwydrau yma yn ystod y Rhyfel Can Mlynedd, yn cynnwys un y bu gan Owain Lawgoch ran ynddi.

Categori:Cymunedau Deux-Sèvres
Saumur

Tref a *commune*  yn *département*  Maine-et-Loire yng ngorllewin Ffrainc yw **Saumur**. Roedd ei phoblogaeth yn 29,857 yn 1999.

Saif Saumur rhwng afon Loire ac afon Thouet, sy'n ymuno ychydig i'r gorllewin o'r dref. Mae'n adnabyddus am ei chastell, oedd mewn sefyllfa strategol bwysig yn y Canol Oesoedd. Cofnodir ei fod yng ngofal Owain Lawgoch yn 1370. Bu brwydrau yma yn 1793 yn ystod Gwrthryfel y Vendée, ac yn 1940 yn ystod yr Ail Ryfel Byd.

Mae'r dref yn adnabyddus am y Cadre Noir, yr ''École Nationale d'Équitation'' ("Ysgol Farchogaeth Genedlaethol").

## Enwogion
* Anne Lefèvre (1654–1720), mwy adnabyddus fel Madame Dacier, ysgolhaig a chyfieithydd
* Coco Chanel (1883–1971), cynllunydd ffasiwn
* Yves Robert, (1920–2002), actor

Categori:Cymunedau Maine-et-Loire
Ingemar Johansson

Paffiwr o Sweden oedd **Ingemar Johansson** (22 Medi, 1932 – 30 Ionawr, 2009).

Categori:Genedigaethau 1932
Categori:Marwolaethau 2009
Categori:Paffwyr o Sweden
Gruffudd ap Maredudd ap Dafydd

Bardd Cymraeg o Ynys Môn oedd **Gruffudd ap Maredudd ap Dafydd** (fl. 1352 – 1382).  Ceir y rhan fwyaf o'i waith yn *Llyfr Coch Hergest*.  Mae'n perthyn i ddosbarth o Feirdd yr Uchelwyr y gellir eu hystyried fel yr olaf o'r Gogynfeirdd oherwydd arddull hynafol eu canu, sy'n barhad o draddodiad Beirdd y Tywysogion.

## Cerddi
Roedd yn fardd cynhyrchiol a cheir nifer o'i gerddi ar glawr. Cadwyd sawl math o farddoniaeth ganddo. Mae ei ganu mawl i uchelwyr yn cynnwys awdlau i Syr Hywel y Fwyall a nifer o aelodau o deulu Tuduriaid Penmynydd, Tudur Fychan (bu farw 1367), Hywel ap Goronwy a Goronwy Fychan. Credir mai ef oedd awdur awdl ddarogan sy'n galw ar Owain Lawgoch i ddychwelyd i Gymru i hawlio ei etifeddiaeth fel Tywysog Cymru a arwain y Cymry i fuddugoliaeth yn erbyn y Saeson. Ceir fefyd lawer o ganeuon serch a chaneuon crefyddol. Roedd yn ddisgynnydd i'r bardd Dafydd Benfras (cyn 1195? - tua 1258).

## Llyfryddiaeth 
Golygwyd gwaith Gruffudd ap Maredudd mewn tair cyfrol:
* *Gwaith Gruffudd ap Maredudd ap Dafydd*
** cyf. 1: *Canu i Deulu Penmynydd*, gol. Barry J. Lewis (Aberystwyth, 2003)
** cyf. 2: *Canu Crefyddol*, gol. Barry J. Lewis (Aberystwyth, 2005)
** cyf. 3: *Canu Amrywiol*, gol. Ann Parry Owen (Aberystwyth, 2007)

Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Beirdd yr Uchelwyr
Categori:Genedigaethau'r 14eg ganrif
Categori:Llenorion y 14eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 14eg ganrif
Categori:Pobl o Ynys Môn