Cyfeillion Amgylchedd Iwerddon yn erbyn Llywodraeth Iwerddon

*Mae **Cyfeillion Amgylchedd Iwerddon v Llywodraeth Iwerddon***, a elwir hefyd yn **Achos Llys** **ar Newid** **Hinsawdd yn Iwerddon** yn ddarn o ymgyfreitha newid hinsawdd yng Ngoruchaf Lys Iwerddon. Yn yr achos yma, diddymodd y Goruchaf Lys Gynllun Lliniaru Cenedlaethol 2017 Llywodraeth Iwerddon ar y sail nad oedd yn ddigon penodol ac felly nad oedd yn ateb gofynion Deddf Gweithredu Hinsawdd a Datblygu Carbon Isel 2015 (neu 'Deddf Hinsawdd 2015'). Gorchmynnodd y Goruchaf Lys i'r llywodraeth greu cynllun newydd a oedd yn cydymffurfio â Deddf Hinsawdd 2015.

## Cefndir 
bawd|Adran yr Amgylchedd, Hinsawdd a Chyfathrebu Iwerddon
bawd|Clogwyni Moher, Iwerddon
Roedd yr achos yn ymwneud â'r Cynllun Lliniaru Cenedlaethol (y Cynllun), a gyhoeddwyd ar 19 Gorffennaf 2017. Mae Deddf Hinsawdd 2015 yn darparu fframwaith ar gyfer sefydlu "economi carbon isel, hinsawdd gwydn ac sy'n amgylcheddol gynaliadwy erbyn diwedd y flwyddyn 2050". Mae Deddf Hinsawdd 2015 yn ei gwneud yn ofynnol, er mwyn galluogi'r Wladwriaeth i ddilyn yr amcan trosglwyddo cenedlaethol (*the national transition objective*), i'r llywodraeth gynhyrchu a chymeradwyo cynllun lliniaru cenedlaethol  sy'n nodi "sut mae'n mynd i gyrraedd yr amcan trosglwyddo cenedlaethol" hwn.

Yn 2015, roedd gan Iwerddon yr allyriadau nwyon tŷ gwydr trydydd uchaf y pen yn yr UE. Yn 2017, cyflwynodd y Cyngor Cynghori ar Newid Hinsawdd, corff statudol annibynnol yn Iwerddon, ei adroddiad i'r llywodraeth. Rhagwelodd y byddai Iwerddon yn methu ei thargedau ar gyfer 2020 "o gryn dipyn". Adroddwyd bod polisïau a mesurau ychwanegol yn "hanfodol" i Iwerddon gyrraedd ei thargedau ar gyfer 2030 a bod angen gweithredu "polisïau ychwanegol effeithiol" ar frys ar gyfer targed 2050 Iwerddon. Dywedodd cadeirydd y Cyngor, yr Athro John Fitzgerald, fod y Cynllun yn cynnwys "ychydig o benderfyniadau" ac na fyddai'n ddigon i gyflawni amcan trosglwyddo cenedlaethol Iwerddon.

Daethpwyd â'r achos i'r llys gan grŵp o ymgyrchwyr amgylcheddol *Friends of the Irish Environment* (FIE), cwmni dielw wedi'i gyfyngu trwy warant ac elusen gofrestredig yn Iwerddon. Cafodd FIE ei ysbrydoli i ddwyn achos gan hinsawdd hinsawdd fyd-eang eraill, gan gynnwys achos Urgenda  . Dywedodd FIE eu bod yn gobeithio y byddai'r ymgyfreitha yn arwain at weithredu mwy uchelgeisiol gan y llywodraeth ar newid hinsawdd. Cafwyd cefnogaeth gyhoeddus sylweddol i benderfyniad FIE i ddwyn yr achos, gyda deiseb o gefnogaeth i'r plaintwyr wedi ennill dros 20,000 o lofnodion.

## Uchel Lys 
Yn yr Uchel Lys, dadleuodd FIE fod y Cynllun yn *ultra vires* Deddf Hinsawdd 2015 a bod y Cynllun yn torri hawliau o dan Confensiwn Ewrop ar Hawliau Dynol (ECHR) a Chyfansoddiad Iwerddon (y Cyfansoddiad). Dadleuodd fod y llywodraeth, wrth gymeradwyo'r Cynllun, wedi methu â gweithredu i sicrhau bod allyriadau'n cael eu lleihau yn y tymor byr a'r tymor canolig, ac felly y byddent yn methu â chyflawni targedau y mae'r gymuned ryngwladol yn eu hystyried yn angenrheidiol. Roedd yn dibynnu ar y ffaith, er gwaethaf cyngor y Panel Rhynglywodraethol ar Newid Hinsawdd, y byddai angen i allyriadau ostwng o leiaf 25-40% rhwng 1990-2020 i helpu i gyfyngu cynhesu byd-eang i 2&nbsp;°C uwchlaw'r lefelau cyn-ddiwydiannol. Roedd y cynllun yn rhagweld cynnydd o 10% mewn allyriadau yn y cyfnod hwnnw. Nododd FIE y byddai angen gostyngiad hyd yn oed yn fwy i gyflawni nod Cytundeb Paris i gyfyngu cynhesu byd-eang i 1.5&nbsp;°C uwchlaw lefelau cyn-ddiwydiannol. Ceisiodd FIE gael penderfyniad y llywodraeth i gymeradwyo'r Cynllun wedi'i ddileu a gofynnodd am orchymyn i'r Cynllun gael ei ddiwygio yn unol â gofynion Deddf Hinsawdd 2015.

Dadleuodd y llywodraeth nad oedd modd cyfiawnhau'r Cynllun, fel polisi'r llywodraeth. Dadleuon nhw ymhellach, oherwydd bod FIE yn gwmni ac nid yn berson naturiol, nad oedd gan FIE unrhyw awdurdod i hawlio hawliau personol o dan yr ECHR na'r Cyfansoddiad.

Cyflwynodd Mr Ustus MacGrath y penderfyniad ar gyfer yr Uchel Lys ar 19 Medi 2019. Canfu'r Uchel Lys fod gan FIE awdurdod i ddod â dadleuon yn seiliedig ar hawliau a derbyniodd, at ddibenion yr achos, fod hawl gyfansoddiadol i 'amgylchedd sy'n gyson ag urddas dynol'. Fodd bynnag, canfu nad oedd y Cynllun yn torri'r hawl hon na'r hawliau cyfansoddiadol i fywyd neu uniondeb corfforol, fel yr honnodd FIE. Canfu'r Uchel Lys nad oedd y Cynllun yn *ultra vires* Deddf Hinsawdd 2015, gan nodi'r "ymyl disgresiwn sylweddol" a fwynhawyd gan y llywodraeth. Gwrthodwyd y 'rhyddhadau' a geisiwyd.

## Y Goruchaf Lys 
Ar ôl i'w hachos fod yn aflwyddiannus yn yr Uchel Lys, cytunodd y Goruchaf Lys i glywed yr achos yn uniongyrchol, gan ganiatáu i FIE hepgor y llwybr arferol i'r Goruchaf Lys trwy'r Llys Apêl. Yn ei benderfyniad, nododd y Goruchaf Lys fod yr achos o "bwysigrwydd cyhoeddus a chyfreithiol cyffredinol" ac nad oedd unrhyw anghydfod rhwng y partïon ynghylch difrifoldeb newid hinsawdd, y wyddoniaeth hinsoddol sy'n sail i'r Cynllun na'r cynnydd tebygol mewn allyriadau yn ystod oes y Cynllun.

Roedd cyfansoddiad y Goruchaf Lys yn saith barnwr: Clarke CJ, Irvine P, O'Donnell J, MacMenamin J, Dunne J, O'Malley J a Baker J. Mae cyfansoddiad o'r fath wedi'i gadw ar gyfer achosion o bwysigrwydd neu gymhlethdod arbennig.

Diddymodd y Goruchaf Lys y Cynllun, gan ddarganfod ei fod yn *ultra vires* y llywodraeth oherwydd nad oedd yn cydymffurfio â gofyniad Deddf Hinsawdd 2015 gan nad oedd yn darparu manylion penodol ynghylch sut y byddai'r amcan trosglwyddo cenedlaethol yn cael ei gyflawni. Canfu'r Llys nad oedd y Cynllun yn cynnwys y manylion sy'n ofynnol o dan Ddeddf Hinsawdd 2015. Galwodd Clarke CJ rannau o'r Cynllun yn "rhy amwys neu'n uchelgeisiol". Esboniodd y dylai'r Cynllun fod â digon o wybodaeth i alluogi aelod o'r cyhoedd sydd â diddordeb i ddeall ac asesu sut mae'r llywodraeth yn bwriadu cyflawni ei hamcanion i atal newid hinsawdd. Gorchmynnodd y Llys i'r llywodraeth wneud cynllun newydd sy'n cydymffurfio â Deddf Hinsawdd 2015 ac sy'n cwmpasu'r cyfnod llawn hyd at 2050. Dyfarnodd y Llys hefyd na ellir gwneud cynllun union yr un fath yn y dyfodol.

Er bod FIE yn llwyddiannus yn eu dadl ynghylch anghyfreithlondeb y Cynllun, buont yn aflwyddiannus yn eu dadleuon ar sail hawliau. Canfu'r Llys nad oedd FIE, fel endid corfforaethol, yn mwynhau'r hawl i fywyd nac uniondeb corfforol ac felly nad oedd ganddo'r awdurdod. Fodd bynnag, derbyniodd Clarke CJ y gallai hawliau cyfansoddiadol gael eu cynnwys mewn achos amgylcheddol priodol yn y dyfodol.

## Ymateb 
Cyfeiriwyd at y penderfyniad yn y cyfryngau Gwyddelig fel "trobwynt ar gyfer llywodraethu hinsawdd yn Iwerddon"  Roedd hefyd yn ennyn sylw'r cyfryngau rhyngwladol.

Dywedodd Gweinidog Gweithredu ar yr Hinsawdd, Rhwydweithiau Cyfathrebu a Thrafnidiaeth Iwerddon, Eamon Ryan, ei fod yn “croesawu” dyfarniad y Goruchaf Lys ac yn llongyfarch Cyfeillion yr Amgylchedd am ddwyn yr achos. Dywedodd fod yn rhaid defnyddio'r dyfarniad i "godi'r uchelgais" a "grymuso'r weithredu".

## Effaith 
Achos Hinsawdd Iwerddon oedd yr achos cyntaf lle roedd llysoedd Iwerddon yn dwyn y llywodraeth i gyfrif am eu diffyg gweithredu ar newid hinsawdd. Mae'r achos yn un o dri achos hinsawdd "strategol" proffil uchel tebyg yn rhyngwladol lle mae'r llys cenedlaethol uchaf wedi canfod nad yw polisïau lliniaru hinsawdd y llywodraeth yn cydymffurfio â'r gyfraith. Daeth y dyfarniad ar ôl i benderfyniad tebyg gael ei gadarnhau gan Goruchaf Lys yr Iseldiroedd yn achos Urgenda yn 2019. Dywedodd Tessa Khan, cyfreithiwr amgylcheddol a weithiodd ar yr achos hwnnw, fod penderfyniad Iwerddon yn lleddfu rhai pryderon y byddai penderfyniad yr Iseldiroedd yr unig un o'i fath. Galwodd Rapporteur Arbennig y Cenhedloedd Unedig ar hawliau dynol a'r amgylchedd, David R. Boyd, yr achos yn "benderfyniad pwysig" sy'n "gosod cynsail i lysoedd ledled y byd ei ddilyn".

## Gweler hefyd 
* Asghar Leghari yn erbyn Ffederasiwn Pacistan

----

## Cyfeiriadau 
Categori:Hawliau dynol yn Iwerddon
Categori:Newid hinsawdd
Categori:Llywodraeth Gweriniaeth Iwerddon‎
Categori:Amgylchedd Iwerddon‎