Rockies

Mynyddoedd sy'n ymestyn ar hyd ochr orllewinol Gogledd America yw'r **Rockies** neu'n achlysurol **Mynyddoedd Creigiog** (). Maent yn ymestyn am dros 4,800&nbsp;km (3,000 o filltiroedd) o ran ogleddol British Columbia, Canada, hyd New Mexico yn yr Unol Daleithiau. Y mynydd uchaf yw Mynydd Elbert, Colorado, sy'n 4,401 m (14,440 troedfedd) o uchder. I'r dwyrain o'r Rockies mae'r Gwastadeddau Mawr.

Dyma'r system fynyddoedd fwyaf yng Ngogledd America. Mae ei bwynt mwyaf deheuol ger ardal Albuquerque ger Basn Rio Grande.

Ffurfiwyd y Rockies 80&nbsp;miliwn i 55&nbsp;miliwn o flynyddoedd yn ôl (Cyn y Presennol) yn ystod y Cretasaidd Hwyr, pan ddechreuodd nifer o blatiau tectonig lithro o dan blât Gogledd America. Roedd ongl y *subduction* yn fas, gan arwain at gadwyn eang o fynyddoedd yn codi ar hyd gorllewin Gogledd America. Ers hynny, mae gweithgaredd tectonig pellach ac erydiad gan rewlifoedd wedi cerflunio'r Rockies yn gopaon a chymoedd dramatig. Ar ddiwedd yr oes iâ ddiwethaf (Rhewlifiant Cwaternaidd) dechreuodd bodau dynol fyw yn y mynyddoedd hyn. Ar ôl i Ewropeaid fel Syr Alexander Mackenzie, a Lewis a Clark  archwilio'r gadwen, ecsbloitiwyd y mynydoedd o'u hadnoddau naturiol ee mwynau a ffwr ond ni chafwyd gor-drefoli yma erioed.

O'r 100 copa uchaf ym Mynyddoedd y Rockies, mae 78 (gan gynnwys y 30 uchaf) wedi'u lleoli yn nhalaith Colorado, deg yn Wyoming, chwech ym Mecsico Newydd, tri yn Montana, ac un yn Utah. Amddiffyn llawer o'r mynyddoedd gan barciau cyhoeddus a choedwigoedd ac maent yn gyrchfannau poblogaidd i dwristiaid, yn enwedig ar gyfer heicio, gwersylla, mynydda, pysgota, hela, beicio mynydd, cysgodi eira, sgïo ac eirafyrddio.

## Geirdarddiad 
Mae enw'r mynyddoedd yn gyfieithiad o enw Amerindiaidd yr iaith Cree '''' fel, "O edrych arnyn nhw o bob rhan o'r paith, mae nhw'n edrych fel lympiau creigiog". Cofnodwyd yr enw am y tro cyntaf  yn y Ffrangeg, yng nghyfnodolyn Jacques Legardeur de Saint-Pierre ym 1752, lle cawsant eu galw'n "''''".

## Daearyddiaeth 
[chwith|bawd| Copaon y [Grand Tetons|Gadwen Teton yn Wyoming]]
Y Rockies yw'r rhan fwyaf dwyreiniol  o Gordillera Gogledd America. Fe'u diffinnir yn aml fel mynyddoedd sy'n ymestyn o Afon Liard yn British Columbia  i'r de i flaenddyfroedd Afon Pecos, un o lednentydd y Rio Grande, yn Mecsico Newydd. Mae'r Rockies yn amrywio o ran lled o 70 i 300 milltir (110 – 480&nbsp;km). Mae'r Rockies yn cynnwys y copaon uchaf yng nghanol Gogledd America, a chopa uchaf yr ystod yw Mount Elbert yn Colorado sy'n 14,440 troedfedd (4,401 metr) uwch lefel y môr. Mynydd Robson yn British Columbia, sy'n 12,972 troedfedd yw copa uchaf Rockies Canada.

Mae ymyl ddwyreiniol y Rockies yn codi'n ddramatig uwchben Gwastadeddau Mewnol canol Gogledd America, gan gynnwys Mynyddoedd Sangre de Cristo ym Mecsico Newydd a Colorado, Bryniau Blaen Colorado, Bryniau Afon Gwynt a Mynyddoedd Big Horn Wyoming, mynyddoedd yr Absaroka - Beartooth  a Rocky Mountain Front ym Montana a Mynyddoedd Clark yn Alberta. 

Mae canol y Rockies yn cynnwys Bryniau La Sal ar hyd ffin Utah -Colorado, Bryniau Uinta Utah a Wyoming, a Mynyddoedd Teton Wyoming ac Idaho.

Mae ymyl orllewinol y Rockies yn cynnwys ystodau fel y Wasatch ger Salt Lake City, Mynyddoedd San Juan ym Mecsico Newydd a Colorado, y Bitterroots ar hyd ffin Idaho-Montana, a'r Sawtoothiaid yng nghanol Idaho. M

Yng Nghanada, mae ymyl orllewinol y Rockies yn cael ei ffurfio gan Ffos y Rockies, sy'n rhedeg ar hyd British Columbia.

## Daeareg 
Ffurfiwyd creigiau'r Rockies cyn i'r mynyddoedd gael eu codi gan rymoedd tectonig. Y graig hynaf yw'r graig fetamorffig Cyn-Gambriaidd sy'n ffurfio craidd cyfandir Gogledd America. Ceir yma hefyd gleifaen  (*argillite*) gwaddodol Cyn-Gambriaidd, sy'n dyddio'n ôl i 1.7&nbsp;biliwn o flynyddoedd CP. Yn ystod y Paleosöig, roedd gorllewin Gogledd America yn gorwedd o dan fôr bas, a gosodwyd haen ar ben haen o dyddodiad - sawl cilometrau o galchfaen a dolomit.
[chwith|bawd| Mae [rhewlifoedd, fel Rhewlif Jackson ym Mharc Cenedlaethol y Rhewlif, Montana wedi siapio'r Rockies yn ddramatig.]]

Yn y Rockies deheuol, ger Colorado heddiw, aflonyddwyd ar y creigiau hyn tua 300 *megaannum (neu Ma)*, yn ystod y Pennsylvanian (un o isgyfnodau'r Carbonifferaidd). Yn y cyfnod hwn yr adeiladwyd mynyddoedd hynafol y Rockies. Fe'u gwnaed yn rhanol o graig fetamorffig Cyn-Gambriaidd a orfodwyd i fyny trwy haenau o'r garreg galch a osodwyd yn y môr bas. Erydodd y mynyddoedd trwy gydol y cyfnod Paleosöig hwyr a Mesosöig cynnar, gan adael dyddodion helaeth o graig waddodol.

## Ecoleg a'r hinsawdd 
de|bawd| Twyni Tywod Mawr Colorado
Mae yna ystod eang o amgylcheddau gwahanol yn y Rockies, sy'n amrywio mewn lledred rhwng Afon Liard yn British Columbia (ar 59 ° Gog) a'r Rio Grande ym Mecsico Newydd (ar 35 ° Gog). Ceir paith ar 1,800 troedfedd (550 m); y copa uchaf yn y mynyddoedd yw Mynydd Elbert ar 14,440 tr (4,400 m).

Mae'r dyodiad yn amrywio o 10 mod (250&nbsp;mm) yn y cymoedd deheuol i 60 mod (1,500&nbsp;mm) y flwyddyn yn y copaon gogleddol. Gellir cymharu hyn gyda dyodiad ar y Grib Goch ym Mharc Cenedlaethol Eryri, un o'r mannau gwlypaf yn y Deyrnas Unedig, gyda glawiad o 4,473 milimetr (176.1 mod) ar gyfartaledd y flwyddyn dros y 30 mlynedd diwethaf.

Gall tymereddau cyfartalog mis Ionawr amrywio o  ym Mwlch y Tywysog George, British Columbia, i  yn Trinidad, Colorado. Felly, nid oes yr un ecosystem cyson ar gyfer y Rockies cyfan.

Yn hytrach, mae ecolegwyr yn rhannu'r Mynydd Creigiog yn nifer o barthau biotig. Diffinnir pob parth gan y meincnod " a all coed dyfu yno, a phresenoldeb un neu fwy o rywogaethau dangosol. Dau barth lle na all coed dyfu yw'r Paith (rhy sych) a'r twndra Alpaidd (rhy oer). Gorwedd y Gwastadeddau Mawr (*The* *Great Plains*) i'r dwyrain o'r Rockies ac fe'i nodweddir gan laswelltau paith (islaw tua 1,800 tr / 550 m). Mae twndra alpaidd i'w gael mewn rhanbarthau uwchlaw'r llinell goed,  sy'n amrywio o 12,000 tr (3,700 m) ym Mecsico Newydd i 2,500 tr (780 m) ym mhen gogleddol y Rockies, ger yr Yukon.
[de|bawd| Mae defaid bighorn (fel yr oen hwn yn [Alberta ) wedi lleihau'n ddramatig o ran nifer, ers dyfodiad y dyn gwyn]]
Mae'r Rockies yn gynefin pwysig i lawer iawn o fywyd gwyllt adnabyddus, fel bleiddiaid, yr elc, moose, mul-geirw a cheirw cynffon-wen, pronghorn, geifr mynydd, defaid corn hir, moch daear, eirth duon, eirth gwynion, coyotes, lyncsau, cougars, a bolgwn. Er enghraifft, mae buchesi mwyaf Gogledd America o'r mŵs yn y coedwigoedd ar lethrau byniau  Alberta-British Columbia.

Ni wyddys beth yw statws y mwyafrif o rywogaethau yn y Rockies, oherwydd gwybodaeth anghyflawn. Mae dyfodiad y dyn gwyn wedi cael effaith andwyol ar rywogaethau brodorol. Ceir llawer o rywogaethau sydd wedi dirywio, gan gynnwys: llyffantod gorllewino, brithyll torch gwyrdd, styrsiynod gwyn, grugieir gynffonwen, elyrch utganol, a defaid bighorn. Yn rhan yr Unol Daleithiau o'r mynyddoedd, roedd y prif ysglyfaethwyr fel eirth gwyn a bleiddiaid wedi cael eu tynnu allan o'u cynefinoedd gwreiddiol, ond maent wedi cynyddu o ran niferoedd, yn rhannol oherwydd mesurau cadwraeth ac ailgyflwyno. Mae rhywogaethau eraill sy'n cynyddu'n cynnwys yr eryr moel a'r hebog tramor. Yn 1610, sefydlodd y Sbaenwyr ddinas Santa Fe, sedd lywodraethol hynaf yr Unol Daleithiau, wrth droed y Rockies ym Mecsicio Newydd heddiw. Cyflwynwyd y ceffyl, offer metel, reifflau ac afiechydon newydd i'r ardal, gan ladd a newid a diwylliannau brodorol yn sylweddol. Cafodd poblogaethau brodorol America eu tynnu o'r rhan fwyaf o'u hardaloedd hanesyddol gan afiechyd, rhyfela, colli cynefinoedd (dileu'r bual), ac ymosodiadau parhaus ar eu diwylliant.

Aeth miloedd trwy'r Rockies ar Lwybr Oregon (*the Oregon Trail*) gan ddechrau yn y 1840au. Dechreuodd y Mormoniaid ymgartrefu ger Llyn Great Salt ym 1847. Rhwng 1859 a 1864, darganfuwyd aur yn Colorado, Idaho, Montana, a British Columbia, gan sbarduno sawl rhuthr am aur,  gan ddod â miloedd o chwilwyr a glowyr i archwilio pob mynydd, clogyn a cheunant ac i greu diwydiant mawr cynta'r Rockies. Cynhyrchodd rhuthr am aur Idaho yn unig fwy o aur na rhuthr am aur California ac Alaska gyda'i gilydd, ac roedd yr arian hwn yn bwysig wrth ariannu Byddin yr Undeb yn ystod Rhyfel Cartref America. Cwblhawyd y rheilffordd draws-gyfandirol ym 1869, a sefydlwyd Parc Cenedlaethol Yellowstone fel parc cenedlaethol cynta'r byd ym 1872. Fe wnaeth swyddogion rheilffordd Canada hefyd argyhoeddi'r Senedd i neilltuo rhannau helaeth o Rockies Canada fel Parciau Cenedlaethol Jasper, Banff, Yoho a Llynnoedd Waterton, gan osod y sylfaen ar gyfer diwydiant twristiaeth sy'n ffynnu hyd heddiw. Sefydlwyd y *Glacier National Park* (MT) gyda'r nod o hyrwyddo twristiaeth gan Reilffordd Fawr y Gogledd (y *Great Northern Railway*). Tra bod ymsefydlwyr yn rheibio'r cymoedd, yn codi trefi mwyngloddio ac yn lladd y bual, dechreuodd y syniad o gadwraeth hefyd gydio. Sefydlodd yr Arlywydd yr UD Benjamin Harrison sawl gwarchodfa goedwig yn y Rockies ym 1891-1892. Ym 1905, estynnodd Arlywydd yr UD Theodore Roosevelt *Medicine Bow Forest Reserve* i gynnwys yr ardal a reolir bellach fel Parc Cenedlaethol Rocky Mountain. Dechreuodd datblygu economaidd ganolbwyntio ar fwyngloddio, coedwigaeth, amaethyddiaeth a hamdden, yn ogystal ag ar y diwydiannau gwasanaeth cefnogol. Trodd gwersylloedd o bebyll yn ffermydd, a throdd y caerau amddiffynnol a'r gorsafoedd trên yn drefi, a daeth rhai trefi'n ddinasoedd. Yn nhymor yr haf, yr atyniadau twristaidd mwyaf yw:

Yn yr Unol Daleithiau:

* Parc Cenedlaethol Yellowstone
* Parc Cenedlaethol Rhewlif
* Parc Cenedlaethol Grand Teton
* Parc Cenedlaethol Rocky Mountain
* 
* Ardal Hamdden Genedlaethol Sawtooth
* Llyn Flathead

Yng Nghanada, mae'r mynyddoedd yn cynnwys y parciau cenedlaethol hyn:

* Parc Cenedlaethol Banff
* Parc Cenedlaethol Jasper
* Parc Cenedlaethol Kootenay
* Parc Cenedlaethol Llynnoedd Waterton
* Parc Cenedlaethol Yoho

Mae Parc Cenedlaethol Rhewlif (*Glacier National Park*) yn Montana a Pharc Cenedlaethol Llynnoedd Waterton yn Alberta yn ffinio â'i gilydd ac fe'u gelwir gyda'i gilydd yn Barc Heddwch Rhyngwladol Waterton-Glacier.

Yn y gaeaf, sgïo yw'r prif atyniad, gyda dwsinau o ardaloedd sgïo a chyrchfannau gwyliau.

## Y copaon mawr uchaf 
Er mwyn cymharu, cofier bod yr Wyddfa'n 1,085 metr.

O'r 100 copa mawr uchaf yn y Rockies, ceir 62 copa sydd dros 4,000 metr, ac mae pob un o'r 100 yma dros 3,746 m. 

O'r 100 copa hyn, mae 78 (gan gynnwys y 30 uchaf) wedi'u lleoli yn Colorado, deg yn Wyoming, chwech yn New Mexico, tri yn Montana, ac un yr un yn Utah, British Columbia, ac Idaho.

### Y copaon amlycaf 
O'r 50 copa amlycaf yn y Rockies, dim ond Mount Robson a Mount Elbert sy'n fwy na 2,500 metr o amlygrwydd topograffig, mae saith copa yn fwy na 2,000 m a 31 copa yn hynod o amlwg, gydag o leiaf 1,500 m o amlygrwydd. Mae gan bob un o'r 50 copa dros 1,189 m o amlygrwydd  topograffig.

O'r 50 copa hyn, mae 12 wedi'u lleoli yn British Columbia, 12 yn Montana, deg yn Alberta, wyth yn Colorado, pedwar yn Wyoming, tri yn Utah, tri yn Idaho, ac un yn New Mexico. Mae tri o'r copaon hyn yn gorwedd ar ffin Alberta-British Columbia.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Cyfoeth Naturiol Canada (NRC)
** Enwau Daearyddol Canada @ NRC
* Arolwg Daearegol yr Unol Daleithiau (USGS)
** System Gwybodaeth Enwau Daearyddol @ USGS
* Arolwg Geodetig Cenedlaethol yr Unol Daleithiau (NGS)
** Geirfa Geodetig @ NGS
** Trawsnewidydd drychiad ar-lein NGVD 29 i NAVD 88 @ NGS
** Marciau Arolwg a Thaflenni Data @ NGS
* Bivouac.com
* peakbagger.com
* Peaklist.org
* Peakware.com
* Summitpost.org

Categori:Mynyddoedd Canada
Categori:Mynyddoedd yr Unol Daleithiau
Categori:Mynyddoedd Colorado
Categori:Mynyddoedd Idaho
Categori:Mynyddoedd Montana
Categori:Mynyddoedd New Mexico
Categori:Mynyddoedd Utah
Categori:Mynyddoedd Wyoming