open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Euddogwy

bawd|Eglwys Sant Euddogwy, Llanddeugwy (Llandogo)

Sant neu esgob o Gymru oedd **Euddogwy** (Lladin: **Oudoceus**) (blodeuai tua diwedd y 6g).

## Hanes a thraddodiad
Ceir buchedd iddo, y *Vita Beati Oudocei*, yn Llyfr Llandaf, lle dywedir ei fod yn fab i Buddig, tywysog o Lydaw, ac Anauued, chwaer sant Teilo. Addysgwyd ef gan Teilo ac fe'i dilynodd fel esgob. Dywedir iddo gydnabod uchafiaeth Archesgob Caergaint a mynd ar bererindod i Rufain, ond mae'n annhebygol iawn fod yr honiad cyntaf yn wir a gellir derbyn ei fod yn tarddu o awydd esgobaeth newydd Llandaf, a sefydlwyd gan y Normaniaid, i bwysleisio awdurdod Caergrawnt (a Rhufain) ar draul Esgobaeth Tyddewi a'r Eglwys Gymreig.

Barn G.H. Doble oedd mai esgob oedd Euddogwy, ac nad oedd yn cael ei ystyried yn sant yn y cyfnod cynnar. Dim ond wedi i'w fuchedd gael ei ysgrifennu yn Llandaf yn y cyfnod Normanaidd y dechreuwyd ei ystyried fel sant. Mae'n un o'r tri sant y cysegrwyd Eglwys Gadeiriol Llandaf iddynt, ond credir mai person gwahanol a roddodd ei enw i eglwys Llaneuddogwy (Llandogo) yng Ngwent, ac os felly nid oes unrhyw eglwys arall wedi ei chysegru iddo.

Ei wylmabsant yw 2 Gorffennaf.

## Llyfryddiaeth
*Vita Beati Oudocei*: J. Rhys a J. Gwenogvryn Evans (gol.), *The Book of Llandâv* (Rhydychen, 1893; adargraffiad ffacsimili, Llyfrgell Cenedlaethol Cymru, 1979).

## Cyfeiriadau
Categori:Esgobaeth Llandaf
Categori:Genedigaethau'r 6ed ganrif
Categori:Pobl y 6ed ganrif o Gymru
Categori:Seintiau o Gymru
Categori:Teyrnas Gwent
Gwgon Brydydd

Un o Feirdd y Tywysogion a ganai ar ddechrau'r 13g oedd **Gwgon Brydydd** (fl. tua 1200-1220).

## Cefndir
Ni wyddys dim am Wgon ar wahân i'r dystiolaeth a geir yn yr unig gerdd o'i waith i oroesi, sy'n fawl i Llywelyn ab Iorwerth (Llywelyn Fawr). Awgrymodd yr ysgolhaig J. Lloyd-Jones ei fod yn dad i Einion ap Gwgon, un arall o Feirdd y Tywysogion a ganodd i Lywelyn Fawr. Mae'r teitl 'prydydd' yn dangos fod Gwgon yn mwynhau statws uchel yng nghyfundrefn y beirdd ac yn fardd llys cydnabyddedig.

Tadogir 'Araith Wgon', un o'r Areithiau Pros, ar fardd o'r enw Gwgon y dywedir ei fod yn byw yn ardal Llanfair-yng-Nghaereinion ym Mhowys yn amser Dafydd ab Owain Gwynedd, ond ni ellir rhoi llawer o bwys ar hynny.

## Cerdd
Mae'r unig gerdd gan Wgon sydd ar glawr i'w cael mewn llawysgrifau sy'n dyddio o ganol yr 16g ond sy'n deillio o lawysgrif(au) coll cynharach. Moliant i Lywelyn fel arweinwr milwrol yw'r gerdd, ar ffurf pum Englyn Unodl Union rheolaidd. Yr unig gyfeiriad penodol yw hwnnw at gyrch gan Lywelyn ar Langollen; mae hyn yn awgrymu dyddio'r gerdd i'r cyfnod 1211-1214 pan fu elyniaeth rhwng Llywelyn a Madog ap Gruffudd, tywysog Powys Fadog.

## Llyfryddiaeth
*R. Geraint Gruffudd (gol.), 'Gwaith Gwgon Brydydd', yn, *Gwaith Dafydd Benfras ac eraill o feirdd hanner cyntaf y drydedd ganrif ar ddeg* (Gwasg Prifysgol Cymru, Caerdydd, 1995). 'Cyfres Beirdd y Tywysogion'.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd y Tywysogion
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau'r 12fed ganrif
Categori:Llenorion y 13eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 1220au
Categori:Teyrnas Gwynedd
Micky Dolenz

Cerddor ac actor o'r Unol Daleithiau yw **George Michael "Micky" Dolenz, Jr.** (ganwyd 8 Mawrth 1945).  Mae'n fab i'r actor George Dolenz.

## Gwragedd
*Samantha Juste (1968-1975)
*Trina Dow (1977 - 1991)
*Donna Quinter (ers 2002)

## Plant
*Ami Dolenz, actores (g. 1969)
*Charlotte Janelle Dolenz (g. 1981)
*Emily Claire Dolenz (g. 1983)
*Georgia Rose Dolenz (g. 1984)

## Ffilmiau
**Head*
**Night of the Strangler*

150px|bawd|Dolenz yn 1958, fel "Micky Braddock"
## Teledu
**Circus Boy*
**The Monkees*
**Batman*

Categori:Actorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Cerddorion o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1945
Llywelyn Fardd

Gallai **Llywelyn Fardd** gyfeirio at un o ddau fardd Cymreig yn yr Oesoedd Canol:

*Llywelyn Fardd I (fl. canol y 12g)
*Llywelyn Fardd II (fl. tua 1215-1280)
----
Llywelyn Fardd II

:*Gweler hefyd Llywelyn Fardd I.*
Roedd **Llywelyn Fardd II** (fl. tua 1215-1280) yn Ogynfardd a gysylltir â Phowys a Gwynedd. Fe'i gelwir yn 'Llywelyn Fardd II' gan ysgolheigion am fod o leiaf dau o Feirdd y Tywysogion yn dwyn yr enw **Llywelyn Fardd** (gweler hefyd Llywelyn Fardd I).

## Bywgraffiad
Mae ansicrwydd ynglŷn ag awduraeth rhai o'r cerddi a dadogir ar 'Lywelyn Fardd' yn y llawysgrifau, ond mae'r gwahaniaeth rhwng dyddiadau'r cerddi yn dangos fod pedair cerdd i'w dadogi'n weddol ddiogel ar Lywelyn Fardd II. Mae tystiolaeth y cerddi hynny yn awgrymu iddo fwynhau gyrfa hir o tua 1215 hyd tua 1280. Ni wyddys dim amdano ar wahân i dystiolaeth ei gerddi. Mae'r rhain yn dangos cysylltiad cryf â de Powys (Powys Wenwynwyn).

## Cerddi
Cedwir testunau'r pedair cerdd gan y bardd sydd ar glawr yn Llawysgrif Hendregadredd, a cheir testun un o'r cerddi yn Llyfr Coch Hergest yn ogystal.

Yn ogystal â dwy awdl i Dduw, ceir awdlau moliant i Owain ap Gruffudd ap Gwenwynwyn o Bowys Wenwynwyn ac i Lywelyn Fawr, tywysog Gwynedd. Mae ei gerdd i Lywelyn yn awgrymu ei fod yn ceisio lle yn ei lys fel bardd, ond gan na chafwyd cerdd arall iddo mae'n ansicr a fu'n llwyddiannus yn ei gais neu beidio. Yn ei gerdd i Owain ap Gruffudd ap Gwenwynwyn, ymddengys fod y bardd yn dathlu'r ffaith fod ei noddwr wedi derbyn ei ran o'i etifeddiaeth ar farwolaeth ei dad, Gruffudd ap Gwenwynwyn, pan ranwyd Powys Wenwynwyn yn fân arglwyddiaethau.

## Llyfryddiaeth
*Catherine McKenna (gol.), 'Gwaith Llywelyn Fardd II', yn, *Gwaith Dafydd Benfras ac eraill o feirdd hanner cyntaf y drydedd ganrif ar ddeg* (Gwasg Prifysgol Cymru, Caerdydd, 1995). 'Cyfres Beirdd y Tywysogion'.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd y Tywysogion
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau'r 13eg ganrif
Categori:Llenorion y 13eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 1280au
Categori:Pobl o Bowys
Categori:Teyrnas Powys
Einion ap Gwgon

Bardd llys Cymraeg o Wynedd yn chwarter cyntaf y 13g oedd **Einion ap Gwgon** (weithiau **Einion ap Gwgan**) (fl. 1215).

## Llinach
Mae'n bosibl fod Einion yn fab i'r bardd Gwgon Brydydd (fl. tua 1200-1220), ond ni ellir profi hynny'n derfynol. Ceir cyfeiriad at rywun o'r enw 'Einion ap Gwgon' neu 'Einion ap Caradog ap Gwgon' yn yr achau fel un o lwyth Gollwyn ap Tangno. Os gellir uniaethu'r bardd â'r gŵr hwnnw, byddai'n medru olrhain ei ach yn ôl at Goel Hen ac arwyr yr Hen Ogledd. Roedd Llywelyn Fawr ei hun yn perthyn i'r un llinach.

## Cerdd
Yr unig gerdd gan Einion a gadwyd yw awdl foliant i Lywelyn Fawr. Ceir y testun cynharaf yn Llawysgrif Hendregadredd ac mae pob testun diweddarach yn deillio o'r llawysgrif honno. Mae'n gerdd hir o naws orfoleddus sy'n dathlu buddugoliaethau Llywelyn yn y de o ardal Dyffryn Tanad a'r Mers i Gaerfyrddin ac Aberteifi. Gellir ei dyddio i'r flwyddyn 1215 neu'n fuan ar ôl hynny. Ceir nifer o gyfeiriadau at arwyr yr Hen Ogledd a chymherir Llywelyn i arwyr fel Rhydderch Hael a Rhun ap Maelgwn Gwynedd.

## Llyfryddiaeth
*R. Geraint Gruffudd (gol.), 'Gwaith Einion ap Gwgon', yn, *Gwaith Dafydd Benfras ac eraill o feirdd hanner cyntaf y drydedd ganrif ar ddeg* (Gwasg Prifysgol Cymru, Caerdydd, 1995). 'Cyfres Beirdd y Tywysogion'.

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd y Tywysogion
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Genedigaethau'r 12fed ganrif
Categori:Llenorion y 13eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau'r 13eg ganrif
Categori:Teyrnas Gwynedd
Gwernen ap Clyddno

Un o Feirdd y Tywysogion oedd **Gwernen ap Clyddno** (fl. 12g neu'r 13g).

## Cefndir
Gwernen yw'r lleiaf adnabyddus o'r Gogynfeirdd. Ni wyddys dim o gwbl amdano. Does dim cyfeiriad at neb arall o'r enw yn achau'r cyfnod. Mae'r enw personol Gwernen ei hun yn anghyffredin iawn; ceir enghraifft ohono yn *Llyfr Llandaf* (yn y ffurf *Gwerngen*).

## Cerddi
Dim ond dri Englyn Unodl Union o waith Gwernen sydd wedi goroesi, sy'n rhan o gadwyn hirach sydd bellach ar goll. Cedwir y testun yn Llawysgrif Hendregadredd a chwech llawysgrif diweddarach. Tynged dyn yw testun y gerdd, sy'n sôn am ryfelwr dienw na ddaeth yn ôl o gyrch rhyfel.

## Llyfryddiaeth
*"Gwaith Gwernen ap Clyddno", gol. N. G. Costigan (Bosco), yn *Gwaith Dafydd Benfras ac eraill o feirdd hanner cyntaf y drydedd ganrif ar ddeg*, gol. N. G. Costigan *et al.*, Cyfres Beirdd y Tywysogion 6 (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1995)

## Cyfeiriadau
Categori:Beirdd y Tywysogion
Categori:Beirdd Cymraeg
Categori:Llenorion y 12fed ganrif o Gymru
Categori:Llenorion y 13eg ganrif o Gymru
Bratislava

Prifddinas Slofacia (ers 1993) yw **Bratislava** (*Pozsony* yn Hwngareg). Mae'n sefyll ar lannau Afon Donaw. Yn 2015 roedd ganddi 422,932 o drigolion. Hyd at 1919, roedd y ddinas yn cael ei hadnabod yn Saesneg yn bennaf gan ei henw Almaeneg, **Pressburg**.

Mae Bratislava wedi'i leoli yn ne-orllewin Slofacia, yn Rhanbarth Bratislava. Mae ei leoliad ar y ffiniau ag Awstria a Hwngari yn ei gwneud yr unig brifddinas genedlaethol sy'n ffinio rhwng dwy wlad.

## Adeiladau a henebion 
*Amgueddfa Genedlaethol Slofacia
*Castell Bratislava
*Castell Devin
*Palas Esterházy 
*Rusovce

## Enwogion 
*Johann Segner (1704-1777), mathemategydd
*Johann Kaspar Mertz (1806-1856), cyfansoddwr
*Alfred Tauber (1866-1942), mathemategydd
*Ernst von Dohnányi (1877-1960), cyfansoddwr
*Edita Gruberová (g. 1946), cantores opera


Categori:Dinasoedd Slofacia
Categori:Prifddinasoedd Ewrop
The War on Democracy

Ffilm ddogfen a gyfarwyddwyd gan Christopher Martin a John Pilger yw ***The War on Democracy*** ("*Y Rhyfel yn Erbyn Democratiaeth*") a ryddhawyd yn 2007.

Mae'n canolbwyntio ar gyflwr gwleidyddol America Ladin gan geryddu UDA am ymyrryd yng ngwleidyddiaeth fewnol gwledydd tramor ac am Y Rhyfel yn erbyn Terfysgaeth

Categori:Ffilmiau 2007
Categori:Ffilmiau dogfen
Categori:Ffilmiau Saesneg
163

1g - **2g** - 3g 
110au 120au 130au 140au 150au - **160au** - 170au 180au 190au 200au 210au 
158 159 160 161 162 - **163** - 164 165 166 167 168 

----

## Digwyddiadau 
*Statius Priscus yn adennill Armenia i'r ymerodraeth Rufeinig; dinistrir Artaxata

## Genedigaethau 
*Xun Yu, cynghorydd Cao Cao

## Marwolaethau 
*Ma'nu VIII bar Ma'nu o Osroene

Categori:163
Llyn Peris

Llyn yn Eryri yw **Llyn Peris**, i'r de o Llanberis ac i'r gogledd o Nant Peris. Cafodd ei enw oddi wrth sant Peris. Mae arwynebedd y llyn yn 95 acer.

Saif Llyn Padarn ychydig i'r gogledd-orllewin, a chredir fod y ddau wedi bod yn un llyn mawr ar un adeg. Saif Castell Dolbadarn ar fryn rhwng y ddau lyn. Ar lan ddwyreiniol y llyn mae Chwarel Dinorwig ar hyd llethrau Elidir Fawr. Wedi i'r chwarel gau adeiladwyd Gorsaf Bŵer Dinorwig, gorsaf bŵer drydan ddwr, dan yr hen weithfeydd. Mae'r orsaf bwer yma yn defnyddio trydan ar adegau pan nad oes cymaint o alw amdano i bwmpio dŵr o Lyn Peris i'r Marchlyn Mawr uwchben. Pan fo mwy o alw am drydan, mae'r dwr yn cael ei ollwng yn ôl i lawr i gynhyrchu trydan.

Oherwydd hyn mae lefel y llyn yn amrywio yn fawr. Roedd Llyn Peris yn un o'r ychydig lynnoedd yn Eryri lle ceir y Torgoch, a chyn dechrau ar y gwaith yma, fe ddaliwyd y pysgod a'u trosglwyddo i lynnoedd eraill, Ffynnon Llugwy, Llyn Cowlyd, Llyn Melynllyn a Llyn Dulyn. Fodd bynnag, mae'r Torgoch wedi dychwelyd i Lyn Peris, er nad oes cofnod iddynt gael eu dychwelyd yno'n fwriadol.

250px|bawd|dim|Llyn Peris

## Llyfryddiaeth
*Geraint Roberts, *The Lakes of Eryri* (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 1995)

Peris
Categori:Llanberis
Categori:Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Ngwynedd
Torgoch

Pysgodyn o deulu'r Salmonidae yw'r **Torgoch**  (*Salvelinus alpinus*). Fe'i ceir yn naturiol mewn rhai llynnoedd yn Eryri: Llyn Bodlyn, Llyn Cwellyn a Llyn Padarn. Fe symudwyd y torgochiaid oedd yn Llyn Peris i nifer o lynnoedd eraill - Llyn Cowlyd, Llynnau Diwaunedd, Llyn Dulyn a Ffynnon Llugwy pan adeiladwyd Gorsaf Bŵer Dinorwig, ond dywedir fod y torgoch wedi dychwelyd i Lyn Peris.

Torgoch Ifanc yn Llyn Padarn.webm|Torgoch yn Llyn Padarn, Llanberis
Arctic char released at Llyn Padarn - Torgoch yn cael eu rhyddhau i Lyn Padarn.webm|Cyfoeth Naturiol Cymru ryddhau mwy na 5,500 o dorgoch prin yn Llyn Padarn, Gwynedd, mewn ymgais i warchod y rhywogaeth.
First daylight footage of rare fish - Lluniau cyntaf o'r Torgoch yn ystod y dydd.webm|Haig o Dorgochiaid yr Arctig prin yn agosáu at eu tiroedd silio yn Afon y Bala yn Llyn Padarn, Llanberis yn ystod oriau golau dydd.

Mewn rhai rhannau o'r byd, megis Canada, gwledydd Llychlyn a Siberia mae'n llawer mwy cyffredin.

## Hanes y bysgodfa dorgoch yn Eryri
Mewn truth hir am bob math o ddigwyddiadau yn *Y Drych* (5 Tachwedd 1914) nodir:- "Ym mysg y pysgod gwneir difrod garw ar y torgochiaid yn llyn Llanberis y dyddiau hyn. Mae llawer yn cael helfa dda aml i ddiwrnod, tra gwerthir hwy yn rhwydd am swllt y pwys."

Ac yn *Herald Cymraeg 1909*, nodir:

*'Dal pysgod ar y gwelyau claddu [dodwy] oeddynt gyda rhwydi - felly roeddynt yn llawn o rawn a 'milt' ac nid oedd ansawdd y cig ddim yn rhyw dda iawn. Roeddynt yn cael ei piclo yr amser yma - ond mae'n debyg fod eu cig yn llawn maeth er yn feddal, ac yn cael ei groesawy fel rhywbeth gwahanol iw prydau bwyd.

## Llên Gwerin
Mae hen sôn wedi bod am y twnnel o Padarn i Cwellyn a dyna pam fod pysgod yn cael eu dal yn Nhachwedd a Rhagfyr yn Nyffryn Peris ac yn ystod Ionawr ar Cwellyn - ar ôl mynd drwy'r twnnel.

## Cyfeiriadau
Categori:Pysgod
Acid Casuals

Mae'r **Acid Casuals** yn grŵp amlgyfrwng sy'n cynnwys aelodau o'r Super Furry Animals a Big Leaves. Wedi ei leoli yng Nghaerdydd mae'n nhw'n ymwneud â'r byd cerddoriaeth, ffasiwn a'r celfyddydau. Dechreuwyd label ffasiwn *AC* yn 1997. Agorwyd galeri *AC Capsule Gallery*, yn Stryd Siarl, Caerdydd yn 2002.

Ffilmwyd y ffilm *Lexy Funk* yn Efrog Newydd, ar yr un adeg dechreuodd eu cerddoriaeth ddod yn boblogaidd yn Ne Cymru. Nhw hefyd gyflenwodd y seiniau ar gyfer gŵyl *Super Furry Tank* yn Haf 1997.

## Aelodau
* Cian Ciarán, o'r Super Furry Animals
* Kev Tame, o Big Leaves
* Llyr Evans, Seren y ffilm Twin Town a brawd Rhys Ifans
* Kris Jenkins, Cyd-weithiwr, sydd hefyd yn chawarae offerynnau taro ar gyfer y Super Furry Animals weithiau
* Jon Calcio o Café Calcio adnabyddus Caerdydd

## Disgograffi
* *Perfect Bitch/GPG* (Sengl rhyddhad rhywstredig/prin), 1997 (Lawnsiwyd yn Sioe Ffasiwn Tokyo)
* *Filthy Pitch/Code* (Sengl), Hydref 2002
* *Wa Da Da* (Sengl), Mehefin 2005
* *Bowl Me Over* (Sengl), Tachwedd 2005
* *Omni* (Albwm), 31 Awst 2006, (Placid Casual)

Categori:Bandiau Cymreig
Categori:Y celfyddydau yng Nghymru
Categori:Ffasiwn
Ynysoedd Heledd

Ynysoedd ger arfordir gogledd-orllewinol yr Alban yw **Ynysoedd Heledd** (Gaeleg: *Inse Gall*, Saesneg: *Hebrides*). Maent yn rhannu yn ddau grŵp o ynysoedd:

* Ynysoedd Mewnol Heledd
**Skye
**Mull
**Iona
**Islay
**Jura
**Staffa
*Ynysoedd Allanol Heledd
**Leòdhas (Lewis)
**Na Hearadh (Harris)
**Berneray
**Gogledd Uist
**De Uist
**Sant Kilda.

Gyda'i gilydd mae ganddynt arwynebedd o 7,285&nbsp;km sgwar, a phoblogaeth o tua 70,000.


Categori:Ynysoedd Mewnol Heledd
Heledd
Ynysoedd Allanol Heledd

Ynysoedd oddi ar arfordir gogledd-gorllewinol yr Alban yw **Ynysoedd Allanol Heledd** neu **Yr Ynys Hir**, (, ). Noder fod  weithiau yn cael ei ddefnyddio am y cyfan o Ynysoedd Heledd. An Cliseam ar ynys  (Harris) yw copa uchaf yr ynysoedd. Yr enw ar yr etholaeth seneddol (y DU) yw .

Yr ynysoedd hyn yw cadarnleoedd iaith Gaeleg yr Alban.

## Tarddiad yr enw 
Ystyr "heledd" yw "pwll o ddŵr hallt" a cheir y gair "hal" neu "hel" (sef halen) ar ddechrau Hel-edd. Mae'n bosib, hefyd, ei fod yn tarddu o'r gair Gaeleg am "ynys", sef *Eilean*.

## Ynysoedd a'u poblogaeth
Yr ynysoedd sydd a phobl yn byw arnynt yw:

Ymhlith yr ynysoedd sydd bellach heb boblogaeth, mae ynysoedd Sant Kilda, y pellaf tua'r gorllewin, sy'n awr yn Safle Treftadaeth y Byd.

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
* Harry Williams, ''Crwydro'r Ynys Hir'' (Llyfrau'r Dryw, Llandybie). Cyhoeddwyd fel rhan o'r gyfres boblogaidd 'Crwydro Cymru'.

Categori:Awdurdodau unedol yr Alban

Allanol Heledd
Gondola

250px|bawd|Gondolas wrth angor yn Fenis.
Cwch traddodiadol a ddefnyddir yn ninas Fenis yn yr Eidal yw'r **gondola**. Fe'i defnyddir o hyd fel cludiant cyhoeddus ond yn llai felly nac yn y gorffennol a'u prif ddefnydd heddiw yw fel cychod teithiau pleser i dwristiaid o gwmpas Fenis. *Gondolier* sy'n llywio'r bad.

Categori:Cludiant yn yr Eidal
Categori:Cychod
Categori:Fenis
Pan-Slafiaeth

Mudiad sy'n anelu at undod gwleidyddol, diwylliannol a chrefyddol yr holl bobloedd Slafonaidd yw **Pan-Slafiaeth**. Fe ddatblygodd ym mlynyddoedd cynnar yr 19g fel ffurf o genedlaetholdeb ramantaidd. Cynhaliwyd y Gyngres Ban-Slafaidd Gyntaf ym Mhrag yn awyrgylch chwyldroadol mis Mehefin 1848.

## Enghreifftiau o Ban-Slafiaeth
bawd|de|250px|Baner Serbia - baner gyda'r lliwiau Pan-Slafaeg: coch, gwyn a glas
Ceir sawl enghraifft o Ban-Slafiaeth gwleidyddol, ieithyddol a diwylliannol. Yn eu mysg mae:
* Sokol - mudiad chwaraeon a sefydlwyd ym Mhrâg yn 1862 ac sydd wedi ymledu i gynnwys y rhan fwyaf o'r cenhedloedd Slafeg.
* Rhyngslafeg - iaith artiffisial neu rhyngiaith sy'n defnyddio'r ffurfiau sydd fwyaf cyffredin yn y gwahanol ieithoedd Slafaidd i greu tafodiaith neu koine newydd i siaradwyr gwahanol ieithoedd Slafaidd i siarad gyda'i gilydd.
* Baneri sy'n cynnwys y lliwiau pan-Slafeg sef coch, gwyn a glas. Gwelir hyn mewn baneri cenedlaethol fel Rwsia, Serbia, Slofenia, Croasia, Tsiecia, a Slofacia.

Categori:Cenedlaetholdeb
Categori:Dwyrain Ewrop
Categori:Hanes Rwsia
Categori:Hanes Tsiecia
Categori:Rhamantiaeth
Categori:Slafiaid
Aleksey Musin-Pushkin

Hynafiaethydd, casglwr celfyddyd a hanesydd o Rwsiad oedd **Aleksey Ivanovich Musin-Pushkin** (27 Mawrth 1744 – 13 Chwefror 1817). Fe bentyrrodd gasgliad enfawr o lawysgrifau gan gynnwys rhai o lawysgrifau pwysicaf y Rwsia ganoloesol, megis Llawysgrif Lawrentiaidd y Brut Cynradd Rwsieg a llawysgrif hynaf y *Zadonshchina*. Fe oedd yn gyfrifol hefyd am ddarganfod unig lawysgrif un o weithiau bwysicaf llenyddiaeth ganoloesol Rwsia, y Slovo o polku Igoreve ym 1800.

Categori:Genedigaethau 1744
Categori:Marwolaethau 1817
Categori:Hynafiaethwyr
Categori:Hanesyddion o Rwsia
Zadonshchina

Gwaith llenyddol Rwseg o'r 14eg neu'r 15g yw'r ***Zadonshchina*** ('Hanes am y tir y tu hwnt i Afon Don'). Mae'n disgrifio Brwydr Kulikovo Pole, lle bu lluoedd Moscow o dan arweinyddiaeth y Tywysog Dmitry Donskoy yn fuddugol yn erbyn y Mongoliaid o dan Mamai ym 1380.

Mae awdur y gwaith yn enwi ei hun fel Sofony, offeiriad yn ninas Ryazan (prif ddinas Oblast Ryazan heddiw). Mae'r gwaith yn atseinio themâu, delweddau ac iaith un o weithiau canoloesol amlycaf Rwsia, y *Slovo o polku Igoreve*, ond yn eu gwrthdroi. Tra bod y Slovo yn disgrifio diffyg undod y Slafiaid a'u gorchfygu dan ddwylo llwythi dwyreiniol, mae'r Zadonshchina yn moliannu eu hundod ac yn dathlu buddugoliaeth filwrol fwyaf Moscfa, digwyddiad a arweiniodd at ryddhâd y Rwsiaid o orthrwm y Mongoliaid.

Categori:Llenyddiaeth Rwseg
Categori:Llenyddiaeth yr Oesoedd Canol
Categori:Oblast Ryazan
Arthur Rimbaud

Bardd a ysgrifennai yn yr iaith Ffrangeg oedd **Arthur Nicolas Arthur Rimbaud** (20 Hydref 1854 - 10 Tachwedd 1891).

Cafodd ei eni yn Charleville yn Ardennes, Ffrainc. Roedd yn gyfaill i'r bardd Paul Verlaine.  Bu farw Rimbaud ym Marseille.

## Llyfryddiaeth 
* *Poésies*
* *Le bateau ivre* (1871)
* *Une Saison en Enfer* (1873)
* *Illuminations* (1874)
* *Lettres*

## Dolenni allanol
* THE QUIET LIFE A collection of photos and drawings of Arthur RİMBAUD. Edited by Beyaz Arif AKBAS. Yalnizgoz BOOKS, Edirne 2011. USA ISBN 9781468018011

Categori:Genedigaethau 1854
Categori:Marwolaethau 1891
Categori:Beirdd y 19eg ganrif o Ffrainc
Categori:Beirdd Ffrangeg o Ffrainc
Categori:Beirdd Symbolaidd
Categori:Llenorion LHDT o Ffrainc
Categori:Pobl o Ardennes
Categori:Pobl fu farw ym Marseille
Categori:Pobl fu farw o ganser
Sant Kilda

Mae **Sant Kilda** (Gaeleg yr Alban: *Hiort*) yn gasgliad o ynysoedd yn Ynysoedd Allanol Heledd oddi ar arfordir gogledd-orllewinol yr Alban. Hwy sy'n gorwedd bellaf i'r gorllewin o holl ynysoedd yr Alban. Hirta yw'r ynys fwyaf. Maent yn awr yn eiddo i Ymddiriedolaeth Genedlaethol yr Alban wedi i Ardalydd Bute eu gadael i'r corff yma yn ei ewyllys yn 1956. Nid oes gwybodaeth ar gael am unrhyw sant o'r enw "Kilda", ac mae ansicrwydd am darddiad yr enw.

Yn y cyfnod hanesyddol, ni chredir i'r boblogaeth erioed fod yn fwy na 180. Gadawodd y trigolion olaf yr ynysoedd yn 1930. Mae'r ynysoedd yn nodedig am y nifer fawr o adar y môr sy'n nythu yno, er enghraifft mae tua 40,000 o barau o'r Hugan yn nythu ar ynys Boreray. Pan oedd pobl yn byw ar Sant Kilda, roedd Huganod ieuanc ac adar drycin y graig yn rhan bwysig o'u bwyd. Mae ynys Soaigh hefyd yn enwod am ei defaid cynhenid, Defaid Soaigh. Rhoddwyd yr ynysoedd statws Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO yn 1986.

bawd|dim|Stryd a thai adfeiliedig ar Hirta

## Llyfryddiaeth 
* Baxter, Colin, a Jim Crumley, ''St Kilda: A Portrait of Britain's Remotest Island Landscape* (Biggar: Colin Baxter Photography, 1988)
* Steel, Tom, *The Life and Death of St. Kilda'' (Llundain: Fontana, 1988)

## Cyfeiriadau
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn yr Alban
Categori:Ynysoedd Allanol Heledd
Brwydr Kulikovo Pole

[bawd|de|250px|Llun o Frwydr Kulikovo Pole gan [Ivan Blinov, Amgueddfa Hanesyddol Wladwriaethol, Moscow]]

Brwydr rhwng lluoedd y Mongoliaid (y Llu Euraidd) dan Mamai a lluoedd Tywysogaeth Moscow dan Dywysog Dmitry Donskoy oedd **Brywdr Kulikovo Pole** (Brwydr Maes Kulikovo, Rwsieg *Куликовская битва* / *Kulikovskaya bitva*). Cymerodd le ar 8 Medi 1380 ar Kulikovo Pole ('Maes y Gïachod'), maes rhwng Afon Don, Afon Nepryadva ac Afon Krasivaya Mecha yn ne Rwsia (yn ne-orllewin Oblast Ryazan heddiw). Roedd y frwydr yn fuddugoliaeth lwyr i luoedd Moscow, a'r fuddugoliaeth sylweddol gyntaf gan luoedd Rwsiaidd yn erbyn eu rheolwyr o Fongoliaid. O hyn ymlaen, dechreuadd rheolaeth y Mongoliaid wanháu yn Rwsia. Dangosodd y frwydr arweinyddiaeth dywysogaeth Moscow, arwydd o goruchafiaeth ddyfydol Moscow dros y tywysogaethau Rwsiaidd eraill.

Kulikovo Pole
Categori:Oblast Ryazan
Categori:1380
Cap Bon

Mae'r **Cap Bon** (Arabeg كاب بون *Ras Eddae*) yn ffurfio pwynt gogledd-ddwyreiniol Tiwnisia a'r Maghreb, yng ngogledd Affrica. Mae'n gorwedd ar lan ddeheuol Môr y Canoldir lle mae'n ffurfio pwynt deheuol Culfor Sisili a phen dwyreiniol Gwlff Tiwnis.

Mae'r enw Cap Bon (Penrhyn Hardd) yn dyddio o gyfnod y Rhufeiniaid, ond yr enw brodorol yw **Rass Eddar**; gan fod Tiwnisia yn wlad ddwyieithog, defnyddir y ddau enw yn swyddogol. Yng nghyfnod goruchafiaeth gwareiddiad Carthago, dynodai bwynt deheuol y gallu Rhufeinig ar y môr.

Cyfeirir at Cap Bon fel gwlad ffrwythlon a breswylid gan bobl Berber mewn cofnodion Groeg a Lladin. Bu Cap Bon yn dyst i sawl brwydr am ei fod yn benrhyn o bwys strategol mawr yng nghanol Môr y Canoldir. Ymosododd Agathocle o Siracusa arno yn 310 CC; hanner can mlynedd yn ddiweddarach ceisiodd y Rhufeinwr Regulus ei gipio yn y rhyfel cyntaf rhwng Carthago a Rhufain; o'r diwedd yn 148 CC, cafodd ei oresgyn gan y Rhufeiniaid. Erbyn canol y ganrif 1af CC roedd sawl dinas Rufeinig yng Nghap Bon, e.e. *Carpis*, *Clupea* (Kelibia), *Curubis* (Korba) a *Neapolis* (Nabeul).

[250px|bawd|chwith|Chwareli-ogofâu Ffenicaidd [El Haouaria]]

O ganol y 3g OC hyd at dyfodiad yr Arabiaid, ceir tystiolaeth fod Cristnogaeth yn elfen beysig ym mywyd Cap Bon. Fel gweddill Tiwnisia, cafodd y Cap ei arabeiddio a'i islameiddio o'r 7g ymlaen. Codwyd sawl *ksar* (caer) ar yr arfordir i'w amddiffyn, e.e. Ksar Korbous a Ksar Nouba yn y gorllewin, a Ksar Kelibia, Ksar Lebna, Ksar Korba, a Ksar Nabeul yn y dwyrain. O ddechrau'r 17g, daeth nifer o ffoaduriaid Mwslem o Andalucía (y Morisgiaid) i fyw yno, yn arbennig yn Grombalia, Turqui, Belli, Nianou a Soliman, lle gwelir eu pensaernïaeth hyd heddiw. Yn yr Ail Ryfel Byd, ildiodd yr Afrikakorps Almaenig yno, yn Ebrill a Mai, 1943.

Mae'r enw Cap Bon yn cyfeirio yn ogystal at y penrhyn cyfan sy'n ymestyn cyn belled â Hammamet i'r de ac i Soliman yn y gorllewin. Mae'r penrhyn yn mesur 80&nbsp;km o hyd a rhwng 20 a 50&nbsp;km o led. Mae'n cynnwys talaith (*gouvernorat*) Nabeul a threfi Grombalia, Hammamet, Kelibia, El Haouaria, Menzel Bouzelfa, Menzel Temime, Nabeul, a Soliman, yn ogystal â safle archaeolegol Ffenicaidd Kerkouane, sydd ar restr Safleoedd Treftadaeth y Byd UNESCO.

Mae daearyddiaeth Cap Bon yn ymrannu'n ddwy ardal naturiol, gyda gwastadedd a bryniau isel ar arfordir y dwyrain, a chadwyn o fynyddoedd isel yn y gorllewin sy'n cyrraedd eu man uchaf gyda Djebel Ben Ouli (637m). Nodweddir arfordir y gogledd gan nifer o faeau a chlogwynni. Oddi ar pen gogleddol Cap Bon ceir ynysoedd Zembra a Zembretta, sy'n gorwedd tua 15&nbsp;km i'r gogledd-orllewin o El Haouaria.

Gyda 750&nbsp;mm y flwyddyn o law a thir ffrwythlon, mae'r ardal yn enwog am ei amaethyddiaeth ers dyddiau Carthago a Rhufain.

Mae twristiaeth yn bwysig yn ne-ddwyrain yr ardal, yn arbennig o gwmpas Hammamet lle ceir nifer o westai mawr, ond erys y rhan fwyaf o'r penrhyn heb ei effeithio'n fawr gan y datblygiadau hynny.

## Dolenni allanol
* Cap Bon 

Categori:Y Môr Canoldir
Categori:Mynyddoedd a bryniau Tiwnisia
Categori:Talaith Nabeul
Dmitry Donskoy

[bawd|de|200px|Dmitry Donskoy yn sathru Mamay ar [Gofeb y Mileniwm, Novgorod]]

Tywysog Mawr Moscow o 1359 hyd 1389 a Thywysog Mawr Vladimir o 1359 hyd 1389 oedd **Dmitry Ivanovich Donskoy** (Rwsieg *Дмитрий Иванович Донской*) (12 Hydref 1350 - 19 Mai 1389). Ei lysenw oedd *Donskoy*: daw o'i fuddugoliaeth adnabyddus dros y Mongoliaid ym Mrwydr Kulikovo Pole ger Afon Don yn ne Rwsia.

Yn ystod ei deyrnasiad, llwyddodd Dmitry i ehangu goruchafiaeth Tywysogaeth Moscow dros y tywysogaethau Rwsiaidd eraill. Roedd ei fuddugoliaeth dros y Mongoliaid ar faes Kulikovo Pole yn drobwynt yn hanes Rwsia. Am y tro cyntaf, roedd lluoedd un o'r tywysogaethau Rwsiaidd wedi trechu'r Mongoliaid. O hyn ymlaen, roedd grym y Mongoliaid yn Rwsia ar drai tan iddynt gael eu diarddel o'r wlad yn llwyr yn 1480.

Dmitry Donskoy
Dmitry Donskoy
Categori:Genedigaethau 1350
Categori:Marwolaethau 1389
Leòdhas

chwith|bawd|260px|Llan Lochs, ar y briffordd rhwng Steòrnabhagh a Na Hearadh
bawd|chwith|260px|Creigiau ar draeth Tolastadh bho Thuath
Y rhan ogleddol o ynys fwyaf Ynysoedd Allanol Heledd yw **Leòdhas** (Saesneg:*Lewis*). Gelwir y rhan ddeheuol yn Na Hearadh (Harris). Mae gan yr ynys amrywiaeth o fywyd gwyllt ac mae'n un o gadarnleoedd iaith Gaeleg yr Alban, gyda thua 50% o'r boblogaeth yn siarad Gaeleg yn rhugl a thua 70% a rhyw wybodaeth o'r iaith. Presbyteriaeth yw'r brif grefydd, ac mae cadw'r Sul yn parhau i fod yn bwysig yma.

Yn 2001 roedd poblogaeth Leòdhas yn 16,872. Prifddinas yr ynys yw Steòrnabhagh (Saesneg: Stornoway), sydd a chysylltiad fferi ag Ullapool ar y tir mawr. Mae maes awyr bychan ger pentref Melbost, rhyw ddwy filltir i ffwrdd. Ar un adeg roedd dylanwad y Llychlynwyr yn gryf yma, a daw enw'r ynys o *Ljóðhús* yn Hen Norwyeg. Maint  Leòdhas yw 683 milltir sgwâr. Mae’n cynnwys 404,184 erw o dir, 24863 erw o ddŵr mewnol, 230 erw o forfa, 7,775 erwo arfordir a 150 erw o ddŵr llanwol.

Ceir nifer o henebion diddorol ar yr ynys; yr enwocaf efallai yw cylch cerrig  Calanais (Callanish) a'r broch yn Dun Carloway. Mai sawl cylch hŷn yn ymyl cylch enwocaf Calanais. Mae’r ynys hefyd yn nodedig am y bythynnod traddodiadol a elwir yn Dai Duon, gydag enghreifftiau yn Arnol a Garenin. Darganfuwyd sawl tŷ o’r Oes Haearn yn ymyl traeth Bostadh ar ôl storom ym 1993, datguddiodd 5 ohonynt gan gloddfa ym 1996. Adeiladwyd copi o dŷ Pictaidd gerllaw ym 1998.

Cyrhaeddodd  Llychlynwyr yn ystod y 9g, ac arhosodd rhai, yn priodi pobl leol, a daethant yn gristnogol. Disodlwyd tai crynion gan dai sgwâr, yn ôl y dull llychlynaidd. Daeth yr ynys yn rhan o Frenhiniaeth Mann a’r Ynysoedd, eiddo i Norwy.

Mae gan  Leòdhas nifer o draethau nodedig, megis Bostadh, Tolastadh bho Thuath, Uig, Ness, Dalmor, Dalbeag a Valtos.

## Cyfeiriadau
Categori:Ynysoedd Allanol Heledd
Slovo o polku Igoreve

[bawd|de|250px|Darluniad o'r hanes gan [Ivan Bilibin]]

Un o brif weithiau llenyddiaeth ganoloesol y Slafiaid dwyreiniol yw ***Slovo o polku Igoreve*** ('Hanes ymgyrch Igor') (Hen Slafoneg Ddwyreiniol *Слово о плъку Игоревѣ* / *Slovo o plŭku Igorevě*, Rwseg *Слово о полку Игореве* / *Slovo o polku Igoreve*, Wcreineg *Слово о полку Ігоревім* / *Slovo o polku Ihorevim*). Mae'r gwaith yn adrodd tynged ymgyrch aflwyddiannus Tywysog Igor Svyatoslavich o Novgorod-Seversk (heddiw, Novhorod-Siverskyi, Wcráin) yn erbyn llwyth crwydrol y Polovtsy. Mae Igor yn cael ei ddal gan y Polovtsy, ond mae'n llwyddo i ddianc yn arwrol. Prif thema'r gwaith yw diffyg undod ymysg y tywysogion Slafonaidd. Fe'i dadansoddir yn aml fel galwad i'r tywysogion uno yn erbyn bygythiadau allanol. Mae'n waith gweddol fyr, wedi'i ysgrifennu mewn rhyddiaith ac elfennau barddol ynddi. Cafodd yr hanes ei addasu ar ffurf opera gan y cyfansoddwr Rwsiaidd Aleksandr Borodin. Perfformiwyd *Y Tywysog Igor* (*Knyaz Igor*) am y tro cyntaf ym 1890 yn St Petersburg.

Cafwyd o hyd i'r unig lawysgrif gan yr hynafiaethydd Aleksey Musin-Pushkin yn 1795 mewn llyfrgell mynachlog yn Yaroslavl. Cyhoeddodd yntau drawsgrifiad ohoni yn 1800, ond cyn i'r llawysgrif gael ei hastudio'n drwyadl gan ysgolheigion eraill, fe'i distrywiwyd yn Nhân Mawr Moscow 1812. Roedd darganfyddiad y Slovo wedi creu stwr yng nghylchoedd llenyddol dros Ewrop, ond roedd rhai hefyd wedi codi cwestiynau ynglŷn â'i ddilysrwydd. Roedd hyn yn adeg pan roedd gweithiau llenyddiaeth ffug wedi ymddangos mewn sawl gwlad, megis cylch barddoiaeth Ossian gafodd ei ffugio gan James Macpherson yn yr Alban, a llysgrifau canoloesol Tsieceg gafodd eu ffugio gan Václav Hanka. Mae'r ddadl am ddilysrwydd y gwaith wedi parhau hyd heddiw. O blaid dilysrwydd y gwaith mae dadlau ieithyddol - mae iaith y *Slovo* yn ddilys â ffrwyth dwy ganrif o ymchwil ar ieitheg Slafoneg, ond nid oedd gan unrhyw hynafiaethydd neu ieithydd y cyfnod mo'r cywreinrwydd i ffugio'r llawysgrif mor berffaith. Er nad oes bron dim cyfeiriad at y *Slovo* mewn gweithiau llenyddol canoloesol arall, mae un, y Zadonshchina fel petai ei fod wedi llunio ar batrwm y *Slovo* i'w ddynwared a gwrthdroi'r canlyniad. Mae cefnogwyr dilysrwydd y *Slovo* yn awgrymu i'r Zadonshchina gael ei gyfansoddi mewn ymateb i'r *Slovo*, tra bod ei ddirmygwyr yn hawlio i ffigwyr y *Slovo* ddefnyddio'r Zadonshchina fel ffynhonnell. Mae prif thema'r Slovo, undod Slafonaidd, wedi ymddangos yn rhy fodern i rai dehonglwyr, gan ei bod yn awgrymu Pan-Slafiaeth Rhamantaidd, mudiad a ddatblygodd yn y 18fed a'r 19eg ganrifoedd yn unig.

Categori:Llenyddiaeth Rwseg
Categori:Llenyddiaeth Wcreineg
Categori:Llenyddiaeth yr Oesoedd Canol
Afon Don (Rwsia)

[bawd|dde|250px|Afon Don ger [Yelets, Oblast Lipetsk]]

Un o brif afonydd Rwsia yw **Afon Don** (Rwsieg *Дон*). Fe'i lleolir yn rhan ddeheuol Rwsia Ewropeaidd. O'i darddiad yn ne canol Rwsia 150&nbsp;km i'r de-ddwyrain o Moscfa i'w haber lle mae'n llifo i mewn i Fôr Azov, ei hyd yw 1950&nbsp;km (1220 o filltiroedd).

Lleolir ei tharddle yn nhref Novomoskovsk, 60&nbsp;km i'r de-ddwyrain o Tula a 150km i'r de-ddwyrain o Moscfa. O fan hyn, mae'n llifo i'r de-ddwyrain drwy Voronezh ac oddi yno i'r de-orllewin hyd Rostov-na-Donu yn Oblast Rostov a Môr Azov. Mae Afon Donets yn ymuno â hi rhwng Konstantinovsk a Rostov na Donu, tua 100&nbsp;km i'r gogledd-ddwyrain o'r môr. Ar ei phwynt mwyaf dwyreiniol, mae'n dod yn agos at Afon Volga. Mae'r Gamlas Volga-Don yn cysylltu'r ddwy afon ac yn llunio ffordd bwysig i longau o Môr Caspia i'r Môr Du.

Don
Don
Don
Don
Afon Don

Mae nifer o afonydd â chanddynt yr enw **Don**:

*Afon Don, de Rwsia
*Afon Don, Toronto, Canada
*Afon Don, Swydd Efrog, Lloegr
*Afon Don, Swydd Aberdeen, Yr Alban
Culfor Sisili

Culfor yng nghanol y Môr Canoldir sy'n gorwedd rhwng ynys Sicilia i'r gogledd a phenrhyn Cap Bon, Tiwnisia, i'r de, yw **Culfor Sisili**. Ei led yw tua 100 milltir.

Ers dros dair mil o flynyddoedd, mae Culfor Sisili wedi bod yn fan o bwys strategol am ei bod yn rheoli'r llwybr morol rhwng gorllewin a dwyrain y Môr Canoldir (mae Culfor Messina, rhwng Sisili a thir mawr yr Eidal, yn bwysig hefyd ond yn beryglus i longau hwyliau). Bu'r Carthageniaid, y Groegiaid a'r Rhufeiniaid yn cystadlu am reolaeth arni.

Categori:Culforoedd Affrica
Categori:Culforoedd yr Eidal
Categori:Y Môr Canoldir
Soliman

Mae **Soliman** neu **Slimane** yn dref ger yr arfordir yn Nhiwnisia a leolir yn ne-orllewin Cap Bon (45&nbsp;km au i'r de-ddwyrain o Diwnis).

Mae'n rhan o dalaith (*gouvernorat*) Nabeul, ac mae'n ganolfan i ardal (*délégation*) o 41,846 o bobl (2006) a bwrdeisdref o 29,060.

Mae Soliman yn gorwedd yng nghanol gwastadedd ffrwythlon, ac mae'n ganolfan masnachu cynnyrch y tir amethyddol oddi amgylch. Yn ogystal mae'n ganolfan diwydiannol gyda ffatrioedd sy'n cynyrchu rhannau ceir a deunydd gwaith adeiladu. Mae'n groesffordd bwysig gyda nifer o wasanethau bws yn rhedeg ohoni.

Pum cilometr i'r gogledd ceir traeth atyniadol, ar lan Gwlff Tiwnis, sy'n cynnig golygfeydd hardd.

Cafodd y dref ei sefydlu, at ddechrau'r 16g, gan filwyr Twrcaidd pan fu Tiwnisia yn rhan o Ymerodraeth yr Otomaniaid. Fe'i henwir ar ôl tirfeddianwr Tyrcaidd lleol (*Soliman/Slimane* = 'Solomon/Selyf'). Ychwanegwyd at ei hetifeddiaeth gan mewnfudwyr o Andalucía, Sbaen, a elwir yn Forisgiaid.

## "Digwyddiad Soliman"
Ar 3 Ionawr 2007, gorffenodd cyrch gan lluoedd diogelwch Tiwnisia yn erbyn pobl a ddisgrifwyd fel "terfysgwyr Islamaidd" mewn saethu a cholli bywydau. Roedd hyn yn sioc i bobl y wlad, sydd wedi bod yn gymharol rydd o ddigwyddiadau o'r fath yn y gorffennol. Mae adroddiadau am y digwyddiad yn gymysg. Yn ôl rhai ffynonellau roedd y grŵp yn cynnwys sawl dyn o Algeria a chredir gan rai fod cysylltiad â'r grŵp terfysgol Cyfundrefn Al-Qaeda yn y Maghreb Islamaidd (enw newydd y GSPC Salafaidd) sydd wedi bod yn weithgar yn Algeria ac, efallai, ym Moroco. Ond yn ôl ffynhonnell arall, anwysddogol, roeddynt i gyd yn Diwnisiaid ifainc tua 20-25 oed. Roeddent yn bwriadu ymosod ar lysgenhadaethau Israel a'r Unol Daleithiau a sawl targed arall yn Nhiwnis ac roedd ganddynt nifer o arfau, yn cynnwys drylliau kalashnikov a rocedi. Bu brwydr fawr mewn fila ar gyrion Soliman a lladdwyd tua dwsin o'r terfysfgwyr gan y llu o heddweision ac asiantau diogelwch a amgylchynasai'r adeilad.

## Cyfeiriadau 
Categori:Dinasoedd Tiwnisia
Categori:Talaith Nabeul
Nabeul (talaith)

200px|bawd|Lleoliad talaith Nabeul
Mae talaith (*gouvernorat*) **Nabeul** (Arabeg: ولاية نابل), a greuwyd ar 21 Mehefin 1956 ac a alwyd yn Dalaith Cap Bon o 25 Medi 1957 hyd 17 Medi 1964, yn un o 24 talaith Tiwnisia. Fe'i lleolir yng ngogledd-ddwyrain y wlad gyda arwynebedd tir o 2788&nbsp;km² (1.7% o arwynebedd y wlad). Mae ganddi boblogaeth o 714,300 o bobl. Ei phrifddinas yw dinas Nabeul (Grombalia rhwng 1957 a 1964, ar gyfer talaith Cap Bon). Yn ddaearyddol mae'r dalaith yn cyfateb i benrhyn Cap Bon ei hun.

## Daearyddiaeth 
Yn weinyddol, rhennir y *gouvernorat* yn 16 Ardal (*délégation*), 24 bwrdeistref a 99 *imada* ('cymuned').


Categori:Taleithiau Tiwnisia
Kelibia

Mae **Kelibia** (**Kélibia**) (Arabeg: قليبية) yn dref arfordirol ar arfordir gogledd-ddwyreiniol Cap Bon, yn nhalaith Nabeul yng ngogledd-ddwyrain Tiwnisia. Mae'n 58&nbsp;km i'r gogledd o ddinas Nabeul. Dominyddir y borthladd yr hen gaer Fysantaidd. Mae Kelibia yn borthladd pysgota sy'n gartref i Ysgol Bysgota Genedlaethol Tiwnisia. Mae gan y dref boblogaeth o 43,209 (2004), gyda'r mwyafrif yn byw yn y dref newydd tua milltir i'r de-orllewin o'r borthladd.

Kelibia oedd prif ganolfan Cap Bon yn y cyfnod Rhufeinig, oherwydd ei sefyllfa strategol a'i harbwr dwfn. Dechreuodd fel tref fechan Ferber. Cafodd ei datblygu gan y Carthaginaid o'r 5g CC ymlaen. Codwyd caer ganddynt ar safle'r gaer ganoloesol bresennol a oedd yn rhan bwysig o darian amddiffyn Carthago ei hun, gan roi iddi ei henw Ffeniceg *Aspis* ('tarian'). Cipiwyd y dref gan y Rhufeiniaid dan Regulus a thyfodd yn ddinas Rufeinig dan yr enw *Clypea* (a ddaeth yn 'Kelibia' gyda threiglad amser).

Cododd y Bysantiaid gaer newydd ar safle'r gaer Garthagenaidd yn y 6g OC. Fe'i meddianwyd ar ôl hynny gan yr Arabiaid, y Sbaenwyr (am gyfnod byr yn yr 16g) a'r Otomaniaid. Yn yr Ail Ryfel Byd cafodd ei defnyddio gan y lluoedd Almaenig.

Rhai milltiroedd i'r gogledd o Kelibia ceir safle archaeolegol Kerkouane, lle ceir adfeilion unigryw dinas Ffeniciaidd.

## Dolenni allanol
*  Kelibia.net - gwefan Kelibia

Categori:Dinasoedd Tiwnisia
Categori:Talaith Nabeul
Nabeul

250px|bawd|Nabeul, canol y dref
250px|bawd|Nabeul
Mae **Nabeul** (Arabeg: نابل‎) yn ddinas yng ngogledd-ddwyrain Tiwnisia a leolir yn ne penrhyn Cap Bon, tua 65&nbsp;km i'r de-ddwyrain o'r brifddinas Tiwnis.

Nabeul yw prifddinas a chanolfan weinyddol y dalaith o'r un enw. Mae'n fwrdeistref gyda 56,387 o bobl yn byw ynddi. Gyda threfi cyfagos Dar Chaabane, Béni Khiar ac El Maamoura, mae Nabeul yn cynnwys 120,000 o bobl. Os cynhwysir tref dwristaidd Hammamet, mae hi'n ffurfio ardal ddinesig o 185,000 o bobl.

Nabeul yw un o'r trefi pwysicaf sy'n gorwedd ar hyd arfordir hir Gwlff Hammamet. Mae'n enwog yn Nhiwnisia am ei amgylchedd werdd o berllanau a gerddi. Oherwydd ei thraethau braf tywodlyd a'r hinsawdd Môr Canoldir, mae'r ardal yn gyrchfan poblogaidd iawn gan dwristiaid o Ewrop. sy'n heidio i Hammamet a threfi glan môr eraill yn yr haf.

Mae Nabeul yn adnabyddus iawn yn y wlad fel un o brif ganolfannau'r diwydiant crochenwaith.

Categori:Dinasoedd Tiwnisia
Categori:Talaith Nabeul
Salaffïaeth

Mae **Salaffïaeth** yn fudiad modern, milwriaethus Swnni sy'n ceisio cael Mwslemiaid i ddychwelyd i'r hyn a welont fel yr Islam wreiddiol. Datblygodd Salaffïaeth yn ystod ail hanner yr ugeinfed ganrif o feddylfryd Wahabi, sef ffurf draddodiadol a cheidwadol o Sunni sy'n hanu o ardal Medina ym mynyddoedd Hejaz, Saudi Arabia.

Mae'r term Salaffïaeth (Arabeg: السلفية *as-salafiyyah*; Ffrangeg: *Salafisme*) yn tarddu o'r gair Arabeg *salaf*, sy'n golygu 'hynafiad' neu 'ragflaenydd', ac sy'n cael ei ddefnyddio i gyfeirio at cymdeithion y proffwyd Mohamed a'r ddwy genhedlaeth a'u dilynodd.


Categori:Islamiaeth
Categori:Swnni
Zembra

Mae **Zembra** (Arabeg: زمبرة) yn ynys greigiog sy'n gorwedd yng ngogledd-ddwyrain Gwlff Tiwnis.

Lleolir ynys Zembra 15&nbsp;km i'r gogledd o Sidi Daoud ac El Haouaria, Cap Bon, a 55&nbsp;km o borthladd La Goulette ar yr ochr arall i Gwlff Tiwnis. O ran daeareg, mae hi'n cynrychioli pen eithaf Cap Bon. Yn ogystal, mae'n un o'r tirffurfiau sy'n nodi pen deheuol Culfor Sisili. Mae ganddi arwynebedd o 391 hectar. Yn agos iddi gorwedd ynys fechan Zembretta, tua 8&nbsp;km à i'r dwyrain, gydag arwynebedd o 2 hectar.

Nodweddir yr ynys gan ecoleg unigryw, ac o'r herwydd mae'n cael ei rhestru gan UNESCO, ers Ionawr 1977, fel gwarchodfa. Yn ogystal mae llywodraeth Tiwnisia wedi datgan y ddwy ynys gyda'i gilydd yn barc cenedlaethol ers Ebrill 1af 1977. Ers degawdau mae Zembra yn cael ei defnyddio fel gwylfa gan fyddin Tiwnisia ac mae'n anodd cael caniatád i lanio arni.

Darganfuwyd porthladd hynafol yn ne'r ynys, gyferbyn â chwareli Ffeniciaidd-Rhufeinig El Haouaria.

bawd|dim|Zembra (yr ynys fwyaf) a Zembretta

Categori:Talaith Nabeul
Categori:Ynysoedd Tiwnisia
Categori:Ynysoedd y Môr Canoldir
El Haouaria

Tref fechan yng ngogledd-ddwyrain Tiwnisia yw **El Haouaria** neu **El-Haouaria** (Arabeg:الهوارية ). Fe'i lleolir ger penrhyn Cap Bon yn yr ardal o'r un enw, yng ngogledd talaith Nabeul. Filltir a hanner i'r gogledd o'r dref ceir hen chwareli Ffeniciaidd-Rhufeinig El Haouaria. Mae'r dref ei hun yn gorwedd ar ysgwydd o dir uwch rhwng y safle hwnnw a harbwr Ras el-Drek a'i draeth.

Yn codi tu ôl i'r dref mae Cap Bon ei hun, gyda goleudy yn sefyll uwch y clogwynni ysgythrog. Jebel Abiod yw enw'r copa uchaf. Mae'r dref ei hun yn dawel a dim ond yr hen chwareli sy'n atynnu ambell ymwelydd yn yr haf.
250px|bawd|chwith|Ogofâu chwarelu Ffenicaidd El Haouaria

Mae El Haouaria yn adnabyddus hefyd am ei chanolfan hebogaeth. Er ei bod yn gysylltiedig â bywyd y bendefigaeth yn Ewrop, yn El Haouaria y werin bobl sy'n ymddiddori ynddi. Mae'r adar yn perthyn i deuluoedd ac yn cael eu trosglwyddo o genhedlaeth i genhedlaeth.

Ym misoedd Mai a Mehefin, daw nifer o ornitholegwyr i'r rhan yma o'r Cap Bon er mwyn gweld yr adar niferus sy'n aros yno i ddal thermal i'w cludo dros Gulfor Sisili i'w tir nythu yn Ewrop.

Bu'r chwareli Ffeniciaidd, a adnabyddir fel y *Grottes romaines* (Ogofâu Rhufeinig) yn ffynhonnell ar gyfer adeiladau Carthago ers y 6g CC. Arferid dwyn y cerrig ar longau dros Gwlff Tiwnis i Garthago. Mae'r garreg yn dywodfaen melyn sy'n hawdd i'w dorri a'i drin. Yn ogystal, mae'r chwareli ar ymyl y môr ac felly roedd y cerrig yn hawdd i'w symud oddi yno. Defnyddiwyd *les grottes* gan y Rhufeiniaid yn eu tro. Canlyniad dros fil o flynyddoedd o weithio'r chwareli yw cyfres o ogofâu mawr a gysylltir gan dwneli dan y graig. Torrywd siafftiau i adael golau'r dydd i mewn.

Yn y môr gyferbyn â safle'r chwareli mae ynysoedd Zembra a Zembretta.

Categori:Trefi a phentrefi Tiwnisia
Categori:Carthago
Categori:Safleoedd archaeolegol Tiwnisia
Categori:Talaith Nabeul
Zembretta

Ynys fechan yw **Zembretta** sy'n gorwedd yng ngogledd-ddwyrain Gwlff Tiwnis, tua 8&nbsp;km i'r dwyrain o'i chwaer-ynys Zembra. Mae ganddi arwynebedd o 2 hectar. Fel yn achos Zembra, nodweddir Zembretta gan ecoleg unigryw ac mae'n gartref i sawl rhywogaeth o adar.

Gyda Zembra, mae Zembretta yn rhan o barc cenedlaethol Zembra-Zembretta ers 1977. Y dref agosaf ar y tir mawr yw El Haouaria.

bawd|dim|Zembretta (dde) a Zembra

Categori:Talaith Nabeul
Categori:Ynysoedd Tiwnisia
Categori:Ynysoedd y Môr Canoldir
Volgograd

Dinas yn ne Rwsia, ar lan orllewinol Afon Volga, yw **Volgograd** (Rwseg: Волгоград, *Volgograd*), gynt ***Tsaritsyn*** (Rwseg: Царицын) (1598–1925), wedyn ***Stalingrad*** (Rwseg: Сталинград) (1925–61). Canolfan weinyddol Oblast Volgograd yw hi.

## Hanes
Sefydlwyd y ddinas yn 1589 fel caer lle mae Afon Tsaritsa yn ymuno ag Afon Volga i amddiffyn ffin ddeheuol Rwsia. Fe'i cipiwyd ddwywaith mewn gwrthryfeloedd gan Cosaciaid, unwaith yng ngwrthryfel Stenka Razin yn 1670 ac unwaith yng ngwrthryfel Yemelyan Pugachev yn 1774. Daeth yn borthladd ac yn ganolfan fasnachol o bwys yn ystod y 19g.

Yn ystod Rhyfel Cartref Rwsia, roedd ymladd ffyrnig am Tsaritsyn. Fe'i meddiannwyd gan luoedd y Bolsieficiaid yn 1918 ond ymosodwyd arni gan luoedd y Rwsiaid Gwynion. Bu bron iddi gwympo, ond achubwyd y ddinas i'r Cochion gan y Cadfridog Pavel Sytin a chadeirydd y pwyllgor milwrol lleol, Josef Stalin. Gan i Stalin gymryd rhan yn yr ymdrech i'w hamddiffyn yn y rhyfel cartref, ailenwyd y ddinas ar ei ôl fel 'Stalingrad' ("Dinas Stalin") yn 1925.

Yn y 1930au datblygodd Stalingrad fel canolfan diwydiant trwm a chanolfan cludo nwyddau. Chwaraeodd rôl allweddol yn yr Ail Ryfel Byd, pryd bu lluoedd Sofietaidd a Natsïaidd yn ymladd dros y ddinas am dros bum mis ym Mrwydr Stalingrad. Cafodd y ddinas ei difetha bron yn llwyr yn y frwydr, ond llwyddodd Byddin Goch y Sofietaidd i gadw gafael arni. Gwelir amddiffyniad Stalingrad fel trobwynt yn y rhyfel gan mai Stalingrad yw'r pwynt pellach i'r lluoedd Almaenig ei gyrraedd yn y dwyrain. Mewn cydnabyddiaeth o aberth y dinesyddion, rhoddwyd y teitl 'Dinas-Arwr' iddi yn 1945. Newidiwyd yr enw unwaith eto yn 1961 i 'Volgograd' ("Dinas y Volga"), fel rhan o raglen ddileu cwlt Stalin Krushchev.

bawd|chwith|canol|600px|Golygfa dros Volgograd o fryn Mamayev Kurgan

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Oblast Volgograd
Categori:Dinasoedd ar Afon Volga
Categori:Hanes Rwsia
Categori:Sefydliadau 1589
Cani

Mae **Cani** yn ynys greigiog sy'n gorwedd yn y Môr Canoldir oddi ar borthladd Bizerte, gogledd Tiwnisia.

Ceir goleudy ar yr ynys a oleuwyd am y tro cyntaf yn y flwyddyn 1860. Dyma'r ail oleudy i gael ei godi yn y wlad, ar ôl goleudy Sidi Bou Saïd (ar Gwlff Tiwnis). Ar ôl i'r llong *Spartan* suddo gerllaw ar 5 Gorffennaf 1856, gan golli 726 o filwyr, gofynnodd llywodraeth Prydain am ganiatâd gan y bey i godi goleudy yno. Rhoddodd y bey ei ganiatâd ac aeth mor bell ag i gyllido'r brosiect o'i bwrs ei hun.

Categori:Talaith Bizerte
Categori:Ynysoedd Tiwnisia
Categori:Ynysoedd y Môr Canoldir
Categori:Goleudai
Pilau

Mae **Pilau** (weithiau ceir y trawlythreniad **Pilao** neu **Pilaw**) yn ynys greigiog sy'n gorwedd yn y Môr Canoldir oddi ar dref glan môr Raf Raf, i'r dwyrain o Bizerte yng ngogledd Tiwnisia. Enw arall ar yr ynys yn Arabeg yw '''K'minnaria''' ("copa tanllyd").

Daw'r enw Arabeg **Pilau** o'r gair Malayeg *pulau*, sy'n golygu "ynys". Enw arall arni gan forwyr yr ardal yw *Haajret El Pilau* (Arabeg am "Craig yr Ynys").

## Dolenni allanol
* Lluniau o ynys Pilau

Categori:Talaith Bizerte
Categori:Ynysoedd Tiwnisia
Categori:Ynysoedd y Môr Canoldir
Na Hearadh

bawd|Lleoliad Na Hearadh yn yr Alban

Y rhan ddeheuol o ynys fwyaf Ynysoedd Allanol Heledd yw **Na Hearadh** (Saesneg: **Harris**). Gelwir y rhan ogleddol yn Leòdhas (Saesneg:*Lewis*). Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 3,061; y prif sefydliad yw An Tairbeart neu Tairbeart na Hearadh, Saesneg:*Tarbert*, lle cellir cael fferi i Uig ar ynys Skye.

Ystyrir Sant Kilda (40 milltir i’r gogledd-ddwyrain) ac ynys Rockall, sydd yn 230 milltir i’r gorllewin o Uibhist a Tuath yn rhan o plwyf  Na Hearadh.

Ar y cyfan mae Na Hearadh yn fwy mynyddog na Leòdhas, ac yma mae'r copa uchaf ar Ynysoedd Allanol Heledd, sef An Cliseam, 799 medr. Mae gan yr ynys amrywiaeth o fywyd gwyllt ac mae'n un o gadarnleoedd iaith Gaeleg yr Alban, gyda thua 60% o'r boblogaeth yn siarad Gaeleg fel iaith gyntaf a thua 70% a rhyw wybodaeth o'r iaith. Presbyteriaeth yw'r brif grefydd, ac mae cadw'r Sul yn parhau i fod yn bwysig yma. Mae'r ynys yn enwog am y brethyn "Harris tweed", ond ar Leòdhas y gwneir y rhan fwyaf ohono bellach. Mae arddangosfa yn Drinisiadar gyda arddangosiadau o’r crefft.. Mae siop gwerthu Harris Tweed yn An Tairbeart. Mae hefyd distyllfa, lle crëir whisgi.

Mae An Tairbeart ar culdir rhwng gogledd a de Na Hearadh. Mae’r gogledd yn fwy mynyddog na’r de, ac mae pont yn cysylltu Ynys Scalpay (Sgalpaigh na Hearadh gyda Na Hearadh. Mae nifer o draethau i’r de o An Tairbeart ar ei arfordir gorllewinol sydd yn denu ymwelwyr i’r ynys.. Maent yn cynnwys traethau Losgaintir, Seilebost, Borve, Northton a Sgarasta.

Cysylltir Na Hearadh gyda Ynys Skye gan fferi o An Tairbeart i Uig. Mae fferi arall yn mynd o An Tòb (Saesneg: Leverburgh) i Ynys Beàrnaraigh o le mae ffordd yn arwain at Uibhist a Tuath.

An Cliseam - Harris.jpg|An Cliseam o'r Abhainn Mharaig, ger y briffordd i Leòdhas
Losgaintir01LB.jpg|Traeth Losgaintir

Tarbert01LB.jpg|Fferi An Tairbeart - Uig

## Cyfeiriadau
Categori:Ynysoedd Allanol Heledd
Taleithiau Tiwnisia

bawd|dde|270px|Taleithiau Tiwnisia
Rhennir Tiwnisia, yng Ngogledd Affrica, yn 24 talaith (*gouvernorat*):

 Ariana
 Béja
 Ben Arous
 Bizerte
 Gabès
 Gafsa
 Jendouba
 Kairouan
 Kasserine
 Kebili
 El Kef
 Mahdia

 Manouba
 Medenine
 Monastir
 Nabeul
 Sfax
 Sidi Bou Zid
 Siliana
 Sousse
 Tataouine
 Tozeur
 Tiwnis
 Zaghouan

Rhennir y *gouvernorats* yn eu tro yn 262 *delegation* neu "dosbarth" (Arabeg: *mutamadiyat*), sy'n cael eu hisrannu'n *municipalités* (Arabeg: *shaykhats*).
Béja

250px|bawd|Béja
Mae **Béja** (Arabeg: باجة) yn ddinas yng ngogledd-orllewin Tiwnisia ac yn brifddinas y dalaith o'r un enw. Fe'i lleolir 105&nbsp;km i'r gorllewin o Diwnis, gyda phoblogaeth o  56,677.

Gorwedd Béja yng nghanol un o'r rhanbarthau gwyrddaf a mwyaf ffrwythlon yn y wlad, wrth droed mynyddoedd y Khroumirie ac mewn cwm agored sy'n ymestyniad o ddyffryn mawr afon Medjerda. Mae ei thirwedd yn gymsgfa o ardaloedd coediog a bryniau canolog sy'n codi o wastadiroedd a chymoedd is sy'n cael eu hamaethu ar raddfa helaeth.

Mae'r ddinas ei hun yn eithaf modern. Mae'r rheilffordd yn ei chysylltu â Thiwnis i'r dwyrain a Jendouba ger y ffin ag Algeria i'r gorllewin.

Categori:Dinasoedd Tiwnisia
Categori:Talaith Béja