open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mynachlog Santes Catrin

Mynachlog ar orynys Sinai yn yr Aifft yw **Mynachlog Santes Catrin** (Groeg: ). Saif ger llethrau isaf Mynydd Sinai. Dymodwyd y fynachlog, sy'n perthyn i Eglwys Uniongred Groeg, yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO. Ystyrir mai Mynachlog Santes Catrin yw'r fynachlog Gristnogol hynaf yn y byd.

Ceir cofnod am fynachod yma gan bererin o'r enw Egeria tua 381-384. Adeiladwyd y fynachlog gan yr ymerawdwr Justinian I (teyrnasodd 527-565), o amgylch Capel y Berth yn Llosgi. Roedd y capel hwn wedi ei adeiladu gan Helena, mam yr ymerawdwr Cystennin I, ar y safle lle dywedir i Moses weld y berth yn llosgi. Cafodd y fynachlog ei henw oddi wrth Santes Catrin o Alecsandria. Wedi iddi gaeth ei merthyru, roedd traddodiad i angylion gario ei chorff i'r safle yma.

Ceir casgliad ail-fwyaf y byd o lawysgrifau cynnar yma, a nifer fawr o weithiau celf, yn cynnwys casgliad gorau'r byd o eiconau cynnar.

## Oriel luniau 

Sinai-Katharinenkloster-04-von weit oben-2009-gje.jpg
Sinai-Katharinenkloster-12-von oben-2009-gje.jpg
Sinai-Katharinenkloster-28-Suedostecke-2009-gje.jpg
Sinai-Katharinenkloster-46-Nordansicht-2009-gje.jpg
Sinai-Katharinenkloster-58-Brombeerhecke als Dornbusch-2009-gje.jpg
Sinai-Katharinenkloster-64-Hof-2009-gje.jpg
Sinai-Katharinenkloster-74-betender Moslem-2009-gje.jpg
Sinai-Katharinenkloster-78-Hotel-2009-gje.jpg

Categori:Cristnogaeth yn yr Aifft
Categori:Eglwys Uniongred
Sant Catrin
Categori:Safleoedd Treftadaeth y Byd yn yr Aifft
Categori:Sinai
Eglwys Groeg

bawd|dde|Tiriogaeth Eglwys Groeg (glas).

Cangen o'r Eglwys Uniongred Roegaidd yng Ngwlad Groeg yw **Eglwys Groeg**.

Hyd 1833, roedd yr eglwys yng Nghroeg yn rhan o Batriarchaeth Eciwmenaidd Caergystennin, ond yn y flwyddyn honno cyhoeddodd ei hun yn annibynnol. Derbyniwyd hyn gan Batriarchaeth Caergystennin yn 1850. Rhennir hi yn 77 esgobaeth, yn cynnwys Archesgobaeth Athen. Pen yr eglwys yw Archesgob Athen a holl Roeg, ar hyn o bryd Hieronymus II. Mae gan yr eglwys tua 9 miliwn o aelodau.

Mae Creta, y Dodecanese a Mynydd Athos yn parhau i fod dan awdurdod Patriarch Caergystennin, ac nid ydynt yn rhan o Eglwys Groeg.

Groeg
Categori:Cristnogaeth yng Ngwlad Groeg
Puncak Jaya

Mynydd uchaf Indonesia a chopa uchaf Oceania yw **Puncak Jaya**. Gydag uchder o 4,884 medr, ef yuw'r mynydd uchaf rhwng yr Himalaya a'r Andes, a'r copa uchaf ar ynys.

Saif y mynydd ym Mynyddoedd Sudirman yn nhalaith Papua ar ynys Gini Newydd. Gerllaw, mae cloddfa aur fwyaf y byd, Cloddfa Grasberg. Enw gwreiddiol y mynydd oedd **Pyramid Carstenz**, ar ôl y fforiwr Iseldiraidd Jan Carstensz, a'i disgrifiodd yn 1623. Dringwyd y mynydd am y tro cyntaf yn 1962, gan dîm o ddringwyr oedd yn cynnwys Heinrich Harrer.

Mae'n un o'r Saith Copa, sef copaon uchaf pob cyfandir. Ystyrir ef yn un o'r anoddaf yn dechnegol o'r saith copa i'w ddringo.

Categori:Mynyddoedd Indonesia
The Human Centipede (First Sequence)

Ffilm arswyd Iseldiraidd a ysgrifennwyd a chyfarwyddwyd gan Tom Six yw ***The Human Centipede (First Sequence)***. Mae'n serennu Dieter Laser, Ashley C. Williams, Ashlynn Yennie, ac Akihiro Kitamura. Mae'r ffilm yn sôn am feddyg Almaenaidd sy'n herwgipio tri thwrist ac yn eu hymuno â'i gilydd drwy lawfeddygaeth, ceg i anws, gan ffurfio "neidr gantroed ddynol".

Yn ôl Tom Six, daeth syniad y ffilm o jôc a'i wnaeth gyda ffrindiau ynglŷn â chosbi molestwyr plant gan bwytho eu ceg i'r anws o yrrwr tryc tew. Dywedodd Six mewn cyfweliadau y cafodd gymorth gan lawfeddyg mewn cynllunio'r weithdrefn feddygol a bod y ffilm yn "feddygol gywir yn 100%". Serch hynny, disgrifir y cywirdeb meddygol fel "chwerthinllyd" a "sbwriel" gan ffisigwr ac adolygwyr ffilmiau. Wrth chwilio am fuddsoddwyr cyn i ddechrau ffilmio, ni soniodd Six am agwedd ceg-i-anws o'r plot, gan roedd ofn arni ynglŷn â phryderu buddsoddwyr potensial. Ni ddarganfyddodd arianwyr y ffilm y natur llawn nes y cafodd ei gwblhau.

Cafodd *The Human Centipede* adolygiadau cymysg ond sawl acolâd yn ystod gwyliau ffilmiau cenedlaethol amrywiol. Rhyddhawyd y ffilm yn y Taleithiau Unedig ar Video on Demand ar 28 Ebrill 2010, ac mewn limited release yn theatraidd ar 30 Ebrill 2010. Mae Tom Six yn gweithio ar ddilyniant, *The Human Centipede (Full Sequence)*, a ryddheir yn ystod 2011.

## Cyfeiriadau 
Categori:Ffilmiau 2009
Categori:Ffilmiau arswyd Almaeneg o'r Iseldiroedd
Categori:Ffilmiau arswyd Japaneg o'r Iseldiroedd
Categori:Ffilmiau arswyd Saesneg o'r Iseldiroedd
Rheinallt ap Gruffudd

:''Am y nofel gan Isaac Foulkes, gweler Rheinallt ab Gruffydd (nofel)

Uchelwr o'r Wyddgrug, Sir y Fflint, oedd **Rheinallt ap Gruffudd ap Bleddyn** (tua 1438 - 1465/6). Mae'n adnabyddus am amddiffyn y Cymry yn erbyn Saeson dinas Caer ac am grogi maer y ddinas honno ar ôl iddo ymosod ar yr Wyddgrug.

## Hanes
Perchennog Y Tŵr yn y Wyddgrug oedd Rheinallt. Roedd yn uchelwr lleol ac yn filwr. Cymerodd ran yr Lancastriaid yn Rhyfeloedd y Rhosynnau. Yn 1461 fe'i cofnodir mewn dogfen Seisnig fel un o garsiwn Cymreig Castell Harlech, cadarnle'r Lancastriaid yng ngogledd Cymru.

Yn ôl traddodiad, crogodd faer Caer ar ystwffl tu allan i'r Tŵr yn 1464 ar ôl curo gwŷr Caer mewn sgarmes wedi iddynt ymosod ar y Wyddgrug. a cherddi mawl eraill gan Gutun Owain a Tudur Penllyn. Canodd mab Tudur, Ieuan ap Tudur Penllyn, farwnad iddo.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau'r 1430au
Categori:Marwolaethau'r 1460au
Categori:Cenedlaetholdeb Cymreig
Categori:Hanes Sir y Fflint
Categori:Milwyr o Gymru
Categori:Pobl o'r Wyddgrug
Categori:Pobl y 15fed ganrif o Gymru
Canolbarth Jawa

bawd|300px|Lleoliad Canolbarth Jawa

Un o daleithiau Indonesia yw **Canolbarth Jawa** (Indoneseg: *Jawa Tengah*). Mae'n ffurfio rhan ganol ynys Jawa, ac roedd y boblogaeth yn 32,864,000 yn 2009. Y brifddinas yw Semarang.

Mae'r dalaith yn ffinio ar daleithiau Gorllewin Jawa yn y gorllewin a Dwyrain Jawa yn y de, tra mae Ardal Arbennig Yogyakarta yn cael ei hamgylchynu gan y dalaith. Yn y gogledd, mae'n ffinio ar Fôr Jawa ac yn y de ar Gefnfor India. Ceir nifer o losgfynyddoedd yma, yn cynnwys Mynydd Merapi a Mynydd Merbabu. Mae'r tir yn ffrwythlon, a thyfir reis ar draws ardal helaeth o'r dalaith. Mae dinasoedd y dalaith yn cynnwys 
Magelang, Pekalongan, Salatiga, Semarang, Surakarta a Tegal.

Mae'r dalaith yn cynnwys temlau hanesyddol Borobudur a Prambanan, y ddwy ynSafle Treftadaeth y Byd.

Categori:Taleithiau Indonesia
Semarang

bawd|260px|Tawang Polder, tu cefn i'r hen orsaf

Dinas ar arfordir gogleddol ynys Jawa yn Indonesia yw **Semarang**. Hi yw prifddinas talaith Canolbarth Jawa, a chyda poblogaeth o tua 1.5 miliwn, hi yw pumed dinas Indonesia o ran poblogaeth.

Roedd sefydliad ar y safle yn y 9g, gyda'r enw Bergota. Glaniodd y llynghesydd Tsineaidd Zheng He yma ym 1405, a cheir teml Tsineaidd fawr ier cof amdano. Tua diwedd y 15g, ail-sefydlwyd y safle gan Kyai Pandan Arang, ac yn 1547 penodwyd ef yn  *bupati* (maer) cyntaf Semarang. Yn 1705, daeth Semarang yn eiddo cwmni Iseldiraidd y VOC.

bawd|dde|250px

Categori:Dinasoedd Indonesia
Categori:Jawa
Markazi (talaith)

bawd|Mosg Narāgh. Mae'r ardal yn orlawn o hanes a diwylliant.

Un o daleithiau cyfoes Iran yw talaith **Markazi** (Perseg: ***(استان مرکز***). Mae'n gorwedd yng ngogledd orllewin y wlad gyda phrifddinas Iran, dinas Tehran, heb fod yn bell, i'r dwyrain. Mae'n cynnwys 29,127 cilometr sgwâr o dir ac yn gorwedd ar lwyfandir canol Iran.

200px|bawd|dim|Talaith Markazi

Mae talaith Markazi yn ffinio â thalaith Qazvin i'r gogledd, talaith Lorestān i'r de, Semnān a Qom i'r dwyrain, a Lorestān a Hamadān i'r gorllewin. Mae'r dalaith yn cynnwys 11 rhanbarth (Mehefin, 2010).

Y prif ddinasoedd yw: Saveh, Arak, Mahallat, Khomein, Delijan, Tafresh, Ashtian, a Shazand.

Roedd yn rhan o Ymerodraeth y Mediaid drwy gydol y mileniwm cyntaf OC, gyda gweddill Gorllewin Iran. Saif llawer o adfeilion yn dyst i hyn ledled y dalaith. Mae'r Aiatola Khomeini yn olrhain ei dras i'r dalaith hon.

## Dolenni allanol 
*  Gwefan swyddogol y dalaith 

Categori:Taleithiau Iran
Olew eneinio sanctaidd

Yng nghrefydd hynafol yr Israeliaid, roedd yr **olew eneinio sanctaidd** (Hebraeg Feiblaidd: שמן המשחה, *shemen ha-mishchah*, yn llythrennol 'olew yr eneinio') yn rhan bwysig o seremoni ordeinio'r offeiriadaeth a'r Archoffeiriad, ynghyd â chysegru eitemau'r Tabernacl (Exodus 30:26) a themlau yn Jeriwsalem. Prif bwrpas eneinio gyda'r olew eneinio sanctaidd oedd i sancteiddio, i ddodi'r person neu eitem eneiniog ar wahân fel , neu'n "sanctaidd" (Exodus 30:29).

Ystyrir yn draddodiadol i fod yr olew a ddefnyddiwyd gan broffwydi i eneinio Saul, Dafydd, a brenhinoedd eraill o hen Israel. Roedd y proffwydi yn gallu cael eu heneinio gyda'r olew. Mae'r gair Crist / Meseia yn golygu "yr Eneiniog."

## Rysáit Beiblaidd 
Crëwyd yr **olew eneinio sanctaidd** fel y'i disgrifiwyd yn Ymadawiad 30:22-25 gyda:

* 500 sicl (tua 6&nbsp;kg) o fyrr (מָר-דְּרוֹר‎, *mār-dərōr*) pur
* 250 sicl (tua 3&nbsp;kg) o sinamon (קִנְּמָן-בֶּשֶׂם‎, *qīnnəmōn-besem*) melys,
* 250 sicl (tua 3&nbsp;kg) o "gansen bersawrus" (קְנֵה-בֹשֶׂם‎, *qənē-ḇōsem*, cyfieithir weithiau yn galamws)
* 500 sicl (tua 6&nbsp;kg) o gassia (קִדָּה‎, *qīddā*),
* *Hin* (tua 6 L yn ôl) o olew olewydd (שֶׁמֶן זַיִת‎, *šemen zayīt*)

## Cristnogaeth 
O fewn Cristnogaeth, dylanwadwyd y fformiwla am yr olew eneinio sanctaidd y traddodiadau ynglŷn â'r paratoad, cysegriad, a defnydd o'r Crism.

## Diwylliant poblogaidd
Yn y gyfres deledu Supernatural, cafwyd pobl o'r olew eneinio sanctaidd gan yr angel Castiel o Jeriwsalem. Yn y gyfres, mae'r olew yn hylosg, ac fe'i defnyddir gan yr ymgyrchwyr i greu cylchau hudol o gwmpas engyl. Dywedir fod cylch llosg o'r olew sanctaidd yn gallu trapio neu gyfyngu unrhyw angel, gan gynnwys archangylion grymus.

## Gweler hefyd 
*Defnydd crefyddol ac ysbrydol o ganabis
*Olew Abraham
*Eneinio
*Shemen Afarsimon

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Exodus 30, yr Allor i Losgi Arogldarth, ar gael ar Beibl.net yma

Categori:Geirfa Cristnogaeth
Categori:Geirfa Iddewiaeth
Categori:Llyfr Exodus
Eneinio sanctaidd
Edirne (talaith)

Lleolir talaith **Edirne** yng ngogledd-orllewin Twrci ar lan y Môr Canoldir ar dir cyfandir Ewrop am y ffin rhwng Twrci a Bwlgaria a Gwlad Groeg. Ei phrifddinas yw Edirne. Mae'n rhan o ranbarth Marmara Bölgesi (Rhanbarth Môr Marmara). Poblogaeth: 402,606 (2009).

250px|bawd|canol|Lleoliad talaith Edirne yn Nhwrci


Categori:Taleithiau Twrci
Bursa (talaith)

Lleolir talaith **Bursa** yng ngorllewin Twrci. Ei phrifddinas yw Bursa. Mae'n rhan o ranbarth Marmara Bölgesi. Poblogaeth: 3,594,687 (2009) gyda'r mwyafrif yn byw yn ardal fetropolitaidd Bursa. Y ddinas fawr arall yn y dalaith yw İznik, sy'n enwog am ei chrochenwaith ceramig.

Mae rhan ddwyreiniol y dalaith yn fynyddig: y copa uchaf yw Uludağ (2543 metr).

250px|bawd|canol|Lleoliad talaith Bursa yn Nhwrci


Categori:Taleithiau Twrci
Dwyrain Jawa

Un o daleithiau Indonesia yw **Dwyrain Jawa** (Indoneseg: *Jawa Timur*). Mae'n ffurfio rhan ddwyreiniol ynys Jawa ac yn cynnwys ynys lai Madura yn y gogledd, ac roedd y boblogaeth yn 35,839,000 yn 2000. Y brifddinas yw Surabaya.

Mae'r dalaith yn ffinio ar dalaith Canolbarth Jawa yn y gorllewin, gydag ynys Bali ar draws y culfor i'r dwyrain. Yn y gogledd, mae'n ffinio ar Fôr Jawa ac yn y de ar Gefnfor India. Ceir nifer o losgfynyddoedd yma, yn cynnwys Mynydd Bromo, sy'n atyniad pwysig i dwristiaid, a Mynydd Semeru. Mae'r tir yn ffrwythlon, a thyfir reis ar draws ardal helaeth o'r dalaith, gyda siwgwr hefyd yn bwysig. Mae dinasoedd y dalaith yn cynnwys Malang, Kediri a Banyuwangi.

Categori:Taleithiau Indonesia
George Galloway

Gwleidydd, darlledwr ac awdur o'r Alban yw **George Galloway** (ganwyd 16 Awst 1954) a fu'n Aelod Seneddol o 1987 hyd at 2010, o 2012 hyd 2015 ac er Mawrth 2024. Daeth i amlygrwydd oherwydd ei ddaliadau cryf yn erbyn rhyfel, yn enwedig "Ymosodiad Israel ar Lain Gaza 2008–2009" yn erbyn y Palesteiniaid ac yn erbyn yr ymosodiad ar Irac.  Cafodd ei ddiarddel gan y Blaid Lafur yn Hydref 2003. a sefydlu plaid newydd o'r enw Respect.

Areithiodd o flaen Arlywydd Irac, sef Saddam Hussein, a dywed rhai iddo frolio'r Arlywydd, 
 er fod Galloway ei hun wastad mynnu nad oedd yn cytuno gydag Irac tan 1991 (Rhyfel y Gwlff). Bu o flaen Senedd yr Unol Daleithiau yn 2005 gan ateb llawer o gyhuddiadau gan y Seneddwyr.

Ym Mawrth 2012 cafodd ei ethol yn Aelod Seneddol dros Gorllewin Bradford, ac ym Mawrth 2024 cafodd ei ethol yn Aelod Seneddol dros Rochdale.

## Blair a Bush
Ar 30 Mehefin 2003 ymddiheurodd Galloway am alw George W. Bush yn "flaidd". Ychwanegodd fod dweud hynny yn sarhau bleidiaid:

Ar 20 Tachwedd 2004 rhoddodd gyfweliad ar Abu Dhabi TV a dywedodd:

Lambastiodd y ddau arweinydd hyn ar 20 Mehefin 2005 ar Al Jazeera:

Mewn cyfweliad gyda Piers Morgan i'r cylchgrawn 'GQ Magazine' ym mis Mai 2006, gofynnwyd i  Galloway a ellid cyfiawnhau lladd Tony Blair gan fom terfysgwr, pe na bai neb arall yn cael ei frifo fel dial am Ryfel Irac? Atebodd Galloway:

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan swyddogol

Categori:Genedigaethau 1954
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Cyflwynwyr teledu o'r Alban
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o'r Alban
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o'r Alban
Categori:Llenorion ffeithiol Saesneg o'r Alban
Categori:Llenorion gwleidyddol o'r Alban
Technoleg gwybodaeth

Yr astudiaeth o wybodaeth ynghyd a'i storio a'i drin a'i drafod ydy **Technoleg Gwybodaeth**, sydd wedi datblygu'n sydyn dros yr ugain mlynedd diwethaf oherwydd y cyfrifiadur. Mae Cymdeithas Technoleg Gwybodaeth America yn ei ddiffinio fel: "*the study, design, development, implementation, support or management of computer-based information systems, particularly software applications and computer hardware.*"

Defnyddir y term **Technoleg Gwybodaeth a Chyfathrebu** hefyd ac mae gwyddoniaeth gyfrifiadurol a pheirianeg gyfrifiadurol yn faesydd oddi fewn i'r pwnc.

## Cyfeiriadau

Categori:Gwyddor gwybodaeth
Wraniwm

bawd|220px|Biled o Wraniwm wedi'i gyfoethogi
Elfen gemegol lliw arian-gwyn yw **wraniwm** gyda'r rhif atomig 92 a'r symbol `U`. Mae ganddo 92 proton a 92 electron ac mae 6 yn electronau falens. Mae'r cnewyllyn yn dal rhwng 141 a 146 o niwtronnau gan greu 6 isotop. Yr isotop mwyaf cyffredin ydy'r U-238 (146 niwtron) a'r U-235 (143 niwtron).

O ran pwyasu, wraniwm (neu **iwraniwm**) ydy'r ail elfen drymaf yn y Tabl Cyfnodol: dim ond plwtoniwm-244  sy'n drymach nag ef.

## Defnydd
### Milwrol
Defnyddiwyd wraniwm yn yr Ail Ryfel Byd i greu bom atomig. Gwnaed dyfais eitha syml gydag wraniwm-235 a dyfais cymhlethach gydag wraniwm-238 a phlwtoniwm-239. Gollyngwyd y bom atomig cyntaf gan yr Unol Daleithiau ar 6 Awst 1945 ar Hiroshima a'r ail dridiau'n ddiweddarach ar Nagasaki gan ladd tua 200,000 rhyngddynt.

### Arall
Defnyddir wraniwm mewn atomfa er mwyn creu ynni niwclear.

## Gweler hefyd
* Rhestr o wledydd gyda phwer niwclear
* Atomfa
* Ffiseg niwclear
* Rhaglen niwclear Iran
* Arfau niwclear
* Yr Asiantaeth Ynni Atomig Ryngwladol

Categori:Elfennau cemegol
Categori:Technoleg niwclear
Mwynyddiaeth

**Mwynyddiaeth** (neu **Mwynoleg**) astudiaeth wyddonol o gemeg, strwythur a nodweddau mwynau. Mae mwynyddiaeth yn aml yn cael ei hystyried yn gyd-adran o ddaeareg.

## Dolenni allanol
* Mwynyddiaeth  ar wefan Prifysgol Aberystwyth


Categori:Daeareg
Categori:Gwyddorau daear
Gorllewin Jawa

bawd|300px|Lleoliad Gorllewin Jawa

Un o daleithiau Indonesia yw **Gorllewin Jawa** (Indoneseg: *Jawa Barat*). Mae'n ffurfio rhan o orllewin ynys Jawa. Roedd y boblogaeth yn 35,724,000 yn 2000, y boblogaeth uchaf ymhlith taleithiau Indonesia. Y brifddinas yw Bandung.

Mae'r dalaith yn ffinio ar dalaith Canolbarth Jawa yn y dwyrain ac ar dalaith Banten yn y gorllewin. Yn y gogledd, mae'n ffinio ar Fôr Jawa ac ar Ardal Arbennig Jakarta, ac yn y de mae'n ffinio ar Gefnfor India. Ffurfiwyd talaith Banten o ran o dalaith Gorllewin Jawa yn 2000.

Mae dinasoedd y dalaith yn cynnwys Bogor, Sukabumi a Cirebon.

Categori:Taleithiau Indonesia
Banten

bawd|300px|Lleoliad Banten

Un o daleithiau Indonesia yw **Banten**, weithiau **Bantam**. Mae'n ffurfio'r rhan fwyaf gorllewinol o ynys Jawa. Roedd y boblogaeth yn 9,083,114 yn 2005. Y brifddinas yw dinas Banten.

Mae'r dalaith yn ffinio ar dalaith Gorllewin Jawa yn y dwyrain. Yn y gogledd, mae'n ffinio ar Fôr Jawa, yn y gorllewin ar Gulfor Sunda ac yn y de ar Gefnfor India. Ffurfiwyd talaith Banten o ran o dalaith Gorllewin Jawa yn 2000. Mae'n cynnwys Parc Cenedlaethol Ujung Kulon, sy'n Safle Treftadaeth y Byd

Categori:Taleithiau Indonesia
Categori:Jawa
İzmir (talaith)

Lleolir talaith **İzmir** yng ngorllewin Twrci ar lan y Môr Egeaidd. Ei phrifddinas yw İzmir. Mae'n rhan o ranbarth Ege Bölgesi (Rhanbarth y Môr Egeaidd). Poblogaeth: 3,370,866 (2009).

Lleolir safle dinas hynafol Effesus yn y dalaith. Mae'r safleoedd hanesyddol eraill yn cynnwys hen ddinas İzmir ei hun a dinas Rufeinig Allianoi.

Y brif afon yw Afon Gediz.

250px|bawd|canol|Lleoliad talaith İzmir yn Nhwrci


Categori:Taleithiau Twrci
Kahramanmaraş (talaith)

Lleolir talaith **Kahramanmaraş** yn ne canolbarth Twrci. Ei phrifddinas yw Kahramanmaraş. Mae'n rhan o ranbarth Akdeniz Bölgesi (Rhanbarth y Môr Canoldir). Poblogaeth: 1,002,384 (2009).

250px|bawd|canol|Lleoliad talaith Kahramanmaraş yn Nhwrci


Categori:Taleithiau Twrci
Gaziantep (talaith)

Lleolir talaith **Gaziantep** yn ne-ddwyrain Twrci ar lan y Môr Canoldir. Ei phrifddinas yw Gaziantep. Mae'n rhan o ranbarth Güneydoğu Anadolu Bölgesi. Poblogaeth: 1,285,249 (2009).

Llifa afon Ewffrates drwy'r dalaith. Mae canran o'r boblogaeth yn Arabiaid ethnig, yn enwedig yn ninas Gaziantep ei hun, a cheir nifer o Gyrdiaid hefyd. Mae'r ardal yn adnabyddus am ei charpedi traddodiadol.

250px|bawd|canol|Lleoliad talaith Gaziantep yn Nhwrci


Categori:Taleithiau Twrci
Yr Hobyd

Nofel ffantasi a llyfr i blant gan J. R. R. Tolkien yw ***Yr Hobyd*** a gyhoeddywd yn wreiddiol yn Saesneg dan y teitl ***The Hobbit, or There and Back Again***, ac a adnabyddir yn amlaf gan ei deitl byr ***The Hobbit***. Cyhoeddwyd y nofel wreiddiol 21 Medi 1937 gan dderbyn cymeradwyaeth feirniadol eang, ac enwebwyd am Fedal Carnegie ac enillodd wobr y *New York Herald Tribune* am ffuglen orau i bobl ifanc. Mae'r llyfr yn parhau i fod yn boblogaidd ac fe'i ystyrir fel clasur llenyddiaeth plant.

## Fersiwn Cymraeg
Cyhoeddwyd y cyfieithiad Cymraeg yn 2024 gan Melin Bapur; y cyfieithydd oedd Adam Pearce.

Categori:Cyfieithiadau o nofelau i'r Gymraeg
Categori:Nofelau 1937
Categori:Nofelau'r 20fed ganrif o Loegr
Categori:Nofelau ffantasi Saesneg o Loegr
Categori:Nofelau plant Saesneg o Loegr
Categori:J. R. R. Tolkien
Culfor Sunda

Culfor rhwng ynysoedd Sumatera a Jawa yn Indonesia yw **Culfor Sunda**. Mae tua 200&nbsp;km o hyd a 30&nbsp;km o led yn y man culaf.

Ceir nifer o ynysoedd yn y culfor, yn cynnwys ynys a llosgfynydd Krakatau, lle bu ffrwydrad mawr yn 1883. Gyda Culfor Malacca, y culfor yma yw'r cysylltiad pwysicaf rhwng Môr De Tsieina a Chefnfor India, a cheir trafnidiaeth brysur trwyddo.

bawd|dim|400px

Sunda
Categori:Daearyddiaeth Indonesia
Categori:Jawa
Pedoffilia

Anhwylder seicolegol lle bod blaenoriaeth rywiol ar gyfer plant cyn-oflewog gan oedolyn neu lanciau/llancesi yw **pedoffilia**.

## Cyfeiriadau 
Categori:Paraffilia
Categori:Plant
Haffniwm

Elfen gemegol yw **haffniwm** ac mae ganddo'r symbol cemegol `**Hf**` a'r rhif atomig 72 yn y  tabl cyfnodol. Metal lwyd-arian ydyw o ran lliw a chafodd ei rag-fynegi gan Dmitri Mendeleev yn 1869. Cafodd ei ddarganfod, fodd bynnag, gan Dirk Coster a Georg von Hevesy yn 1923 yn Copenhagen, Denmarc, a'i enwi yn Hafnia ar ôl yr enw Lladin am "Copenhagen".

chwith|350px|Haffniwm

## Cyfeiriadau 
Categori:Elfennau cemegol
Lawrenciwm

Elfen ymbelydrol, synthetig yw **lawrenciwm** (neu **lawrensiwm**). Fe'i dynodir gan y symbol `**Lr**` a'r rhif 103 yn tabl cyfnodol. Yr isotop mwyaf sefydlog ohono ydy 262Lr, sydd â hanner oes o oddeutu 3.6 awr.

Mae'r enw'n tarddu o enw'r gwyddonydd Ernest O. Lawrence o Brifysgol Califfornia, Berkeley a ddyfeisiodd y cyflymydd gronynnau cylchotron.

## Isotopau, a'r blynyddoedd y cawsant eu darganfod
Categori:Elfennau cemegol
Rutherfordiwm

Elfen gemegol yw **rutherfordiwm** gyda'r symbol `**TRf**` a'r rhif atomig 2104 yn y  tabl cyfnodol. Mae'n elfen ymbelydrol synthetig, a'r isotop mwyaf sefydlog ohono ydy 267Rf, sydd â hanner oes o oddeutu 1.3 awr.

Cafodd yr elfen hon ei henwi ar ôl y gwyddonydd Ernest Rutherford o Seland Newydd yn 1997.

Categori:Elfennau cemegol
Astatin

Elfen gemegol ymbelydrol ydy **Astatin** gyda'r symbol `**At**` a'r rhif atomig 85 yn y  tabl cyfnodol. Cafodd ei ddarganfod, neu ei greu, gan Dale R. Corson, Kenneth Ross MacKenzie, ac Emilio Segrè yn 1940 ac mae ei 'hanner-oes' yn funudau. Nid oes neb wedi llwyddo i'w weld neu dynnu ei lun ond credir mai lliw du sydd ganddo.

Categori:Elfennau cemegol
Categori:Halogenau
Dubniwm

Elfen gemegol yw **dubniwm** gyda'r symbol `**Db**` a'r rhif atomig 105 yn y tabl cyfnodol.

Mae'n elfen ymbelydrol synthetig, a'i isotop mwyaf sefydlog ohono ydy 268Db, sydd â hanner oes o tua 28 awr.

Categori:Elfennau cemegol
Seaborgiwm

Elfen gemegol synthetig yw **seaborgiwm** ac mae ganddo'r symbol cemegol `**Sg**` a'r rhif atomig 106 yn y tabl cyfnodol. Yr isotop mwyaf sefydlog ohono ydy 271Sg, sydd  â hanner oes o oddeutu 1.9 munud.

Cafodd yr elfen hon ei henwi ar ôl yr Americanwr Glenn T. Seaborg, a hynny yn 1997.

Categori:Elfennau cemegol
Bohriwm

Elfen gemegol ymbelydrol, synthetig yw **bohriwm**. Fe'i dynodir gan y symbol `**Bh**` a'r rhif 107 yn tabl cyfnodol. Yr isotop mwyaf sefydlog ohono ydy 270Bh, sydd  â hanner oes o 61 eiliad.

Mae'r enw'n tarddu o enw'r gwyddonydd Niels Bohr o'r Iseldiroedd a oedd yn un o'r gwyddonwyr a ddarganfu fohriwm.

Categori:Elfennau cemegol
Meitneriwm

Elfen gemegol yw **meitneriwm** gyda'r symbol `**Mt**` a'r rhif atomig 109 yn y tabl cyfnodol.

Mae'n elfen synthetig, a'i isotop mwyaf sefydlog yw 278Mt, sydd â hanner oes o ryw 8 eiliad.

Cafodd ei greu am y tro cyntaf ar 29 Awst 1982 gan ddau wyddonydd o'r Almaen, Peter Armbruster a Gottfried Münzenberg, a hynny yn Darmstadt. *Iridiwm* oedd yr hen enw arno ond newidiwyd yr enw yn 1997 i gofio'r gwyddonydd Lise Meitner.

Categori:Elfennau cemegol
Darmstadtiwm

Elfen gemegol yw **darmstadtiwm** gyda'r symbol `**Ds**` a'r rhif atomig 110 yn y tabl cyfnodol.

Cafodd ei greu'n synthetig am y tro cyntaf yn 1994, a'i isotop mwyaf sefydlog ohono hyd yma ydy 281Ds, sydd â hanner oes o tua 10 eiliad.

Y ddinas agosaf i'r labordy lle cafodd ei darganfod yw Darmstadt a dyna darddiad yr enw a roddwyd i'r elfen hon ar 16 Awst 2003.

Categori:Elfennau cemegol
Aceh

Un o daleithiau Indonesia yw **Aceh**, hefyd **Nanggroë Aceh Darussalam**. Mae'n ffurfio rhan fwyaf gogleddol ynys Sumatera, yn fras yr un diriogaeth a Swltaniaeth Aceh rhwng y 15g a'r 19g. Roedd y boblogaeth yn 4,031,589 yn 2005. Y brifddinas yw Banda Aceh.

Mae'r dalaith yn ffinio ar dalaith Gogledd Sumatera yn y de. Bu llawer o ymladd yma yn erbyn yr Iseldirwyr yn y cyfnod trefedigaethol, ac yn ddiweddarach datblygodd mudiad cryf yn hawlio annibyniaeth oddi wrth Indonesia, yn cynnwys gwrthryfel arfog gan GAM, (*Gerakan Aceh Merdeka*, "Mudiad Aceh Annibynnol"). Dioddefodd Aceh yn fwy nag unrhyw ardal arall o effethiau'r  tsunami ar 26 Rhagfyr 2004; er enghraifft, dinistriwyd Banda Aceh bron yn llwyr. Yn sgîl hyn, gwnaed cytundeb rhwng y cenedlaetholwyr a'r llywodraeth Indonesaidd oedd yn rhoi mesur helaeth o ymreolaeth i Aceh.

Mae bron y cyfan o'r boblogaeth yn ddilynwyr Islam.

bawd|dim|300px|Lleoliad Aceh
bawd|dim|200px|Aceh

Categori:Taleithiau Indonesia
Roentgeniwm

chwith|thumbnail|Roentgenium, GSI
Elfen gemegol yw **roentgeniwm** gyda'r symbol `**Rg**` a'r rhif atomig 111 yn y  tabl cyfnodol.

Mae'n elfen ymbelydrol synthetig, a'r isotop mwyaf sefydlog ydy 281Rg, sydd â hanner oes o tua 20 eiliad.

Cafodd ei henw ar ôl y gwyddonydd Almaenig Wilhelm Conrad Röntgen, a hynny ar 1 Tachwedd 2004.

Categori:Elfennau cemegol
Nihoniwm

Elfen gemegol yw **nihoniwm** gyda'r symbol `**Nh**` a'r rhif atomig 113 yn y  tabl cyfnodol.

Mae'n elfen synthetig, a'i isotop mwyaf sefydlog ohono ydy 286Nh, sydd  â hanner oes o ryw 20 eiliad.

Cafodd yr elfen hon ei darganfod yn 2003. Cyn 2012 fe'i gelwid yn **ununtriwm**.

## Cyfeiriadau
Categori:Elfennau cemegol
Fflerofiwm

Elfen gemegol yw **fflerofiwm** gyda'r symbol `**Fl**` a'r rhif atomig 114 yn y tabl cyfnodol. 

Mae'n elfen ymbelydrol synthetig, a'r isotop mwyaf sefydlog ohoni ydy 289Fl, sydd  â hanner oes o tua 2.6 eiliad. Mae'n fwy na phosib mai un o'r nwyon nobl ydyw.

Cafodd yr elfen synthetig hon ei chreu yn Rhagfyr 1998 gan wyddonwyr yn Dubna, Rwsia. Cyn 2012 fe'i gelwid yn **ununcwadiwm**.

Categori:Elfennau cemegol
Moscofiwm

Elfen gemegol yw **moscofiwm** gyda'r symbol `**Mc**` a'r rhif atomig 115 yn y tabl cyfnodol.

Mae'n elfen ymbelydrol synthetig a chafodd ei chreu yn gyntaf yn 2003 gan Sergei Dmitriev o Labordai Adweithiau Niwclear yn Dubna, Rwsia.

Cyn 2016 fe'i gelwid yn **ununhecsiwm**.

Categori:Elfennau cemegol
Lifermoriwm

Elfen gemegol yw **lifermoriwm** gyda'r symbol `**Lv**` a'r rhif atomig 116 yn y tabl cyfnodol.

Mae'n elfen ymbelydrol synthetig, a'r isotop mwyaf sefydlog ydy 293Lv, sydd â hanner oes o tua 60 eiliad.

Cafodd ei darganfod yng Ngorffennaf 2000. Cyn 2012 fe'i gelwid yn **ununhecsiwm**.

Categori:Elfennau cemegol
Tenesin

Elfen gemegol yw **tenesin** gyda'r symbol `**Ts**` a'r rhif atomig 117 yn y tabl cyfnodol.

Cafodd ei ddarganfod yn 2009 yn Labordai Adweithiau Niwclear yn Dubna, Rwsia. Rhoddwyd yr enw **ununseptiwm** i'r elfen cyn iddi gael ei darganfod. Yn Mehefin 2016, cyhoeddwyd y byddai'r elfen yn cael ei henwi ar ôl Tennessee yn yr Unol Daleithiau.

## Cyfeiriadau 
Categori:Elfennau cemegol
Categori:Halogenau
Oganeson

Elfen gemegol yw **oganeson** gyda'r symbol `**Og**` a'r rhif atomig 118 yn y tabl cyfnodol.

Cyn 2016 fe'i gelwid yn **ununoctiwm**. Galwyd yn oganeson ar ôl Yuri Oganessian, ffisegydd o Rwsia sydd wedi gwneud gwaith arloesol wrth ddarganfod elfennau synthetig.

## Cyfeiriadau 
Categori:Elfennau cemegol
Lanthanwm

Elfen gemegol yw **lanthanwm** gyda'r symbol `**La**` a'r rhif atomig 57 yn y tabl cyfnodol. Arianwyn ydy ei lliw, ac mae'n perthyn i Grwp 3 yn y tabl cyfnodol.

Mae'n fetal cymharol feddal. Daw'r gair o'r iaith Roeg *λανθανω* [lanthanō], sef "cuddiedig". Cafodd ei ddarganfod yn 1839 gan y cemegydd Carl Gustav Mosander o Sweden.

Categori:Elfennau cemegol
Promethiwm

Elfen gemegol yw **promethiwm** gyda'r symbol **Pm** a'r rhif atomig 61 yn y  tabl cyfnodol. Ar adegau prin, caiff ei greu'n naturiol mewn mwynau pan fo iwraniwm 328 yn dadelfennu.

Mae'n elfen ymbelydrol, a'i isotop mwyaf sefydlog ohono ydy 145Pm, sydd  â 'hanner-oes' o 17.7 blwyddyn. Ceir 36 isotôp.

Categori:Elfennau cemegol
Hasiwm

Elfen gemegol yw **hasiwm** gyda'r symbol `**Hs**` a'r rhif atomig 108 yn y tabl cyfnodol.

Crëwyd yr elfen hon yn gyntaf yn 1984 gan yr Almaenwyr Peter Armbruster a Gottfried Münzenberg. Cafodd ei henwi ar ôl enw Lladin y dalaith Almaenig Hesse, lle y gwnaed y darganfyddiad.

Categori:Elfennau cemegol
Terbiwm

Elfen gemegol yw **terbiwm** gyda'r symbol `**Tb**` a'r rhif atomig 65 yn y  tabl cyfnodol. Mae'n fetel-ddaear prin o liw arian-gwyn ac yn ddigon hydwyth, hydrin a meddal i'w dorri gyda chyllell. Dydy terbiwm byth i'w ffeindio fel elfen rhydd yn natur, ond mae'n cael ei gynnwys mewn llawer or mineralau megis cerite, gadolinite, monazite, xenotime a euxenite.

Cafodd ei ddarganfod yn 1843 gan y cemegydd Carl Gustaf Mosander o Sweden.

Categori:Elfennau cemegol
Holmiwm

Elfen gemegol yw **holmiwm** gyda'r symbol `**Ho**` a'r rhif atomig 67 yn y  tabl cyfnodol. Mae'n fetal arian-gwyn o ran lliw ac yn gymharol feddal. Dyma'r metal cryfaf o ran magneteg a chaiff ei ddefnyddio yn y magnedau cryfaf a geir.

Cafodd ei ddarganfod gan Marc Delafontaine a Jacques-Louis Soret yn 1878. Holmiwm (neu Holmia) ydy'r gair Lladin am Stockholm.

Categori:Elfennau cemegol
Erbiwm

Elfen gemegol yw **erbiwm** gyda'r symbol `**Er**` a'r rhif atomig 68 yn y  tabl cyfnodol. nid yw i'w weld yn naturiol yn y ddaear ar ei liwt ei hun, eithr gydag elfennau eraill. Caiff ei ddefnyddio mewn laserau gan fod ei eionau o liw pinc fflworesant.
[bawd|220px|chwith|Erbiwm(III)chlorid yn yr haul, gan ddangos lliw pinc fflworesant Er+3 o [uwchfioled naturiol.]]

Cafodd ei darganfod yn 1843 gan Erbium Carl Gustaf Mosander ac mae Erbiwm yn enw ar bentref yn Sweden.

Categori:Elfennau cemegol
Gorllewin Nusa Tenggara

bawd|300px|Lleoliad Nusa Tenggara

Un o daleithiau Indonesia yw **Gorllewin Nusa Tenggara** (Indoneseg: *Nusa Tenggara Barat*. Mae'n ffurfio rhan fwyaf orllewinol yr Ynysoedd Swnda Lleiaf, ac eithrio Bali, sy'n dalaith ar wahân.

Roedd y boblogaeth yn 4,015,000 yn 2005. Y ddwy ynys fawr yn y dalaith yw Lombok a Sumbawa; y briffddinas yw Mataram ar ynys Lombok.

Categori:Taleithiau Indonesia
Arllwysiad olew

[bawd|250px|*Deepwater Horizon* yng [Gwlff Mecsico|Ngwlff Mecsico 2010. Y llif olew mwyaf yn hanes yr Unol Daleithiau.]]
**Arllwysiad olew** yw'r term a ddefnyddir am olew yn cael ei golli i'r amgylchedd oherwydd damwain neu gamgymeriad. Fel rheol, defnyddir y term am olew yn cael ei golli i'r môr.

Gall hyn ddigwydd pan fo damwain i danceri olew neu i rigiau drilio. Gall hefyd ddeillio o ddamwain i longau eraill, sy'n peri iddynt golli olew puredig sy'n cael ei ddefnyddio fel tanwydd. Gallant greu difrod mawr i'r amgylchedd, a gall yr effeithiau barhau am flynyddoedd.

## Arllwysiadau olew
* Arllwysiad olew Deepwater Horizon, Gwlff Mexico, 2010
* Arllwysiad olew Amoco Cadiz, Llydaw, 1978

Categori:Petroliwm
Categori:Llygredd
Egon Ronay

Awdur Hwngaraidd a pherchennog bwyty oedd **Egon Ronay** (24 Gorffennaf 1915 – 12 Mehefin 2010).

Ganwyd yn Budapest. Roedd ei dad yn *restaurateur* a welodd ei fusnes yn dirywio oblegid y rhyfel. Symudodd yn Hydref 1946 i Lundain lle bu'n rheoli dau dŷ bwyta cyn prynnu'r *Marquee* ger Harrods gan ganolbwyntio ar fwyd Ffrengig.

Mae'n fwyaf enwog am ei lyfr ''Egon Ronay's Guide to British Eateries'', a werthodd 30,000 o gopiau yn 1957. Gwerthodd hawlfraint ei lyfrau i'r AA yn 1985.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1915
Categori:Marwolaethau 2010
Categori:Beirniaid bwytai
Categori:Llenorion o Hwngari
Categori:Perchnogion a rheolwyr bwytai
Categori:Pobl o Budapest
Categori:Prydeinwyr Hwngaraidd
Malatya (talaith)

Lleolir talaith **Malatya** yn nwyrain canolbarth Twrci. Ei phrifddinas yw Malatya. Mae'n rhan o ranbarth Doğu Anadolu Bölgesi. Poblogaeth: 853,658 (2009).

250px|bawd|canol|Lleoliad talaith Malatya yn Nhwrci


Categori:Taleithiau Twrci
Mardin (talaith)

Lleolir talaith **Mardin** yn ne-ddwyrain Twrci ar y ffin rhwng y gwlad honno a Syria. Ei phrifddinas yw Mardin. Mae'n rhan o ranbarth Güneydoğu Anadolu Bölgesi. Poblogaeth: 705,098 (2009).

Ar un adeg bu Eglwys Uniongred Syria yn gryf yn ardal Mardin, ond dim ond dyrnaid o'r boblogaeth sy'n perthyn i'r eglwys honno erbyn heddiw. Bu Mynachlog Mor Hananyo (Twrceg: *Deyrülzafarân Manastırı*), ger dinas Mardin, yn sedd Tad (*patriarch*) Eglwys Syria o 1160 hyd 1932, pan symudwyd y sedd i Damascus yn Syria.

250px|bawd|canol|Lleoliad talaith Mardin yn Nhwrci


Categori:Taleithiau Twrci
Trabzon (talaith)

250px|bawd|Ffermdy traddodiadol ym mryniau Trabzon.
Lleolir talaith **Trabzon** yng ngogledd-ddwyrain Twrci ar lan y Môr Du. Ei phrifddinas yw Trabzon (neu *Trebizond*). Mae'n rhan o ranbarth Karadeniz Bölgesi (Talaith y Môr Du). Poblogaeth: 975,137 (2009).

Fel canolfan grym teulu'r Comeniaid mae gan Trabzon le amlwg yn hanes yr Ymerodraeth Fysantaidd; o'r flwyddyn 1204 hyd 1461 Trebizond oedd prifddinas Ymerodraeth Trebizond a reolai ran sylweddol o Asia Leiaf.

Mae hinsawdd y dalaith yn wlyb a cheir nifer o goedwigoedd ar y bryniau.

250px|bawd|canol|Lleoliad talaith Trabzon yn Nhwrci

Categori:Taleithiau Twrci
Ffetisiaeth

[de|225px|bawd|Llun o ffetis yn Ne Affrica gan y [London Missionary Society, oddeutu 1900]]
Yn ôl llên gwerin, gwrthrych sydd â phwerau goruwchnaturiol, neu, yn benodol, gwrthrych gwneud sydd â phwerau dros bobl a phethau eraill ydyw **ffetis** (hefyd a elwir yn *eilun*). Mae'r gair yn dod o'r gair Ffrangeg *fétiche*, sy'n dod o'r gair Portiwgaleg *feitiço*, ac mae'r gair Portiwgaleg ei hun yn dod o'r gair Lladin *facticius*, sy'n golygu "artiffisial" a *facere*, "i wneud"). Yn y bôn, y priodoliad o werth ymfodol neu bwerau i wrthrych ydyw ffetisiaeth.

## Hanes 
## Ymarfer 
Yn ddamcaniaethol, y mae ffetisiaeth yn bresennol ymhob crefydd, ond o ran crefydd, y mae'n dod o gredau crefyddol traddodiadol Gorllewin Affrica, yn ogystal â Fwdŵ, sy'n dod o'r credau hynny.

Ystyrir gwaed yn ffetis neu gynhwysyn grymus o fewn ffetisiaeth a ffetisiau eu hunain. Yn ogystal â gwaed, y mae gwrthrychau a sylweddau eraill yn ffetisiau cyffredin mewn traddodiadau o ddiwylliannau byd-eang, megis esgyrn, ffwr, crafangau, plu, gemfeini a grisialau, dŵr o lefydd penodol, a mathau o blanhigion a phren penodol.

Defnyddiwyd ffetisiau yn gyffredin o fewn ymarferion a chrefyddau Brodorol Americanaidd. Cynrychiolir y siaman gan yr arth, y darparwr ydyw'r byfflo, y rhyfelwr ydyw'r cwgr, a'r gwarcheidwad ydyw'r blaidd.

## Theorïau Ffetisiaeth yn y Gorllewin 
*Yn y 19g, addasodd Karl Marx y term i ddisgrifio ffetisiaeth nwyddau fel elfen bwysig o gyfalafiaeth. Y dyddiau hyn, y mae ffetisiaeth nwyddau a chyfalaf yn gysyniad canolog Marcsiaeth.
*Wedi hynny, addasodd Sigmund Freud y cysyniad i ddisgrifio math o paraffilia lle mai gwrthrych difywyd neu ran benodol o berson dan sylw ydyw gwrthrych yr anwyldeb; gweler ffetisiaeth rywiol.

## Gweler hefyd 
* Eilunaddoliaeth
* Ffetis (gwahaniaethu)
* Animistiaeth
* Totemiaeth
* Tabŵ
* *The Power of Myth*

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Andrew Lang, Ffetisiaeth ac Ysbrydoliaeth , *The Making of Religion*, (Pennawd VIII), Longmans, Green, a C°, Llundain, Efrog Newydd, a Bombay, 1900, tudalennau&nbsp;147–159.

Categori:Gwrthrychau crefyddol
Categori:Anthropoleg
Categori:Crefydd
Thwliwm

Elfen gemegol yw **thwliwm** gyda'r symbol `**Tm**` a'r rhif atomig 69 yn y  tabl cyfnodol.

Gellir trin a thrafod y metal meddal hwn yn hawdd; ei liw ydy arian-gwyn llachar. Er ei fod yn gymharol brin, ac felly'n ddrud, caiff ei ddefnyddio fel ffynhonnell ymbelydredd mewn peiriannau pelydr-X. Mae ganddo 31 isotop, y mwyaf sefydlog ydy Tm-171 gyda'i hanner-oes yn 1.92 blwyddyn.

Categori:Elfennau cemegol
Arllwysiad olew Deepwater Horizon

Dechreuodd **arllwysiad olew Deepwater Horizon** o ganlyniad i ffrwydrad ar rig ddrilio olew Deepwater Horizon yng Ngwlff Mexico ar 20 Ebrill 2010. Erbyn dechrau Mehefin 2010, roedd eisoes ymhlith yr arllwysiadau olew mwyaf erioed, gyda rhwng 3,200,000 a 6,400,000 litr y dydd o olew yn cael ei arllwys i ddyfroedd y Gwlff.
[bawd|250px|chwith|*Deepwater Horizon* yng [Gwlff Mecsico|Ngwlff Mecsico 2010. Y llif olew mwyaf yn hanes yr Unol Daleithiau.]]

Roedd Deepwater Horizon yn drilio mewn rhan o'r Gwlff lle mae'r môr yn cyrraedd dyfnder o tua 1,500 medr. Credir fod y broblem wedi deillio o fethiant falf, a lladdwyd 11 o weithwyr ar y rig yn y ffrwydrad a ddilynodd. Rhwng diwedd Ebrill a dechrau Mehefin, defnyddiodd cwmni olew BP nifer o ddulliau gwahanol i geisio atal y llif o olew, ond er fod y llif wedi lleihau, roedd olew yn parhau i arllwys ganol Mehefin.
Bu cryn ddifrod i fywyd gwyllt a physgodfeydd ar draethau gogleddol y Gwlff, yn arbennig yn nhalaith Louisiana yn yr Unol Daleithiau. Cyhoeddodd llywodraeth yr Unol Daleithiau y bydd cwmni BP yn cael ei ddal yn gyfrifol am y costau sy'n deillio o'r arllwysiad.

Categori:Petroliwm
Categori:Llygredd
Dwyrain Nusa Tenggara

bawd|300px|Lleoliad Dwyrain Nusa Tenggara

Un o daleithiau Indonesia yw **Dwyrain Nusa Tenggara** (Indoneseg: *Nusa Tenggara Timur*. Mae'n ffurfio rhan fwyaf dwyreiniol yr Ynysoedd Swnda Lleiaf.

Roedd y boblogaeth yn 4,260,264 yn 2005. Mae'r dalaith yn cynnwys 566 o ynysoedd; y rhai mwyaf yw Flores, Gorllewin Timor a Sumba. Ymhlith yr ynysoedd llai mae Alor, Halura, Hauli, Ndao, Raijua, Roti, Semau, Savoe ac Ynysoedd Solor, yn cynnwys Adonara, Lomblen a Solor
Y brifddinas yw Kupang ar ynys Timor.

Categori:Taleithiau Indonesia
Yterbiwm

Elfen gemegol yw **yterbiwm** gyda'r symbol `**Yb**` a'r rhif atomig 70 yn y  tabl cyfnodol. Gall ddirywio'n hawdd yn yr aer (gan ocsideiddio), mewn dŵr neu mewn asid gwan, ac mae'n elfed brin iawn ar y ddaear.

Gellir trin a thrafod y metal meddal hwn yn hawdd o liw arian.  Mae ganddo 27 isotop, y mwyaf sefydlog ydy Yb-169 gyda'i hanner-oes o 32.026 diwrnod, Yb-175 gyda'i hanner-oes o 4.185 diwrnod, a Yb-166 gyda'i hanner-oes o 56.7 awr.

Cafodd ei ddarganfod 1878 gan Jean Charles Galissard de Marignac o Sweden. Galwodd yr elfen hon ar ôl penterf yn Sweden o'r enw Ytterby.

Categori:Elfennau cemegol
Actiniwm

Elfen gemegol ymbelydrol ydy **actiniwm** gyda'r symbol `**Ac**` a'r rhif atomig 89 yn y  tabl cyfnodol.

Mae'n arian o ran lliw ac oherwydd ei allu ymbelydrol uchel, mae'n disgleirio'n las golau yn y tywyllwch. Mae 150 gwaith yn gryfach ei ymbelydredd na radiwm.

Mae ganddo 36 isotop, y mwyaf sefydlog ydy 227Ac gyda'i hanner oes yn 21.772 blwyddyn.

Cafodd ei ddarganfod yn 1899 a hynny gan y cemegydd Ffrengig André-Louis Debierne. Daw'r gair allan o'r hen Roeg aktis, aktinos (ακτίς, ακτίνος), sy'n golygu pelydryn o olau.

Categori:Elfennau cemegol
Ceriwm

Elfen gemegol yw **ceriwm** gyda'r symbol `**Ce**` a'r rhif atomig 58 yn y  tabl cyfnodol.

Mae'n fetal meddal, arian ei lliw sy'n ocsideiddio yn hawdd. Caiff ei defnyddio mewn lampiau fflworesant.

Cafodd y metal hwn ei ddarganfod yn Sweden yn 1803 gan Jöns Jakob Berzelius  a Wilhelm Hisinger; yr un adeg, fe'i darganfyddwyd gan yr Almaenwr Martin Heinrich Klaproth. Cafodd ei enwi gan Berzelius ar ôl y planed Ceres a oedd newydd ei darganfod dwy flynedd ynghynt.

Categori:Elfennau cemegol
Gorllewin Papua (talaith)

bawd|300px|Lleoliad Gorllewin Papua

Un o daleithiau Indonesia yw **Gorllewin Papua**. Mae'r dalaith yn ffurfio rhan orllewinol rhan Indonesia o ynys Gini Newydd. Mae'n ffinio ar dalaith Papua yn y dwyrain, ac yn cynnwys ynysoedd Waigeo a Misool.

Crëwyd y dalaith yn 2003, pan rannwyd hen dalaith Papua yn ddwy ran. Roedd y boblogaeth yn 514,000 yn 2005. Y brifddinas yw Manokwari, a'r ddinas ail-fwayaf yw Sorong.

Categori:Taleithiau Indonesia
Protactiniwm

Elfen gemegol gwan o ran ymbelydredd a ganfyddir yn naturiol yn y ddaear ydy **protactiniwm** sydd â'r symbol **Pa** a'r rhif atomig 91 yn y  tabl cyfnodol.

Mae'n fetal prin a hynod o ymbelydrol.

Mae ganddo 29 isotop, y mwyaf sefydlog ydy 231Pa gyda'i hanner-oes o 32760 blwyddyn.

Er i Crookes wahanu'r metal oddi wrth iwraniwm yn 1900, y ddau cemegydd Kasimir Fajans a O. H. Göring wnaeth ei adnabod fel metal newydd a'i enwi'n *brevium* gan fod un isotop ohono â hanner-oes o ddim ond 1.17 munud. Ystyr y gair Lladin *brevium* ydy ' 'byr' neu 'oes fer'. Yn 1918 newidiwyd yr enw i Protactiniwm sy'n dod o'r iaith Roeg πρῶτος + ἀκτίς sef "elfen y pelydr cyntaf").

Categori:Elfennau cemegol
Neptwniwm

Elfen gemegol ymbelydrol a ganfyddir yn naturiol yn y ddaear ydy **neptwniwm** sydd â'r symbol `**Np**` a'r rhif atomig 93 yn y  tabl cyfnodol.

Gellir trin a thrafod y metal meddal hwn yn hawdd; ei liw ydy arian-gwyn. Mae'r eisotop 237Np yn is-gynnyrch pliwtoniwm mewn atomfeydd.

Mae ganddo 19 isotop, y mwyaf sefydlog ydy 237Np gyda'i hanner-oes o 2.14 miliwn o flynyddoedd.

Yn y Tabl cyfnodol, saif y drws nesaf i iwraniwm. Daw ei enw gwreiddiol o "Neptunium" i gofio'r planed Neifion sydd, fel y gwyddys, y drws nesaf i Wranws (a roddodd ei enw i iwraniwm). Edwin McMillan a Philip H. Abelson a ddarganfyddodd y metal hwn a hynny yn 1940 ym Mhrifysgol Califfornia, Berkeley.

Categori:Elfennau cemegol
Francesca Schiavone

Chwaraewraig tenis o ddinas Milan yn yr Eidal yw **Francesca Schiavone** (ganwyd 23 Mehefin 1980).

Categori:Chwaraewyr tenis o'r Eidal
Categori:Genedigaethau 1980
Categori:Pobl o Filan
Categori:Merched yr 20fed ganrif o'r Eidal
Categori:Merched yr 21ain ganrif o'r Eidal
Gorllewin Sumatra

bawd|300px|Lleoliad Gorllewin Sumatra

Un o daleithiau Indonesia yw **Gorllewin Sumatra** (Indoneseg: *Sumatera Barat*). Mae'r dalaith yn ffurfio rhan orllewinol canolbarth ynys Sumatra. Mae'n ffinio ar dalaith Gogledd Sumatra yn y gogledd, Riau a Jambi yn y dwyrain a Bengkulu yn y de-ddwyrain. Mae'n cynnwys Ynysoedd Mentawai.

Roedd y boblogaeth yn 4,552,000 yn 2005. Y brifddinas yw Padang, ac ymysg y dinasoedd eraill mae Bukittinggi a Padang Panjang. Mae'r dalaith ar y Gyhydedd.

Categori:Taleithiau Indonesia
Dafydd I, brenin yr Alban

Roedd **Dafydd I** (1084 – 24 Mai 1153) yn frenin yr Alban o 1123 tan ei farwolaeth.  Roedd Dafydd yn gyfrifol am 'chwyldro Dafydd' (*Davidian Revolution*), sef cyfnod o flodeuo diwylliannol a ffyniant yn yr Alban. Ehangodd ffiniau yr Alban dan ei deyrnasiad; wnaeth o goncro rhannau o ogledd Lloegr. Claddwyd ef yn Dumfermline.

Categori:Brenhinoedd a breninesau'r Alban
Categori:Genedigaethau 1084
Categori:Marwolaethau 1153
Categori:Teyrnoedd y 12fed ganrif
Curiwm

Elfen gemegol synthetig yw **curiwm** gyda'r symbol `**Cm**` a'r rhif atomig 960 yn y  tabl cyfnodol. Mae'n fetal ymbelydrol a chafodd ei enwi ar ôl y gŵr a'r wraig Pierre a Marie Skłodowska-Curie am eu gwaith arloesol gydag ymbelydredd.

Arian-gwyn yw ei liw ac mae ganddo 19 isotop. Y mwyaf sefydlog o'r rhain ydy Cm-247 gyda hanner-oes sydd yn 1.56 × 107 blwyddyn.

Crëwyd Curiwm am y tro cyntaf ym Mhrifysgol Califfornia, Berkeley gan Glenn T. Seaborg, Ralph A. James, a Albert Ghiorso - a hynny yn 1944.

Categori:Elfennau cemegol
Barcud Derwen

Cwmni teledu Cymreig oedd **Barcud Derwen** oedd a'r cyfleusterau darlledu mwyaf y tu allan i Lundain. Fe'i sefydlwyd yn 1982 yng Nghaernarfon ac aeth i ddwylo'r derbynnydd Grant Thornton ar 15 Mehefin 2010 ynghyd â: Barcud Derwen Cyfyngedig, Derwen Ltd, Barcud Derwen (Scotland) Ltd, Awen Cyfyngedig, Eclipse (Creative) Ltd a 422 Ltd.

Roedd Barcud Derwen yn gwmni a oedd yn darlledu'n fyw o'r Cynulliad yng Nghaerdydd. Disgrifid y cwmni ar wefan Barcud fel "cwmni adnoddau teledu sy'n cynnig bob gwasanaeth gan gynnwys unedau darlledu allanol digidol, dwy stiwdio a adeiladwyd i bwrpas, ac adnoddau ôl-gynhyrchu llawn yn ogystal ag unedau P.S.C."

Un o gyfarwyddwyr a lladmerydd blaenllaw'r cwmni oedd yr awdur Iwan Edgar.

## Cyfeiriadau
Categori:Teledu yng Nghymru
Categori:Cwmnïau teledu
Antena

Cwmni teledu Cymreig ydy **Antena** sy'n cynhyrchu rhaglenni megis Uned 5 ar gyfer S4C. Sefydlwyd y cwmni yn 1988 gan Iestyn Garlick  o dan yr enw gwreiddiol **Dime Goch**.

## Stiwdios
Mae ganddynt ddwy stiwdio yng Nghaernarfon, sy'n cael eu llogi i gwmnïau eraill, a'u gweithio eu hunain.

## Uned 5
Yn Mehefin 2010 fe ddiswyddwyd 25 o'i staff. Yn ôl Iestyn Garlick, un o gyfarwyddwyr y cwmni, un o'r rhesymau dros y diswyddo oedd penderfyniad S4C i beidio â pharhau gydag Uned 5.

## Cyfeiriadau
Categori:Teledu yng Nghymru
Categori:Cwmnïau teledu
Categori:Cwmnïau cyfryngau Cymru
Berceliwm

Elfen gemegol ymbelydrol ydy **berceliwm** gyda'r symbol `**Bk**` a'r rhif atomig 97 yn y  tabl cyfnodol.

Mae'n arian o ran lliw ac mae'n ocsideiddio'n sydyn. Mi wneith hefyd hydoddi mewn asid gwan.

Mae ganddo 19 isotop, y mwyaf sefydlog ydy 247Bk gyda'i hanner-oes yn 9 mlynedd.

Dyma'r pumed elfen i gael ei darganfod ym Mhrifysgol Califfornia, Berkeley - a roddodd ei henw iddi. Cafodd ei chreu am y tro cyntaf gan Glenn T. Seaborg, Albert Ghiorso, Stanley G. Thompson, a Kenneth Street Ieuengaf. yn Rhagfyr 1949.

bawd|chwith|Cyclotron 60 modfedd a ddefnyddiwyd i greu Berceliwm

## Cyfeiriadau 
Categori:Elfennau cemegol
Einsteiniwm

Elfen gemegol ymbelydrol ydy **einsteiniwm** gyda'r symbol `**Es**` a'r rhif atomig 99 yn y  tabl cyfnodol.

Ychydig iawn ohono sydd wedi cael ei greu, ond credir mai arian yw lliw'r elfen hon. Ac fel elfennau synthetig eraill mae'n gollwng ymbelydredd eithriadol o gryf. Ni wneir unrhyw ddefnydd masnachol ohoni.

Mae ganddo 19 isotop, y mwyaf sefydlog ydy 252Es gyda'i hanner-oes yn 471.7 diwrnod.

Cafodd ei henwi ar ôl y gwyddonydd Albert Einstein a'i darganfod yn Rhagfyr 1952 gan Albert Ghiorso ym Mhrifysgol Califfornia, Berkeley.

Categori:Elfennau cemegol
Ffermiwm

Elfen gemegol ymbelydrol ydy **ffermiwm** gyda'r symbol `**Fm**` a'r rhif atomig 100 yn y  tabl cyfnodol a gaiff ei greu drwy fombardio plwtoniwm gyda niwtronau. Dim ond ychydig iawn o Ffermiwm sydd wedi cael ei greu erioed.

Mae'n arian o ran lliw ac oherwydd ei allu ymbelydrol uchel, mae'n disgleirio'n las golau yn y tywyllwch. Mae 150 gwaith cryfach ei ymbelydredd na radiwm.

Mae ganddo 17 isotop. Y mwyaf sefydlog o'r rhain ydy 257Ac gyda'i hanner-oes yn 100.5 diwrnod.

Cafodd ei ddarganfod gan Albert Ghiorso ym Mhrifysgol Califfornia, Berkeley, yn 1952 a'i enwi ar ôl y gwyddonydd Enrico Fermi.

Categori:Elfennau cemegol
Gogledd Sumatra

bawd|300px|Lleoliad Gogledd Sumatra

Un o daleithiau Indonesia yw **Gogledd Sumatra** (Indoneseg: *Sumatera Utara*). Mae'r dalaith yng ngogledd ynys Sumatra. Mae'n ffinio ar dalaith Aceh yn y gogledd, Riau a Gorllewin Sumatra yn y de ac ar Gefnfor India yn y de-orllewin. Mae'n cynnwys ynys Nias.

Roedd y boblogaeth yn 11,642,000 yn 2000. Y brifddinas yw Medan, ac ymysg y dinasoedd eraill mae Pematang Siantar a Sibolga. Ymhlith yr atyniadau i dwristiaid mae Llyn Toba ac ynys Samosir, sy'n ganolfan diwylliant y Batak.

Categori:Taleithiau Indonesia
De Sumatra

bawd|300px|Lleoliad De Sumatra

Un o daleithiau Indonesia yw **De Sumatra** (Indoneseg: *Sumatera Selatan*). Mae'r dalaith yn rhan ddeheuol Sumatra. Mae'n ffinio ar dalaith Jambi yn y gogledd, Bengkulu yn y gorllewin, a Lampung yn y de. Hyd 2000 roedd ynysoedd Bangka a Billiton hefyd yn rhan o'r dalaith, ond yn y flwyddyn honno gwahanwyd hwy i greu talaith Banka-Billiton.

Roedd y boblogaeth yn 6,900,000 yn 2000. Y brifddinas yw Palembang, ac ymysg y dinasoedd eraill mae Lubuklinggau a Pagar Alam.

Categori:Taleithiau Indonesia
Afon Clun (De Cymru)

Afon yn ne-ddwyrain Cymru sy'n un o lednentydd Afon Elai yw **Afon Clun**. Mae'n llifo trwy ardaloedd Rhondda Cynon Taf a Caerdydd.

Mae'n tarddu ar lethrau Mynydd y Garth, ac yn llifo i'r de o Lantrisant a thua'r dwyrain i ymuno ag afon Elai ger Pontyclun.

Clun
Clun
Clun
Lampung

bawd|300px|Lleoliad Lampung

Un o daleithiau Indonesia yw ** Lampung**. Mae'r dalaith yn ffurfio rhan fwyaf deheuol ynys Sumatra. Mae'n ffinio ar daleithiau Bengkulu a De Sumatra yn y gogledd.

Roedd y boblogaeth yn 6,654,354 yn 2000, gyda chanran uchel o'r rhain yn drawsfudwyr on ynysoedd Jawa, Madura a Bali. Y brifddinas yw Bandar Lampung.

Categori:Taleithiau Indonesia
Meddygaeth ataliol

Adran o feddygaeth yw **meddygaeth ataliol** sydd yn ymwneud ag atal clefydau a datblygu dulliau i gryfhau gallu cleifion i wrthsefyll afiechydon a byw'n hirach.

## Cyfeiriadau 

Ataliol
Categori:Effeithyddion iechyd
Califforniwm

Elfen gemegol ymbelydrol ydy **califforniwm** gyda'r symbol `**Cf**` a'r rhif atomig 98 yn y  tabl cyfnodol.

Mae'n arian-gwyn o ran lliw. Mae ganddi 20 isotop. Y mwyaf sefydlog o'r rhain ydy 251Ac gyda'i hanner-oes yn 898 blwyddyn.

Cafodd yr elfen hon ei chreu am y tro cyntaf ar 9 Chwefror 1950 ym Mhrifysgol Califfornia, Berkeley, y chweched elfed i'w darganfod yno. Y gwyddonwyr a gysylltir a'i darganfod yw Stanley G. Thompson, Kenneth Street, Jr., Albert Ghiorso, a Glenn T. Seaborg.

O'i gymryd i fewn i'r corff, mae'n atal y corff hwnnw rhag creu celloedd gwaed coch.

Categori:Elfennau cemegol
Papua (talaith)

bawd|300px|Lleoliad Papua

Un o daleithiau Indonesia yw **Papua**. Hi yw talaith fwyaf dwyreiniol Indonesia, yn ffurfio rhan ddwyreiniol rhan Indonesia o ynys Gini Newydd. Mae'n ffinio ar dalaith Gorllewin Papua yn y gorllewin, ac ac wlad Papua Gini Newydd yn y dwyrain.

Roedd y boblogaeth yn 2,795,182 yn 2005. Mae'r dalaith yn cynnwys 566 o ynysoedd; y rhai mwyaf yw Flores, Gorllewin Timor a Sumba. Y brifddinas yw Jayapura.

Categori:Taleithiau Indonesia
Jambi

bawd|300px|Lleoliad Jambi

Un o daleithiau Indonesia yw **Jambi**. Mae'n ffurfio rhan o ganolbarth ynys Sumatera.

Roedd y boblogaeth yn 2,407,000 yn 2000. Y brifddinas yw dinas Jambi.

Categori:Taleithiau Indonesia