Curach

bawd|250px|1986: Pysgotwyr mewn cyrrach gyda modur allfwrdd yn dychwelyd i'w porthladd yng ngorllewin Iwerddon
bawd|250px|Curach math Ynysoedd Aran
bawd|250px|Llun o'r 17g yn dangos Curach yn hwylio ac, yn y llun isod, maint y cychod lledr hyn

Cwch Gwyddelig traddodiadol wedi'i wneud o ffrâm bren ysgafn wedi'i gorchuddio â lledr neu gynfas a'i thario yw **curach**, (y sillafiad Gwyddeleg), sillefir yn Saesneg fel *curragh*, ceir hefyd **currach**, a *curagh*. Yn wreiddiol roedd wedi'i orchuddio â lledr tebyg i'r Umiak o'r Ynys Las. Mae'r dull a'r enw yn debyg i'r cwrgwl Cymreig. Roedd y curragh yn 4.80 i 5.50m o hyd, ychydig yn llai nag 1m o led a gallai fod ganddo cilbren hefyd. Maent wedi cael eu defnyddio ers tro ar gyfer pysgota a genweirio ar arfordir gorllewinol Iwerddon, yn enwedig yn Ynysoedd Aran. Yn ôl adroddiad yn dyddio o'r 17g, roedd y Curragh yn llongau môr y gellir eu cludo o'r "Gwyddelod Gwyllt".

## Hanes
Dywed Gerallt Gymro, yn ei *Topographia Hibernica* (1187), fod rhai morwyr wedi dweud wrtho, ar ôl cymryd lloches rhag storm oddi ar arfordir Connacht, gwelsant ddau ddyn, gwallt hir ac wedi'u gorchuddio'n brin, yn nesáu mewn cwch gwiail main wedi'i orchuddio â chrwyn. Darganfu'r criw fod y ddau yn siarad Gwyddeleg a mynd â nhw ar fwrdd y llong, ac ar hynny mynegwyd syndod iddynt, na welsant long bren fawr o'r blaen.

## Y "llywio"
Ym Mhennod 4 o'r *Navigatio Sancti Brendani*, mae'r awdur yn disgrifio sut mae Sant Brendan a'i fynachod yn adeiladu cyrach ar gyfer y fordaith arfaethedig ar draws y môr agored i "Ynys y Bendigaid". Disgrifir y defnydd yn fanwl: cuddfannau ych wedi'u socian â resin wedi'u lliwio mewn rhisgl derw ar gyfer y gorchudd, pren ynn ar gyfer y fframiau a phren derw ar gyfer y gwn, llyw, rhwyfau a mast, i gyd wedi'u gwneud yn dal dŵr â braster (defaid). Yna adeiladwyd corff o fframiau hydredol a thraws wedi'u cysylltu â stribedi lledr, y crwyn yn tynnu drostynt a'u gwnïo ynghyd ag edafedd ffibr llin. Cwblhaodd llyw, mast, strapiau lledr (ar gyfer yr amdo a'r cynfasau), hwyliau lledr, yn ogystal â chrwyn sbâr, pren a braster yr offer. Dywed merthyroleg Wyddelig o'r un cyfnod am Ynys Aran fod y cwch a ddefnyddid yno'n gyffredin wedi'i wneud o wiail ac wedi'i orchuddio â chroen buwch.

Disgrifir cwch tebyg yn y chwedlau *Immram Curaig Maíle Dúin* ("Modaith Cwch Máel Dúin") ac *Immram Brain* ("Mordaith Brain").

Ym 1976 adeiladodd yr anturiaethwr, yr hanesydd a'r awdur Prydeinig, Tim Severin, gwrach lledr hynafol Gwyddelig i atgynhyrchu'r Navigatio yn union i'r cynlluniau canoloesol hyn ac o'r un deunyddiau. Ei hyd oedd 11 m a'r lled bron i 3 m Gydag ychydig o gymdeithion hwyliodd i Ogledd yr Iwerydd mewn dau gam yn ôl troed Sant Brendan. Wrth hwylio ar hyd arfordir gorllewinol Iwerddon, daeth yn gyfarwydd â dau fath o Curragh: y math Aran serth (yn y llun uchod) a math Dingle cynffon pigfain y gellir ei lywio i'r ddau gyfeiriad.

## Curach Gwyddelig modern
 yn Bedford]]
Yn gyffredinol, mae cyrachod yn cadw at gynllun a luniwyd i gynhyrchu llestr cadarn, ysgafn ac amlbwrpas. Mae'r fframwaith yn cynnwys delltwaith wedi'i ffurfio o fframiau asennau ("gelwir yn "gylchoedd", "hoops") a llinynwyr (estyll hydredol), gyda wal gwn ar ei ben. Ceir pyst starn a phen-ôl y cwch, ond dim cilbren. Gosodir ystlysfainc yn ôl yr angen. Mae cleten neu binnau cleten yn cael eu gosod ar gyfer y rhwyfau, ac efallai y bydd mast a hwyl, er gyda lleiafswm o rigio. Mae tu allan i'r corff wedi'i orchuddio gan gynfas tar neu galico, yn lle croen anifeiliaid.

Defnyddiwyd cyrrach yn y cyfnod modern ar gyfer pysgota, fferi a chludo nwyddau a da byw, gan gynnwys defaid a gwartheg.

Nid oedd y cyrach yn cael ei ddefnyddio'n barhaus nac yn gyffredinol ar hyd arfordir yr Iwerydd. Yn y cyfnod modern ni chyrhaeddodd Ceri (yn ne-orllewin Iwerddon) tan ddiwedd y 19g (c. 1880). Tan hynny yr unig lestr a ddefnyddid oedd y cwch sân pren trwm, a oedd yn gofyn am wyth o ddynion i'w rwyfo. Roedd Ynyswyr Blasket yn gweld y currach (neu naomhóg) yn arbennig o ddefnyddiol, a datblygodd math rhanbarthol nodedig.

### Oldbridge
Mae'r curach afon Gwyddelig yn dal i gael ei hadeiladu yn Oldbridge wrth afon Boyne. Mae cyrrach a gynhyrchir yma yn dilyn yr un broses adeiladu gyffredinol â llawer o arddulliau Currach eraill ond yn Boyne maent yn gweithredu'r defnydd o gynfas tar fel yr haen allanol.

### Donegal
Mae cynlluniau manwl ar gael ar gyfer cyrchod Swydd Donegal.

Mae Currach Môr Donegal yn debyg iawn i'r Boyne Curach o ran adeiladwaith ac arddull er bod y ddau yn cael eu cynhyrchu ar arfordiroedd gyferbyn â'i gilydd. Currach Môr Donegal yw'r grefft Wyddelig draddodiadol olaf i ddefnyddio'r rhwyf rhydd yn lle'r rhwyf traddodiadol.

### Conamara a'r Ynysoedd
Mae cwrach Conamara hefyd yn cael ei wahaniaethu gan wal gwn ddwbl a chan ffurf arbennig o floc colyn neu "tarw" ynghlwm wrth un ochr i ardal sgwarog gwŷdd y rhwyf.

Roedd ynyswyr yr Arann, fel trigolion Ynysoedd Blasket ymhellach i'r de, yn ddefnyddwyr diwyd o'r gurach. Yn anarferol ar gyfer yr ardal defnyddiwyd hwyl, er heb amdo nac arosiadau. Ar wahân i'r neuadd, yr unig raffau oedd y tac, yn arwain at bwynt ger y coesyn, a'r gynfas yn cael ei chario'n ôl ac wedi'i chau i'r rhwystr olaf.

Mae rasys curach yn parhau i fod yn boblogaidd. Yng nghanol y 1950au a'r 1960au cynnar rhagorodd cefndryd Seoighe trwy ennill llawer o bencampwriaethau sirol ac Iwerddon Gyfan, gan gynnwys tair yn olynol o'r olaf.

### Swydd Clare
Roedd y curach Swydd Clare yn debyg iawn i un Ynysoedd Aran. Wrth adeiladu, suddwyd cyfres o farcwyr pren i'r ddaear ar bellteroedd pendant oddi wrth ei gilydd. Roedd y rhain yn helpu i ddangos y lled a ddymunir ar gyfer y ffrâm gwnwale isaf. Adeiladwyd hwn yn gyntaf, ac yna'r ffrâm uchaf, ac yna hoelio'r rhwystrau yn eu lle.

### Llinon
Roedd cyrrach wedi'u gorchuddio â chroen buwch yn dal yn gyffredin yn y 1840au uwchben Lough Ree, yng nghanol Iwerddon. Wedi hynny diflannon nhw ac eithrio ym mhen draw Aber yr Llinon (Shannon) tua'r môr.

### Swydd Ceri
Roedd gan curaachod Swydd Kerry enw da am geinder a chyflymder. Roedd pob un wedi'i ffitio ar gyfer hwylio, gyda mast byr heb amdos wedi'i gamu mewn soced mewn esgid mast byr. Roedd y cyntedd yn cael ei grwydro trwy fodrwy haearn ger y pen mast, gan godi hwyliau lug bach, ac roedd hyn yn cael ei reoli gan gynfas a thac. Pryd o dan hwylio mae'n bosibl y byddai byrddau cennin yn cael eu defnyddio.

## Llenyddiaeth 
* Seán McGrail: *Boats of the World from the stone age to medival times.* Oxford University Press. Oxford 2001. ISBN 0199271860.
* Timothy Severin: *The Brendan Voyage (1978) – Sailing a leather currach from Ireland to Newfoundland* ISBN: 0-09-919460-0

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Na Saora Bád - Episode 1: Curach Canbháis (canvas currach) Rhaglen ar adeiladu curach (Gwyddeleg gydag isdeitlau Iseldireg)
* Making a currach – Michael Conneely ffilm fud du a gwyn ar Sianel Youtube Amgueddfa Genedlaethol Iwerddon (1968)
* The Iona Currach - Donal Mac Polin Ffilm ar fordaith Colmcille

Categori:Cychod
Categori:Iwerddon