open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rhestr aelodau seneddol Cymru 1868-1874

bawd|Richard Fothergill
bawd|Godfrey Morgan, Is-iarll 1af Tredegar, AS Sir Frycheiniog 1858-75
Dyma restr o Aelodau Seneddol a etholwyd i Senedd y Deyrnas Unedig rhwng Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1868 ac Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1874
*John Cowell-Stepney
*Spencer Compton Cavendish (o 1869)
*Robert Alfred Cunliffe (o 1872)
*James Frederick Crichton-Stuart
*Richard Davies
*Lewis Llewelyn Dillwyn
*George Sholto Gordon Douglas-Pennant
*William Edwardes
*Richard Fothergill
*Richard Green-Price (hyd 1869)
*Richard Grosvenor 
*Howel Gwyn (diddymwyd ei ganlyniad ym 1869)
*John Hanmer (hyd 1872)
*William Bulkeley Hughes
*Samuel Holland (o 1870)
*James Price William Gwynne-Holford
*Edward yr Arglwydd Hyde (hyd 1870)
*John Jones
*Love Jones-Parry
*Syr Thomas Davies Lloyd
*Thomas Charlton-Meyrick
*Charles Octavius Swinnerton Morgan (hyd 1871)
*Frederick Courtenay Morgan (o 1871)
*George Osborne Morgan
*Godfrey Morgan
*Syr John Ramsden
*Henry Richard
*Evan Matthew Richards
*Edward John Sartoris
*John Henry Scourfield
*Yr Arglwydd Henry Somerset (o 1871)
*Poulett George Henry Somerset (hyd 1871)
*William Owen Stanley
*Christopher Rice Mansel Talbot
*Charles Hanbury-Tracy
*Henry Hussey Vivian
*Arthur Walsh
*Charles James Watkin Williams
*David Williams( hyd 1870)
*Charles Watkin Williams-Wynn
*Syr Watkin Williams-Wynn

## Cyfeiriadau
̼

Aelodau Seneddol Cymru
Categori:Senedd y Deyrnas Unedig
Categori:Gwleidyddiaeth Cymru
Categori:Rhestrau aelodau seneddol Cymru
Categori:1868
Monte Pindo

Lleolir **Mount Pindo** ('Mynydd Pindo') yng Ngalisia, sy'n wlad gyda pheth ymreolaeth o fewn Sbaen. Mae'n fynydd pwysig yn hanes y wlad, gydag uchder yn 627m (2,057 tr). Ceir nifer o chwedlau am y mynydd, a ystyrir gan rai haneswyr fel yr Olympus Celtaidd. Ychydig iawn o fynd a dod fu yn y gymdeithas leol, oherwydd ei daeareg, ac mae llawer o'r enwau lleol yn tarddu o ieithoedd Celtaidd.

## Daearyddiaeth 
Saif y mynydd â'i droed yn arfordir yr Iwerydd, ger Carnota ac mae wedi ei ddynodi'n 'safle o ddiddordeb cymdeithasol arbennig ers 2014, ac wedi'i gynnwys yn y Natura 2000 dan y teitl 'Monte Pindo a Carnuta'. Mae'r mynydd o fewn Siroedd Carnota, Mazaricos, Cee a Dumbría - rhwng Corcubion ac aberoedd *Ría de Muros e Noia*, ac mae ei arwynebedd yn 4,629m.

Ceir nifer o anifeiliaid prin ar y mynydd gan gynnwys y dyfrgi, Gavia arctica, ystlumod a'r hebog tramor.
Ceir ymgyrch gan amgylcheddwyr lleol i adfer statws 'parc naturiol, brodorol' i'r mynydd.

Cafwyd tân enbyd yn 2013 a achosodd difrod eithriadol i Monte Pindo, gan losgi dros 1,600 hectar o goed.

## Hanes 
Ceir tystiolaeth (ar ffurf serameg) fod pobl wedi byw yn yr ardal dros 6,000 o flynyddoedd yn ôl.

Caer arall ar y mynydd yw Peñafiel a bu yma hefyd feudwyaid a ffynhonnau sanctaidd yma ac acw.

## Enw
Ystyr y gair *binn* mewn Gwyddeleg yw "copa mynydd", a thros gyfnod o amser aeth y gair i olygu'r mynydd ei hun. Felly hefyd Gaeleg yr Alban: *beinn*. Posibilrwydd arall yw lliw'r mynydd - yn y ddwy iaith, ystyr y gair 'dubh' yw 'du', ac mae'r Gymraeg yma'n debyg iawn.

## Galeri 

LacertaSchreiberi.jpg|Y *Lacerta schreiberi*
O Guerreiro, Monte Pindo.jpg
Xigante do Monte Pindo.jpg
Cabo Fisterra desde o Monte Pindo.jpg
O Pindo GDFL200503.jpg
Carnota - Monte Pindo (A Coruña, Galicia, España) 04.JPG
Carnota - Monte Pindo (A Coruña, Galicia, España) 09.JPG
Carnota - Monte Pindo (A Coruña, Galicia, España) 08.JPG

## Cyfeiriadau
Categori:Galisia
Rhestr aelodau seneddol Cymru 1874-1880

bawd|Hysbyseb Etholiad 1885
bawd|Arthur-Cowell-Stepney
[bawd|"Brenin Cymru": gwawdlun o Williams-Wynn yn *[Vanity Fair (1868&ndash;1914)|Vanity Fair*, Mehefin 1873.]]
Dyma restr o Aelodau Seneddol a etholwyd i Senedd y Deyrnas Unedig rhwng Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1874 ac Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1880
*James Bevan Bowen (o 1876)
*Frederick Campbell
*Spencer Compton Cavendish
*Thomas Cordes
*James Frederick Crichton-Stuart
*David Davies 
*Richard Davies
*Lewis Llewelyn Dillwyn
*George Sholto Gordon Douglas-Pennant
*William Edwardes
*Peter Ellis Eyton (hyd 1878)
*Richard Fothergill
*William Fuller-Maitland (o 1875)
*Richard Grosvenor 
*Samuel Holland
*James Price William Gwynne-Holford
*William Bulkeley Hughes
*John Jones
*Morgan Lloyd
*Thomas Edward Lloyd
*Frederick Courtenay Morgan 
*George Osborne Morgan
*Godfrey Morgan (hyd 1875)
*Charles William Nevill (hyd 1876)
*Edward James Reed
*Henry Richard
*John Roberts 
*John Henry Scourfield  (hyd 1876)
*Arthur Cowell-Stepney (o 1876 i 1878)
*Arglwydd Henry Somerset 
*Christopher Rice Mansel Talbot
*Charles Hanbury-Tracy (hyd 1877)
*Frederick Hanbury-Tracy (o 1877)
*Henry Hussey Vivian
*Arthur Walsh
*Charles James Watkin Williams
*Charles Watkin Williams-Wynn
*Syr Watkin Williams-Wynn
*Benjamin Thomas Williams (o 1878)

## Cyfeiriadau
̼

Aelodau Seneddol Cymru
Categori:Senedd y Deyrnas Unedig
Categori:Gwleidyddiaeth Cymru
Categori:Rhestrau aelodau seneddol Cymru
Categori:1874
A esmorga

Nofel gan yr awdur Galisiaidd Eduardo Blanco Amor yw ***A esmorga*** a gyhoeddwyd yn gyntaf yn 1959. Mae'n adrodd stori am ddyn o'r enw Cibrán a dau o'i ffrindiau, ac am eu sesiwn yfed dros 24 awr mewn tref o'r enw Auria, sy'n debyg iawn i dref go-iawn Ourense. Mae Cibrán yn dweud ei stori wrth yr heddlu, gan geisio ymddangos yn well nag y mae. Mae'r diwrnod yn orlawn o ddigwyddiadau: dathliadau, tân, ymweliad i hwrdy a thrais erchyll.

Ffilmiwyd y llyfr ddwywaith: yn 1977 gan Gonzalo Suárez dan y teitl  "Parranda", ac yn 2014 gan Ignacio Vilar dan y teitl *A esmorga*.

Ourense, Igrexa de Santa Eufemia.JPG|Eglwysi a Santa Eufemia
Dirección General de Cultura Popular y Espectáculos, censura, A esmorga.jpg
Ourense, Roteiro A Esmorga 2.JPG
Puente romano.jpg|Pont Maior

## Theatr
Cafwyd sawl perfformiad theatrig dros y blynyddoedd. 
The work has been carried to the theater several times. Perffrmiodd y grwp Theatr Ourense Sarabela ddwywaith, yn 1996 ac wedyn yn 2010. Addaswyd y gwaith gan y dramodwyr Begoña Muñoz a Carlos Couceiro. Derbyniodd y ddau berfformiad wobrau.

## Llyfryddiaeth (amlieithog)
* Editorial Galaxia. A esmorga. ISBN 978-84-9865-890-3.
* A Nosa Terra. Historia xeral da literatura galega. 1ª. ISBN 84-95350-79-3.
* Universitat de Barcelona. Eduardo Blanco Amor e o teatro. ISBN 84-475-1060-3.
* Galaxia. Historia da Literatura Galega. 2ª. Dep.leg. VG-124-1971.
* Forcadela, Manuel Guía de lectura de A esmorga, de Eduardo Blanco Amor 1991, Edicións do Cumio.
* Freixanes, Víctor F.. Editorial Galaxia. Unha ducia de galegos. ISBN 84-7154-248-X.

## Cyfeiriadau
Categori:Llyfrau Galiseg
Categori:Galisia
Rhestr aelodau seneddol Cymru 1880-1885

Dyma restr o Aelodau Seneddol a etholwyd i Senedd y Deyrnas Unedig rhwng Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1880 ac Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1885

bawd|Charles Herbert James AS
bawd|Walter Rice Howell Powell

bawd|John Rolls
bawd|Cyril Flower, Vanity Fair, 1882-08-19
*Henry George Allen
*Edward Hamer Carbutt
*Spencer Compton Cavendish (hyd 1880)
*Frederick Campbell
*Robert Alfred Cunliffe
*Lewis Llewelyn Dillwyn
*David Davies
*Richard Davies
*William Davies
*William Edwardes
*William Bulkeley Hughes (hyd 1882)
*Cyril Flower
*William Fuller-Maitland
*Syr Richard Green-Price
*Richard Grosvenor 
*Samuel Holland
*Frederick Hanbury-Tracy 
*Charles Herbert James
*John Jones Jenkins o 1882
*Morgan Lloyd
*George Osborne Morgan
*Frederick Courtenay Morgan 
*Love Jones-Parry (o 1882)
*Walter Rice Howell Powell
*Lewis Pugh Pugh
*William Rathbone o Tachwedd 1880
*Henry Richard
*Edward James Reed
*Stuart Rendel
*John Roberts
*Charles Coltman Coltman Rogers (o 1884)
*John Rolls
*Christopher Rice Mansel Talbot 
*Henry Hussey Vivian
*Benjamin Thomas Williams (hyd 1882)
*Charles James Watkin Williams hyd Tachwedd 1880
*Samuel Charles Evan Williams (o 1880 hyd 1884)
*Syr Herbert Williams-Wynn (o 1885)
*Syr Watkin Williams-Wynn (hyd 1885)

## Cyfeiriadau
̼

Aelodau Seneddol Cymru
Categori:Senedd y Deyrnas Unedig
Categori:Gwleidyddiaeth Cymru
Categori:Rhestrau aelodau seneddol Cymru
Categori:1885
Rhestr aelodau seneddol Cymru 1885-1886

Dyma restr o Aelodau Seneddol a etholwyd i Senedd y Deyrnas Unedig rhwng Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1885 ac Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1886
bawd|William Abraham (Mabon)
bawd|Lewis Llewelyn Dillwyn ASbawd|Frederick Courtenay Morgan yn *Vanity Fair* 1893
*Mabon
*Henry George Allen
*Edward Hamer Carbutt
*David Davies
*Richard Davies
*William Davies
*Lewis Llewelyn Dillwyn
*William Fuller-Maitland
*Richard Grosvenor (hyd 1886)
*Thomas Phillips Price
*Walter Rice Howell Powell
*George Thomas Kenyon
*Charles Herbert James
* John Jones Jenkins
*Christopher Rice Mansel Talbot 
*Love Jones-Parry 
*Pryce Pryce-Jones
*Frederick Courtenay Morgan 
*George Osborne Morgan
*David Pugh
*Edward James Reed
*Stuart Rendel
*John Bryn Roberts
*Henry Robertson
*William Rathbone
*Henry Richard
*John Roberts
*Alfred Thomas
*Samuel Smith (o 1886)
*John Henry Scourfield  (hyd 1876)
*Henry Hussey Vivian
*Arthur Walsh
*Cornelius Marshall Warmington
*William Cornwallis-West
*Arthur John Williams
*Frank Ash Yeo

## Cyfeiriadau
̼

Aelodau Seneddol Cymru
Categori:Senedd y Deyrnas Unedig
Categori:Gwleidyddiaeth Cymru
Categori:Rhestrau aelodau seneddol Cymru
Categori:1885
Rhestr aelodau seneddol Cymru 1900-1906

Dyma restr o Aelodau Seneddol a etholwyd i Senedd y Deyrnas Unedig rhwng Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1900 ac Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1906
Rhestr aelodau seneddol Cymru 1900-1906
bawd|Ellis Jones Ellis-Griffith
bawd|John Wimburn Laurie (1859)
bawd|Charles Morley
*Mabon
*Alfred Davies
*Francis Edwards
*Ellis Jones Ellis-Griffith
*Samuel Thomas Evans
*William Vernon Harcourt (hyd 1904)
*James Keir Hardie
*David Brynmor Jones
*David Lloyd George 
*Frederick Rutherfoord Harris (diarddelwyd ym 1901)
*Arthur Humphreys-Owen  
*William Jones 
*George Thomas Kenyon
*John Wimburn Laurie
*Joseph Lawrence (o 1901)
*John Herbert Lewis
*Reginald McKenna
*Charles Morley
*Frederick Courtenay Morgan 
*John Lloyd Morgan
*Samuel Moss 
*George Newnes
*John Philipps
*Edward Pryce-Jones
*Edward James Reed
*Thomas Richards
*John Bryn Roberts
*John Herbert Roberts
*Samuel Smith
*Abel Thomas
*Alfred Thomas
*David Alfred Thomas
*Aeron Thomas 
*Matthew Vaughan-Davies
*Osmond Williams
*Henry Wyndham-Quin

## Cyfeiriadau
Categori:Gwleidyddiaeth Cymru
Categori:Rhestrau aelodau seneddol Cymru
Aelodau seneddol Cymru 1900-1906
Aelodau Seneddol Cymru
Categori:Senedd y Deyrnas Unedig
Categori:1900
Rhestr aelodau seneddol Cymru 1906-Ionawr 1910

Dyma restr o Aelodau Seneddol a etholwyd i Senedd y Deyrnas Unedig rhwng Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1906 ac Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, Ionawr 1910
200px|bawd|William Brace ym 1906
200px|bawd|Howell Idris AS
200px|bawd|John Lloyd Morgan AS

*Mabon
*William Brace
*David Davies
*Ellis William Davies (o 1906)
*Allen Clement Edwards
*Samuel Thomas Evans
*Ellis Jones Ellis-Griffith
*David Lloyd George 
*Ivor Churchill Guest
*Ivor Herbert
*James Keir Hardie
*Lewis Haslam
*Edward George Hemmerde o fis Awst 1906
*Thomas Howell Williams Idris
*David Brynmor Jones
*Herbert Lewis
*Reginald McKenna
*John Lloyd Morgan
*Samuel Moss hyd mis Gorffennaf 1906
*George Newnes
*Thomas Richards
*William Jones
*Owen Cosby Philipps
*John Philipps (hyd 1908)
*Osmond Williams
*John David Rees
*John Herbert Roberts
*John Bryn Roberts (hyd 1906)
*Sidney Robinson
*Walter Francis Roch (o 1908)
*Abel Thomas
*Alfred Thomas
*David Alfred Thomas
*Matthew Vaughan-Davies 
*William Llewelyn Williams
*John Williams

## Cyfeiriadau
̼

Aelodau Seneddol Cymru
Categori:Senedd y Deyrnas Unedig
Categori:Gwleidyddiaeth Cymru
Categori:Rhestrau aelodau seneddol Cymru
Categori:1906
Rhestr aelodau seneddol Cymru 1886-1892

Dyma restr o Aelodau Seneddol a etholwyd i Senedd y Deyrnas Unedig rhwng Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1886 ac Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1892
bawd|Syr William Davies AS
bawd|Frank Ash Yeo AS
bawd|David Randell AS
bawd|William Pritchard Morgan AS
*Mabon
*Arthur Cowell-Stepney 
*William Davies
*Lewis Llewelyn Dillwyn
*Thomas Edward Ellis
*Syr George Elliot, Barwnig 1af
*Samuel Thomas Evans (o 1890)
*William Fuller-Maitland
*David Lloyd George (o 1890)
*Walter Rice Howell Powell (hyd 1889)
*Charles Herbert James (hyd 1888)
*Frederick Hanbury-Tracy 
*George Thomas Kenyon
*John Lloyd Morgan
*Frederick Courtenay Morgan 
*Thomas Lewis
*Christopher Rice Mansel Talbot 
*Richard Charles Mayne
*Abel Thomas (o 1890)
*Alfred Thomas (hyd 1890)
*George Osborne Morgan
*William Pritchard Morgan (o 1888)
*David Pugh (hyd 1890)
*Thomas Phillips Price
*William Rathbone
*Henry Richard (hyd 1888)
*Edward James Reed
*David Randell (o 1888)
*Stuart Rendel
*John Bryn Roberts
*John Roberts
*William Bowen Rowlands
*Samuel Smith
*Edmund Swetenham (hyd 1890)
*Christopher Rice Mansel Talbot (hyd 1890)
*Abel Thomas (o 1890)
*David Alfred Thomas (o 1888)
*Henry Hussey Vivian
*Arthur Walsh
*Cornelius Marshall Warmington
*William Cornwallis West
*Arthur John Williams
*Frank Ash Yeo (hyd 1888)

## Cyfeiriadau
̼

Aelodau Seneddol Cymru
Categori:Senedd y Deyrnas Unedig
Categori:Gwleidyddiaeth Cymru
Categori:Rhestrau aelodau seneddol Cymru
Categori:1886
Rhestr aelodau seneddol Cymru 1892-1895

Dyma restr o Aelodau Seneddol a etholwyd i Senedd y Deyrnas Unedig rhwng Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1892 ac Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1895
bawd|William Fuller-Maitland AS
bawd|David Lloyd George AS
bawd|David Alfred Thomas AS
*Mabon
*Charles Francis Egerton Allen
*Robert John Dickson Burnie
*William Rees Morgan Davies
*Francis Edwards
*Thomas Edward Ellis
*Samuel Thomas Evans
*Evan Rowland Jones
*George Thomas Kenyon
*John Herbert Lewis
*Arthur Humphreys-Owen  (o 1894)
*Frederick Courtenay Morgan 
*John Lloyd Morgan
*George Osborne Morgan
*William Pritchard Morgan
*William Fuller-Maitland
*David Lloyd George 
*Thomas Lewis
*Thomas Phillips Price
*Pryce Pryce-Jones
*William Rathbone
*David Randell 
*Edward James Reed
*Stuart Rendel (hyd 1894)
*John Herbert Roberts
*John Bryn Roberts
*William Bowen Rowlands
*Samuel Smith
*Albert Spicer
*Alfred Thomas
*Abel Thomas
*David Alfred Thomas
*Henry Hussey Vivian (hyd 1893)
*Cornelius Marshall Warmington
*William Williams (o 1893)
*Arthur John Williams

## Cyfeiriadau
̼

Aelodau Seneddol Cymru
Categori:Senedd y Deyrnas Unedig
Categori:Gwleidyddiaeth Cymru
Categori:Rhestrau aelodau seneddol Cymru
Categori:1892
Cap (chwaraeon)

Term trosiadol am ymddangosiad aelod o dîm chwaraeon mewn gêm ryngwladol yw **cap**.

Categori:Geirfa chwaraeon
Catecism Mwyaf Westminster

Catecism canolog Calfiniaid yn nhraddodiad Lloegr trwy'r byd yw **Catecism Mwyaf Westminster**, ynghyd â Chatecism Lleiaf Westminster.

## Hanes 
Ym 1643, pan alwodd Senedd Hir Lloegr ar Gymanfa Westminster i lunio Cyffes Ffydd Westminster, gofynnodd hefyd am gyfeiriadur o gateceisio. Gofynnodd y Gymanfa i Herbert Palmer greu drafft o'r Catecism Mwyaf, ond buodd y gwaith yn siom i Roberth Baillie a chynrychiolwyr eraill o'r Alban. Ym mis Rhagfyr 1643 daeth pwyllgor at ei gilydd i ysgrifennu'r Catecism. Y mis nesaf, rhoddodd y Gymanfa'r gorau i ysgrifennu un catecism ac yn ei le, fe'i rhanasant yn ddau. Roedd Catecism Lleiaf Westminster i fod yn "haws i'w ddarllen a chryno ar gyfer dechreuwyr" a'r Catecism Mwyaf yn "fwy cywir a chynhwysfawr". Cwblhawyd y gwaith ym 1647 ac yna'i dderbyn gan Gymanfa Gyffredinol Eglwys yr Alban y flwyddyn ganlynol, gan Synod Presbyteraidd Efrog Newydd a Philadelphia ym 1788 gyda newidiadau parthed yr ynad sifil a chan yr Eglwys Bresbyteraidd yn UDA pan sefydlwyd hi y flwyddyn wedyn. 

## Eglwysi yng Nghymru 
Yng Nghymru, mae Catecism Mwyaf Westminster yn rhan o dystiolaeth gyhoeddus yr Eglwys Bresbyteraidd Efengylaidd yng Nghymru a Lloegr.

## Gweler hefyd
* Catecism Lleiaf Westminster

## Cyfeiriadau 
* Van Dixhorn, Chad Is the Larger Catechism Worthwhile?
* Hetherington, William *History of the Westminster Assembly of Divines* 

## Dolenni allanol
* Catecism Mwyaf Westminster gyda phrofion o'r Ysgrythurau

Categori:Catecismau
Categori:Presbyteriaeth
Categori:Cymanfa Westminster
Christopher Rice Mansel Talbot

Uchelwr a gwleidydd Cymreig oedd **Christopher Rice Mansel Talbot** (10 Mai 1803 – 17 Ionawr 1890). Bu'n Aelod Seneddol dros Sir Forgannwg rhwng 1830 a 1890 pan y bu farw - cyfnod o 60 mlynedd, sef y cyfnod hiraf i unrhyw Aelod Seneddol fod yn ei swydd yn y 19g.

Ar ei ystâd ym Margam, ger Abertawe, cododd waith haearn gan ei ddatblygu'n ddiwydiant llewyrchus, gyda rheilffordd yn arwain ohono i Fae Abertawe; galwyd yr ardal, yn ddiweddarach, yn 'Borth Talbot'. Bu hefyd yn "Arglwydd Morgannwg" o 1848 hyd at 1890.

Priododd Charlotte Butler, merch Richard Butler, iarll 1af Glengall yn Iwerddon ar 28 Rhagfyr 1835. Bu Charlotte farw ym Malta ar 23 Mawrth 1846, lle roeddent ar eu llong *Galatea*.

Ar ôl y farwolaeth ei fab Theodore mewn damwain ym 1876, roedd ei ferch, Emily, yn aeres yr ystâd Margam.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1803
Categori:Marwolaethau 1890
Categori:Aelodau Seneddol Cymru 1832-1835
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Harrow
Bara brith

bawd|Bara brith

Bara llaith o Gymru sy'n cynnwys cyrens, rhesins neu syltanas, croen candi, a sbeis melys yw **bara brith**. Gweinir yn dafellau gyda menyn gan amlaf, am de'r prynhawn neu de mawr. Teisen furum yw bara brith yn draddodiadol, ond mae nifer o ryseitiau modern yn defnyddio ychwanegion megis soda pobi i'w lefeinio.

Yn wreiddiol câi bara brith ei pharatoi ar ddiwrnod pobi bara trwy ychwanegu siwgr, bloneg, ffrwythau sych a sbeis at does. Yn raddol, datblygodd y cymysgedd yn un fwy cyfoethog a defnyddiwyd burum i'w godi. Daeth y torth yn deisen amser te ar gyfer achlysuron arbennig mewn cymunedau amaethyddol a diwydiannol, megis y cynhaeaf gwair neu lafur, diwrnod dyrnu neu gneifio, a'r Nadolig. Yng nghymoedd diwydiannol y de-ddwyrain yr enw arni yw teisen dorth.

## Gweler hefyd 
* Teisen fraith

## Cyfeiriadau 
Brith
Categori:Bwyd a diod yng Nghymru
Robert FitzRoy

Morwr, arloeswr a meteorolegydd o Loegr oedd **Robert FitzRoy** (5 Gorffennaf 1805 – 30 Ebrill 1865). Mae'n fwyaf adnabyddus am fod yn gapten y llong enwog HMS *Beagle* ar fordaith y naturiaethwr Charles Darwin o gwmpas y byd rhwng 1831 a 1836.

Yn ogystal, roedd Fitzroy yn lywodraethwr Seland Newydd rhwng 1843 a 1845.

Roedd yn perthyn i'r Brenin Siarl II, brenin Lloegr a'r Alban.

Categori:Fforwyr y 19eg ganrif
Categori:Fforwyr o Loegr
Categori:Genedigaethau 1805
Categori:Marwolaethau 1865
Categori:Morwyr o Loegr
Categori:Pobl y 19eg ganrif o Loegr
Papurau newydd safonol

Term a ddefnyddir yn y Deyrnas Unedig i ddisgrifio papurau newydd difrif sy'n sylwi'n drwyadl ar wleidyddiaeth, economeg, a newyddion tramor yw **papurau newydd safonol** (). Fe'u gelwir hefyd yn "y trymion" (Saesneg: *the heavies*), sy'n cyfeirio at faint a phwysau'r papurau eu hun yn ogystal â'u cynnwys difrif.

Y papurau cenedlaethol a gynhwysir gan amlaf yn y categori hwn yw *The Times*, *The Daily Telegraph*, *The Guardian*, *The Independent*, a'u hargraffiadau cyfatebol ar Ddydd Sul, a'r *Financial Times*. Arferid cyhoeddi'r rhain i gyd mewn fformat yr argrafflen, ond newidodd y *Times* a'r *Independent* i faint tabloid yn 2004, a'r *Guardian* yn faint Berliner yn 2005. Cyferbynnir y rhain gyda'r tabloidau (megis *The Sun* a'r *Daily Mirror*) a phapurau canol y farchnad (megis y *Daily Mail* a'r *Daily Express*), sy'n fwy tebygol, yn enwedig yn achos y tabloidau, o ganolbwyntio ar enwogion a straeon cyffrous a chynhyrfus.

Anelir y papurau newydd safonol at gynulleidfa o ddarllenwyr sy'n llai o faint ond o "ben ucha'r farchnad". Cyhuddir yr adran hon o'r wasg o elitiaeth gan rai o newyddiadurwyr y papurau sy'n fwy poblogaidd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Newyddiaduraeth yn y Deyrnas Unedig
Arglwydd Ninian Crichton-Stuart

bawd|220px|Cerflun er cof am yr Arglwydd Ninian. Wedi ei leoli yng Ngerddi Gorsedd, Caerdydd. Cerfiwyd gan William Goscombe John (1860-1952)

Aelod Seneddol yr Unoliaethwyr dros Gaerdydd a fu farw yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf oedd Lefftenant-Cyrnol **Arglwydd Ninian Edward Crichton-Stuart** (15 Mai 1883 – 2 Hydref 1915). Fe'i ganed yn Dumfries House, Swydd Ayr yn ail fab i John Crichton-Stuart, 3ydd Marcwis y Biwt a'r Anrhydeddus Gwendolen Mary Anne Fitzalan Howard.

## Bywyd Cynnar
Cafodd Ninian Crichton-Stuart ei eni yn Dumfries House, Swydd Ayr, ond wedi ymddeoliad Thomas cyn Etholiad Cyffredinol Rhagfyr 1910, llwyddodd Crichton-Stuart i gael ei ethol gyda 12,181 o bleidleisiau - mantais o 299 dros yr ymgeisydd Rhyddfrydol, Syr Clarendon Golding Hyde

## Rhyfel Byd Cyntaf
Ym 1912, cymerodd reolaeth o 6ed Bataliwn y Gatrawd Gymreig. Bu farw ar faes y gâd ar 2 Hydref 1915 mewn ymosodiad ar Hohenzollern Redoubt ger La Bassée. Ar ôl cipio ffos y gelyn, cafodd Crichton-Stuart ei saethu gan saethwr cudd y gelyn

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* Hansard: cyfraniadau Arglwydd Crichton-Stuart 
* Manylion Comisiwn Beddi Rhyfel y Gymanwlad

Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig dros etholaethau Caerdydd
Categori:Genedigaethau 1860
Categori:Marwolaethau 1915
Categori:Gwleidyddion yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Harrow
Melysion tynnu

[bawd|Peiriannau a ddefnyddir i dynnu a lapio [taffi dŵr hallt.]]
Melysion a gaiff eu tynnu mewn y broses o'u gwneud yw **melysion tynnu**.

Mae roc i gyd yn felysion tynnu, a hefyd rhai mathau o daffi. Gellir gwneud melysion tynnu o surop siwgr plaen, er enghraifft hymbygs. Mainteisir yn aml ar y dechneg dynnu i ymuno edefynnau o wahanol liwiau, neu linyn tywyll wedi ei dynnu a llinyn claear heb ei dynnu. Ceir melysion o'r fath ar draws Ewrop: losin llygad tarw yng ngwledydd Prydain, *berlingots* in Ffrainc, a *polkagris* yn Sweden.

## Cyfeiriadau 
Categori:Melysion
Lewis Weston Dillwyn

Roedd **Lewis Weston Dillwyn**, FRS (21 Awst 1778 – 31 Awst 1855) yn wneuthurwr porslen, yn naturiaethwr ac yn Aelod Seneddol.

## Cefndir
Cafodd Dillwyn ei eni yn Walthamstow, Essex, yn fab hynaf William Dillwyn (1743-1824) a Sarah Dillwyn (née Weston). Roedd ei dad yn Grynwr o Pennsylvania a oedd wedi dychwelyd i wledydd Prydain ym 1777 i ffoi Rhyfel Annibyniaeth America gan ymsefydlu yn Walthamstow, Essex. Roedd William Dillwyn yn ymgyrchydd gwrth gaethwasiaeth pybyr a bu ar daith drwy Gymru a Lloegr ar ran y Pwyllgor Gwrth Gaethwasiaeth.

Derbyniodd ei addysg yn Ysgol y Crynwyr yn Tottenham, ac yn 1797 aeth i Dover i astudio botaneg.

Priododd Mary Adams, merch y Cyrnol John Llewelyn Penlle'r-gaer, Llangyfelach ym 1807. Bu iddynt chwech o blant, gan gynnwys y ffotograffydd nodedig John Dillwyn Llewelyn (1810-1882), Lewis Llewelyn Dillwyn (1814-1892) a daeth yn Aelod Seneddol Abertawe a'r ffotograffydd arloesol Mary Dillwyn (1816-1906).

Bu'r teulu yn byw yn Neuadd y Sgeti, Abertawe

## Gwaith
chwith|bawd|Jwg Hufen o Abertawe, Walker Art Gallery
Ym 1802 daeth Dillwyn yn bartner yng Nghrochenwaith y Cambrian yn Abertawe gan ddod yn berchennog y cwmni cyfan ym 1810. Ym 1811 fe aeth a'r cwmni i mewn i bartneriaeth gyda chwmni T.& J. Bevington gan greu cwmni Dillwyn & Co, ym 1814 prynodd Dillwyn & Co Gwaith Porslen Nantgarw. Roedd y cwmni'n cynhyrchu crochenwaith a phorslen cywrain, sydd, hyd heddiw, yn cael ei werthfawrogi gan gasglwyr am ei ansawdd uchel.

## Gyrfa wleidyddol
Cafodd Dillwyn ei benodi’n Uchel Siryf Morgannwg ym 1818 a chafodd ei ethol i'r Senedd Ddiwygiedig Gyntaf ym 1832 fel AS Sir Forgannwg gan wasanaethu am ddau dymor cyn sefyll i lawr ym 1837. Cafodd ei ethol yn Faer Abertawe ym 1839.

## Y naturiaethwr
Roedd Lewis Weston Dillwyn hefyd yn adnabyddus am ei weithiau cyhoeddedig ar fotaneg ac astudiaethau o bysgod cregyn, Ymhlith ei gyhoeddiadau mae:
*Natural History of British Confervae (1802-9)
* Botanist's Guide through England and Wales, ar y cyd a Dawson Turner (1805)
* A Descriptive Catalogue of British Shells (1817)
*A review of the references to the Hortus malabaricus of Henry Van Rheede Van Draakenstein (1839)
* Hortus Collinsonianus (1843)
*An Index to the Historia Conchyliorum of Lister (Oxford, 1923) 
Ym 1840 cyhoeddodd llyfryn ar hanes Abertawe.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1778
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Aelodau Seneddol Cymru 1832-1835
Categori:Marwolaethau 1855
Melynwy

bawd|Melynwy cyw iâr.
Y rhan felen o ŵy a amgylchynir gan y gwynwy ac sy'n rhoddi maeth i'r embryo wrth iddo ddatblygu yw'r **melynwy**.

## Cyfeiriadau 
Categori:Embryoleg
Categori:Wyau
Ysgallen

[bawd|[Ysgallen Fair]]
Enw cyffredin ar unrhyw blanhigyn llysieuol pigog o'r teulu Asteraceae, yn enwedig y genera Carduus a Cirsium, ac iddo flodau tiwbaidd sy'n ymffurfio'n bennau crwn yw **ysgallen** (lluosog: ysgall).

## Cyfeiriadau 
Categori:Planhigion
Categori:Symbolau cenedlaethol yr Alban
Rhestr aelodau seneddol Cymru 1895-1900

Dyma restr o Aelodau Seneddol a etholwyd i Senedd y Deyrnas Unedig rhwng Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1895 ac Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1900
200px|bawd|de|Thomas Edward Ellis AS
bawd|Owen Morgan Edwards AS
bawd|John Bryn Roberts AS
*Mabon
*William Rees Morgan Davies (hyd 1898)
*Owen Morgan Edwards (o 1899)
*Thomas Edward Ellis (hyd 1899)
*Ellis Jones Ellis-Griffith
*Samuel Thomas Evans
*David Lloyd George 
*William Vernon Harcourt
*William Tudor Howell
*John Jones Jenkins
*David Brynmor Jones
*William Jones
*Arthur Humphreys-Owen  
*John Wimburn Laurie
*John Herbert Lewis
*John Talbot Dillwyn Llewellyn
*Powlett Milbank
*Reginald McKenna
*James Mackenzie Maclean
*Frederick Courtenay Morgan 
*George Osborne Morgan (hyd 1897)
*John Lloyd Morgan
*William Pritchard Morgan 
*Charles Morley
*Samuel Moss (o 1897)
*John Wynford Philipps
*Edward Pryce-Jones
*David Randell 
*John Herbert Roberts
*John Bryn Roberts
*Samuel Smith
*Albert Spicer
*Alfred Thomas
*Abel Thomas
*David Alfred Thomas
*Matthew Vaughan-Davies
*Henry Wyndham-Quin

ASau-Ceidwadol-Cymru-1895.jpg|Y naw Aelod Seneddol Ceidwadol Cymreig a etholwyd ym 1895
Gwedd Meirch Seneddol Cymru.jpg| Aelodau Seneddol Rhyddfrydol Cymru 1898 o Dafydd Dafis (nofel)

## Cyfeiriadau
̼

Aelodau Seneddol Cymru
Categori:Senedd y Deyrnas Unedig
Categori:Gwleidyddiaeth Cymru
Categori:Rhestrau aelodau seneddol Cymru
Categori:1895
Ruínas de San Domingos

[bawd|260px|Lleoliad *Ruínas de San Domingos* o fewn [Sbaen.]]

Lleiandy oedd **Ruínas de San Domingos** sydd wedi'i leoli yn Mhontevedra, Galisia. Ychwanegwyd yr adeilad ar gofrestr o adeiladau hanesyddol y *Bien de Interés Cultural* yn 1895. Cychwynnwyd ar y gwaith o'i adnewyddu yn 1903 a daeth i ben yn 1947.

## Hanes 
### Y rhannau gwreiddiol 
Dyma'r adeilad hynaf o holl adeiladau dinas Pontevedra. Mae'r prif gromfan - sydd wedi'i wneud o 5 cromfan llai - dyddio'r rhain i oddeutu 1282, fel y mae rhan o'r mur deheuol a'r fynedfa i gabidwl Lleiandy Santo Domingo. Mae'r rhannau eraill yn ddiweddarach, gyda llawer o'r adeiladau'n dyddio'n ôl i rhwng 1383 - 15g.

### 1836-1880 
thumbnail|chwith
Yn dilyn deddfau newydd, caewyd y cwfaint ar 8 Rhagfyr 1836, pan gafodd ei drosglwyddo i gorff bwrpasol, sef y *"Junta de Enajenación de Edificios y Efectos de los Conventos Suprimidos de la Provincia de Pontevedra"* a defnyddiwyd yr adeilad fel gwallgofdy ac yna fel carchar i ferched. Yn 1869, caewyd y lle, a oedd bryd hynny'n cael ei ddefnyddio fel hosbis ac fe'i trosglwyddwyd i Santa Clara, ysgol i blant bach, a gweithgareddau amrywiol dan ofal y cyngor lleol. Dyna ddechrau dadfeilio'r adeilad ac erbyn 1846 defnyddiwyd rhai o gerrig y lleiandy fel wyneb ffordd leol. Yn 1864 dymchwelwyd un o'i gapeli a rhwng 1869 ac 1870 dymchwelwyd rhan uchaf y tŵr yng nghornel de-ddwyrain y lleiandy.

### 1880-1947 
Yng Ngorffennaf 1880 cytunodd y cyngor lleol i ddymchwel yr holl adeilad, ond daeth José Casal y Lois, aelod o'r Comisiwn Henebion, i'r adwy a chafwyd gorchymyn i atal y dymchwel. Cafwyd brwydr arall i'w ddymchwel chwe mlynedd yn ddiweddarach, ond unwaith eto, roedd yn aflwyddiannus.

Ar 14 Awst 1895 dynodwyd Ruínas de San Domingos yn Heneb Cenedlaethol a daeth o dan orchwyl y Comisiwn Henebion Cenedlaethol a defnyddiwyd yr adeilad gan Gymdeithas Archaeolegol Pontevedra a gynlluniodd i'w ddefnyddio fel amgueddfa.

## Galeri 

Pontevedra Santo Domingo515.JPG
Convento de los Dominicos (Pontevedra) Cabecera.jpg
Igrexa de Santo Domingo de Pontevedra 002.jpg
Arc in Saint Dominic Church, Pontevedra.jpg

## Cyfeiriadau
Categori:Henebion Galisia
Ysgubor Galisiaidd

[bawd|235px|Ysgubor ar golofnau carreg yn [Pontevedra.]]
[bawd|235px|Ysgubod ar golofnau llydan yn [Oroso.]]
[bawd|235px|Ysgubor pren (a tho teils) ar golofnau carreg yn ardal [Vedra.]]
Adeilad amaethyddol (neu 'granar') i gadw india corn yn sych yng Ngalisia yw **Ysgubor Galisiaidd**. Fe'i cynlluniwyd mewn modd sy'n caniatáu i aer symud drwyddo lle bod y cnwd oddi fewn yn pydru, ac er mwyn atal anifeiliaid fel llygod rhag eu difa.

Ceir hyd i'r Sgubor Galisiaidd ar hyd a lled y wlad, ac mewn rhai mannau yng ngogledd Portiwgal. Maent i'w gweld yn ne-ddwyrain Galisia gan mwyaf ac yn yr ardaloedd arfordirol. Ceir nifer o enwau Galisieg am y sgubor hwn gan gynnwys *"hórreo"* yng nghanol a gogledd y wlad, *"cabazo"* yn y gogledd-orllewin a *"canastro"* neu 'fasged' yn y de.
bawd|chwith|Colofn dal sgubor Galisiaidd, o Bortiwgal. Ceir y math hwn o golofn yng Nghymru, hefyd.

Mae'r darlun cyntaf a geir ohonynt i'w ganfod yn Cantigas de Santa Maria, ac mae'n dyddio'n ôl i'r 13g. Mae'r ysgubor a ddarlunir yn debyg iawn i'r ysguborion a welir heddiw - siambr hir, petrual ar bedair colofn.

## Gweler hefyd
Gwartheg Cochion Galisia

## Cyfeiriadau
Categori:Amaeth yng Ngalisia
William Davies (AS Sir Benfro)

Roedd **Syr William Davies** (23 Awst 1821 – 23 Tachwedd 1895)  yn wleidydd Rhyddfrydol Cymreig a gynrychiolodd Sir Benfro fel Aelod Seneddol.
## Bywyd Personol
Ganwyd William Davies yn Hwlffordd yn fab i Thomas Davies, Prendergast.

Derbyniodd addysg elfennol yn ysgol y Parchedig Brown Hwlffordd gan ymadael a'r ysgol yn 14 oed. 
## Gyrfa
Yn 14 oed aeth i weithio fel prentis yn swyddfa gyfreithiol Cwmni William Rees, Hwlffordd. Wedi darfod ei brentisiaeth daeth yn glerc wedi ei gyfamodi i Mr Rees ac wedi derbyn ei erthyglau clercio cymhwysodd fel cyfreithiwr, gan ddod yn bartner yng nghwmni William Rees. Bu Davies yn gysylltiedig â'r cwmni am weddill ei oes. Ym 1854 sefydlodd Rees a Davies yr *Haverfordwest and Milford Haven Telegraph* fel papur newyddion Rhyddfrydol.

Ychydig cyn ei farwolaeth aeth ei fusnes i drafferth ariannol ac fe'i gwnaed yn fethdalwyr wedi ei farwolaeth.

## Gyrfa wleidyddol
Bu Davies yn gweithio fel asiant etholiadol i Syr Hugh Owen Owen yn is etholiad Sir Benfro ym 1861, lle gollodd o drwch y blewyn, ac yna yn isetholiad Bwrdeistref Penfro ychydig fisoedd yn ddiweddarach lle fu Syr Hugh yn llwyddiannus, yn etholiad cyffredinol 1865 bu'n gweithredu eto fel asiant i Syr Hugh a hefyd fel asiant David Davies, Llandinam yn etholaeth Ceredigion.

Ar farwolaeth Syr John Henry Scourfield aelod Ceidwadol Sir Benfro ym 1876 safodd Davies fel yr ymgeisydd Rhyddfrydol aflwyddiannus yn yr isetholiad, ond llwyddodd i gipio'r sedd yn yr etholiad cyffredinol canlynol ym 1880 gan dal y sedd hyd ei ymddeoliad o'r senedd ym 1892. Fe'i olynwyd fel AS Sir Benfro gan ei fab William Rees Morgan Davies.

Ym 1893 fe'i urddwyd yn farchog am ei gyfraniad disglair i wasanaeth cyhoeddus a gwleidyddol.
## Priodasau a marwolaeth
Bu Davies yn briod dwywaith priododd ei wraig gyntaf Martha Rees Morgan ferch hynaf Thomas Morgan, Hwlffordd a nith i William Rees ym 1859, bu iddynt chwe mab ac un ferch; bu h farw ym 1872 mab iddynt oedd olynydd Davies fel AS Sir Benfro, Syr William Rees Morgan Davies. Ei ail wraig oedd Mary Merch Thomas Herbert, cyfrifydd yng nghwmni Davies a nith arall i William Rees fu iddynt un mab a bu hi farw ym 1914

Bu farw Davies yn ei gartref Spring Gardens, Hwlffordd a chladdwyd ei weddillion ym Mynwent capel Bedyddwyr Macpelah ar gyrion Hwlffordd

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1821
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1895
Categori:Rhyddfrydiaeth
Categori:Cyfreithwyr o Gymru
William Fuller-Maitland

Roedd **William Fuller-Maitland** (6 Mai, 1844 - 15 Tachwedd, 1932)  yn fonheddwr Eingl-gymreig, yn gasglwr celf, yn gricedwr ac yn wleidydd Rhyddfrydol a gynrychiolodd Sir Frycheiniog  yn Nhŷ'r Cyffredin o 1875 i 1895.

## Bywyd cynnar
Cafodd Fuller-Maitland eni yn Neuadd Stansted, Essex yn fab hynaf i William Fuller Maitland, o Stansted, a'r Garth, Aberhonddu a Lydia (née Prescott) ei wraig. Roedd ei dad yn gasglwr celf o fri a aeth ati i ail-adeiladu Neuadd Stansted fel cartref i'w casgliad, ond y bu farw cyn iddo gael cyfle i'w fwynhau.

Cafodd Fuller Maitland ei addysgu yng Ngholeg Brighton ac yn Ysgol Harrow, lle bu'n aelod o'r XI criced am bedair blynedd, ac yng Ngholeg Eglwys Crist, Rhydychen.

## Gyrfa criced
Tra yn Rhydychen bu Fuller-Maitland yn chwarae criced i'r Brifysgol lle'r oedd yn cael ei gydnabod fel bowliwr dinistriol. Ym 1864 cymerodd 8 am 58 erbyn MCC, 8 am 48 yn erbyn Surrey ac yn y gêm y Brifysgol cymerodd pedair wiced ym mhob batiad gan sicrhau buddugoliaeth i Rydychen. Ym 1865 cymerodd  4 wiced ym mhob batiad eto yn gêm y Brifysgol, a chymerodd 6 am 100 a 6 am 35 yn erbyn Surrey. Chwaraeodd yn yr un gemau ym 1866, ond nid oedd ei gyfanswm wiced mor uchel. Ym 1867 cymerodd 5 am 117 yn erbyn Surrey. Wedi hynny bu'n chware i Glwb Criced Marylebone ac i nifer o glybiau dosbarth cyntaf eraill gan gynnwys  tîm y bonheddwyr yn yr ornest *Gentlemen v Players*, Gogledd y Tafwys a I Zingari. Bu hefyd yn cynrychioli De Cymru, Bishops Stortford ac Essex.

Roedd Fuller-Maitland yn fowliwr araf braich dde a chymerodd 123 wiced dosbarth uchaf ar gyfartaledd o 15.72 a gyda pherfformiad gorau o 8 am 48. Roedd yn fatiwr dde a chwaraeodd 62 batiad mewn 38 gornest dosbarth uchaf  gyda chyfartaledd o 13.85 a sgôr uchaf o 61.

## Gyrfa wleidyddol
Roedd Fuller-Maitland yn ynad heddwch ar feinciau Sir Frycheiniog ac Essex a bu'n Ddirprwy Raglaw Sir Frycheiniog.

Safodd fel ymgeisydd Rhyddfrydol yn etholaeth Sir Frycheiniog yn etholiad cyffredinol 1874 yn erbyn yr ymgeisydd Ceidwadol Yr Anrhydeddus Godfrey Charles Morgan, ond bu'n aflwyddiannus. Ym 1875 dyrchafwyd Morgan i Dŷ'r Arglwyddi fel yr Arglwydd Tredegar a chynhaliwyd isetholiad i ganfod olynydd iddo. Safodd Fuller-Maitland dros yr achos Rhyddfrydol eto gan gipio'r sedd. Daliodd ei afael ar y sedd hyd ei ymddeoliad o'r senedd ar adeg etholiad cyffredinol 1895.

## Bywyd personol
Priododd Fuller-Maitland yr Anrh. Evelyn Coulstoun Gardner, merch 3ydd Barwn Gardner ym 1881, bu iddynt un mab ac un ferch; bu farw'r mab yn y Rhyfel Byd Cyntaf. Wedi marwolaeth ei wraig gyntaf ym 1902 priododd a Frances, merch Alfred S. Walford ym 1911

Bu farw yn Kemp Town, Brighton, Sussex yn 88 mlwydd oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1844
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1932
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Harrow
Categori:Rhyddfrydiaeth
Ffiwsilwr

Troedfilwr gyda mwsged ysgafn o'r enw ffiwsil yw **ffiwsilwr**. Defnyddir hefyd fel teitl ar droedfilwr mewn catrawd grenadwyr. Mae rhai catrodau o droedfilwyr yn parháu i gadw'r enw hwn.

## Cyfeiriadau 
Categori:Troedfilwyr
Charles Herbert James

Roedd **Charles Herbert James** (16 Mehefin 1817 – 10 Hydref 1890) yn gyfreithiwr ac yn wleidydd Rhyddfrydol a chynrychiolodd  Merthyr Tudful  fel Aelod Seneddol rhwng  1880 a 1888.

## Bywyd personol
Ganwyd James ym Merthyr ym  1817 yn drydydd mab i William James, ceidwad siop, a Margaret ei wraig.  Cafodd ei fedyddio yn yr Eglwys Wladol ym Merthyr ar 13 Gorffennaf 1817.

Cafodd ei addysgu yn ysgol Taliesin Williams (mab Iolo Morganwg) cyn symud i ysgol ym Mryste.  Bu'n astudio'r gyfraith fel efrydydd allanol ym Mhrifysgol Llundain gan raddio ym 1837.

Ym 1842 priododd a Sarah, Merch Thomas Thomas amaethwr a pherchennog cwmni sebon o Langatwg (cyfnither iddo) a bu iddynt 9 o blant saith mab a dwy ferch.

## Gyrfa
Wedi gorffen ei addysg aeth James i weithio fe clerc erthyglau yng nghwmni cyfreithiol Perkins, Merthyr gan ddod yn bartner yn y cwmni ar ôl iddo gymhwyso fel cyfreithiwr. Wedi ymddeoliad Mr Perkins daeth Charles James a'i gefnder Frank James yn gyd perchenogion y cwmni gan newid ei enw i *C H & Frank James*. Roedd cwmni James yn arbenigo yn y gyfraith yn ymwneud a'r diwydiant glo.Yn ogystal â bod yn gyfreithiwr i'r diwydiant glo roedd James hefyd yn berchennog ar byllau glo gan gynnwys rhai ar stadau'r Brithdir, Gelligaer a Llannerch, Pont y Pŵl.

## Gyrfa wleidyddol
Safodd James fel ymgeisydd Rhyddfrydol yn etholaeth Bwrdeistref Merthyr Tudful yn etholiad cyffredinol 1880 gan lwyddo i gael ei ethol fel yr ail aelod gyda'i gyd ymgeisydd Rhyddfrydol Henry Richard yn cipio'r safle cyntaf. Cafodd Richard a James eu hail ethol yn ddiwrthwynebiad yn etholiadau 1885 a 1886. Fe ymddiswyddodd o'r senedd am resymau teuluol ym 1888.

Roedd James yn cael ei ystyried yn aelod seneddol radical, yn ddadleuydd rhugl ac yn areithiwr huawdl, ond tueddai i'w doniau cael eu cuddio o dan gysgod ei gyd aelod.

## Gyrfa gyhoeddus
Roedd James yn gefnogwr brwd i bob ymgyrch i ledaenu addysg ym mysg y dosbarth gweithiol. Fe fu yn flaenllaw yn y mudiad i sicrhau bod ysgolion anenwadol (British Schools) yn cael eu hadeiladu yn y Gymru anghydffurfiol er mwyn sicrhau nad oedd orfodaeth i blant o gefndiroedd anghydffurfiol yn cael eu hanfantais trwy orfod mynychu ysgolion Eglwysig (National Schools). Ef oedd yn bennaf gyfrifol am sicrhau codi'r British School yn Abermorlais. Bu yn gefn i ysgol waddoledig Gelligaer ac yn aelod o fwrdd ysgolion Merthyr. Bu yn Llywodraethwr Prifysgol Aberystwyth a Phrifysgol Llundain.

Roedd James yn aelod o enwad yr Undodiaid, gan wasanaethu fel athro ysgol Sul a chodwr canu ei gapel undodaidd lleol a gan wasanaethu am gyfnod fel llywydd Undeb yr Undodiaid.

## Marwolaeth
Bu farw yn ei gartref, Brynteg, Merthyr yn 73 mlwydd oed a chladdwyd ei weddillion ym mynwent Y Cefn, Merthyr.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Categori:Genedigaethau 1817
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1890
Categori:Rhyddfrydiaeth
Categori:Cyfreithwyr o Gymru
Gorymdaith y Gwaed Sanctaidd

bawd|Gorymdaith y Gwaed Sanctaidd yn 2014.
Gorymdaith Catholig a gynhelir pob Dydd Dyrchafael yn Brugge, Gwlad Belg, yw **Gorymdaith y Gwaed Sanctaidd**.

Categori:Brugge
Categori:Yr Eglwys Gatholig yng Ngwlad Belg
Gwaed Sanctaidd
Afal taffi

bawd|Afal taffi
Melysfwyd sy'n boblogaidd yng Ngwledydd Prydain yn ystod tymor yr hydref yw **afal taffi**. Dodir afal ffres ar wäell a'i drochi mewn surop siwgr berwi sydd wedi ei liwio'n goch. Gadewir i'r surop galedu ar groen yr afal. Gwerthir yn y ffair, ac erbyn heddiw caiff yr afal taffi ei lapio mewn seloffen i'w gadw'n lân. Bwyteir yn aml i ddathlu Calan Gaeaf a Noson Guto Ffowc.

## Cyfeiriadau 
Categori:Melysfwydydd
Ceffylgad

Gorymdaith gan fintai o farchogion yw **ceffylgad**.

## Cyfeiriadau 
Categori:Gorymdeithiau
Categori:Marchogaeth
Internet Movie Database

Cronfa ddata ar-lein o ffilmiau, rhaglenni teledu, a gemau fideos yw'r **Internet Movie Database** (**IMDb**). Cafodd ei greu gan Col Needham ym 1990.

## Dolenni allanol 
*  Internet Movie Database (IMDb)

Categori:Gwefannau
Stratigraffeg

bawd|Map William Smith (1815). Map gyntaf daeareg (stratigraffeg) gwledydd Prydain.
Gwyddor trefn a safle cymharol strata neu haenau daearegôl yw **stratigraffeg**. Sefydlwyd yr wyddor ar gyfer Cymru a Lloegr gan y daearegwr o Loegr, William Smith (1769 –1839; a lysenwyd yn William 'Strata' Smith**),**  wrth iddo ddylunio cyfres o fapiau.

## Cyfeiriadau 

Categori:Daeareg hanesyddol
Categori:Dulliau archaeolegol
Limwsîn

bawd|Limwsîn hir gwyn.
Car mawr moethus, yn enwedig un a yrrir gan sioffer gyda phared yn ei wahanu o'r teithwyr, yw **limwsîn** (lluosog: limwsinau, limwsîns).

## Cyfeiriadau 
Categori:Ceir
Modurgad

[bawd|Modurgad ar gyfer cynhadledd o weinidogion tramor [NATO yn Oslo.]]
Gorymdaith o gerbydau modurol yw **modurgad**. Gwelir yn aml mewn cynhebryngau, ac i gludo unigolion pwysig megis penaethiaid llywodraethau.

## Geirdarddiad 
Cyfaddasiad o'r gair Saesneg *motorcade* yw "modurgad". Bathwyd *motorcade* gan Lyle Abbot ym 1912 neu 1913 pan oedd yn olygydd ceir yr *Arizona Republican*. Ffurfiodd y gair ar sail *cavalcade* (mintai o farchogion neu geffylgad), gair Saesneg a ddaw o'r Ffrangeg ac yn y bôn o Ladin, gan iddo gamdybio taw ôl-ddodiad o'r ystyr "gorymdaith" yw *-cade*. Nid oedd y fath ôl-doddiad yn bodoli yn Ffrangeg neu Ladin, ond erbyn heddiw ôl-ddodiad cynhyrchiol yn y Saesneg yw *-cade*. "Erchyllter" yw'r gair yn ôl y geiriadurwr Eric Partridge, a "bathiad ffug" yn ôl y llenor Lancelot Hogben. Gwir ôl-ddodiad y gair *cavalcade* yw *-ade*.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cerbydau ffordd
Categori:Gorymdeithiau
John Henry Scourfield

Roedd ** John Henry Scourfield ** (30 Ionawr 1808 – 3 Mehefin 1876) yn wleidydd Ceidwadol Cymreig ac yn Aelod Seneddol dros etholaethau Hwlffordd a Sir Benfro.

## Bywyd Personol
Ganwyd **John Henry Phillips** yn Clifton, Bryste yn fab i'r Cyrnol Owen Philips o Williamstown ger Hwlffordd  ac Ann Elizabeth (née Scourfield) merch Henry Scourfield o blas y Môt. Ym 1862 etifeddodd John Henry ystâd y Môt trwy amodau ewyllys ei ewyrth William Henry Scourfield (a fu farw ym 1843) un o'r amod oedd ei fod yn mabwysiadu'r cyfenw Scourfield 
Cafodd ei addysgu yn Harrow a Choleg Oriel, Rhydychen lle graddiodd BA (3ydd dosbarth) yn y clasuron ym 1828 ac MA ym 1832.

Ym 1845 priododd a Augusta merch John Lort Phillips  a chwaer George Lort Phillips AS Sir Benfro 1861 i 1866; bu iddynt dau blentyn.

## Criced
Bu Scourfield yn gricedwr gyda statws bonheddwr gan chware i Glwb Criced Marylebone (MCC) gan chwarae ei gêm dosbarth cyntaf gyntaf ym 1830 

## Gyrfa
Prif waith Scourfield oedd bod yn fonheddwr, tirfeddiannwr a landlord. Rhan o swyddogaeth ddisgwyliedig gŵr fonheddig oedd llenwi swyddi cyhoeddus. Bu Scoufield yn ynad heddwch ac yn aelod o'r llysoedd chwarter gan wasanaethu fel cadeirydd y llysoedd chwarter am gyfnod maith.  Bu'n Siryf Sir Benfro ym 1833 a fu'n Arglwydd Raglaw Hwlffordd o 1857 hyd ei farwolaeth. Roedd yn ymddiriedolwr Banc Cynilo Sir Benfro a Chlafdy Hwlffordd ac yn gefnogwr nifer o elusennau ac achosion da 

## Gyrfa Wleidyddol
Wedi dyrchafiad Richard Bulkeley Philipps Philipps, AS Hwlffordd i'r bendefigaeth fel Arglwydd Aberdaugleddau, disgwyliwyd i Scourfield i gynnig ei enw fel yr ymgeisydd Rhyddfrydol i'w olynu, ond enwebwyd John Evans arweinydd y bar yn neheubarth Cymru fel yr ymgeisydd; cafodd Evans ei ethol yn ddiwrthwynebiad. Yn etholiad cyffredinol 1852 safodd Scourfield yn erbyn Evans ar ran y Ceidwadwyr gan gipio'r sedd dros yr achos Ceidwadol. Parhaodd i gynrychioli’r sedd hyd etholiad cyffredinol 1868 pan benderfynodd sefyll dros sedd Sir Benfro. Bu'n cynrychioli'r sir hyd ei farwolaeth.

Cafodd ei greu yn farwnig ar 18 Chwefror, 1876.

## Llyfryddiaeth
Cyhoeddodd Scourfield nifer o lyfrau o farddoniaeth ysgafn:
* Dies Landoveriensis, c. 1847, yn dychanu Coleg Llanymddyfri a oedd ar fin agor. 
* Lyrics and Philippics, Argraffiad preifat 1859 Argraffiad cyhoeddus gan G. Norman (Covent Garden) 1864
* The Grand Serio-Comic Opera of Lord Bateman and his Sophia, 1863 
*Mayor's Tale: A Tragic and a Diabolic Opera. (dim dyddiad)

## Marwolaeth
Bu farw yn Llundain a rhoddwyd ei weddillion i orwedd yng nghladdgell y teulu yn  Eglwys Burton, Sir Benfro. Olwynwyd o i'r farwniaeth can ei fab Owen.

## Cyfeiriadau
Categori:Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig dros etholaethau Cymreig
Categori:Genedigaethau 1808
Categori:Gwleidyddion y 19eg ganrif o Gymru
Categori:Marwolaethau 1876
Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Harrow
Ffrio

[bawd|Ffrio [toesenni.]]
Coginio bwyd mewn braster neu olew poeth yw **ffrio**. Y ddwy brif dechneg yw ffrio mewn padell fas dros dân, a ffrio mewn llestr dwfn gan drochi'r bwyd yn llwyr mewn olew poeth. Gan y defnyddir saim i wresogi'r bwyd, mae rhai yn ei hystyried yn dechneg o goginio sy'n defnyddio gwres sych.

## Dulliau 
### Ffrio bas 
Ffrio gydag ychydig o fraster mewn padell neu lestr bas yw ffrio bas.

### Ffrio dwfn 
Ffrio drwy drochi'r bwyd yn llwyr mewn olew yw ffrio dwfn.

### Ffrio sych 
Coginio bwydydd brasterog mewn padell nad yw'n glynu ac heb ragor o fraster yw ffrio sych.

### Tro-ffrio 
Ffrio darnau bychain o fwyd yn gyflym mewn ychydig o fraster ar wres uchel, a'u troi'n gyson, yw tro-ffrio. Gwneir yn aml mewn woc.

### Ffrio'n ysgafn 
Coginio mewn ychydig o fraster ar wres uchel, gan ysgwyd y badell yn gyson, yw ffrio'n ysgafn. Caiff y cig neu lysiau eu brownio mewn ychydig o fenyn, saim llysiau, neu olew.

## Cyfeiriadau 
Categori:Technegau coginio
Marjarîn

bawd|Twb o farjarîn.
Bwyd taenu a wneir o olew a braster ac a ddefnyddir yn lle menyn neu saim yw **marjarîn** neu **margarîn**.

Categori:Brasterau coginio
Categori:Bwydydd taenu
Toddion

[bawd|Math o doddion o [Swydd Efrog a elwir yn *mucky fat*.]]
Braster a geid allan o gig wrth ei rostio neu ei ffrio yw **toddion**, **dripin** neu **dripyn**. Gan amlaf daw o gig eidion, ond weithiau ceir toddion cig moch. Fe'i gasglir a'i loywi, hynny yw ei ddiwaddodi, gan ffurfio braster solet a werthir mewn blociau. Arferid taenu toddion ar fara a'i alw'n frechdan doddion. Yn y gegin fodern defnyddir i rostio tatws neu ei rwbio ar olwyth o gig i'w gadw'n wlyb wrth iddo goginio.

## Cyfeiriadau 
Categori:Brasterau coginio
Categori:Cynnyrch anifeiliaid
Rhostio

[bawd|[Rhost Sul: cig eidion rhost, tatws rhost, llysiau, pwdin Efrog, a grefi.]]
Coginio drwy gyfrwng gwres sych, yn enwedig cig a llysiau mewn ffwrn, yw **rhostio**. Mae'r dechneg yn debyg iawn i bobi, ac i raddau mater o arfer iaith sy'n gwahaniaethu'r ddau. Dywed ein bod yn rhostio cig, ffowlyn, tatws, ac afalau, er enghraifft.

Y brif wahaniaeth dechnegol rhwng rhostio a phobi yw bod strwythur solet gan fwyd sy'n cael ei rostio, er enghraifft cig a llysiau. Wrth bobi, mae cymysgeddau hylifol neu led-hylifol megis toes a chytew yn dibynnu ar dymheredd y popty i'w hymsolido. Gellir hefyd rhoi caen allanol o fraster neu hylif heb ddŵr ar fwyd sy'n rhostio mewn ffwrn, er enghraifft marinâd, olew, neu doddion cig eidion. Yn ôl rhai, mae angen tymheredd uwch ar rostio (o leiaf tua 200&nbsp;°C), ond nid yw pawb yn cytuno ar y gwahaniaeth honedig hwn.

Y dull traddodiadol o rostio cig yw ar gigwain yn troi ger tân. Gwneir rhostio modern mewn ffwrn, neu ar dân agored ar y gridyll neu'r barbiciw.

Os defnyddid hylif megis isgell neu sudd wrth goginio cig mewn llestr caeedig, gelwir y broses yn frwysio neu'n bot-rostio.

## Cyfeiriadau 
Categori:Technegau coginio
Braster

Sylwedd a ddaw o blanhigyn neu anifail yw **braster**. Maent yn bennaf yn glyseridiau, sef esterau a ffurfir gan adwaith rhwng tri moleciwl o asid brasterog ac un moleciwl o glyserol.

## Gweler hefyd 
* Bloneg
* Braster morfil
* Olew
* Saim
* Saim llysiau
* Toddion cig eidion

## Cyfeiriadau 
Categori:Maetheg
Gwenwyno methanol Galisia

[bawd|*Crema de orujo* a *licor café* - hufen-brandi (cefn) a gwirod coffi - diodydd a grewyd gyda [methanol. ]]
Cafwyd achos o **wenwyno gyda methanol yng Ngalisia** a rhai o'r Ynysoedd Dedwydd yn 1963 pan laddwyd 51 o bobl (yn swyddogol) er bod honiadau fod rhwng 1,000 - 5,000 wedi marw'n dilyn ychwanegu methanol mewn diodydd alcoholaidd.

Sicrhaodd Rogelio Aguiar gyflenwad o 75,000 litr o fethanol, a'i werthu i gwmni o'r enw *"Lago e Hijos"* o Vigo. Cymysgwyd y methanol i greu amryw o ddiodydd - gan fod methanol yn rhatach nag alcohol.

Cofnodwyd y marwolaethau cyntaf yn Chwefror, yn Lanzarote gan  fferyllydd lleol, Maria Elisa Alvarez Obaya, pan gysylltodd y farwolaeth Esteban Jesús Pablo Barreto Barreto gyda 4 person marw arall; cyhoeddodd ei chanfyddiadau, gan nodi mai 'gwenwyn gan fethanol' oedd yr achos tebygol. Anwybyddwyd ei rhybuddion a bu farw 16 o bobl eraill yn Lanzarote, La Gomera a Tenerife. Tua'r un amser, bu farw sawl person yn Galisia.

Yn 1967 cyhuddwyd 11 o wŷr busnes am 'beryglu'r cyhoedd a charcharwyd hwy i hyd at 7 mlynedd o garchar. Hyd at 2015 nid oedd yr un perthynas i'r rhai hynny a fu farw wedi derbyn yr un geiniog o iawndal.

Mae methanol (CH3OH) yn hylif anweddol, fflamllyd, di-liw, di-arogl. Fe'i defnyddir, fel arfer, mewn nwyddau megis hylif glanhau ffenestr y car, farnais, plastig ac i gynhyrchu ffrwydron. Maen hawdd i'w greu drwy ddistyllu pren, ac felly'n rhad i'w brynnu.

## Cyfeiriadau
Categori:Galisia