Gramadeg y Llydaweg

Iaith Geltaidd yn nheulu'r ieithoedd Indo-Ewropeaidd yw'r **Llydaweg**. Mae'n tarddu o'r Frythoneg fel ei chwaer-ieithoedd, Cernyweg a'r Gymraeg, ac mae ei gramadeg yn debyg i ramadeg yr ieithoedd hyn. Fel y rhan fwyaf o ieithoedd Indo-Ewropeaidd, mae ganddi genedl enw, rhif gramadegol, banodau a ffurfdroadau. Yn debyg i'r ieithoedd Celtaidd eraill, mae ganddi enwau gwrywaidd a benywiadd, ffurfiau amhersonol y ferf, treigladau, system o rifau ugeiniol ac arddodiaid sydd yn cael eu rhedeg; ac fel yr ieithoedd Brythonaidd, mae ganddi rif torfol–unigolynnol. Yn wahanol i'r ieithoedd Celtaidd eraill, defnyddia'r Llydaweg fanodau amhenodol ac mae'r Ffrangeg wedi dyladwadu ar yr iaith.

## Enwau 
### Cenedl 
Fel yn y Gymraeg a llawer o ieithoedd Ewropeaidd eraill, mae gan Lydaweg genedl enw: gwrywaidd ('**) a benywaidd (**'). Mae'r genedl ddi-ryw ('**), a oedd yn bodoli yn y Frythoneg, yn goroesi mewn ychydig o eiriau, megis **' "peth", sydd yn cael ei dreiglo ac yn sbarduno treiglo yn union fel enw benywaidd ond ym mhob ffordd arall yn ymddwyn fel enw gwrywaidd.

Nid oes modd darogan cenedl enw yn Llydaweg a gall y genedl newid fesul tafodiaith. Serch hynny, mae grwpiau semantig o eiriau yn tueddu i berthyn i genedl benodol. Er enghraifft, benywaidd yw enwau gwledydd a dinasoedd, fel yn y Gymraeg, tra bo rhaniadau amser yn wrywaidd. Mae rhai ôl-ddodiad yn perthyn i genedl benodol hefyd:

* Ôl-ddodiaid gwrywaidd: '** , **' , '** , **' , '** , **' , '** , **'
* Ôl-ddodiaid benywaidd: '** , **' , '** (gweler "unigolynnol" isod), **' , '** , **' , '** , **' , '** .

### Rhif 
Gall enwau fodoli mewn hyd at bedwar rif: torfol / unigolynnol (gweler isod) neu unigol / lluosog. Llunnir y rhan fwyaf o luosogion drwy ôl-ddodi **' ar enwau byw ac '** ar enwau anfyw, er enghraifft, **' ‘Llydäwr’ i '** ‘Llydaw-wyr’, **' ‘llyfr’ i '''' ‘llyfrau’, ond mae rhai enwau sy'n cyfeirio at bobl yn cymryd '**, megis **' ‘tyst’ i '** ‘tystion’. Ceir ôl-ddodiaid lluosog eraill, e.e. **' ‘Sais’ i '** ‘Saeson’, **' ‘tŷ’ i '** ‘tai’. Mae ychydig o luosogion wedi eu creu drwy affeithiad fel yn y Gymraeg, fel **' ‘castell’ i '** ‘cestyll’, **' ‘carreg’ i '''' ‘cerrig’, drwy affeithio ac ôl-ddodi'r llafariaid, fel '** ‘brân’ i **' ‘brain’, '** ‘ysgyfarnog’ i **' ‘ysgyfarnogod’ a cheir ffurfiau afreolaidd hefyd, fel '** ‘dyn’ i **' ‘pobl’, '** ‘ci’ i naill ai **' neu '** ‘cŵn’. Enghreifftiau o ansoddeiriau afreolaidd yw **' ‘da’ a '''' ‘drwg’ yn y tabl isod.

Yn ogystal â'r ffurfiau uchod, mae gan rai ansoddeiriau ffurfiau yn y radd gyfartal, er enghraifft, '** ‘cymaint’, **' ‘cystal’, '** ‘cynddrwg’. Crëir ffurfiau cyfartal mwy rheolaidd â **' ‘cyn … -ed, mor … â’, e.e. '** ‘cyn wlyped’, **' ‘cynddrwg’.

## Cysyllteiriau 
Fel yn Gymraeg, mae gan rai cysyllteiriau ffurfiau gwahanol a ddefnyddir o flaen cytsain a llafariaid, megis '** "a" a **' "ac" a '** "na" a **' "nag". Fel rheol, dilynir cysylltiad gan y geiryn '** o flaen berf, er enghraifft, **' "ac fe syrthiodd", '** "oherwydd iddo syrthio", er nad yw hyn yn wir am **' "y, os", '** "os", **' "os, pan, oherwydd".

### Ffurfiau cwmpasog 
Gellir defnyddio '**, **' ac '''' fel berfau cynorthwyol.

Yn y presennol, mae Llydaweg (fel Cernyweg a Gwyddeleg ond yn wahanol i'r ieithoedd Geltaidd eraill) yn gwahaniaethu rhwng y presennol syml a'r presennol cyfredol. Ffurfir y presennol syml drwy naill ai rhedeg y ferf (ffurf gryno) neu ddefnyddio'r berfenw â phresennol ''* ‘gwneud’ (ffurf gwmpasog), e.e. *Dour a **evan** bemdez* neu ***Evañ** a **ran** dour bemdez'' ‘Dw i'n yfed dŵr bob dydd’. Mae'r presennol cyfredol, ar y llaw arall, yn cael ei ffurfio â phresennol lleoliadol ''* gyda rhangymeriad presennol (*o(c'h)'' + tr. cymysg + berfenw). Yn ogystal â'r ddau wahaniaeth agweddol hyn, mae gan Lydaweg bresennol arferiadol sy'n defnyddio presennol arferiadol ''* (*emañ*, *edo'', ayb.) a'r rhangymeriad presennol; e.e. *Edo o vervel* ‘Roedd e'n marw’.

Y perffaith, sy'n cyfuno'r rhangymeriad gorffennol â naill ai '** neu **', yw'r ffurf arferol i fynegi'r amser gorffennol, a'r gorffennol cryno wedi'u cyfyngu i'r iaith lenyddol. Mae'r dewis rhwng '** a **' yn dibynnu ar a yw'r rhangymeriad gorffennol yn deillio o ferf gyflawn ('**) neu anghyflawn (**'), sydd yn debyg i *passé composé* y Ffrangeg. Er enghraifft, mae '** "darganfod" yn cymryd **' i roi '** "mae wedi darganfod" tra bo **' "cwympo" yn cymryd '** i roi **' "mae wedi cwympo".

### Negyddu 
Mae berfau cyfyngedig yn cael eu negyddu drwy osod y ddau eiryn negyddol '''' y naill ochr i'r brif ferf, e.e. '''' ‘dydw i ddim yn ysgrifennu’ (yn fwy llythrennol ‘nid ysgrifennaf ddim’) neu i'r ferf gynorthwyol, e.e. '** ‘ni laddwyd ef’ (yn llythr. ‘nid oedd ddim lladdedig’).  Mae **' yn disodli '** mewn ffurfiau gorchmynnol, cymalau perthynol, ar ôl **' ‘cyn’ ac '** ‘achos; fel (bod)’ ac wrth fynegi ofn, e.e. **' ‘peidiwch â chanu’ (yn llythr. ‘na chenwch ddim’), '** ‘peth na ofynnais’ (sef ‘un peth na ofynnais ddim’), **' ‘fel nad yw'n eich gweld chi’ (yn llythr. ‘fel na wêl ddim ohonoch’).

Fel yn Gymraeg, nid oes modd negyddu berfenwau gan ddefnyddio'r geirynnau negyddol a enwyd uchod, felly rhaid defnyddio ymadrodd cyfansawdd yn eu lle. Defnyddia'r Gymraeg '** i wneud hyn ond mae gan Lydaweg ystod ehangach o strwythurau posibl, e.e. gall **' ‘rhedeg’ ddod yn '** ‘peidio â rhedeg’ a **' ‘bwyta’ yn '** ‘peidio â bwyta’ (yn llythr. ‘pasio heb fwyta’). Er hynny, defnyddir **' ambell waith, i negyddu berfenwau.

## Rhifau 
### Rhifolion 
Yn debyg i'r ieithoedd Celtaidd eraill, mae gan Lydaweg system rifo ugeiniol yn ei hanfod. '**, **' neu '''' yw "un" o flaen enw (yr un gair â'r fanod amhenodol). Fel yn y Gymraeg, mae gan "dau/dwy", "tri/tair" a "pedwar/pedair" a rhifau sy'n eu cynnwys ffurfiau gwrywaidd a benywaidd ar wahân a cheir rhai ffurfiau afreolaidd diddorol megis '** "hanner cant". **' yw'r gair am "deunaw", sef "trichwech" yn llythrennol. 

### Trefnolion 
Unwaith eto, gall rhai trefnolion wahaniaethu cenedl enwau.

## Treigladau 
Nid oes treiglad trwynol yn Llydaweg ond fe geir treigladau caled a chymysg yn wahanol i'r Gymraeg.

## Cyfeiriadau 
 

* Jouitteau, M. (2009-nawr) *ARBRES, gramadeg wiki Llydaweg ar-lein*, IKER, CNRS.
* Press, I. (1986) *A Grammar of Modern Breton* (Mouton De Gruyter)
* Pêr Denez
***Kentelioù brezhoneg: eil derez*, Al Liamm (1971) 
**''Étude structurale d'un parler breton: Douarnenez, thèse (3 cyf.)*, Université de Rennes (1977) 
***Geriadur brezhoneg Douarnenez*, 4 cyf., Mouladurioù Hor Yezh (1985) 
***Mont war-raok gant ar brezhoneg'', MHY (1987)


Llydaweg
Categori:Llydaweg