Organeb byw

Mewn bioleg, **organeb byw** yw pethau byw megis anifeiliaid, meicro-organebau, planhigion neu ffwng. Beth sy'n gyffredin rhwng y rhain i gyd? Y ffaith eu bont yn ymateb i stimwli, atgenhedlu, tyfu a pharhad.
Gall yr organeb fod yn un gell (y ffurf mwyaf elfennol ar fywyd) neu'n amlgellog, megis bod dynol, gyda biliynau o gelloedd wedi'u grwpio'n organau a meinweoedd.

Mewn bioleg, **organeb** (o'r Hen Roeg  ὄργανον)  yw unrhyw system fyw, organig sy'n gweithredu fel endid unigol. Mae pob organeb yn cynnwys celloedd. Mae pob math o organebau'n gallu atgenhedlu, tyfu a datblygu, cynnal a chadw (gw. Homeostasis), a rhywfaint o ymateb i ysgogiadau. Mae chwilod, môr-lewys, pedwartroedion (tetrapodau), madarch, a phlanhigion fasgwlaidd yn enghreifftiau o organebau amlgellog sydd a meinweoedd ac organau arbenigol gwahanol iawn.

Felly, gellir rhannu'r organebau mewn sawl ffordd; un o'r rhain yw:

* Procaryotig: sef bacteria ac archaea
* Ewcaryotig: sef ffyngau, anifeiliaid a phlanhigion

[bawd|dde|Ffyngau ysgwydd (polyporau) yn [paraseit|parasitio'r goeden. Mae'r ddau'n enghreifftiau o organebau.]]

Dull arall o'u grwpio yw:

* Organeb ungellog
* Organeb amlgellog

Un diffiniad eithaf derbyniol o organeb yw ei fod yn gasgliad o foleciwlau sydd â nodweddion 'byw'. Mae rhai gwyddonwyr yn mynnu na ddylai feirws gael ei ystyried yn organeb, nac ychwaith unrhyw ffurfiau mae dyn yn eu creu yn y dyfodol. Mae'r firws yn ddibynol ar ei organeb letyol i atgenhedlu, felly nad ydynt yn ffitio'r geiriad arferol y dylent fedru atgenhedlu eu hunain, heb gymorth.

Gall organeb ungellog fod naill ai'n brocaryot neu'n ewcaryotau. Cynrychiolir procaryotau gan ddau barth ar wahân&nbsp;– bacteria ac archaea. Nodweddir organebau ewcaryotig gan bresenoldeb cnewyllyn cell sy'n rhwym i bilen ac maent yn cynnwys adrannau ychwanegol wedi'u rhwymo â philen o'r enw organynnau (neu *organelles*; fel mitocondria mewn anifeiliaid a phlanhigion a phlasidau mewn planhigion ac algâu, i gyd yn cael eu hystyried yn gyffredinol i fod yn deillio o facteria endosymbiotig). Mae ffyngau, anifeiliaid a phlanhigion yn enghreifftiau o deyrnasoedd o organebau o fewn yr ewcaryotau.

Mae amcangyfrifon ar nifer rhywogaethau presennol ar y Ddaear yn amrywio o 2 filiwn i 1 triliwn, tipyn o ystod! Ac mae dros 1.7 miliwn ohonynt wedi'u cofnodi. Amcangyfrifir bod mwy na 99% o'r holl rywogaethau, sy'n cyfateb i dros bum biliwn o rywogaethau,  a fu fyw erioed wedi eu difodi.

Yn 2016, nodwyd set o 355 o enynnau o'r cyd-hynafiad cyffredinol diwethaf (*last universal common ancestor*; LUCA) o bob organeb. 

## Geirdarddiad 
Ymddangosodd y term "organeb" (o'r Groeg ὀργανισμός, *organismos*, o ὄργανον, *organon*, hy "offeryn, organ y synhwyrau neu ofn")am y tro cyntaf yn yr iaith Saesneg yn 1703 ac yn y Gymraeg yn yr 20g (gw. GPC). Mae'n uniongyrchol gysylltiedig â'r term "sefydliad". Ceir traddodiad hir o ddiffinio organebau fel bodau hunan-drefniadol, traddodiad y gellir ei olrhain o leiaf i *Feirniadaeth Farn (Kritik der Urteilskraft) gan* Immanuel Kant ym 1790.

Mae'r gair organ i'w gael yn y Gymraeg ers y 13g, yn llawysgrif *Delw y Byd*. 

## Diffiniadau 
Gellir diffinio organeb fel cydosodiad o foleciwlau sy'n gweithredu fel cyfanwaith mwy neu lai sefydlog sy'n arddangos priodweddau bywyd (ee anadlu, bwyta, symud, ysgarthu). Gall diffiniadau geiriadur fod yn eang, gan ddefnyddio ymadroddion fel "unrhyw strwythur byw, fel planhigyn, anifail, ffwng neu facteriwm, sy'n gallu tyfu ac atgenhedlu". Mae llawer o ddiffiniadau yn eithrio firysau a ffurfiau bywyd anorganig o waith dyn, gan fod firysau yn dibynnu ar beirianwaith biocemegol cell letyol ar gyfer atgenhedlu. Mae uwchorganeb yn organeb sy'n cynnwys llawer o unigolion yn cydweithio fel un uned swyddogaethol neu gymdeithasol.

Bu cryn ddadlau ynglŷn â'r ffordd orau o ddiffinio'r organeb ac yn wir a oes angen ei diffinio o gwbwl. Mae sawl cyfraniad yn ymatebion i'r awgrym efallai'n wir nad yw'r categori "organeb" yn ddigonol mewn bioleg. 

### Firysau 
Nid yw firysau fel arfer yn cael eu hystyried yn organebau oherwydd nad ydynt yn gallu atgenhedlu, twf na metaboledd ar eu pennau eu hunain. Er bod rhai organebau hefyd yn analluog i oroesi'n annibynnol, gan fyw fel parasit mewngellol gorfodol, mae ganddyn nhw fetaboledd a gallant genhedlu'n annibynnol. Er bod gan firysau ychydig o ensymau a moleciwlau sy'n nodweddiadol o organebau byw, nid oes ganddynt unrhyw fetaboledd eu hunain; ni allant syntheseiddio a threfnu'r cyfansoddion organig y cânt eu ffurfio ohonynt. Yn naturiol, mae hyn yn diystyru atgynhyrchu ymreolaethol: dim ond trwy beiriannau'r gell letyol y gellir eu hatgynhyrchu. Yn yr ystyr hwn, maent yn debyg i fater difywyd.

Er nad yw firysau'n cynnal unrhyw fetaboledd annibynnol ac felly nid ydynt fel arfer yn cael eu dosbarthu fel organebau, mae ganddynt eu genynnau eu hunain, ac maent yn esblygu trwy fecanweithiau tebyg i fecanweithiau organebau. Felly, y ddadl y dylid clustnodi firysau yn organebau byw yw eu gallu i esblygu ac atgynhyrchu trwy hunan-gydosod (*self-assembly*). 

Fodd bynnag, mae rhai gwyddonwyr yn dadlau nad yw firysau'n esblygu nac yn hunan-atgynhyrchu. Yn lle hynny, mae firysau'n cael eu datblygu gan eu celloedd cynnal, sy'n golygu bod firysau a chelloedd lletyol yn cyd-esblygu. Pe na bai celloedd cynnal yn bodoli, byddai esblygiad firaol yn amhosib. Nid yw hyn yn wir am gelloedd. Pe na bai firysau yn bodoli, gallai cyfeiriad esblygiad cellog fod yn bur wahanol, ond serch hynny byddai celloedd yn gallu esblygu. O ran atgenhedlu, mae firysau'n dibynnu'n llwyr ar beiriannau gwesteiwr i'w hatgynhyrchu.

* Atgenhedlu trwy gellraniad (ymholltiad deuaidd, mitosis neu meiosis).
* Defnydd o ensymau a phroteinau eraill wedi'u codio gan enynnau DNA a'u gwneud trwy negeswyr RNA a ribosomau.
* Metabolaeth, gan gynnwys cymryd deunyddiau crai, adeiladu cydrannau celloedd, trosi egni, moleciwlau a rhyddhau sgil-gynhyrchion. Mae gweithrediad cell yn dibynnu ar ei gallu i echdynnu a defnyddio egni cemegol sydd wedi'i storio mewn moleciwlau organig. Mae'r egni hwn yn deillio o lwybrau metabolaidd.
* Ymateb i ysgogiadau allanol a mewnol megis newidiadau mewn tymheredd, pH neu lefelau maetholion.
* Mae cynnwys celloedd wedi'i amgau mewn cellbilen sy'n cynnwys proteinau a haen ddeulipid.

## Hanes esblygiadol 
### Cyd-hynafiad cyffredinol diwethaf 
[bawd| [Stromatolite|Stromatolites cyn-Gambriaidd  yn Ffurfiant Siyeh, Parc Cenedlaethol Glacier. Yn 2002, awgrymodd papur yn y cyfnodolyn gwyddonol *Nature* fod y ffurfiannau daearegol 3.5 B-Oed (biliwn oed) hyn yn cynnwys microbau cyanobacteria wedi'u ffosileiddio. Mae hyn yn awgrymu eu bod yn dystiolaeth o un o'r ffurfiau bywyd cynharaf hysbys ar y Ddaear.

]]
Y cyd-hynafiad cyffredinol diwethaf (LUCA) yw'r organeb ddiweddaraf y mae'r holl organebau sy'n byw ar y Ddaear bellach yn tarddu ohono. Felly dyma'r cyd-hynafiad cyffredinol mwyaf diweddar o holl fywyd presennol y Ddaear. Amcangyfrifir bod y LUCA wedi byw rhyw 3.5 i 3.8 biliwn o flynyddoedd yn ôl (rhyw adeg yn y cyfnod Paleoarchaidd). 

Y dystiolaeth gynharaf ar gyfer bywyd ar y Ddaear yw graffit y canfuwyd ei fod yn biogenig mewn creigiau metasedimentaidd 3.7 biliwn oed a ddarganfuwyd yng Ngorllewin yr Ynys Las a ffosilau mat microbaidd a ddarganfuwyd mewn tywodfaen 3.48 biliwn oed a ddarganfuwyd yng Ngorllewin Awstralia. Er yr amcangyfrifir bod mwy na 99 y cant o'r holl rywogaethau a fu erioed yn byw ar y blaned wedi darfod, Fodd bynnag, mae'r defnydd cyffredinol o'r un cod genetig, yr un niwcleotidau, a'r un asidau amino yn gwneud bodolaeth hynafiad o'r fath yn debygol iawn.
 

## Lleoliad gwraidd yr organeb cyntaf 
bawd| Llwybr Wood-Ljungdahl neu asetyl-CoA gostyngol i atgyweirio carbon
Derbynnir yn gyffredin mai gwreiddyn cyntaf holl ganghennau bywyd yw rhwng parth bacteria monophyletic a chytras a ffurfiwyd gan archaea ag ewcaryotau, sef yr hyn y cyfeirir ato fel "coeden draddodiadol byhwyd", sy'n seiliedig ar nifer o astudiaethau moleciwlaidd. Mae lleiafrif bach iawn o astudiaethau wedi dod i gasgliad gwahanol, sef bod y gwreiddyn yn y parth bacteria, naill ai yn y ffylum *Firmicutes* neu fod y ffylwm *Chloroflexi* yn waelodol i gytras gydag archaea ac ewcaryotau a gweddill Bacteria, fel y cynigiwyd gan Thomas Cavalier-Smith.

### Atgynhyrchu 
Mae atgenhedlu rhywiol yn gyffredin ymhlith ewcaryotau presennol, ac roedd yn debygol o fod yn bresennol yn y cyd-hynafiad cyffredinol diwethaf hefyd. Awgrymir hyn gan y darganfyddiad o set graidd o enynnau ar gyfer meiosis yn y disgynyddion o linachau a wyrodd yn gynnar oddi wrth y goeden esblygiadol ewcaryotig. cefnogir hyn ymhellach gan dystiolaeth bod ewcaryotau, a ystyriwyd yn flaenorol yn "anrhywiol-hynafol", fel *Amoeba*, yn debygol o fod yn rhywiol yn y gorffennol, a bod y rhan fwyaf o linachau amoeboid anrhywiol heddiw yn debygol o godi'n ddiweddar ac yn annibynnol.

### Dyfodol bywyd (clonio ac organebau synthetig) 
Mae biotechnoleg fodern yn herio cysyniadau traddodiadol o organebau a rhywogaethau. Clonio yw'r broses o greu organeb amlgellog newydd, sy'n union yr un fath, yn enetig, ag un arall, gyda'r potensial o greu rhywogaethau hollol newydd o organebau. Mae clonio yn destun llawer o ddadlau moesegol.

Yn 2008, casglodd Sefydliad J. Craig Venter genom bacteriaidd synthetig, *Mycoplasma genitalium*, trwy ail-ddefnyddio rhanau bychn mewn burum o 25 darn o DNA oedd yn gorgyffwrdd. Mae'r defnydd o ail-ddefnyddio (ailgyfuno) burum yn symleiddio'n fawr y broses o gydosod moleciwlau DNA mawr o ddarnau synthetig a naturiol. Mae cwmnïau eraill, megis *Synthetic Genomics*, eisoes wedi'u ffurfio i fanteisio ar y defnydd masnachol niferus o genomau a ddyluniwyd yn arbennig.

## Gweler hefyd 
* Y ffurfiau bywyd cynharaf hysbys

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol 
* BBCNews: 27 Medi 2000, Pan nad yw llysnafedd mor drwchus Citat: "Mae'n golygu efallai na fydd rhai o'r creaduriaid mwyaf isel yn y teyrnasoedd planhigion ac anifeiliaid, fel llysnafedd ac amoeba, mor gyntefig ag y tybiwyd unwaith"
** SpaceRef.com, Gorffennaf 29, 1997: Gwyddonwyr yn Darganfod Mwydod Iâ Methan Ar Weryn Môr Gwlff Mecsico 
*** Coleg Gwyddoniaeth Eberly: Mwydod Iâ methan a ddarganfuwyd ar wely môr Gwlff Mecsico lawrlwythiad Lluniau o ansawdd da
** Artikel, 2000: Mwydod Iâ Methan: Hesiocaeca methanicola. Gwladychu Cronfeydd Wrth Gefn Tanwydd Ffosil
** SpaceRef.com, Mai 04, 2001: Ailddiffinio "Life as We Know it"  *Hesiocaeca methanicola.* Ym 1997, darganfu Charles Fisher, athro bioleg yn Penn State, y creadur rhyfeddol hwn yn byw ar dwmpathau o iâ methan o dan hanner milltir o gefnfor ar y llawr Gwlff Mecsico.
* BBCNews, 18 Rhagfyr 2002, 'Space bygs' a dyfwyd yn y labordy Citat: " *Bacillus simplex* a *Staphylococcus pasteuri* . . . *Albwm Engyodontium* Roedd yn ymddangos bod y straen a feithrinwyd gan Dr Wainwright yn gwrthsefyll effeithiau UV - un ansawdd sy'n ofynnol ar gyfer goroesi yn y gofod"
* BBCNews, 19 Mehefin 2003, Organeb hynafol yn herio esblygiad celloedd Citat: "Mae'n ymddangos bod yr *organelle* hon wedi'i chadw mewn esblygiad o brocaryotau i ewcaryotau, gan ei fod yn bresennol yn y ddau"
* Maes Llafur Rhyngweithiol ar gyfer Bioleg Gyffredinol – BI 04, Coleg Saint Anselm, Haf 2003
* Jacob Feldman: Stramenopila 
* Cofnod tacsonomeg NCBI: gwraidd
* Coleg Saint Anselm: Arolwg o gynrychiolwyr y prif deyrnasoedd Citat: “Ni chafodd nifer y teyrnasoedd eu datrys. . . Mae bacteria'n creu problem gyda'u hamrywiaeth. . . Mae Protista yn cyflwyno problem gyda'u hamrywiaeth. . ." ,
* Rhywogaethau 2000 Mynegeio rhywogaethau hysbys y byd  . Nod Rhywogaethau 2000 yw cyfrif yr holl rywogaethau hysbys o blanhigion, anifeiliaid, ffyngau a microbau ar y Ddaear fel y set ddata sylfaenol ar gyfer astudiaethau o fioamrywiaeth fyd-eang. Bydd hefyd yn darparu pwynt mynediad syml a fydd yn galluogi defnyddwyr i gysylltu o'r fan hon â systemau data eraill ar gyfer pob grŵp o organebau, gan ddefnyddio cysylltiadau uniongyrchol â rhywogaethau.
* Efallai mai'r organeb fwyaf yn y byd yw ffwng sy'n carpedu bron i 10 cilomedr sgwâr o goedwig Oregon, a gall fod mor hen â 10500 o flynyddoedd.
* Coed y Bywyd
* Cwestiynau aml gan blant am fywyd a'u hatebion 

Categori:Bioleg