Gwrthocsidydd

, metabolyn gwrthocsidol. Mae'r sffêr melyn yn cynrychioli'r atom sylffwr sy'n weithredol mewn adweithiau rhydocs ac yn gyfrifol am yr effaith wrthocsidol, tra bo'r sfferau coch, glas, gwyn a llwyd yn cynrychioli ocsigen, nitrogen, hydrogen a charbon yn ôl eu trefn.]]

Molecwl gyda'r gallu i atal ocsidiad molecylau eraill ydyw **gwrthocsidydd**. Adwaith gemegol yw ocsidio, sy'n trosglwyddo electronau o sylwedd i ocsidydd. Mae adweithiau ocsidio yn creu radicalau rhydd. Yn eu tro, mae radicalau rhydd yn dechrau adweithiau cadwyn sydd â'r gallu i niweidio celloedd. Mae gwrthocsidyddion yn dwyn yr adweithiau cadwyn i ben trwy diddymu'r rhyngolion radical-rhydd, ac yn atal adweithiau ocsidio eraill. Wrth wneud hyn, caent eu hocsidio eu hunain, felly mae gwrthocsidyddion yn aml yn rhydwythyddion megis thiolau, asid asgorbig neu polyffenolau.

Er bod adweithiau ocsidio yn angenrheidiol ar gyfer bywyd, gallent hefyd fod yn niweidiol; mae planhigion ac anifeiliaid yn cynnal systemau cymhleth â gwahanol fathau o wrthocsidyddion felly, megis glutathione, fitamin C, a fitamin E yn ogystal ag ensymau megis catalas, dismwtas swperocsid a gwahaol fathau o berocsidas. Gall lefelau isel o wrthocsidyddion, neu atal ensymau gwrthocsidio, achosi straen ocsidol a niweidio neu lladd celloedd.

Mae gwrthocsidyddion yn cael eu hastudio'n ddwys ym maes ffarmacoleg, yn enwedig felly fel darpar driniaeth ar gyfer strôc ac afiechydon a achoswyd gan ddirywiad niwronau, oherwydd y gall straen ocsidol fod yn rhan bwysig o sawl afiechyd dynol. Gwaetha'r modd, ni wyddys a yw straen ocsidol yn achos neu'n ganlyniad i afiechyd.

Defnyddir gwrthocsidyddion yn aml mewn tabledi maeth gan obeithio cynnal iechyd ac atal afiechydon megis cancr, clefyd coronaidd y galon a chlefyd uchder hyd yn oed. Er i ymchwil cychwynnol awgrymu y gall ychwanegion gwrthocsidol fod yn llesol, methodd profion clinigol diweddarach â dangos unrhyw les, gan ddangos i'r gwrthwyneb, y gall gormodedd o wrthocsidyddion fod yn niweidiol. Yn ogystal â'r defnydd o wrthocsidyddion naturiol mewn meddygaeth, mae gan y sylweddau hyn ddibenion diwydiannol, megis fel cadwolion bwyd a cholur, ac er mwyn atal dirywiad rwber a gasolin.

## Hanes 
Fel rhan o'u haddasiad o fywyd morol, dechreuodd planhigion daearol gynhyrchu gwrthocsidyddion anforol megis asid asgorbig (Fitamin C), polyffenolau, fflafonoidiau a tocofferolau. Cynhyrchodd datblygiad pellach o blanhigion angiosberm rhwng 50 a 200 miliwn o flynyddoedd yn ôl, yn enwedig yn ystod y cyfnod Jwrasig, lawer o liwurau gwrthocsidydd a esblygodd yn ystod y cyfnod Jwrasig hwyr fel amddiffyniad cemegol yn erbyn rhywogaethau ocsigen adweithiol a gynhyrchir yn ystod ffotosynthesis. Defnyddiwyd y term gwrthocsidydd yn wreiddiol i gyfeirio yn benodol at gemegyn sy'n atal y defnydd o ocsigen. Ar ddiwedd y 19eg a dechrau'r 20g, gwnaed astudiaeth helaeth o ddefnydd gwrthocsidyddion mewn prosesau diwydiannol pwysig, megis atal cyrydu metel, y fwlcaneiddio rwber, a'r polymeru tanwydd sy'n gyfrifol am faeddu peiriannau tanio tu mewn.

Canolbwyntiodd ymchwil cynnar ar rôl gwrthocsidyddion mewn bioleg ar eu defnyddio i atal ocsidiad brasterau annirlawn, sy'n achosi suro.  Gall weithgaredd gwrthocsidydd cael ei fesur yn syml trwy osod braster mewn cynhwysydd caeëdig gydag ocsigen a mesur y gyfradd defnyddio ocsigen. Fodd bynnag, y digwyddiad wnaeth chwyldroi'r maes oedd adnabod fitaminau A, C, ac E fel gwrthocsidyddion, a alluogodd i bobl sylweddoli pwysigrwydd gwrthocsidyddion mewn biocemeg organebau byw. 

Dechreuwyd ymchwilio i fecanweithiau gweithredu posib gwrthocsidyddion, wrth sylweddoli fod sylwedd gwrthocsidol yn debygol o fod yn sylwedd sy'n hawdd ei ocsidio ei hun. Dangosodd ymchwil i sut mae fitamin E yn atal y broses o perocsidio brasterau fod gwrthocsidyddion yn asiantau rhydwytho sy'n atal adweithiau ocsidio, yn aml trwy ddwyn rhywogaethau ocsigen adweithiol cyn eu bod yn gallu difrodi celloedd.

## Mewn bwydydd
Fe wyddom yn sicr fod a wnelo straen ocsideiddio (yn y corff dynol) rywbeth â chlefydau; ond nid yw gwyddoniaeth hyd yma'n deall yn iawn ai'r stres hwn sy'n achosi clefydau megis strôc neu ai canlyniad i'r clefyd ydyw. Mae llawer o waith yn cael ei wneud led-led y byd yn y maes hwn ar hyn o bryd.

Ychwanegir llawer o wrthocsidyddion i fwydydd gwahanol gyda'r gobaith ei fod yn ein cadw'n iach ac yn atal clefydau megis cancr a phroblemau'n ymwneud â'r galon. Mae canlyniadau'r treialon gwyddonol yn amrywio: rhai'n dweud fod yr ychwanegiadau'n help a'r lleill yn dweud nad oes wahaniaeth, neu hyd yn oed yn niweidiol.

Mae'n bosib fod defnydd arall i wrthocsidyddion ar wahân i'r defnydd meddygol hwn, sef er mwyn cadw bwyd yn ffres, hynny yw i gadw bwyd a chosmetigau ac i ymestyn oes defnyddiau megis rwber a phetrol.

## Cyfeiriadau