open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jane Fonda

Mae **Jane Fonda** (ganed **Lady Jayne Seymour Fonda**; 21 Rhagfyr 1937) yn actores, ysgrifenwraig, actifydd gwleidyddol, cyn-fodel ffasiwn a gwrw ffitrwydd o'r Unol Daleithiau. Mae wedi ennill Gwobr yr Academi dwywaith, ac yn 2014, derbyniodd wobr gan y Sefydliad Ffilmiau Americanaidd am yr hyn mae wedi cyflawni yn ystod ei bywyd.

Gwnaeth Fonda ei debut ar Broadway yn y ddrama 1960 There Was a Little Girl, a fe'i henwebwyd am ddwy Wobr Tony, a gwnaeth ei debut ar y sgrin yn ddiweddarach yn yr un flwyddyn yn *Tall Story*. Daeth yn amlwg ar ôl ymddangos mewn ffilmiau yn y 1960au, megis *Period of Adjustment* (1962), *Sunday in New York* (1963), *Cat Ballou* (1965), *Barefoot in the Park* (1967) a *Barabella* (1968). Ei gŵr cyntaf, Roger Vadim, oedd cyfarwyddwr *Barbarella*. Yn ystod ei gyrfa, mae wedi derbyn saith enwebiad am Wobr yr Academi, gyda'r cyntaf yn dod am ei pherfformiad yn ''They Shoot Horses, Don't They* (1969), ac aeth yn ei blaen i ennill dwy Oscar yr Actores Orau yn y 1970au am *Klute* (1971) a *Coming Home'' (1978). Fe'i henwebwyd hefyd am *Julia* (1977), *The China Syndrome* (1979), *On Golden Pond* (1981) a *The Morning After* (1986). Mae ei gwobrau eraill yn cynnwys Gwobr Emmy am y ffilm deledu 1984 *The Dollmaker*, dwy Wobr BAFTA am *Julia* a *The China Syndrome* a phedair Gwobr Golden Globe.

Yn 1982, rhyddhaodd ei fideo ymarfer corff cyntaf, ''Jane Fonda's Workout'', ac aeth y fideo ymlaen i werhtu'n dda. Ef oedd y cyntaf o 22 fideo ymarfer corff a rhyddhawyd dros y 13 mlynedd nesaf, a gwerthodd dros 17 miliwn o gopïau. Yn 1991, ail-briododd Fonda i'w thrydydd gŵr, mogwl y cyfryngau, Ted Turner, wedi iddi ysgaru o'i ail ŵr Tom Hayden. Ar ôl ysgaru o Turner yn 2001, daeth yn ôl i actio wedi saib o 15 mlynedd gyda'r ffilm gomedi *Monster in Law*.  Ers hynny, mae wedi ymddangos yn *Georgia Rule* (2007), *The Butler* (2013) a *This Is Where I Leave You* (2014). Yn 2009, dychwelodd i Broadway ar ôl 45 mlynedd yn y ddrama *33 Variations*, a fe'i henwebwyd am Wobr Tony am y perfformiad, yn ogystal â dau enwebiad Gwobr Emmy am ei rôl gylchol yn y gyfres ddrama HBO *The Newsroom* (2012-2014). Rhyddhaodd pum fideo ymarfer corff arall rhwng 2010 a 2012. Yn ddiweddar mae wedi bod yn serennu yn y gyres *Grace and Frankie* (2015) ar Netflix.

Roedd Fonda yn actifydd gwleidyddol amlwg yn y cyfnod gwrth-ddiwylliant yn ystod Rhyfel Fietnam ac yn ddiweddar mae wedi ymgyrchu dros eiriolaeth i ferched. Tynnwyd ffotograff enwog a dadleuol ohoni yn eistedd ar gurfa wrth-awyren pan yn ymweld â Hanoi yn 1972. Mae hefyd wedi protestio yn erbyn Rhyfel Irac a thrais yn erbyn merched, ac yn disgrifio ei hunan fel ffeminydd. Yn 2005, cyd-sefydlodd Fonda, ynghyd â Robin Morgan a Gloria Steinem Canolfan y Cyfryngau i Ferched, sefydliad sy'n gweithio i fwyhau lleisiau merched yn y cyfryngau trwy eiriolaeth, hyfforddi yn y cyfryngau ac arweinyddiaeth, a chreu cynnwys gwreiddiol. Mae Fonda ar fwrdd y sefydliad ar hyn o bryd. Rhyhaodd hunangofiant yn 2005, yn ogystal â chofiant yn 2012, o'r enw *Prime Time*.

## Ffilmyddiaeth 
**Ffilmiau**

**Teledu**

## Cyfeiriadau
Categori:Actorion benywaidd o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1937
Llwybr Arfordirol Ynys Môn

230px|bawd|Llwybr Arfordirol Ynys Môn
bawd|200-cilometr (124 milltir)
[230px|bawd|Y llwybr ger [Benllech.]]
230px|bawd|Rhan o'r llwybr yng ngogledd yr ynys.
[230px|bawd|Y llwybr ger Porth Dafarch, [Trearddur.]]
Mae **Llwybr Arfordirol Ynys Môn** yn llwybr hir o 200&nbsp;km/125 milltir o gwmpas arfordir Ynys Môn, y rhan fwyf ohono o fewn yr Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol. Crëwyd y llwybr fel rhwydwaith o lwybrau cyhoeddus a llwybrau trwy ganiatâd. Mae’n ffurfio cylch o gwmpas yr ynys heblaw am fylchau yn Llanfachraeth ac ystâd Plas Newydd ac yn rhan o Lwybr yr Arfordir. Mae'n un o wyth llwybr rhanbarthol ar Lwybr Arfordir Cymru, sy'n 870 milltir o hyd ac a agorwyd yn 2012.

Mae arwyddion amlwg ar hyd y llwybr cyfan.

Crëwyd y llwybr mewn partneriaeth rhwng Menter Môn a Chyngor Sir Ynys Môn. Agorwyd y llwybr yn ffurfiol gan Rhodri Morgan AC, Prif Weinidog Cymru, ar 9 Mehefin 2006.

## Llwybrau lleol
Ceir nifer o lwybrau lleol, llai y gellir eu defnyddio ac sy'n cychwyn ger Llwybr yr Arfordir, er enghraifft:
#Taith gylchol Mynydd Mechell. Taith hawdd 5&nbsp;km yw hon sy'n cymryd oddeutu dwyawr. Y man cychwyn yw Capel Jeriwsalem ar Fynydd Mellech (). 
#Taith Mynydd Parys. Y porthladd yn Amlwch () yw man cychwyn a gorffen y daith hon ac mae'r cerddwr yn pasio pentir a goleudy Trwyn y Balog a Mynydd Parys. Mae hon yn daith 22&nbsp;km ac fe gymrith tua 6 awr. 
#Ynys Llanddwyn. Llwybr i gerddwyr yn unig yw hon gan mai tywod sydd o dan draed - mae'n draeth godidog gyda golygfeydd o Eryri i'w goroni. Cychwyn y daith yw maes parcio Llanddwyn  ac mae'n 2.3&nbsp;km o ran hyd. Mae sarn (neu rimyn o dir) yn ei chysylltu â'r tir mawr pan fo'r llanw allan. Cysylltir yr ynys fechan hon â'r Santes Dwynwen, nawddsant cariadon Cymru. Gellir cyrraedd gweddillion yr eglwys a gysegrir i Ddwynwen trwy ddilyn llwybr troed ar hyd yr ynys o'r sarn. Mae'r adfeilion yn perthyn i'r 16g ond credir bod eglwys hynafol ar y safle cyn hynny.

## Llefydd ar hyd y llwybr
[bawd|chwith|110px|[Llwybr Arfordirol Môn (Cyfrol)]]
O gychwyn yng Nghaergybi a cherdded yn glocwedd, mae’r llwybr yn mynd heibio i:

* Caergybi
* Ynys Lawd
* Porth Dafarch
* Trearddur
*  Ffynnon Santes Gwenfaen
* Rhosneigr
* Barclodiad y Gawres
* Eglwys Llangwyfan
* Aberffraw
* Eglwys Llangadwaladr, lle claddwyd  Cadfan ap Iago
* Ynys Llanddwyn
* Llanidan
* Pont Britannia
* Pwll Ceris
* Ynys Dysilio
* Pont Y Borth, a  adeiladwyd gan Thomas Telford
* Porthaethwy
* Biwmares
* Penmon ac Ynys Seiriol
* Traeth Coch
* Benllech
* Moelfre
* Porth Amlwch
* Eglwys Llanbadrig
* Cemaes
* Wylfa
* Cemlyn
* Llanrhwydrys
* Porth Swtan
* Parc Gwledig Penrhos
* Caergybi

## Cyfeiriadau
## Ffynonellau
*Carl Rogers, *Llawlyfr Swyddogol Llwybr Arfordirol Ynys Môn* (Mara Books, 2005) 

## Dolenni allanol
*Gwefan Swyddogol 
*Crwydro Arfordir Môn  Blog Cymraeg am griw o ffrindiau yn cerdded holl Llwybr Arfordirol Ynys Môn yn ystod 2012
*Gwyl Gerdded Môn 

Ynys Môn
Categori:Ynys Môn
Gorllewin yr Almaen

Gwladwriaeth ffederal yng ngorllewin Ewrop yn ystod y Rhyfel Oer oedd **Gorllewin Yr Almaen** (Almaeneg: *Westdeutschland*). Ei enw ffurfiol oedd **Gweriniaeth Ffederal yr Almaen** (*Bundesrepublik Deutschland*). Cafodd ei ffurfio ym Mai 1949 a daeth i ben gydag ailuno'r Almaen yn Hydref 1990, pan doddwyd Dwyrain yr Almaen a daeth ei daleithiau yn rhan o Weriniaeth Ffederal yr Almaen, gan ddod â 40 mlynedd o'r Almaen rhanedig i ben. Ers uno'r ddwy wlad yn 1990, yr enw a arferid amlaf ydy Yr Almaen, er mai *Bundesrepublik Deutschland* yw'r enw swyddogol.

Ffurfiwyd Gweriniaeth Ffederal yr Almaen yn wreiddiol allan o dair ardal orllewinol neu'r "*Allied Zones of occupation*" a reolwyd gan Unol Daleithiau America, Y Deyrnas Unedig a Ffrainc. Detholwyd Bonn yn brifddinas yn hytrach na Gorllewin Berlin.

Rheolwyd y bedwaredd ardal gan yr Undeb Sofietaidd a galwyd hi yn Weriniaeth Ddemocrataidd yr Almaen (GDA, sef y *Deutsche Demokratische Republik*, *DDR*) gyda'i phrifddinas yn Nwyrain Berlin.


Categori:1949 yn yr Almaen
Categori:1950au yn yr Almaen
Categori:1960au yn yr Almaen
Categori:1970au yn yr Almaen
Categori:1980au yn yr Almaen
Categori:1990 yn yr Almaen
Categori:Cyn-wladwriaethau Ewrop
Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a sefydlwyd ym 1949
Categori:Gwladwriaethau a thiriogaethau a ddadsefydlwyd ym 1990
Categori:Hanes gwleidyddol yr Almaen
Syd Barrett

Cerddor Saesneg oedd **Roger Keith "Syd" Barrett** (6 Ionawr 1946 - 7 Gorffennaf 2006)

## Discograffi 
### Albymau gyda Pink Floyd 
* *The Piper at the Gates of Dawn* (5 Awst 1967)
* *A Saucerful of Secrets* (29 Mehefin 1968)

### Casgliadau gyda Pink Floyd (yn cynnwys ei waith) 
* *Relics* (14 Mai 1971)
* *Works* (1983)
* *Shine On* (1992 box set)
* *Echoes: The Best of Pink Floyd* (5 Tachwedd 2001)

### Albymau Solo 
**The Madcap Laughs* - (3 Ionawr 1970)
**Barrett* - (14 Tachwedd 1970)
**Opel* - (17 Hydref 1988)

Categori:Cerddorion Seisnig
Categori:Genedigaethau 1946
Categori:Marwolaethau 2006
Categori:Pink Floyd
Categori:Pobl fu farw o ganser y pancreas
John Spencer

Chwaraewr snwcer o Loegr oedd **John Spencer** (18 Medi, 1935 - 11 Gorffennaf, 2006).

Categori:Chwaraewyr snwcer o Loegr
Categori:Genedigaethau 1935
Categori:Marwolaethau 2006
Edrych am Jiwlia

Grŵp pop Cymraeg o Gaerdydd oedd **Edrych am Jiwlia** a ffurfiwyd yn 1985.

## Aelodau
: Siôn Jobbins - llais, geiriau
: Siôn Lewis - gitâr, cerddoriaeth
: Huw Bunford - gitâr fâs
: Rhisiart Williams - drymiau

## Hanes
Bu ymddangosiadau ar raglen ieuenctid S4C *Stîd* a dau fideo ar *Fideo 9* - *Myfyrio* a *Dau Berson*.

Wedi chwalu'r grwp yn 1989 aeth Siôn Lewis a Huw Bunford ymlaen i ffurfio grŵp *Y Gwefrau* gyda Rebecca Evans a Gwenllian Lewis (chwaer Siôn yn canu), Pippa Mahoney ar y gitâr ac Owen Stickler ar y drymiau (a drymiwr grwp *Y Crumblowers*, grŵp arall o Gaerdydd ).

Bu Siôn Lewis yna'n aelod o grŵp *Profiad Rhys Lloyd* ddaeth maes o law yn Y Profiad a chyfrannodd i nifer o grwpiau pop Cymraeg eraill yn cynnwys Tynal Tywyll.

Aeth Huw Bunford yn ei flaen i fod yn un o aelodau Super Furry Animals.

## Disgyddiaeth
* "Chi yw'r ateb i Bopeth" ar sengl aml-gyfrannog rhaglen Bilidowcar, *Popdri* (1985)
* *Gwilym Roberts* (Caset, 1987) - enwyd fel teyrnged i Gwilym Roberts, athro ac ymgyrchydd iaith poblogaidd ac amlwg yng Nghaerdydd
* "Cydwybod Euog" ar gaset aml-gyfrannog *Gwyrdd*, Mudiad Ieuenctid Plaid Cymru (1987)
* "Myfyrio" ar EP amlgyfrannog *Pop Positif* (1988)
* *Dau Berson* - Sengl 7" Ankst (ANKST 06, 1989)

Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Bandiau Cymreig
Categori:Sefydliadau 1985
Categori:Dadsefydliadau 1989
Categori:Pobl o Gaerdydd
Cwm Sgwt

Enw doniol, os nad dirmygus, ar ardal, tref neu bentref dychmygol yng Nghymru yw **Cwm Sgwt**. Lle heb ddim hynodrwydd arbennig iddo yw Cwm Sgwt, a'i unig hynodrwydd yw ei fod yn lle 'cyffredin' Cymreig.

Gellir defnyddio'r enw mewn cyd-destun tebyg i hyn:

* 'Beth fyddai Mrs Jones Cwm Sgwt yn ei feddwl o'r holl regi ar S4C?' (ond gweler hefyd Mrs Jones Llanrug)
* Roedd Dulyn yn llawn o Gymry ar gyfer y gêm rygbi - Clwb Rygbi Cwm Sgwt ...'

Enwau eraill ar lefydd dychmygol eraill yng Nghymru: **Llanbidynodyn**, enw ychydig yn fwy coch; **Aberstalwm**, lle hiraethus y cyfeirir ato yng nghân Bryn Fôn *Strydoedd Aberstalwm*; **Cwm Rhyd y Chwadods** o raglen Delwyn Siôn ar S4C; **Cwm Rhyd y Rhosyn**, o recordiau Dafydd Iwan ac Edward ar label Sain.

## Cyfeiriadau
Categori:Geiriau ac ymadroddion Cymraeg
Ieithoedd Slafonaidd

Grŵp o ieithoedd a siaredir yn nwyrain Ewrop a gogledd Asia yw'r **ieithoedd Slafonaidd**, hefyd **ieithoedd Slafonig**. Maen nhw'n perthyn i deulu'r ieithoedd Indo-Ewropeaidd sy'n gorestyn o arfordir yr Iwerydd hyd at India yn y dwyrain. Fe'u dosbarthir yn dri is-grŵp: yr ieithoedd Slafonaidd Gorllewinol (Casiwbeg, Pwyleg, Slofaceg, Sorbeg a Tsieceg), yr ieithoedd Slafonaidd Dwyreiniol (Belarwsieg, Rwsieg ac Wcreineg, a'r ieithoedd Slafonaidd Deheuol (Bosneg, Bwlgareg, Croateg, Macedoneg, Serbeg a Slofeneg). Weithiau cyfeirir at y grwpiau gorllewinol a dwyreiniol fel ieithoedd Slafonaidd gogleddol ar sail nodweddion cyffredin. Mae ychydig o ieithoedd Slafonaidd eraill wedi marw: Hen Slafoneg Eglwysig (Slafeg deheuol) a Polabeg (iaith Slafig gogledd-orllewin yr Almaen).

Heddiw mae'r ieithoedd Slafonaidd yn defnyddio naill ai'r wyddor Gyrilig neu'r wyddor Ladin ar gyfer eu ffurf ysgrifenedig. Mae'r ieithoedd Slafonaidd Gorllewinol a Deheuol i gyd yn defnyddio'r wyddor Ladin, ac eithrio Bwlgareg, Macedoneg, ac, i radd helaeth, Serbeg, sy'n defnyddio'r wyddor Gyrilig. Mae'r ieithoedd Slafonaidd Dwyreiniol yn defnyddio'r wyddor Gyrilig. Fel rheol fras, mae'r gwledydd Slafaidd Catholig yn defnyddio'r wyddor Ladin, a'r rhai uniongred yn defnyddio'r wyddor Gyrilig. Defnyddiwyd gwyddor arall, y wyddor Glagolitig, a ddyfeisiwyd yn wreiddiol ar gyfer Hen Slafoneg Eglwysig gan SS. Cyril a Methodiws, o'r 9g ymlaen yn y gwledydd Slafig deheuol. Fe'i disodlwyd ym Mwlgaria a Macedonia gan y wyddor Gyrilig erbyn y 12g, ond cafodd ei defnyddio mewn rhai ardaloedd, Croatia yn arbennig, ar gyfer testunau eglwysig hyd at y 19g.

## Ffynonellau
*Comrie, Bernard, a Corbett, Greville G. gol. 1993. *The Slavonic languages*. Llundain: Routledge.
*De Bray, Reginald G. A. 1970. *Guide to the Slavonic languages*. Llundain.
*Horálek, K. 1992. *Introduction to the study of the Slavonic languages*. Nottingham: Astra Press.


Slafonaidd
Categori:Slafiaid
Yr wyddor Gyrilig

bawd|350px|Dosbarthiad yr wyddor Gyrilig. Hi yw'r prif wyddor yn y gwledydd gwyrdd tywyll, ac fe'i defnyddir ynghyd â gwyddor arall yn y gwledydd gwyrdd golau.

System ysgrifennu yw'r **wyddor Gyrilig**, a ddefnyddir heddiw ar gyfer rhai ieithoedd Slafonaidd (Belarwseg, Bwlgareg, Macedoneg, Rwseg, Serbeg ac Wcreineg). Fe'i defnyddir hefyd i ysgrifennu nifer o ieithoedd an-Slafonaidd yn Rwsia a Chanolbarth Asia. Ysgrifennid rhai ieithoedd eraill, megis Aserbaijaneg, yn yr wyddor hon ar adegau yn y gorffennol.

Datblygwyd yr wyddor Gyrilig yn y nawfed ganrif gan ddisgyblion i'r ddau sant, Cyril a Methodius, yn sgil eu hymdrechion i gyflwyno Cristnogaeth i'r pobloedd Slafaidd. Dyma'r rheswm am yr enw.

## Llythrennau cyffredin 
Mae sawl ffurf wahanol i'r wyddor, ond isod mae tabl o'r llythrennau mwyaf cyffredin. Rhoddir y synau y maent yn eu cynrychioli mewn symbolau IPA.

Ni chynrichiola'r llythyren *ь* unrhyw sain penodol. Yn hytrach, mae'n newid sain y llythyren blaenorol, gan ei 'feddalu'. Mewn rhai ieithoedd, mae'r llythyren *ъ* neu gollnod *’* yn 'caledu' sain y llytheren blaenorol.

### Trawslythreniad Cyrilig-Cymraeg
### Rwsieg
Felly, byddai "русский" (*russkiy* sy'n golygu "Rwsieg") yn cael ei drawslythrennu yn Gymraeg fel "rwsci".

## Cyfeiriadau
Categori:Ieithoedd Slafonaidd
Cyrilig
Monty Python and the Holy Grail

Ffilm gyda Graham Chapman, John Cleese, Terry Gilliam, Eric Idle, Terry Jones a Michael Palin (Monty Python) yw ***Monty Python and the Holy Grail*** ("''Monty Python a'r Greal Sanctaidd''") (1974).

Holy Grail
Holy Grail
Holy Grail
Categori:Y Greal Santaidd
Rwmaneg

**Rwmaneg** (Rwmaneg: română) yw iaith genedlaethol Rwmania a Moldofa. Mae'n perthyn i'r ieithoedd Romáwns yn y teulu Indo-Ewropeaidd o ieithoedd. Mae tua 24 miliwn o bobl yn siarad yr iaith, yn bennaf yn Rwmania. Mae Rwmaneg yn nodweddiadol am fod yn yr unig iaith Romáwns i gadw olion o ogwyddiad Lladin. Mae hi'n iaith sydd wedi'i dylanwadu'n fawr gan yr ieithoedd Slafeg.

## Moldofeg 
Yn ystod y cyfnod Sofietaidd ym Moldofa, cyfeiriwyd at yr iaith frodorol fel **Moldofeg** (лимба молдовеняскэ) yn hytrach na Rwmaneg, ac fe'i hysgrifennwyd gyda'r wyddor Gyrilig yn hytrach na'r  wyddor Ladin. O 1989, yr wyddor Ladin sy'n cael ei defnyddio yn Moldofa fel yn Rwmania, ac fe ddefnyddir y ddau enw, Rwmaneg a Moldofeg, i gyfeirio at yr un iaith. Yn Transnistria er hynny, ble mae'n un o'r ieithoedd swyddogol, enw'r iaith yw Moldofeg, a defnyddir yr wyddor Gyrilig o hyd.

## Tu hwnt i Rwmania a Moldofa 
Siaradir Rwmaneg gan leiafrif yn Serbia, er enghraifft yn ardal Vojvodina.

Oherwydd mudo, fe'i siaradir hefyd yn Israel, yn ogystal ac yn yr Eidal, Ffrainc, Sbaen, a Portiwgal.

Yng nghyfnod Ceaușescu yn Rwmania, daeth llawer o bobl o'r Dwyrain Canol i astudio yn y wlad - mae'n debyg felly fod nifer sydd wedi symud yn ôl i Libanus, Syria, Palesteina, Irac, Yr Aifft, Swdan a Gwlad Iorddonen yn medru'r iaith o hyd.

## Ymadroddion cyffredin 
* franceză : *Ffrangeg*
* galeză : *Cymraeg*
* engleză : *Saesneg*
* Salut! : *helô! / hwyl!* (Gallwch ddweud *salut!* wrth gyfarfod neu wrth ymadael.)
* Ce mai faci? : *sut mae?*
* La revedere! : *da boch chi! / Hwyl fawr!*
* Vă rog : ''os gwelwch chi'n dda*
* Mulţumesc: *diolch*
* Îmi pare rău : *mae'n flin gen i*
* Da : *ie / do / oes* etc.
* Nu : *nage / naddo / nag oes'' etc.


Categori:Ieithoedd Moldofa
Categori:Ieithoedd Romáwns Dwyreiniol
Categori:Ieithoedd Rwmania
Caersŵs

Pentref  a chymuned ym Mhowys, Cymru, yw **Caersŵs**. Saif ar lannau Afon Hafren, ger y Drenewydd, ger cyffordd y priffyrdd A470 ac A489, ac ar y llinell reilffordd rhwng y Drenewydd a Machynlleth.

Ceir olion dwy gaer Rufeinig gerllaw,

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Ystadegau:
* Mae gan y gymuned arwynebedd o 44.73&nbsp;km².
* Yng Nghyfrifiad 2001 roedd ganddi boblogaeth o 1,526.
* Yng Nghyfrifiad 2011 roedd ganddi boblogaeth o 1,586.
* Yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2020 roedd ganddi boblogaeth o 1,548, gyda dwysedd poblogaeth o 34.61/km².

## Cyfeiriadau

Categori:Cymunedau Powys
Categori:Pentrefi Powys
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Maldwyn a Glyndŵr (y DU)
Glyderau

Grŵp o fynyddoedd yn Eryri yw'r **Glyderau**. Cyfeiria yn enwedig at ddau fynydd ucha'r grŵp, **Glyder Fawr** (999m) a **Glyder Fach** (994m). Maent yn ymestyn o Fynydd Llandygái yn y Gogledd-orllewin i Gapel Curig yn y De-ddwyrain. Dyma nhw yn y drefn honno (Gorllewin i'r dwyrain):

*Elidir Fawr (924 m)
*Carnedd y Filiast (821 m)
*Mynydd Perfedd (812 m)
*Foel Goch (831 m)
*Y Garn (947 m)
*Glyder Fawr (999 m)
*Glyder Fach (994 m)
*Tryfan (915 m)
*Foel Goch (805 m)

## Gweler hefyd
*Eryri
*Parc Cenedlaethol Eryri
*Rhestr mynyddoedd Cymru

Categori:Mynyddoedd a bryniau Conwy
Categori:Mynyddoedd a bryniau Eryri
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Tremadog

Pentref yng nghymuned Porthmadog, Gwynedd, Cymru, yw **Tremadog**  () (**Tremadoc** gynt). Saif tua 1 filltir i'r gogledd o ganol tref Porthmadog.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Hanes
Yn anarferol, mae cynllun pendant i'r pentref: fe'i sefydlwyd gan William Madocks, wedi iddo brynu'r tir ym 1798. Cwblhawyd canol y pentref ym 1811, ac ychydig iawn mae o wedi newid ers hynny. Mae sawl adeilad o ddiddordeb pensaernïol yn y pentref, gan gynnwys Capel Peniel, a adeiladwyd ar batrwm teml Roegaidd. Bwriad Maddocks oedd i Dremadog fod yn dref lawer iawn yn fwy, ac yn ganolbwynt masnachol. Bwriadodd hefyd i'r dref fod yn fan aros i gerbydau oedd ar eu ffordd i Borth Dinllaen i groesi i Iwerddon. Ond nid felly y bu, gan i Gaergybi gymryd lle Porth Dinllaen yn brif borthladd. Wedi adeiladu'r Cob a llenwi'r Traeth Mawr, fe dyfodd Porthmadog yn hytrach na Thremadog, a phentref cymharol fach yw Tremadog hyd heddiw.

250px|bawd|dim|Sgwâr Tremadog

## Ysgol
Mae un ysgol yn Nhremadog, sef Ysgol y Gorlan, ysgol gynradd yw hon a bydd y plant yn mynd ymlaen i Ysgol Eifionydd, Porthmadog wedi cwblhau blwyddyn 6 yn y system addysgol. Bu Ysgol Steiner ym Mhlas Tan-yr-Allt o 1985 hyd tua 2000, sef Ysgol Steiner Eryri.

## Eisteddfod
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol anffurfiol yma ym 1872.

## Enwogion
*Eric Jones, mynyddwr
*T. E. Lawrence, ganwyd yn y pentref yn 1888

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Cyfeillion Cadw Tremadog

Categori:Pentrefi Gwynedd
Categori:Sefydliadau 1811
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Dwyfor Meirionnydd (y DU)
Québec (talaith)

Talaith fwyaf o ran tiriogaeth a'r ail o ran poblogaeth yng Nghanada yw **Québec** (Ffrangeg "Québec") neu yn Gymraeg **Cwebéc**. Fe'i lleolir yn nwyrain Canada. I'r gorllewin mae talaith Ontario, Bae James a Bae Hudson; i'r gogledd mae Culfor Hudson a Bae Ungava; i'r dwyrain mae Gwlff St Lawrence a thaleithiau Newfoundland a Labrador a New Brunswick; ac i'r de mae'r Unol Daleithiau (taleithiau Efrog Newydd, New Hampshire, Vermont a Maine. Mae'r rhan fwyaf o'r boblogaeth yn byw ar lannau Afon St Lawrence, ac mae ardaloedd gogleddol y dalaith yn denau eu poblogaeth.

Québec yw'r unig dalaith yng Nghanada lle mae mwyafrif y boblogaeth (82%) yn siarad Ffrangeg fel mamiaith. Ffrangeg yw'r unig iaith swyddogol. Siaredir Saesneg fel mamiaith gan tuag 8% o'r boblogaeth gan fwyaf yn Montréal, dinas fwyaf poblog y dalaith, ac yn ardal Outaouais ar y ffin ag Ontario. Dinas Québec yw ei phrifddinas. Yn ôl y cyfreithiau iaith, mae'n rhaid i'r llythyrennau Ffrangeg ar arwyddion fod yn fwy na llythyrennau unrhyw iaith arall. https://archive.today/20130628055850/www.cbc.ca/canada/story/2000/03/09/quesigns000309.html Mae hon yn achosi problemau i fwytai Tsieineaidd, achos bod rhaid i lythyrennau Tseineg fod yn eitha fawr i fod yn ddealladwy.

bawd|dim|150px|Astudiaeth feirniadol o dair gwlad – Québec, Catalunya a Chymru gan Paul W. Birt

## Cyfeiriadau 

Categori:Taleithiau a thiriogaethau Canada
Arabia

Gorynys yw **Arabia** (Arabeg: شبه الجزيرة العربية, neu جزيرة العرب) yn Ne-orllewin Asia. Fe'i lleolir rhwng Affrica ac Asia, yn y Dwyrain Canol. Mae anialwch yn gorchuddio'r rhan fwyaf ohoni. Lleolir ffynonellau enfawr o olew crai a nwy naturiol yma. Mae'r gwledydd canlynol yn rhan o Arabia:

*Bahrain (ynys cyfagos)
*Coweit
*Oman
*Catar
*Sawdi Arabia
*Emiradau Arabaidd Unedig
*Iemen

## Gweler hefyd
* Y Cynghrair Arabaidd
* Gwladwriaethau Arabaidd Gwlff Persia


Categori:Y Dwyrain Canol
Alfred George Edwards

Archesgob cyntaf yr Eglwys yng Nghymru oedd **Alfred George Edwards** (2 Tachwedd 1848 – 22 Gorffennaf 1937).

Ganed ef yn Llanymawddwy. Cyhoeddodd *Landmarks in the history of the Welsh Church* yn 1912. Astudiodd yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen cyn ymgymryd â swydd Warden yng Ngholeg Llanymddyfri yn 1875. Yn yr un flwyddyn fe'i ordeiniwyd yn offeiriad. Yn 1885 fe'i benodwyd yn offeiriad Eglwys Sant Pedr, Caerfyrddin.

Bu'n Esgob Llanelwy o 1889 hyd 1934, ac yn 1920 penodwyd ef yn Archesgob Cymru, swydd y bu ynddi hyd 1934. Pan ddatgysylltwyd yr Eglwys yng Nghymru oddi wrth yr Eglwys yn Lloegr yn 1920 fe'i penodwyd yn Archesgob, y cyntaf. Ymddeolodd yn 1934, bu farw yn 1937 a chladdwyd ef yn Eglwys Gadeiriol Llanelwy.

## Cyfeiriadau
Categori:Archesgobion Cymru
Categori:Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Rhydychen
Categori:Esgobion Llanelwy
Categori:Genedigaethau 1848
Categori:Marwolaethau 1937
Categori:Pobl addysgwyd yng Ngholeg Llanymddyfri
Tryfan

Mynydd yn y Glyderau yn Eryri yw **Tryfan**, a chanddo uchder o 3010 troedfedd (917.5m). 

## Enw 
Meddylir yn aml mai 'tri' sydd yn elfen gyntaf yr enw **Tryfan** ac felly mai 'Tri phig' neu 'Tri phwynt' yw'r ystyr', ond mae Ifor Williams yn dangos mai 'try' yn yr ystyr gryfhaol (fel 'tryloyw' er enghraifft) sydd yma. Ystyr yr enw felly yw "mynydd sy'n codi'n uchel iawn, neu un sydd â blaen main iddo". Mae'n enw y ceir enghreifftiau eraill ohono yng Nghymru, e.e. Mynydd Tryfan a Rhostryfan yn Arfon a Mynydd Tryfan yn Sir Ddinbych. Ceir yr enw hefyd am y llysiau Dail y tryfan (*Petasites* yn Lladin).

## Daearyddiaeth 
Mae Tryfan yn hynod greigiog ac mae ganddo siâp nodweddiadol iawn. Saif wrth ymyl ffordd yr A5 ger Llyn Ogwen, gyda'r Carneddau yr ochr arall i'r llyn. Mae'n gorwedd o fewn Parc Cenedlaethol Eryri ac fe'i lleolir yn Sir Conwy er 1996 (bu'n rhan o'r hen sir Gwynedd cyn hynny).

bawd|dim|320x320px|Tryfan, Eira, Cymylau Isel

## Dringo'r mynydd 
Mae Tryfan yn un o'r mynyddoedd mwyaf poblogaidd o holl fynyddoedd Eryri, ac ar benwythnosau braf yn yr haf mae cannoedd yn ei ddringo. Dywedir mai Tryfan yw'r unig fynydd yn Eryri (ac unrhyw le yng Nghymru a Lloegr) nad oes modd ei ddringo heb ddefnyddio dwylo yn ogystal â thraed.

Ar y copa mae dwy garreg fawr a fedyddiwyd yn "Adda ac Efa", Sion a Sian neu Y Bugail a'i Wraig, ac mae'n gamp draddodiadol neidio o un i'r llall. Mae'n gallu bod yn gamp beryglus, yn arbennig pan fo'r gwynt yn chwythu'n gryf.

## Bywyd gwyllt 
Ceir nifer o eifr gwyllt yn pori ar lethrau Tryfan.

## Oriel

Tryfan from the carneddau.jpg|Tryfan o'r Carneddau
Tryfan from across llyn idwal arp.jpg|Tryfan gyda Llyn Idwal o'i flaen
Feral Goats on Tryfan - geograph.org.uk - 238001.jpg|Geifr gwyllt ar glogwynni Tryfan
Tryfan from the Glan Dena Footpath - geograph.org.uk - 222973.jpg|Tryfan a Llyn Ogwen o lethrau Glan Dena
Tryfan in snow from Y Garn.jpg|Tryfan o'r Garn
Tryfan o'r Glyder Fach 01.JPG|Tryfan o'r Glyder Fach
Tryfan o'r Glyder Fach 05.JPG|O Fwlch Tryfan (cyfeiriad Y Glyder Fach)

## Gweler hefyd
*Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
*Rhestr mynyddoedd Cymru
*Rhestr o gopaon Cymru
*Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*Clwb Mynydda Cymru
*Lleoliad ar wefan Streetmap 
*Lleoliad ar wefan Get-a-map

Categori:Capel Curig
Categori:Mynyddoedd a bryniau Conwy
Categori:Mynyddoedd a bryniau Eryri
Categori:Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghonwy
Categori:Copaon Marilyn
Categori:Copaon Hewitt
Categori:Copaon Nuttall
Cardiff

**Cardiff** yw'r ffurf Saesneg ar enw Caerdydd, prifddinas Cymru. Gall hefyd gyfeirio at:

*Cardiff, Alabama, tref yn nhalaith Alabama, UDA
*Cardiff, De Cymru Newydd, bwrdeistref yn Lake Macquarie, Awstralia
*Cardiff, Efrog Newydd, dinas yn nhalaith Efrog Newydd, UDA
*Cardiff, Ontario, yng Nghanada
*Cardiff, Pennsylvania, pentref yn nhalaith Maryland, UDA
*Cardiff-by-the-Sea, cymuned a dinas yn Encinitas, Califfornia, UDA
*Walton Cardiff, pentref yn Swydd Gaerloyw, Lloegr

----
Rhys Lewis

Nofel gan Daniel Owen yw ***Hunangofiant Rhys Lewis, Gweinidog Bethel***. Fe'i cyhoeddwyd gyntaf yn 1885. Ffurfiodd cymeriadau'r nofel ran o'r gyfres deledu *Treflan* i S4C.

## Cynllun
Ysgrifennwyd y nofel hon yn y person cyntaf, yn croniclo hunangofiant Rhys ers ei ddyddiau cyntaf. Mae bywyd yn galed i Rhys, ac mae llu o brofedigaethau yn taro'i deulu a'i gymuned. Trwythir Rhys yn drwyadl mewn Methodistiaeth gan ei fam, a chyda chymorth ambell gyfaill fe ddaw yn weinidog Bethel.

Cymeriad hoffus arall yw Wil Bryan, ychydig yn hŷn na Rhys, a'i gyfaill pennaf. Lle mae Rhys yn ymdrechu i ymddwyn yn gywir, mae Wil yn llawn direidi, ond rhywsut fe welwn fod Wil, erbyn diwedd y llyfr, wedi llwyddo mewn bywyd.

Mae ochr dywyll i'r nofel, a dydy pechod a drygioni perthnasau eraill yn y cysgodion byth yn bell i ffwrdd. Mae iselder ysbryd a phruddglwyf yn treiddio drwy'r hanes.

## Prif Gymeriadau
*Abel Huws, patrwm o flaenor traddodiadol, cadarn a di-lol.
*Wil Bryan
*Rhys Lewis
*Mari Lewis, mam Rhys
*Tomos a Barbra Bartley

## Addasiadau 
Addaswyd y nofel yn ddrama boblogaidd gan J. M. Edwards a'i chyhoeddi gan Hughes a'i Fab ym 1909 dan yr un enw, *Rhys Lewis*.

## Llyfryddiaeth
**Rhys Lewis* (Hughes a'i Fab, Wrecsam, 1885)
**Ailgyhoeddwyd gan Hughes a'i Fab yng 'Nghyfres Clasuron Hughes', Hydref 2002

## Cyfeiriadau
Categori:Gweithiau Daniel Owen
Categori:Llyfrau Cymreig 1885
Categori:Nofelau 1885
Categori:Nofelau Cymraeg
Katowice

250px|de|bawd|Amgueddfa Silesia
Dinas ddiwydiannol yn ne Gwlad Pwyl ar afonydd Kłodnica a Rawa yw **Katowice**. Mae ganddi boblogaeth o 321,163 ac mae 3,487,000 o bobl yn yr ardal drefol.

Sefydlwyd mudiad Seionaeth Chofefei Tzion yn y ddinas yn 1884.

Categori:Dinasoedd Gwlad Pwyl
Y Moelwynion

[300px|bawd|[Tan-y-grisiau dan lethrau'r Moelwynion]]

Grŵp o fynyddoedd yn Eryri yw'r **Moelwynion**. Cyfeiria'r enw yn enwedig at ddau fynydd ucha'r grŵp, Moelwyn Mawr (770m) a Moelwyn Bach (710m). Ceir nifer o hen chwareli llechfaen yn y bryniau hyn.

Mae'r mynyddoedd yn gorwedd rhwng Cwm Ffestiniog yn y dwyrain a Nant Gwynant yn y gorllewin. I'r de mae'r Traeth Mawr, rhwng Tremadog a Phenrhyndeudraeth ac i'r gogledd ceir ardal o ucheldir gwlyb a chreigiog sy'n eu cysylltu â Moel Siabod yn y gogledd ac yn disgyn i gyfeiriad Dyffryn Lledr a Dolwyddelan i'r gogledd-ddwyrain.

## Traddodiad
Dywedir i Sant Twrog daflu maen anferth o ben y Moelwynion un tro. Glaniodd ym Maentwrog lle mae i'w gweld heddiw yng nghornel yr eglwys. Maen Twrog yw'r enw arno.

## Copaon 
|}
bawd|dim|upright=1.4|Lleoliad y copaon: rhwng y Bermo, Betws-y-Coed a'r Bala

## Gweler hefyd
*Eryri
*Parc Cenedlaethol Eryri
*Rhestr mynyddoedd Cymru

Categori:Mynyddoedd a bryniau Eryri
Categori:Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Alexander III, brenin yr Alban

Brenin yr Alban, a goronwyd ar 6 Gorffennaf 1249, oedd **Alexander III** (4 Medi 1241 – 19 Mawrth 1286).

*Llysenw:* "Y Gogoneddus"

## Gwragedd
:1. Marged o Loegr (1251-75), merch Harri III, brenin Lloegr a'i frenhines Eleanor o Provence
:2. Yolande o Dreux (ers 1285)

## Plant
#Marged (28 Chwefror, 1260–9 Ebrill 1283), priododd Eirik II, Brenin Norwy
#Alexander (21 Ionawr, 1263–28 Ionawr 1283)
#David (20 Mawrth, 1272–Mehefin 1281)

## Gweler hefyd
*Hanes yr Alban

Categori:Brenhinoedd a breninesau'r Alban
Categori:Genedigaethau 1241
Categori:Marwolaethau 1286
Categori:Pobl fu farw mewn damweiniau marchogaeth
Categori:Teyrnoedd y 13eg ganrif
Tregolwyn

Pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol  Bro Morgannwg, Cymru, yw **Tregolwyn** (Saesneg: *Colwinston*). Gorwedd i'r dwyrain o Ben-y-bont ar Ogwr, tua hanner ffordd rhwng y dref honno a'r Bont-faen.

Mae Eglwys Sant Fihangel a'r Holl Angylion yn y pentref yn adeilad cofrestedig Graddfa 1 sy'n dyddio'n ôl i'r Oesoedd Canol. Gerllaw ceir ysgol gynradd Dewi Sant a Neuadd y Pentref.  Enw tafarn y pentref yw "The Sycamore Tree".

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Mae gan Dregolwyn ei gyngor cymuned ei hun sy'n ethol un ar ddeg o aelodau. Roedd gan y pentref boblogaeth o tua 400 yn 2005.

Pentref diolchgar yw Dregolwyn - pentref heb gofeb i'r Rhyfel Byd Cyntaf, lle ddaeth pob milwr yn ôl o'r rhyfel.

Roedd y nofelwraig enwog Agatha Christie yn arfer ymweld â'r pentref yn aml ac mae rhai o'i disgynyddion yn dal i fyw yno.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Capel Seion
*Cofeb ryfel (2014)
*Eglwys Sant Fihangel a'r Holl Angylion
*Ffermdy Pwllywrach
*Neuadd y Pentref
*Tafarn y Sycamore Tree

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Bro Morgannwg
Categori:Pentrefi Bro Morgannwg
Stanley Baker

Actor o Gymru oedd **Syr William Stanley Baker** (28 Chwefror 1928 – 28 Mehefin 1976). Cafodd ei eni yn Ferndale yn y Rhondda. Bu'n briod a Ellen Martin. Bu farw ym Málaga, Andalucía yn 48 oed.

## Ffilmiau
**All Over the Moon* (1949)
**The Cruel Sea* (1953)
**Beautiful Stranger (1954)
**Richard III* (1955)
**Helen of Troy* (1956)
**Child in the House* (1956)
**Checkpoint* (1956)
**Hell Drivers* (1957)
**Campbell's Kingdom* (1957)
**Violent Playground* (1958)
**Sea Fury* (1958)
**The Angry Hills* (1959)
**Yesterday's Enemy* (1959)
**Blind Date* (1959)
**Jet Storm* (1959)
**Hell is a City* (1960)
**Concrete Jungle* (1960)
**The Guns of Navarone* (1961)
**Eva* (1962)
**Sodom and Gomorrah* (1962)
**A Prize of Arms* (1962)
**In the French Style* (1963)
**The Man Who Finally Died* (1963)
**Zulu* (1964)
**Dingaka* (1964)
**Sands of the Kalahari* (1965)
**Accident* (1967)
**Robbery* (1967)
**La ragazza con la pistola* (1968)
**Where's Jack? (1969)* (1969)
**The Last Grenade* (1970)
**Perfect Friday* (1970)
**Una lucertola con la pelle di donna* (1971)
**Popsy Pop* (1971)
**Innocent Bystanders* (1972)
**Zorro* (1975)
**Pepita Jiménez* (1975)

## Teledu
**Jane Eyre* (1956)
**Robinson Crusoe* (1974)
**How Green Was My Valley'' (1975)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*  Stanley Baker ar imdb

Categori:Genedigaethau 1928
Categori:Marwolaethau 1976
Categori:Actorion ffilm yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Actorion teledu'r 20fed ganrif o Gymru
Categori:Actorion theatr yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Pobl o Rondda Cynon Taf
Categori:Pobl fu farw yn Sbaen
Categori:Pobl fu farw o ganser yr ysgyfaint
Categori:Pobl fu farw o niwmonia
Pengwin y Galapagos

Pengwin bach sy'n endemig i Ynysoedd y Galapagos yw **Pengwin y Galapagos** (*Spheniscus mendiculus*). Mae'n brin iawn fod pengwin yn byw a'r cyhydedd. Mae'n bwydo ar bysgod bach. Mae'n nythu ar ynysoedd Fernandina ac Isabela.

## Cyfeiriadau 
## Dolenni allanol 
* Pengwin y Galapagos 

Categori:Adar
Difyrwaith

Gweithgaredd y mae un yn hoffi gwneud yn gyson yn ei amser hamdden yw **difyrwaith** neu **hobi**.

Ceir sawl math o ddifyrweithiau. Maen nhw'n amrywio yn ôl oedran a chefndir diwylliannol ac yn newid o oes i oes ac o wlad i wlad. Maen nhw'n cynnwys:

*Casglu pethau, er enghraifft llyfrau, stampiau, hen bethau.
*Gemau, fel cardiau, gwyddbwyll, neu gemau cyfrifiadurol
*Hamdden awyr agored, fel cerdded, dringo, mynydda, nofio ac ati.
*Gweithgareddau creadigol fel gwaith celf, ffotograffaeth a darlunio.
*Coginio.
*Garddio.


Categori:Hamdden
Rhaglan

Pentref hanesyddol a chymuned yn Sir Fynwy, Cymru, yw **Rhaglan** (Saesneg: *Raglan*). Mae Castell Rhaglan yn gorwedd i'r gogledd o'r pentref.

Ceir Croes Rhaglan yn yr eglwys leol, heneb a gofrestwyd gan Cadw gyda rhif SAM: MM100 a Croes y Groes Lwyd (rhif SAM: MM156)

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Cyfeiriadau
## Dolen allanol
*  Gwefan y pentref 

Categori:Cymunedau Sir Fynwy
Categori:Pentrefi Sir Fynwy

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
William Jones

Gallai **William Jones** gyfeirio at:

## Pobl
*William Jones (c.1545/1550–1615), dilladwr o Drefynwy 
*William Jones, Treowen (bl. 1614), gwleidydd 
*William Jones (1675–1749), mathemategydd
*William Jones (bl. 1700-1720), telynor o Ddyffryn Conwy
*William Jones (1726–1795), bardd a gwerthwr hen greiriau
*William Jones (1726–1800), awdur o Loegr
*Syr William Jones (1746–1794), ieithegydd
*William Jones (1755–1821), clerigwr efengylaidd
*William Jones (Bryntirion) (1757–1830), argraffydd a chyhoeddwr llyfrau
*William Jones (1762–1846), awdur a gweinidog y Bedyddwyr Albanaidd
*William Jones (1764–1822), emynydd
*William Ellis Jones (Cawrdaf) (1795–1848), bardd
*William Jones (1809–1873), siartydd
*William Jones (Ehedydd Iâl) (1815–1899), bardd ac emynydd
*William Jones (1829–1903), hanesydd
*William Jones, Abergwaun (1834–1895), gweinidog yn enwad y Bedyddwyr Cymreig
*William Jones (1859–1915), gwleidydd, AS Arfon
*William Jones (Gwilym Myrddin) (1863–1943), prifardd coron Llanelli 1930
*Syr William Jones (1888–1961), gweinyddwr a gwleidydd
*William Jones (1896-1961), bardd, awdur *Adar Rhiannon* (1947)

## Eraill
**William Jones*, nofel Gymraeg gan T. Rowland Hughes

## Gweler hefyd
*Gareth William Jones (g. 1947), awdur
*Hugh William Jones (1802–1873), golygydd a gweinidog
*John William Jones (1827–1884), golygydd papur newydd
*John William Jones (Andronicus) (1842–1895), llenor
*Thomas William Jones (1898–1984), gwleidydd
----
Magwyr

Pentref yng nghymuned Magwyr gyda Gwndy, Sir Fynwy, Cymru, yw **Magwyr** (Saesneg: *Magor*). Saif rhwng Cil-y-Coed a Chasnewydd. Lleolir Gwarchodfa Natur Cors Magwyr gerllaw.

Ym Magwyr y mae'r gwasanaethau traffordd olaf cyn cyrraedd pont Hafren (wrth teithio o Gymru).

250px|bawd|dim|Magwyr: canol y pentref

## Gweler hefyd
*Croes Magwyr

## Cyfeiriadau
Categori:Magwyr gyda Gwndy
Categori:Pentrefi Sir Fynwy
Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Sir Fynwy (y DU)
Horse Feathers

Ffilm gomedi gyda Groucho, Chico, Harpo a Zeppo Marx ydy ***Horse Feathers*** (1932).

## Actorion
*Groucho Marx - Yr Athro Quincy Adams Wagstaff
*Chico Marx - Baravelli
*Harpo Marx - Pinky
*Zeppo Marx - Frank Wagstaff
*Thelma Todd - Connie Bailey
*David Landau - Jennings
*James Pierce - Mullen
*Nat Pendleton - MacHardie
*Reginald Barlow - Yr Alywydd ymddeol
*Robert Greig - Yr Athro Bioleg

## Caneuon
*"Whatever It Is, I'm Against It"
*"I Always Get My Man"
*"Everyone Says I Love You"

Categori:Ffilmiau y Brodyr Marx
Categori:Ffilmiau Saesneg
Categori:Ffilmiau 1932
Categori:Ffilmiau wedi'u lleoli mewn coleg
Categori:Ffilmiau Paramount Pictures
Gothiaid

[bawd|220px|Mawsoleum Theodoric yn [Ravenna yw'r esiampl bwysicaf o bensaernïaeth y Gothiaid.]]

Llwyth Germanaidd Dwyreiniol oedd y **Gothiaid**. Ymestynon nhw ar hyd ffiniau gogleddol yr Ymerodraeth Rufeinig yn y canrifoedd cynnar O.C. Cawn ddisgrifiad manwl ohonynt gan yr hanesydd Rhufeinig Jordanes yn ei hanes o'r Gothiaid (*De origine actibusque Getarum*, tua 550 OC). Nhw oedd y llwyth Germanaidd cyntaf i dderbyn Cristnogaeth drwy genhadaeth Esgob Ulfila (c. 311-383). Cyfieithiwyd y Beibl i'r iaith Gotheg ganddo gan ddefnyddio gwyddor arbennig a greodd drosti. Roedd y ffurf ar Gristnogaeth a dderbyniodd y Gothiaid gan Esgob Ulfila yn cynnwys yr heresi Ariadaidd, a hyn oedd un o'r rhesymau am i'r heresi ledu'n eang ymysg y llwythau Germanaidd eraill.


Categori:Yr Ymerodraeth Rufeinig
Categori:Hanes Ewrop
Johann Wolfgang von Goethe

Almaenwr amldalentog oedd **Johann Wolfgang von Goethe** (28 Awst 1749 – 22 Mawrth 1832). Roedd yn beintiwr, nofelydd, dramodydd, bardd, dyneiddiwr, gwyddonydd, athronydd, ac yn wleidydd. Fe'i cofir yn bennaf am ei gyfraniad i lenyddiaeth Almaeneg.

## Prif weithiau 
* *Die Laune des Verliebten* (Drama fugail), ysgrifennwyd 1768, cyhoeddywd 1806
* *Die Mitschuldigen* (Drama bleser), dechreuwyd 1769, cyh. 1787
* *Götz von Berlichingen mit der eisernen Hand* (Drama), 1773
* *Prometheus* (Cerdd), 1774
* *Neueröffnetes moralisch-politisches Puppenspiel,* 1774
* *Ein Fastnachtsspiel vom Pater Bray,* 1774
* *Jahrmarktsfest zu Plundersweilern,* 1774
* *Götter, Helden und Wieland* (Ffars), 1774
* *Clavigo* (Trasiedi), 1774
* *Geistesgruß* (Cerdd), 1774
* *Die Leiden des jungen Werthers*, 1774, ail-osodiad 1787
* *Egmont* (Trasiedi), dechreuwyd 1775, cyh. 1788
* *Erwin und Elmire* (Drama a chân), 1775
* *Wilhelm Meisters theatralische Sendung* 1776, cyh. 1911
* *Stella. Ein Schauspiel für Liebende,* 1776
* *Iphigenie auf Tauris* (Drama), cyh. 1787
* *Torquato Tasso* (Drama), 1780, cyh. 1790
* *Über den Zwischenkiefer der Menschen und der Tiere,* 1786
* *Römische Elegien,* 1788–90
* *Venezianische Epigramme,* 1790
* *Faust. Ein Fragment,* 1790
* *Beiträge zur Optik* (2 draethawd), 1791/92
* *Der Groß-Cophta* (Drama bleser), 1792
* *Der Bürgergeneral* (Drama bleser), 1793
* *Reineke Fuchs* (Epig sŵolegol), 1794
* *In allen guten Stunden* (Cyweithgan Freimaurerei), 1775
* *Unterhaltungen deutscher Ausgewanderten* (Rahmenerzählung), 1795
* *Wilhelm Meisters Lehrjahre,* 1795/96 (Testun)
* *Xenien* (Cerdd, ar y cyd efo Friedrich Schiller), 1796
* *Faust. Eine Tragödie* 1797, cyh. 1808
* *Das Leben des Benvenuto Cellini* (cyfieithiad), 1797
* *Novelle,* 1797
* *Hermann und Dorothea* (Bugeilgan chweban), 1798
* *Mahomet*, cyfieithiad o waith Voltaire, 1802
* *Die natürliche Tochter* (Trasiedi), 1804
* *Wilhelm Meisters Wanderjahre* (Nofel), 1807, cyh.1821,(Testun)
* *Pandora* (Drama ŵyl), 1807/08, cyh. 1817
* *Die Wahlverwandtschaften,* 1809 (Testun)
* *Zur Farbenlehre* (Traethawd), 1810
* *Aus meinem Leben. Dichtung und Wahrheit* (hunangofiant), 1811–33
* *Vom Sänger hat man viel erzählt* (Cerdd), 1815
* *Wenn die Liebste zum Erwidern* (Cerdd), 1816
* *Italienische Reise,* 1816/17
* *Die guten Weiber,* 1817
* *Über Kunst und Altertum* (ar y cyd efo Johann Heinrich Meyer), 1816–32
* *West-östlicher Divan* (Cerdd), 1819
* *Einleitung zu den Trauerreden* (trasi-araith), 1821
* *Kampagne in Frankreich* (Adroddiad), 1822
* *Rede zum brüderlichen Andenken Wielands* (trasi-araith), 1830
* *Dem würdigen Bruderfeste: „Fünfzig Jahre sind vorüber“* (molawd), 1830
* *Faust II.* (2il rhan *Faust*), 1833
* *Maximen und Reflexionen,* 1833

Categori:Arlunwyr o'r Almaen
Categori:Athronwyr o'r Almaen
Categori:Beirdd Almaeneg o'r Almaen
Categori:Dramodwyr Almaeneg o'r Almaen
Categori:Genedigaethau 1749
Categori:Marwolaethau 1832
Categori:Nofelwyr Almaeneg o'r Almaen
Categori:Pobl o Frankfurt am Main
Categori:Seiri Rhyddion
Andy Fairweather-Low

Cerddor o Ystrad Mynach yw **Andy Fairweather-Low** (ganwyd 2 Awst 1948).

## Disgograffi 
### Gyda Amen Corner 
* *Round Amen Corner* (1968)
* *Explosive Company* (1969)
* *Farewell To The Real Magnificent Seven* (1969)

### Gyda Fair Weather 
* *Beginning From An End*

### Unawd 
* *Spider Jiving* (1974)
* *La Booga Rooga* (1975)
* ''Be Bop 'N' Holla* (1976)
* *Andy Fairweather-Low* (1976)
* *Mega Shebang'' (1980)

Categori:Genedigaethau 1948
Categori:Cantorion o Gymru
Categori:Cerddorion o Gymru
Categori:Pobl o Gaerffili
Categori:Gitaryddion o Gymru
Categori:Prosiect Wicipop
Ariadaeth

Ffurf ar Gristnogaeth a ddaeth yn boblogaidd yn Ymerodraeth Rufeinig y Dwyrain o'r drydedd ganrif OC ymlaen oedd **Ariadaeth** (neu **Ariaeth**). Fe'i dyfeisiwyd gan Arius (256-336 OC), offeiriad oedd yn gweithio yn Alecsandria yn yr Aifft. Doedd Ariadaeth ddim yn derbyn bod y Tad a Christ o'r un sylwedd. Yn ôl Arius, roedd Iesu Grist, er ei fod yn dduwiol, yn israddol i'r Tad gan iddo gael ei greu ganddo.

Daeth Ariadaeth yn ddadleuol iawn yn yr Eglwys Fore, ac fe'i condemniwyd fel heresi yng Nghyngor Cyntaf Nicea yn 325. Ni ddaeth hyn â'r ddadl i ben, o achos poblogaeth Ariadaeth Ymerodraeth Caergystennin a'r gefnogaeth a gafodd gan ymerodron diweddarach Caergystennin fel Constantius II a Valens. Fe wnaeth Ariadaeth golli tir ar ôl Cyngor Cyntaf Caergystennin o dan yr Ymerawdr Theodosius yn 381, ond arhosodd yn ddylanwadol ymysg y teyrnasoedd Germanaidd cynnar, yn enwedig gan y Gothiaid.

## Rhai pobl nodedig
*David Davis (Dafis Castellhywel)

Categori:Cristnogaeth
Categori:Diwinyddiaeth Gristnogol
Gwyddorau cymdeithas

Astudiaethau sy'n ymwneud ag agweddau cymdeithasol a diwylliannol bodau dynol yw'r **gwyddorau cymdeithas**. Perthnasau a chysylltiadau cymdeithasol rhwng unigolion a grwpiau yw canolbwynt y gwyddorau cymdeithas. Yn eu cwmpas mae anthropoleg ddiwylliannol a chymdeithasol, cymdeithaseg, seicoleg gymdeithasol, gwyddor gwleidyddiaeth, ac economeg. Yn aml cynhwysir hefyd daearyddiaeth gymdeithasol ac economaidd, agweddau cymdeithasol addysg, hanes, astudiaethau cymharol o'r gyfraith, a rheolaeth a busnes.

Datblygodd y ddisgyblaeth hon yn sgil dyfodiad y dull gwyddonol yn ystod oes yr Oleuedigaeth. Yn y 19g fe'i rhennir yn anthropoleg, gwyddor gwleidyddiaeth, seicoleg, a chymdeithaseg, a chafodd damcaniaethau eang effaith sylweddol ar y maes. Ymhlith enwau mawr y cyfnod hwn oedd Auguste Comte, Karl Marx a Herbert Spencer. yn yr 20g datblygodd methodoleg y gwyddorau cymdeithas yn sylweddol: ymchwil mesurol, ystadegaeth, empiriaeth, a chymwyso'r maes at ddefnydd ymarferol.

Ers y 1950au defnyddir y term gwyddorau ymddygiad hefyd am yr un bynciau a gwmpasir gan y gwyddorau cymdeithas. Mae'r term hwn yn tynnu sylw at y cysylltiad rhwng y gwyddorau cymdeithas a'r gwyddorau bywyd sy'n ymwneud ag ymddygiad dynol, megis anthropoleg fiolegol a seicoleg ffisiolegol.

## Gweler hefyd 
* Athroniaeth
* Y dyniaethau
* Ysgolheictod

## Cyfeiriadau 

Categori:Cymdeithas
Categori:Disgyblaethau academaidd
Orion (Star Trek)

Yn y gyfres deledu Star Trek, **Orion** yw'r enw ar blaned a'r bobl werdd sy'n byw arni.

Categori:Star Trek
Bohemia

bawd|250px|dde|Baner Bohemia

Ardal hanesyddol yng nghanol Ewrop yw **Bohemia** (, , ). Mae'n llenwi'r ddau draean gorllewinol o Tsiecia, gan gynnwys prifddinas y wlad, Praha. Mae'n cymryd ei enw oddi wrth llwyth Celtaidd, y Boii, oedd yn byw yn yr ardal yng nghyfnod yr Ymerodraeth Rufeinig.

## Cyfeiriadau

Categori:Rhanbarthau hanesyddol Tsiecia
Categori:Hanes Ewrop
Morafia

Rhanbarth hanesyddol yn nwyrain Tsiecia, yng nghanol Ewrop, yw **Morafia** (Tsieceg a Slofaceg ; Almaeneg *Mähren*; Hwngareg *Morvaország*; Pwyleg *Morawy*). Daw'r enw o Afon Morafa sydd a'i ffynhonnell yng ngogledd-orllewin yr ardal ac roedd yn un o dri prif rhanbarth y wlad (gyda Bohemia a Czech Silesia). Arferai fod yn un o 17 ardal y goron yn Ymerodraeth Awstria-Hwngari rhwng 1867–1918 ac yn un o 5 prif rhanbarth Tsiecoslofacia rhwng 1918–1928. Prifddinas Morafia yw Brno; cyn y Rhyfel Deng Mlynedd ar Hugain roedd yma dwy brifddinas: Olomouc a Brno.

## Daearyddiaeth
Mae Morafia'n dalp helaeth o Tsiecia, ac yn cynnwys Rhanbarth De Morafia ac ardal y Zlín, yn ogystal ag ardal Moravian-Silesian, Olomouc, Pardubice, Vysočina a De Bohemia.

Mae Morafia'n ffinio gyda Gwlad Pwyl yn y gogledd, Czech Silesia yn y gogledd-ddwyrain, De Awstria yn y de a Bohemia yn y gorllewin. Mynyddoedd y Sudetes yw ei ffin gogleddol, sydd o fewn dim yn troi'n Garpatiau yn y dwyrain. Nadredda'r Dyje yn ffin rhwng Morafia ac Awstria a cheir ardal gadwriaeth o bopty'r afon yn yr ardal a elwir yn Hardegg.

## Cyfeiriadau
## Oriel

Smrk a rameno Šance 1.jpg|Argae Šance
Kralicky-Sneznik-03.jpg|Bryniau Králický Sněžník
Moravská orlice.jpg|Baner Morafia


Categori:Rhanbarthau hanesyddol Tsiecia
Pannonia

Un o daleithiau'r Ymerodraeth Rufeinig oedd **Pannonia**. Ei brifddinas oedd Carnutum. Roedd y dalaith yn cynnwys gorllewin Hwngari, rhan o ddwyrain Awstria, ac ardaloedd yng Nghroatia a Slofenia.

Mae'n debygol mai'r hanesydd Aurelius Victor oedd llywodraethwr y dalaith yn 361, dan yr ymerodr Julian.

## Rhanbarthau a dinasoedd
Amddiffynid y ffin ar Afon Daniwb gan ddau *golonia* (ar gyfer hen filwyr) Aelia Mursia (Osijek) ac Aelia Aquincum (Óbuda) a sefydlwyd gan Hadrian.

Dan Diocletian rhanwyd y dalaith yn bedair rhan:
* Pannonia Prima yn y gogledd-orllewin, a'i phrifddinas yn Savaria/Sabaria (Szombathely),
* Pannonia Valeria yn y gogledd-ddwyrain, a'i phrifddinas yn Sopianae (Pécs),
* Pannonia Savia yn y de-orllewin, a'i phrifddinas yn Siscia (Sisak),
* Pannonia Secunda yn y de-ddwyrain, a'i phrifddinas yn Sirmium (Sremska Mitrovica)

Yn ogystal symudodd Diocletian rhannau o Slofenia allan o Pannonia a'u cynnwys yn Noricum.

Roedd y rhan fwyaf o'r trigfannau brodorol yn *pagi* (cantonau gwledig) a rennif yn *vici* (pentrefi), tra bod y rhan fwyaf o'r trefi mawr o darddiad Rhufeinig. Yn ogystal â'r dinasoedd uchod roeddetn yn cynnwys:
* Solva (Esztergom)
* Aquincum   (Gogledd-Budapest)
* Contra-Aquincum  (De-Budapest)
* Alba Regia (Székesfehérvár)
* Arrabona (Győr)
* Cibalae (Vinkovci)
* Gorsium-Herculia (Tác)
* Mursa (Osijek)
* Marsonia (Slavonski Brod)
* Scarbantia (Sopron)
* Taurunum (Zemun)
* Aquincum neu *Acumincum* (Stari Slankamen)
* Bononia (Banoštor)
* Cusum (Petrovaradin)
* Serbinum (Gradiška)

Categori:Taleithiau Rhufeinig
Categori:Hanes Awstria
Categori:Hanes Croatia
Categori:Hanes Hwngari
Categori:Hanes Slofenia
Ffilm Gymraeg

Mae **ffilm Gymraeg** yn mynd yn ôl i *Y Chwarelwr* yn 1935, ffilm ddu a gwyn, gyda thrac sain Cymraeg ar riliau ar wahân, yn dangos agweddau bywyd chwarelwr ym Mlaenau Ffestiniog, yn cynnwys ei fywyd cartref, gwaith a'r capel. Cafodd ei chynhyrchu gan Syr Ifan ab Owen Edwards, sylfaenydd yr Urdd, a'i hysgrifennu a'i chyfarwyddo gan John Ellis Williams. Cafodd y ffilm ei dangos mewn nifer o sinemâu cludadwy ar hyd a lled Cymru rhwng 1935 ac 1940, ac roedd hi'n llwyddiannus iawn yn y Gogledd. Dywedwyd mewn llythyr yn *Y Cymro* ym Mawrth 1936:
Mewn byd lle mae'r ffilmiau Saesneg yn cael eu perffeithio, teimlad rhyfedd oedd eistedd i lawr i edrych ar blentyn cyntaf-anedig y sinema Gymraeg. Pan sylweddolir fod y 'talkie' Americanaidd wedi bod mewn bri ers tua deuddeng mlynedd a'r ffilm ddistaw o flaen hynny rhaid cyfaddef bod rhywbeth o'i le pan sylweddolir fod Cymru wedi gorfod aros tan 1935 am enedigaeth ffilm genedlaethol.

Un o'r ffilmiau Cymraeg enwocaf yw *Hedd Wyn* (1992) gan Paul Turner. Cafodd ei henwebu am Oscar yn y categori ffilm iaith dramor orau yn 1994. Derbyniodd *Hedd Wyn* llawer o gymeradwyaeth nid yn unig yng Nghymru gan ei fod yn hybu'r Gymraeg, ond ar draws y byd am ei thechnegau ffilm a'i themâu dwfn. Yr unig ffilm Gymraeg arall i gael ei henwebu am Oscar yw *Solomon & Gaenor* (1999), hanes Iddew ifanc (Ioan Gruffudd) yn ystod terfysgoedd gwrth-Semitaidd yng Nghymru yn 1911.

## Gweler hefyd
* Rhestr ffilmiau Cymraeg

## Cyfeiriadau

Categori:Diwylliant Cymraeg
Cymraeg