open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ardal Lywodraethol Zarqa

]]

**Ardal Lywodraethol Zarqa** (Arabeg: محافظة الزرقاء *Muħāfazat az-Zarqāʔ*; tafodieithoedd lleol "ez-Zergā" neu "ez-Zer'a") yw'r trydydd Ardal Lywodrethol ("Gofernad") fwyaf yn Iorddonen yn ôl poblogaeth. Prifddinas Gofernad Zarqa yw dinas Zarqa City, sef y ddinas fwyaf yn y dalaith. Mae wedi ei leoli 25 cilomedr (16 milltir) i'r dwyrain o brifddinas yr Iorddonen Amman. Yr ail ddinas fwyaf yn y llywodraethiant yw Rwseiffa.

Mae Gofernad Zarqa yn gartref i ganolfannau milwrol ac awyr mwyaf lluoedd arfog yr Iorddonen.

## Hanes
Ceir olion o aneddau a gwareiddiad yn ardal bresenol Gofernad Zarqa ers o leiaf yr Oes Efydd, yr amlycaf oedd y teyrnasau Amonitiaid a'r Nabateaniaid, a adeiladodd y gaer o'r enw Qasr al Hallabat, a ddefnyddiwyd wedyn gan y Rhufeiniaid, ac yna fel palas anialwch gan yr linach Fwslim yr Umayyad.

Yr olion hanesyddol mwyaf arwyddocaol yw'r palasau anialwch llinach derynasol yr Umayyad, megis Qasr Amra, safle Treftadaeth y Byd, Qasr al Hallabat, Qasr Shabib yng nghanol dinas Zarqa, yn ogystal â Chastell Azraq.

### Castell Azraq
Ar ôl adeiladu rheilffordd Hejaz gan y Tyrciaid Otoman ar ddechrau'r 1900au, daeth Zarqa yn ganolbwynt strategol bwysig yn y cyswll rhwng dinasoedd Damascus â Medina, a dechreuodd dinasoedd ar hyd y rheilffordd lewyrchu. Yn ddiweddarach, roedd gan Lleng Arabaidd yr Iorddonen (Jordanian Arab Legion) dan arweiniad Glubb Pasha ei brif ganolfannau yn nhalaith Zarqa.

## Daearyddiaeth
Mae Gornad Zarqa Governorate yn ffinio â Mafraq i'r gogledd a'r gogledd-ddwyrain, Amman i'r De-orllewin a Jerash a Balqa i'r gorllewin. Mae hefyd yn rhannu ffin ryngwladol â Sawdi Arabia yn ei hochr de-ddwyreiniol.

## Qasr Amra, Safle Treftadaeth y Byd
Mae'r rhan fwyaf o'r ardal a gwmpesir gan y Gofernad yn rhan o lwyfandir anialwch Syria. Mae rhanbarthau gorllewinol poblog y dalaith yn rhan o fasn Afon Zarqa. Mae'r ddwy ddinas, Zarqa a Rwseiffa (sillefir hefyd fel Russeifa) yn gorwedd fel ail a phedwerydd dinasoedd fwyaf yr Iorddonen.

## Demograffeg
Dangosodd gyfrifiad 2004 bod poblogaeth Gofernad Zarqa am y flwyddyn honno yn 764,650 ac ystyrir bod 94.5% yn boblogaeth drefol a 5.5% yn boblogaeth wledig. Roedd dinasyddion yr Iorddonen yn cyfrif am 97% o'r boblogaeth. Y gymhareb benyw i ddynion oedd 46% i 54%. Amcangyfrif poblogaeth Adran Ystadegau Jordanian ar gyfer y flwyddyn 2010 yw 910,800 gyda chymhareb menywod i ddynion o 48.25 i 51.75 a dwysedd poblogaeth o 191.3 o bobl fesul Km sgwâr.

Poblogaeth yr is-raniadau lleol yn ôl y cyfrifiad:

## Economi
Oherwydd ei leoliad agos i'r dinasoedd poblog yr Iorddonen, mae gan Ardal Lywodraethol Zarqa y nifer fwyaf o ffatrïoedd yn yr Iorddonen, ac mae unig ffatri burfa olew yr Iorddonen wedi'i leoli yn Zarqa.

Lleolir Awyrfa Filwrol Muwaffaq Salti (y fwyaf yn y wlad), yn Azraq. Lleoliad hefyd tair prifysgol yn y dalaith: Prifysgol Hashemite, Coleg Cymhwysol Prifysgol-Zarqa, a Phrifysgol Breifat Zarqa.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Gweinyddiaeth Cartref yr Iorddonen

Categori:Ardaloedd Llywodraethol Gwlad Iorddonen
Florence Luscomb

Ffeminist o'r Unol Daleithiau oedd **Florence Luscomb** (6 Chwefror 1887–13 Hydref 1985) sy'n nodigedig am ei gwaith fel pensaer benywaidd o Massachusetts a swffragét. Roedd yn un o 10 o fenywod cyntaf a raddiodd yn y Massachusetts Institute of Technology.

## Magwraeth
Ganed Luscomb yn Lowell, Massachusetts, yn ferch i Otis a Hannah Skinner (neé Knox) Luscomb. Roedd ei thad yn arlunydd aflwyddiannus a'i mam yn freuddwydiwr ymroddedig a gweithredwr dros hawliau menywod. Pan oedd Florence yn flwydd oed, gwahanodd ei rhieni a symudodd gyda'i mam i Boston, tra arhosodd ei brawd hŷn Otis Kerro Luscomb gyda'u tad.

Graddiodd mewn pensaernïaeth. Daeth Luscomb yn bartner-busnes iddi, mewn cwmni pensaernïol a oedd yn eiddo eiddo i'r merched, cyn i waith ddod yn brin oherwydd y Rhyfel Byd Cyntaf. Oherwydd diffyg gwaith yn y cyfnod hwn, ymrodd yn llwyr i waith mudiad etholfraint y merched, gan ddod yn arweinydd amlwg yn Massachusetts.

## Ymgyrchu
Ymunodd gyda Chynghrair Ryngwladol Menywod dros Heddwch a Rhyddid a daeth yn ysgrifenyddes y *Boston Equal Suffrage Association for Good Government* cyn gweithio'n llawn amser i'r *League of Women Voters* a'r ''Women's International League for Peace and Freedom''.

O 1911 ymlaen, ystyriodd ei hun yn ddinesydd y byd, gan deithio i genhedloedd ar draws Ewrop ac Asia ar gyfer cynadleddau a chyfarfodydd. Roedd ei safbwyntiau gwleidyddol wedi'u datblygu'n dda ac yn eithaf unigryw.

Ar ôl marwolaeth ei mam yn 1933, etifeddodd Luscomb ddigon o arian fel y gallai roi ei hamser yn llawn i weithredu gwleidyddol. Safodd am swyddi cyhoeddus bedair gwaith. Y cyntaf oedd ei hymgais i fod yn gynghorydd ar Gyngor Dinas Boston, yn 1922. Safodd mewn etholiad ar gyfer y Gyngres ym 1936 ac eto yn 1950, ac ar gyfer swydd llywodraethwr yn 1952, ond ymgyrchoedd protest oedd y rhain, yn bennaf.

Ysgrifennodd daflen yn gwrthwynebu Rhyfel Fietnam yn gynnar iawn, a byddai'n cynghori rhai o sefydlwyr y mudiad ffeministaidd Americanaidd yn ddiweddarach, gan eu hannog i gynnwys y tlodion a'r merched du.

## Anrhydeddau
* 

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1887
Categori:Marwolaethau 1985
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Pobl o Lowell, Massachusetts
Categori:Swffragetiaid
Mwyafrifyddiaeth

Athrawiaeth wleidyddol yw **mwyafrifyddiaeth** sy'n dal taw llywodraeth y mwyafrif a ddylai bod yn drech na'r lleiafrif wrth wneud penderfyniadau yn y broses ddemocrataidd. Gall y term hwn hefyd gyfeirio at ffurf o lywodraeth ddemocrataidd sydd fel rheol yn rhoi grym gwleidyddol i'r mwyafrif.

## Hanes y cysyniad 
O Roeg yr Henfyd hyd at y 18g, roedd athronwyr a gwleidyddion Ewrop yn credu bod trwch y boblogaeth yn rhy anwybodus i lywodraethu. Rhybuddiodd nifer o Sefydlwyr yr Unol Daleithiau, gan gynnwys James Madison, yn erbyn rhoi gormod o rym i'r mwyafrif. Buont hefyd yn tybio byddai'r mwyafrif yn gorthrymu lleiafrifoedd os rhoddir iddynt y gallu i wneud hynny, yr hyn a elwir "gormes dan y mwyafrif" gan Alexis de Tocqueville. Roedd y fath sefyllfa hefyd yn bryder i John Stuart Mill yn y 19g.

## Gweler hefyd 
* Poblyddiaeth

## Cyfeiriadau 
## Darllen pellach 
* E. Spitz, *Majority Rule* (Chatham, New Jersey: Chatham House, 1984).

Categori:Democratiaeth
Categori:Theorïau gwleidyddol
Glampio

Mae **glampio** yn gyfansoddair cywasgedig o'r gair Saesneg 'glamorous' a 'campio' (Cymreigiad o'r Saesneg 'glamping') sy'n disgrifio dull o wersylla gydag amwynderau ac, mewn rhai achosion, gwasanaethau cyrchfan heb fod yn gysylltiedig â gwersylla "traddodiadol". Mae glampio wedi dod yn arbennig o boblogaidd gyda thwristiaid yr 21ain ganrif sy'n chwilio am foethusrwydd llety gwesty ochr yn ochr â'r "ddihangfa ac antur o wersylla".

Er bod y gair 'glampio' yn un cymharol ddiweddar, ceir llawer o enghreifftiau o wersylla moethus ar hyd y canrifoedd, yn arbennig ymhlith y bonedd.

Un enghraifft yw'r uwchgynhadledd diplomyddol, a elwir yn Maes y Brethyn Aur,a gynhaliwyd yng ngogledd Ffrainc yn 1520 rhwng Harri VIII o Loegr a Ffransis I o Ffrainc. Codwyd tua 2,800 o bebyll, ac roedd yno ffynhonnau o win coch.

Mae nifer o wyliau mawr bellach yn cynnig cyfleusterau glampio i'r rhai sy'n eu mynychu.

Cafwyd cyfleusterau glampio (wedi'u darparu gan gwmni Best of Wales) yn gysylltiedig â maes gwersylla'r Eisteddfod Genedlaethol am y tro cyntaf pan gynhaliwyd yr brifwyl yn Meifod yn 2015.

## Cyfeiriadau 
Categori:Gwersylla
Giulietta Simionato

Mezzo-soprano o'r Eidal oedd **Giulietta Simionato** (12 Mai 1910 - 5 Mai 2010). Roedd ei gyrfa yn rhychwantu'r cyfnod o'r 1930au hyd iddi ymddeol ym 1966. Roedd yn enwog, am roi slap ar draws wyneb i Maria Callas, er i'r ddwy ddod yn ffrindiau yn y pen draw.

## Bywyd
Ganwyd Siminato yn Forlì, Romagna. Astudiodd yn Rovigo a Padua, a gwnaeth ei ymddangosiad operatig yn Montagnana ym 1928. Ym 1928, canodd yn *Rigoletto* Verdi. Roedd pymtheng mlynedd gyntaf ei gyrfa yn rhwystredig, dim ond rhannau bychain a roddwyd iddi, ond fe ddenodd sylw cynyddol ar ddiwedd y 1940au, ac erbyn diwedd ei gyrfa cafodd ei chydnabod fel un o gantorion mwyaf uchel ei pharch ei chenhedlaeth.

## Gyrfa
Ym 1936, ymddangosodd am y tro cyntaf yn La Scala ac ymddangosodd yno'n rheolaidd rhwng 1936 a 1966. Gwnaeth hi ei hun am y tro cyntaf yn y Tŷ Opera Brenhinol, Covent Garden ym 1953, lle fu hefyd yn ymddangos yn rheolaidd rhwng 1963 a 1965.

Gwnaeth Simionato ei ymddangosiad opera cyntaf yn yr Unol Daleithiau ym 1953 fel Charlotte yn *Werther* gan Jules Massenet. Perfformiwyd yr opera yn Opera San Francisco gyda Cesare Valletti yn rôl y teitl..Ym 1959 gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf yn y Metropolitan Opera, fel Azucena yn *Il trovatore*, gyda Carlo Bergonzi, Antonietta Stella, a Leonard Warren.. Ymddangosodd Simionato hefyd yng Ngŵyl Caeredin (1947), y San Francisco Opera (1953), y Teatro Nacional de São Carlos (1954), Opera'r Lyric o Chicago (1954-1961), Opera Fienna (o 1956), a Gŵyl Salzburg. Yn 1957 canodd yn *Maria Bolena* gyda Maria Callas. Ym 1961, methodd a chyflawni tri pherfformiad yn y Metropolitan Opera, o herwydd dioddef gyda niwralgia trigeminol.

Roedd gan Simionato repertoire mawr gan gynnwys Rosina gan Rossini a Cinderella, Charlotte yn *Werther*, a Carmen. Roedd hefyd wedi rhagori yn repertoire Verdi, fel Amneris, Eboli ac Azucena, ac fel Santuzza yn *Cavalleria rusticana* Mascagni.

Roedd yn artist recordio o bwys, a chafodd llawer o'i pherfformiadau eu darlledu'n fyw ar y radio neu cawsant eu dal ar ffilm. Mae Fono wedi casglu ei recordiadau ar y CD, *The Color of a Voice*. Ymddeolodd yn 1966, a phriododd Dr. Cesare Frugoni.

Parhaodd i dderbyn edmygedd trwy ei gwaith yn addysgu a swyddi cyfarwyddo amrywiol, gyda bywiogrwydd anhygoel hyd yn oed yn ei 90au. Roedd yn rhan o ffilm ddogfen arobryn Daniel Bacmid *Il Bacio di Tosca* (Cusan Tosca) ym 1984 am gartref i gantorion opera sydd wedi ymddeol a sefydlwyd gan Giuseppe Verdi. Ymddangosodd hefyd mewn cyfweliad doniol gan Stefan Zucker yn ffilm 1999 Jan Schmidt-Garre, *Opera Fanatic*.
## Disgyddiaeth dethol
## Cyfeiriadau
Categori:Cantorion opera o'r Eidal
Categori:Genedigaethau 1910
Categori:Marwolaethau 2010
Jane Taylour

Ffeminist a swffragét o'r Alban oedd **Jane E. Taylour** (1827 - 25 Chwefror 1905) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ymgyrchu dros bleidlais i ferched, sef etholfraint.

Fe'i ganed yn Stranraer yn 1827 a bu farw ym mynwent y Crynwyr yn Saffron Walden, Essex.  

Roedd Jane E. Taylour yn un o'r merched cyntaf i draddodi darlithoedd cyhoeddus. Teithiodd o gwmpas yr Alban a gogledd Lloegr yn annerch y dorf ar faterion yn ymwneud â hawliau merched, yn enwedig yr ymgyrch dros thoi'r bleidlais iddynt.

Nid oes sicrwydd pa flwyddyn y ganed Taylour, naill ai 1827 neu 1828. Fe'i ganed yn Stranraer i Maria Angus a Nathaniel Taylor a buont fyw yn Balfour. Yn 1861 symudodd i Saffron Walden yn Essex, ac yn 1901 gwyddus iddi fod yn byw yno gyda Rachel P. Robson.

## Ymgyrchydd
Fe'i disgrifiwyd gan Clementia Taylor fel *"the energetic little woman from Stranraer"*. Roedd yn areithwraig hynod o boblogaidd: fel arfer, nid oedd yr adeilad yn ddigon mawr i gynnal yr holl wrandawyr, a chyhoeddwyd ei hareithiau yn y papurau newydd.

Y ddwy gydymaith iddi ar y teithiau hyn oedd Mary Hill Burton ac Agnes McLaren. Teithiodd McLaren a Taylour i ogledd yr Alban "gan fod popeth y gellid ei wneud yng Nghaeredin wedi'i wneud".

Erbyn 1873 roedd wedi cynnal dros 150 o gyfarfodydd areithio yn yr Alban yn unig. Gwyddys fod nifer o bwyllgorau ffeministaidd wedi eu cychwyn oherwydd iddi eu hysbrydoli e.e.  Tain, Dingwall, Forres, Elgin, Banff, Invergordon, Nairn a Dunkeld.

## Aelodaeth 
Bu'n  aelod o Gymdeithas Genedlaethol dros Hawl Merched i Bleidleisio am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o'r Alban
Categori:Genedigaethau 1827
Categori:Marwolaethau 1905
Categori:Merched y 19eg ganrif o'r Alban
Categori:Pobl o Stranraer
Categori:Swffragetiaid
Cibwts Gifat Chaim (Ichwd)

Mae **Gifat Chaim (Ichwd)** silladiad Saesneg, **Givat Haim (Ihud)** (Hebraeg: גבעת חיים (איחוד)‎, ynganner Gifat Chaim (Ichwd) llyth. "Bryn Bywyd", ysytyr Ihud yw 'undeb') yn Cibwts ger Hadera yn Israel. Lleolir hi o fewn ffiniau Cyngor Rhanbarthol Dyffryn Hefer. Ei phoblogaeth yn 2017 oedd, 1,088. Mae'r Cibwts wedi ei lleoli 38&nbsp;km o ddinas Tel Aviv a 73&nbsp;km o Jeriwsalem.

## Hanes
Sefydlwyd y cibwts gwreiddiol yn 1932 yn wreiddiol o dan yr enw Givat Gimmel ac fe'i enwyd ar ôl Chaim Arlozorov (sillefir hefyd Haim Arlosoroff), ysgrifennydd cenedlaethol y Asiantaeth Iddewig a lofruddiwyd ar y traeth yn Tel Aviv yn 1933 - efallai am iddo ddelio gyda'r Natsiaeth i wneud yn haws i Iddewon ymfudo i Balesteina. Daeth y rhan fwyaf o'r aelodau gwreiddiol o ddwyrain a chanol Ewrop.

Sefydlwyd y cibwts yn 1952 yn dilyn rhwyg athronyddol o fewn cibwts Givat Haim (a sefydlwyd yn 1932) gyda aelodau oedd yn cefnogi'r blaid asgell chwith Mapam yn mynd ati i greu cibwts Givat Haim (Meuhad), a ymunodd gyda mudiad HaKibbutz HaMeuhad, ac thrigolion oedd yn cefnogi'r blaid Mapam (plaid asgell chwith Meretz bellach yn ymadael i greu Givat Haim (Ihud), a ymunodd â mudiad Ihud HaKvutzot veHaKibbutzim oedd yn gysylltiedig â'r blaid Mapai (sef, y Blaid Lafur Israel, mwy chwith canol, bellach). Heddiw mae'r ddau gibwts yn aelodau o'r 'Mudiad Cibwts' ("Kibbutz Movement", HaTnu'a HaKibbutzit) sy'n uniad a grewyd yn 1999 o sawl gwahanol fath athronyddol o gibwts.

Cafwyd cymodi o fath rhwng y ddau gibwts yn 2012 gyda phenodi Eyal Nissan yn brif weithredwr ar y cyd.

## Economi
Yn ogystal ag amaethyddiaeth, mae'r cibwts yn gartref i Prigat, cwmni diod ysgafn fawr yn Israel.

## Hynodrwydd
Un hynodrwydd o'r Cibwts yw iddo fod yn destun ffilmig addysgol gan Encyclopaedia Britannica Educational Corporation yn 1973, *Israeli boy - life on a kibbutz* Yn y ffilm fer 15 munud dilynir bywyd un o blant y cibwts, a'i deulu o'r cyfenw Shamir.

Mae'r cibwts hefyd yn le magwyd y canwr Israeli, Ivri Lider, sydd yn hoyw ac wedi ymgyrchu dros hawliau hoyw.

## Oriel

File:Givat Haim Ihud Holocaust monument 03.jpg|thumb|Cofeb Holocost Givat Haim (Ihud)
File:Givat Haim Ihud Holocaust monument 04.jpg|thumb|Cofeb Holocost Givat Haim (Ihud) 
File:House in Givat Haim Ihud 01.jpg|thumb|Llety yn Givat Haim (Ihud)
File:PikiWiki Israel 52921 road safety in givat haim ihud.jpg|thumb|Arwydd Diogelwch Ffordd yn Givat Haim (Ihud)

## Dolenni
*Gwefan swyddogol Cibwts Givat Haim (ihud)
 
## Cyfeiriadau
Categori:Israel
Categori:Cymdeithas Israel
Categori:Cymunedau
Categori:Economi Israel
Eglantyne Jebb

Sylfaenydd yr elusen ‘Achub y Plant’ oedd **Eglantyne Jebb** gyda ei chwaer Dorothy Buxton. Roedd hi wedi bod yn aelod o’r mudiad ‘Fight the Famine’, yn protestio yn erbyn gwarchae yn erbyn yr Almaen ac Awstria ar ôl y cadoediad ym 1918. Sefydlwyd y gronfa Achub y Plant ym Mae 1919.. Ganwyd yn Ellesmere, Swydd Amwythig ar 25 Awst 1876.

Bu farw yn Geneva ar 17 Rhagfyr 1928.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1876
Categori:Marwolaethau 1928
Categori:Pobl o Swydd Amwythig
Edith New

Ffeminist a swffragét o Loegr oedd **Edith New** (17 Mawrth 1877 - 2 Ionawr 1951) - un o'r ddwy swffragét cyntaf i ddefnyddio fandaliaeth fel tacteg o fewn eu harfogaeth.

Fe'i ganed yn Swindon ar 17 Mawrth 1877; bu farw yn Liskeard. 

Synwyd Edith new a Mary Leigh pan ddathlwyd y fandaliaeth hwn gan fenywod ledled gwleydd Prydain, yn enwedig pan ddaethant allan o'r carchar yn 1908, a'u trin fel arwyr gan y dorf.

## Bywyd cynnar
Ganed **Edith Bessie New** yn 24 North Street, Swindon, yn un o bump o blant Isabella (g. Frampton 1850–1922), athrawes cerddoriaeth, a Frederick James New, clerc rheilffordd, a fu farw pan oedd Edith yn llai na blwydd oed pan gafodd ei daro a'i ladd gan drên. Erbyn iddi fod yn 14 oed, gweithiai fel athrawes, gan symud i Ddwyrain Llundain yn 1901.

## Yr ymgyrchydd
Yn y 1900au cynnar gadawodd New ei gyrfa dysgu a dechreuodd weithio fel trefnydd ac ymgyrchydd Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Menywod (WSPU). Teithiodd o gwmpas Lloegr yn siarad â grwpiau o fudiadau merched. Yn Ionawr 1908, cadwynodd Edith New ac Olivia Smith eu hunain i farrau haearn ffens 10 Stryd Downing, gan weiddi "Pleidleisiau i Fenywod!"; ymgais oedd hyn i greu gwyriad ar gyfer eu cyd-swffragetiaid Flora Drummond a Mary Macarthur, fel y gallent sleifio i mewn i 10 Stryd Downing, a chael eu harestio. 

Yn ddiweddarach ym Mehefin 1908 yn ystod protest, torrodd New a Mary Leigh ddwy ffenestr yn 10 Downing Street. Cawsant eu harestio a'u dedfrydu i ddau fis yn y carchar yn Holloway.

Hwn oedd y tro cyntaf i fudiad etholfraint a hawliau merched i weithredu drwy ddefnyddi fandaliaeth, ac ofnai'r ddwy fenyw na fyddai swffragetiaid eraill yn cymeradwyo eu gweithred treisgar, ond ymwelodd Emmeline Pankhurst, arweinydd y mudiad â'r merched yn y carchar a chymeradwyodd y defnydd o fandaliaeth fel tacteg er mwyn cael sylw'r wasg. Wedi hynny, cynlluniwyd rhagor o fandaliaeth a llosgi bwriadol gan y merched.

Tra oedd yn y carchar, aeth ar ympryd (streic newyn) mewn protest.

## Anrhydeddau
Cyflwynodd y WSPU fedal i Edith New i gydnabod ei chyfraniadau i'r mudiad dros y bleidlais. Ymddeolodd i Polperro yng Nghernyw a bu farw yn gynnar yn 1951, yn 73 oed. Yn 2011, cafodd stryd yn Swindon ei hailenwi er anrhydedd iddi a cheir plac glas yn Stryd y Gogledd, Swindon, yn nodi ei man geni.
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o Loegr
Categori:Genedigaethau 1877
Categori:Marwolaethau 1951
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Swffragetiaid
Categori:Pobl o Swindon
Hiclys Donn

{{Blwch tacson
| enw = {}*Anastrophyllum donnianum*

| map_dosbarthiad = {{#invoke:Wikidata|getValue|P181|{}}}
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y rhywogaeth
| regnum = Plantae
| divisio = Marchantiophyta
| classis = Jungermanniopsida
| ordo = Jungermanniales
| familia = Scapaniaceae
| genus = Anastrophyllum
| species = *A. donnianum*
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| awdurdod_deuenwol =
}}

Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Hiclys donn** (enw gwyddonol: *Anastrophyllum donnianum*; enw Saesneg: ''Donn's notchwort''). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Nid yw’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Yr unig rywogaethau tebyg yw Hiclys alpaidd (A. alpinum) ac A. joergensenii ond mae gan y ddau ddail cymharol fyrrach ac ehangach nag Hiclys donn (A. donnianum). Yn aml, tyf gerllaw'r Hiclys alpaidd.

## Disgrifiad
Hiclys donn (A. donnianum) yw un o'n llysiau'r afu mwyaf hyfryd o ran pryd a gwedd. Mae'n sgleiniog, yn frowngoch tywyll, ac mae ganddo ddail ceugrwm, hir, anghymesur. Mae'n tyfu fel clwmp neu dywarch rhydd o goesynnau unionsyth ymhlith llysiau'r afu mawr eraill. Mae'r coesynnau yn 1–4&nbsp;mm o led, mae'r dail tua 1&nbsp;mm o led a thua 1.5mm o hyd.

## Llysiau'r afu
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

## Cyfeiriadau
Categori:Jungermanniales
Hiclys Heller

{{Blwch tacson
| enw = {}*Anastrophyllum hellerianum*

| image = Anastrophyllum hellerianum.jpg
| map_dosbarthiad = {{#invoke:Wikidata|getValue|P181|{}}}
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y rhywogaeth
| regnum = Plantae
| divisio = Marchantiophyta
| classis = Jungermanniopsida
| ordo = Jungermanniales
| familia = Scapaniaceae
| genus = Anastrophyllum
| species = *A. hellerianum*
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| awdurdod_deuenwol =
}}

Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Hiclys Heller** (enw gwyddonol: *Anastrophyllum hellerianum*; enw Saesneg: ''Heller's notchwort''). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

## Disgrifiad
Mae'n blanhigyn bach iawn gyda'i goesynau'n ddim ond 1&nbsp;mm o led a'i ddail yn llai na 0.5&nbsp;mm o hyd, mor fach fel ei fod yn annhebygol o gael ei weld heb chwilio'n fwriadol. Mae'n cropian ymysg Crafanglys coch y coed (*Nowellia curvifolia*) ar foncyffion sy'n pydru mewn coetiroedd llaith a dim ond trwy ei *gemmae* coch llachar neu borffor y gellir ei weld.

## Cynefin
Fe'i ceir, fel arfer ar bren sy'n pydru, mewn coedwig, yn enwedig coedwig o dderw mes di-goes (*Quercus petraea*) neu'r binwydd. Fel arfer, fe'i ceir oddi tan y pren, neu waelod isaf ac yn anaml, fe'i ceir ar frigau byw, yn enwedig mewn lle llaith.

## Llysiau'r afu
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

## Cyfeiriadau
Categori:Jungermanniales
Categori:Llysiau'r afu a geir yng nghymru
Anewra rhithiol

{{Blwch tacson
| enw = {}*Aneura mirabilis*

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| status             = LC
| status_system      = IUCN3.1
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}
}}

| map_dosbarthiad = {{#invoke:Wikidata|getValue|P181|{}}}
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y rhywogaeth
| regnum = Plantae
| divisio = Marchantiophyta

| classis = Jungermanniopsida
| ordo = Metzgeriales
| familia = Aneuraceae
| genus = Aneura
| species = *A. mirabilis*
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| awdurdod_deuenwol =
}}

Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Anewra rhithiol** (enw gwyddonol: *Aneura mirabilis*; enw Saesneg: *ghostwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i deulu'r Aneuraceae yn urdd y Metzgeriales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida. Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Mae'r planhigion yn fach, anaml iawn maent yn tyfu yn fwy na thair centimedr o hyd. Maent yn tyfu mewn corsydd ac maent i'w cael fel arfer o dan fwsogl mawn neu dwf mwsogl trwchus arall ger coed bedw. Mae planhigion wedi'u canfod ar draws gogledd Ewrop, ac unwaith yn yr Ynys Las.

Fe'i disgrifiwyd gyntaf ym 1933. Mae planhigion y rhywogaeth hon yn wyn o ganlyniad i ddiffyg cloroffyl, ac nid yw eu plastidau yn gwahanu yn gloroplastau. Mae'n cael ei faetholion o'r ffyngau niferus sy'n tyfu o fewn ei feinweoedd, yn hytrach nag o ffotosynthesis. Ar wahân i ddiffyg cloroffyl, mae Cryptothallus yn debyg iawn i'r genws Aneura, ac mae'r naturiaethwr  Renzaglia wedi cwestiynu dilysrwydd adnabod Cryptothallus fel genws ar wahân; yn wir, awgrymodd y dylid ei ystyried fel rhywogaeth achlorophyllous o Aneura.

## Llysiau'r afu
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

## Cyfeiriadau
Categori:Metzgeriales
Categori:Llysiau'r afu a geir yng nghymru
Hiclys Joergensen

{{Blwch tacson
| enw = {}*Anastrophyllum joergensenii*

| map_dosbarthiad = {{#invoke:Wikidata|getValue|P181|{}}}
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y rhywogaeth
| regnum = Plantae
| divisio = Marchantiophyta
| classis = Jungermanniopsida
| ordo = Jungermanniales
| familia = Scapaniaceae
| genus = Anastrophyllum
| species = *A. joergensenii*
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| awdurdod_deuenwol =
}}

Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Hiclys Joergensen** (enw gwyddonol: *Anastrophyllum joergensenii*; enw Saesneg: ''Joergensen's Notchwort 1''). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Nid yw’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

Mae'r Hiclys Joergensen a'r Hiclys alpaidd yn edrych yn hynod o debyg i'w gilydd. Mae gan y ddau: ddail ceugrwm, sy'n troi ar i fyny ychydig, maen nhw'n sgleiniog, yn gochddu tywyll ac yn tyfu mewn sypiau rhydd. Yn wir, hyd at 2005 credwyd mai un rhywogaeth oeddent, ond erbyn hyn gwyddys mai A. alpinum yw'r rhywogaeth fwy cyffredin, mwy (gydag egin rhwng 1 a 2&nbsp;mm o led), a bod A. joergensenii yn blanhigyn ychydig bach yn llai (gydag egin hyd at 1&nbsp;mm o led). Er fod y lled yn wahanol mae'r goesynnau tua'r un faint: tua 5 i 10&nbsp;cm, felly mae Hiclys joergensenii yn amlwg yn fwy main.

## Cynefin 
Ei gynefin yw tir heb ei ddraenio h.y. gwlyptir fel rhostir neu fawnogydd, ond weithiau, fe'i ceir ar lechweddau creigiog. Nid yw mor brin a'r Hiclys alpaidd, yn enwedig yn y Cairngorms a gorllewin yr Alban.

## Llysiau'r afu
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

## Cyfeiriadau
Categori:Jungermanniales
Dima Tahboub

Mae **Dima Tahboub** (Arabic:***ديمة طهبوب***; g. 1976, Hebron) yn awdures, gwleidydd gweithredol, ac yn aelod o Frawdoliaeth Mwslemaidd yr Iorddonen. Mae hefyd yn llefarydd Saesneg dros y ffrynt Gweithredol Islamaidd Gwlad yr Iorddonen.

Lladdwyd ei gŵr, a oedd yn ohebydd gydag Al Jazeera yn 2003, pan saethwyd dwy daflegryn o awyren Unol Daleithiau America gan chwalu un o adeiladau Al Jazeera.

## Tyfu i fyny
Cafodd ei geni ym 1976 ac roedd ei thad Tarek Tahboub yn gyn-bennaeth Cymdeithas Feddygol Gwlad yr Iorddonen. Yn 2000 priododd Dima a Tareq Ayyoub, ac yn 2002 cawsant ferch, Fatima.

## Prifysgol
Wedi graddio mewn Saesneg ym Mhrifysgol Gwlad yr Iorddonen, cwbwlhaodd Dima Tahboub ddoethuriaeth o Brifysgol Manceinion.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1976
Categori:Llenorion o Wlad Iorddonen
Categori:Merched a aned yn y 1980au
Gabriella Tucci

Soprano operatig o'r Eidal oedd **Gabriella Tucci** (4 Awst 1929 – 11 Gorffennaf 2020), a oedd yn cael ei chysylltu yn arbennig â repertoire'r Eidal.

Wedi'i geni yn Rhufain, yr Eidal, hyfforddodd Tucci ar y Accademia di Santa Cecilia gyda Leonardo Filoni, a phriododd yn ddiweddarach. Gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf yn Spoleto, fel Leonora yn *La forza del destino*, gyferbyn â Beniamino Gigli, ym 1951. Yna cymerodd ran yn adfywiad enwog *Medea*, fel Glauce, gyferbyn â Maria Callas, yn Fflorens, ym 1953.

Gwnaeth ei ymddangosiad cyntaf yn La Scala ym Milan ym 1959, fel Mimi yn *La bohème*. Yn ystod y flwyddyn ganlynol, ymddangosodd yn y Tŷ Opera Brenhinol yn Llundain, yn rôl teitl *Aida*, ac yn Opera Metropolitan, fel Cio-Cio-San yn Madama Butterfly. Canodd yn yr Opera Metropolitan hyd 1972. Ymysg ei rolau eraill bu Euridice, Marguerite a Leonora yn *Il trovatore* a ''La forza del destino, Maria Boccanegra / Amelia, Violetta, Aida, Desdemona, Alice Ford, Mimi, Donna Elvira, ac ati.

Ymddangosodd Tucci hefyd yn Fienna, Berlin, a Buenos Aires. Teithiodd gydag Opera La Scala i Foscow a Tokyo, perfformiadau sydd wedi'u dogfennu mewn recordiadau byw.

Yn gantores amryddawn ac yn actores fedrus, llwyddodd Tucci i fynd i'r afael ag ystod eang o rolau o bel canto i verismo, gan ganu Donna Elvira yn *Don Giovanni*, Elvira yn *I puritani*, Gilda yn *Rigoletto*, Violetta yn *La traviata*, a Marguerite yn *Faust*, yn ogystal â Maddalena yn *Andrea Chénier* a'r rôl teitl yn *Tosca*.

Dim ond dau recordiad masnachol a wnaed gan Tucci, *Pagliacci* ym 1959, gyferbyn â Mario del Monaco, ac *Il trovatore* yn 1964, gyferbyn â Franco Corelli, ond gellir ei chlywed mewn nifer o berfformiadau "byw", gan gynnwys *Medea* gan Cherubini ac opera Donizetti *Il Furioso al Isola di Santo Domingo*.

Bu farw yn Rhufain yn 90 mlwydd oed 

## Cyfeiriadau
Categori:Cantorion opera o'r Eidal
Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Marwolaethau 2020
Anewra blonegog

{{Blwch tacson
| enw = {}*Aneura pinguis*

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| status             = LC
| status_system      = IUCN3.1
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}

}}

| map_dosbarthiad = {{#invoke:Wikidata|getValue|P181|{}}}
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y rhywogaeth
| regnum = Plantae
| divisio = Marchantiophyta

| classis = Jungermanniopsida
| ordo = Metzgeriales
| familia = Aneuraceae
| genus = Aneura
| species = *A. pinguis*
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| awdurdod_deuenwol =
}}

Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Anewra blonegog** (enw gwyddonol: *Aneura pinguis*; enw Saesneg: *greasewort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Metzgeriales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

## Disgrifiad
Mae'r Anewra blonegog yn edrych yn seimllyd ac yn wyrdd, ac felly'n ddigon hawdd i'w hadnabod. Gall amrywio'n fawr o ran maint. Mae'r thali bach yn llai nag 1 cm o hyd, tra gall y rhai fwyaf fod yn 8&nbsp;cm neu fwy. Mae pob thalws yn drwchus a cheir organau rhywiol ar ochrau'r thali, mae sboroffytau silindrog hefyd yn gyffredin.

Gellir ei gangymryd yn ddigon hawdd am y Saetslys canghennog (*Riccardia multifida*), ond mae ei liw gwyrdd, fel arfer, yn ddigon o gliw i'w adnabod gan fod y Saetslys canghennog yn frown-wyrdd, tywyllach.

## Cynefin
Ei gynefin fel rheol yw mannau tamp, ond mae hefyd i'w gael mewn hen chwareli, ar lwybrau o ro mân, a llefydd diffaith fel ochrau ffyrdd bychan. Mae'r planhigion mwyaf, fodd bynnag, i'w cael mewn coedwigoedd, yn enwedig ar bren marw.

## Llysiau'r afu
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

## Cyfeiriadau
Categori:Metzgeriales
Categori:Llysiau'r afu a geir yng nghymru
Arianllys hirgoes

{{Blwch tacson
| enw = {}*Anthelia julacea*

| delwedd2 ={{#invoke:Wikidata|getValue|P51|{}}}
| status             = LC
| status_system      = IUCN3.1
| statws = {{infobox
| label1 = Statws IUCN
| data1  = {{#invoke:Wikidata|getValue|P141|{}}}
}}

| map_dosbarthiad = {{#invoke:Wikidata|getValue|P181|{}}}
| maint_map_dosbarthiad =  280px
| neges_map_dosbarthiad = Dosbarthiad y rhywogaeth
| regnum = Plantae
| divisio = Marchantiophyta

| classis = Jungermanniopsida
| ordo = Jungermanniales
| familia = Antheliaceae
| genus = Anthelia
| species = *A. julacea*
| enw_deuenwol = *{{#invoke:Wikidata|getValue|P225|{}}}*
| awdurdod_deuenwol =
}}

Math o blanhigyn, di-flodau, ac un o lysiau'r afu yw **Arianllys hirgoes** (enw gwyddonol: *Anthelia julacea*; enw Saesneg: *Alpine silverwort*). O ran tacson, mae'n perthyn i urdd y Jungermanniales, o fewn y dosbarth Jungermanniopsida.

Mae’r rhywogaeth hon i’w chanfod yng Nghymru.

## Disgrifiad
Mae'r lliw llwyd glas golau yn nodweddiadol o'r Arianllys hirgoes (a'r Arianllys byrgoes), ac yn ei gwneud yn hawdd i'w hadnabod. Mae'r egin yn 0.5&nbsp;mm o led, a gyda chwyddwydr, gellir gweld 3 rhes o ddail deulabed, gyda'u pwyntiau miniog wedi'u cywasgu i'r coesyn. Nid oes unrhyw lysieuyn afu Prydeinig arall yn llwydlas a chanddo 3 rhes o ddail sy'n deulabed.

Mae'r rhannau ffrwythlon tua dwywaith lled y coesynnau nad ydynt yn ffrwythlon.

## Cynefin
Fel yr awgryma'r enw, mae swp o Arianllys hirgoes i'w gweld fel carped arian, yn aml ar cerrig asidig neu ar fawnog. Mae hefyd  tyfu ar greigiau gwlyb, glannau nentydd a mannau cysgodol, cymharol gynnes.

## Llysiau'r afu
Planhigion anflodeuol bach o'r rhaniad Marchantiophyta yw llysiau'r afu. Defnyddir y term "lysiau'r afu" am un planhigyn, neu lawer. Erbyn 2019 roedd tua 6,000 o rywogaethau wedi cael eu hadnabod gan naturiaethwyr. Fe'u ceir ledled y byd, mewn lleoedd llaith gan amlaf. Mae gan lawer ohonynt goesyn a dail ac maent yn debyg i fwsoglau o ran golwg.

Mae rhai rhywogaethau i'w cael yng Nghymru; gweler y categori yma.

## Cyfeiriadau
Categori:Jungermanniales
Categori:Llysiau'r afu a geir yng nghymru
Ugo Savarese

Bariton operatig o'r Eidal oedd **Ugo Savarese** (2 Rhagfyr 1912 - 19 Rhagfyr 1997), a oedd yn cael ei gysylltu yn arbennig gyda repertoire'r Eidal.

Dechreuodd Savarese ei astudiaethau lleisiol ym 1930 yn y "Conservatorio San Pietro a Majella" yn Napoli gyda Maestro Conte. Gwnaeth ei début lwyfan cyntaf ym 1934, yn y Teatro San Carlo yn Napoli, gan ganu rolau bach. Canodd ei rôl fawr gyntaf, Silvio yn *Pagliacci* gan Ruggero Leoncavallo yno ym 1938, ac yna rôl teitl *Rigoletto* a Germont yn *La traviata*.

Fel y rhan fwyaf o gantorion ei genhedlaeth, amharwyd ar ei yrfa gan wasanaeth milwrol. Ailddechreuodd ei yrfa ar ôl bod yn garcharor mewn Gwersyll Rhyfel yn yr Almaen, gan ymddangos yn Dachau. O hynny ymlaen, aeth ei yrfa yn ei flaen yn gyson, gydag ymddangosiadau gwadd yn yr Opéra-Comique a'r Palais Garnier ym Mharis, y Teatro Nacional Sao Carlos yn Lisbon, y Liceu yn Barcelona, a'r Teatro Real ym Madrid. Bu  hefyd yn ymddangos yn Llundain, Monte Carlo, Zurich, Brwsel, Leningrad (St Petersburg, bellach ) ac ati, lle cafodd ei werthfawrogi'n arbennig yn rolau Verdi.

Canodd y rhan fwyaf o rolau bariton repertoire'r Eidal mewn opera fel; *Macbeth*, *Il trovatore*, *Un ballo in maschera*, *Aida*, *La Gioconda*, *Fedora*, *Tosca*, ac ati.

Ni chyrhaeddodd Savarese lefel enwogrwydd rhai o'i gyfoeswyr megis Tito Gobbi, Giuseppe Valdengo a Gino Bechi, ond mae ei recordiadau lu yn arddangos llais a addysgwyd yn dda a pherfformiwr cadarn, fel yn *Il trovatore* ac *Andrea Chénier* gyferbyn Renata Tebaldi, *La traviata gyferbyn Maria Callas  *a *La fanciulla del West* gyferbyn Carla Gavazzi.

Canodd tan ddechrau'r 1970au, a bu'n dysgu o 1974 i 1996.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cantorion opera o'r Eidal
Categori:Genedigaethau 1912
Categori:Marwolaethau 1997
Port (gwin)

bawd|upright=0.5|Potel gwin Port Delaforce cynhaeaf 1985

Gwin cadarn o Bortiwgal sy'n cael rei gynhyrchu gyfda gwirodydd grawnwin sydd wedi'u distyllu yn Nyffryn Duoro yn nhaleithiau gogleddol Portiwgal yw **Gwin Port** (a elwir hefyd yn **vinho do Porto**, **Porto**, ac fel arfer yn cael ei gyfeirio ato fel **port** yn unig). Mae fel arfer yn win melys, coch, ac yn aml yn cael ei weini fel gwin pwdin, er bod hefyd mathau sych, lled-sych a gwyn i'w cael. Mae gwinoedd cryfach yn arddull port hefyd yn cael eu cynhyrchu y tu allan i Bortiwgal, gan gynnwys yn Awstralia, Ffrainc, De Affrica, Canada, India, yr Ariannin, Sbaen, a'r Unol Daleithiau. Dan ganllawiau Dynodiad Tarddiad Gwarchodedig yr Undeb Ewropeaidd, dim ond y cynnyrch o Bortiwgal y gellir ei labelu fel *port* neu *Porto*. Yn yr Unol Daleithiau, gall gwinoedd sydd wedi'u labelu fel "port" ddod o unrhyw le yn y byd, tra bod yr enwau "Oporto", "Porto", a "Vinho do Porto" wedi eu hadnabod fel enwau ar gyfer gwinoedd port sy'n tarddu o Bortiwgal.

## Cyfeiriadau 
Categori:Gwin
Jane Misme

Ffeminist a swffragét o Ffrainc oedd **Jane Misme** (21 Mawrth 1865 – 23 Mai 1935) sy'n cael ei hystyried yn nodigedig am ei gwaith fel newyddiadurwr ac am ei hymgyrch dros hawliau merched. Hi oedd sefydlydd y cylchgrawn *La Française* (Y Ferch Ffrengig) a gyhoeddwyd rhwng 1906 a 1934. Roedd yn un o swyddogion yr Undeb Ffrengig o Etholfraint Merched, ac ar Gyngor Cenedlaethol Menywod Ffrainc.

Fe'i ganed yn Valence, Drôme ar 21 Mawrth 1865; bu farw yn 16ain bwrdeistref o Baris.

Yn Ionawr 1893 sefydlodd Jeanne Schmahl gymdeithas o'r enw *Avant-Courrière* (Y blaen-redwr) a alwai am roi'r hawliau i fenywod. I roi hyn mewn perspectif, ni sefydlwyd y Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Merched yn Lloegr tan 1903, flynyddoedd yn ddiweddarach. Ymunodd llawer o fenywod y dosbarth canol ac uwch gyda'r mudiad newydd hwn, ac yn eu plith Anne de Rochechouart de Mortemart (1847–1933), duges Uzès, Juliette Adam (1836–1936) a Jane Misme a Jeanne Chauvin (1862–1926), y fenyw gyntaf i dderbyn doethuriaeth yn y gyfraith.

## Newyddiadurwr
Daeth Jane Misme yn newyddiadurwr pan oedd tua tri-deg oed, gan ysgrifennu o 1896 i 1906 mewn papurau newydd fel *Le Figaro*, *Le Matin* a'r *Revue de Paris*. Roedd ei herthyglau'n cynnwys pynciau fel rolau cymdeithasol menywod yn y gorffennol, a'r gyrfaoedd newydd a oedd ar gael i fenywod. Roedd hefyd yn feirniad drama ar gyfer *La Fronde* a ''L'Action* o 1899 i 1905.

Sefydlwyd Undeb Etholfraint Menywod Ffrainc (*Union française pour le suffrage des femmes''; UFSF) gan grŵp o ffeministiaid a oedd wedi mynychu cyngres genedlaethol ffeministiaid Ffrengig ym Mharis ym 1908. Roedd y rhan fwyaf ohonynt o gefndiroedd bourgeois neu ddeallusol. Yr arweinwyr oedd Jeanne Schmahl a Jane Misme. Cynhaliwyd cyfarfod o 300 o fenywod ym mis Chwefror 1909 ac etholwyd Cécile Brunschvicg (1877–1946) yn ysgrifennydd cyffredinol. Schmahl oedd y llywydd cyntaf a Misme oedd is-lywydd yr UFSF o 1909 i 1935. Ymddiswyddodd Schmahl o'r UFSF yn 1911 oherwydd anghydfodau gyda Cécile Brunschvicg, er mai'r rheswm a roddwyd oedd problemau iechyd. Arhosodd Jane Misme gyda'r UFSF, a oedd â 12,000 o aelodau erbyn 1914.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Undeb Ffrainc dros Hawl Merched i Bleidleisio a Chyngor Cenedlaethol Merched Ffrangeg am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyhoeddiadau dewisol
*
*
*

## Cyfeiriadau
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

Categori:Ffeministiaid o Ffrainc
Categori:Genedigaethau 1865
Categori:Marwolaethau 1935
Categori:Merched y 19eg ganrif o Ffrainc
Categori:Pobl o Valence, Drôme
Categori:Swffragetiaid
Olive Grace Walton

Ffeminist a swffragét o Loegr oedd **Olive Grace Walton** (ganwyd 1886) sy'n nodigedig am ei gwaith fel ymgyrchydd dros bleidlais i ferched.

Fe'i ganed yn Tonbridge yn 1886 yn ferch i fasnachwr gwinoedd, Charles Walton a'i wraig a oedd yn wreiddiol o Swydd Rydychen. Bu i'r teulu fyw yn Ardenhurst, Tunbridge Wells. 

## Swffragét
Yn ôl y papur *Suffrage Annual* a gyhoeddwyd yn 1913 ymunodd Olive â'r ''National Union of Women's Suffrage Societies'' (NUWSS) yn Tunbridge Wells ym 1908 ac ymunodd ag Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Merched (sef y WSPU) ym Mawrth 1911. Daeth yn filwriaethus iawn ac roedd yn weithgar yn y WSPU lleol ac yn Llundain.

* yn 1911 cafodd ei harestio fel rhan o ddirprwyaeth i Dŷ'r Cyffredin, ac yn dilyn achos llys, treuliodd wythnos yng Ngharchar Holloway. 
* ym Mawrth 1912, fe'i cyhuddwyd hi unwaith eto - y tro hwn o ddifrod maleisus (*malicious damage*) gan iddi dorri ffenestri siopau. 
* yn ddiweddarach cafodd ddedfryd o bedwar mis o garchar yng Ngharchar Aylesbury. Yn ystod y tymor hwn aeth ar streic newyn (ympryd) a gorfodwyd hi i fwyta.

Ym Mawrth 1913 yn dilyn perfformiad gan gerddorfa yn y Tŷ Opera, yn Llundain aeth aeth hi a chyfaill iddi i guddio i'r rhan honno a ddefnyddir gan y gerddorfa. Arhosodd y ddwy yno tan y noson wedyn pan oedd cyfarfod pwysig o'r Rhyddfrydwyr yn yr adeilad. Thorrodd Walton ar draws y siaradwyr gan weiddi, "Pa bryd ydych am ddelio gyda'r mater o roi pleidlais i ferched?" Adroddwyd yn y papur lleol iddi gael ei chario allan o'r adeilad yn ddiseremoni.

## Y Rhyfel Byd Cyntaf
Yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf ymunodd gyda'r *Women Police Volunteers*, ynghyd â sswffragetiaid eraill. Ar ddiwedd y Rhyfel, danfonwyd ''Inspector Walton' i Iwerddon lle bu'n gweithio yn erbyn y Gwyddelod, yn cynnal ymchwiliadau i'w gwaith ac yn ceisio canfod gwrthryfelwyr Gwyddelig.

Cafodd ddamwain moto beic, lle cafodd anafiadau difrifol.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o'r Undeb Cenedlaethol dros yr Hawl i Fenywod Bleidleisio ac Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Merched am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o Loegr
Categori:Genedigaethau 1886
Categori:Marwolaethau 1937
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Pobl o Tonbridge
Categori:Swffragetiaid
Chewbacca

Cymeriad ffuglennol yw **Chewbacca**, llysenw **"Chewie",** yn y fasnachfraint *Star Wars*. Wookiee yw Chewbacca, creaduriaid (ffuglennol) tal, blewog, deudroed a deallus o'r blaned Kashyyyk. Chewbacca yw ffrind ffyddlon a chydymaith Han Solo, ac mae'n gyd-beilot iddo ar y llong ofod, y *Millennium Falcon*. Yn ôl y stori, cyfarfu'r ddau ar ol i Chewbacca ddianc o gaethiwed yr Ymerodraeth ar blaned Minban. Yn dilyn cyfres o anturiaethau ar Vandor a Kessel, mae Chewbacca yn ymuno â'r fasnach smyglo fel cyd-beilot i Solo.

Ysbrydoliaeth George Lucas oedd y cymeriad, wedi iddo weld ei gi ei hun yn eistedd i fyny yn sedd teithiwr ei gar. Dywedir bod enw Chewbacca yn deillio o *собака* (sobaka), y gair Rwsia am gi. Yn Ffrainc, newidiwyd ei enw ym mhennod 4 (y ffilm gyntaf i'w rhyddhau) i "**Chiktaba**" oherwydd bod yr enw Saesneg yn debyg i "cnoi baco" yn Ffrangeg, sef "tabac à mâcher" neu "tabac à chiquer". Cadwyd yr enw "Chewbacca" yn y penodau eraill. Yn y fersiynau Eidaleg, gelwir Chewbacca yn "**Chewbecca**", a'i lysenw yw "**Ciube**".

Yn ffilmiau'r prif saga, portreadwyd Chewbacca gan Peter Mayhew o benodau *III* i *VII* (mae Mayhew yn rhannu'r rôl gyda'i gorff dwbl, Joonas Suotamo, ym *Mhennod VII*). Cymerodd Suotamo y rôl ar ei ben ei hun yn yr wythfed bennod *Star Wars: The Last Jedi*, ac yn *Solo: A Star Wars Story* a *Star Wars: The Rise of Skywalker*. Mae'r cymeriad hefyd wedi ymddangos ar deledu, llyfrau, comics, a gemau fideo.

## Cyfeiriadau 
Categori:Star Wars
Harriet Shaw Weaver

Ffeminist o Swydd Gaer, Lloegr oedd **Harriet Shaw Weaver** (1 Medi 1876 - 14 Hydref 1961) sy'n nodigedig am ei gwaith fel golygydd cychgrawn, awdur a swffragét. Hi oedd un o brif noddwyr y bardd Gwyddelig James Joyce.

Fe'i ganed yn Frodsham, Swydd Gaer ar 1 Medi 1876; bu farw yn Saffron Walden, Essex yn 85 oed. 

Harriet Shaw Weaver oedd y chweched o wyth o blant Frederic Poynton Weaver, meddyg, a Mary (g. Wright) Weaver, aeres gyfoethog. Cafodd ei haddysgu'n breifat gan athrawes, Miss Marion Spooner, tan 1894, yn Swydd Gaer i ddechrau ac yn ddiweddarach yn Hampstead. Gwrthododd ei rhieni ei chais i fynd i'r brifysgol. Penderfynodd ddod yn weithiwr cymdeithasol. Ar ôl mynychu cwrs ar sail economaidd cysylltiadau cymdeithasol yn Ysgol Economeg Llundain (LSE) daeth yn rhan o'r ymgyrch dros bleidlais i fenywod ac ymunodd ag Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Menywod.

## Golygyu
Yn 1911 dechreuodd danysgrifio i'r *Freewoman: A Weekly Feminist Review*, cyfnodolyn radical wedi'i olygu gan Dora Marsden a Mary Gawthorpe. Y flwyddyn ganlynol tynnodd ei berchnogion eu cefnogaeth ariannol yn ôl a chamodd Weaver i mewn i'w achub rhag difodiant a cholled ariannol. Yn 1913 cafodd y cylchgrawn ei ailenwi'n *The New Freewoman*. Yn ddiweddarach y flwyddyn honno ar awgrym golygydd llenyddol y cylchgrawn, Ezra Pound, newidiwyd yr enw eto i'r *Egoist*. Yn ystod y blynyddoedd canlynol gwnaeth Weaver fwy o roddion ariannol i'r cyfnodolyn, gan ymwneud yn fwy â'r cwmni a oedd ei berchen, ac yn olygydd.

Roedd Ezra Pound yn gyfrifol am ddod o hyd i gyfranwyr newydd, ac un o'r rhain oedd James Joyce. Roedd Weaver yn argyhoeddedig o'i athrylith a dechreuodd ei gefnogi, yn gyntaf drwy roi cyfres o *A Portrait of the Artist as a Young Man* yn yr Egoist yn 1914. Pan na allai Joyce ddod o hyd i unrhyw un i'w gyhoeddi fel llyfr, sefydlodd Weaver Wasg Egoist i'r diben hwn ar ei thraul ei hun. Yna cafodd *Ulysses* (eto gan Joyce) ei chyfresioli yn *The Egoist* ond oherwydd ei chynnwys dadleuol, amheus, cafodd y gwaith ei wrthod gan yr holl argraffwyr y cysylltodd Weaver â nhw a threfnodd iddo gael ei argraffu dramor. Parhaodd Weaver i roi cefnogaeth sylweddol i Joyce a'i deulu ond yn dilyn ei amheuon am ei waith *Finnegans Wake*, daeth eu perthynas dan straen, a bron i ben. Fodd bynnag, ar farwolaeth Joyce, talodd Weaver am ei angladd a gweithredodd fel ei ysgutor.

Roedd yn gymarol wleidyddol ei natur, ac yn ystod ei hoes bu'n aelod o'r Blaid Lafur a Phlaid Gomiwnyddol Prydain Fawr.

## Aelodaeth 
Bu'n aelod o Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Merched am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o Loegr
Categori:Genedigaethau 1876
Categori:Marwolaethau 1961
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Swffragetiaid
Categori:Pobl o Swydd Gaer
Frances Hardcastle

Ffeminist, swffragét a mathemategydd o Loegr oedd **Frances Hardcastle** (13 Awst 1866 - 26 Rhagfyr 1941). Yn 1894 roedd yn un o sefydlwyr Cymdeithas Fathemateg America a'i harbennigedd oedd grŵp pwyntiau, rhan o fathemateg sy'n ymwneud â chymesuredd.

Fe'i haddysgwyd yn Ngholeg Girton, Caergrawnt, lle cafodd radd B.Sc mewn mathemateg.
Hyd at 1909 hi oedd Ysgrifennydd Anrhydeddus Undeb Cenedlaethol Cymdeithasau dros rhoi'r Bleidlais i Fenywod (''the National Union of Women's Suffrage Societies (NUWSS)'').

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o Loegr
Categori:Genedigaethau 1866
Categori:Marwolaethau 1941
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Swffragetiaid
Categori:Pobl o Chelmsford
Rhestr o warchodfeydd Ymddiriedolaeth natur Maldwyn

thumb|260px|Creigiau Llanymynech
* Bryn Roundton
* Coed Dolforwyn
* Coed Pendugwm
* Cors Dyfi
* Creigiau Llanymynech
* Cwm y Wydden
* Dolydd Dyfnant
* Dolydd Hafren

* Glaslyn
* Graean Llandinam
* Llyn Coed y Dinas
* Llyn Mawr
* Maes Llanmerewig
* Morfa Dyfi William Condry
* Pwll Fferm Hafren
bawd|260px|Fferm Hafren
* Pwll Penarth
* Tŷ Brith
* Tŷ Coch

## Gweler hefyd
* Gwefan yr Ymddiriedolaeth

Categori:Gwarchodfeydd natur yng Nghymru
Jessie C. Methven

Ffeminist a swffragét o'r Alban oedd **Jessie C. Methven** (1854 - 15 Chwefror 1917) sy'n nodigedig am ei gwaith fel  ymgyrchydd dros bleidlais i ferched. 

Fe'i ganed yng Nghaeredin yn 1854. Bu'n ysgrifennydd anrhydeddus Cymdeithas Genedlaethol Caeredin dros Rhoi'r Bleidlais i Ferched (''the Edinburgh National Society for Women's Suffrage''), o ganol y 1890au hyd 1906. Yn dilyn hynny, ymunodd ag Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Merched, grŵp mwy milwriaethus. Disgrifiai ei hun fel "sosialydd annibynnol". 

## Dyddiau cynnar
Rhieni Jessie Cunningham Methven oedd Janet Allan a Thomas Methven. Roedd y teulu'n byw yn 25 Great King Street, Caeredin lle bu hithau fyw, drwy gydol ei bywyd gyda'i chwiorydd Helen a Minnie a'i brawd Henry, masnachwr hadau. Mae cyfrifiad 1901 yn ei chofnodi fel "byw ar ei hincwm ei hun". Yn 1885 cynhaliodd ei mam *"drawing room meeting"* o Gymdeithas Genedlaethol y Merched ar gyfer rhoi'r Bleidlais i Fenywod, ac etholwyd Methven yn ysgrifennydd i'r gymdeithas.

Ymgyrchodd Methven dros rhoi'r bleidlais i fenywod (neu 'etholfraint') am flynyddoedd lawer ac fe'i disgrifiwyd fel “gweithiwr gweithgar iawn dros yr achos”. Fel ysgrifennydd anrhydeddus Cymdeithas Genedlaethol Caeredin dros Rhoi'r Bleidlais i Ferched, roedd yn awdur toreithiog i bapurau newydd a chynghorau lleol, ac ysgrifennai i godi ymwybyddiaeth y pwysigrwydd o roi'r bleidlais i fenywod. Cododd arian, trefnodd ddeisebau a chymerodd ran mewn protestiadau a chyfarfodydd cyhoeddus heddychlon fel swffragét.

Ond cyn hir a hwyr, dadrithiodd gyda'r dull hwn, ac ymunodd ag Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Merched ym 1906. Cymerodd ran mewn protestiadau swffragetaidd ac fe'i harestiwyd yn Llundain ar 22 Tachwedd 1911, pan roedd Methven yn un o 223 o brotestwyr y WSPU yn Nhŷ'r Cyffredin. Roedd wedi teithio gyda phum menyw arall o Gaeredin (Elizabeth ac Agnes Thomson, Edith Hudson, Alice Shipley a Mrs Grieve). Cafodd ddedfryd o 10 diwrnod o garchar a dirwy o ddeg swllt (10/-) am dorri ffenestri.

## Aelodaeth 
Bu'n  aelod o Gymdeithas Genedlaethol  Caeredin dros Hawliau Merched i Bleidleisio, Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Merched am rai blynyddoedd.

## Anrhydeddau
* 
Cadw lle i'r bot

## Cyfeiriadau
Categori:Ffeministiaid o'r Alban
Categori:Genedigaethau 1854
Categori:Marwolaethau 1917
Categori:Merched y 19eg ganrif
Categori:Swffragetiaid
Categori:Pobl o Gaeredin