Y Storm (Islwyn)

bawd|dde|250px|''Joseph Vernet wedi'i glymu i hwylbren yn ystod storm*, gan Horace Vernet, 1822

***Y Storm**'' yw'r enw ar ddwy bryddest gan y bardd Cymraeg Islwyn (William Thomas, 1832-1878) a gyfansoddwyd rhwng 1854-56. Ni chyhoeddwyd y naill gerdd na'r llall yn llawn yn ystod bywyd y bardd, nac yn eu ffurfiau gwreiddiol nes canrif yn ddiweddarch, ond bellach ystyrir mai hwythau yw uchafbwyntiau ei waith, ac fe'u cyfrir ymysg uchafbwyntiau barddoniaeth Gymraeg yn gyffredinol ac yn y 19g yn enwedig.

Hyd nes cyhoeddwyd golygiadau safonol o'r ddwy gerdd yn 1980 ac 1990 gan Meurig Walters bu cryn dryswch a dadlau ynghylch union gynnwys, ffurf, strwythur ac arwyddocâd y ddwy gerdd. Cerddi annibynnol ac ymddangosol gyflawn yw'r ddwy gerdd, er bod rhai llinellau'n gyffredin rhyngddynt a'u bod yn debyg iawn eu cymeriad a'u deunydd thematig. Un achos ar gyfer y dryswch oedd arfer y bardd ei hun o gyhoeddi detholiadau o'r *Storm* gyntaf fel cerddi annibynnol; er cyhoeddwyd rhannau felly yn ystod ei fywyd ni chyhoeddwyd y naill gerdd na'r llall yn ei chyfanrwydd nes diwedd y ganrif. Cyhoeddwyd golygiad o'r ail *Storm* gan O. M. Edwards yn 1897, ond cynhwysodd rhai rhannau o'r gerdd gyntaf hefyd nad oedd wedi sylweddoli eu bod yn rannau o gerdd wahanol.

## Cefndir a dylanwadau
bawd|250px|chwith|Islwyn yn ŵr ifanc; roedd eisoes wedi cwblhau'i waith ar *Y Storm* erbyn adeg tynnu'r llun hwn yn 1859. Y ddwy *Storm* yw prif gwaddol barddonol Islwyn o'r cyfnod. Ysgogiad oedd yn amlwg o bwys oedd marwolaeth sydyn cariad Islwyn, Ann Bowen, ym mis Hydref 1853. ond ymddengys hefyd bod Islwyn hefyd yn fwriadol ymateb i'r hen awydd ym marddoniaeth Gymraeg i greu arwrgerdd a bod ganddo feddwl uchel o awdl Caledfryn ar *Long-ddrylliad y Rothsay Castle* (1832), sy'n llawn o ddisgrifiadau pwerus o dymestl ac a ddisgrifiodd Islwyn fel "yr awdl fwyaf cyffrous yn yr iaith."

Mae tystiolaeth bod Islwyn wedi bod yn darllen gwaith (neu drafodaethau ohonynt yn y Gymraeg neu'r Saesneg) gan feddylwyr o'r Almaen megis Kant ac mae'n bosib mai ymgais i leihau dylanwad y rhain oedd un o'r rhesymau iddo roi'r *Storm* cyntaf o'r neilltu a dechrau o'r newydd.

## Ffurf a Mesur
Pryddestau yw'r ddwy gerdd o ran ffurf; cerddi rhydd hirion ydynt gyda mydr ac odl pendant mewn adrannau unigol ond yn amrywio'n sylweddol dros y cyfanwaith. Mae'r ddwy gerdd yn sylweddol eu maint, ill dwy dros 6,000 o linellau. Mae rhannau ohonynt yn ddi-odl a rhannau eraill yn fwy telynegol eu naws. Pan ymddangosodd rhannau o'r gerdd gyntaf yn *Caniadau* Islwyn yn 1867 rhoddodd y bardd benawdau arnynt; mae'r rhain yn ymddangos yn fynych mewn cyhoeddiadau eraill o waith Islwyn hyd yn oed ers cyhoeddi'r fersiynau llawn o'r *Storm* (er enghraifft yn ''Blodeugerdd Barddas o'r Bedwaredd Ganrif ar Bymtheg'') ond nid ydynt i'w gweld yn y llawysgrif gwreiddiol. 

## Themâu
Cerddi gwahanol, hunan-gynhwysol yw'r ddwy gerdd (er bod rhyw 250 o linellau'n gyffredin rhyngddynt) ond er bod gwahaniaethau rhyngddynt o ran pwyslais a strwythur, yr un yn y bôn yw'r themâu a'r delweddau sy'n ymddangos ynddynt. Yng ngeiriau Glyn Tegai Hughes, 
Aildroedio'r un llwybrau â'r *Storm* gyntaf y mae yr ail *Storm*,  ond bod y cerddediad efallai yn fwy pwyllog, yr awyrgylch yn llai nwydwyllt. Hanfod y ddwy gerdd yw'r frwydr rhwng amser ac anfarwoldeb, rhwng atgof a'r presennol, rhwng sylwedd ac ymddangosiad. Maes y gad yw'r byd naturiol, ond ar wedd gosmig yn hytrach na thirluniadol. mae cyfeiriad at oleudai'n dymchwel i'w cael yn y ddwy gerdd. Ceir delweddau eraill o ddinistr a cholled megis merch yn colli plentyn i'r môr, ac mae morwr unig yn brwydro'r ddrycin yn ddelwedd gyffredin arall. Trosiad estynedig ar y cyfan yw'r cyfeiriadau hyn at ddrycinoedd ac mae'n glir mai stormydd ffigurol bywyd a cholled sydd dan sylw yn *Y Storm* cymaint â stormydd llythrennol.

### Marwolaeth a Meidroldeb
Mae marwolaeth yn destun sy'n britho'r ddwy gerdd yn eu cyfanrwydd; fel y soniwyd eisoes roedd Islwyn yn galaru am ei gariad Ann Bowen fu farw'n sydyn ychydig fisoedd cyn dechrau cyfansoddi'r *Storm* gyntaf.  Mae geiriau fel "bedd", "angau" a "marw" yn ymddangos ugeiniau o weithiau yn y naill gerdd a'r llall.

### Serch
Er mai yng nghyd-destun ergyd ei cholled y mae'r cerddi'n trafod cariad Islwyn at Ann Bowen gan fwyaf, mae ambell awgrym erotig hefyd yn yn cerddi, yn enwedig yr ail, gyda chyfeiriadau mynych at fronnau.

### Diwinyddiaeth Gristnogol
Roedd Islwyn yn weinidog gyda'r Methodistiaid ac mae'r elfen ddiwinyddol yn gryf iawn yn y ddwy gerdd, gyda rhannau helaeth o'r ddwy yn trafod a thraddodi syniadau diwinyddol y bardd am y berthynas rhwng Duw, yr unigolyn a'r byd. Thema'r ail gerdd yw "Pererindod yr enaid a'i fuddugoliaeth dros storm bywyd" chwedl y *Cydymaith*.

### Barddoniaeth
Mae Islwyn yn trafod pwrpas a natur barddoniaeth mewn sawl rhan o'r cerdd; gofynnir yn y cyntaf
       A yw'r sêr uwchben
  Mor ddwyfol ac ardderchog ag y myn
  Barddoniaeth ganu?

Ac yn enghraifft yn yr ail gerdd ceir yr anerchiad hwn:

  Barddoniaeth, O Farddoniaeth! Pwy a dyd
   Derfynau arnat? Eang fel y nef
  Yw taen dy ymerodraeth; mae y byd
   Ei greig, ei foroedd, a'i fynyddoedd ef
   Yn troi o'th gylch ag argufundraeth gref
  O dragwyddol bethau, a'r holl sêr
  O fewn gwelediad dy gerubdrem têr.

Mewn rhannau eraill yn y cerddi sonir am y tensiwn rhwng y mesurau caeth a rhydd.

## Hanes Cyhoeddi
Er bod y ddwy gerdd yn ymddangos fel cerddi cyflawnedig yn y llawsygrifau - nid sgetsys na drafftiau mohonynt - nid chyhoeddwyd y naill neu'r lall yn ei chyfanrwydd yn ystod bywyd Islwyn ac nid yw'n glir beth oedd bwriad Islwyn yn eu cylch. Ymddengys iddo weithio ar y *Storm* gyntaf o 1854 hyd yn gynnar yn 1856, cyn ei rhoi o'r neilltu a gweithio ar yr ail am weddill y flwyddyn honno. Nid yw'n ymddangos iddo barhau i ychwanegu at y naill gerdd na'r llall ar ôl 1856 er iddo fyw am dros ugain mlynedd wedi hynny, ond nid yw hynny o reidrwydd yn brawf nad oedd yn bwriadu dychwelyd atynt, yn enwedig i'r ail *Storm*: dylid nodi bod enghreifftiau ym marddoniaeth Saesneg y cyfnod o feirdd yn gweithio ar gerddi hir am gyfnodau maith, er enghraifft William Wordsworth a weithiodd ar ei gerdd hir *The Prelude* o 1799 hyd ei farwolaeth yn 1850. Gall fod y ffaith iddo gyhoeddi rhai rhannau o'r *Storm* gyntaf, ond nid yr ail, yn *Caniadau* yn 1867 awgrymu ei fod wedi rhoi'r gorau i'r cyntaf fel cyfanwaith ond yn bwriadu dychwelyd ryw dro i'r ail; ond nid oes prawf pendant o hyn. Nododd W. J. Gruffydd mai Islwyn oedd y bardd cyntaf ers Dafydd Ionawr i ganu cerdd hir ar destun o'i ddewis ei hun; gan nad oedd y gerdd yn destun cystadleuaeth Eisteddfodol nid oedd dan unrhyw bwysau i'w gwblhau erbyn dyddiad penodol. Yn ei ragymadrodd i *Gwaith Islwyn*, awgrymodd O. M. Edwards bod Islwyn wedi bwriadu trefnu ei holl brydyddiaeth fel un cyfanwaith dan y teitl *Y Storm*, ond prin yw'r dystiolaeth i gefnogi hyn.

Mae'r rhannau o'r *Storm* gyntaf sy'n ymddangos yn *Caniadau* ac mewn cylchgronau wedi'u codi o amrywiol rannau o'r gerdd ac nid bob amser yn rhannau gydlynus o'r gerdd wreiddiol (mewn rhai achosion ychwanegodd ddeunydd newydd); mae'r driniaeth hon o'i ddeunydd gan y bardd ei hun yn anarferol iawn ac yn un agwedd sydd wedi ychwanegu at ddryswch dehongli'r farddoniaeth.

### *Gweithiau Barddonol Islwyn* (1897)
Wedi marwolaeth Islwyn yn 1878 prynwyd ei bapurau gan O. M. Edwards gyda'r bwriad o gyhoeddi cyfrol yn casglu ynghyd holl waith barddonol y bardd. Y canlyniad oedd *Gweithiau Barddonol Islwyn* yn 1897, ac yn hwn cynhwysodd Edwards holl linellau'r ail *Storm*. Fodd bynnag ychwanegodd hefyd 297 o linellau o'r gerdd gyntaf at y fersiwn o'r gerdd sy'n ymddangos yn y gyfrol honno, ynghyd a dros fil o linellau'n ychwanegol o ddeunydd arall gan Islwyn (a gyhoeddwyd yn *Caniadau* gan mwyaf) nad oedd yn rhan o lawysgrif gwreiddiol yr ail *Storm*.

### *Gwaith Islwyn (Cyfres y Fil)* (1906)
Pan gyhoeddodd *Gweithiau Barddonol Islwyn* credai O. M. Edwards ei fod wedi cyhoeddi holl weithiau'r bardd. Fodd bynnag daethpwyd o hyd i lawysgrif arall a manteisiodd Edwards ar Cyfres y Fil i gyhoeddi rhywfaint o'i gynnwys yn 1906; *Y Storm* gyntaf, gyflawn oedd prif gynnwys y llawysgrif newydd hwn ond oherwydd bod rhannau ohoni eisoes wedi'u cyhoeddi (yn *Caniadau*) ni sylweddolodd Edwards mai cyfanwaith ydoedd er iddo nodi bod tudalennau'r ysgrif wedi'u rhifo felly. Fodd bynnag arweiniodd y dryswch amlwg at gryn astudio ar bapurau'r bardd, ac mewn darlith yn 1953 o eiddo D. Gwenallt Jones ceir y cyfeiriad cyntaf at fodolaeth dwy *Storm*. Bu'n rhaid aros degawdau eto fodd bynnag nes cyhoeddi'r gerdd gynharach am y tro cyntaf yn 1980, *"Y Storm" Gyntaf gan Islwyn*, dan olygyddiaeth Meurig Walters (a astudiodd y bardd gyda Gwenallt), sef y cyhoeddiad cyntaf llawn o'r gerdd gyntaf, sydd iddi yn y ffurf terfynol hwn 6,564 o linellau, 2,948 ohonynt heb eu cyhoeddi o'r blaen cyn y dyddiad hwnnw. 

Serch hynny, er gwaetha'r ffaeleddau strwythurol hyn mae cydnabyddiaeth eang bod y rhannau gorau o'r ddwy *Storm* yn cynrychioli barddoniaeth mwyaf pwerus y bardd os nad yr 19g. Er ei fod yn feirniadol o'r gerdd fel cyfanwaith ystyriodd W. J. Gruffydd bod trydedd rhan yr ail *Storm* yn "anrhaethol bwysicach na dim arall yng nghyfraniad llenyddiaeth Cymru yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg." I R. M. Jones roedd yr ail *Storm* yn un o gerddi hir orau'r ganrif ac yn sefyll "ymhlith gorchestion cydnabyddedig a diogel ein llenyddiaeth."

## Y *Storm* Saesneg
Yn llawysgrif *Y Storm* cyntaf ceir trydedd cerdd anorffenedig o eiddo Islwyn a ysgrifennwyd yn yr un cyfnod, sef cerdd Saesneg o'r enw *The Storm*. Er bod y deunydd, y ffurf a'r themâu yn debyg nid yw'r gerdd yn gyfieithiad o'r cerddi Cymraeg. Ni orffennodd Islwyn y gerdd hon ac mae'n fyrrach o lawer na'r ddwy gerdd Gymraeg.

## Ffynonellau
*
*
*

## Cyfeiriadau
Categori:Cerddi Cymraeg
Categori:Cerddi Cymraeg y 19eg ganrif
Categori:Pryddestau