open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Y Triban

Band Cymreig a Chymraeg oedd **Y Triban**, yn cynnwys Eiri Thrasher, Caryl Williams a Bob Richards. Ymhlith eu caneuon mwyaf poblogaidd oedd *Paid a dodi dadi ar y dôl*. Cyhoeddwyd eu recordiau gan gwmni Recordiau Cambrian, Pontardawe.

## Albymau
**Y Casgliad/The Collection, 1968-1978*

## Cyfeiriadau
Categori:Bandiau Cymraeg
Categori:Bandiau Cymreig
Guy Tozzoli

Pensaer o Americanwr oedd **Guy Frederick Tozzoli** (12 Chwefror 1922 – 2 Chwefror 2013). Arweiniodd y tîm i adeiladu Canolfan Masnach y Byd yn Ninas Efrog Newydd.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1922
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Penseiri o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o New Jersey
Bonedd y Saint

Mae ***Bonedd y Saint*** yn draethodyn achyddol sy'n manylu yr achau seintiau a brenhinoedd Brythoneg cynnar. Mae'n cyfeirio at amryw o lawysgrifau gwahanol ar gael yn dyddio o'r 12g, er bod y deunydd yn llawer hŷn; gwelir hyn er enghraifft yn enwau'r seintiau: enwau mewn Hen Gymraeg ydynt.

Mae'n bosib mai yng Ngheredigion y sgwennwyd y llawysgrif hynaf a geir heddiw, a gellir ei dyddio i 1140 oherwydd pwysigrwydd Dewi Sant drwy'r llawysgrif, a gwyddys fod Dewi erbyn y dyddiad hwn o statws arwr cenedlaethol a nawddsant uchel ei barch. Roedd Esgobaeth Tyddewi i'r Tywysogion Cymreig yn bwysicach na phrifddinas fetropolitan.

Roedd gan y rhan fwyaf o seintiau'r 6ed a'r 7g gysylltiad uniongyrchol â'r brenhinoedd Cymreig. Ceir sawl fersiwn o'r achau hyn, sy'n awgrymu'n gryf eu bod yn cael eu cyfri'n bwysig iawn yn eu dydd. Y pryd hwn hefyd dylid cofio fod crefydd ac addysg yn un: ni cheid y naill heb y llall. Ceir cysylltiad hynod bwysig ynddynt rhwng Cymru ac Iwerddon. Ymddengys mai copiau yw Bonedd y Saint o gynnyrch llawer cynt, sydd bellach ar goll. Mae'r llawysgrifau sydd wedi goroesi'n taflu golau ar gymdeithas a gweleidyddiaeth yr oes ac o werth aruthrol i haneswyr ac academyddion eraill.

## Copiau sydd wedi goroesi
# Peniarth 16), 53v-54v ('Bonhed y Seint'), 13eg cynnar, anorffenedig
# (Peniarth 45), tt. 286-291 ('Bonhed Seint Kymry'), 13g hwyr, gorffenedig ond gyda rhannau ar goll
# (Peniarth 12), fo. 25r-v ('Boned y Seint'), 14g cynnar, fersiwn crynno, sy'n perthyn i Peniarth 4 ('Llyfr Gwyn Rhydderch', c. 1320).
# (Hafod 2), 209v-212r ('Bonheyd Seynt'), ail hanner y 14g; fe'i gelwir weiuthiau'n 'Llannerch'.
# (Hafod 16), tt. 110-112 (dim teitl), c. 1400, anorffenedig. hefyd: Peniarth 50 ('Y Cwtta Cyfarwydd', 1415-1456), a chopi yng Nghaerdydd 25 (Hb), tt. 108-110.
# (Llanstephan 28), tt. 69-75, c.1475, a gymerwyd o'r Hengwrt MSS 33 coll.
# (Peniarth 27), part 2, tt. 67-70, c. 1475-1500.
# (Peniarth 127), tt. 43-49, c. 1510.
# (Peniarth 182), tt. 63-74, c. 1514.
# (Peniarth 137), 199-204, c. 1541.
# (Peniarth 177), tt. 262-267, 269. Hefyd Peniarth 178, rhan 1, tt. 19-20 a Pheniarth 132, tt. 119-121, c. 1544-1577.

## Cyfeiriadau
:Gwefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Categori:Llawysgrifau Cymreig
Categori:Llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol
Realaeth (celf)

[300px|bawd|*La rencontre*, neu *Bonjour Monsieur Courbet*  (1854), paentiad olew ar gynfas yn yr arddull realaeth gan [Gustave Courbet (1819–77)]]

Mudiad celf yn y 19g a darddodd yn Ffrainc oedd **Realaeth** ().

Categori:Mudiadau celf
Senedd yr Eidal

Tŷ o fewn Llywodraeth yr Eidal ydy **Senedd y Weriniaeth** (). 
Cafodd ei sefydlu ar 8 Mai 1948, ond bu corff tebyg yn bodoli yn ystod Brenhiniaeth yr Eidal gyda'r enw "Senedd y Frenhiniaeth" a chyn hynny fel "Senato Subalpino" o Sardinia-Piedmont a sefydlwyd ar 8 Mai 1848. Caiff y Senedd ei chynnal yn Palazzo Madama, Rhufain.

Categori:Gwleidyddiaeth yr Eidal
Categori:Llywodraeth yr Eidal
Gwarchodfa Natur Aberogwen

Mae **Gwarchodfa Natur Aberogwen** (Saesneg: *The Spinnies*) yn ardal pedwar hectar o forlyn arfordirol yn ymyl Castell Penrhyn, efo dwy guddfan, yn rhoi golygfeydd o'r morlyn a Thraeth Lafan.

## Hanes
Ffurfiwyd y forlyn ym 1922 pan gyweiriwyd Afon Ogwen. Rhan o stad Penrhyn ydy'r warchodfa, ond caiff ei chynnal gan Ymddiriedolaeth Bywyd Gwyllt Gogledd Cymru ers 1983

## Adar
Ymysg yr adar a welir yno mae: gwyach leiaf, gwyach fawr gopog, crëyr glas, crëyr bach, glas y dorlan, alarch, coeswerdd, hwyaden lygad aur, hwyaden ddanheddog fronrudd, pi fach, dryw benfflamgoch, coch y berllan, cap du, helygddryw, gïach, gŵydd, rhegen y dŵr, pioden y môr, pibydd y mawn, cornchwiglen, rhostog coch, gylfinir, titw tomos las a llinos werdd.

## Cyfeiriadau
Gwefan wildlifeextra
Gwefan first-nature.com

## Dolen allanol
* Gwarchodfa Natur Aberogwen  ar wefan Ymddiriedolaeth Bywyd Gwyllt Gogledd Cymru

## Oriel

Glas y Dorlan Aberogwen.jpg|Glas y dorlan
Aberogwen01LB.jpg|chwith|bawd|Crehyrod bach
Crëyr bach copog.jpg|bawd|Crëyr bach
Crëyr glas a Glas y dorlan.jpg|Crëyr glas a Glas y dorlan
Eleirch Aberogwen.jpg|bawd|Eleirch ar Afon Ogwen

Categori:Amgylchedd Gwynedd
Aberogwen
Colo-Colo

Tim pêl-droed o Tsile yw **Club Social y Deportivo Colo-Colo**. Cafodd ei sefydlu yn 1925. Y rheolwr llywyddol yw Cristián Varela a Carlos Tapia.

## Dolenni allanol 
*  Colo-Colo

Categori:Timau pêl-droed Tsile
Categori:Santiago
Vrahovice

Mae **Vrahovice** yn bentref yn Rhanbarth Olomouc yn y Weriniaeth Tsiec, ger Prostějov. Mae'n rhan weinyddol o Prostějov. Mae ganddo tua 3,400 o drigolion. Caiff y pentref ei grybwyll gyntaf yn 1337. Mae'r boblogaeth oddeutu 3,400. 

Yn ddiweddar newidiwyd nifer o enwau strydoedd y pentref i gofio rhai o'r trigolion lleol: Josef Stříž, František Kopečný a Zdeněk Tylšar. 

## Cyfeiriadau
Categori:Pentrefi Tsiecia
Tulsa, Oklahoma

Dinas sirol Natrona County yn nhalaith Oklahoma, Unol Daleithiau America, yw **Tulsa**. Mae gan Tulsa boblogaeth o 396,466. ac mae ei harwynebedd yn 483.8&nbsp;km². Cafodd ei sefydlu (neu ei hymgorffori) yn y flwyddyn 1836.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Amgueddfa Philbrook 
*Canolfan BOK
*Philtower
*Prifysgol Oral Roberts
*Tŵr BOK
*Tŵr Cityplex

## Enwogion
*Jerry Nelson (1934-2012), actor 
*Blake Edwards (1934-2010), cyfarwyddwr ffilm
*Jennifer Jones (1919-2009), actores

## Gefeilldrefi Tulsa 
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Dinas Tulsa


Categori:Dinasoedd Tulsa County, Oklahoma
Robert Coleman Richardson

Ffisegydd o'r Unol Daleithiau oedd **Robert Coleman Richardson** (26 Mehefin 1937 – 19 Chwefror 2013) a enillodd Wobr Ffiseg Nobel ym 1996.

## Cyfeiriadau 
Categori:Enillwyr Gwobr Ffiseg Nobel
Categori:Ffisegwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1937
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Pobl o Washington, D.C.
Yacouba Moumouni

Canwr a ffliwtydd o Niger yw **Yacouba Moumouni** (ganwyd 1966). Ef oedd un o sefydlwyr y band Mamar Kassey.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cantorion o Niger
Categori:Cerddorion o Niger
Categori:Ffliwtwyr
Categori:Genedigaethau 1966
Francisco Fellove

Canwr yr enaid o Giwba oedd **Francisco "el Gran" Fellove Valdes** (7 Hydref 1923 – 15 Chwefror 2013) oedd yn arloesol yn yr arddull filin.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1923
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Cantorion yr 20fed ganrif o Giwba
Categori:Cantorion yr 21ain ganrif o Giwba
Categori:Cantorion yr enaid o Giwba
Categori:Pobl a aned yn La Habana
Categori:Pobl fu farw yn Ninas Mecsico
Cymdeithas Cymru-Ariannin

Cymdeithas ddiwyllianol ydy **Cymdeithas Cymru-Ariannin** sy'n cynnal dolen gyswllt rhwng Cymru a'r Ariannin. Mae'n gymdeithas elusennol a daw'r cyfan o'i hincwm oddi wrth ei haelodau.

## Hanes
Syfydlwyd Cymdeithas Cymry Ariannin ym 1939 gan rai a oedd â chysylltiad â'r Wladfa Gymreig yn Chubut, Yr Ariannin er mwyn bod yn ddolen gyswllt rhwng y ddwy wlad.  Newidiwyd yr enw yng nghyfarfod blynyddol 1999 i Gymdeithas Cymru-Ariannin i adlewyrchu aelodaeth a gweithgareddau'r Gymdeithas heddiw.

## Gweithgareddau'r Gymdeithas
*Trefnu a noddi teithiau cyfnewid i athrawon, myfyrwyr a gweinidogion rhwng Cymru ac Ariannin. Mae gan y Gymdeithas gynrychiolydd ar Bwyllgor Cynllun yr Iaith Gymraeg yn Chubut  sydd wedi bod yn gyrru athrawon i dalaith Chubut i ddysgu'r Gymraeg. Mae'r Gymdeithas yn cyfrannu at gludiant a llety y myfyrwyr ddaw dan y Project i'r cwrs Cymraeg dwys a gynhelir ym Mhrifysgol Caerdydd yn flynyddol yn yr haf.
*Noddi cystadleuaeth flynyddol, ers Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd 1978, yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru i rai sydd wedi byw yn y Wladfa ar hyd eu hoes ac yn dal i fyw yn Ariannin. Cyhoeddwyd dau ddetholiad o'r cynnyrch *Atgofion o Batagonia*; gol. R. Bryn Williams (Gwasg Gomer, 1980) a *Byw ym Mhatagonia*; gol. Guto Roberts a Marian Elias Roberts (Gwasg Gwynedd, 1993). Mae'r ddau lyfr allan o brint. Cyhoeddwyd *Bywyd yn y Wladfa - detholiad o gynnyrch 1978* - ar gyfer Eisteddfod Genedlaethol Cymru Meirion a'r Cyffiniau 2009.
*Ymhlith sefydliadau sydd wedi derbyn mae Ysgol Gymraeg Trelew, Ysgol Feithrin y Gaiman a Chanolfan Gymraeg yr Andes.
*Cynhelir Cyfarfod Blynyddol y Gymdeithas ar Faes yr Eisteddfod Genedlaethol yn flynyddol a bu gan y Gymdeithas Babell ar y Maes ers 1997.
*Dethlir Gŵyl y Glaniad yn flynyddol yng Nghymru.

## Canghennau
Mae gan y Gymdeithas dair cangen - yr hynaf yw un Môn ac Arfon; sefydlwyd rhai hefyd yng Nghaerdydd (Cangen y De) ac yng ngogledd ddwyrain Cymru (Cangen Clwyd).

## Cyhoeddiadau
**Cymdeithas Cymry Ariannin 1939-1989* (1989).

## Dolenni allanol
* Gwefan y Gymdeithas 

## Gweler hefyd
*Cymdeithas Cymru-Llydaw
*WiciBroseict Y Wladfa

## Cyfeiriadau
Categori:Y Wladfa
Categori:Sefydliadau Cymru
Categori:Sefydliadau 1939
Realiti

Y cyflwr o fod yn real, hynny yw pethau fel y maent yn wirioneddol fod yn hytrach nag fel y dymunir iddynt fod, yw **realiti**, **dirwedd** neu **realedd**.

## Gweler hefyd 
* Diriaeth
* Epistemoleg
* Goddrychedd
* Gwrthrychedd
* Gwybodaeth (epistemoleg)
* Haniaeth
* Metaffiseg
* Ontoleg
* Realaeth (athroniaeth)
* Sylwedd (athroniaeth)

## Cyfeiriadau 

Categori:Metaffiseg
Etholiad cyffredinol yr Eidal, 2013

Cynhaliwyd **etholiad cyffredinol** ar 24–25 Chwefror 2013 i ethol 630 aelod o'r Siambr Dirprwyon a 315 aelod etholedig o 17fed Llywodraeth yr Eidal. Cafodd y glymblaid canol-chwith "Lles Pawb" fwyafrif llawn yn Siambr y Dirprwyon, gan wthio cynghrair canol-dde Silvio Berlusconi i'r ail safle. Yn drydedd agos roedd plaid newydd (Y Mudiad Pum Seren) gyda'r comediwr Beppe Grillo yn eu harwain, gan guro cynghrair canolbleidiol a oedd yn cael ei arwain gan y cyn-Brif Weinidog Mario Monti. Mae'r blaid newydd Y Mudiad Pum Seren yn blaid (neu'n fudiad) gwrth-sefydliad.

Yn Senedd yr Eidal ni chafodd yr un blaid fwyafrif clir, gan greu llywodraeth grog.

## Y Cefndir
Yn dilyn yr argyfwng ariannol Ewropeaidd, ymddiswyddodd y Prif Weinidog Silvio Berlusconi yn Nhachwedd 2011; roedd hefyd yn wynebu cyhuddiadau troseddol gan gynnwys cael rhyw gyda hwren dan oed. Llenwodd y Seneddwr am Oes Mario Monti y bwlch.

Yn Rhagfyr 2012, cyhoeddodd Berlusconi ei fwriad o sefyll fel Prif Weinidog am y drydedd tro. Ychydig wedyn cyhoeddodd ei blaid (Y Bobl Dros Ryddid) eu cefnogaeth iddo ef a'i gabined. Fel ymateb i hyn, ildiodd ei fwriad i sefyll gan gyhoeddi ei fwriad i ymddiswyddo. Ei weithred olaf oedd danfon ei gyllideb blynyddol at y Llywodraeth.

## Cyfeiriadau
Categori:2013
Categori:Gwleidyddiaeth yr Eidal
2013
Adrian Stephens

Peiriannydd o Loegr oedd **Adrian Stephens** (1795 – 25 Rhagfyr 1876).  Ef oedd dyfeisiwr y chwiban ager.

Fe'i ganed yn Penzance, Cernyw cyn dod i weithiau haearn Merthyr Tudful, yn 1827.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1795
Categori:Marwolaethau 1876
Categori:Peirianwyr o Loegr
Afon Andalién

Afon yn nhalaith Concepción, Tsile, yw **Afon Andalién** (Sbaeneg: **Río Andalién**). Mae'n 130&nbsp;km o hyd gyda dalgylch o 780&nbsp;km² a llof o 10–300 m³/eiliad ar gyfartaledd.

## Gweler hefyd 
* Concepción Fawr

## Llyfryddiaeth 
*  Cade Idepe, 2004. *Diagnóstico y Clasificación de los Cursos y Cuerpos de Agua según objetivos de calidad. Cuenca del Río Andalién*. Dirección General de Aguas. MOP. Diciembre de 2004. Santiago. Chile.
*  Francisco Solano Asta-Buruaga y Cienfuegos, Diccionario geográfico de la República de Chile, D. Appleton y Compania, Nueva York, 1899 pg. 31-32

## Dolen allanol 
*  Cuenca del río Andalién  (PDF)

Andalién
Ciwbawyr

Cenedl amlhiliol yw'r **Ciwbawyr** neu'r **Ciwbaniaid** sy'n byw ar ynys Ciwba, cenedl-wladwriaeth ym Môr y Caribî, neu'n hanu o'r wlad honno.

Mae 65.1% o Giwbawyr yn wyn, 24.8% yn fylato neu'n *mestizo*, a 10.1% yn Giwbawyr Affricanaidd. Mae'r mwyafrif o Giwbawyr yn Babyddion.

Mae'r Ciwbawyr yn siarad Sbaeneg. Mae pêl fas a phaffio amatur yn chwaraeon poblogaidd. Mae cerddoriaeth Giwbaidd wedi bod yn ddylanwadol yn genres cerddorol y Caribî, gan gynnwys Rumba, salsa, merengue, a Reggaeton.

Ers Chwyldro Ciwba (1953–9), mae nifer o Giwbawyr alltud wedi ymsefydlu mewn mannau eraill o'r byd, yn enwedig yn yr Unol Daleithiau.

## Cyfeiriadau 

Categori:Cenhedloedd America Ladin
Dinasoedd, trefi a phentrefi'r Chubut

Ymhlith **dinasoedd a threfi yn y Chubut** mae'r canlynol:

* Comodoro Rivadavia
* Dolavon
* Esquel
* Gaiman
* José de San Martín
* Lago Blanco
* Lago Puelo
* Lagunita Salada
* Las Plumas
* Los Altares
* Paso de Indios
* Paso del Sapo
* Porth Madryn
* Puerto Pirámides
* Rada Tilly
* Rawson
* Río Mayo
* Río Pico
* Sarmiento
* Tecka
* Telsen
* Trelew
* Trevelin
* Veintiocho de Julio

## Pentrefi
* Aldea Apeleg
* Cerro Cóndor

## Gweler hefyd
* Wicipedia:WiciBrosiect Y Wladfa


Categori:Y Wladfa
Separado!

Ffilm ddogfen yn dilyn Gruff Rhys ar daith ar hyd America Ladin ydy ***Separado!***

Diben y daith oedd dod o hyd i'w ewythyr René Griffiths, un o ddisgynyddion perthynas i Gruff Rhys a ymfudodd o Gymru i'r Wladfa o dan amgylchiadau amheus yn y 19g. Ar hyd y daith, mae Gruff Rhys yn ymweld â Brasil i geisio dod o hyd i olion trefedigaethau Cymreig cynnar yno a hefyd mae'n perfformio gyda'r cerddor amgen Tony da Gatorra.

## Cast a chriw
### Prif gast
*Gruff Rhys 
*Kerrdd Dant 
*Tony da Gatorra 
*Lisa Jên Brown
*Cecilia Avendaÿo 
*Bryn Griffiths 
*Osian Hughes 
*Alejandro Jones 
*Leonardo Jones 
*René Griffiths

### Cast cefnogol
Dylan Jones, Daniel Bates, Siôn Glyn, Will Hodgkinson, Huw Gwynfryn Evans, Beryl Griffiths, Dewi Prysor, Catherine Davies, Sophie Heawood, Dr Fábio Cerqueira, Diego Medina Desiree, Dougal Perman, King Creosote, Fernando Coronato, Luned Gonzales, Tegain Roberts, Roman Cura, Mariana Arruti, Juan Davies, Doreen Avendaÿo, Carlos Dante Ferrari, Santiago Farina, Gustavo Macayo, Rini Griffiths, Matias Carelli

### Cydnabyddiaethau eraill
*Uwch Gynhyrchwyr – Pauline Burt a Sioned Wiliam
*Cynorthwy-ydd Cynhyrchu – Catherine Davies 
*Cynllunio Graffeg a Darluniau – Pete Fowler 
*Cyfieithwyr – Catherine Davies, Montse Llorat, Solange Helena Welch, Katharina Rocksien, Anninha Ramos Milanez, Jake Rollnick, Joanna Lane
*Cyfrifydd y Cynhyrchiad – Kofi Burke 
*Golygu Cynorthwyol – Siôn Glyn 
*Golygydd Ychwanegol – Siôn Evans 
*Golygyddion Sync – Collin Games, Caroline Lynch Blosse 
*Lliwiwr – Geraint Pari Huws 
*Ail Recordio Sain – Soundworks 
*Ol-Gynhyrchu – AV Happenings, BBC Cymru, Cwmni Da 
*Delweddau Archif – Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Archifdy Prifysgol Bangor, Ce.D.In.C.I, Luis Poirot, Getty Images, Corbis Images UK, BBC Cymru, Teliesyn/S4C
* Effeithiau arbennig – Bait

## Manylion technegol
**Tystysgrif ffilm:** 12

**Fformat saethu:** Super 8mm, HDV, HD CAM

**Lliw:** Lliw

**Cymhareb agwedd:** 1.85:1

**Lleoliadau saethu:** Cymru; Lleoliadau amrywiol, yn cynnwys Caerdydd, Southerndown, Llanuwchllyn, Nant Peris, Tregarth a Llan Ffestiniog

## Cyfeiriadau
## Llyfryddiaeth
### Adolygiadau
* 
*  
* 
*  
*  
*  
*  
*  
* *Sight and Sound*, Awst 2010

## Dolenni allanol
*   
*  
* 

Categori:Y Wladfa
Categori:Ffilmiau 2010
Categori:Ffilmiau dogfen Cymraeg o Gymru
Categori:Ffilmiau dogfen Saesneg o Gymru
Categori:Ffilmiau Sbaeneg
Categori:Ffilmiau Portiwgaleg
Donald A. Glaser

Ffisegydd o'r Unol Daleithiau oedd **Donald Arthur Glaser** (21 Medi 1926 – 28 Chwefror 2013) a enillodd Wobr Ffiseg Nobel ym 1960 am ddyfeisio'r siambr fyrlymu.

## Cyfeiriadau 
Categori:Enillwyr Gwobr Ffiseg Nobel
Categori:Ffisegwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Genedigaethau 1926
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Pobl o Cleveland, Ohio
Kuupik Kleist

Gwleidydd Glasynysol yw **Kuupik Kleist** (ganwyd 31 Mawrth 1958) a wasanaethodd fel Prif Weinidog yr Ynys Las o 2009 hyd 2013.

Derbyniodd Urdd y Dannebrog yn 2009.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1958
Categori:Prif Weinidogion yr Ynys Las
Categori:Sosialwyr
Swffïaeth

Agwedd gyfriniol o Islam yw **Swffïaeth** neu '''''' () sy'n canolbwyntio ar ysbrydolrwydd Islamaidd, defodaeth, asgetigiaeth ac esoterigiaeth. Gelwir dilynwr y traddodiad hwn yn '''''' (). Gelwir Swffïaeth yn aml yn enwad Islamaidd, ond mae'n gywirach i'w disgrifio fel dimensiwn neu agwedd o'r crefydd.

Fe'i diffiniwyd fel "cyfriniaeth Islamaidd", "mynegiant cyfriniol o'r ffydd Islamaidd", "dimensiwn mewnol Islam", "ffenomen o gyfriniaeth o fewn Islam", y "prif amlygiad a'r crisialu pwysicaf a mwyaf canolog" o arferion cyfriniol yn Islam, a "mewnoli a dwysáu ffydd ac arferion Islamaidd".

Cyfeirir at Ymarferwyr Swffïaeth fel "Swffisiaid" (o  , ), ac yn hanesyddol roedd yn perthyn i "urdd" a elwir yn  (lluosog: ) - cynulleidfaoedd wedi'u ffurfio o amgylch  meistr mawr a fyddai'r olaf mewn cadwyn o athrawon olynol a allant olrhain eu llinach hyd at Muhammad.

Mae athrawiaethau a sefydliadau Swffïaeth yn ategu fframwaith sylfaenol arferion Islam. Er bod Swffïaeth yn cadw at y gyfraith Islamaidd yn llym ac yn perthyn i wahanol ysgolion cyfreitheg a diwinyddiaeth Islamaidd, maent wedi'u huno gan eu gwrthwynebiad i gyfreithlondeb sych. Mae ffocws pwysig addoliad y Swffiaid yn cynnwys , yr arfer o gofio Duw.

Daeth Swffïaeth i'r amlwg yn gynnar yn hanes Islam, yn rhannol fel adwaith yn erbyn bydolrwydd Califfiaeth Umayyad cynnar (661–750), a chwaraeodd Swffïaeth ran bwysig yn hanes Islam trwy eu gweithgareddau cenhadol ac addysgol.

Er gwaethaf dirywiad cymharol Swffïaeth yn y cyfnod modern, mae wedi parhau i chwarae rhan bwysig yn y byd Islamaidd, ac mae hefyd wedi dylanwadu ar wahanol fathau o ysbrydolrwydd yn y Gorllewin.

## Diffiniadau 
Mae'r gair Arabeg *tasawwuf* (yn llythrennol: bod neu ddod yn Swffi), a gyfieithir yn gyffredinol i'r Gymraeg fel 'Swffïaeth', yn cael ei ddiffinio'n gyffredin gan awduron y Gorllewin fel 'cyfriniaeth Islamaidd'. Mae'r term Arabeg *sufi* wedi cael ei ddefnyddio mewn llenyddiaeth Islamaidd gydag ystod eang o ystyron, gan gefnogwyr a gwrthwynebwyr Swffïaeth. Roedd testunau Clasurol Swffïaeth, a bwysleisiodd ddysgeidiaeth ac arferion penodol y Corân a'r sunnah (dysgeidiaeth ac arferion enghreifftiol y proffwyd Islamaidd Muhammad), yn rhoi diffiniadau o *tasawwuf* a ddisgrifiodd nodau moesol ac ysbrydol  ac a oedd yn gweithredu fel offer add. . Yn lle hynny, defnyddiwyd llawer o dermau eraill a oedd yn disgrifio rhinweddau a rolau ysbrydl mewn cyd-destunau mwy ymarfero. 

## Llyfryddiaeth
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Cyfeiriadau 
Categori:Cyfriniaeth
Categori:Islam
Colwgo

Mamal sy'n byw mewn coed yn Ne Ddwyrain Asia ac sy'n aelod o'r teulu *Cynocephalidae* yw **colwgo** (lluosog: colwgoaid). Mae dwy rywogaeth o'r teulu yn bod, a rhain yw'r unig rhywogaethau yn yr urdd *Dermoptera*. Mae ganddynt groen rhwng eu coesau sy'n galluogi iddynt gleidio. Fe'u gelwir hefyd yn **lemyriaid ehedog**, er nad ydynt yn wir lemyriaid.

## Dosbarthiad 
* **DERMOPTERA** (urdd)
** **Cynocephalidae** (teulu)
*** *Cynocephalus* (genws)
**** Colwgo'r Pilipinas, *Cynocephalus volans* (rhywogaeth)
*** *Galeopterus*
**** Colwgo Sunda neu Golwgo Malaysia, *Galeopterus variegatus*
*** †*Dermotherium*
**** †*Dermotherium major*
**** †*Dermotherium chimaera*

## Cyfeiriadau 
Categori:Mamaliaid
Buffalo Bayou

Mae **Buffalo Bayou** yn ddyfrffordd sy'n llifo trwy'r ddinas Houston yn Swydd Harris, Texas. Ei darddiad yw Katy, Fort Bend ac mae'n llifo am 85&nbsp;km (53 milltir) i gyfeiriad y dwyrain cyn llifo i Fae Galveston a Gwlff Mecsico. Roedd yn ganolbwynt i wladychiad cynnar Texas gan wladychwyr Eingl-Americanaidd. Mae'n llifo trwy amryw barciau cenedlaethol.

Categori:Afonydd Texas
José de San Martín (tref)

Tref yn Nhalaith Chubut, yr Ariannin, yw **José de San Martín**. Dyma brif dref gweinyddol Departmento Tehuelches. Yn 1998 cafodd ei enwi'n un o lefydd o bwys hanesyddol Cenedlaethol.

Galwyd y dref ar ôl cadfridog o'r un enw a ryddhaodd y dref ar ran yr Ariannin o afael ymerodraeth Sbaen. Yma, ar 3 Tachwedd 1879, y derbyniodd trigolion Departmento Tehuelches faner yr Ariannin fel baner swyddogol. Caiff y digwyddiad hwn ei gofio drwy ddathliad blynyddol gan ddisgynyddion y brodorion a sefydliadau lleol.

Mae yma sawl bragdy yno, gan gynnwys La Andina a San Martin.

## Cyfeiriadau
Categori:Aneddiadau Talaith Chubut
Categori:Y Wladfa
Hayley Jones

Seiclwraig o Gymru o Bort Talbot ydy **Hayley Louise Jones** (ganwyd 26 Medi 1995), sy'n reidio dros Node 4-Giordana Racing. Roedd yn aelod o'r tîm pursuit Prydeinig a enillodd y fedal efydd ym mhencampwriaethau iau y byd yn 2012.

Mae Jones yn aelod o Raglen Datblygu Olympaidd British Cycling ar gyfer 2012/2013.

Tra'n byw gyda'i theulu yn Sydney, Awstralia yn 2012, ymunodd Jones â Taylah Jennings a Alexandra O'Dea, i ennill y fedal aur yn nhîm pursuit iau Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Awstralia.

## Palmarés
;2012
:1af  Pursuit tîm, Pencampwriaethau Seiclo Trac y Byd, UCI, Iau (gydag Elinor Barker & Amy Roberts)
:1af Pursuit Tîm, Pencampwriaethau Cenedlaethol Trac Awstralia (gyda Taylah Jennings & Alexandra O'Dea)

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
*
*Hayley Jones ar Twitter

Categori:Genedigaethau 1995
Categori:Pobl o Gastell-nedd Port Talbot
Categori:Seiclwyr benywaidd o Gymru
Rhestr llynnoedd yr Alban

bawd|Loch Ness
bawd|Loch Lomond
bawd|Loch Morar
Gair Gaeleg ydy **loch** sy'n tarddu o'r un gair Brythonig â'r gair "llwch" yn y Gymraeg (ee Tal-y-**llych**-au; ystyr: "Tal y llynnoedd), ac fe'i defnyddir mewn llawer o ieithoedd ledled y byd i ddisgrifio llynnoedd yr Alban. Gelwir llyn bychan yn *Lochan*, ac weithiau'n *Lochie*. Gellir eu rhannu'n ddau ddosbarth amlwg: llynnoedd dŵr croyw a llynnoedd dŵr hallt.

Amcangyfrifir fod o leiaf 31,460 o lynnoedd dŵr croyw (gan gynnwys lochanau) yn yr Alban, gyda mwy na 7,500 ar Ynysoedd y Gorllewin.
 Er bod y lochs yn cyffredin iawn drwy'r wlad, maent yn hynod o niferus yn Caithness, Sutherland a Ross a Cromarty. Mae gan y rha fwyaf ohonyn nhw siâp hir, sy'n adlewyrchu sut y cafodd y dyffrynoedd mae nhw'n gorwedd ynddynt wedi cael eu creu.

Mae'r rhestr hon yn cynnwys rhai o'r llynnoedd mwyaf yn yr Alban.

## Llynnoedd dŵr croyw 
bawd|Loch Tay
bawd|Loch Awe
bawd|Loch Maree
bawd|Loch Ericht
bawd|Loch Lochy
bawd|Loch Rannoch
bawd|Loch Shiel
bawd|Loch Katrine
bawd|Loch Arkaig

### Llynnoedd dŵr croyw mwya’r Alban  (o ran sawl llinyn mesur)
: Allwedd: Melyn tywyll = yr uchaf yn y categori / Melyn = yr ail uchaf

### Llynnoedd dŵr croyw yn  nhrefn yr Wyddor 
#### A
#### B
#### C
#### D
#### E
#### F
#### G
#### H
#### I; J; K
#### L
#### M
#### N
#### O; P; Q
#### R
#### S
#### T
#### U; V; W
#### X; Y; Z
## Rhai Llynnoedd Dŵr Hallt 
bawd|Loch Eriboll
bawd|Loch Fyne
bawd|Holy Loch
bawd|Loch Linnhe

## Cyfeiriadau

Alban
Llynnoedd yr Alban
Sybil Williams

Actores o Gymru a gwraig gyntaf Richard Burton oedd **Sybil Williams** (27 Mawrth 1929 &ndash; 7 Mawrth 2013).

Cafodd Williams ei geni ym Mhendyrus. Priododd Richard Burton ar 5 Chwefror 1949, ac ysgarodd y ddau ym 1963. Roedd hi'n fam i Kate Burton. Priododd Jordan Christopher ym 1965; bu farw Christopher ym 1996.

## Ffilmiau
**The Last Days of Dolwyn* (1949), gyda Richard Burton

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion benywaidd o Gymru
Categori:Genedigaethau 1929
Categori:Marwolaethau 2013
Broken Arrow, Oklahoma

Dinas yn nhalaith Oklahoma , Unol Daleithiau America yw **Broken Arrow** sy'n ymestyn dros ddwy sir: Tulsa County a Wagoner County. Mae gan Broken Arrow boblogaeth o 100,073. ac mae ei harwynebedd yn 118.1&nbsp;km². Cafodd ei sefydlu (neu ei hymgorffori) yn y flwyddyn 1902.

## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Dinas Broken Arrow 

Categori:Dinasoedd Tulsa County, Oklahoma
Categori:Dinasoedd Wagoner County, Oklahoma
Norman, Oklahoma

Dinas sirol Cleveland County yn nhalaith Oklahoma, Unol Daleithiau America, yw **Norman**. Mae gan Norman boblogaeth o 110,925. ac mae ei harwynebedd yn 490.8&nbsp;km². Cafodd ei sefydlu (neu ei hymgorffori) yn y flwyddyn 1889.

## Enwogion
*James Garner (g. 1928), Actor Americanaidd

## Gefeilldrefi Norman 
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Dinas Norman 

Categori:Dinasoedd Cleveland County, Oklahoma
Game of Thrones

bawd|Logo
bawd|George R.R. Martin, awdur y llyfr a'r gyfres deledu.

Cyfres deledu ffantasi ydy ***Game of Thrones*** a grewyd ar gyfer HBO gan David Benioff a D. B. Weiss. Mae'r gyfres deledu'n addasiad o gyfres o nofelau *A Song of Ice and Fire* gan George R. R. Martin, ac enw'r llyfr cyntaf oedd *A Game of Thrones*. Cafodd y gyfres deledu ei ffilmio mewn stiwdios yn Belfast a mannau eraill yng ngogledd Iwerddon, Malta, Croatia, Gwlad yr Iâ, Moroco, yr Alban, Sbaen a'r Unol Daleithiau. Cafodd ei lansio ar sianel HBO yn yr Unol Daleithiau ar 17 Ebrill 2011 a darlledwyd y bennod olaf un ar 19 Mai 2019, gyda 73 pennod dros wyth cyfres. Yng ngwledydd Prydain mae'n cael ei darlledu ar sianel Sky Atlantic.

Yn 2011-3 ystyriwyd y gyfres fel prif ysbrydoliaeth y genre ffantasi ac yn gyfrifol am ei boblogeiddio drwy Ewrop ac UDA. Mae'n cynnwys enwau Cymraeg a lled-Gymraeg, ac i raddau'n debyg i nofelau J. R. R. Tolkien, ac mae ynddi lawer iawn o olygfeydd o bobl noeth, rhyw a llosgach. Roedd Sean Bean yn actio un o'r prif rannau yn y gyfres gyntaf: Lord Eddard "Ned" Stark, pennaeth y teulu Stark a Peter Dinklage yn actio'r corrach Tyrion. Kit Harington sy'n chwarae rhan Jon Snow yn y gyfres, ac mae Emilia Clarke hefyd yn serennu fel Daenerys Targaryen.

Ymddangosodd nifer o actorion Cymreig yn y gyfres. Rhwng 2011–2016 bu Owen Teale yn chwarae'r cymeriad Ser Alliser Thorne a bu Mark Lewis Jones yn chwarae Shagga yn nhair pennod cyntaf y gyfres gyntaf. Chwaraeodd Iwan Rheon rhan y seicopath sadistaidd Ramsay Snow – the Bastard of Bolton mewn 20 pennod rhwng 2013 a 2016.

## Cast

Daenerys Targaryen with Dragon-Emilia Clarke.jpg|Emilia Clarke (Daenerys Targaryen)
Khal Drogo-Jason Momoa.jpg|Jason Momoa (Khal Drogo)
Peter Dinklage at the 2013 San Diego Comic Con, closeup.jpg|Peter Dinklage (Tyrion Lannister)
Iwan Rheon 2011.jpg|Iwan Rheon (Ramsay Snow – the Bastard of Bolton)
Charles Dance 2012 (cropped).jpg|Charles Dance (Tywin Lannister)
Sean Bean TIFF 2015.jpg|Sean Bean (Ned Stark)
Jon Snow-Kit Harington.jpg|Kit Harington (Jon Snow)
Viserys Targaryen-Harry Lloyd.png|Harry Lloyd (Viserys Targaryen)

## Beirniadaeth
Mewn adolygiad yn y *Times* dywedodd Caitlin Moran, *"Game of Thrones is one of the most thrilling TV shows ever made."*

## Cyfeiriadau
Categori:Rhaglenni teledu Americanaidd
Categori:Rhaglenni teledu HBO
Categori:Ffilmiau ffantasi
Categori:Rhaglenni teledu Saesneg o'r Unol Daleithiau
Rhyw fronnol

bawd|300px
Mae cyfathrach rywiol fronnol (hefyd **ffwcio Ffrengig** neu *titty-wank* fel termau slang) yn safle rhyw. Mae'n digwydd pan mae dyn yn rhoi ei bidyn codiad rhwng bronnau dynes er mwyn alldaflu. Gall ddigwydd fel rhagchwarae neu ryw anhreiddiol.

## Yr enw
Yn yr Unol Daleithiau fe'i elwir yn *titty fucking* ac yn *tit wank*; *a French Fuck* ym Mhrydain. Yn Japan dywedir パイズリ (*paizuri*) sy'n dod o'r gair おっぱい (*oppai*), sef gair hyll am frestiau.

## Cyfeiriadau
## Llyfrau
* 
* 

## Gweler hefyd
* Calsugno

Categori:Rhyw
Categori:Cyfeiriadedd rhywiol a chymdeithas
Rhyw llaw

bawd|Dwy ferch yn cael rhyw llaw
Mae **rhyw llaw** (Saesneg: *handjob*) yn fath o halio'r pidyn a'r cwd  sy'n digwydd i fachgen gan bartner. Defnyddir y gair 'ffingro' pan mae'n digwydd i ferch, fel arfer, drwy fyseddu'r wain, y clitoris neu weddill y fwlfa.

Gall ddigwydd ar ei ben ei hun, ond yn aml, mae'n digwydd cyn cyfathrach rhywiol, heb gyrraedd orgasm.

## Gweler hefyd
* Calsugno
* Gweinlyfu

Categori:Rhyw
Categori:Cyfeiriadedd rhywiol a chymdeithas
Ranulf de Gernon, 4ydd Iarll Caer

Roedd **Ranulf II** (gelwir hefyd yn **Ranulf le Meschin** neu **Ranulf de Gernon**) (1099–1153) yn arglwydd Eingl-Normanaidd a etifeddodd iarllaeth Caer ar farwolaeth ei dad Ranulf le Meschin, 3ydd Iarll Caer, yn Lloegr. Roedd yn ddisgynnydd uchelwyr o Bayeux yn Normandi.

Cofir Ranulf am ei ran ym mrwydr Lincoln yn 1141 a hefyd am y cymorth a rhoddodd i Harri II, brenin Lloegr, pan geisiodd y brenin hwnnw oresgyn Teyrnas Gwynedd yn dilyn Brwydr Cwnsyllt lle cafodd Harri ei drechu gan Owain Gwynedd yn 1157.

Categori:Ieirll Caer
Categori:Genedigaethau 1099
Categori:Marwolaethau 1153
Lawton, Oklahoma

Dinas sirol Comanche County yn nhalaith Oklahoma, Unol Daleithiau America, yw **Lawton**. Mae ganddi boblogaeth o 96,867. ac mae ei harwynebedd yn 210&nbsp;km². Cafodd ei sefydlu (neu ei hymgorffori) yn y flwyddyn 1901.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Amgueddfa Fort Sill 
*Neuadd dinas

## Enwogion
*Leon Russell (g. 1942), canwr

## Gefeilldrefi Lawton 
## Cyfeiriadau
## Dolenni allanol
* Gwefan Dinas Lawton 

Categori:Dinasoedd Comanche County, Oklahoma
Salerno

250px|bawd|Golygfa Salerno

Dinas a chymuned (*comune*), yn ne-orllewin yr Eidal, yw **Salerno**, sy'n brifddinas talaith Salerno yn rhanbarth Campania. Saif ar afordir ym mhen gogleddol Gwlff Salerno, tua 29 milltir (47&nbsp;km) i'r de-ddwyrain o ddinas Napoli.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y gymuned boblogaeth o 132,608.

## Adeiladau a chofadeiladau
*Castello di Arechi
*Eglwys Gadeiriol
*Forte La Carnale
*Museo Archeologico Provinciale (amgueddfa)
*Palazzo di Città di Salerno (Neuadd y ddinas)
*Palazzo Genovese
*Palazzo Morese
*Palazzo Pinto
*Teatro Verdi

## Enwogion
*Alferius (930–1050), mynach
*Alfonso Gatto (1909–1976), bardd
*Michele Santoro (g. 1951), newyddiadurwr
*Andrea Fortunato (1971–1995), pêl-droediwr

## Cyfeiriadau
Categori:Dinasoedd Campania
Categori:Porthladdoedd yr Eidal
Categori:Talaith Salerno
Greta Garbo

Actores a seren ffilm o Sweden oedd **Greta Garbo** (ganwyd **Greta Lovisa Gustafsson**; 18 Medi 1905 – 15 Ebrill 1990).

Cafodd ei geni yn Stockholm, Sweden, yn ferch Anna Lovisa (née Karlsson, 1872–1944) ac Karl Alfred Gustafsson (1871–1920).

## Ffilmiau
### Yn Sweden
**Luffar-Petter* (1922)
**Gösta Berlings Saga* (1924)
### Yn Hollywood
**Flesh and the Devil* (1926)
**The Mysterious Lady* (1928)
**Anna Christie* (1930)
**Mata Hari* (1931)
**Grand Hotel* (1932)
**Queen Christina* (1933)
**Anna Karenina* (1935)
**Camille* (1936)
**Ninotchka* (1939)
**Two-Faced Woman* (1941)

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion benywaidd o Sweden
Categori:Genedigaethau 1905
Categori:Marwolaethau 1990
Categori:Pobl fu farw o fethiant yr aren
Categori:Pobl fu farw o niwmonia
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Roy Brown

Dylunydd ceir Canadaidd-Americanaidd oedd **Roy Abbott Brown** (30 Hydref 1916 – 24 Chwefror 2013) a ddyluniodd yr Edsel a'r Cortina ar gyfer cwmni Ford.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1916
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Dylunwyr o Ganada
Categori:Dylunwyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Dylunwyr ceir
Categori:Pobl a aned yn Ontario
Categori:Pobl o Detroit
Categori:Pobl fu farw ym Michigan
Cacapo

Parot mawr, nosol, o Seland Newydd sy'n methu hedfan yw'r **cacapo** (lluosog: cacapoaid; *Strigops habroptilus*). Iaith Maori: Kākāpō ([kaːkaːpɔː]).

## Cyfeiriadau 
Categori:Parotiaid
Eisteddfod Jersey

bawd|Plant ar lwyfan yn ystod Eisteddfod 2011.
Gŵyl ddiwylliannol flynyddol ar ynys Jersey yw **Eisteddfod Jersey** (Jèrriais: *Eisteddfod dé Jèrri*, , ). Sefydlwyd ym 1908 ar sail yr eisteddfod Gymreig.

## Dolenni allanol 
*  

Jersey
Categori:Jersey
Categori:Sefydliadau 1908
Derek Yalden

Swolegydd o Loegr oedd **Derek William Yalden** (4 Tachwedd 1940 – 5 Chwefror 2013) a fu'n famalegydd o nod. Roedd yn ddarlithydd ym Mhrifysgol Manceinion o 1965 hyd 2005, yn Llywydd The Mammal Society o 1997 hyd ei farwolaeth, ac yn olygydd y *Mammal Review* o 1980 hyd 2002.

## Cyfeiriadau 
Categori:Academyddion o Loegr
Categori:Genedigaethau 1940
Categori:Gwyddonwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Gwyddonwyr yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Mamalegwyr
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Pobl o Surrey
Categori:Swolegwyr o Loegr
Mammal Review

Cyfnodolyn academaidd ar bwnc mamaleg yw ***Mammal Review*** a gyhoeddir gan Wiley-Blackwell ar ran The Mammal Society. O 1980 hyd 2002 Derek Yalden oedd golygydd y cyfnodolyn. Klaus Hackländer yw'r golygydd cyfredol.

## Cyfeiriadau 
## Dolen allanol 
*  *Mammal Review* ar wefan Wiley

Categori:Cyfnodolion Saesneg
Categori:Cyfnodolion söoleg
Categori:Mamaleg
Ford Cortina

bawd|Ford Cortina Mk II (1967)
Car teulu a wneir gan Ford of Britain (is-gwmni i Ford Motor Company) rhwng 1962 a 1982 oedd y **Ford Cortina**. Cafodd y Mark I (1962) ei ddylunio gan Roy Brown, a'r Mark II (1966) ei ddylunio gan Roy Haynes. Gwneuthurwyd Mark III ym 1970, Mark IV ym 1976 a Mark V ym 1979. Gwerthwyd 2.8&nbsp;miliwn yn y Deyrnas Unedig.

## Cyfeiriadau 
Cortina
Categori:Cyflwyniadau 1962
Rhestr mamalegwyr

Dyma **restr mamalegwyr**, söolegwyr sy'n astudio mamaliaid.

* Dian Fossey
* Jane Goodall
* Carl Linnaeus
* James L. Patton
* Oldfield Thomas
* Derek Yalden

Categori:Mamaleg
Rhestr
Mamalegwyr
Magic Slim

Canwr a gitarydd y felan o Mississippi, UDA, oedd **Morris Holt** (7 Awst 1937 – 21 Chwefror 2013) a berfformiodd dan yr enw **Magic Slim**.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1937
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Cantorion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion Affricanaidd-Americanaidd
Categori:Cantorion y felan o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Gitaryddion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Gitaryddion yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Gitaryddion y felan o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned ym Mississippi
Categori:Pobl fu farw yn Philadelphia
Jonas Salk

Ymchwilydd meddygol a firolegydd o'r Unol Daleithiau oedd **Jonas Edward Salk** (28 Hydref 1914 – 23 Mehefin 1995) a ddatblygodd y brechlyn llwyddiannus cyntaf i drin polio. Datblygodd y brechlyn llwyddiannus ym 1955, ac erbyn 1969 nid oedd yr un farwolaeth o ganlyniad i bolio unrhyw le yn yr Unol Daleithiau.
Bu farw o fethiant y galon.

## Cyfeiriadau 
## Llyfryddiaeth 
* Carter, Richard. *Breakthrough: The Saga of Jonas Salk* (Efrog Newydd: Trident, 1966)
* Kluger, Jeffrey. *Splendid Solution: Jonas Salk and the Conquest of Polio* (Efrog Newydd: Berkley, 2006)

Categori:Derbynwyr Medal Rhyddid yr Arlywydd
Categori:Dyfeiswyr o'r Unol Daleithiau
Categori:Firolegwyr
Categori:Genedigaethau 1914
Categori:Iddewon o'r Unol Daleithiau
Categori:Marwolaethau 1995
Categori:Meddygon o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl fu farw o fethiant y galon
Categori:Pobl o Ddinas Efrog Newydd
Kenny Ball

Cerddor jazz o Sais oedd **Kenneth Daniel Ball** (22 Mai 1930 – 7 Mawrth 2013) oedd yn flaenwr band, trympedwr a chanwr Kenny Ball and his Jazzmen.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1930
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Blaenwyr bandiau jazz o Loegr
Categori:Cantorion yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Cantorion yr 21ain ganrif o Loegr
Categori:Cantorion jazz o Loegr
Categori:Pobl a aned yn Essex
Categori:Pobl fu farw yn Essex
Categori:Trympedwyr jazz
Categori:Trympedwyr o Loegr
Pab Shenouda III

117fed Pab yr Eglwys Uniongred Goptaidd oedd **Shenouda III** (ganwyd **Nazeer Gayed**; 3 Awst 1923 – 17 Mawrth 2012). Parhaodd ei babaeth o 14 Tachwedd 1971 hyd ei farwolaeth, ac yn ystod y cyfnod hwnnw pwysleisiodd undod rhwng eglwysi'r ffydd Gristnogol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1923
Categori:Marwolaethau 2012
Categori:Pabau'r Eglwys Goptaidd
Ffeuen

[bawd|[Ffeuen lydan|Ffa llydain mewn powlen, yn "noeth" ac yn barod i'w bwyta.]]
Hedyn mawr o blanhigion y teulu Fabaceae a fwyteir gan fodau dynol yw **ffeuen** neu weithiau **ffäen** (lluosog: ffa).

## Gweler hefyd 
* Codlys
* Corbysen
* Ffacbysen
* Llysieuyn
* Pysen

Categori:Bwyd
Categori:Llysiau
Ernest Tubb

[bawd|Ernest Tubb (rhes gefn, trydydd o'r chwith) gyda pherfformwyr eraill y [Grand Ole Opry yn Neuadd Carnegie, Dinas Efrog Newydd, ym 1947.]]
Canwr gwlad a honky tonk ac ysgrifennwr caneuon o Texas, UDA, oedd **Ernest Dale Tubb** (9 Chwefror 1914 – 6 Medi 1984).

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1914
Categori:Marwolaethau 1984
Categori:Cantorion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion gwlad o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Texas
Categori:Pobl fu farw yn Tennessee
Categori:Pobl fu farw o emffysema
Tony Gubba

Sylwebydd chwaraeon o Sais oedd **David Anthony "Tony" Gubba** (23 Medi 1943 – 11 Mawrth 2013).

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1943
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Newyddiadurwyr chwaraeon
Categori:Newyddiadurwyr o Loegr
Categori:Pobl o Fanceinion
Categori:Sylwebyddion chwaraeon
Sixto Rodriguez

Cerddor gwerin o Americanwr yw **Sixto Díaz Rodríguez** (10 Gorffennaf 1942 – 8 Awst 2023). Cafodd yrfa fer yn y 1970au ond roedd ei albymau yn boblogaidd iawn yn Ne Affrica. Dychwelodd at berfformio yn y 1990au. Mae'n destun y ffilm ddogfen *Searching for Sugar Man* (2012).

Categori:Genedigaethau 1942
Categori:Marwolaethau 2023
Categori:Cantorion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion gwerin o'r Unol Daleithiau
Categori:Cantorion Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Gitaryddion yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Gitaryddion yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Gitaryddion gwerin o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl a aned yn Detroit
Categori:Pobl fu farw yn Detroit
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Fecsicanaidd
Dirk Coetzee

Heddwas o Dde Affrica oedd **Dirk Johannes Coetzee** (15 Ebrill 1945 – 6 Mawrth 2013) oedd yn gyd-sefydlydd ac arweinydd uned gudd Heddlu De Affrica yn Vlakplaas, a elwir yn aml yn sgwad farwolaeth neu'n grŵp barafilwrol.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1945
Categori:Heddweision o Dde Affrica
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Pobl fu farw o fethiant yr aren
Categori:Pobl o Pretoria
Cole Porter

Cyfansoddwr a chyfansoddwr caneuon o Americanwr oedd **Cole Albert Porter** (9 Mehefin 1891 – 15 Hydref 1964). Ymhlith ei weithiau mae'r sioeau cerdd *Fifty Million Frenchmen*, *Anything Goes*, *Jubilee*, *Can-Can*, a *Silk Stockings*.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1891
Categori:Marwolaethau 1964
Categori:Cerddorion LHDT o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfansoddwyr caneuon yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Cyfansoddwyr caneuon Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Indiana
Categori:Pobl fu farw o fethiant yr aren
Aloisea Inyumba

Gwleidydd o Rwanda oedd **Aloisea Inyumba** (28 Rhagfyr 1964 – 6 Rhagfyr 2012).

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1964
Categori:Gwleidyddion o Rwanda
Categori:Marwolaethau 2012
Art Tatum

Pianydd jazz o'r Unol Daleithiau oedd **Arthur "Art" Tatum, Jr.** (13 Hydref 1909 – 5 Tachwedd 1956) a ystyrir yn un o'r pianyddion gorau erioed. Ganwyd Tatum yn Toledo, Ohio, ac roedd yn ddall mewn un llygad a bron yn ddall yn y llygad arall.

## Cyfeiriadau 
Categori:Cerddorion Affricanaidd-Americanaidd
Categori:Genedigaethau 1909
Categori:Marwolaethau 1956
Categori:Pianyddion o'r Unol Daleithiau
Categori:Pianyddion jazz
Categori:Pobl fu farw o fethiant yr aren
Categori:Pobl o Toledo, Ohio
Ernest Borgnine

Actor ffilm a theledu o Americanwr oedd **Ernest Borgnine** (ganwyd **Ermes Effron Borgnino**; Ymddangosodd yn y comedi sefyllfa ''McHale's Navy'' (1962–66) a'r gyfres deledu acsiwn *Airwolf* yn y 1980au, a nifer o ffilmiau gan gynnwys *From Here to Eternity* (1953), *The Dirty Dozen* (1967), *The Wild Bunch* (1969), a *The Poseidon Adventure* (1972). Enillodd Wobr yr Academi am yr Actor Gorau mewn Rhan Arweiniol am *Marty* (1955).

Bu farw o fethiant yr aren.

## Cyfeiriadau
Categori:Genedigaethau 1917
Categori:Marwolaethau 2012
Categori:Actorion ffilm o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu o'r Unol Daleithiau
Categori:Pobl o Connecticut
Categori:Pobl fu farw o fethiant yr aren
Categori:Pobl o'r Unol Daleithiau o dras Eidalaidd
Anna Neagle

Actores a chantores theatr a ffilm o Saesnes oedd **y Fonesig Anna Neagle**, DBE, ganwyd **Florence Marjorie Robertson** (20 Hydref 1904 – 3 Mehefin 1986). Hi oedd un o'r actorion amlycaf mewn sinemâu Prydain yn ystod y 1930au a'r 1940au. Ymhlith ei rhannau enwocaf mae Nell Gwyn yn *Nell Gwyn* (1934), y Frenhines Victoria yn *Victoria the Great* (1937) a *Sixty Glorious Years* (1938), ac Edith Cavell yn *Nurse Edith Cavell* (1939).

## Cyfeiriadau 
Categori:Actorion ffilm o Loegr
Categori:Actorion theatr o Loegr
Categori:Cantorion o Loegr
Categori:Genedigaethau 1904
Categori:Marwolaethau 1986
Categori:Pobl o Lundain
Categori:Merched yr 20fed ganrif
Rainier III, tywysog Monaco

Tywysog Monaco o 9 Mai 1949 hyd ei farwolaeth oedd **Rainier III** (Rainier Louis Henri Maxence Bertrand de Grimaldi) (31 Mai 1923 – 6 Ebrill 2005). Yn ystod ei deyrnasiad, ymdrechodd Rainier i amrywiaethu economi Monaco oedd yn ddibynnol ar gamblo, gan hybu masnach a thwristiaeth yn y dywysogaeth, ac enillodd y llysenw "yr adeiladwr-dywysog". Parhaodd statws Monaco yn llygad y byd fel "lle chwarae'r cyfoethog" ac roedd papurau newydd yn aml yn argraffu clecs am y teulu brenhinol, ond llwyddodd Rainier ar y cyfan i ddatblygu economi ei wlad ac ennill hoffter ei thrigolion.

Roedd yn briod i'r actores Grace Kelly o 1956 hyd ei marwolaeth ym 1982, a chafodd tri phlentyn: y Dywysoges Caroline Louise Marguerite, y Tywysog Albert (Tywysog Monaco ers marwolaeth ei dad), a'r Dywysoges Stéphanie Marie Elisabeth.

Bu farw yn yr un wythnos â'r Pab Ioan Pawl II. Cyn ei farwolaeth, Rainier oedd y teyrn oedd ar ei orsedd am y cyfnod hiraf yn Ewrop a'r ail yn y byd i Bhumibol Adulyadej, brenin Gwlad Tai.

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1923
Categori:Marwolaethau 2005
Categori:Tywysogion Monaco
Rahm Emanuel

Gwleidydd o Americanwr yw **Rahm Israel Emanuel** (ganwyd 29 Tachwedd 1959). Ef oedd Aelod Tŷ Cynrychiolwyr yr Unol Daleithiau dros bumed ddosbarth cyngresol Illinois o 2003 hyd 2009, Pennaeth Staff y Tŷ Gwyn dan yr Arlywydd Barack Obama o 2009 hyd 2010, a Maer Chicago, yr Iddew cyntaf yn y swydd, o 2011 i 2019. Gwasanaethodd yn llysgennad yr Unol Daleithiau i Japan o 2022 i 2025, yn ystod arlywyddiaeth Joe Biden.

Categori:Genedigaethau 1959
Categori:Diplomyddion yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Gwleidyddion yr 21ain ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Gwleidyddion Iddewig o'r Unol Daleithiau
Categori:Llysgenhadon i Japan
Categori:Llysgenhadon o'r Unol Daleithiau
Categori:Meiri Chicago
Categori:Penaethiaid Staff y Tŷ Gwyn
Categori:Pobl a aned yn Chicago
Mamaleg

[bawd|[Teigr Siberaidd, mamal o deulu'r *Felidae*.]]
Astudiaeth mamaliaid yw **mamaleg**, sy'n gangen o swoleg. Mae is-feysydd mamaleg yn cynnwys primatoleg.

## Gweler hefyd 
* *Mammal Review*
* The Mammal Society
* Rhestr mamalegwyr


Categori:Mamaliaid
Categori:Swoleg
Anthony Cavendish

Swyddog cudd-wybodaeth yn MI6, newyddiadurwr a banciwr o Sais oedd **Anthony John Cavendish** (20 Gorffennaf 1927 – 12 Ionawr 2013).

## Llyfryddiaeth 
* *Inside Intelligence* (Llundain, HarperCollins, 1997).

## Cyfeiriadau 
Categori:Genedigaethau 1927
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Bancwyr o Loegr
Categori:Newyddiadurwyr yr 20fed ganrif o Loegr
Categori:Pobl o Lundain
Y Gors, Powys

Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig ym Mhowys, Cymru, yw **Y Gors**.

Categori:Corsydd Powys
Categori:Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig ym Mhowys
Pat Buttram

Actor a digrifwr o Americanwr oedd **Maxwell Emmett "Pat" Buttram** (19 Mehefin 1915 – 8 Ionawr 1994). Ef oedd *sidekick* Gene Autry ar *The Gene Autry Show* (1950–56), a chwaraeodd Mr. Haney yn y comedi sefyllfa *Green Acres* (1965–71). Roedd yn enwog am ei lais cryglyd sy'n nodi ei rannau mewn nifer o ffilmiau animeiddiedig Disney, yn enwedig Siryf Nottingham yn *Robin Hood* (1973) a'r ci Chief yn *The Fox and the Hound* (1981). O 1981 ymlaen actiodd Buttram mewn llai o ffilmiau, ond ymddangosodd yn aml ar deledu ac yn gyhoeddus fel tostfeistr Bu farw ym 1994 o fethiant yr aren.

## Ffilmyddiaeth 
* *National Barn Dance* (1944)
* *The Strawberry Roan* (1948)
* *The Gene Autry Show* (1950–56)
* *Wild in the Country* (1961)
* *The Alfred Hitchcock Hour* (1964; pennod "The Jar")
* *Roustabout* (1964)
* *Green Acres* (1965–71)
* *The Aristocats* (1970)
* *Evil Roy Slade* (1972)
* *Robin Hood* (1973)
* *The Rescuers* (1977)
* *The Sacketts* (1979)
* *The Fox and the Hound* (1981)
* *The Good, the Bad, and Huckleberry Hound* (1988)
* *Who Framed Roger Rabbit* (1988)
**Garfield and Friends* (1988)
* *Back to the Future: Part III* (1990)
* *Return to Green Acres* (1990)
* *Rugrats* (1992)
* *A Goofy Movie* (1995)

## Cyfeiriadau 
## Llyfryddiaeth 
* Grabman, Sandra. *Pat Buttram: The Rocking Chair Humorist* (Boalsburg, Bearmanor, 2006).

Categori:Genedigaethau 1915
Categori:Marwolaethau 1994
Categori:Actorion ffilm yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion ffilm Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion llais yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion llais Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu'r 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Actorion teledu Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Digrifwyr yr 20fed ganrif o'r Unol Daleithiau
Categori:Digrifwyr Saesneg o'r Unol Daleithiau
Categori:Methodistiaid
Categori:Pobl a aned yn Alabama
Categori:Pobl fu farw yn Los Angeles
Categori:Pobl fu farw o fethiant yr aren
Pab Ffransis

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig rhwng 2013 a 2025 oedd **Ffransis** (ganwyd **Jorge Mario Bergoglio**; 17 Rhagfyr 1936 &ndash; 21 Ebrill 2025). Ef oedd y Pab cyntaf o America Ladin, a'r Iesuwr cyntaf i arwain yr Eglwys Gatholig.

Fe'i ganwyd yn Buenos Aires, yr Ariannin, yn fab i Mario Jose Bergoglio a'i wraig Regina Maria Sivori.  Cafodd ei addysg ym Mhrifysgol Buenos Aires ac yng ngholeg diwinyddol Villa Devoto.

## Marwolaeth 
Roedd y Pab yn dioddef o afiechyd ysgyfaint cronig. Aeth i'r ysbyty ar 21 Chwefror gyda anhwylder a ddatblygodd i niwmonia dwbl. Treuliodd 38 diwrnod yno cyn ei ryddhau o'r ysbyty ar 23 Mawrth. Gwnaeth ei ymddangosiad cyhoeddus olaf ar ddydd Sul y Pasg, 20 Ebrill 2025.  Bu farw yn 88 mlwydd oed am 07:35 CEST ar 21 Ebrill 2025, yn ei gartref yn Domus Sanctae Marthae.

## Angladd
Cymerodd yr angladd le ar 26 Ebrill 2025. Roedd y Pab Ffransis eisiau symleiddio'r drefn a dewisodd arch syml. Roedd pobl o Gymru ymhlith y rhai a aeth i Rufain i weld y trafodion. 
Roedd llawer o bobl bwysig yn bresennol, gan gynnwys y Tywysog Cymru; Keir Starmer, prif weinidog y DU; John Swinney, prif weinidog yr Alban; Michelle O'Neill, Prif Weinidog Gogledd Iwerddon; Felipe VI, brenin Sbaen; Carl XVI Gustaf, brenin Sweden; Arlywydd Volodymyr Zelenskyy a'i wraig Olena; Michael D. Higgins, Arlywydd Iwerddon; Joe Biden, cyn-Arlywydd yr Unol Daleithiau, a'i wraig Jill Biden; ac arlywydd presennol yr Unol Daleithiau, Donald Trump. 

## Cyfeiriadau 
Categori:Derbynwyr Medal Rhyddid yr Arlywydd
Categori:Catholigion o'r Ariannin
Categori:Genedigaethau 1936
Categori:Marwolaethau 2025
Categori:Pabau
Categori:Pobl o Buenos Aires
Sassie Rees

Cantores Gymraeg oedd **Sassie Rees** (1916 – 3 Mawrth 2013) a ddaeth yn adnabyddus am ganu ar raglenni plant yn y 1950 - 1970au ar raglenni radio megis *Awr Y Plant*, *Ar Lin Mam* a *Jim Cro Crystyn*. Recordiodd dros 300 o ganeuon ysgafn, y rhan fwyaf gyda'r BBC.

Arferai ganu, hefyd, ar y rhaglen *Noson Lawen* (BBC) ac yn aml ymunai gyda Thriawd y Coleg.

## Bywyd cynnar
Fe'i ganwyd yn Abermaw a dechreuodd ganu yn 8 oed. Enillodd dros 150 o wobrau mewn gwahanol eisteddfodau cyn yr oedd yn 15 oed.

## Bywyd personol
Roedd ganddi un ferch, yr actores Olwen Rees. Bu farw yn Ysbyty'r Waun, Caerdydd yn 97 oed.

## Cyfeiriadau
Categori:Cantorion Cymraeg
Categori:Genedigaethau 1916
Categori:Marwolaethau 2013
Categori:Merched yr 20fed ganrif o Gymru
Categori:Merched yr 21ain ganrif o Gymru
Peter Turkson

Cardinal Catholig o Ghana yw **Peter Kodwo Appiah Turkson** (ganwyd 11 Hydref 1948).

Categori:Genedigaethau 1948
Categori:Cardinaliaid
Categori:Catholigion o Ghana
Categori:Pobl yr 20fed ganrif o Ghana ym myd crefydd
Categori:Pobl yr 21ain ganrif o Ghana ym myd crefydd