Yr Wyddgrug

Tref a chymuned yn Sir y Fflint, Cymru, yw'**r Wyddgrug**. Mae hi'n gorwedd ar groesffordd hanner ffordd rhwng Rhuthun i'r gorllewin a Chaer i'r dwyrain. Mae'r A494 yn pasio'r dref i'r dwyrain. Tu ôl i'r Wyddgrug mae'r tir yn codi i lethrau coediog Bryniau Clwyd. Cynhelir marchnad lwyddiannus ynghanol y dref bob dydd Mercher, ac mae'r Stryd Fawr yn ffynnu. Mae llwyfan awyr-agored ynghanol y dref, a chynhelir digwyddiadau cerddorol o dro i dro. Cynhelir twmpathau yn neuadd yr eglwys pedair gwaith bob blwyddyn. Ystyr enw y dref yw "bryncyn neu dwmpath uchel" (yr un ystyr ag enw Saesneg y dref, *Mold*: o'r Ffrangeg Normanaidd *Monthault* sy'n golygu "bryn uchel"). Yn ôl yr Athro Hywel Wyn Owen, mae'n debycach mai'r un 'gŵydd' yw hwn ac 'yn eich gŵydd' hy 'golwg' ac mai ystyr Yr Wyddgrug felly yw 'Bryn Amlwg'.

[250px|bawd|dim|Yr Wyddgrug o gyfeiriad [Bryniau Clwyd]]
250px|bawd|dim|Ffordd Caer, Yr Wyddgrug

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

## Hanes
Yn ôl traddodiad, ymladdwyd Brwydr Maes Garmon ar lecyn tua milltir i'r gorllewin o'r dref bresennol yn OC 430. Enillodd y Cymry y dydd, dan arweiniad Sant Garmon, yn erbyn eu gelynion paganaidd.

Cynhelid llys ar gylch Llywelyn ap Gruffudd yn y Wyddgrug ar 22 Gorffennaf, 1273. Roedd gan y Wyddgrug ei gastell yn yr Oesoedd Canol a nodir ei safle gan Fryn y Beili, sy'n ardd gyhoeddus bellach. Ym 1245, cafodd ei gipio gan Dafydd ap Llywelyn.

## Terfysg yr Wyddgrug
bawd|275px|chwith|Yr hen lys; mae olion bwledi yn y waliau yma o hyd.
Ar 2 Mehefin 1869 cafwyd terfysg yn yr Wyddgrug pan ffyrnigwyd glowyr o'r dre ac ardal gyfagos Coed-llai gan ymddygiad drahaus John Young, Sais o Durham, a ataliodd y Cymry rhag siarad Cymraeg.

Ychydig wedi hynny, gostyngwyd eu cyflog a daeth Young a chriw o lowyr o Ogledd Lloegr i weithio'r gwythiennau gorau. Trodd y Cymry yn ei erbyn ac ymosod arno, a rhoddwyd 7 ohonynt i sefyll eu prawf o flaen y llys yn yr Wyddgrug ar 2 Mehefin 1869. Roedd bron i 2,000 o Gymry lleol o flaen y llys, yn cefnogi'r glowyr a galwyd am filwyr o Gaerhirfryn i ddelio gyda nhw (gw. http://www.kingsownmuseum.com/ko2490-894.htm). Saethon nhw i'r dorf a lladdwyd pedwar neu bump o sifiliaid. Ar 5 Mehefin 1869 dyfarniad y cwest oedd 'llofruddiaeth gyfiawn'.

Yr wythnos ganlynol, cafodd pump o ddynion – Isaac Jones, William Griffiths, Rowland Jones, Gomer Jones a William Hughes – eu rhoi ar brawf am eu bod wedi bod yn rhan o’r terfysg. Cafwyd hwy yn euog o "anafu troseddol" a dedfrydwyd pob un ohonynt i ddeng mlynedd o gaethwasiaeth-gosb (*penal servitude*).

Mae rhai wedi galw'r digwyddiad yn "*Bloody Sunday* y Cymry".

150 mlynedd cyn hyn, roedd Deddf Terfysg 1715 yn ei gwneud yn drosedd ddifrifol i aelodau torf o ddeuddeg neu fwy o bobl wrthod gwasgaru o fewn awr i gael gorchymyn i wneud hynny gan ynad. Yn anffodus ni ddarllenwyd y Ddeddf Terfysg hon i'r protestwyr yn yr Wyddgrug. Effaith trasiedi'r Wyddgrug oedd i'r awdurdodau ailfeddwl a newid y ffordd o ddelio ag anhrefn cyhoeddus.

Er ei fod yn gwadu'r cysylltiad, disgrifiodd Daniel Owen, a oedd yn byw yn y dref, ddigwyddiadau tebyg yn ei nofel gyntaf, *Rhys Lewis*, a gyhoeddwyd mewn rhandaliadau rhwng 1882–1884.

## Addysg
Ceir dwy ysgol uwchradd yn Yr Wyddgrug, Ysgol Alun (Saesneg ei hiaith) ac Ysgol Maes Garmon (Cymraeg ei hiaith).

## Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

## Eisteddfod Genedlaethol
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol yn yr Wyddgrug ym 1923, 1991 a 2007. Am wybodaeth bellach gweler:

*Eisteddfod Genedlaethol Cymru yr Wyddgrug 1923
*Eisteddfod Genedlaethol Cymru yr Wyddgrug 1991
*Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir y Fflint a'r Cyffiniau 2007

## Enwogion
*Rheinallt ap Gruffudd (bu farw 1465), arglwydd y Tŵr ac arweinydd gwladgarol, un o amddiffynwyr Castell Harlech yn Rhyfeloedd y Rhosynnau
*Jane Brereton (1685-1740), bardd
*Richard Wilson (1714-1782), arlunydd. Mae ei fedd ym mynwent yr eglwys.
*John Humphreys Parry neu John Humffreys Parry (1786-1825), golygydd, hynafiaethydd a newyddiadurwr
*John Blackwell (Alun) (1797-1841), bardd. Fe'i ganwyd ym Mhonterwyl ger yr Wyddgrug.
*Thomas Jones (Glan Alun) (1811-1866), bardd
*Roger Edwards (1811-1886), gweinidog, emynydd, golygydd *Y Drysorfa*
*John Ambrose Lloyd (1815-1874), cerddor a chyfansoddwr
*Daniel Owen (1836-1895), nofelydd. Fe'i ganwyd yn yr Wyddgrug; cafodd ei gladdu ym mynwent y dref yn 1895.
*Jonny Buckland (1977-), gitarydd yn y grwp Coldplay

## Oriel

Bryn y Beili, yr Wyddgrug; Bailey Hill, Mold, Sir y Fflint, North Wales 12.jpg|Cerrig yr Orsedd
Bryn y Beili, yr Wyddgrug; Bailey Hill, Mold, Sir y Fflint, North Wales 05.jpg|Bryn y Beili
Bryn y Beili, yr Wyddgrug; Bailey Hill, Mold, Sir y Fflint, North Wales 03.jpg|Cofeb rhyfel
File:Stryd Fawr yr Wyddgrug 2.JPG|Y Stryd Fawr o'r Groesffordd
File:Yr Hen Lys Old Court Mold 13.JPG|Yr Hen Lys
File:Adeiladau yn y Wyddgrug 12.JPG|10 Stryd Wrecsam, yr Wyddgrug
File:Capel Bethesda, yr Wyddgrug; Mold 05.JPG|Colofnau Capel Bethesda
File:Adeiladau Wyddgrug Mold Buildings 09.JPG|Adeialdau'r Cyngor Sir, Heol yr Iarll; cynt - *Territorial Force Association*.
File:Adeiladau Wyddgrug Mold Buildings Dolphin Inn 3.JPG|Tafarn Y Dolffin
File:Santes Fair St Marys Mold 29.JPG|Eglwys y Santes Fair
File:Santes Fair St Marys Mold 18.JPG|Bedd Richard Wilson, arlunydd Cymreig.

## Gweler hefyd
*Clogyn aur Yr Wyddgrug
*Terfysg yr Wyddgrug 2 Mehefin 1869.

## Cyfeiriadau
Categori:Cymunedau Sir y Fflint
Categori:Trefi Sir y Fflint

Categori:Llefydd o fewn Etholaeth Dwyrain Clwyd (y DU)