open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lepny flaster

**Lepny flaster** - to je flaster, chtëren sã lepi do skórë, ale mô téż sztëczk bandażë na renã. Na małé renë òn dosc skùtkòwno dzejô.

## Bùtnowé lënczi
(pl)

Kategòrëjô:Medicyna
Czijôszk do bãbnieniô

**Czijôszk do bãbnieniô** – to je rzecz do ùderzeniów w perkùsjowé jinstrumentë żebë  wëdostac z nich brzëmienia. Òn je zrobiony z drewna.

Kategòrëjô:Mùzyka
Niedzela

**Niedzela** – to je dzéń tidzénia midzë sobòtą a pòniedzôłkã. Chrzescëjónie mają w niedzelã swiãto.

Wikisłowôrz

Kategòrëjô:Dzéń tidzénia
Pòniedzôłk

**Pòniedzôłk** – to je dzéń tidzénia midzë niedzelą a wtórkã.

Kategòrëjô:Dzéń tidzénia
Dalmackô

right|thumb|200px|Historiczny herb Dalmacczi
**Dalmackô** (Chòrwacczi:*Dalmacija*) - to je krôjna kòl Adriatikù w Eùropie. Ji wiôldżi dzél je w Chòrwacczi. Ta nadmòrskô krôjna wiele zawdzãcziwô turistice.

## Òbaczë téż
* http://www.dalmacija.hr/ 

Kategòrëjô:Eùropa
Prôwdzëwô daktila

right|thumb|Prôwdzëwô daktila
thumb|Daktilë na prôwdzëwi daktilë
**Prôwdzëwô daktila** abò **daktilowô palma** (*Phoenix dactylifera*) - to je palma, a ji brzôd to je daktila. M. jin. w Azëji òna rosce.
## Bùtnowé lënczi
* http://www.fao.org/docrep/t0681E/t0681e02.htm

Kategòrëjô:Bòtanika
Szundla

**Szundla** - to je délëk z chtërnégò bëłë robioné daczi na bùdowniach. Na Kaszëbach daków z szundlów terô je ju mało. ale mòże jesz gôdają: "mróz jaż szundle pãkają" (sarcësti). 

Kategòrëjô:Gòspòdarzënk
Szkùdło

**Szkùdło** - to je délëk robiony jakbë w klin, z chtërnégò są daczi. Na Kaszëbach daków z szkùdłów je mało, ale mòże gdzes jesz gôdają: "Szkùdła na naszim kòscele pòrôstają mechem" (Sychta, 1972). Szkùdło to nie je szundla.

Kategòrëjô:Gòspòdarzënk
Prasa (gbùrskô maszina)

260px|thumb|Prasa

**Prasa** - maszina ùżiwónô w gbùrzëznie do zbiéraniô i prasowaniô sana, słomë abò zelonégò (zeloné dlô chòwë), a téż wiązaniô tegò w pãczi. 

Kategòrëjô:Gbùrzëzna
Wenecjô

thumb|Gondola w Wenecji
**Wenecjô** (łac. *Venetia*) je wôżny gard Italsczi nad Adriatikã. To bëła stolëca Wenecczi Repùbliczi - państwa w dôwnëch czasach (726-1797). 

Kategòrëjô:Italskô
Lista terminów w sądze

**Lista terminów w sądze** - to je wëkôz sądowëch sprawów spisónëch pò rédze, tak jak òne mają bëc gwësnégò dnia rozsądzëwóné.
## Bùtnowé lënczi
*[np. [Gdiniô]]

Kategòrëjô:Wëszëzna
Kanadijka

**Kanadijka** - to je môłi bôt, a na nim trzeba paczënowac. Kanadijków je wiele m.jin. w Kanadze.

Kategòrëjô:Czôłnë
Kamertón

**Kamertón** – to je przërëchtënk do ùzwãczaniô mùzycznëch jinstrumentów. Òn biwô ze stali ë mòże miec dzél zrobiony z drewna.

Kategòrëjô:Mùzyka
Ùchòwô mùszla

**Ùchòwô mùszla** (łac. *auricula*) – to je dzél  bùtnowégò ùcha òdpòwiedzalnô za pòbiéranié akùstikówëch pòdskôcënków z bùtnowégò òkrãżégò.

Kategòrëjô:Antropòlogijô
Gwiôzdór

**Gwiôzdór** (abò **Gwiôzdka**, **Gwiôzdor**, na nordowëch Kaszëbach zwóny téż **panëszką**) – to je wôżny człowiek w Gwiôzdce, wiele razy òni są dwaji czë trzeji. Gwiôzdór mô kòrbôcz ze słomë i wòłô dzecë do pôcerza. Dzecóm co mògą pôcerz rozdôwô zôbôwczi, pierniczi i òrzechë, żebë dobrze rosłë, a dzecóm co ni mògą i przez całi rok rôkùją, daje wrëczi i bije kòrbôczã.
### Lëteratura
Bernard Zëchta. Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków 1967, tom I, s. 393.

Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura
Òglowô ùbezpieka

**Òglowô ùbezpieka** – to są ùbezpieczi, chtërnëch pierszim célem je zagwësnienié socjalnégò bezpiekù, w tim ledzóm w latach (emeritura), niezdatnym do robòtë (rińta), òfiaróm nieszczeslëwich wëpôdków i chòrobów.

## Lëteratura
ùstôw

Kategòrëjô:Òglowô ùbezpieka
Gdówstwò

**Gdówstwò** – to je wseczëcowô i prawnô sytuacjô òstónégò przë żëcu żeniałégò pò smiercy drëdżégò żeniałégò. Białka pò smiercy chłopa to je gdowa, a chłop pò smiercy białczi to je gdówc.

Kategòrëjô:Antropòlogijô
Bòhemizm

**Bòhemizm** - to je słowò tipòwé dlô czesczégò jãzëka, przeniosłé do jinégò jãzëka. Np. "robòt" przeniosłé do kaszëbsczégò z czesczégò *robot*.  Słowò *robot* to béł czesczi neòlogizm.

## Lëteratura
Jan Trepczik: Słownik polsko-kaszubski, Gdańsk 1994, tom II, s. 141.

Kategòrëjô:Czesczi jãzëk
Szlafrok

**Szlafrok** – to je słowò przeniosłé do kaszëbsczégò z miemiecczégò jãzëka (*Schlafrock*), chtërno òznôczô lóz òbùcé doma. Gò mòże òbùc np. na krótczi czas po wstaniu z łóżka  na  piżamã.
## Lëteratura
Jan Trepczik: Słownik polsko-kaszubski, Gdańsk 1994, tom II, s. 234.

Kategòrëjô:Òbùca
Kampanonim

**Kampanonim** – to je pòzwa zwònu.

## Lëteratura
*Biuletin Radzëznë Kaszëbszégò Jãzëka 2010, K-PZ Gduńsk 2010, s. 39

Kategòrëjô:Lingwistika
Kùlturowô pòzwa

**Kùlturowô  pòzwa** – tikô sã pòzwów, chtërne òpisëją produktë kùlturë człowieka (np. Mòstë, Smólniczi, Zelonô Hëta), w tim dëchòwëch elementów.

## Lëteratura
*Biuletin Radzëznë Kaszëbszégò Jãzëka 2010, K-PZ Gduńsk 2010, s. 39
*http://archeo.edu.pl/dziedzictwo/07_Chludzinski_A_Nazwy%20miejscowe%20miasta%20i%20gminy%20Poanow.pdf *nazwy kulturowe*

Kategòrëjô:Ònomastika
Fùńdacjô

**Fùńdacjô** – to je prawnô fòrma bùtenrządowi stowôrë (NGO), chtërny wôżnym substratem je kapitał ùdbóny na wëznaczony cél i sztatut, a wedle niegò dispònowóny je kapitał. Kaszëbizną nie zajimô sã wiele fùńdacjów.

## Lëteratura
* Biuletin Radzëznë Kaszëbszégò Jãzëka 2010, K-PZ Gduńsk 2010, s. 27

## Bùtnowé lënczi

* Stark Remus
* ùstôw
* 2016-10-14

Kategòrëjô:Fùńdacje
Krãcëszk (technika)

[thumb|right|200 px|Krãcëszk - wiercenié dzurë [Syder|sydrem]]
**Krãcëszk** - to je przërëchtënk do rãcznégò wierceniô dzurów sydrem.

## Bùtnowé lënczi

Kategòrëjô:Technika
Paczewò

**Paczewò**  (pl. *Paczewo*) – to je kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Serakòjce na rańce Kaszëbsczégò Krôjòbraznégò Parkù. 

## Bùtnowé lënczi
*Paczewo w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”

Kategòrëjô:Gmina Serakòjce
Kategòrëjô:Kaszëbë
Dësza

thumb|right|400px|Amerikańsczi smãtôrz. Lëdzkô stara ò grobë wskaziwô na wiarã, że dësza je niesmiertelnô
**Dësza** - pòdług nôpierszëch prôwdów wiarë w Katolëcczim Kòscele lëdzkô dësza je niesmiertelnô. 
  

Kategòrëjô:Katolëcczi Kòscół
Rëbë

**Rëbë** – to je zwëkòwô pòzwa zëmnokrëwianëch zwierzãtów z pòdtipù krzélôczi, chtërne żëją w wòdze a òddichają czéwama i rëchają sã przë pomòcë płatwów. Na se rëbë mają bòczną liniã. Wiele rib mô kséń. To bëła gromada zëmnokrëwianëch zwierzãtów z pòdtipu krzélôczi (*Vertebrata*).

*
Szczelësc

**Szczelësc** (łac. *mandibula*) – to je pòjedinczi, rëszny gnôt szkeletu czërzepù człowieka i zwierzów – wiele razy òna biwô zwónô szczãką (dólną).

Kategòrëjô:Czërzep
Sydrownica

360px|thumb|Elektriszowô sydrownica na pòdłużnym przerzinkù

**Sydrownica** – to je maszina do sydrowaniô (driżeniô) òkrãgłëch dzurów.

Kategòrëjô:Elektromechanika
II Kaszëbsczi Kòngres

**II Kaszëbsczi Kòngres** - béł zòrganizowóny w Gduńskù w 1992 rokù. Jegò ùchwôlënk òsoblëwò mòcno pòdczorchnął m.jin. pòtrzebã decentralizacji kraju, rozwij gòspòdarczi krôjnë, kaszëbsczi kùlturë, nôùczi i pòùczënë, jak téż piastowaniô jãzëka.  Na nim bëło mało tëch òstałëch przë żëcym, chtërny bëlë na I Kaszëbsczim Kòngresu.

## Lëteratura
* J. Borzyszkowski, J. Mordawski, J. Treder: Historia, geografia, język i piśmiennictwo Kaszubów; J. Bòrzëszkòwsczi, J. Mòrdawsczi, J. Tréder: Historia, geògrafia, jãzëk i pismienizna Kaszëbów, Wëdowizna M. Rôżok przë wespółrobòce z Institutã Kaszëbsczim, Gduńsk 1999

## Bùtnowé lënczi
*Ambasadór Pòmòrzégò
 

Kategòrëjô:Kaszëbi
Ptôchë

**Ptôchë** (*Aves*) – są gromadą cepłokrëwianëch zwierzãtów z pòdtipu krzélôczi (*Vertebrata*). Òna je nôbarżi rozjinaczoną midzë gromadama lądowëch krzélôków – to dô kòl 10 tësacy ôrtów ptôchów, chtërne żëją na całim swiece.

Ptôchë są téż elementã  lëdzczi kùlturë – òd religie przez lëteraturã do nôùczi.

*
Czijew

__NOTOC__

**Czijew** (ùkr. *Київ*, *Kyjiù*) – stolëca Ùkrajinë, jeden òd nôwiãkszich i nôstarszich gardów Eùropë. Wiéchrzëzna gardu skłôdô 847,66 km², lëdztwò 2,9 mln (stój na lëstopadnik 2015). 

## Pòłożenié

Wiãkszi dzél Czijewa leżi na wësoczim (do 196 m n.r.m.) prawim brzegù rzéczi Dniepr. Mniészô czãsc leżi na niżawnym lewim brzegù. 

## Historiô
Czijew pòwstôł ju na zôczątkù V stalatégò jakò targòwi pùnkt na szlachù, jaczi łącził Kònstantinopòl ze Skandinawią. W IX-XI stalatim  – znóny jakò Kanugård – béł centrum hańdlu Wikingów. W 882 gard òstôł zdobëti wikinsczim włôdcą Òlegiem Mądrim, chtëren przeniósł tuwò swòje sedłowié. W 988 abò 989 w Czijewie òdbił sã chrzest Włodzmierza I Wiôldżégò, symbòliczno ùznôwóny za chrzest Rusje. Na kùńc IX stalatégò Czijew stôł sã stolëcą Czijewsczi Rusje, w 1169 rôwnak pòzbéł na pòliticzny wôżnoce. 

W 1240 gard najachalë i zniszczëlë Tatarowie, co bëło przëczëną ùpadkù dôwnégò gardu i pòczątkù móngòlsczi òkùpacje. W 1363 lëtewsczi ksążã Òlgerd dołãcził nen gard do Wiôldżégò Lëtewsczégò Ksãżstwa. Pò lubelsczi unie (w 1569) Czijew òstôł dołãczôny do Pòlsczi Kòrónë. W 1648 zajął gò Bògdón Chmielnicczi. W 1654 Czijew wszedł w skłôd Rusczi. W 1686 do Mòskòwsczégò patrijarchatu trafiła téż prawòsławnô czijewskô metropòliô. 

W XIX stalatim Czijew stôł sã wiôldżim przemësłowim i hańdlowim centrum. W 1870 doprowadzëlë tuwò liniô banu, a w 1892 w gardze òstała wprowadzónô elektriszowô rësznota (Czijew béł drëdżim gardã w Eùropie, w jaczim pòjawił sã tramwaj). W 1917, pò pazdzérznikòwi rewòlucje, w gardze pòwòłóno Ùkrajińską Centralną Radzëznã, a pózni (w tim samim rokù) Ùkrajińską Nôrodną Repùblikã. W 1920 Czijew òstateczno òstôł zajãti Czerwòną Armią i dołãczóny do Ùkrajińsczi Socjalistny Sowiecczi Repùbliczi, chtërnô w 1922 nalôzłô sã w składze Sowiecczégò Związkù. W 1934 Czijew stôł sã stolëcą Ùkrajińsczi SSR.

## Zabëtkòwi òbiektë
Leżącé w Czijewie Sobór Bòsczi Mądroscë i Peczerskô Ławra nôleżą do nôstarszich òstrzódków chrzescëjaństwa w tim dzélu Eùropë i òstałë wpisóné na lëstã swiatowégò kùlturnégò dzedzëctwa UNESCO.

## Przëpisczi

Kategòrëjô:Ùkrajina
Archeòlogòwi môl

**Archeòlogòwi môl** – to je kòżdi szlach materialnégò,  lëdzczégò dzejaniô w przeszłoce.

Kategòrëjô:Archeòlogijô
Stôw

**Stôw** – to je dosc smôdczi wòdny zbiérnik, òn mòże bëc kòpóny przez człowieka dlô rib.

Kategòrëjô:Kartografiô
Karlowé Warë

thumb|250px|right|Karlowé Warë
**Karlowé Warë** (czes. *Karlovy Vary*) - są gardã Czesczi Repùbliczi.

### Bùtnowé lënczi

Kategòrëjô:Czeskô Repùblika
Eùropejsczi skrzeczk

200px|thumb|Eùropejsczi skrzeczk
**Eùropejsczi skrzeczk** (*Cricetus cricetus*) – to je susk i grëzôk z rodzëznë skrzeczkòwatëch. Òn mòże wôżëc 400-700 g. 

Kategòrëjô:Susczi
Zemnowòdny kôrczownik

200px|thumb|Zemnowòdny kôrczownik
**Zemnowòdny kôrczownik** (*Arvicola amphibius*) – to je susk i grëzôk z rodzëznë skrzeczkòwatëch. Òn mòże żëc m.jin. na Kaszëbach. 

Kategòrëjô:Susczi
Kôrczowina

**Kôrczowina** – to je drewno z pòdzemnògò dzéla drzewa razem z kôrczem, chtëren òstôł pò spùszczeniu drzéwiãca. Sosna daje kôrczowinã, z chtërni pò 7 abò wicy latach mòże wëdostac żëwicã.

Kategòrëjô:Lesyństwò
Lasowô mësz

thumb|Lasowô mësz

**Lasowô mësz** (*Apodemus flavicollis*) - to je grëzôk z rodzëznë mëszowatëch. M. jin. na Kaszëbach òna biwô w lasach, a mòże téż bëc w chëczach òb zëmã.
## Bùtnowé lënczi
* ''Apodemus flavicollis'' s. 111

Kategòrëjô:Mëszowaté
Pólnô mësz

thumb|Pólnô mësz
**Pólnô mësz** (*Apodemus agrarius*) - to je grëzôk z rodzëznë mëszowatëch. M. jin. na Kaszëbach òna biwô w lasach. Òna zjôdô np. semiona. Biwają lata, że jich je baro wiele.
## Bùtnowé lënczi
* ''myszy polnej'' s. 112

Kategòrëjô:Mëszowaté
Mùskùsowi szur

200px|thumb|Mùskùsowi szur

**Mùskùsowi szur** (*Ondatra zibethicus*) – to je ôrt zemno-wòdnégò suska i grëzôk z rodzëznë skrzeczkòwatëch. Òn mòże wôżëc  0,7–1,8 kg, a żëwi sã zwiksza roscënama. 

Kategòrëjô:Susczi
Wanożny szur

mały|Wanożny szur
**Wanożny szur** (*Rattus norvegicus*) – to je grëzôk z rodzëznë mëszowatëch (*Muridae*). M. jin. na Kaszëbach biwô z nim jiwer np. w chléwach. Òn wôżi 250–350 g.

Kategòrëjô:Mëszowaté
Mòst

**Mòst** – to je ôrt przedostënkù w pòstacji inżinérny  bùdacji, chtërni kònstrukcjô pòzwôlô na sfórtowanié wòdni zôwadë. To dô ni leno spùstny mòst, ale téż np. stołpny mòst, mòst na pòntonach i mòst na linach.

Kategòrëjô:Technika
Zwëczajnô wieszczórka

left|thumb|250px|Zwëczajnô wieszczórka

**Zwëczajnô wieszczórka** (*Lacerta agilis*) – to je ôrt gadzënë z rodzëznë prôwdzëwëch wieszczórków (*Lacertidae*). Òna żëje m. jin. na Kaszëbach i je dzélowò chrónionô. W niebezpiekù òna mòże òdrzëcëc ògón.

## Lëteratura
*Encyklopedia audiowizualna Britannica : zoologia. Cz. 1 / [zespół autorów i tłumaczy Wojciech Bresiński et al.], Poznań : Wydawnictwo Kurpisz, 2006, s. 46

Kategòrëjô:Gadzënë
Aksamińtnô rilówka

thumb|Aksamińtnô rilówka
**Aksamińtnô rilówka** (*Sorex araneus*) – to je ôrt suska z rodzëznë rilówkòwatëch. Òna je 55 do 82 mm długô, a żëje m.jin. na Kaszëbach. Aksamińtnô rilówka je zwiksza òwadojôdny, ale w biédze mòże zjadac semiona drzewiãtów.

## Lëteratura
*Przewodnik do rozpoznawania roślin i zwierząt na wycieczce / tekst Ute E. Zimmer, Alfred Handel ; oprac. całości Wilhelm i Dorothee Eisenreich ; [przekł. Ewa Rachańska, Piotr Kreyser] Warszawa : Multico, 1996, s. 374.

Kategòrëjô:Susczi
Tiłkòwô gnôt

**Tiłkòwô gnôt** (łac. *os occipitale*) – je w szkelece czërzepù, a dzeli są na: pòdstawny dzél, dwa bòczné dzéle i tiłkòwą łëzgã.

Kategòrëjô:Czërzep
Sokół jastrzëbôk

thumb|Sokół jastrzëbôk

**Sokół jastrzëbôk** (*Falco subbuteo*) - to je strzédny ptôch rabùszny z rodzëznë sokòłòwatëch (*Falconidae*). Òn biwô m.jin. na Kaszëbach.

Kategòrëjô:Ptôchë
Żałobny mùsznik

thumb|Żałobny mùsznik

**Żałobny mùsznik** (*Ficedula hypoleuca*) - to je môłi wanożny ptôch z rodzëznë mùsznikòwatëch (*Muscicapidae*). Jak je cepli on je m. jin. na Kaszëbach. 

## Lëteratura
* Przewodnik do rozpoznawania roślin i zwierząt na wycieczce / tekst Ute E. Zimmer, Alfred Handel ; oprac. całości Wilhelm i Dorothee Eisenreich ; [przekł. Ewa Rachańska, Piotr Kreyser] Warszawa : Multico, 1996, s. 354.

Kategòrëjô:Ptôchë
Kùropatinka

thumb|Kùropatinka

**Kùropatinka** (*Zapornia parva*) — to je môłi wanożny, wòdny ptôch z rodzëznë *Rallidae*. Òna mòże bëc na Kaszëbach. 

Kategòrëjô:Ptôchë
Mòrsczi kùrk

thumb|Mòrsczi kùrk
**Mòrsczi kùrk** (*Eutrigla gurnardus*) – to je ôrt rëbë z rodzëznë kùrkòwatëch. Òn żëje m.jin. w Bôłce. Rëbôcë gò łowią do jedzeniô. 

Kategòrëjô:Rëbë
Chris Pratt

thumb|right|Chris Pratt
**Chris Pratt**, (ùr. 21 czerwińca 1979), je amerikańsczim teatrownikã. 

Kategòrëjô:Film
Pólny wróbel

thumb|Pólny wróbel - òn
thumb|Dzél gniôzda pólnégò wróbla
**Pólny wróbel** (*Passer montanus*) - to je môłi ptôch z rodzëznë wróblowatëch. Òn żëje m. jin. na Kaszëbach. Òn mòże do gniôzda przëniesc młodé lëstë pòkrãtnika.

Kategòrëjô:Ptôchë
Warna

thumb|Warna

**Warna** abò **gapa** (*Corvus cornix*) — to je ôrt strzédnégò ptôcha z rodzëznë krëkòwatich (*Corvidae*). Òna mòże bëc wanożnô, a żëje m.jin. na Kaszëbach. Kaszëbi kòl Bôłtë zakłôdalë klepce na warnë.

**Przësłowié**: Gapa gapie òka nie wëdrapie.

Kategòrëjô:Krëkòwaté
Benedicta Boccoli

thumb|Benedicta Boccoli
**Benedicta Boccoli**, (Milano, ùr. 11 lëstopadnika 1966) je italską teatrownicą. 

## Bùtnowé lënczi
* Benedicta Boccoli Web Page

Boccoli, Benedicta
Kategòrëjô:Italskô
Michôł Kòżëczkòwsczi

**Michôł Kòżëczkòwsczi** (*MICHAEL KOZICZKOWSKI* abò *Michał Kożyczkowski*): ùr. 11 séwnika 1811 - ùm.  1882) to béł wiôldżi gbùr i znóny pòlitikôrz w Americe. Òn rozmiôł wicy jãzëków, a trafił w 1857 rokù do Zjednónëch Krajów Americzi z białką i dzecama. Tam w Portage County Wisconsin òn béł pòlitikôrzã, a pòmôgôł m. jin. Kaszëbóm.
Òn ùmarł w 1882 rokù.

### Dopisënczi

### Lëteratura
Szulist W.: Kaszubi w Ameryce; Szkice i materiały, MPiMK-P Wejherowo 2005, s. 170

Kategòrëjô:Zjednóné Kraje Americzi
Kategòrëjô:Kaszëbi
Jadwiga Ptôch

**Jadwiga Ptôch** (ùr. 14 gòdnika 1902 w Żukòwie, ùm. 26 strëmiannika 1968 w Żukòwie) – to bëła baro znónô kaszëbskô wësziwôczka. Òna wiele zrobia dlô kaszëbsczégò wësziwkù  w Żukòwie, a w wòjnie bëła w lagrze w Ravensbrück. Ji grób je w Żukowie.

## Lëteratura
* Pro memoria Izabella Trojanowska (1929-1995). Józef Borzyszkowski (red.) Wejherowo - Gdańsk, 2015
* Wzory haftu kaszubskiego : szkoła żukowska. Gdańsk : Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie. Oddział Gdański, 2007, ISBN 978-83-925340-0-6

## Bùtnowé lënczi
*Kaszëbsczé wësziwanié żukòwsczégò sztélu
*ss. 16-17 JADWIGA PTACH
*(pl)
*VIAF

Kategòrëjô:Kaszëbi
Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura
Kristina Mùza

**Kristina Mùza** (ùrodzëła sã 31 zélnika 1952 r. w Starzënie (pùcczi kréz). W 1968 r. skùńcza Spòdleczną Szkòłã w Wiôldżi Wsë, a w 1972 r. Ekònomiczné Liceùm w Żukòwie. W tim samim rokù zaczãła sztudérowac pòlonistikã na Gduńsczim Ùniwersytece. Titel magistra dosta w 1977 r. W latach 1979-85 robia jakno szkólnô òd pòlsczégò jãzëka w spòdleczny szkòle w Wiôldżi Wsë.
Òna zadebiutowa w 1973 r. w cządnikù "Pomerania" dwùma kaszëbsczima wiérztama. W 1976 r. dobëła trzecy plac w lëteracczim kònkùrsu òrganizowónym przez Kaszëbskò-Pòmòrsczé Zrzeszenié, a w 1978 r. pierszi. W 1981 r. wëda zbiérk wiérztów "Mamota". Ji pòeticzné dokôzë są np. w ksążce T. Lipsczégò "Remusowi kròm. Wypisy z literatury kaszubskiej" (1990).

## Bùtnowé lënczi
* Dzysdniowi ùtwórce piszący pò kaszébskù
* ''Krystyna Muza-Kaczmarek, w: Pisarze kaszubscy Ziemi Puckiej''

Kategòrëjô:Kaszëbi
Bùksëszcza

**Bùksëszcza** – to bëłë krótczé suknowé bùksë do kòlón abò jesz krótszé.
## Lëteratura
Jan Trepczik: Słownik polsko-kaszubski, Gdańsk 1994, tom II, s. 27.

## Bùtnowé lënczi
* Kaszëbsczé bùksëszcza na niedzelã kòl 1827 r.?

Kategòrëjô:Òbùca
Gòspòdarzeniowô kriza

**Gòspòdarzeniowô kriza** - to je to ekònomicznô rzôdzëzna w gòspòdarzënkù. W Pòlsce bëła takô kriza np. w latach 1929–1935.

## Bùtnowé lënczi
* http://www.bankier.pl/wiadomosc/Czy-Polsce-grozi-kryzys-gospodarczy-1669395.html

Kategòrëjô:Ekònomijô
Cemiączkò

**Cemiączkò** – to je niezesztiwniałé zlenié gnôtów w szkelece czërzepù ù swiéżo ùrodzonëch dzecy i dżibùlków. 

Kategòrëjô:Czërzep
Stowôra Lëdowëch Czëtniców

**Stowôra Lëdowëch Czëtniców** (*Towarzystwo Czytelni Ludowych - TCL*) - to je stowôra pòùczënë założonô w 1880 rokù w Pòznaniu. W ji biblotekach mògłë bëc pòżëczóné ksążczi pisóné pò pòlskù.
## Bùtnowé lënczi
*http://www.bpgw.org.pl/?s=arc&c=kof&id=13
*http://ornak.eu/2009/Rowery/Rajd04/Dalki.html

Kategòrëjô:Kùltura
Òbszcządzeniowô ksążeczka

mały|Òbszcządzeniowô ksążeczka z 1936 rokù
**Òbszcządzeniowô ksążeczka** – to béł dokùmeńt, w chtërnym bëłaa rejestrowónô  i pòcwierdzëwónô zebrónô na bankòwim rechùnkù dëtczanô rezerwa. W Pòlsce jich w 2020 rokù ju wierã ni ma.

## Bùtnowé lënczi

* PKO

Kategòrëjô:Banczi
Universidade do Estado de Minas Gerais

mały|UEMG
**Universidade do Estado de Minas Gerais** (**Ùniwersytet Minas Gerais**) je wôżnym môlã dlô rozwiju nôùczi òd 1989 rokù.

## Òbaczë téż
* Brazylskô

## Bùtnowé lënczi

* Universidade do Estado de Minas Gerais

Kategòrëjô:Brazylskô
Kategòrëjô:Ùniwersytetë
Pinczerë

250px|thumb|right|Strzédny pinczer
**Pinczerë** – są karnã rasów psów. Jednym z nich je strzédny pinczer. Môłpi pinczer mòże bëc jizbòwi pies.

Kategòrëjô:Psë
Grzebòwiszcze

250px|thumb|right|
**Grzebòwiszcze** – to je plac dlô nieżëwëch zwierzów np. psów. 

## Bùtnowé lënczi
*https://web.archive.org/web/20140831083739/http://wetgiw.gov.pl/index.php?action=art&a_id=4063

Kategòrëjô:Psë
Zamikôcz drodżi

thumb|Zamikôcz drodżi
**Zamikôcz drodżi** – béł m. jin. na Kaszëbach żëbë na jaczis czas zamknąc drogã. Terô jich je jakbë mni.

## Literatura

Kategòrëjô:Technika
Jôpscownik

250px|thumb|right|Jôpscownik
**Jôpscownik** – to je jedna z rasów psów. Midzë nima je krótkòwłosowi jôpscownik.

Kategòrëjô:Rasë psów
Szkòłowi mùsz

**Szkòłowi mùsz** – to je òbrzészk pòddaniô sã procesowi òglowi pòùczënë, wiele razy òn je do ùkùńczeniô wëznaczonégò rokù żëcô.

## Bùtnowé lënczi
*Ùstôw
*òbrzészk pò zgòdze

Kategòrëjô:Pòùczëna
Egipsczi òkùlôrnik

left|thumb|250px|Egipsczi òkùlôrnik
**Egipsczi òkùlôrnik** (*Naja haje*) – to je òrt gadzënë z rodzëznë *Elapidae*. Jegò jôd je baro niebezpieczny dlô lëdzy. Òn żëje w Africe np. na sawannie

Kategòrëjô:Gadzënë
Domôcy òseł

thumb|Domôcy òseł
thumb|
**Domôcy òseł** (*Equus africanus asinus*) – to je niepôrokòpëtny susk z rodzëznë kòniowatëch. Miészańcem tegò òsła i kònia mòże bëc muła.

Kategòrëjô:Kòniowaté
Miónkôrz

**Miónkôrz** – to je człowiek, chtëren bierze aktiwny ùdzél w pòdjimiznie wiele razy ò szpòrtowim charakterze, a  kònkùrëje w ni z jinyma lëdzama. 

Kategòrëjô:Szpòrt
Haga

thumb|Haga
**Haga** – to je wiôldżi gard w Néderlandzce ë ji rząd mô tu sedzbã. 

W 2023 rokù òna mia 560 000 mieszkańców.

## Przëpisë

## Bùtnowé lënczi

* Domôcô starna gardu

Kategòrëjô:Néderlandzkô
Trzebiatowskô Gromada

[thumb|<center>[Kapela Swiãtégò Dëcha w Trzebiatowie]]
[thumb|[Jan Bùgenhagen]]

**Trzebiatowskô Gromada** – gromada z 1534 rokù, na jaczi bëło stanowioné wprowadzenié w Pòmòrsce protestantizmù jakò państwòwi religije. 

## Genéza gromadë
Refòrmacëjô w Pòmòrsce mia swój zaczątk ò czas panowaniô Bòdżisława X. Miało to dosc tëlé do sprawë z bënowim krizysã sztruktur rzimsczégò Kòscoła, marną efektiwnoscą refòrm, rozwijã hùmanizmù strzód profesorów Akademije w Grifii ë rozkòscérzającą sã kritiką ksãżëznë, a òsoblëwie jich szpecjalnëch prôw. To bëłë le niechtërne przëczënë, dlô jaczich pòmòrsczi nôród chãtno słëchôł na słowa Môrcëna Lëtra.
Tôrg

**Tôrg** – to je fòrma przedôwkù i kùpiszu wôrów, chtërna òdbiwô sã na wëdzelony rëmie, w wëznaczonym czasu. 

Kategòrëjô:Hańdel
Prowizjô

**Prowizjô** – to je fòrma wënadgrodzeniô subiektu w òprzenim ò sczënioną prawną dzejnotã. 

Kategòrëjô:Hańdel
Baltexpo

**Baltexpo** – to je pòzwa nôwikszëch w Pòlsce tôrgów, chtërne tikają są  mòrsczi branżë.

Kategòrëjô:Hańdel
Dowòzënk

**Dowòzënk** – to je przecygnienié akùrôtno wëznacznégò partu dobrów òd dowòznika do òdbiérôcza.

Kategòrëjô:Hańdel
Warszawskô swiãtnica Bòżi Òpatrznoscë

**Warszawskô swiãtnica Bòżi Òpatrznoscë** (*Świątynia Opatrzności Bożej*) – je we Warszawie. Tam w pierszą niedzelą czerwińca je fejrowóné Swiãto Dzãkczënieniô. W 2014 rokù òb ten czas bëło tam widzec wiele Kaszëbów. W farwnëch lëdowëch ruchnach òni stojelë, w zòrganizowónëch karnach,  żebë dzãkòwac za swiãtégò Jana Pawła II.

Kategòrëjô:Katolëcczi Kòscół
Tobaczéra

thumb|110px|left|Tobaczéra (różk)
**Tobaczéra** – to je zabiérnik do tobaczi. Òna mòże bëc kùńsztowno zrobionô z krowiégò rogù (różk). 
Na Kaszëbach mòże bëc na tôblëczce napisóné: "Tu sã nie kùrzi le tobaczi."

## Lëteratura
Friedrich Lorentz w:*Kaszubi : kultura ludowa i język*http://biblioteka.wejherowo.pl/dlibra/dlibra/docmetadata?id=2801
## Bùtnowé lënczi
*(pl)

Kategòrëjô:Kùltura
Frãcëszk Peplińsczi

**Frãcëszk Peplińsczi** (ùr. 10 lëstopadnika 1878 rokù w Skòrzewie – ùm. 20 pazdzérznika 1958) - to béł m.jin. rëbôk. Ten chłop w 1905 rokù zamieszkôł w cyrkòwim wòzu, jak prësczé władze zabroniłë mù bùdowë chëczi. 

## Lëteratura
* R. Ostrowska, I. Trojanowska: *Bedeker kaszubski*, Wydawnictwo Morskie, Gdańsk 1974, ss. 315 - 316

Kategòrëjô:Kaszëbi
Al Pacino

thumb|right|Al Pacino
**Al Pacino**, (ùr. 25 zélnika 1940), je amerikańsczim teatrownikã. 

Pacino, Al
Asturijsczi jãzëk

300px|mały|Òbéńda asturijsczégò jãzëka
300px|mały|Asturiô kòl 910 rokù
**Asturijsczi jãzëk** (*asturianu*) – je brëkòwóny w nordowim dzélu Szpańsczi. Òn dłudżi lata béł ùznówóny za dialekt szpańsczegò jãzëka.  XVIII stalata béł ùsadzony słowôrz i gramatika tegò jãzëka. Jegò rewitalizacjô zaczãła sã w latach 70. XX stalatégò.

## Bùtnowé lënczi
* Asturijsczi słowôrz 

Kategòrëjô:Romańsczé jãzëczi
Gduńsczi Jôrmark sw. Dominika

thumb|Gduńsczi Jôrmark sw. Dominika - kòscół
thumb|150px|Gduńsczi Jôrmark sw. Dominika w 2006 rokù
**Gduńsczi Jôrmark sw. Dominika** - to je cyklicznô jimpreza hańdlowò-kùlturalnô, chtërna òdbiwô sã corocznie w zélnikù w Gduńskù. Òn mô swój pòczątk w 1260 rokù. Kaszëbi mògą tu sprzedawac np. swòją keramikã. Tam w kòscele czasem mòże pòsłëchac mùzyczi.

## Bùtnowé lënczi
*http://www.mtgsa.com.pl/

Kategòrëjô:Kùltura
Kategòrëjô:Gduńsk
Szimpans

**Szimpans**  (*Pan*) – to je szlach môłpów z rodzëznë człowiekòwatëch. Òne żëją w Africe.

Kategòrëjô:Susczi
Aùto

mały|Benz Auto, 1886**Aùto** (téż: ***aùtół***) – mechaniczni strzódk transpòrtu do przewòżenié lëdzy ë rzeczë.

## Historiô
mały|Aùto Auto Union 1000
Pierszé aùto pòwstało w XVII w. 

## Mòdele
* Aùdi
* Mercedes
* Volkswagen
* Òpel
* Toyota

## Pòlsczé aùta i pòjôzdë
* Fiat 125 & 126 (licencjô italskô)
* Chevrolet Aveo, Master Sedan, Master De Luxe, Imperial i Sedan Taxi (licencjô amerikańskô) 
* Daewoo Espero, Matiz, Nubira, Lanos, Leganza, Tico (licencjô kòrejańskô)
* Gepard 
* Melex – elektriczne
* Polonez
* Syrena
* Warszawa

## Dużé pòjôzdë pòlsczé
* Bizon - kombajn
* Chevrolet - pòjôzdë dostawcze, pancerne, wojskowe (licencjô amerikańskô)
* Jelcz
* Solaris - aùtobùsë
* Ursus
* Żuk

Kategòrëjô:Technika
Tólóza

**Tólóza** - to je znóny gard we Francji, z trzema ùniwersytetama. 

lëdztwò: 440 204 (2010)

wiéchrzëzna: 118,3 km²

Kategòrëjô:Gardë w Francji
Młodzowi kùch

**Młodzowi kùch** - to je kùch ùpiekłi z casta z młodzama. Mòże gò zrobic tak: młodze (10 dag) so rozrobic w cepłim mlékù. Przë tim do pół skła mléka trzeba dodac dwie łëżczi cëkru i kąsk mączi, ë to ùmiészac drewnianą łëżką. Resztã mléka (pół skła) i cëczer (reszta ze skła cëkru) z tłuszczã (250 g margarinë "Palma") rozpùszczëc i do tegò wsëpac mąkã (razem 1 kg pszeny mączi), dodac jaja (6 szt.) i razem dobrze wëmiészac. Dodac rozrobioné młodze i kąsk smiotanë. Tak długò to wërôbiac, jaż bãdą pãcherziczi lëftu i casto bãdze òdchôdało òd rãczi. A na wiérzch trzeba zrobic krëszonkã, kùsk tegò tłuszczu, cëkru i casta, co òstónie w misce przë wkłôdaniu na blachã. Tak zrobioné casto wsadzëc na szterdzescë minut do piekarnika i piec.

Kaszëbi nawetka w Kanadze znają téż kaszëbsczi kùch marchewny.
## Bùtnowé lënczi
* Młodzowy kuch z kruszonką
* m.jin. młodzowi kùch

Kategòrëjô:Kaszëbskô kùchnia
Piskòrz

thumb|300px|Piskòrz
**Piskòrz** (*Misgurnus fossilis*) – to je ôrt rëbë z rodzëznë piskòrzowatëch (*Cobitidae*). Òn mòże żëc w stawie. Jak gò wëdostónie z wòdë tedë òn jakbë gwiżdże.

Kategòrëjô:Rëbë
Swiãtô Barbara

thumb
**Swiãtô Barbara** z Nikòmedie - dzéwica, mãczelnica, chrzescëjónka, swiãtô katolëcczégò Kòscoła i prawòsławnégò.
## Żëcé swiãti
Barbara  ùrodzëła sã na zaczątkù III stalatégò. Bëła córką bògatégò  pògóna  Dioskùra z Heliopòlis. Òjc  wësłôł jã na ùczbã do Nikòmedie. Tam òna pòzna  chrzescëjaństwò. Òna pisa lëstë ze znónym  filozofã Òrigenesã. Dzãka mù òna przëjãła chrzest i jakno chrzescëjónka złożëła slub czëstoscë. Czedë òjc sã ò tim dowiedzôł, zmùszôł ją do żeńbë. Òna nie chcã gò słëchac i tedë wsadził ją do wieżë. Nie dôwôł ji jesc i strasził, żebë wërzekła sã wiarë. Barbara nie złóma slubù. Tedë òjc zaprowadzëł ją do sãdzë. Nen kôzôł jã biczowac wiele razy. Bòdôj béł kòl ni janiôł  i pòmôgôł ji w tëch drãdżëch sztótach. Na kùńc sãdza kôzôł jã scąc mieczã. Scół jã ji òjc Dioskùr. Bòdój czëj to sczënił zarôzka zabił gò grzëmòt. Ji smiérc je datowanô na czas rządzeniégò czezera Maksymióna (305-311) kòl 4 gòdnika 305 rokù.
## Patronat
Swiãtô Barbara  je patrónką dobri smiercë ë cãżczi robòtë - òsoblëwié górników, rëbôków, kamianników, òkrãtników, kòwôlów i sôdzowników. Òna pòmôgô téż ób czas grzëmòtu i ògnia.
Sw. Barbara je patrónką Akademie Górniczo-Hutniczi w Krakòwie ë czilë kòscołów m.jin. w Swòrach. Czilë lëdzy na całim swiece mòdli sã do sw. Barbarë i wëprôszô wiele łasków.
## Kùlt
Wiôldżim òrãdownikã sw. Barbarë béł papiéż Grzegòrz I.
Mãczelnica Barbara uznôwanô je za swiãtą, a ji miono wëmieniané je w Kanonie Rzimsczim. Ta swiãtô je m.jin. namalowónô w môłim triptikù Mscëwòja I (80 x 58 cm) z 1515 rokù w kòscele po sostrach z zôkònu sw. Norberta w Żukòwie. Liturgiczny wspòmink  sw. Barbarë  òbchôdë sã w katolëcczim Kòscele 4 gòdnika, w prawosławnym kòscele 17 gòdnika. Ks. Frãcëszk Grëcza napisôł: „A bëła to głowa patronczi Pòmòrsczi, swiãti Barbarë, ...” .
Stronama wedle zwëków w swiãto sw. Barbarë wkłôdô sã wietewczi wisznie abò krzesnie do wòdë, chtërné mają zakwitnąc na Gòdë. To sã wietewczi  sw. Barbarë.

## Lëteratura
* E. Pryczkowski: Kaszubski Kordecki. Życie i twórczość ks. prałata Franciszka Gruczy, Banino 2008, s. 138
* ks. Stanisław Sierla : Św. Barbara wzorem dla współczesnych (*Sw. Barbara wzorã dla dzysdniowych*)
## Bùtnowé lënczi
*Mòdlëtwa za wstawienim swiãti 
*Brewiarz (pl) 
*www.jura-pilica.com

B
B
Sandr

**Sandrë** - są fòrmama rzécznolodofôłtowi akùmùlacji. To są rozwlokłé rówiznowé wiéchrzëznë, zbùdowóné z czisów i piôsków, letkô nadżibłé w procëmną stronã do lodofôłtu. Òne pòwstałë na przedpòlim lodofôłtu i łësënowi mòrenë z materiału wëniosłégò z lodowi szôlë przez topnicowé wòdë, jaczé z ni wëpłiwają. Sandrë zajimają stolëmné òbéńdë pôłniowégò dzélu Kaszëb w òbrëmienim Bëtowsczégò i Kaszëbsczégò Pòjezerzô i też Charzëkòwsczi Rówiznë i Tëchòlsczich Bòrów.  Wëstãpiwają téż na jinszich terenach i są m.jin. reprezentowóné przez sandr Piôsznicë.

Skeiðarársandur, Iceland.jpg|Sandr


Kategòrëjô:Geògrafijô
Glandirana

thumb|Glandirana rugosa

***Glandirana*** – ôrt płazów bezògònowëch z rodzëznë żabòwatëch, òbjimającé gatënczi wëstãpùjącé w Azjë. Gatënk *G. rugosa* òstôł introdukowóné na Hawajach.

## Gatunczi
**[[Glandirana emeljanovi]]*
**[[Glandirana minima]]*
**[[Glandirana rugosa]]*
**[[Glandirana tientaiensis]]*

## Bibliografiô
# http://research.amnh.org/herpetology/amphibia/names.php?taxon=&family=&subfamily=&genus=Glandirana&commname=&authority=&year=&geo=0&dist=&comment=
Kém

**Kémë** - w swòjim òglowim wëzdrzatkù szlachują za łësënowim mòrenama. Jich bënowô bùdacja i geneza je równak jinô. Damë i kémòwé grzëpczi są zbùdowóné z szëchtowónëch  czisów, piôsków i mùłków, bò òne są z òtemkłëch i szeroczich rozpãklënów nikwiejącégò lodofôłtu ze zbiérającégò sã przez wiele lat materiału.

## Lëteratura
* Jan Mòrdawsczi: Geografia Kaszub/Geògrafia Kaszëb; dolmaczënk: Ida Czajinô, Róman Drzéżdżón, Marian Jelińsczi, Karól Rhode, Gduńsk 2008, s. 18

Kategòrëjô:Geògrafijô
Pùchôcz zwëczajny

mały|300x300px
**Puchacz zwyczajny, puchacz** *(Bubo bubo)* – to je ôrt ptôcha z rodzëné *Strigidae*. To nôwiãkszô w Eùropie sowa mòże równac sã jedynie z nią pùchôcz japońsczi. Je wiele wikszô òd sowe sniżni i pùchôcza wirginijsczégò. Mô wiôldżé żôłto-czerwioné òczë i specjalné pióra, co wëstôwają nad głowã, tzw. szlarë, przez jaczé wiele lepi czëje (jak ù człowieka ùszné mùszle).Farwé samice i samca je takò sama cemnobùro z plômkoma i strészkoma. Słëch je baro wôżny dlô negò ptôcha, òsoblëwie òb czas łowów. Szlarë mô téż jinô sowa – ùsznica, kò je òna wiele miészô. Tej sej pùchacze gniôzdëją na zemi. Temù zdarzi sã, że òb czas szpacéru dozdrzita jegò pisklã. Pùchôcz to ptôch prawno chronionymały|447x447px
mały|''Bubo bubo bubo''

## Miara
* dłëgòsc cała 60 - 78 cm
* dłëgòsc ògóna 23 - 29 cm
* szerokòsc skrzidłów 155 -180 cm
* wôga samice: 1,75 - 4,2 kg, samce: 1,5 - 3 kg
* samica jé wiele wikszô òd samca
* dłëgòsc dzëba 4,2 - 5,8 cm
* dłëgòsc stopë 7,4 - 8,8 cm

## Wëstãpowanie
Wëstãpùje w pôniowi, westrzédny i nordowi Eùropie, nordowi Africe i Azji. Gniôzdeje téż w Alpach. Ni ma gò w Turcji, pòłniowich Chinach i Indiach ( tôm zamieszkiwô pùchôcz indyjsczi). W Pòlsce zasedlô gòrë Sudetë i Karpatë, westrzédny i zôpôdny Pòmorze, pôłniowô Wielkòpòlska. Zëje w lasach z grëbima drzéwiãtama, lubi jiglënowi lasë, kòl zelestrzów, strëg, bagnów, jezor, na pòlach i òtemkłëch rëmiôw dze je wiele fùtru.
## Dłëgòsc żëcô
Na wòlnosce pùchôcz dożëwô 20 lat, a w zamkłosce do 60 lat.

## Gniôzdo pùchacza
Bùdëje gniôzda nôczãscy na dzrzewie z rozgrajonych gołãzach, abò w gniôzdach pò jinëch ptôchach, abò téż za zemi. Gniôzda je w sztôłce snôdczi szôlczi, ùkrëté midze Kãpama trôw. Zrobioné je z sëchi trôwë i wietwi. Na zôczątki strëmiannika abò łżëkwiata samica sklôdô 2-3 jaja są òne biôłi i kùglowati. Skòrepa je grëbô i parchatô. Samica sedzi na jajach przez 32-35 dni rôz do rokù. Pisklãta pò wëklëcu są slepi, pò 4 dniach òdmikają ôczé. Młodi òpùszają gniôzdo czé minie 35 dni, ni mògò tédé jisz lôtac i starkowie mùszo jich i tak fùtrowac.Baro mało z nich przeżëwô. Dorôstajó w 2-3 rokù żëca. Pòre są w grëpie òb całi żëcé.Mają blus jednégò partnéra.

## Co lubi jesc pùchôcz
Pùchôcze chãtno jedzą rozmaité òwadë, ptôchë i susczi. Latem nôbarżi smakają jima jéże, zajce, kaczci, gołąbczi i rëbë. Ób zema ùzérajô za môłima cecónoma ( mëszama, toczkama, młodima sarnoma,). Jachtuje òb wieczorë, nocë i ò pòrénk. W dzéń sedzi na zasadłi gałãzë w kòrónie drzewa, abò krótkò pnia. Na zwiérza pilnuje, spôdô z góré i chwëtô gò drapcama. Pùchôcz to to nôwikszi rabùszny ptôch Eùropë

## Pòzdrzatk
Óbkrój zasadłi, z wiôlgò òkrągłô głowô, z szeroczimë zaòkrôglonyma skrzidłama i krótczim ògónem. Na głowie mô przirodné ,,ùsze" z piór ò dłëgòscë 8-10 cm, pòłożone wòdòrówno a stôwiô je cze je wëstraszony, abò hërlëkony. Szpétë są òbrosłi jasnyma pióroma. Dzëb je czôrnë. Tégówka òcznô mô farwa apfelzynowô. 

## Òbaczë téż
* Ùszatô sowa
* Klatatô sowa

## Przëpisë

Kategòrëjô:Ptôchë
Żaba dalmatińskô

thumb|Rana dalmatina

**Żaba dalmatińskô, żaba zwinka** (*Rana dalmatina*) – gatënk płaza z rodzëznë żabòwatëch. Mô szpicowati pësk, baro dłudżé kòńczënë tëlné, leżący w niwie zdrzelnice òczë, wiôldżé błonë bãbenkòwé. Skóra mô z wiérzchu bruną farwã, na łbie so cymné plamë skarniowé, za łbem na grzbiece plama kątowô w sztôłce lëtrë "V". Brzusznô starna je ùfarwionô biôło, bez plam. Na tëlnëch kòńczënach znajdują sã pòprzeczné plamë w cymny farwie. Wëstãpùje w Eùropie, a téż w Pòlsce, gdze przebiegô nordowo-wschòdniô grańca jegò òbjimaniô, ale blós le na czilenastu stanowiskach w pôłniowi ji czãsce (przede wszëtczim na pôłniowi Kòtlinie Sandomiersczé i na Pògórzu Karpacczim). Żëwi sã òwadama. Nôleżi do grëpë żab brunatnëch. Juwerno jak jinszi gatënczi żab òbjãta je w Pòlsce scësłą òchroną.

Długòsc tegò płaza wënôszi kòl 9&nbsp;cm. Jasné, jednolité ùfarwienié. Mô cemną plamã skarniową. Samce mnijszi òd samic. Na zymkù pòjôwiô sã czãsto ju w strëmiannikù. Gòdë òdbiwają w niewiôldżich zbiornikach wòdnëch ò glëniastim dnie i z nié za baro bùjną roscënizną. Żaba ta lubi òkali pòdgórsczé i pagórkòwaté, żëje czãsto na skraju lasów lëscastëch westrzód wësoczich trôw. Pòluje ò zmiérzchù, wieczorama abò w pochmùrné dnie ale w miéjscach zacëmnionëch téż òb dziéń. Płaz ten doskònale skôcze, długòsc skòków tegò zwierzãca dochôdô do 2 metrów.

## Morfologiô i anatomiô
Òczë so złocësté abò miedziané i mają leżący w niwie zdrzelnice. Parotydë ni wëstãpiwają. Bëlno widoczné so wiôldżé błoné bãbenkòwé ò strzédnicë pòrównywalné ze strzédnicą òczu. Na spòdniéj strónie stopë wëstãpiwają wiôldżé mòdzele. Brak rezonatorów ù samców. Wzdłuż fałdów grzbietowëch mògą wëstãpiwac cymné linie. Samce òb czas gòdów mają cymné mòdzele gòdowé na palcach przédnich kòńczyn.

## Rozrôdzanié
Òkres gòdowi rozpòczinô sã w łżëkwace. Żaba dalmatińskô rozmnôżô sã w zbiornikach stojący lub płënący wòdë. Samice skłôdają skrzek, chterën ma pòstacejô kùlistëch, galaretowatëch brił. Samica znôszi òd 400 do 1800 jaj ò strzednicë 1,5-2 mm, z galaretowatą òsłonką 9-12 mm. Po 3 tédzeniach wëkluwają sã czijanczi. Czijanczi dorôstają do 6 cm długòscë, a òsobniczi pò przeòbrażeniu mają kòl 2 cm. Czijanczi so bruné, mają cało wëdłużoné, ògòn je smùkłi.

## Òchrona i zagrożenia
W Pòlsce żaba dalmatińskô je pòd całkowitą òchroną. W Pòlsce je baro rzôdka i wëstãpùje na môłim òbszarze. Ni je rôwnak zarëchòwônô do zwierząt zagrożonëch wëmarcym.

## Òsoblewòscë
Żaba dalmatińskô pòtrafi skôkac na òdległosc 2 m i wësokòsc 1 m.

## Bibliografiô
# Marian Młynarski, *Płazy i Gady Polski*, Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, Warszawa 1966

## Linczi bùtnowé
* http://www.herpetologia.waw.pl/herpetologia/plazy/gatunki/Rana%20dalmatina.htm|tytuł=żaba dalmatyńska *Rana dalmatina* Bonaparte, 1840|opublikowany=Płazy i Gady Europy|autor=Joanna Mazgajska|data dostępu=17 września 2010
* http://www.medianauka.pl/zaba-dalmatynska

Kategòrëjô:Żabòwaté
Kategòrëjô:Płazë Eùropë
Charzëkòwskô Rówizna

**Charzëkòwskô Rówizna**  - zajimô wiôlgą òbéńdã Kaszëb. Òna grańczi òd nordë z Bëtowsczim Pòjezerzim i Kaszëbsczim Pòjezerzim, òd wschòdu z Tëchòlsczima Bòrama, a òd pôłnia z Krajéńsczim Pòjezerzim. W ji òbrëmienim są gminë Kòczała, Lëpnica, Brusë, dzél gminów Chònice, Kònôrzënë, Przechlewò i Rzeczenica. Fòrmama terenu, chtërne tùwo przewôżają, są zbùdowóné z piôskow, rówiznowé sandrë, ùrozmajiconé wëtopiszczama, a téż rozcãté rënama pòlodofôłtowëch jezór, z jaczich nôwikszą wiéchrzëznã zajimają Charzëkòwsczé Jezoro i Kôrsyńsczé Jezoro. Nôniżi pòłożonô je dolëzna Brdë (kòle 150 - 110m n.r.m). Òd ti dolëznë wësokòscë roscą we wszëtczé stronë. Rëdë regiónu są z wiksza słabi jakòscë (bielëce), stądka téż wiôldżé òbéńdë zajimają chòjnowé bòrë.
## Lëteratura
* Jan Mòrdawsczi: Geografia Kaszub/Geògrafia Kaszëb; dolmaczënk: Ida Czajinô, Róman Drzéżdżón, Marian Jelińsczi, Karól Rhode, Gduńsk 2008, s. 59

Kategòrëjô:Geògrafijô
Trzëgard

thumb|250px|Swiãtojańskô droga w Gdini
thumb|250px|Sopòt — miesczi center
[thumb|250px|Widzënk na [Dłudżi Tôrg ë Zelonô Brómã w Gduńsku]]
**Trzëgard** (pòl. *Trójmiasto*) — pòlicentriczny stolëczny òstrzódk, òbjimającé trzë pòłączoné miasta: Gdiniô, Sopòt ë Gduńsk. Pòłożony w Pòrénkòwi Pòmòrsce, nad Gduńską Hôwingąòbjimô òbéńda ò wiéchrzëznë 1102,27 km² zamieszkôlë bez 760 463 òsobë (stón na 1 stëcznika 2024 r.). Stanowi téż westrzédną czãscë trzëgardsczi aglomeracji.  

Dnia 28 strumiannika 2007 rokù Trzëgard przestało bëc blós pòtoczny mionã, stało sã bò dzélem ùdokùmeńtowónym za pòmòcą pòdpisany tegò dnia *[[Kôrta Trzëgarda|Kôrtë]] [[Kôrta Trzëgarda|Trzëgarda]]*. 

## Lëdztwò

## Przëpisë
Kategòrëjô:Trzëgard
Kwiatnik

mały|Kwiatnik
mały
mały
**Kwiatnik** (*Brassica oleracea L. var.botrytis*) – to je zort ògrodzëznowi kapùstë. Kaszëbi miôwają gò w ògródkach. 

## Mòrfòlogiô
* łodëga- grubô łodëga jak rosce twòrzi jakbe różã co je pãkiem kwiatów. Róża mòże bëc zelonô, biôłô ë jasnożôłtô.
* lëste- roscą na dole i  zdzebło òkriwają wiôldżi kwiat.
* kwiatë- roscą na łodëgach bòcznëch. Są drobné i jasnożôłti.

## Historiô
* Kwiatnik ùprôwialë już starożëtni  Rzemianie i Grecë skądka przeszedł do iinëch krajów. W Pòlsce kwiatnik zaczãto ùprawiac z kùńcã XVI wiekã i sprowadzëła gò wiera królowô Bòna.

## Ùprawa
* Roscena ta nôlepi rosce w miescach słùnecznëch miescach, w czôrnym piôsku bògatim w próchnicã  i mineralny zwiózczi. Kwiatnik mô môłi kòrzéń i dlôte òna nie rosce na biôłim piôsku. Kwiatnik sadzy sã w kastë w gromnicznikù, strumiannikù a nawetka w czerwińcu. Sadzonczi sadzy sã co 40 cm. 
* Kwiatnik lëchò rosce pôrã lat na tim samim miescu, dlôte za każdim razã mùszi bec sadzony w innym miescu.

## Leczniczy swòjiznë
* Kwiatnik ùznôwóny je za leczniczô  ògardowizna. Mô sòiznë procemrakòwi. Je to ògardowizna, chtërną mòżna jesc jak mô sã dieta bò je lekkòstrawny i małokaloriczy. Kwiatnik zawierô wiele witamin: K, C,B1, b6. Zawieró téż  mikroelemente taczi jak: sód, pòtas, wapń, mamgan, żelazo, miedź, cynk, fosfor, fluor, chlor, jod, karoteny.Wzmòcniô òdpòrnosc òrganizmù i òczëszczô krew.      

## Òdżewczy kòmpònente kwiatnika dlô 100g
* Wartość energetyczna w 100 g:	20,00 kcal
* Białkò w 100 g:	2,00 g
* Węglowòdanë w 100 g:	2,50 g
* Tłuszcz w 100 g:	0,00 g 

## Ùżecé
* Kwiatnik mòżna jesc ùgòtowôny i nieùgòtowôny i je òn wiedno pëszny i zdrowi. Nópierwi, zanim ùgòtujemy kwiatnik je dobrze włożëc gò na chwilã do mòcno òsolony wòdë, żebë wëpadłë z niegò wszetczi drobni robôczczi. Do wòdë w chterny gòtuje sã kwiatnik dobrze je dodac pôrã kropel soku z cetrónë. Kwitnik gòtujemy òkòło 15 min nie nakrëwając deklã grópa.

## Jak mòżna jesc kwiatnik?
* gòtowóny i niegòtowony w zalótkch
* w zupie kwiatnikòwi i jażënowi
* jaknò dodów do miãs abò jakno pòjedynczny danie.

## Bibliografiô
* https://web.archive.org/web/20141029044640/http://zdrowieznatury.blox.pl/2012/10/KALAFIOR.html
* https://web.archive.org/web/20150624120024/http://www.tabele-kalorii.pl/kalorie,Kalafior.html

## Bùtnowë lënczi

Kategòrëjô: Roscënë
Kategòrëjô:Bòtanika
Kategòrëjô:Ògardowizna
Szëmrzëca

**Szëmrzëca** – to je  zupa m. jin. z bùlwama.

## Lëteratura
*Sychta B.: Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej. Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk, t.V (1972), s. 248.

## Dopisënczi

 
Kategòrëjô:Kaszëbskô kùchnia
Martwé Mòrze

**Martwé Mòrze** MM w j. Hebrajsczim *Yam HaMelah* je ok. 65 km dłudżé i do 18 km szeroczi. Wòdë kòżdégò rokù je ò métr mnié, chòc każdégò dnia wpłëwô do niegò kòl 4 mln ton słodczi wòdë.
thumb|444x444px|
Mòrze Martwé - panorama.

## Pòdôwczi
* wiéchrzëzna 1027 km²
* głãbòkòsc max. 377 m 
* òbjãtosc 111 km³
* wëmiarë 75,95 × 4,5-16 km

## Geografiô
Je to jezoro jaczé nalôżô sã na grańcë Izraela i Jordanii. Leżi tak niskò (wiãcy jak 400 m niżi rówiznë mòrza, a w nôgłãbszim placu òbniżô sã ò nastãpné 400 m). 

## Fauna i flora
Zasolenié je tak wiôldżé, że òkróm niejednëch bakteriów ni ma w nim zëcégò. Jednak ùczałi òdkrëlë 11 gatënkòw baktrié, jaczim je belno w słonym strzodowiskù. W wòdze je 20 razy wiãcy bromù, 15 razy wiãcy magnézu i 10 razy wiãcy jodu niż wòda mòrskô. Dlôte, że mómë tam depresjã, lëft mô 10% wiãcy tlenu  i je czëstszi òd jinëch môlów, bò ni mô tam miast i przerobinów.

## Zastosowônié
Wódë Miartwégò Mòrza są téż znóné z tegò, że lékùją rozmajité chòroscë skórë. Na pielgrzimkòwëch stegnach je to czãsto môl òdetchnieniô.

## Historiô

## Bibliografiô

Kategòrëjô:Mòrza
Barcelona

**Barcelona** - Gard w nordowò-schòdny Szpanii nad Strzódzemnym Mòrzã.
Stolëcą regionu Katalonia i autonomiczné wespòlëznë ò ti sami pòzwie.
Drëdzi co do wiôlgòscë gard Szpanii. Całé miasto mô kòle 5 milionów lëdzy i je szóstim co do  wiôlgòscë karnem miejszczim w Europejsczi Unii.

Stôrodôwnotë ( zabytki i atrakcje turystyczne)
W Barcelonie je dzewiãc òbiektów z lëstë swiatowé spôdkowiznë UNESCO, sédmë bùdownëch dzeł Antóna  Gaudi, bòlëca swiãtégò Pawła i Pałac Katalońsczé Mùzyczi. Niechtërne z nich to:

**Park Güell**- stolemny ògard architekturny A. Gaudiégò. Park je òbëszłi murem, w chtërnym są bùdinczi z 1900-1914 rokù.

**Casa Mila** - bùdink, chtërny pòwstôł w 1906 - 1910 rokù, wëzdrzi tak, jakbë béł zrobiony z jednégò skalnégò blokù - ( A. Gaudi).

**Sagrada Familia** - kòscôł je znakã Barcelonë,  bùdowóny òd 1882 rokù ąż do dzysu, terô mô 115 m. wësokòscë i je jednym z  nôwëższich kòscołów na swiece. W  2010r. Òjc Swiãti Benedykt XVI kònsekrowôł gò do gòdnoscë bazyliczi mniejszi. 

**Cripta de la Colonia Güell** - môłi kòscôłk, chtërny A. Gaudi wëbùdowôł dlô robòcych lëdzy z Barcelonë. Pò dzys dzéń nie je ùkóńczony bò zafelało dëtków.

**Pałac Katalońsczé muzyczi** -  snôżi, stôrodôwny bùdink z kòncertową  zalą, wëbùdowôny w latach 1905-1908.

**Szpòrtowé klubë** - Nôwikszim balowim  klubã je FC Barcelona, chtërny pòwstôł w 1899 r. i béł wiele razy méstrã Szpanii, 11 razy dobëwca Superpùchara Szpanii, a 26 razy dobëł Pùchar Szpanii.
Drëdzim wiôldzim karnem je RCD Espanyol Barcelona, pòwstôł w 1900 rokù, wiele razy béł finalistą Pùcharu Szpanii i dwa razë w Lidze Europë, je téż méstrem grë w bala białków.

W 1992 rokù w Barcelonie bëłë latné olimpijsczé jigrzëska i wiele jinszich imprez: Mésterzkò Europe i swiata w judo, w płëniãcô, w chòdze szpòrtowim i wiele jinszich.
Kòżdégò rokù òdbiwają sã Maratónë de Barcelona na 42.195 km.i wiôldzi znóne na całim swiece pòkazë akrobate latawców.

## Lëteratura
Zdrzódło http://pl.wikipedia.org/wiki/Barcelona
: *To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.*
: 
: -

= Przëpisë =
Kategòrëjô:Eùropa
Kategòrëjô:Szpańskô
Kategòrëjô:Katalońskô
Héklowanié

**Héklowanié** to je proces wërôbianiô wiãzëdła prze pòmocë héklôcza.

=Spòsób wiãzaniô=
thumb|héklowanié lińcuszka
Héklowanié tak jak wiãzenié na spicach zanôlégô na przecyganim
zôdzeżgów nitków bez se na rozmajite ôrtë. Jinosc midze héklowaniém a wiãzaniém'''
na spicach je tako, że  tu robi tëlkò jedna
raka, bò  hékluje sã  jino jednym héklôczem ,  a prze wiãzaniém na spicach robią dwie rãce,
bò całô robota zatôrczënô je na dwùch spicach.

=Etymòlogiô=
Rodowizna słowa héklowanié  pòchòdzy ód stôrô francëszczégò jãzëka ,,hook”.
Héklôcz wëstãpiwô w rozmajitëch wiôlgòscach i może bëc  sprawiony z wszelejaczich materiôłów, taczich jak: gnôtë, bambus, aluminium,  sztëcznégò twòrzëwa i stalë.

=Doczëzna=
Spòdlecznã doczëznã do wërôbianiô wiãzëdła je héklôcz i jaczis ôrt doczëzny, chtërny bãdze wërôbiany. Nôczãscy je to nitka abò wôłna.
thumb|wôłna i héklocze

=Jinosc midzë héklowniém, a wiãzaniém na spicach=
Nôbarżi jasnô jinosc zanôlegô na tim, że do héklôwaniô  ùżëwô sã jednégò héklôcza zakùńczënégò hôczykã, a nie dwùch spiców. W héklowanim aktiwnô je blós jedna zôdzerzga, czej we wiãzenim na spicach robi sã  narôz na côłim rzãdze zôdzerzgów.  Spùszczone zôdzerzgi mogą sprawic rozplecenie wiãzëdła. Jinaczi je w przëpôdkù héklowaniô, tu spuszczenie zôdzedzgów nie je wiôldżim zadanim. Sprôwiô to jinosc bùdaceji midze tima spòsobama. We wiãzëdle wërôbianym na spicach kòżdé òczkò  pòdtrzëmëwóne je bez òczkò z wëższégò rządu.  Zôs w héklowniém zôdzerzgi parłãczają  są strónką. 

=Spòdlowé splecënczi hékloczôwé=
Je czilenôsce ôrtów spòdlowëch splecenków hékloczowëch. Mòżnô je ùkłôdac w niezrechòwóną lëczbã òbmëszleniów. Do modłów dołączone są téż òpisë splecënków chtërne  wëstãpiwają we wiãzëdłch. W zanôleżnoce òd òsobistëch pierszëznów niechtërny ledzë wëbierają òdtwòrziwanie mòdła òglownika abò chcą robic wedle jinszëch òpisënków.
thumb|125x125px|diagramë splecënków

=Wczesnô historiô=
W XIX stalace  Jirlandjiã òpanôwôł wiôldżi głód (1845-49). W tim czase nastãpiłwô rozwiniãce héklowaniô knëpczi. Wëróbk héklôwóny knëpczi stôł sã wińscem na zôróbk dlô ùbòdżich jirlancczich robotników.

=Héklowanié jakno kùńszta=

Yarn bombing  je to forma kunsztów darżëcnych na ten sam ôrt jak graffiti, tëli, że nie je to malowóne farbą, a do twòrzënô dokôzu ùżëwô sã wôłny i héklocza. Twòrzënié jinstalacëji może bawic baro długo. Dôkazë z wôłny òbchadane sã jakno forma nietrwałô.  Pierszi rôz taką formã dôkòzù wëkònała Magda Sayeg, 37, z Houston w 2005 rokù. Wëmëszlëła, żebë òbhéklowac klëczczi w swòjim krómie.

=Przëpisë=

Kategòrëjô:Hobby
Lasowô kùna

thumb|Lasowô kùna
**Lasowô kùna** (*Martes martes*) – to je rabùszny susk z rodzënë łasëczkòwatëch. Òna żëje m. jin. na Kaszëbach.

Kategòrëjô:Łasëczkòwaté
Wieszczórka żëwòródka

thumb|250px|Wieszczórka żëwòródka
**Wieszczórka żëwòródka** (*Zootoca vivipara*) – to je ôrt gadzënë z rodzëznë prôwdzëwëch wieszczórków (*Lacertidae*). Òna żëje m. jin. na Kaszëbach, zjôdô np. smôrzcze bez bùdinôszków i je dzélowò chrónionô. Òna je zrzeszoné z barżi sëchima sedlëszczama, a òb zëmã spi.
## Lëteratura
* Przewodnik do rozpoznawania roślin i zwierząt na wycieczce / tekst Ute E. Zimmer, Alfred Handel ; oprac. całości Wilhelm i Dorothee Eisenreich ; [przekł. Ewa Rachańska, Piotr Kreyser] Warszawa : Multico, 1996, s. 296.
Kategòrëjô:Gadzënë
Zwëczajny pòdwiôd

**Zwëczajny pòdwiôd**  (*Gryllotalpa gryllotalpa*)  - to je ôrt òwada  z rodzëznë pòdwiôdowatëch (*Gryllotalpidae*). Z nima mielë skweres ògardownicë. 
## Lëteratura
*

Kategòrëjô:Òwadë
Dzecny ògródk

thumb|Dzecny ògródk
**Dzecny ògródk** - to je specjalny teren zelonosce, robiony nôbarżi w gardach dlô dzecy ë młodzëznë.

Kategòrëjô:Architektura
Wëtopiszcze

**Wëtopiszcze** – to je wgłãbienié terenu nôprzód wërzezbioné przez lodofôłt abò jegò wòdë, a tej nafùlowóné przez lód, chtëren są wëtopił.
W wielnëch wëtopiszczach sa tzw. jezórné òczka, zamanówszë bezòdpłiwòwé. W niechtërnëch stronach Kaszëbszczégò Pòjezerzô terenë z bezòdpłiwòwima wëtopiszczama na wiéchrzëznie zajimają kòl 50% terenu.

## Lëteratura
* Jan Mòrdawsczi: Geografia Kaszub/Geògrafia Kaszëb; dolmaczënk: Ida Czajinô, Róman Drzéżdżón, Marian Jelińsczi, Karól Rhode, Gduńsk 2008, s. 18

Kategòrëjô:Geògrafijô
Wiselny Zëławë

**Wiselny Zëławë**  -  są deltową rówizną Wisłë w norodowim dzélu Gdùńszczégò Pòmòrzô, chtërna zaczãła sã ùrabiac dosc pózno, bò kòl 5500 lat temù. W nym czasu równio wòdë w Bôłce, co sã pòdniosła òd zôczątkù hòlocenu kòle 105 m, ùsztabilizowa sã përznã niżi jak dzysdzéń. Zmùszëło to szlamùjącą dotądka rzékã do akùmùlacji. Wisła bùdowa bënową deltã z nôdrobniészich piôsków i rzëcznëch mùłów, jaczé tworzą dzysô szëchtã arastnëch madów. Przez nierówną akùmùlacjã i przesuwanie sã ùscowëch remionów rzéczi, jak téż przez ùsztôłcenié plejstoceńsczi gruńtowinë teren nie je jidealno plaskati. Niejedne òbéńdë leżą niżi równi mòrza i òne ùrôbiają zôpadlënã, jinszé jakno np. niewiôldże plachce dnowi mòrenë sygają 10m w.r.m. Nôwicy je terenów òd 0 do 5 m w.r.m. wësok.

## Lëteratura
* Jan Mòrdawsczi: Geografia Kaszub/Geògrafia Kaszëb; dolmaczënk: Ida Czajinô, Róman Drzéżdżón, Marian Jelińsczi, Karól Rhode, Gduńsk 2008, s. 20

Kategòrëjô:Geògrafijô