open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Òbòra

**Òbòra** je to plac wkół bùdinkù.  Na wsach pòdwòrzé je ògrdzoné płotem drócanym abò ze sztachétów.  Biwô na nim òbòra i chléw dlô chòwë - swiniów, krowów i kòniów. Je tôm téż kùrnik dlô kùrów, kaczków, gùłów, gãsów. Tam mòże téż bëc bùda dlô psa. Na wsowich pòdwòrzach są téż ògrodë z ògradowizną i brzôdowé drzewa.

Jinaczi wëzdrzi pòdwòrzé w miastach. Tam są colemało wësoczé bùdinczi. Na nim biwô gùtornia dlô dzëcé, plac na auta, łôwczi i deptowniczi.
Slédz

Òbrôzk:Clhar u0.png

Slédz to je rëba z rodzënë slédzowatëch, wëstãpiwô na nordze Atlantikù ë przëległich mòrzach. 

## Zortë sledza

* atlanticczi
* pacëficzny
* bałtëcczi
* patagońsczi
* walcowati
* złoti.

## Jinszé zortë rëbów co mają miono sledza:

* czôrnomòrsczi
* dałgińsczi
* wałżańsczi
* amerikańsczi
* antarkticzny.

Kategòrëjô:Rëbë
Zele

## '''Zele'''
 

daje jestkù aparatné pôch i szmaka. Pòmôgają téż w dzegwieniém, chòc daje sã je w malińczich iloscach. Wiele sërowych zelów mô wôrtny dzélëk w jestkù. Zdrowé jestkù mô lepszi priz. Kmink, anys, szôłwija, rozmarión, majerónk, gòrczëca, czosnik są w módze i je corôz wicy krômów ze zdrową żëwnotą.

## Zele dzielą sã na ùżytkòwanié :
* zele léczniéczé 
* zele przëprawòwé 
* zele do parfimów
 
## Zele zbiéry w zwyczajnym òkòlim:
* Czôrny bez
* Brzózka
* Jałówce
* Lëpa
* Dzëkô róża
* Pòkrzëwa
Jan Matejko

thumb|Matejko w 1892 rokù

**Jan Alojzy Matejko** (*Jón Matejkò*) - (ùrodzył sã 1838 rokù w Krakòwie - ùmarł 1893 rokù, Krakòwò), a  béł pòlsczi malôrz (miemiecczégò ë czesczégò pòchòdzënkù). 

Òn sztôłcył sã m. jin. w Krakòwie. Widzałosc dało Matejce malowanié òbrazów z historie Pòlsczi. W jegò bògatim doróbkù są òbrôzë biôtków. Strzódë jegò òbrazów mòże nalezc wiele kòmpòzycëjów ò témie historiczny. Matejko twòrził wiele lat i miôł òb nen cząd wëstôwczi w rozmajitëch gardach m. jin. w gardze Berlëno.

## Bùtnowé lënczi
*http://culture.pl/en/event/clothing-and-costumes 

 

Kategòrëjô:Kùltura
Bùksczi

thumb|Bùksczi
**Bùksczi** – rodzôj nasebné piérzi òkriwającé zwikle intimnë czãscë cała. Dôwni słowò to òznôczało téż chłopsczi bùksë.

## Tipë

* bùksczi do kąpaniô
* slipë
* bòkserczi
* strindżi
* białogłowsczi bùksczi
* bùksczi mòdelującé

## Historiô

Nasebnô piérzô je noszonô prosto na cele pòd ruchnama. Pòjawiła sã w Europie pòd kùńc Strzédnowiecza. W XVI stalatim białczi nosëłë pòd sëkniama krótczi bùksczi zwóne kalesonama. Bùksczi pojawëłë sã w XIX stalatim. Przez wiele stalatów bùksczi zmieniałë swój fasón, długòsc i przëlgłosc.

## Bùksczi rozcënóné
Bùksczi rozcënóné, nie zszëté w krokù, nastałë w latach 20. XIX stalatégò. Bez cepłëch dłudżich do kòlón pantalonów białkom bëło zëmno.

## Kombinacjô

Bëła sparłączenim dłudżich  rozcënonëch  bùksków i kòszlë noszonëch przez białczi w latach 70. XIX stalatégò. W latach 20. XX stalatégò kompletã bëla kòszulka i krótczé bùksczi – dzysô body. Chłopi bëlë òblokłé  w kalesonë z kòszlą, zapinané na gùzë òd krocza pò szëjã.

## Bùksczi z klapą

Pòjawiłë sã na zaczątkù XX stalatégò. Przyjãłë sã  w dzecnëch ruchnach, bò môłim dzecóm wiedno chtos pòmagôł w òbleczenim.
Pierszé chłopsczi slipë pòkôzałë sã w latach 30. XX s. w Chicagò.

Kategòriô: Piérzô
Krowa

thumb|250px|Krowa rasë bruny szwajcarsczi

**Krowa** (archajicznô fòrma: **karwa**) – samnica bëdła domòwégò, chtërna je głównym zdrzódłã mléka, jak téż wòlégò miãsa. Krowë przënôlégają do roscënożérców, żwôczów.

Nôrodné kaszëbsczé pòzwë krowë to m.jin. *knaga*, *mùczka*, *mùża*, *krusza*.

## Kùlt

W Indiach krowë są ùwôżóné za swiãté. 
Krowa je téż swiãtim zwierzãcã egipsczi bòginie Izydë.

Kategòrëjô:Susczi
Knôp

thumb|Knôp bawi sã żabą
**Knôp** - je to młodi człowiek chłopsczégò ortu. Z tim jak knôp stôwô sã chłopã - je rozmajice w rozmajitëch krajach. W mòwie codniowi słowo "knôp" je czãsto ùziwòné dlô młodégò nieżeniałégò chłopa. Historiczné znaczenié - młodi robòtnik co robi zwyczajné, prosté robòtë np. knôp w ùczbie.

Kategòrëjô:Antropòlogijô
Òpòwiôdanié

1. Krótczi pòeticczi ùtwór ò prosté akcji, nie za wiôldżich rozmiarów, jednowątkòwé fabùle, pisóné prozą. Òpòwiôdanié ni mô tak scaloné bùdowé jak nowela, ò czim decëdëją òsobë na drëdżim planie, òpisë ë refleksje. Òd nowelë dzeli ją letkô bùdowa ë ni ma w nim óbòwiązkòwëch zasadów.

2. Pòdstawòwô fòrma narracyjné gôdczi, prezentëje narôstonié w czasu toku zdarzeniów, procém òpisowi. Nen gatunk mòże miec w sobie jesz inszé gatunczi ë  dialodżi.

Kategòriô:Lëteracczi gatunk
Jaskùleczka

thumb|Jaskùleczka 

**Jaskùleczka** - to je môłi ptôch wãdrowny z jaskùłczi rodzënë. Mòżna ją spòtkac na rozmajitéch môlach całi Europé i Azji, na nordzë Afryczi i  Amerika. Òb zema żëje na pôłniowim wschòdze Azji i  na pôłni Americzi. Wiôlgòsc - dwie płcë równo wiôldżi, kùsk miészi òd wróbelk.

Farwë -  dwie płcë równo farwnô. Na pùkle czôrnô, na brzëchù biôłô. Nodżi i pôlce mają biôłé piórô. Dzëb je czôrnô, òczë cemnobruné. 

Jaskùleczka je norodni ptôchã Estoniô. 

## Ôrtë

* Jaskùleczka Dymówka *(Hirundo rustica)* - żëje krótkò gospodarstwa westrzódku òbòrë. 
* Jaskùleczka Oknówka *(Delichon urbicum syn. Delichon urbica)* - mòżna ją spòtkac na wse i w miesce le z daleka òd reszné darżece. Gniózdo są buten
Pòst

**Pòst** – to je dobrowólné strzimanié sã òd jedzeniégò, òglowò abò leno òd jedzeniô niechtërnëch zortów jestkù (np. miãsa), przez wëznaczony czas. Òglowò pòscy sã nôbarżi z nôbòżnëch
przёczёnów.
Pòst w katolëcczim kòscele (rzimsczégò òbrządkù) regùlujë Kanóniczné Prawò w kanonach 1249 - 1253 i òpisejë jakò pòkùtną formã.thumb|Kòscół W praktice wëapartniwô sã trzë òglowi ôrte pòstów:
1.Akùrôtny pòst - je w całim kòscele katolëczim w:
* Pòpielnô Strzoda
* Wiôldżi Piątk - Płaczëbóg
To je strzimanié sã òd jedzeniégò miãsa i ògrańczenim jestkù.
2. Strzimanié sã òd jedzeniégò miãsa – to je strzimanié sã òd miãsa w kòżdi piątk liturgicznégò rokù z môłima wëjimkama: 

a) uroczëzna - liturgiczné dnie nôwikszi randżi, 

b) chòri lëdze i lëdze co ni mają mòżlëwòtë wëbiérkù jedzeniégò np. môl rzesznégò jestkù,

c) w apartnëch przëpôdkach.

3.Eucharisticzny pòst - strzëmòwanié sã òd jedzeniégò na gòdzënã przed przëjãcym Kòmùnie swiãti.

Pòstem je téż dobrowólnô ùdba wiérnégò - òdmôwianié sobie jestkù.

Są téż jinszi pòstë taczi jak np.: pòst w prawòsławny wiarze, pòst w protestancëznie, pòst w jislamie, pòst w judaizmie.
thumb|Jislam thumb|

## Lëteratura
* Perszon J., Na Jastra : Wielki Post i okres wielkanocny w Wejherowskiem [oprac. graf. Andrzej Arendt] (1992).

Kategòrëjô:Religijô
Sw. Marta

**Swiãtô Marta** bëła sostrą Marii i Łazarza, żeła w Betanii, w gardze kòle Jerozolimë. Ji rodzëzna ceszëła sã uwôżaniém. Òni bëlë drëchama Christusa, a òn czãsto gòscył ù nich doma. Marta bëła baro dobrą gòspòdënią i białką ò mòcni wiarze. Cziej ùmarł ji brat, wëszła Jezùsowi na potkanié i rzekła: Terôz wiém, że Bóg dô Tobie wszëtkò ò co blós bãdzesz Jegô prosëł. Tej òna ùczeła taczi słowa: Jô jem zmartwëchwstanim i żëcim. Marta na to rzekła: Jô baro wierzã w to, że të jes Sënã Bòga.
W Prowansalsczi je legenda, że pò Wniebòwstąpienim Christusa Marta ze swòjima krewnyma szła do Francëji. Tąm ji brat Łazarz béł biskùpã Marsylii. 
Miono Marta z jãzëka aramejsczégò òznôczô „pani”. Miono Marta ùżiwóne je w wiele krajach. Pò łacëznie, niemieckù i anielskù – Martha. Z madżarsczégò - Marta, italsczégò – Marta, pò ruskù gôdają – Marfa, pò kaszëbskù – Marta, abó Martka. Òd miona Marta mómë przezwëstkò Martula. Wspomink Sw. Martë swiãtójemë 29.VII.
thumb|right|220px|Christus ù Martë i Marii doma
## Lëteratura
* http://malygosc.pl

Kategòrëjô:Swiãti
Człopa

thumb|100px|right|Człopsczi herb
**Człopa** (we zdrojach: *Szlopa* 1245, *Slopa* 1349, *Sloppe* 1364, *Sloppa* 1421 (KDW), *Schloppe*, *Człopa* (Cenôwa), miem. *Schloppe*) – gard we wôłecczim krézu w zôpadnopòmòrsczim wòjewództwie nad Ceszënką.

Lëdztwò gardu: 2.370 (2009)
Wiéchrzëzna gardu: 6,27 km2

Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë
Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce
Kategòrëjô:Zôpadnopòmòrsczé wòjewództwò
Rëbaczenié

## Rëbaczenié
**Rëbaczenié** je baro wóżné na Kaszëbach.Rëbaczenié dzelé sã na rëbaczenié jakno **wietew gòspòdarczi zajimajãcy sã  łowienim rëbów do jedzeniié i jich  przerôbianié** i rëbaczenié jakno **wietew gòspòdarczi zajimajãcy sã chòwã rëbów w mòrzach,rzékach i jezorach.**thumb|kuter

Pòłożenié Pòlsczi nad Bôłtã ùmòżliwo rozwój rëbaczenié, a co za tym jidze daje rëbë i ich przerobiznë,i robòta  dlô lëdzy. 
Rëbôce, na rzékach i jezorach ùżiwajã niewiôldżich bôtów, kutrów. Do łowieni rëbów  ùżiwajã séce i kaszórk,niechterné zorte, rëbów łowiã ùżiwajãc hóków i wędów. w 2005r. na Kaszëbach bëłë zarejestrowóné3 bôtëdalekmòrsczi, 164 kutre i 352 bôtë.W 2004r. złowionëch òstało96215 ton rib, w tim 9401 tón pòmùchlów, 11088 tón sledzów, a 53403 tón mùtków.Coroz mni sã łowi pómùchlów, z pòzdrzatkù na zmniészenié pòłowòwëch limitów i skródzenié czãdu jegò łowieniô, zalécóné przez Eùropejską Ùniã.Pò weńdzenim Pòlsczi do Éùropejsczi Ùnii wiele bôtów szło na złóm. Rëbackô flota zmniészëła sã jaż  o 40 %.
thumb|Rëbacczi port
thumb|Port w Wiôldzi Wsë
## Muzea Rëbaczenié
Muzeum Rybołówstwa w Helu

Muzeum Ziemi Puckiej im. Floriana Ceynowy w Pucku

## Literatura
Jan Mordawski: Geografia współczesnych Kaszub, Gduńsk 1999

http://pl.wikipedia.org/wiki/Rybo%C5%82%C3%B3wstwo

http://geografia.na6.pl/rybolostwo-w-polsce
Las

mały
**Las** – zajimô wiôldżi sztëk zemi, na chtërny roscą drzéwiãtã, krze roscënë i żëją tam zwierzãta.

Kòżdé drzewò skłôdô sã z: kòrzeniów, pnia, wietewków, lëstów i brzadu.

To dô ôrtë drzewów i krzów:

* lëstowaté, 
* jiglënowé.  

Drzewa lëstowaté gùbią lëstë na zëmã. Drzewa jiglënowé przez całi rok są zeloné ,jich jigłë òstôwają na wietewkach nawetka w zëmie. Drzewa lëstowaté to: dąb, bùk, wierzba, jarzëbina, grôbk, jasón, papla, wijąg, brzózczi. Drzewa jiglënowé to: dana, chójka, skòwrónk i jodła. Krze: leszczena, jeżëna, malëna, jałówc, kalëna, smarglëna. Malinczi roscënë: parpac, wrzos, mech, jagòda, bòrówka, zwóna, pòtrôwnica, grzëbë.

Szëchtë roscënów w lese:
*rëda;
*pòdscelënk (jiglëna, lëstë, wietewczi);
*lasëzna (roscënë);
*gajewizna (krze);
*drzéwiãta (jiglënowé, lëstowaté).

**[[Zwierzëna]] lasowô**:

* òwadë (mrówka, chrobôk, gòwniôrz, mùcha, przmiél, łasëca, mòra, pajk);
* gadzënë (wieszczórka, padalc, żmijô);
* ptôchë (słowik, dzëdzón, kùkùczka, sowa, cybaba, skórc);
* sysczi (dzëk, jeleń, zaja, sarna, wilk, lës, jiglnik).

Grzëbë w najich lasach: brzezan, maslôk, peperlëszka, prôwdzëwk, ridz, ùzémk, pòmùrchel, pùtrus, bòrzón, gãsy grzib, pãpk.

**Sistematicô**

W zależnotë òd przejątich kriteriów lasë mòżna dzelëc na wiele spòsobów, np. biorąc pòd uwagã klimat i strefowi ùkład roslinoscë, lasë mòżna dzelëc na:

* lasë strefë równikòwé,
* lasë strefë pòdrównikòwé,
* lasë sëchi strefë zwrotnikòwé,
* lasë strefë pòdzwrotnikòwé,
* lasë strefë ùmiarkòwané.

Z ùwadzi na jich skłôd i przenależnosc geograficzną mômë:

* lasë jiglënowé,
* lasë lëstowaté,
* lasë mieszóné.

Z ùwadzi na zagòspòdarowanié lasów mòżna zróżnicowac je na:

* lasë òchrónné,
* lasë gòspòdarczé,
* lasë òdroslowé.

Chòrobë lasu trza rozpatriwac w ùkładze dinamicznym jakim je ekosistem lesny.

Do chòrobòtwórczich i szkòdotwórczich czynników są zaliczóne:

* abiotyczné czynniczi chòrobòwé
* pòżarë lasów,
* wyładowaniô elektriczné,
* grôd,
* wiater,
* nisczi ceplëzna,
* wesoczi ceplëzna,
* niekòrzistné warunczi swietlné,
* niekòrzistné warunczi wòdné,
* kwasné deszcze
* biotyczné czynniczi chòrobòwé 
* cëzożiwné òwadë,
* cëzożiwné grzëbë.

**Jak przënôlégò zachòwiwac sã w lese:**
*Nie niszczimë pòtrusów.
*Nie cëskómë smieców.
*Nie zbierómë grzëbów chtërnych nie znajesz.
*Nie zbierómë malinczich grzëbów.
*Nie zriwómë wietewków.
*Nie trzôskùjemë.
*Nie płoszimë zwierzënë.
*Nie niszczimë ptôszich gniôzdów.

## Literatura
J. Labudda „Zôrno mòwë”, D. Pioch "Kaszëbë Zemia i lëdze" E.Gołąbek, „Kaszëbsczi słowôrz normatywny".
Spiéw

thumb

Kaszëbi wiedno rôd spiéwelë i spiéwają, chòc w historii jinszi nôrodë ùważają nas za nié spiéwający.

## Spiéwe na Kaszëbach
Spiéwe na Kaszëbach dzelą sã na dwa ôrte:

a) Bòżé-czasã zwąny pôcerzónkama abò bòżónkama np.: W stajeneczce narodzony ks. Antoniégò Peplińsczégò
Z piesnią do Cebie jidzemë Matinkò- L. Roppela,
Tatkù naj- Alojzegò Nagla.

b) Kózé-chterny nadôwóny są téż jinszé pòzwë: 
*frantówczi
*chòranka
*kòzlinczi.

## Literatura
Literatura:
* Pioch D., Najô domocëzna, Gduńsk 2005
Kategòrëjô: Mùzyka
Fòrsëcjô

thumb|**Forsycjô** – zort czierza chtёren nôleżi do rodzone oliwkowatych,chtёrnych je 15 zortów. Pòchodzy z Azёji, le jeden ino zort pòchodzy z Europe.
Zwolające lёste abò wiedno  zeloné òkrzewe  strzédny wiôlgosce. Lёste pojedyncze,             wąsczé ò stępionech ząbkach. Kwiôte czterolёstinkòwi,zebroné pò  dwa abò w pęczuszk.
Nôleżi do rodzёzne oliwkowatych w rzędzie jasnotowców z grёpe astrowёch, roscen krёtosemionowi.          
Roscëna paradno – niechtёrne zorte zaprôwio sã jakò òkrzewe paradne. Rosce na podmokłych glebach. W Pòlsce ùprowio sã forsycjô  pośrednią i forsycjô zwikło.

## Zôrtë

* Forsythia europaea Degen & Bald. – fòrsycëjô europejskô
* Forsythia giraldiana Lingelsh. – fòrsycëjô Giralda
* Forsythia ×intermedia Zabel (F. suspensa ×viridissima) – fòrsycëjô pòsredniô 
*Forsythia japonica Makino – fòrsycëjô japońska
*Forsythia mandschurica Uyeki
*Forsythia ovata Nakai – fòrsycëjó koreańska
*Forsythia suspensa (Thunb.) Vahl. – fòrsycëjô zwisłô
*Forsythia togashii H. Hara
*Forsythia viridissima Lindl. – fòrsycëjô zelônô

## Pozycjô zôrtu w systemie Reveala

Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Rosopsida Batsch, podklasa jasnotowe (Lamiidae Takht. ex Reveal), nadrząd Oleanae Takht., rząd oliwkowce (Oleales Lindl.), podrząd Oleineae Engl.  Rodzëzna oliwkowate (Oleaceae Hoffmanns. & Link), zôrt forsycjô (Forsythia Vahl.

## Systematyka
*Domena 	eukarionty
*Królestwo  roscëne
*Klad 	roscëne naczyniowi
*Klad 	Euphyllophyta
*Klad 	roscëne nasienne
*Klasa 	okrytonasienne
*Klad 	astrowe
*Rząd 	jasnotowce
*Rodzëzna oliwkowate
*zôrt 	forsycjô

## Przypisy
# Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostãp 2010-03-24].
# Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostãp 2011-01-17].
# Index Nominum Genericorum. [dostãp 2009-02-03].
Kategòrëjô:roscënë
Piekarniô

thumb|Piekarniô

## Piekarniô

**Piekarniô** –to môl w chtërnëm piecze sã chléb i rozmajitô pieczëzna. Dzéle:
*ciastownia
*òbrabialnia
*piecownia
thumb
## Pieczëzna
**Pieczëzna** – to wërobë z mączi, wòdë i solë z różnyma  dodatkama.  Je to pòdstawòwé dzélëk codniowé dietë człowieka. Jinszi zestowné dzéle pieczezne to mlékò, proszci,młodze,cëczier i dôdôwczi, chtërne zależą òd zortu chleba: mak, sezam, bania, soja, słuńcownik,  zéle i sëszoné sliwczi.
thumb|Żarnowi chléb
## Ôrte pieczëzne

Ôrte pieczëzne:
*Pieczëzna pszënô (wëpiekónô z mączi pszëny) 
*zwëczajny: chléb pszëny, chléb pszëny letczi, kòłôcze,chléb żarnowi, chléb graham, grachamczi, bagietczi, frańcësczé 
*wëborowé (òbjëmiwô tłuszcz, cëczier i jaja), np. kajzerki, rogale, kòłôcze do hot dogów, chléb tostowi, kòłôcz wrocławsczi 
*półcekrôwi: chałka, kòłôcze maslané, rogale maslané
*Pieczëzna  żëtnô (wëpiekónô z  żëtné mączi jasny abò ciemny na zakwasé i përzinkã młodzy  mòże bec 15% mączi pszeny): chléb żëtnié (letczi, jasny mléczny, żarnowi, fulzôrny, staropolsczi, żarnowi na miodze, żarnowi z soją i słuńcownik), pumpernikiel
*Pieczëzna mieszónô (pieczëzna pszeno-żytnô robionô na młodzach, abò na młodziach  z zakwasã i téż pieczëzna żytno-pszenô gniotłô na zakwase, abò z  młodzama), np. chléb wiejsczi, kaszëbsczi, krakòwsczii, òliwsczi, mléczny, prasczi, baltonowsczi, słuńcownikòwi, z soją.

## Literatura
Literatura:
* Franciszek Sławski. Słownik etymologiczny języka polskiego 1958, 
*Wiesław Boryś. Słownik etymologiczny języka polskiego 2005

Kategòrëjô:Wark
Maratońsczi biég

thumb|250px|Biég maratońsczi

**Biég na distanse** 42 kilométrów ë 195 métrów.

### Pòchòdzenié pòzwë

Pòzwa jest òd miescowòsce Maraton w Grecji. Wedle Herodota pò skùńczony, zwëcãzci biôtce Greków z Persama w 490 p.Ch. ti òstatny wlezle na swòje òkrãtë i rëszële na bezbronny Atene. Widząc to Grece rëszële téż co sëł w nogach ë przëbëlë do Aten w tim samim czasu co Persowie.. Biég nen legł ù pòdstawë òpòwiesci wedle chtërny pòsłańc Filipides biégł do Aten z klëką ò dobëcym ë grozbie ze strone persczi flote. Pò tim jak òn przekôzôł to wiadło òn pôdł bez dëcha. W 1879 r. angelsczi pòeta Robert Browning nôpisôł wierztã ò ti historii pòd titlã Filipides (ang. Pheidippides). Dali Michel Bréal, francesczi filolog przejãti tą historeją nasënął Pierre'owi de Coubertinowi ùdbã bë dodac do programù pierszich nowòżetnich jigrzisk òlimpijsczich biég ò długòse (dłużawie) òdpòwiadający ti pòmiãdzy Maratonem a Atenami.

### Olimpijskô discëplina

W pierszich olimpijsczich jigrzëskach biég maratońsczi bëł rozgriwóny na distansie 40 kilométrów, chòc prôwdzewô droga z Maratonu do Aten mô 37 km, równak pòstanowiono zaòkrąglic tã liczba do 40. Na olimpijsczich jigrzëskach w Londynie (1908) ten distans zwiãkszono ò 2195 métrów tak bë meta nalezła sã bliskò placu gdze na tribunach sedzała brytyjsko królowo. Pózni jësz porã razy gò zmienióno, bë w kùńcu òd 1924 przëjąc òstatecznie 42.195 km.  Dopiéro 1984 r. w Los Angeles dodóno biég maratońsczi kòbiét. Biég maratońsczi chłopów tradycyjnie kùńczi kòżdi jigrzëska olimpijsczi. 

### Wiôldzi  ùliczny biég

Òd przeszło 100 lat wiôldzi i mnijszi miasta òrganizëją masowi biédzi ùliczni na maratońsczim distansie. Mòże w nich biegac kòżdi chto chce. W nôwiãkszich jimprezach (Londyn, Nowy Jork, Boston, Chicago, Wiedeń, Berlin) ùczestniczi wiãcy niż 30 000 biégaczy: profesjonalistów ë amatorów. W Pòlsce nôwiãkszi maratonë òrganizëją: Poznań, Warszawa, Kraków, Dębno, Wrocław. W masowich maratonach kòżdi bëtnik chtëren ùkùńczy biég òtrzimiwo medal i òstaje „Maratończikã”. 

Je wiele pòwiédzeń ò maratonach. Np. Kùńcząc maraton stajesz sã nowim człowiekã,  Pòradzisz so z maratonã pòradzisz so ze wszëtczim.

### Bùtnowé lënczi
* AIMS - Swiatowi Federaceja Biégów Maratońsczich
* Midzënôrodny Katalog Maratonów
* Midzënôrodny Katalog Maratonów Pò Pòlskù pònad 1200 biégów z całégò swiata

### Tikôczë


Kategòrëjô:Szpòrt
Stetoskòp

thumb|Stetoskòp

**Stetoskòp** (z gr. στήθος, stēthos = piers, wnãtrze i σκοπή, skopein = òglądac) czasã zwóny **fonendoskopã**, je to mediczny jinstrumeńt diagnosticzny do òbsłëchiwaniô chòrégò, przede wszëtczim  klôtczi piersowi, serca ë brzëcha. Przódë to bëła lejkòwatô pipka.  
Dzysdniowi  pòmëslënk stetoskòpù wënalôzł francësczi doktór  René Laennec w 1816 rokù. Dalszi ùdoskonalenié wprowadzëł w 1843 rokù George P. Cammann z Nowégò Jorkù. W 1890 rokù do stetoskòpù bëła dodónô metalowi lirã midzé  słëchùlkama.  W 1963 rokù  kardiolog David Littmann (1906-1981), profesor z Harvard Medical School òpatentowôł  tip stetoskòpù ùżiwóny dzysô.

Kategòrëjô:Medicyna
Kategòrëjô:Technika
Grzëbë

thumb

## Grzëbë

Grzëbë

**Grzëbë** – królestwo nôleżą do domenë jądrowców (Eucaryota).
Jistniené grzëbów òbzérô sã we wszëtczich strefach klimatycznych, przede wszëtczim na lądach, rzôdko w wòdach. Do terô òpisónô ok. 120 tës.zortów grzëbów. Rok w rok charakterizeje sã ok. 1700 nowich zortów grzëbów.


Òbrôzk:Huba.JPG|oflës
Òbrôzk:Gąska niekształtna 1.jpg|gąska
Òbrôzk:Borowik szlachetny (Boletus edulis).jpg|bòrzón
Òbrôzk:Amanita muscaria UK.JPG|pòtrus
Òbrôzk:Amanita pantherina - Ss181292.jpg|pòtrus
Òbrôzk:Maślak pstry 12.jpg|pãpk
Òbrôzk:Lycoperdon perlatum 09.jpg|pùrchówka


## Budacëjô grzëba.
Grzib skłodô sã z kapelusza, nodzi i grzëbni pòdzemny.

## Żëwienié

Wedle spòsòbu odżywianiô westrzód grzëbów wyróżniwô sã:

* saprofitë 
* pasożytë
* symbiontë 

## Rozrôdzanié
**Grzëbë rozrôstają sã**:

* wegetatywno
* przez pòdzeleniô
* pãczkòwanie 
* fragmentacjô plechë 
* pëłcowo 
* izogamiô 
* anizogamiô 
* oogamiô 
* gametangiogamiô 
* somatogamiô 
* przez sporã 

***Grzëbë dzelą sã na'':'''

* grzëbë kapeluszowi 
* grzëbë jôdny 
* grzëbë trëjący 
* grzëbë cézożëwny
* grzëbë wòdny
* dodôwk do miãsów
 

***'Wëzwëskiwani grzybów.**** 

Grzëbë są ùżëwóny do wëróbkù żëwnote.Jiny grzëbë, jak Penicillium, są wëzwëskiwóny do wëróbkù leków. Grzëbë jôdny sã sëszi,zaprôwio sã i mrozy sã.

**Grzëbòwô jodô.**

* grzëbòwô zupa
* prażnica z grzëbami
* grzëbòwi sós
* pizza z grzëbami

thumb
thumb

## Literatura:

W: Hans G Schlegel: Mikrobiologia ogólna. Warszawa: Wydaw. Naukowe PWN, 2000

Hans.E. laus.: Atlas grzëbów jôdowich i trëjących. Wydaw.RM, 2008

Kategòrëjô:Biologiô
Swiãti Mark

mały|Swiãti Mark
**Swiãti Mark** Apòstoła, ewanielista. Wedle kòscoła katolecczégò autor nôstarszi i nôkrotszi Ewanielii. Bëł półbratã Swiãtégò Barnabë, drëch swiãtégò Pawła, a pózni swiãtégò Piotra. Wedle biskùpa Papiasza (ùm. 130 rokù) òn òpisôł to, co Piotr gôdôł. Wedle tradicëji Swiãti Mark bëł zamãczoni za czezera Trajana. Kòscół koptyjsczi ùznôwôł jégò za pierszégò patrijachã Aleksandrii, a kòscół katolecczi, anglikańsczi, ewangelicczi, prawosławny i ormiansczi za swiãtégò.
 
Miono Mark – po łacëznie Marcus òznôczô „ nôleżi do Marsa”. Jegò ùżëwô sã w wiele krôjach.
	Z italsczégò i portugalsczégò – Marco, pò niemieckù – Markus, z madżarsczégò i kaszëbsczégò – Mark.
	Òd miona Mark je przezwëstkò Marczewsczi, Marczyk, Markiewicz, Markut

## Lëteratura
* A. R. Sikora: Ewanielëjô wedle swiâtégò Marka (z greczi przełoż. na kaszëbsczi jãzëk), Gdańsk: Zarząd Główny Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego 2001

Kategòrëjô:Religijô
Kléd

mały
mały

**Kléd, klédzek** – wiérzchny jednodzylowi strój białogłowsczi, òbkrëwający srąb i nodzi, czãsto téż rãce. W dôwnocë bëło to òbleczenié, dlô chłopów i białków. Kléd pòchòdzy z strzédnowiecznëch mańtlów i pelerin na skùtk zmianë ich krojów i ùlepszeniô sztofów. 
Z ùbiwaniém lat klédowô móda sã zmieniwała, zanôlégało to òd, sztofù, módë, brëkòwnotë i wëgòdë.

## Ôrtë klédów
* koktajlowi kléd
* wieczorowi kléd
* slëbny kléd
* môłô czornô
* dzénny kléd
* karnawałowi kléd
* mini,midi, maksi kléd


Òbrôzk:Christian Dior Dress.jpg|wieczorowi kléd
Òbrôzk:Fotothek df roe-neg 0006724 017 Eine Frau posiert in einem Hochzeitskleid.jpg|slëbny kléd
Òbrôzk:Gotsiy3edit2.jpg|môłô czôrnô
Òbrôzk:Sandra Shine 3.jpg|mini kléd
Òbrôzk:Shirt dress.jpg|dzénny kléd


## Lëteratura
Miesãcznik *Twój styl* nr 1-5 2011r

Kategòrëjô:Ruchna
Swiãtojanka

thumb|Czerwona porzeczka  **Swiãtojónczi**(pol. porzeczka) – zort krza z rodzëznë krëzbùlowatich. Wëstãpujący w òbrëmié ò klimace ùmiarkòwónym na całi  półkùli nordowi. Szesc zortów rosce dzёkò w Pòlsce. Krze mògą bёc nawetka 3m dłudzi. Lëstë wiôldzi, kwiatё môłi. Brzôd je òkrãgli jak jagòda, farwë czôrny, czerwiòny abò biôłi. Roscëna ùprawiônô przede wszёtczim w Europie. Rozwielô sã letkò, lubi mòklёznô zemia. Brzôd nadôwô sã na trzãsk, zaprawё, wino i kompòt. Mòżna je téż jesc na sёrowò.   Bògati w witaminã C.
Z rodzëznë łac. Grossulariaceae, 

Gromada okrytonasiennych (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Rosopsida Batsch, podklasa różëwi (Rosidae Takht.), nadrząd Saxifraganae Reveal, rząd skalnicowce (Saxifragales Dumort.), rodzëzna agrestowati (Grossulariaceae DC. in Lam. & DC.), podrodzina Ribesioideae K. Koch, plemię Ribesieae Horan, rodzaj porzeczka (Ribes).

Zort flory Polsczi:

    porzeczka agrest, agrest (Ribes uva-crispa L., syn. R. grossularia L.)
    porzeczka alpejska (Ribes alpinum L.)
    porzeczka biała (Ribes niveum L.)
    porzeczka czarna (Ribes nigrum L.)
    porzeczka czerwona, p. dzika (Ribes spicatum E. Robson, syn. R. schlechtendalii Lange)
    porzeczka krwista (Ribes sanguineum Pursh) – gatunek uprawiany
    porzeczka skalna (Ribes petraeum Wulfen)
    porzeczka złota (Ribes aureum Pursh) – gatunek uprawiany
    porzeczka zwyczajna (Ribes rubrum L., syn. R. vulgare Lam.) – antropofit zadomowiony

Pozostałe zortë
    Ribes acerifolium T.J. Howell
    Ribes amarum McClatchie
    Ribes americanum P. Mill.
    Ribes binominatum Heller
    Ribes bracteosum Dougl. ex Hook.
    Ribes californicum Hook. & Arn.
    Ribes canthariforme Wiggins
    Ribes cereum Dougl.
    Ribes cruentum Greene
    Ribes curvatum Small
    Ribes cynosbati L.
    Ribes divaricatum Dougl.
    Ribes echinellum (Coville) Rehd
    Ribes erythrocarpum Coville & Leib.
    Ribes fasciculatum Sieb. & Zucc. – porzeczka japońska
    Ribes odoratum Wendl. – porzeczka wonna

Pomieszóny:
 porzeczkoagrest (Ribes ×nidigrolaria) – skrzyżowanie porzeczki czarnej i agrestu.

## Bùtnowé lënczi

Kategòrëjô:Bòtanika
Lëpin

thumb|''Lupinus''

**Lëpin** (*Lupinus* L.) – to je szlach roscёnów z rodzëznë bòbòwatëch. W tim szlachù je kòlé 150-200 ôrtów.

## Ògardowi lëpin
Ògardowi lëpin pòwstôł we wёniku skrzëżowaniô rozmaitich zortów. Wyrôstô do 120 cm, mô sztiwné, grëbé, miãsёsté, rozgajdóné łodidżi i dłoniasté lëstë. Kwitnie w czerwińcu i lëpincu. Mô kwiatostón złożony z grona drobnëch kwiôtów na jedny matewczi. Rosce w kòżdi zemi, lubi słuńce, ùprawiô so gò na grządkach na cãti kwiatë. Rozwieli so pòprzez semiona wёséwané na zaczãtkù maja. Semiã mô trёjacé włôscёwòscё.
 

Kategòrëjô:Bòtanika
Sroka

**Sroka** abò **sarka** (Pica pica) – zort strzédny wielgòscë ptôcha z rodzëne krëkòwatych.
thumb

## Gdze żyje
Sarka mieszkô w całi Europie, Azji i nordowò-zapadné Africe. Wëstãpiwo tëż w Ameryce Nordowi. 
W Pòlsce je baro pòpularnô, jeden z nôbarżi znónych ptôchów. Nômni sarków je na Mazurach. Nôwicy sarków je w miastach i w òkòlim, gdze sã bezpieczno czëją.

## Òkòli
Sarka przóde mieszka blós w òkòlim rzéków, lasów i chróscënach. Sarka terô wëstãpiwo czãsto na pòlach i łąkach, w brzadownikach i ògrodach, w òkòlim lëdzy, w parkach, na wsach i w miastach.

## Wëzdrzatk
Ptôch je szlank i mô dłudżi ògón. Jégò pióra są czôrné i biôłé. Òn je miészi òd ònóka chtërën mô dłëgszi ògón. Dzób i nodżi mô czôrné. Je kąsk miészi jak warna, prawie taczi jak gòłąbk. Dłùgòta cała ok. 40–48 cm, w tim długòta ògòna: ok. 20–30 cm, rozłożenié skrzidłów ok. 52–60 cm, wôga ok. 180–230g. 

## Jôda
Sarka je wszëtkòżyrnô, chòc wòli miãsną jôdã. Sarka jé: pajczi, robóczi, smôszczié, bączëne, mëszë, szurë, żabë, wieszórczi jé téż zbòża, jagòdë, brzôd. Pòtrafi téż zjesc jaja ptôchów, pisklãta i môłé kùrzãta. Baro chãtnô jé òdpôdczi ze smietników. Sarczi czãsto wëżërają spiża wieszczówkóm, chtërnë nie pamiãtają gdze schòwałë swòjã jôdã.

## Rozmłodzenié

Sroka mô młodé rôz do rokù, a niese kòle 6-8 brunawëch jajów i sedzy na nich 17-19 dniów. Stôrë fùdrëją młodé kòle 20-23 dni. Pózni òne mùszą wëlecec z gnôzda i radzec sobie same.

## Òchrona

Sarka w Pòlsce je pòd délową òchróną.

## Biografiô

Biografiô:

*Pica pica. Czerwona Księga Gatunków Zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.) 

*Albin Łącki: Wśród zwierząt – ptaki. Poznań: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1988, s. 226. 
 
*Marcin Karetta: Atlas ptaków. Pascal, 2010.  

*Andrzej G. Kruszewicz Ptaki Polski – t. II, Multico, Warszawa 2005,

Kategòrëjô:Krekòwaté
Kategòrëjô:Ptôchë Europë
Kategòrëjô:Ptôchë rabùszny
Swiãtojónczi

thumb|Porzeczka czerwona
**Swiãtojónczi**(pol. porzeczka) – zort krzu z rodzëznë krëzbùlowatich. Wystãpujący w òbrëmié ò klimace umiarkowanym na całi półkùli nordowi. Szesc zortów rosce dzёko w Pòlsce. Krze mògą bёc nawetka 3m dłudzi. Lëstë wiôldzi, kwiôtё môłi. Brzôd je okrągli jak jagòda, farwë czôrny, czerwòny abò biôłi. Roscena ùprawiônô przede wszёtczim w Europie. Rozwielo so letkò, lubi mòklёznô zemia. Brzôd nadôwô sã na trzãsk, zaprawё, wino i kompòt. Mòżna je tiż jesc na sёrowò.  Bògati w witamina C.

Literatura: 

http://www.wikipedia.org
Jagelonowie

mały|124x124px|Herb Jagelonów
**Jagelonowie** (lët. *Jogailaičiai*) – wietew lëtewsczi dinastie Gedëminowiczów, jakô wëwòdzy sã òd Władisława II Jagełłë. Je to trzecô dinastiô, chtërna rządzëła w Pòlsce (w latach 1386-1572). Jagelonowie rzãdzëlë téż w Lëtewsczi (w latach 1377-1401 i 1440-1572), Czechach (w latach 1471-1526) i w Madżarsczi (w latach 1440-1444 i 1490-1526).

## Jagelonowie na pòlsczim sadawiszczu

## Bibliografiô
*T. Biber, M. Leszczyński, *Poczet władców Polski*, Poznań 1997.

Kategòrëjô:Włodarze Pòlsczi
Masiela Lusha

thumb|right|Masiela Lusha
**Masiela Lusha**, (ùr. 23 rujana 1985) je amerikańską teatrownicą. 

Lusha, Masiela
W-LAN

**Bezdrutnô môlowô séc** - nowô technologijô brëkòwónô w jinfòrmatice ë telekomunikacëji, òznôczającô sparłaczenié kòmpùtrów bez ùżëcô kabla ë niżódnëch jinëch kablów.
To terô dô szterë sztandardë sécy WLAN:
* 802.11a - séc òpiartô na wali 5 GHz, transmitëje pòdôwczi z chutkòscą 54 Mb/s,
* 802.11b - nôstarszi sztandard, chtëren pòséłô jinformacëje z chutkòscą leno 11 Mb/s,
* 802.11g - pòpularny sztandard - dzysdniowò we wikszoscë kòmpùtrów; szlachùjący do 802.11a, chtëren równak transmitëje pòdôwczi na wali 2,4 GHz,
* 802.11n - nônowszi sztandard, chteren pòséli jinfòrmacje z chùtkòscą 150, 300 ë 600 Mb/s i nadôwô na wałach 2,4 ë 5 GHz.

Kategòrëjô:Technika
Alfréd Lubocczi

**Alfréd Lubocczi** (1914 w Lãbòrgu - 1993) - béł znónym kaszëbsczim kùmkôrzem. Wiele jegò wërzinków je zebrónëch w Mùzeum w Lãbòrgu.
## Bùtnowé lënczi
*Alfred Lubocki

Kategòrëjô:Kaszëbi
Tuszkòwë

__NOTOC__
**Tuszkòwë** - to je kaszëbskô wies w gminie Lëpùsz, w kòscérsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. 

## Rozmajitoscë
Z tą wsą parłãczi sã gôdka ò Tuszkòwsczi Matce:

::*Tuszkòwsczim Mëckóm ùmarła matka i òni ją wiozlë do [[Lëpùsz]]a, żebë ją tam pòchòwac. Gdze béł piôsk, to òni jachalë pòmału, a pò kòrzéniach i kamiéniach òni jachalë chiżi, żebë jich matka chòc w trëmie na wiorach kąsk sã pòhockała, bò w żëcu nigdë sã dosc nie wëhockała. Jak òni bëlë bliskò Lëpùsza, tej trëma z matką spadła z wòza òd tegò trzãseniô. - Tu nasza matka chce bëc pòchòwónô - rzeklë Mëcce i wëkòpalë kùlã. W nią òni wsadzëlë trëma, zakòpalë ją, a na to miejsce zasadzëlë [[Sosna|chójkã]]. Ta wërosła baro wësok i je grëbô tak, że trzej chłopi ni mògą ji òbłapic. Dzys lëdze mówią na tã chójkã Tuszkòwskô Matka*.

## Bùtnowé lënczi
*''Tuszkowy'' w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”
*''Przyrodnicze i kulturowe skarby w krajobrazie mojej okolicy''

## Lëteratura
Róża Ostrowska, Izabella Trojanowska: *Bedeker kaszubski*, Wydawnictwo Morskie, Gdańsk 1974, s. 438.

## Przëpisczi

Kategòrëjô:Gmina Lëpùsz
Kategòrëjô:Kaszëbë
Juanes

thumb|Juanes (2008)
**Juanes** (**Juan Esteban Aristizábal Vásquez**), (1972) je Kolumbiô spiéwôrzã. 

Kategòrëjô:Mùzycë
Wadë pòstawë cała

## Wadë pòstawë cała
Wada pòstawë cała to pòdług Wolańsczégò zmianë ùtrwalony w gnôtowim ùkładze, fele „trzymaniô sã”, to téż wërwark remnygò  ùkształtowaniô cała.
Fele sztature to zmianë prostégò swobòdnégò położenia cała, chterne junaczą sã òd tipòwich dlô òkreslonégò ôrtu,wiekù, bùdowë i rasë. Fele sztature są pòwstałi bez patologòwi zjinaczenie. (Tylman 1972)
Fele sztature to odchylenia òd òglowò przëjãtich céchów przënôléżny sztature. (Malinowska 1983)
thumb

Cządë rozrostu fele:

I Cząd dzejnotowich zmianów 
Jedne grëpë Musilów ùlegają òsłabieniu i rozcygniãcu, a w drëdżich wëstąpiwo nacygnienié i jich.
 
II Cząd 
Pòwstôwanié przëgnãców (wiãzënów, żëłów, mùskùłów)

III Cząd sztrukturalné zmianë

(ùtrwalony przëgnãca)

Pòdzélënk felów: 

*wrodzony
*nabëti
*rozwijowi
*przëwëczny

## Ôrtë felów sztaturë

*plecë okrągli
*plecë wklãsłi
*plecë òkrãgło-wklãsłi
*plecë plaskati
*plecë kòlibkòwati
*bòczny skrzywieni porów (krzéla)
*piersnô klôtka kùrzô
*kòlãna wëkrzéwioné
*kòlãna szpòtawi

## Fele stopów

*stopë plaskati
*stopë plaskatô-kòszlawi
*stopë szpòtawi
*stopë wëkùmóny
*stopë plaskati pòprzecznô

## Fele pôlców stopów
*kòszlawi pôlcoch
*sztiwny pôlcoch
*młotuszkòwati pôlce.

## Bibliografio

T. Kasperczyk, Wady postawy ciała- diagnostyka i leczenie, Kraków 1998

E. Zeyland- Malawka, Ćwiczenia korekcyjne, Gdańsk 1999

Kategòrëjô:Medicyna
Wiôlgòlëstny lëpin

thumb|Wiôlgòlëstny lëpin

**Wiôlgòlëstny lëpin** (*Lupinus polyphyllus* L.) – to je roscёna z rodzëznë bòbòwatëch. W ògardach terô seje sã miészańce z farwnyma kwiatama. Jegò je 5 rozmajitich zortów. Òn wërôstô do 150cm i mô sztiwné, dosc grëbé, prosté chłądë, a na nich rãkòwaté lëstë. Òn kwitnie w czerwińcu i lëpincu. Ten lepin mô grądkò złożony z drobnëch kwiôtów. Òn rosce w dosc sëchi zemi, a lubi słunôszkò. Gò mòże sôc na zôgónkach na strzëgłé kwiatë. Òn rozrôdzô sã pòprzez zôrno. Wёséwac gò mòże na zymkù. Jegò zôrno mòże bëc kąsk trёjący.

Kategòrëjô:Bòtanika
Kamienicczé Jezoro

**Kamienicczé Jezoro** (pòl. *Jezioro Kamienickie*) - to je jezoro ò wiéchrzëznie 138 ha w:  
kartësczim krézu i lãbòrsczim krézu, w òbéńdze Kaszëbsczégò Pòjezerzô. 

Kategòrëjô:Kaszëbsczé jezora
Sztadion

[thumb|300px|Sztadión w [Gduńsk|Gduńskù]]

**Sztadión** – to je szpòrtowô bùdowniô, brëkòwónô do rozgrôwaniô miónków w rozmajitëch szpòrtowëch discëplinach i 
jinëch masowëch widzawiszczów abò komercjowëch imprezów (tôrdżi).

Kategòrëjô:Szpòrt
Krziżëwi pajk

thumb|Krziżëwi pajk
**Krziżëwi pajk** (*Araneus diadematus*) – to je ôrt pajka z rodzëznë *Araneidae*. Òn żëje m.jin. na Kaszëbach.

Kategòrëjô:Zoòlogiô
Fridrichòwò

**Fridrichòwò** to je dzél wsë Parchòwò w gminie Parchòwò, w bëtowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. 

Kategòrëjô:Gmina Parchòwò
Kategòrëjô:Kaszëbë
Kaszëbskô Karznica

**Kaszëbskô Karznica** - to je wies w gminie Pòtãgòwò, w stołpsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. To pò miemieckù bëła *Wendisch Karstnitz*, ale ju w latach 1938–1945 *Ramnitz*.

## Bùtnowé lënczi
*4.) ''Wendisch Karstnitz -  Kaszubska Karznica'' w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”
## Zdrzë téż
Wendowie 

Kategòrëjô:Pòmòrsczé wsë
Kategòrëjô:Stołpsczi kréz
Kategòrëjô:Gmina Pòtãgòwò
Joanna Krupa

thumb|Krupa w 2008 rokù
**Joanna Krupa** (ùr. 1979 rokù) to je pòlskò-amerikańskô teatrownica.

Kategòrëjô:Film
Krupa, Joanna
Wiôldżé Klôsztórné Jezoro

**Wiôldżé Klôsztórné Jezoro** (pòl. *Jezioro Klasztorne Duże*) - to je jezoro ò wiéchrzëznie 57,5 ha w 
kartësczim krézu, w òbéńdze Kaszëbsczégò Pòjezerzô. Òno je w nordowym dzélu Kartuz.

## Bùtnowé lënczi
*''Jezioro Klasztorne Duże''

Kategòrëjô:Kaszëbsczé jezora
Biôłé Jezoro

thumb|Białe Jezioro
**Biôłé Jezoro** (pòl. *Białe Jezioro*) - to je jezoro ò wiéchrzëznie 54,6 ha w gminie Kartuzë, w kartësczim krézu, w òbéńdze Kaszëbsczégò Pòjezerzô. Kòl niegò je wies Ùcëskò.

Kategòrëjô:Kaszëbsczé jezora
Szénajda

**Szénajda** - to je kaszëbskô wies w gminie Kòscérzna, w kòscérsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. 

Kategòrëjô:Gmina Kòscérzna
Kategòrëjô:Kaszëbë
Biôłé Jezoro (gmina Chmielno)

**Biôłé Jezoro** (pòl. *Białe Jezioro*) to je jezoro ò wiéchrzëznie 88,1 ha w gminie Chmielno, w kartësczim krézu, w òbéńdze Kaszëbsczégò Pòjezerzô. 

Kategòrëjô:Kaszëbsczé jezora
Kategòrëjô:Gmina Chmielno
Grabòwsczé Jezoro

**Grabòwsczé Jezoro** (pòl. *Jezioro Grabowskie*) to je jezoro ò wiéchrzëznie 135,0-140,7 ha w 
w kòscérsczim krézu, w òbéńdze Kaszëbsczégò Pòjezerzô. 

Kategòrëjô:Kaszëbsczé jezora
Céza

thumb|Łowienié cézą
**Céza** - ôrt secé do łowienô rëbów przë dnie np. bańtków. Cézą rëbôcë mògle łowic np. w Bôłce.  Friedrich Lorentz (1934) pisôł, że Kaszëbi łowile cézą òb noc. 

Kategòrëjô:Rëbaczenié
Kategòrëjô:Mòrskô kùltura
Theobald Mathew

thumb|Òjc Mathew
**Theobald Mathew** (ùr. 1790 - ùm. 1856) to béł òjc, kapùcyna w kòscele katolëcczim w Irlandëji. W 1838 rokù òn béł załóżcą bractwa trzézwòscë (*Knights of Father Mathew*). W drëdżi pòłowie XIX stalata taczich
bractwów bëło wiele w kòscołach na Kaszëbach. 

Kategòrëjô:Katolëcczi Kòscół
Wiôldżi dzëdzón

thumb|Wiôldżi dzëdzón - òn

**Wiôldżi dzëdzón** (*Dendrocopos maior*) - to je strzédny ptôch z rodzëznë dzëdzónowatëch. Te ptôchë żëją m. jin. na Kaszëbach.

Bãbnienié wiôldżégò dzëdzóna 

Kategòrëjô:Ptôchë
Wickò

thumb|Krzëżacczi grańczny kam
**Wickò** to je gminowô wies w gminie Wickò w lãbòrsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Tu w szkòle dzece ùczą sã kaszëbsczégò jãzëka.

## Bùtnowé lënczi
*Wick w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”
*Szkòła

Kategòrëjô:Lãbòrsczi kréz
Kategòrëjô:Gmina Wickò
Lubniô

thumb|Lubniô
**Lubniô** - to je kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w chònicczim krézu, w gminie Brusë. Tu w szkòle dzece i młodzëzna ùczą sã kaszëbsczégò jãzëka.

## Bùtnowé lënczi
*Lubnia w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”
*Szkòła

Kategòrëjô:Kaszëbë
Kategòrëjô:Gmina Brusë
Zwëczajnô brunelka

thumb|Zwëczajnô brunelka**Zwëczajnô brunelka** (*Prunella vulgaris* L.) - to je wielelatnô roscëna z rodzëznë głëszkòwatëch (*Lamiaceae*). 
Òna rosce m. jin. na Kaszëbach.
 
## Lëteratura
* Przewodnik do rozpoznawania roślin i zwierząt na wycieczce / tekst Ute E. Zimmer, Alfred Handel ; oprac. całości Wilhelm i Dorothee Eisenreich ; [przekł. Ewa Rachańska, Piotr Kreyser] Warszawa : Multico, 1996, s. 178.
## Bùtnowé lënczi
* Przyroda projektowanego rezerwatu „Dolina Mirachowskiej Strugi” na Pojezierzu Kaszubskim s. 53 ''Prunella vulgaris''
Kategòrëjô:Bòtanika
Gùszk

thumb|Gùszk
**Gùszk** (*Blicca bioerkna* syn. *Abramis bjoerkna*) - to je rëba z rodzëznë karpiowatëch (*Cyprinidae*). Òna mòże żëc m.jin. w rzékach i jezorach na Kaszëbach. 
 

Kategòrëjô:Rëbë
Marión Miotk

**Marión Miotk** (pòl. *Marian Miotk*) (ùr. 1957 rokù) -  ksądz, dzéjôrz kaszëbsczi. Òn béł w 
Rzimie i w kaszëbsczim jãzëkù òdprawiô dzél Mszë sw. w kòscele katolëcczim.
Òn je wëprzédniony przëznôwóną przez Karno Sztudérów Pòmòraniô Medaliã Stolema (1990) za kôzania pò kaszëbskù.

## Ùsôdztwò (wëjimk)
* Séw Bòżégò Słowa : na niwie kaszëbsczich serc, Instytut Kaszubski Gdańsk 2008.
* *Recepcja kaszubskich przekładów Biblii*, Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej, 2018.

## Bùtnowé lënczi
*Marian Miotk
*VIAF
*Worldcat
*''Marian Miotk''

Kategòrëjô:Kaszëbi
Kategòrëjô:Laùreacë Medalu Stolema
Wiôldżi bagniôrz

**Wiôldżi bagniôrz** abò **kùlin** (*Numenius arquata*) - to je ôrt wiôldżégò ptôcha z rodzëznë bekasowatëch (*Scolopacidae*). Òn żëje m. jin. na Kaszëbach.

Kategòrëjô:Bekasowaté
Starzno

**Starzno** (pl. *Starzno*) – to je kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w gminie Kòczała. W 1712 rokù w tich stronach pszczélk mógł bëc człowiek widzałi, bò zemia tu je do gbùrzeniô lëchô.
## Bùtnowé lënczi
*ò pszczélkach 1939r.
*''Starzno'' w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”
*''Starzno''

Kategòrëjô:Gmina Kòczała
Kategòrëjô:Kaszëbë
Ùkleja

thumb|Ùkleja
**Ùkleja** (*Alburnus alburnus*) - to je rëba z rodzëznë karpiowatëch. Czedës dosc wiele tich rib żëło m. jin. na Kaszëbach.

Kategòrëjô:Rëbë
Mrzeża

**Mrzeża** - ôrt secé do łowieniô rëbów np. sledzy. Mrzeżą rëbôcë łowią np. w Bôłce.

Kategòrëjô:Mòrskô kùltura
Kategòrëjô:Rëbaczenié
Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura
Wiãcórk

[thumb|Wiãcórk z mùzeùm w [Madżarskô|Madżarsczi]]
thumb|
**Wiãcórk** - to béł ôrt klôtczi do łowieniô rëbów. Wiãcórkiem rëbôk mógł łowic np. w jezorze. Równak Bernard Zëchta (1973) w swòjim słowôrzu napisôł, że to je môłô rãcznô séc do łowieniô rëbów np. w rowach - kaszórk. 

Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura
Broduz

**Broduz** - to je ôrt secé do łowieniô wãgòrzów. Rëbôk jidze w mòrze, żebë wëbrodzëc broduza. Bernard Zëchta (1967) w swòjim słowôrzu napisôł, że ten rëbôk to je broduzownik. 

Kategòrëjô:Mòrskô kùltura
Kategòrëjô:Rëbaczenié
Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura
Wloknica

thumb|Wloknica
thumb|Wloknica, a na ni dwaji chłopi
**Wloknica** - to je ôrt primitiwny tërlëczi, chtërna mô jakbë dwa błozna, a cągnie ją np. kóń. Tak jak Bernard Zëchta (1973) napisôł w swòjim słowôrzu, czedës mógł na ni przëwiezc np. beczkã wòdë. 

## Bùtnowë lënczi
* http://kartuzy.naszemiasto.pl/artykul/galeria/kaszebsko-szlopa-2014-kaszubscy-kuczerzy-scigali-sie-w,2142552,t,id.html

Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura
Maszewò Lãbòrsczé

thumb|Stôré banowiszcze w Maszewie
**Maszewò Lãbòrsczé** (pòl. *Maszewo Lęborskie*) – to wies w gminie Céwice w lãbòrsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Tu w szkòle dzecë ùczą sã kaszëbsczégò jãzëka.

Òficjalnô kaszëbskô pòzwa wsë w fòrmie „Maszewò Lãbòrsczé” òsta wprowadzónô 9 łżëkwiata 2019.

## Przëpisczi

## Bùtnowé lënczi
*''Masewo'' w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”

Kategòrëjô:Gmina Céwice
Matczi Bòsczi Séwny

thumb|
**Matczi Bòsczi Séwny** - **Narodzenié NMP** - to je swiãto, chtërno wëpôdô 8 séwnika w katolëcczim kòscele.

Kategòrëjô:Chrzescëjaństwò
Kategòrëjô:Séwnik
Kategòrëjô:Marija Panna
Kategòrëjô:Bibliô
Jôżdż

**Jôżdż** (*Gymnocephalus cernuus*) – to je rëba z rodzëznë òkùnkòwatëch (*Percidae*). Jażdże żëją m. jin. na Kaszëbach i w Bôłce. 

Kategòrëjô:Rëbë
Pãpòwò

**Pãpòwò** – to je kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Żukòwò. Tu je szkòła. W ni dzece ùczą sã kaszëbsczégò jãzëka. 
## Bùtnowé lënczi
*Pępowo w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”

Kategòrëjô:Gmina Żukòwò
Kategòrëjô:Kaszëbë
Lila Downs

thumb|right|Lila Downs
**Ana Lila Downs Sánchez**, (ùr. 9 séwnika 1968, Oakzàca, Meksyk) je Meksykanką i spiéwôrką. 

Kategòrëjô:Mùzycë
Dobrogòszcz

**Dobrogòszcz** (pòl. *Dobrogoszcz*, miem. *Dobrogosch*) - to je wies w gminie Kòscérzna, w kòscersczim krézu, w pòmòrsczim wòjewództwie.

## Bùtnowé lënczi
*''Dobrogoszcz'' w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”

Kategòrëjô:Gmina Kòscérzna
Kategòrëjô:Kaszëbë
Szarlota

**Szarlota** (pòl. *Szarłata*) - je kaszëbską wsą w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Przedkòwò. Tu w szkòle dzece ùczą sã kaszëbsczégò jãzëka.

Kategòrëjô:Gmina Przedkòwò
Kategòrëjô:Kaszëbë
Krzeszowice

**Krzeszowice**- gard w małopòlsczim wòjewództwie. 
### Òbaczë téż

Kategòrëjô:Małopòlsczé wòjewództwò
Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce
Wiôldżé Bòżé Pòlé

thumb|Kòscół
**Wiôldżé Bòżé Pòlé** - to je wies w gminie Łãczëce, w wejrowsczim krézu 
pòmòrsczégò wòjewództwa. Tu mòże ùczëc kaszëbsczi jãzëkhttps://web.archive.org/web/20151006163932/http://hirsz.net.pl/msza-w-jez-kaszubskim/, a w szkòle ùczą sã gò dzece.

Kategòrëjô:Kaszëbë
Kategòrëjô:Wejrowsczi kréz
Kategòrëjô:Gmina Łãczëce
Lëbùń (lãbòrsczi kréz)

**Lëbùń** – to je wies w gminie Céwice, w lãbòrsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Tu w szkòle dzece ùczą sã kaszëbsczégò jãzëka, a ùrodzył sã Sztefón Wëńta z Solidarnoscë.

Òficjalnô kaszëbskô pòzwa wsë w fòrmie „Lëbùń” òsta wprowadzónô 9 łżëkwiata 2019.

## Przëpisczi

## Bùtnowé lënczi
* IPN
* szkòła

## Òbôcz téż
*Lëbùń w stołpsczim krézu

Kategòrëjô:Gmina Céwice
Skrzeszewò (Gmina Żukòwò)

**Skrzeszewò** (pòl. Skrzeszewo Żukowskie) – to je kaszëbskô wies w gminie Żukòwò, w kartësczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Tu w szkòle dzece ùczą sã kaszëbsczégò jãzëka.

## Bùtnowé lënczi
*Skrzeszewo w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”

Kategòrëjô:Kaszëbë
Kategòrëjô:Gmina Żukòwò
Mòstë

**Mòstë** - to je wies w gminie Kòsôkòwò, w pùcczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Tu w szkòle dzece ùczą sã kaszëbsczégò jãzëka. Mòstë to je kùlturowô pòzwa, a pisôł ò nich ju Swiãtopôłk II.

## Bùtnowé lënczi
*1.) (kasz. Mosté) i 2.) ''Mosty'' w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”
*szkòła

Kategòrëjô:Kaszëbë
Kategòrëjô:Gmina Kòsôkòwò
Zôles

**Zôles** - to je kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w chònicczim krézu, w gminie Brusë. Tu w szkòle dzece ùczą sã kaszëbsczégò jãzëka.

## Bùtnowé lënczi
*1.) Zalesie w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”

Kategòrëjô:Kaszëbë
Kategòrëjô:Gmina Brusë
Dãbògòrzé

thumb|300px|right|
**Dãbògòrzé** – to je kaszëbskô wies w gminie Kòsôkòwò, w pùcczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Tu w szkòle dzece ùczą sã kaszëbsczégò jãzëka http://spdebogorze.edupage.org/text/?text=text/text7&subpage=4&.

Na kuńc 1892 r. Stefan Ramułt zrëchował tuwo 516 Kaszëbów katolëków i 22 Niémców lutersczi wiarë.

W ti wsë je úrodzony pierszi pòlszczi wójt Gdini Jón Radka (1872-1958).

## Przëpisczi

## Bùtnowé lënczi
*1.) Dębogórze w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”

Kategòrëjô:Kaszëbë
Kategòrëjô:Pùcczi kréz
Kategòrëjô:Gmina Kòsôkòwò
Gmina Kòbëlnica

**Gmina Kòbëlnica** (pòl. *Gmina Kobylnica*) - to je wsowô gmina w pòmòrsczim wòjewództwie, w stołpsczim krézu. W ti gminie wiôlgô elektrowniô na wiater je w Zajączkòwie.

### Lëteratura
* Jan Mòrdawsczi : *Geografia Kaszub/Geògrafia Kaszëb*; dolmaczënk: Ida Czajinô, Róman Drzéżdżón, Marian Jelińsczi, Karól Rhode, Gduńsk 2008

!
Kategòrëjô:Stołpsczi kréz
Lëbùń

**Lëbùń** (pòl. *Lubuń*) - to je wies w gminie Kòbëlnica, w stołpsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. 

Kategòrëjô:Gmina Kòbëlnica
Kategòrëjô:Stołpsczi kréz
Gmina Dãbnica

**Gmina Dãbnica** (pòl. *Gmina Dębnica Kaszubska*) - to je wieskô gmina w pòmòrsczim wòjewództwie, w stołpsczim krézu.

!
Kategòrëjô:Stołpsczi kréz
Gmina Pòtãgòwò

**Gmina Pòtãgòwò** (pòl. *Gmina Potęgowo*) - to je wieskô gmina w pòmòrsczim wòjewództwie, w stołpsczim krézu.

!
Kategòrëjô:Stołpsczi kréz
Gmina Smôłdzëno

**Gmina Smôłdzëno** (pòl. *Gmina Smołdzino*) - to je wieskô gmina w pòmòrsczim wòjewództwie, w stołpsczim krézu.

!
Kategòrëjô:Stołpsczi kréz
Glincz

**Glincz** – to je kaszëbskô wies w gminie Żukòwò, w kartësczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Jeden dzél zwie sã tu Nowi Glińcz, a drëdżi Stôri Glińcz. Tu w szkòle dzece ùczą sã kaszëbsczégò jãzëka.

Òficjalnô kaszëbskô pòzwa wsë òsta wprowadzónô 26 zélnika 2013.

## Przëpisczi

## Bùtnowé lënczi
*''Glińcz'' 1.) w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”

Kategòrëjô:Kaszëbë
Kategòrëjô:Gmina Żukòwò
Niestãpòwò

**Niestãpòwò** (pòl. *Niestępowo*) – to je kaszëbskô wies w gminie Żukòwò, w kartësczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Tu je kòscół, a w szkòle dzece ùczą sã m. jin. kaszëbsczégò jãzëka.

## Bùtnowé lënczi
*''Niestępowo'' w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”

Kategòrëjô:Kaszëbë
Kategòrëjô:Gmina Żukòwò
Dąbrówka (Gmina Damnica)

**Dąbrówka** – to je wies w gminie Damnica, w stołpsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.

Kategòrëjô:Gmina Damnica
Kategòrëjô:Stołpsczi kréz
Gmina Ùszcz

thumb|Herb gminë Ùszcz
**Gmina Ùszcz** (pòl. *Gmina Ustka*) - to je wieskô gmina w stołpsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.

!
Kategòrëjô:Stołpsczi kréz
Somònino

**Somònino** – to je kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w òbéńdze gminë Somònino. Tu w szkòle dzece ùczą sã kaszëbsczégò jãzëka.

## Bùtnowé lënczi
*Somonin w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”

Kategòrëjô:Gmina Somònino
Kategòrëjô:Kaszëbë
Gmina Lëzëno

**Gmina Lëzëno** (pòl. *Gmina Luzino*) - je wieską gminą w wejrowsczim krézu, w pòmòrsczim wòjewództwie. Do ùrzãdu gminë w Lëzënie mòże pisac pò kaszëbskù.

!
Kategòrëjô:Wejrowsczi kréz
Gmina Wejrowò

thumb|Herb
**Gmina Wejrowò** (pòl. *Gmina Wejherowo*) - to je wieską gminą w wejrowsczim krézu, w pòmòrsczim wòjewództwie.

## Bùtnowé lënczi
*VIAF

!
Kategòrëjô:Wejrowsczi kréz
Gmina Wickò

mały|Herb gminë Wickò
**Gmina Wickò** (pòl. *Gmina Wicko*) – je wieską gminą w lãbòrsczim krézu, w pòmòrsczim wòjewództwie.

## Bùtnowi lënczi

!
Kategòrëjô:Lãbòrsczi kréz
Gmina Céwice

**Gmina Céwice** (pòl. *Gmina Cewice*) - je wieską gminą w lãbòrsczim krézu, w pòmòrsczim wòjewództwie.

23 môlëznë w gminie mają nadóné òficjalné kaszëbsczé pòzwë.

## Przëpisczi

## Bùtnowé lënczi
* ''Czy w gminie Cewice mieszkańcy zdecydują o kaszubskich nazwach miejscowości?''

!
Gmina Nowô Wies

thumb|Herb
**Gmina Nowô Wies** (pòl. *Gmina Nowa Wieś Lęborska*) - je wieską gminą w lãbòrsczim krézu, w pòmòrsczim wòjewództwie.

!
Kategòrëjô:Lãbòrsczi kréz
Barcëno

**Barcëno** (pòl. *Barcino*, miem. *Bartin*) - to je wies w gminie Kãpice, w stołpsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Tu je kòscół.

Kategòrëjô:Gmina Kãpice
Szczëpkòjce

thumb|
**Szczëpkòjce** - to je stôrô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w stołpsczim krézu, w gminie Główczëce. Tu béł w 1777 rokù i ò Kaszëbach pisôł J. Bernoùllihttp://books.google.pl/books?id=liIWAAAAYAAJ&pg=PA140&dq=cassuben&hl=pl&sa=X&ei=95t0VPXyJYi_ygOFu4LoBg&ved=0CFEQ6AEwBzge#v=onepage&q=cassuben&f=false. 

## Lëteratura
*Gerald Stone, Slav outposts in Central European history : the Wends, Sorbs and Kashubs, London, UK : Bloomsbury Academic, an imprint of Bloomsbury Publishing Plc, 2016, p. 213.

Kategòrëjô:Gmina Główczëce
Kategòrëjô:Stołpsczi kréz
Łówcz

**Łówcz** - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w wejrowsczim krézu, w gminie Łãczëce. 

## Bùtnowé lënczi
*Łówcz w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”

Kategòrëjô:Gmina Łãczëce
Kategòrëjô:Wejrowsczi kréz