Ruskô

**Ruskô** (rus: Россия) abò **Ruskô Federacëjô** (rus: Росси́йская Федера́ция) je państwã w Pòrénkòwi Eùropie ë Nordowi Azëji (Sybiriô). Stolecznym gardã Rusczi Federacëji je Mòskwa. Wedle wiéchrzëznë Ruskô Federacëjô je nôwikszim państwã swiata.

## Historiô
Zôczątki państwa sã sparłączoné z Czijewsczi Rusą. W XIII stalata pòwstało Ksãżstwò Mòskiewsczé, pòd władzã dinastëji Rurikowiczów, chtërno stało sã Wiôldżim Ksãżstwã w XIV stalata. W 1547 ksãżã Iwan IV òstał kòrónowany na cara. Po smierci Fiodora I doszło do biôtków o władzã, nôpierwi carem òstał Bòris Godunow, po jego smierci carem òstał Pòlak - Dymitr I. W 1613 kùreszce Sobòr Ziemsczi wëbrał Michôła I Romanowa, chtëren dał zôczątk nowi dinastëji. W latach 1632–1634 Ruskô toczëła wòjnã z Repùbliką Òbu Nôrodów o Smoleńsk. W 1689 carem òstał Pioter I. Za jegò rządów doszło do umòcnienia pozycji Rusczi na midzënôrodny arenie, zreorgòwał wòjskò na mòdło jinszich eùropejsczich wòjsk, utwòrzëł też wòjnową marinarkã. W 1721 Pioter przyjôł zôpadny titel czezera. W XVI–XIX w. Ruskô zwëskała stolëmne òbéńda w Pòrénkòwi Eùropie, Nordowi Azëji, Westrzédni, na Kaùkazie oraz w Nordowi Americe. W 1914 Rusko dołãczëłô do I swiatowi wòjny. W 1917 mioły mol dwie rewolucëje, z przëczënë gromicznikowi rewolucëji slédny car Mikòłôj II abdikòwał, a w 1918 òstał zamòrdòwany bez kòmùnistów. W latach 1922–1991 Ruskô bëła wiôldżim dzélã Związkù Socjalisticznëch Sowiecczich Repùblików (ZSSR).

## Geògrafiô
### Pòłożenié
W Nordowi Azëji greńczë z Arkticznim Òceanã, rozcëga sã òd pòrénkòwi Eùropë (dzél na zôpôd òd Ùralu) do nordowégò Spòkójnégò Òceanu.

### Wiéchrzëzna
* całownô: 17,098,242 km²
* wiéchrzëzna lądu: 16,377,742 km²
* wiéchrzëzna wòdów: 720,500 km²
* môl na swiece wedle wiéchrzëznë: total 1

### Lądowé grańce
* òglowô długòsc wszëtczich grańców: 22,407 km
* państwa, z jaczima mô grańce: Azerbejdżan 338 km;  Biôłorus 1,312 km; Chińskô Lëdowô Repùblika (pôłniôwi pòrénk) 4,133 km ë pôłnie 46 km; Estoniô 324 km; Fińskô 1,309 km; Grëzóńskô 894 km; Kazachstan 7,644 km; Nordowô Koreja 18 km; Łotwa 332 km; Lëtwa (Kaliningradzkô Òbéńda) 261 km; Mongolskô 3,452 km; Norweskô 191 km; Pòlskô (Kaliningradzkô Òbéńda)  209 km; Ùkrajina 1,944 km

### Brzegòwô liniô
37,653 km

### Wësokòsc terenu
* strzédnô wësokòsc: 600 m. n.r.m.
* nôniższô wësokòsc: -28 m m. n.r.m. (Kaspijsczé Mòrzé)
* nôwëższi czëp: 5,642 m m. n.r.m. (Elbrus)

### Gruńtë wedle ùżiwaniô
* rolné gruńtë 13.2% (w tim 7.4% òrnëch gruńtów)
* lasë 50.7% 
* jinsze 35.9% (wôrtoscë szacowóné na 2023)

## Gardë
* Mòskwa
* Sankt-Petersbùrg
* Samara
* Belgard
* Niżni Nowògard
* Abakan
* Anadyr
* Angarsk
* Archangielsk
* Astrachań
* Barnauł
* Biełgorod
* Birobidżan
* Błagowieszczensk
* Brack
* Briańsk
* Bujnaksk
* Chabarowsk
* Chanty-Mansyjsk
* Chasawjurt
* Czeboksary
* Czelabińsk
* Czerkiessk
* Czita
* Derbent
* Elista
* Gorno-Ałtajsk
* Irkuck
* Iwanovo
* Iżewsk
* Jakuck
* Jarosław
* Jekaterynburg
* Joszkar-Oła
* Jużno-Sachalinsk
* Króléwc abò Kaliningrad
* Kaługa
* Kaspijsk
* Kazań
* Kiemierowo
* Kirow
* Kizlar
* Kostroma
* Kolomna
* Krasnodar (Jekaterinodar)
* Krasnojarsk
* Kurgan
* Kursk
* Kyzyl
* Lipieck
* Machaczkała
* Magadan
* Majkop
* Murmańsk
* Nabierieżne Czełny
* Nachodka
* Nalczik
* Niżniekamsk
* Nowokujbyszewsk
* Nowosybirsk
* Omsk
* Orienburg
* Orzeł
* Perm
* Pienza
* Pietropawłowsk-Kamczatskij
* Pietrozawodsk
* Psków
* Riazań
* Rostów nad Donem
* Salechard
* Saławat
* Samara
* Sarańsk
* Saratów
* Smoleńsk
* Stawropol
* Syktywkar
* Tambow
* Tiumień
* Togliatti
* Tomsk
* Tuła
* Twer
* Ufa
* Uljanowsk (Symbirsk)
* Ułan Ude
* Władikawkaz
* Władymir
* Władywostok
* Wołgograd
* Wołogda
* Wołżski
* Woroneż

## Pòliticzny system
### Wëkònôwczô władza
* prezydent Władimir Putin (òd 7 maja 2012)
* premier Michaił Miszustin (òd 16 stëcznika 2020)

### Ùstawòdôwczô władza
Dwùjizbowi parlament, w skłôd jaczégò wchôdô niższô jizba Państwowô Duma (450 nôleżników na piãcolatną kadencjã) i wëższô jizba Rada Federacji (170 nôleżników).

## Przëpisczi


## Bibliografiô
* Ruskô w „The World Factbook”

## Bùtnowé lënczi

*

Kategòrëjô:Azjatëcczé państwa
Kategòrëjô:Eùropejsczé państwa