open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Partiô Razã

mały|300x300px
**Partiô Razã** (pòl. ***Partia Razem***) - pòlskô leiwcòwô pòliticznô partiô. Ùsôdzona w 2015. Òd 2019 mô pòsélców w Sejmie. W 2023-2024 miôła téż 2 senatórczi. 

## Historëjô
Partiô òstôła ùsadzona jakò protest precëm fëlenkù spòlëzné lewicë w Sejmie. Ùsôdzownice bëli niezadowolenie z SLD Leszka Millera.

W parlamentarné welacji 2015 kandidowôła jakò samòstójny Kòmitét Wëborczy. Dostôła 3,67% głosów co nie dôło mandatów w Sejmie, le partiô òtrzimôła subwencjã.

W Eùrowelacji 2019 razã z Ùnią Pracë ë Rëchã Spòlézné Sprawiedliwòtë zrobiła kòalicjã Lewica Razã. Dobëli 1,72% głosów nieòtrzimùjąc mandatów. 

W parlamentarné welacji 2019 Partiô ùsôdzyła koalicją pòd nôzwą *Lewica* z SLD, Wiosną, PPS. Lewica dobëła 49 mandatów z czégiò 6 partiô Razã.

W welacji w 2023 rokù kòalcicjô *Lewica* dobëła 8,61% głosów dając 26 mandatów w tym 7 dlô Razã. *Nòwô Lewica* pòparła rząd Donalda Tuska ë weszła do kòalicji rządzącé. Razã nie wstąpiła do rządù co pòwòdowało spòre midzë Razã, a NL. 

W rujanie 2024 Razã wyszła z *Lewicë,* a z Razã odeszły senatorczi ë 3 pòsélczi.

W prezydenczé welacji 2025 Razã wëstawiła Adriana Zandberga jakò kandydata na Prezydenta Pòlsczi.

## Program
Je to partiô socjaldemokratëcznô ë socjalisticzno-demokratëczna.

* likwidacëja ùmów smieciowëch,
* Minimalnô nôdgroda jakò 2/3 strzôdné nôdgrodë w krôju,
* 35 gòdzënny czas pracë,
* Zasiłk chòrobòwy na pozomié 100%.,
* Bùdowa mieszkaniów na wënajm,
* Progresywne pòdatczi,
* Pòdatk katastralny.

## Bùtowné lënczi
Adrian Zandberg

mały|300x300px|Zandberg 2020
**Adrian Tadeusz Zandberg** (ùr. 4 gòdnika 1979 w Aalborgù) - pòlsczi pòlitik, programista, historyk, doktór hùmanistycznëch naùk ë pòsélc na Sejm IX ë X kadéncëji. Współùsôdzownik Partii Razã ë Kandydat na Prezydenta Pòlsczi w 2025 rokù.
## Wëniczi w welacjach

## Bùtowné lënczi
1014

**1014** / MXIV  – rok nieprzestãpny, pòczątk chtërnégò przëpôdł na sobòtã pòdług ùżiwónégò w nëch czasach juliańsczégò kalãdôrza. 

Je to 1014 rok naszi erë (pò narodzenim Christusa), 14. rok drëdżégò tësąclecégò, 14. rok  XI stolatégò, 4. rok 2-égò dzesãcolecô XI stolatégò.

### Wëdarzenia

*

### Ùrodzëlë sã

*

### Ùmarlë

*

**↓** **Kalãdôrz na hewòtny rok (juliańsczi)** **↓**1012 « 1013 « **1014** » 1015 » 1016
Kategòrëjô:XI stolaté
Perú

**Perú** (Repùblika Perú, szp. *República del Perú*) je państwã w Pôłniowi Americe. Stolëcznym gardã je Lima. Greńczë z Ekwadorã, Kolumbią, Brazylską, Bòliwią i Chile.

Wiéchrzëzna to 1,285,216 km², a lëdztwò 32,600,249 w 2024.

Przódë bëło tu Jimperium Inków, chtëre pòtemù stało sã szpańską kòlonią. 28 lëpińca 1821 Perú zwëskało samòstójnotã.
lewo|mały|Machu Picchu, dôwny gard Inków
lewo|mały|Céchùnk z Nazca (Kòliber)

## Przëpisë

mały|Katédra w Limie |lewo

Kategòrëjô:Pôłniowô Amerika
Samoa

**Samoa** (**Samòstójne Państwò Samoa**, en. *Independent State of Samoa*) je państwã na òstrowach Spòkójnégò Òceanu. Stolëcznym gardã je Apia.  

## Geògrafiô

### Pòłożenié
Leżi w Pòlinezji, na dwóch wùlkanicznëch òstrowach ë sédmë mniészi òstrowach na Spòkójnym Òceanã, w zôpadny dzéli archipelagu Samoa.

### Wiéchrzëzna
2,831 km² 

### Brzegòwô liniô
403 km

### Klimat
Tropikalny, równikowi, mòrsczi, wësoczé cepłoty ë mòkrosc.

### Ùsztôłcenié terenu
Wùlkaniczne òstrowë, przédno górë, lasë na 50% wiéchrzëzni

### Wësokòsc terenu

* nôniższô wësokòsc: 0 (Spòkójny Òcean)
* nôwëższi czëp: 1,858 (czëp Mauga Silisili)

## Demografiô

### Pòpùlacjô

* wielëna lëdztwa: 220,528.

### Religijné karna
Kòngregacjonaliscë 27%, Katolëcë 19%, Mòrmoni 18%,  Metodiscë 12%, Kòscołë Bòże 10%, zaòstałe chrzescëjańsczé wëznania ë Bahaici, Mùzułmanie, Hindùiscë, Żëdzë <16%, bezbòżnictwò ok. 1% (2021).

### Ùrbanizacjô
Wikszosc mieszkańców żëje na wiesczi terenach, òk. 82.58% (2024)

## Pòliticzny system

* pòliticzny ùstôw: mònarchiô

### Wëkònôwczô władza

* O le Ao o le Malo (przédnik kraju): Tuimalealiʻifano Vaʻaletoa Sualauvi II (òd 21 lëpińca 2017)
* premier Laʻauli Leuatea Schmidt (29 zélnika 2025)

### Ùstawòdôwczô władza
Jednojizbowi parlament, Ùstawòdôwczô Gromada, 49 na piãcolatną kadencjã

## Historiô
W 1722 Òlender Abel Tasman òdkrëł archipelag, a francuz Louis-Antoine de Bougainville nazwał go Òstrowë Żeglôrzów. W latach 1899–1919 bëło kòlonią Niemiec, z przëczënë I swiatowéj wòjny dostôło sã pòd kòntrolã Nowi Zelandie.  1 stëcznika 1962 zwëskało samòstójnotã, jakò Samoa Zôpadné. W 1970 dołãczëłô do Wespòlëzna Nôrôdów. Samoa zjinaczëło miono w 1997. 

## Przëpisë

Kategòrëjô:Państwa w Aùstralëji i Oceanije
Tonga

**Tonga**, **Królestwò** **Tonga** (tongańsczi *Puleʻanga Tonga*, anielsczi. *Kingdom of Tonga*) je państwã na òstrowach o tim samym mionie, na pôłniu Spòkójnégò Òceanu. Stolëcznym gardã je Nuku'alofa. Jedno z niewielu pozaeùropejsczich państw, chtëre nigdë nie utracëłë samòstójnotë. 

Wiéchrzëzna to 747 km², lëdztwò: 104,889 mieszkańców w 2024.

Tonga je kònstitucëjną mònarchiją, przédnikã kraju je król Tupou VI. 

## Przëpisë

Kategòrëjô:Państwa w Aùstralëji i Oceanije
Repùblika Òbu Nôrodów

**Repùblika Òbu Nôrodów** (pol. *Rzeczpospolita Obojga Narodów*, łac: *Res Publica Utriusque Nationis*) to bëło w latach 1569–1795 państwò (federacëjô) pòwstałe z przëczënë realny ùniji Królestwa Pòlsczégò i Wiôldżégò Ksãżstwa Lëtewsczégò. 

Pòlskô i Lëtwa jako federacëjô miôły wespólne: króla, Sejm, pòlitikã zagraniczną i dëtk. Król bëł wëbiérany na wòlnym wëbiérku. W XVII stolece państwò toczëło wòjny ze Szwedzką, Ruską, Tërecką i Kozakami. W 1791 przez Sejm Wiôldżi przëjãtô konstitucëjã 3 maja, bëła to pierszô kònstitucëjô w Eùropie i drëgô na swiece. 

Repùblika Òbu Nôrodów ùstała jistniec z przëczënë rozbiorów, czede Aùstriô, Prësë ë Ruskô zajãłë ji teritorium a slédny król Stanisłôw II Agùst abdikòwał. 
Rzeczpospolita Rozbiory 1.png|I rozbiór (1772)
Rzeczpospolita Rozbiory 2.png|II rozbiór, Austriô nie brałô ùdzélu (1793)
Rzeczpospolita Rozbiory 3.png|III rozbiór (1795)

## Przëpisë

Kategòrëjô:Dôwne państwa w Eùropie
Palestinskô

**Palestinskô**, **Państwò Palestinskô** (ar. ‏دولة فلسطين, *Dawlat Filasṭīn*) je nëuznoném państwã w Zôpadny Azëji, na Blisczim Wschòdze. Jej samòstójnotã ùznelë 147 ze 193 państwów nôleżącëch do ONZ, także Pòlskô, w Warszawie Palestinskô mô swòją ambasadã. Równak państwa nie mô w Ùrzãdowim Spisie Mionów Państwów i Teritoriów Niesamòstójnëch. Leżë na teritorium Zony Gazy, Zôpadnëgo brzégu Jordanu, w tim Pòrénkòwi Jerozolëmy. Greńczë z Izraelã, Egiptã i Jordanią. Wiéchrzëzna to 6,220 km&#xB2;. W 2024 Palestinskô mioła 5.6 milliona mieszkańców. Palestinsczé władze ùznelą Pòrénkòwą Jerozolëmę za stolëcę, równak jich sedzbą je Ramallah. Palestinskô nie mô òficjalnégo dëtka, dopùszczô sã trzë: Izraelsczi szekel, Jordańsczi dinar, Amerikańsczi dolar. Do 1952 bëł Palestińsczi Funt, równy Anielsczemu funtowi. Nôrodné swiãta sã 15 maja (swiãto Al Nakba), 15 lëstopadnika (swiãto samòstójnoty) i 29 lëstopadnika (Midzënôrodny dzéń Solidarnosci z Palestińsczim Nôrodã).
lewo|mały|Ramallah

## Przëpisë

Kategòrëjô:Azjatëcczé państwa
Nordowy Cyper

**Nordowy Cyper** je nëuznoném państwã na òstrowë w Strzódzemné Mòrze midzë Azëjã i Eùropã. Ùznelë go blós Tëreckô. 15 lëstopadnika 1983 Nordowy Cyper obznôjmił samòstójnotã. Zajmuje òbéńdã o wiéchrzëznë 3355 km&#xB2;, lëdztwò je 180 000 mieszkańców (króm tego 20 tys. żôłniérzy tërecczich i 80 tys. osadników), nôwikszą religiją je islam. 

## Przëpisë
Islam

mały|Szahada
mały|Swiãtnica Al Kaba w Mekce, cel pielgrzimki
**Islam**, **mahòmetanizm** to je religijô monoteistycznô, pòwstała w VII stalata na Arabsczim Półòstrowie. Wedle Islamu slédnym prorokiem bëł Mahòmet, a jej swiãtã knégã je Kòran.

Swiãtnicą w islamie je Meczet. Wëznôwca islamu to mùzułmón. Przédnëmi czerënkã islamu sã sùnnizm, szyizm i charydżyzm.

Islam skłôda sã z piãcu fùńdameńców,  sã to:

* szahada - wëznanié wiary w jedurnego Bòga Allaha i proroka Mahòmeta Tekst wëznania: *Nié mô Bòga nad Allaha a Mahòmet je jegò prorokã* (ar. لَا إِلٰهَ إِلَّا الله مُحَمَّدٌ رَسُولُ الله, lā ʾilāha ʾillā-llāh, muḥammadun rasūlu-llāh)
* salat - mòdlëtwa odmawiana piãc rôzy codzéń
* zakat - klëczné na rzecz potrzebujących 
* sawm - pòst w miesącu ramadan,
* hadżdż - pielgrzimka do Mekki przënômni rôz w żëcu

## Islam w Pòlsce
Pierszi mùzułmónie zjôwili sã w Pòlsce w XIV stalata, bëli to Litewsczi Tatarzy, chtërzy zamieszkoli w Wiôldżim Ksãżstwã Lëtewsczim, a pòtemù w Repùblice Òbu Nôrodów. Do dzys mieszkają oni w Bohonikach i Kruszynianach na terenie pòdlasczégò wòjewództwa. Tam sã także nôjstarsze Meczety. Dzysdnia w Pòlsce Islam wëznaje kòle 20-30 tësąców lëdzi.
mały|Meczet w Gduńsku
Tatarsczi Meczet je także w Gduńsku. Òficjalno je w ùżëtkù òd 1990.

## Przëpisë

Kategòrëjô:Religijô
Fidżi

**Fidżi**, (Repùblika Fidżi, an. *Republic of Fiji*) je państwã na òstrowach na pôłniowô-zopadny dzéli Spòkójnégò Òceanu. Stolëcznym gardã je Suva.

Òstrowina òdrëł w 1643 néderlandczi żeglôrz Abel Tasman. W XIX stalata pòwstałô tu kònfederacëjô plemion, pòtemù stała sã zjednóném królestwã, chtëre stało sã anielską koloniją w 1874, 10 pazdzérznika 1970 zwëskało samòstójnotã. W 1987 stało sã repùbliką.

Fidżi w 2024 mioło 951,611 mieszkańców. Nôwikszą religiją je Chrzescëjanizna, wëznaje ją ok. 539 tësąców lëdzi (przédno Metodysci, chtërych je ok. 289 tësąców), pòtemù je Hinduizm, chtërego wëznają ok. 233 tësące mieszkańców (pòdôwczi z 2007).


Fiji Parliament House1.jpg|Parlament Fidżi
Presidential Pallace Suva MatthiasSuessen-8769.jpg|Sedzba prezydenta
Mamanuca island.jpg|Òstrow na òstrowach Mamanuca
Suva postcard.jpg|Suva na pòcztówce z 1950
Ovalau church fiji.jpg|Kòscół w Levuce
Nadi Sri Siva Subramaniya Temple.jpg|hinduistyczno swiãtnica w Nadi


## Przëpisë

Kategòrëjô:Państwa w Aùstralëji i Oceanije
Léón XIV

**Léón XIV** (łac. *Leo PP. XIV*), czedës Robert Francis Prevost (ur. 14 séwnika 1955 w Chicagò, USA)  je  papiéżã i biskùpã Rzimù òd 8 maja 2025.

To je pierszi papiéż z Zjednónych Krajów Americzi i pierszi z Nordowi Americzi. Bëł w Augùstiańsczim zôkònie. Òd 26 zélnika 2015 béł biskùpem Chiclayo w Perú, dze dzejôł jakno misjónôrz. 30 séwnika 2023 òstôł kardinałã. Je wëbróny pò smiercë papiéża Frãcëszka.

## Przëpisë

Kategòrëjô:Papiéże
Kategòrëjô:Katolëcczi Kòscół
Sùdan

**Sùdan** je państwã w Africe. Stolëcznym gardã je Chartum, greńcze z Egiptem, Eritreją, Etiopią, Pôłniowim Sùdanem, Centralnô Afrikã, Czadem, Libią.

W anticznym czasu bëł dzélą Stôrożëtniego Egiptu. Pò wiele zmianach w historii òstał sã dzélą jimperium òsmańsczégò. W 1881 zaczãło sã tu pòwstanié Mahdistów, chtërzy biôtkòwali o samòstójnotã i o rozszérzenié islamu le w 1898 òdniesli stracenie z wòjskami Wiôldżi Britanji. Sùdan stał sã anielskô koloniã (jakò Anglo-Egipsczi Sùdan, kondominium Wiôldżi Britanji i Egiptu). 1 stëcznika 1956 Sùdan zwëskał samòstójnotã. Do 2011 Sùdan bëł nôwikszim państwã w Africe, czedë Pôłniowi Sùdan obznôjmił samòstójnotã. 

Wiéchrzëzna 1 861 484 km&#xB2;. Lëdztwò w 2025 bëło 50 614 633 mieszkańców. Długòsc żëcô dlô chłopów je 63 lata, a dlô białków 68. Nôwikszą religiją je islam, wëznaje go 91% lëdztwa, Chrzescëjanizne wëznaje 5,4% a 2,8% wëznaje religije rodne. Ùrzãdowim jãzëkã je arabsczi i anielsczi, ale mieszkańcy gôdoją téż w rodnych jãzëkach, na przëmiôr Beja i Hausa.  


WN 06-0142-39 - Flickr - NZ Defence Force.jpg|Chartum, stolëczny gard
Sudan Meroe Pyramids 2001.JPG|Piramide w Meroe, dôwnym gardã Egipsczim
Omdurman Market.JPG|Omdurman, stolëczny gard òbczas pòwstania Mahdistów


## Przëpisë

Kategòrëjô:Afrika
Belize

**Belize** (dôwni Honduras Britijsczi) je państwã w Strzódnej Americe. Stolëcznym gardã je Belmopan. Greńczë z Meksykiem i Gwatemalą. Mo też przistãp do Mòrza Karaibsczego. 
lewo|mały|Xunantunich, ruiny Majów
Przódë beło dzélą cywilizacëji Majów, pòtemù szpańską kòlonią, mioły także mol ataki piratów, po biôtkach Szpanów z Britijczikami stało sã kòlonią Wiôldżi Britanji, od chtërej zwëskało samòstójnotã 21 séwnika 1981. Równak przédnikã kraju je dali anielsczi mònarcha.

Wiéchrzëzna to 22,966 km², a lëdztwò 415,789 w 2024.

## Przëpisë

Kategòrëjô:Strzédnô Amerika
Wòlny Gard Krakòwò

**Wòlny Gard Krakòwò**, **Krakowskô Republika** (pòl. *Wolne Miasto Kraków, Rzeczpospolita Krakowska*) (akùrôtnie **Wòlny, Samòstójny i Scësle Neùtralny Gard Krakòwò i jegò Òkrãg**, pòl. *Wolne, Niepodległe i Ściśle Neutralne Miasto Kraków i jego Okręg*) bëł to w latach 1815–1846 samòstójny gard-państwò, ùsôdzôny pò wòjnach Napòléónsczich. Na widensczim kòngresã pòstanowiono, że Krakòwò i òkòliczne zemie ùrobią samòstójny krôj pòd kòntrolą Prës, Aùstrie i Rusczi. Ògłoszenié pòwstania wòlnégò gardu miôło môl 18 pazdzérznika 1815, ten datum stał sã nôrodnym swiãtem. Z przëczënë pòwstania Krakòwsczégò òstało włãczëne do Austrie jako Wiôldżé Ksãżstwò Krakòwsczé.

Władzã wëkònawczô sprawòwał Senat. Parlameńtem bëłô Jizba Reprezentantów. Państwò nie prowôdziło zagrańczny pòliticzi, bò miôłë nad nim czuwac Ruskô, Aùstriô i Prësë. Wòlny Gard Krakòwò miôł własnã konstitucëję i dùżą aùtonomiã. W Wòlnym Gardze Krakòwie bëłë też jinszé gardë: Chrzanów, Trzébinia i Nowô Góra a téż 244 wsë.


Òbrôzk:Józef Brodowski 002.JPG|Nadanie konstitucëji Wòlnemu Gardu Krakòwò
Òbrôzk:Zlote krakowskie.jpg|Krakòwsczi złotówczi
Stanisław Wodzicki.JPG|Stanisłôw grôf Wodzicczi, przédnik Senatu Wòlnegò Gardu


## Przëpisë

Krakòwò
Algierë

mały|Algierë
**Algierë** – to je stolëca Algieriô. Òno je nôwikszim gardã Algieriô. Algierë leżi przë Mòrze Sródkòwém. Gard je slawny z pòłnëch widzëków, jak Mònumënt Môrtirów, Zôd Hamma ë Wielkô Mòdrëc Algierë.

## Galeriô Algierë

Martyrs Memorial Algiers.jpg|Mònumënt Môrtirów w Algierze
The Test Garden Hamma.jpg|Zôd Hamma w Algierze
Djamaâ El Djazaïr – The Great Mosque of Algiers 11.jpg|Wielkô Mòdrëc Algierë


## Lëteratura
* J. Trepczyk: *Słownik polsko-kaszubski*, Gduńsk 1994, t. I, s. 225  

## Bùtnowë lënczi

Kategòrëjô:Algieriô
Związk Socjalisticznëch Sowiecczich Repùblików

**Związk Socjalisticznëch Sowiecczich Repùblików** (ZSSR), **Związk Sowiecczi** lub **Związk Socjalisticznëch Radzecczich Repùblików** (ZSRR), **Związk Radzecczi** (rus. Союз Советских Социалистических Республик, Советский Союз, СССР) bëł państwã w latach 1922–1991, dzélowo pòłożonym w pòrénkòwi i Nordowo-pòrénkòwi Eùropie, a dzélowo w Azëji. Stolecznym gardã bëła Mòskwa.

Z przëczënë pazdzérznikowy rewolucëji, władzã w Rusczi òbjeli kòmùniscë, pòwstała Ruskô Federacëjô Socjalisticznô Sowieckô Repùblika, chtërna zjednóła sã z Ùkrajińską Socjalisticzną Sowiecką Repùbliką, Zakaùkaską Federacëją Socjalisticzną Sowiecką Repùbliką i Biôłoruską Socjalisticzną Sowiecką Repùbliką i 30 gòdnika 1922 ùsadzëłë Związk Socjalisticznëch Sowiecczich Repùblików.

Fòrmã rządów ZSSR bëł kòmùnisticzny totalitarizm. Jediną partią bëła partia bòlszewików. W krôju miała mol propaganda, eliminowanié procëmników pòliticznich, pôłna kòntrola nad żëcém òbëwatelów. Na spòdlém déjologiji kòmùnisticznej przemësł, hańdel i rólnictwò bëłe włôsnoscã państwa.

23 zélnika 1939 ZSSR i Niemieckô pòdpisali ùmòwã Ribbentrop-Mołotow, ùmòwã o nieagresji i pòdzôle Pòlsczi, 17 séwnika radzecczé wòjska zaatakòwelë Pòlskô, rozpòczęła sã II swiatowo wojna. 30 séwnika 1939 ZSRR zaatakòwel Fińskô, zaczãła sã cãżkô zëmòwô wojna. 12 strëmiannika 1940 Fińskô i Związk Radzecczi zawały pòkój, Związk òdebrał Fińsczi dzél teritorium.

22 czerwińca 1941 Rzesza zaatakòwela ZSRR (Operacëjô Barbarossa), wiãc ten stał sã zdrësznikã Aliantów. 8 maja 1945 miała mol kapitulacëjô Rzeszy.

ZSRR ùstał jistniec 26 gòdnika 1991.

## Gòspòdarka
Na zaczątkù w Rusczi a pózni w ZSSR brëkòwano wòjenny kòmùnizm, chtëren òpiérał sã pôłny centralizacëji podzélu i wëmianie dobrów. Bëł państwòwi mònopol i zakôz priwatnego hańdlu. Z przëczënë ùdoru lëdzi w 1921 wòjenny kòmùnizm òstał zastãpiony bez nowô ekonomicznô politikã (NEP, rus. новая экономическая политика, nowaja ekonomiczeskaja politika).

## Stalinizm
Za rządów Józefa Stalina w ZSSR narodzëł sã systema totalitarny o mionie Stalinizmu. W kraju panowałô tcza jednostczi, propaganda, eliminowanié procëmników pòliticznich, pôłna kòntrola nad żëcém lëdzi. W Związku Sowiecczim bëł złożony systema represëji. W całym kraju bëły lagry prôcë (łagry), pod kontrolã Głównego Zarządu Lagrowego (GUŁag). Stalinizm trwał do smierci Stalina w 1953. 

## Repùbliki ZSSR

## Przédnicë

Vladimir Lenin in July 1920 by Pavel Zhukov.jpg|Włodzmiérz Lenin (1922–1924)
JStalin Secretary general CCCP 1942.jpg|Józef Stalin (1924–1953)
Georgy Malenkov 1953.jpg|Gieorgij Malenkow (1953)
Bundesarchiv Bild 183-B0628-0015-035, Nikita S. Chruchstschow.jpg|Nikita Chruszczow (1953–1964)
Leonid Brežněv (Bundesarchiv).jpg|Leonid Breżniew (1964–1982)
RIAN archive 101740 Yury Andropov, Chairman of KGB.jpg|Jurij Andropow (1982–1984)
KonstantinChernenko2.jpg|Konstantin Czernienko (1984–1985)
Mikhail Gorbachev 1987.jpg|Michaił Gorbaczow (1985–1991)

## Przëpisë

Kategòrëjô:Dôwne państwa w Eùropie
Zôpadnô Sahara

**Zôpadnô Sahara** je nëuznoném państwã w Africe, wedle ONZ teritorium niesamòstójne, ùznelë ją 50 państwów.

Dôwno szpańskô kòloniô. W 1957 teritorium zajãło Marokò (niedługò po zwëskaniu swòjej samòstójnoty), w 1958 Szpańskô, dze pòwstała prowincëjô Szpańskô Sahara, w 1960 i 1963 chcôła zajic ją Maùretaniô. W 1976 Front Polisario obznôjmił pòwstanié Saharijsczi Arabsczi Demokratny Repùbliki.

Lëdztwò: 646,100 (2025), wiéchrzëzna: 272,000 km².

Zôpadnô Sahara greńcze z Marokiem, Maùretaniã i Algierskô.

Stolëcznym gardã mioło bëc Laayoune, le je pòd kòntrolą Maroka. Sedzbą władz je Tifariti.

## Przëpisë
Królestwò Òbòjga Siciliów

**Królestwò Òbòjga Siciliów** (it. *Regno delle Due Sicilie*) bëło państwã w pôłniowo-westrzódny Eùropie, ze stolëcã w Napùlu.

## Historiô
Pòwstało w 1816 z przesztôłcenia Królestwa Napùlu po kòngresie wiedensczim, królem òstał Ferdinand I z dinastëji Bùrbonów. W 1820 miała mol rewolucjô na Sicilii, chtërnej mieszkańcy domagali sã aùtonomii. W 1848 mioł mol Zymk Lëdów, z jego przëczënë król Ferdinand II ùsadzëł rząd konstitucyjny le przeprowadzëł pòtemù kontrrewolucëję.

Królestwò ùstało jistniec w 1861, czedë òstało pòdbite przez Giuseppe Garibaldiego i włãczëne do Królestwa Italsczi, a król Frãcëszk II òstał òbalôny.

## Królowie

* 1816-1825: Ferdinand I
* 1825-1830: Frãcëszk I
* 1830-1859: Ferdinand II
* 1859-1861: Frãcëszk II

## Sprôwné pòdzelenié

## Przëpisë

## Òbôcz też

* Neòbùrbòńskô Rësznota

Kategòrëjô:Dôwne państwa w Eùropie
Babë

mały|Babë
mały|Babë
**Babë** (pò kaszëbskù téż **Grabiôrczi**, pò pòlskù *Plejady*) to je gromada gwiôzd, co jã mòże òbzerac na niebie lëdzczim òkã.

W wielu jãzëkach, téż pò pòlskù, tèn gwiôzdozbiór nazywô sã Plejadama, òd sédmë sostrów z grecczej mitologiji. Ò tich gwiazdach pisóné bëło w stôrożëtnyj pòezji.

Pò kaszëbskù je przësłowié: *Babë wëzérają spòd lasa, to mdze grzmòt*.

## Zôbacz téż
* gwiôzda
* zgwiôzdzëna/gwiôzdozbiór

## Przëpisë

Kategòrëjô:Astronomijô
Pôłniowi Sùdan

**Pôłniowi Sùdan** je państwã w Africe. Stolëcznym gardã je Dżuba. Krôj ten pòwstał 9 lëpińca 2011 i je nômłodszim państwã na swiece. Zwëskał samòstójnotã ôd Sùdanu, po dłudżij wòjnë domôcej. Greńcze z Sùdanem, Centralô Afrikô, Úgandô, Keniô i Etiopiô.

* lëdztwo w 2024 bëło 12,703,714.
* wiéchrzëzna je 644,329 km2 
## Przëpisë

Kategòrëjô:Afrika
Repùblika Westrzódnoafrikańskô

**Repùblika Westrzódnoafrikańskô** (fr. République centrafricaine) je państwã w centralny Africe, bez przestãpù do mòrza. Stolëcznym gardã je Bangi. Greńcze z Kamerùnã, Czadã, Sùdanã, Pôłniowi Sùdanã, Demòkraticzną Repùbliką Kònga i Kongã.

1 gòdnika 1958 krôj, jako kòlonia Francësczi dôstał autonomiã, samòstójnotã zwëskała 13 zélnika 1960. W 1976 prezydeńt Jean-Bédel Bokassa zjinaczëł fòrmã rządów w mônarchiã i obznôjmił sã czezerem, òstał òbalony bez francësczich kòmandosów w 1979.

## Przëpisë
Eswatini

**Eswatini** (dôwni Suazi) to je môłë państwò w pôłniowi Africe, ze stolëcznemi gardami Mbabane i Lobamba. Greńcze z Pôłniowo Afrikô i Mòzambikã. Nie ma przëstãpu do mòrza.

Lëdztwo w 2024 bëło 1 138 089, z czegò 538,600 to chłopy a 599,489 białki. Długòsc żëcô w 2025 bëła 61,67 lat. 

## Przëpisë
Józef Stalin

mały|Òficjalny pòrtret Stalina
**Józef Stalin**, po prôwdze **Ioseb Besarionis Dze Dżughaszwili** (grëz. იოსებ ბესარიონის ძე ჯუღაშვილი) abò **Iosif Wissarionowicz Dżugaszwili** (rus. Ио́сиф Виссарио́нович Джугашви́ли) (ur. 6 gòdnika / 12 gòdnika 1878 w Gori, zm. 5 strëmiannika 1953) – rusczi i radecczi pòlitikôrz pòchòdzënia grëzóńsczi, diktator Związkù Sowiecczi w latach 1922–1953. Je òdpòwiedzalny m.in. za czëstczi w ZSSR (1936-1938) i wiôlgi głód na Ùkrajinie (1932-1933).

## Przëpisë
Bob Moha

mały|Bob Moha òkòło 1910–1915
**Bob Moha** (1890–1959) (ùr. **Robert Mucha**, kasz. Robert Mùcha) – kaszëbsczi piscôrz strzédny a półcãżczi wôdżi, zamieszkałi w Milwaukee, pòzéwóny "Jamówcã z Milwaukee". Òstôł wëprzédniony pierszim titlã letczi wagi NYSAC w 1913 r., ùtrzimôł gò rok, nigle ùtracył gò na rzecz piscarza półcãżczi wôdżi Jacka Dillona.

## Przëpisczi

## Bùtnowé lënczi

Kategòrëjô:Szpòrt
Kategòrëjô:Kaszëbi
Tibet

thumb|Tibet na karce ChLR **Tibetańczi Aùtonomiczny Región** (tib. བོད་རང་སྐྱོང་ལྗོངས་, Wylie: Bod-rang-skyong-ljongs, chiń.: 西藏自治区; pinyin: Xīzàng Zìzhìqū) je aùtonomicznym regiónã w Chinach, na pòlu dôwnego państwa i regiónu kùlturowego Tibet. Leżë na zôpadny dzéli Tibetańsczi Wëżëny i dzéli Himalajów. Sedzbą je Lhasa. Jako prowincëjô je òd 1965.

### Spòdlowé pòdôwczi
* wiéchrzëzna: 1,200,000 km2
* lëdztwo: 3.650.000 (2021)
* nôwikszô religijô: tibetańsczi buddizm

## Przëpisë
Anielskô

**Anielskô** (an. England) – krôj w Eùropie, dzél Wiôldżi Britanji, stolëcznym gardã je Londin, dôwni bëło to samòstójne królestwò, chtërnë sparłãczëło sã personalny ùniją z Królestwem Szkocczi a pòtemù realny ùniją w 1707, czede pòwstało Zjednóne Królestwò Wiôldżi Britanji.

## Przëpisë
Krasnodar

**Krasnodar** (rus. *Краснодар*) to je nôwiãkszé gard w Pôłniowi Rusczi. Leżi nad rzéką Kuban, niedaleko òd Czôrnégò i Azowsczégò Mòrza. W gardze mieszkô kòle 1,2 mln lëdzy. Krasnodar òstał założony w 1793 rokù i na początku nazéwôł sã **Jekaterinodar** (rus. *Екатеринодар*). To je wôżny gòspòdarzczi i kùlturalny òstrzódk. Czãsto mionëje sã go stolëcą Pôłniowi Rusczi.

## Galeriô

Krasnodar, Russia, near natural colors, Sentinel-2 satellite image 2018-SEP-18.jpg
2023-10-22. Краснодар DSC 7534.jpg
Медакадемия Краснодар Russia.JPG
View of Krasnodar taken from Kozhevennaya street, 24 2020-04-18-5.jpg
Здание гостиницы централь 03.JPG
Karasunskiy okrug, Krasnodar, Krasnodarskiy kray, Russia - panoramio (27).jpg
2022. Краснодар DSC 9475.jpg
Екатерина Великая. Монумент.JPG


## Przëpisczi

## Bùtnowë lënczi

* Krasnodar Territory. Pearl of the South of Russia *hedclub.com*

Kategòrëjô:Ruskô
Chrzescëjanizna

Krziż|mały
**Chrzescëjanizna**, **chrzescëjaństwò** to je monoteistycznô religijô, pòwstała w I stalata n.e. na Blisczim Wschòdze, zôczątkował ją Jezës z Nazaretu.

Wczasne chrzescëjaństwò bëło przesladowane bez czezera Rzimu. W 313 n.e. czezer Kònstantin Wiôldżi wëdał mediolańsczi edikt, chtërën wprowadzëł wolnosc wëznania, a w 380 czezer Teodozjusz ùstanowił chrzescëjaniznã państwową religiją.

Przédnymi czerënkami sã:
* Katolëcyzm - czerënk, chtërnëgo przédnikã je biskup Rzimù, ùważany za nastãpnika Swiatego Piotra
* Prawòsławié - związóny z wschòdny schizmã
* Protestancëzna - czerënk jaczi nastôł òbczas refòrmacëji (m.jin. lëterstwò)

## Galeriô

Juan de Juanes 002.jpg|Jezës z Eùcharystią
Unknown - tuntematon - ökänd- Theotokos Hodegetria, Bysantic icon - Jumalanäiti Hodigitria, bysanttilainen ikoni (28845470903).jpg|Prawòsławnô ikòna 
Saint Peter's Basilica facade, Rome, Italy.jpg|Bazilika Sw. Piotra, Watikan
SM Łódź Kościół św Mateusza 2017 (2) ID 613039.jpg|Kòscół ewangelicko-augsbursczi w Łodzi



## Statistiki
centruj|mały|Chrzescëjanizna na Swiecie, 2011
Chrzescëjaństwò to nôwikszô religijô swiata. Wëznaje ją 2.38 miliarda lëdzi, co je 30% swiatowi pòpùlacji. Nôwikszim czerënkã je Rzimsczi Katolëcyzm, z wicy jak miliardã wiérnych. 

### Chrzescëjaństwò w Pòlsce
W Pòlscze 88,8% przenôlégô do katolëcczego Kòscóła, 0,2% do jinszego òbrządku katolëcczego, 0,5% wëznaje prawòsławié, 0,4% protestancëznã i jinsze kòscoły protestancczi tradicji, 0,5% jinsze chrzescijańsczi wëznania, a 0,5% to swiôdkowie Jehówy (badanié z 2024).

## Przëpisë

## Bùtnowë lënczi
Wilija Dómôtjené

mały|Wilija Dómôtjené
**Wilija Dómôtjené** (pòl. *Wilia Domatienė*, lët. *Vilija Domatienė*; ùr. 23 strëmiannika 1960 w Windorpie) – pòlskò-litewskô biolożka, ekòlożka, dzejôrka spòlecznô, prodùcentka mùzycznô, spiéwôrka, założëcielka litewsczégò karna folkloristicznégò „Kupolė" (1983).

## Biografiô
Ùrodzëła sã 23 strëmiannika 1960 rokù we wsë Windorp w Pòlsczi Lëdowé Repùblice, w litewsczi rodzënie. W dzecëństwje bëła na wiele wëprawach do lasów ë błotnisk, co rozbùdzëło ji zjinteresowanié biòrozmajitoscą. Ùczëła sã téż grë na fòrtepianie ë skrzëpcach, co pózni wpłënelo na ji interdiscëplinarné pòdejscé do ùczi ë sztëczi. Sztudérowała na Ùniwersytece Marii Curie-Skłodowsczi, gdze w 1982 rokù dobëła diplóm z biòlogie. W 1989 rokù òbroniła doktórskô robòta z ùczbë ò òkrãżim, pòswiãconô ekòsystemóm błotnëch terenów ë brëkòwaniém zwëczajowëch kòmpiutrowëch mòdelów do prògnozowaniô dinamice roscëniznowëch zbiérników.

W latach 80. Domatienė zacząła robòtã jakno biòlòg badérowny w Akademii Ùczbów PRL. Prowadziła wtenczas badérawczi robòtë w delcie Niemna ë na wòdach Wisłë, dokùmentując spôdk biòrozmajitosce błotnisk spòwòdowóny projektama melioracyjnych z czasów sowiecczich. W 1991 rokù stanãła na czële pierszégò litewsczégò programù rekùltiwacji błotnëch terenów, chtërny stôł sã wzérã dlô pòdobnëch inicjativ na Łotwie ë w Estonii.

W nãslédny dekadze rozszerzëła swòją badérawczą dzejnotã na kòntekstë globalné. Ùczãstniczëła w ekspedicjach do Amazónii, afrikańsczich sawannów ë alpejsczich sztréf Himalajów, prowadząc pòrównawczé badania lesnëch ekòsystemów w Skandinawie, na Syberii ë w Kanadze. W 2004 rokù òstała dorôdcã Kòmisji Eùropejsczi w zôkresie pòliticzi dotyczący zrównoważoné gòspòdarki lesną ë òchrónë biòrozmajitosce.

Z 2025 rokù – przédniczka Stowarzyszeniô Biòlogów ë Nauczycélów Biòlogie miasta Kòwno.

## Przëpisë

Kategòrëjô:Kaszëbi
Kaszëbsczi Himn

**Kaszëbsczi Himn** – pòpùlarnô kaszëbskô piesń ò patrioticzny wëmòwie, jaczi aùtorã je Hieronim Derdowsczi, chtërën ùmiescëł go w ùtworze Ò panu Czôrlińsczim co do Pùcka pò sécë jachôł. Muzykã skómpònował w 1921 Féliks Nowowiejsczi. Na mòcy ùchwały Nôczelny Rady Kaszëbskò-Pòmòrsczégo Zrzeszenia z dnia 21 stëcznika 2017 je to himn Kaszëb.

## Tekst piesni

## Òbaczë téż
* Zemia Rodnô
* Fana Kaszëbsczi
## Przëpisë

Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura
Mònarchiô

mały|Kòróna, symbòl władzy mònarchy
**Mònarchiô** je fòrmã państwa, chtërnëgo przédnikã je mònarcha (np. król, czezer, ksążã ëtp). 

## Dzysdniowe fòrmy mònarchii

* absolutnô mònarchiô – mònarchiô, gdze przédnik ma nieògrańczonã władzã
* kònstitucëjnô mònarchiô – mònarchiô, gdze kònstitucjô ògrańcza władzã przédnika
* parlameńtarnô mònarchiô – mònarchiô, gdze rząd dzelë władzã z parlameńtã ë ògrańcza władzã mònarchy

## Mònarchié na Swiecie

### Eùropa
* Andorra
* Belgijskô
* Dëńskô
* Szpańskô
* Néderlandzkô
* Liechtenstein
* Luksembùrg
* Mònakò
* Norweskô
* Szwedzkô
* Wiôlgô Britanijô
* Watikan
### Azëjô
* Saudëjskô Arabijô
* Bahrajn
* Bhutan
* Brunei
* Japòńskô
* Jordaniô
* Kambòdżô
* Katar
* Kùwejt
* Malezjô
* Òman
* Tajlandiô
* Zjednóné Arabsczie Emiratë
### Afrika
* Eswatini
* Lesòthò
* Marokò
### Amerika
* Antigua i Barbuda
* Bahamë
* Belize
* Grenada
* Jamajka
* Kanada
* Saint Kitts i Nevis
* Saint Lucia
* Saint Vincent i Grenadinë

### Australëjô i Òceanijô

* Aùstralëjô 
* Fidżi 
* Nowô Zelandzkô 
* Òstrowë Salomóna 
* Papùa-Nowô Gwinejô
* Samoa
* Tonga
* Tuvalu

## Przëpisë

Kategòrëjô:Fòrmy państwa
Kategòrëjô:Politika
Karól Nawrocczi

**Karól Tadeùsz Nawrocczi** (pòl. *Karol Tadeusz Nawrocki*) (ùr. 3 strëmiannika 1983 w Gduńsku) je pòlsczim pòlitikã ë historikã. Òd 6 zélnika 2025 je prezydentã Pòlsczi Repùbliczi. W latach 2017–2021 direktór Mùzeum II Swiatowi Wòjnë w Gduńsku, w latach 2021–2025 prezes Institutu Nôrôdny Pamiãci. Je absolwentã IV Òglowôsztôłcącégò Liceùm w Gduńsku (2002) ë Gduńsczégò Ùniwersytetu (2008), gdze sztudérowôł na wëdzéle historicznym.

Ùrodzony w Gduńsku, Nawrocczi sztudérowôł historiã na Gduńsczim Ùniwersytece, gdze w 2013 rokù ùzëskôł stopiéń dochtora na spòdlém rozprawë ò dzejanié antikòmùnistyczny w PLR. Jegò nôùkòwô robòta kòncentruje sã na taczich pëtaniach, jak rëch ùdoru antikòmùnistycznégò, przestãpczosc zòrganizowónô ë historiô szportu – téma związóny z jegò włôstny doswiôdczenié jakno aktiwnégò spòrtówca, òsoblëwie w balu ë piscowaniu.

Warkòwnô zwënéga wczasnô Nawrocczégò bëłô scësle związónô z jinstytucjama zajimnyma sã òchroną ë wëbiwanié pamiãci historiczny Pòlsczi. W 2009 rokù dołãczëł do Institutu Nôrôdny Pamiãci (INP) ë zwëskał ùznanié za przebùdowywanié pòlsczich jinstytucji historicznych w czerënkù patrioticzny ë antikòmùnistyczny narracji. W prezydencczich welacjach w 2025 rokù Nawrocczi òstał wëbróny kandidat prawicowi partii Prawò ë Sprawiedlëwosc (PiS), startowôł jakno bezpartijny „kandidat òbëwatela” ë pòkònôł liberôła Rafał Trzaskòwsczégò.

Jakno prezydeńt òdbijôł szérszi zwrot w prawò w pòlsczim krôjòbrôze pòliticzny. Òd mòmentu jinaugùracji 6 zélnika 2025 rokù Nawrocczi òbrał kùrs kònfrontacyjny z rządzącô zrzeszënką ë ji parwadnik Donôld Tusk, chtërnégò ùważô za „nôgòrszégò premiéra III PR”. Nawrocczi dãżë do wzmòcnieniô wëszëznë kòłò prezydenta, pòdpiérającë refòrmã kònstitucyjną w czerënkù systemu półprezydencczégò. Jégò kancelariô skłôdô sã z pòlitików PiS ë òsób zrzeszonëch w INP.

## Przëpisë

Kategòrëjô:Gduńszczani
Kategòrëjô:Prezydencë Pòlsczi
Òstrowë Swiãtégò Tomasza i Ksążãcô

**Òstrowë Swiãtégò Tomasza i Ksążãcô** sã państwã na òstrowach w zopadny Africe, na Atlantëcczim Òceanã, w Gwinejsczi Roztoce. Stolëcznym gardã je São Tomé.

## Historiô
Òstrowë òstały òdkrëte w XV stalata w dzéń Swiãtégò Tomasza przez portugalsczich żeglôrzów. Pierszô òsada òstała założëł Alvaro Caminha w 1483 na òstrowie sw. Tomasza. W 1500 zasedlony òstał Ksążãcy Òstrów. Za sprawą niewòlników òstrowë stały sã wiôldżim ekspòrterã cëkrowy trzcëny. W 1522 zemie òstały pòrtugalską kòloniją, òd 1951 bëłë zamòrską prowincją, w 1973 zwëskałë aùtonomiã, a 12 lëpińca 1975 samòstójnotã. Pierszim prezydentã òstoł wëbrany Manuel Pinto da Costa, prowôdnik socjalisticzny partii Rëch Wëzwòlenia Òstrowów Swiãtégò Tomasza i Ksążãcy (pòrt. *Movimento de Libertação de São Tomé e Príncipe*, MLSTP).

## Geògrafiô
### Pòłożenié
Krôj leżë na òstrowach: przédne to Òstrów Swiãtégò Tomasza ë na Ksążãcy Òstrów, a téż na 8 mniészich òstrowach, z jaczich 6 sã niezamieszkané. Midze przédnymi òstrowami je 145 km dalekòsci. Òstrowë sã na Atlantëcczim Òceanie, w Gwinejsczi Roztoce, 289 km òd Afriki.
### Wiéchrzëzna
* całownô: 964 km²
* wiéchrzëzna lądu: 964 km²
* wiéchrzëzna wòdów: 0 km²
### Brzegòwô liniô
209 km
### Klimat
Tropikalny, z mòkrimi ë sëchòmi pòrami.

### Ùsztôłcenié terenu
### Wësokòsc terenu

* nôniższô wësokòsc: 0 m. n.r.m. (Atlanticczi Òcean)

* nôwëższi czëp: 2024 m. n.r.m. (Pico de Sao Tome) 

### Gruńtë wedle ùżiwaniô

* rolné gruńtë 44.8% (w tim 4.2% òrnëch gruńtów)
* lasë: 57.5% (wôrtoscë szacowóné na 2023)

## Lëdze i spòlëzna

### Pòpùlacjô

* wielëna lëdztwa: 240 254 (2025)
* môl na swiece wedle wielënë lëdztwa: 187

### Etniczné karna

### Religijné karna
katolëcë 78.3%, protestancë 12%, mùzułmanie >2%

### Ùrbanizacjô

* mieskô pòpùlacjô: 78.25% (187,994 lëdzi w 2025)
* wikszé miesczé westrzódczi: Sao Tome (53,300)

## Pòliticzny system
*òficjalnô pòzwa: Demokratnô Repùblika Òstrowë Swiãtégò Tomasza i Ksążãcy (pòrt. República Democrática de São Tomé e Príncipe)
*pòliticzny ùstôw: półprezydenckô repùblika
*stolëca: Sao Tome
*czasowô cona: UTC ±0 
*państwowé swiãto: 12 lepińca – Swiato Samòstójnoty
### Wëkònôwczô władza
* prezydent Carlos Vila Nova
* premier Américo Ramos
### Ùstawòdôwczô władza
Jednojizbowi parlament, Nôrodnô Gromada mô 55 nôleżników wëbieranëch na sztërëlatną kadencjã.

## Przëpisë

Kategòrëjô:Afrika
III Rzesza

**III Rzesza** (niem. *Drittes Reich*) – nieòficjalne miono Miemców pòd rządamã Adolfa Hitlera ë NSDAP w latach 1933–1945. Òficjalnym mionã państwa bëłô Niemieckô Rzesza (niem. *Deutsches Reich*).

W 1933 Adolf Hitler òstał kanclerzã Rzeszy ë wëdany òstał ùstôw o pełnomòcnictwach, chtërën pòzwòlëł niemiecczému rządowi na sejmikòwanie prawa bez zacwierdzenia prezydeńta ë parlamentu. W 1934 ùrząd kanclérza ë prezydeńta òstał przesztôłcony w stanowiskò Wódcy ë Kanclérza Rzeszy (niem. *Der Führer und Reichskanzler*). 

30 czerwińca 1934 miała mol noc dłudżich nożów, dze zamòrdowano przédnëch nôleżników SA (bëłë to bòjówczi NSDAP) w tim dowódcã Ernsta Röhma. 

W 1935 wprowadzono Norëmbersczé ùstawy, na ich mòcy Żëdom nie wòlno bëło zawierac małżeństw z Niemcama ë ògrańczono prawo do wëkonëwania wikszosci fachów. W 1938 miała mol kriształowò noc, mòrd na Żëdach, w nocë z 9 na 10 lëstopadnika.

25 lëstopadnika 1936 Rzesza pòdpisała antikòminternowsczi pakt z Japòńską. Do paktu w 1937 dołãczëłô sã Italskô.

## Przëpisë

Kategòrëjô:Dôwne państwa w Eùropie
Kategòrëjô:Miemieckô
Wiłóz Rzéczi Reduni

**Wiłóz Rzéczi Reduni** – krôjmalënkòwi rezerwat przirodë na Kaszëbsczim Pòjezerzim w kartesczim krézu, ùtwòrzóny w 1972 roku. Zajimô òbrëmienié 84,24 ha (akt namieniający pòdôwôł 74,26 ha).
Znajduje sã w fùlnoscë w Òbrëmieniu Chronionégò Krôjmalënkù Dolëznë Reduni, je téż włączóny do secë Nôtura 2000.

## Charakteristikô
Rezerwat òbjimô stolemny dzél przełomu Rëduni, zwónégò Babidolsczim Przełomã, bez mòrenowé grzëpë (zjawiszcze erozjë) z pòrosniãtima grądã i łãgã stokama. Je to jedno z nôbògatniszich na niżu stanowiszczów florë i roscënnoscë ò charakterze pòdgórsczim. Wiłóz Reduni bëł fragmeńtã turisticznégò szlachù czółnowich spłiwów (decyzją Regionalné Direkcjë Òchronë Strzodowiszcza we Gduńsku, zgodno z òbòwiązującym planã òchronë: „Czółnowi ruch rzeką Rëdunią w dzélu pòkriwającëm sã z obrëmienim rezerwatu Wiłóz Rzeki Raduni jest niedozwòlóny”). Nôblëższé môlëznë to Babi Dół, Bòrowò i Bòrkòwò. Znajduje sã na turisticznym szlachu Kartësczim.

* Òbrëmienié: 84,24 ha
* Minimalny wësok 122 m n.p.m.
* Maksymalny wësok 172 m n.p.m.
* Klasë sedlisków i % pòkrëcô: iglasté lasë 24%; miészané lasë 76%

## Nôtura 2000
Rezerwat leżi w grëńcach òbrëmienia Nôtura 2000 Wiłóz Rzéczi Rëduni PLH220011.

Na taczi ôrt definiuje òbrëmienié *Fòrmùlarz danëch Nôtura 2000*:
„Òbrëmienié objima przełomòwi dzél rzéczi Rëduni. Rzéka płënié dnã kamowégò wiłozu, twòrząc meandrë. Dolëzna i stromé zbòcza (do 45 st. nachileniô) o wësokòscë do 40 m, poroscãté są lescowim lasã (grądë, łądżi); placama na dnie wąwozu wëstãpùją pòdmòkłé łączi. Rosce tuwò wiele górsczich roscënów a téż jinszch rzôdczich gatënków. Òstoja mô òsoblëwi mikroklimat, ò wësoczé wilgòtnoscë i niższich temperaturach w porównanim z prziległima terenama. Przełom rzéczi rozcyna rozległi lesny kòmpleks, w chtërnym dominują grądowé sedliszcza”.

## Przëpisë

Kategòrëjô:Babi Dół
Kategòrëjô:Reduniô
Kategòrëjô:Aleksãdr Majkòwsczi
Babi Dół

**Babi Dół** (pòl. *Babi Dół*) – kaszëbskô wies w Pòlsce pòłożonô w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Żukòwò, kòl krôjowi szasëji nr 20 Stôrgard – Szczecinek – Gdiniô.

W môleznie je zamkłé banowiszcze Babi Dół, òdemkłé w 1932 rokù w ramach wãglowi magistrali. 

## Historiô
Miemiecką òkùpacjã Babiegò Dołu zakùńczëło 9 stëmiannika 1945 rokù zôjãcy môlëznë bez wòjska 49 Armii Biôłorusczégò Frontu Czerwióny Armië. W latach 1975-1998 môlëzna administracjowò przënôlëga do gduńsczégò wòjewództwa. 

Òd 28 rujana 2011 je samòstójnym szołtestwã (chùdzy nôleża do szołtestwa Glincz).

W pòrënkòwim dzélu wsë są zôòstałoscë wòjskòwi jednostczi, jakô òsta znikwionô na zôczątkù 90 latów XX stalatégò. W greńcach Babiegò Dołu je znóny rezerwat przirodë „Wiłóz Reduni”.

## Òbaczë téż
* Babidół
* Babié Dołë (dzél Gdini)

## Przëpisë

## Bibliografiô
* Bolesław Dolata: Wyzwolenie Polski 1944-1945. Warszawa: 1971.

## Bùtnowé pòwrózczi
Kategòrëjô:Babi Dół
Òstrowë Salomóna

**Òstrowë Salomóna** (an. *Solomon Islands*) sã państwã na òstrowach w Oceanije, w Melanezji, nad Spòkójnym Òceanã. Bëłë kòlonią Wiôldżi Britanji, zwëskałë samòstójnotã 7 lëpińca 1978.

## Geògrafiô

* Pòłożenié: Krôj leżë na òstrowach na pôłniowo-zôpadnym Spòkójnym Òceanã, 2000 km òd nordowo-pòrënkowi Aùstralëji. Państwò cignje sã na òk. 1000 òstrowów (w tim 9 przédnich), stolëca (Honiara) leżë na nôwikszim òstrowie Guadalcanal
* Wiéchrzëzna:
** całownô: 28,896 
** wiéchrzëzna lądu: 27,986
** wiéchrzëzna wòdów: 910 
* Brzegòwô liniô: 5,313
* Klimat: tropikalny mónsunowi, niewiele skrajnëch cepłot ë pògòdowëch warënków
* Ùsztôłcenié terenu: przédno sërowe górë, z czilema nisczimi kòralowëmã atolamã
* Wësokòsc terenu:
** nôniższô wësokòsc: 0 (Spòkójny Òcean)
** nôwëższi czëp: 2,335 (czëp Popomanaseu)
## Demografiô

* Lëdztwò: 838,645 (2025)
* Etniczné karna: W wikszosci Melanezijczicë (93%), w mniejszosci Polinezijczicë (4%), Micronezijczicë (1.5%), Chińczicë, Europejczicë ë jinszi (1.5%).
* Jãzëczi: Òficjalny je anielsczi jãzek, le je też 63 jinszich.
* Religijné karna: nôwikszą religią je Chrzescejanizna (95%), w tim Kòscół Melanezji (anglikańsczi) 29%, Katolëcczi Kòscół 19%, Ewangelëcczi Kòscół Pôłniowego Mòrza 17%, Metodëscë 11%, Adwentiscë Sódmégo Dnia 10% 
* Ùrbanizacjô: Wikszosc mieszkańców żëje na wiesczi terenach, òk. 73.5%

## Pòliticzny system

* fòrma państwa: kònstitucëjnô mònarchiô
* Wëkònôwczô władza: król (Karól III), reprezentowany przez gùbernatóra (David Tiva Kapu) ë premiera (Jeremiah Manele)
* Ùstawòdôwczô władza: jednojizbowi parlament, 50 nôleżników wëbieranëch na sztërëlatną kadencjã.

## Przëpisë

## Bibliografiô
* World Factbook
Kategòrëjô:Państwa w Aùstralëji i Oceanije
Haiti

**Haiti** je państwã na zôpadny dzéli òstrowu o tim samym mionie w strzédny Americe, ze stolëcã w Port-au-Prince. Greńczë z Dominikaną. Bëła tu dôwnô kòloniô Francësczi, òd chtërny zwëskało samòstójnotã 1 stëcznika 1804. Òbczas wòjny o samòstójnotã po starnie Francësczi biotkowali też Pòlôszë.

## Przëpisë
Zrzesznica Samòstójnëch Państw

**Zrzesznica Samòstójnëch Państw**, skrócënk **ZSP** (rus. Содружество Независимых Государств, СНГ; trb. *Sodrużestwo Niezawisimych Gosudarstw*, *SNG*) – òrganizacjô gòspòdarczno-pòliticzno-wòjskòwô, zrzeszająca wikszosc dôwnych repùblik Związka Radzecczégò, ùsadzonô na mòc białowiesczégò ùgòdzëlëniô z 8 gòdnika 1991 rokù. Zgódnie ze òbrzészkiem państw członkòwsczich, òrganizacjô mô na célu wespółrobòcã w zôkresu pòliticzi, bezpiekù, gòspòdarczi, kulturë, òswiatë, òchrónë zdrowiô, strzodowiska, naùczi i wëmianë jinfòrmacjów.

## Nôleżnicë ZSP

* Armenijô 
* Azerbejdżan 
* Biôłorëskô 
* Kazachstan 
* Kirgistan 
* Ruskô 
* Tadżikistan 
* Turkmenistan 
* Ùzbekistan

## Pòdôwczi

* Wiéchrzëzna - 20 000 000 km²
* Lëdztwò - 250 570 000

Kategòrëjô:Zrzesznica Samòstójnëch Państw
Kategòrëjô:Òrganizacje midzënôrodné
Andrzéj Duda

**Andrzéj** **Sebastión Duda** (pòl. *Andrzej Sebastian Duda*) (ùr. 16 maja 1972 w Krakòwie) je pòlsczim pòlitikã ë rëchcenwaltã. Òd 6 zélnika 2015 do 6 zélnika 2025 bëł prezydeńtã Pòlsczi Repùbliczi.

W latach 2006–2007 pòdsekretarz stanu w Minysterstwie Sprawiedlëwòscë, w latach 2008–2010 pòdsekretarz stanu w Kancelarii Prezydenta PR Lecha Kaczyńsczégò, w latach 2007–2011 nôleżnik Tribunału Stanu, pòsélc na Sejm VII kadencje (2011–2014), pòsélc do Eùropejsczégò Parlamentu VIII kadencje (2014–2015). Kawalér Orderu Biôłégò Orła.

Duda, Andrzéj
Wełtawa

mały|Rzéka Wełtawa w Pradze
**Wełtawa** (cze. , niem. *Moldau*) – nôdłëgszô rzéka w grańcach Czesczi, lewi, nôwiãkszi dopłiw Łabë. Długòsc  – 430 km, wiéchrzëzna zlewni – 28 tës. km².

Pòwstaje z pòłączeniô Ceplej (*Teplá Vltava*) ë Zëmnej Wełtawë (*Studená Vltava*), chtërne môją zdrój w Szumawë. Zdrój Ceplej Wełtawë sã znajdëje na wësokòscë òk. 1175 m n.p.m., ù wschòdnëch pòdnóżk wtopù Černá hora (1316 m n.p.m.), tóż pòd głównym eùropejsczim krzeptem wòdodzelnym. Òbô ceki zdrzódłowi parłãczają sã w stréfle mòkradeł zwónëch *Mokrý luh* (ok. 730 m n.p.m.), na terenie Nôrodnégò Parkù Szumawa, na zude òd môlù Volarë.

Główne dopłiwë:

* Lužnice (prawi)
* Otava (lewi)
* Sázava (prawi)
* Berounka (lewi)

Gardë nód Wełtawą:

* Český Krumlov
* Czesczé Bùdzédzice

* Hluboká nad Vltavou
* Týn nad Vltavou
* Praga z dzélnicama Zbraslav i Chuchle
* Kralupy nad Vltavou

## Bùtnowé lënczi

Kategòrëjô:Rzéczi w Czesczi
Kategòrëjô:Dorzéczé Wełtawë
NATO

**Organizacjô Nordoatlanticczégò Traktatu** (ani. *North Atlantic Treaty Organization* – NATO; fr. *Organisation du traité de l’Atlantique* *nord* – **OTAN**, zwëkòwi **NATO** abò **Zdrëszëna Nordoatlanticczi**) – midzënôrodnô organizacjô pòliticzno-wòjskòwô ùsadzonô na mòcë pòdpisano 4 łżëkwiata 1949 r. Traktatu Nordoatlanticczégò, òbrëszny òd 24 zélnika 1949 rokù.

Przédnym cilã jistnieniô NATO w sztóce ùsadzëniô bëłô barń militarnô przed mòżlëwim atakiem ze stronë ZSRR ë jegò satelicczich krajów, òd 1955 rokù zorganizowónëch w strëkturã Warszawsczégò Ukłôdu. Pò rozpôdze Związkù Radzecczégò ë rozrzeszeniu Warszawsczégò Ukłôdu w 1991 rokù, pôłni rolã stabilizacëjną, bierząc sã za dzejania, co barnią przed rozprzestrzenianim sã regionalnëch kònfliktów. Pôłni téż rolã gwaranta bezpiecznoscë bùtnowégò nôleżnikòwich państw. Zdrëszëna òpiéra sã na zasadzë òbronë kòlektiwny, zgódno z jegò spòdlecznim założenim, eż napasc zbrojnô jednégò z nôleżników ùważanô je za atak naprzék wszëtczim nôleżnikom.

## Nôleżnicë NATO
* Albańskô 
* Belgijskô 
* Bùlgarskô 
* Chòrwackô 
* Czeskô Repùblika
* Czôrnogóra
* Dëńskô 
* Estóńskô 
* Fińskô 
* Francëjô
* Greckô
* Islandëjô
* Italskô
* Kanada
* Lëtewskô 
* Luksembùrskô 
* Łotewskô
* Madżarskô
* Miemieckô 
* Néderlandzkô 
* Nordowô Macedoniô
* Norweskô
* Pòlskô 
* Pòrtugalskô
* Rumùńskô 
* Sloweńskô
* Słowackô 
* Szpańskô 
* Szwedzkô 

* Tëreckô 

* Wiôlgô Britanijô
* Zjednóné Kraje Americzi

## Pòdôwczi
* Wiéchrzëzna - 25 000 000 km²
* Lëdztwò - 950-980 000 000
* Sedzëba - Bruksela
* Sëła militarnô - 3,4 mln wòjôrzów
* Przédnik - Mark Rutte

## Bùtnowé lënczi

* Domôcô starna

Kategòrëjô:NATO
Sedzëba

**Sedzëba** – wedle pòlsczégò prawa Kòdeksù cywilnégò sedzëbą prawnej òsobë je miescowòsc, w chtërne mô sedzëbã òrgan zarządczi tą prawną òsobą. Ùstawa abò òpartë na nij statut mògą zamëkac òdmienne pòstanowieniô.

Pòchwôt sedzëbë prawnej òsobë ùmieszczone òstało w art. 41 kc.

## Przëpisë

Kategòrëjô:Prawò
Czad

**Czad** (fr. *Tchad*, arab. ‏تشاد‎)**,** je państwã w centralny Africe, dzélowo na Saharze, bez przestãpù do mòrza. Greńczë z Nigrã, Nigerią, Kamerùnã, Centralą Afriką, Sudanã ë Libią.

## Demògrafiô
* lëdztwò: 21,560,380 (2026)
* religie: 
** Islam: 52.1% 
** Chrzescëjanizna: 44.2%
*** Protestancëzna: 23.9%
*** Katolëcczi Kòscół: 20%
*** jinsze chrzescëjańsczé: 0.3%
**Animizm: 0.3%
**brak: 2.8%
**nieòpisóne 0.7%

## Geògrafiô
* Wiéchrzëzna: 1 284 000 km²
* Grańce:
** òglowô długòsc wszëtczich grańców: 6,406 km 
** Państwa, z jaczimi ma grańce: Kamerùn 1,116 km; Repùblika Westrzódnoafrikańskô 1,556 km; Libiô 1,050 km; Niger 1,196 km; Nigeriô 85 km; Sùdan 1,403 km

## Władza
* prezydeńt: Mahamat Idriss Deby
* prémier: Allamaye Halina 

## Przëpisë

Kategòrëjô:Afrika
Rzéka

[mały|[Nil]]
**Rzéka** – nôtëralny, wiéchrzëznowy cek, płënący w wëżłobionym bez erozjã rzéczną kòrëce, cządowò zaléwający dolënã rzéczną. W Pòlsce przëjimô sã, że rzékã stanowi cek ò wiéchrzëzni dorzécza pòwiżé 100 km².

## Etimòlogiô
Kaszëbsczé słowò *rzéka* mô swoje òdpòwiedniczi w jinszich słowiańsczich jãzëkach (rus. река, bułg. река, serb.-chòrw. *река/reka* itd.) Słowama witnyma, wëstãpującëma w jinszich indoeùropejsczich jãzëkach, spòkrewnione m.jin. z ind. rïti, starnoind. rayas, łac. rivus, franc. rivière, ani. river, morfemë rdzénné wëmienionëch słowów to kòntinuantë praindoeùropejsczégò jãzëka rdzénia rei-, wëstãpującégò równowôrtnie z roi- (płënąc, cec), etimòlogiczné łączą sã z słowama rojic sã i zdrój. 

## Bibliografiô
* Bajkiewicz-Grabowska E., Mikulski Z., *Hydrologia ogólna*, 2007.
* Winfried Lampert, Ulrich Sommer, *Ekologia wód śródlądowych*.
* *Poradnik badania jakości wód*, NFOŚ, Warszawa 1996, ISBN 83-85908-29-3.
* Tomasz Urbański, *Ekologia. Środowisko. Przyroda*, WSiP, Warszawa 1996, ISBM 83-02-05649-9.
* *Encyklopedia powszechna PWN*, Warszawa 2007.
* Stanisław Bernatowicz, *Zasady ekologii środowiska wodnego*, Suwałki 1990.

## Bùtnowé lënczie

Kategòrëjô:Rzéczi
Bòsniacczi jãzëk

**Bòsniacczi jãzëk** – słowiańsczi jãzëk ze serbòchòrwacczégò dialektalnégò kòntinuumù, òficjalnô w Bòsnii ë Hercegòwinie.

## Przëpisë

Kategòrëjô:Słowiańsczé jãzëczi
II swiatowô wòjna

mały|Drëgô swiatowô wòjna
**Drëgô swiatowô wòjna** – nôwiãkszi òbrojony kònflikt w historie swiata, chtëren dérowôł òd 1 séwnika 1939 do 2 séwnika 1945 (w Eùropie do 8 môja 1945) ë òbjimôł swòjim dzejaniã całô Eùropã, wschòdną i pôłniowò-wschòdną Azjã, nordową Afrikã, dzélë Blisczégò Pòrénkù i wszëtczé òceanë. Niechtërne dzélë wòjnë rëchòwały sã nawetka w Arktice i Nordowi Americe. Òprócz nie dżibnąwszy wszëtczich eùropejsczich państwów, brałë w ni udziél głowné państwa Nordowi i Pôłniowi Americzi, Aùstraliô i Azji. Głownëma strónama kònfliktu bëłë państwa òsy i państwa Ficëpòstawnëch Aliansów (alijancë).

## Bùtnowé lënczie

Kategòrëjô:Historiô
Kategòrëjô:Drëgô swiatowô wòjna
Prezydeńt

[mały|[John F. Kennedy prezydeńt Zjednónëch Krajów Americzi, òbczas wëstãpieniô do nôrodu ò jintensyfikacji ròbotów na rzecz wësłaniô człowieka na ksãżëc]]
**Prezydeńt** abo **przédnik** (łac. *praesidens*, ’sedzec na przódkù’) – nôwëższi ùrząd w państwie ten, co je repùbliką, zwëkòwò równoznaczny zë sprawòwanim fùnkcji jednoòsobòwi gôłwë państwa (chòc wëstãpùją òd ti prawidłë wëjimczi). W systemie prezydencczim prezydeńt je téż przédniką rządù (np. w ZKA). Slëbnã prezydenta zwëczajowò mianëje sã mianã *[[Pierszô dama|pierszi damë]]*.

## Zortë prezydenturë
Z pòzdrzatkã na czas sprawòwaniô ùrzãdu wëstãpùje:

* **Prezydeńt kadencyjny** – sprawùjącë fùnkcjã prezydenta bez òpisóną długòsc czasu, tj. kadencjã. Ta fòrma prezydenturë fùnkcjonuje w dzysdniowim państwie pòlsczim.
* **Prezydeńt dosmiertni** – gôłwa państwa ò prezidancczim titule, chtërnô zgódno z prawã swòjégò kraju mô ją sprawòwac aż do smiercë. Takô jinstitucjô bënëje niemal blós w diktatorsczich systemach. Dosmiertnama prezydentama, chtërny ùmarli òbczas swòjegò ùrzãdowaniô, bëlë m.jin. prezydeńt Jugòsławiji Josip Broz Tito (dosmiertni prezydeńt w latach 1974–1980), Haiti François Duvalier (dosmiertni prezydeńt w latach 1964–1971), czë Turkmenistanu – Saparmyrat Nyýazow (dosmiertni prezydeńt w latach 1999–2006). *De facto* dosmiertny prezydeńtã Nordowi Kòreji bëł w latach 1972–1994 Kim Ir Sen – w jegò przëpôdkù nôslédné kadencje skłôdałë sã czëstąfòrmalnoscą. Pòlsczim przëkładã dosmiertny prezidenturë je Agùst Zalesczi, Prezydeńt Pòlsczi na Ùchodztwie, chtërny nimo fòrmalnégò kùńca prezydencczi kadencji w 1954 rokù, mdze sprawòwał ùrząd aż do smiercë w 1972 rokù. Dosmiertno swòje fùnkcje sprawòwalë téż dożowie Wenecczi Repùbliczi bez całi czas ji bëniô (697–1797).
* **Prezydeńt noblëwi** – noblëwi tituł, jaczi może bëć nadany jakno titul noblëwi gôłwë państwa. Prôwdëjuwerno jednyma taczima przëpôdkama bëły nadanié titułu noblëwi przédniczczi CLR Song Qingling (*Madame Sun Jat-sen*) (w maju 1981 rokù), a téż nadanié podobnégò titułu (Wiecznégò Prezydenta) Kim Ir Senowi ju pò jegò smiercë. 

Prezydeńt, jaczi nie je gôłwą państwa, bënëje w:

* Iran – fùnkcjã gôłwë państwa sprawùje Nôwëższi Prziwódca (ajatollah), a prezydeńt je przédnikã rządu, jaczi reprezentëje Iran w midzënôrodnëch kòntaktach ë czãsto je traktowóny jakno prôwdzëwô gôłwa państwa.
* Szwajcarskô – Prezydeńt je blós przédnikã Zwiãzkòwi Radë, chtërnô je kònstitucyjną, kòlegialną gôłwą państwa.
* Bòsniô ë Hercegòwina – Prezydentã mianëje sã niepòformalno przédnika Prezidium Bòsnii ë Hercegowinë – trzëosobowégò òrganu stojącegò na przódkù państwa.

Kategòrëjô:Titułë