Gduńsk

**Gduńsk**, *[[Klasiczni varianjt|kv]]. *'Gdúnjsk**'' ([[Pòlsczi jãzëk|pòl]]. ''Gdańsk'', [[Łacyńsczi jãzëk|łac]]. ''Gedania'' abò ''Dantiscum'', [[Miemiecczi jãzëk|miem]]. ''Danzig'', [[Néderlandzczi jãzëk|néderl]] ''Danswijk'') – je nôwikszim gardã ë historëczną stolëcą [[Pòrénkòwô Pòmòrskô|Pòrénkòwi Pòmòrsczi]] ôs [[Kaszëbi|kaszëbsczi miészëznë]]. Je pòłożony na pôłniowim sztrądze [[Bôłt]]u, przë ùbiedze rzeczi [[Wisła|Wisłë]]. Jegò pòrénkòwi part je na [[Wiselny Zëławë|Zëławach]] ë [[Wislónô Sztremlëzna|Wislóny Sztremlëznie]], a zôpadny na ùrzmach [[Kaszëbskô Wëżawa|Kaszëbsczi Wëżawë]]. Òd 1999-gò rokù Gduńsk mô sztatus gardu na prawach krézu ë je stolëcą [[Pòmòrsczé wòjewództwò|pòmòrsczégò wòjewództwa]]. Tu je Marszałkòwsczi Ùrząd Pòmòrsczégò Wòjewództwa. Wedle nôrodnégò spisënkù 2021, 1.533 lëdzy, w tim gardë, ùżiwô kaszëbsczégò jãzëka w dodomù.

== Historëjô ==
[[Òbrôzk:Johannes Canaparius (Jan Kanapariusz) Gyddanyzc Gdańsk Danzig.jpg|mały|Gyddanyzc]]
* [[VII wiek]] - pòmòrsczé plemiona przëcygłë nad pôłniowi sztrąd [[Bôłt]]u 
* [[X wiek]] - pòwstôł [[òbarny gard]] [[Pòmòrzani|Pòmòrzanów]]
* [[970]]-[[980]] - [[Mieszkò I]] òpanôwôł [[Pòrénkòwô Pòmòrskô|Pòrénkòwą Pòmòrską]]
* [[997]] - [[Praga|prasczi]] biskùp Wòjcech zatrzimôł sã w gardze, z negò rokù pòchôdô pierszô zmiónka ò gardze ''Gyddanyzc'' w żëwòce [[Swiãti Wòjcech|swiãtégò Wòjcecha]]
* [[1013]] 
** [[Pòrénkòwô Pòmòrskô|Gduńsczé Pòmòrzé]] òstało przëłączoné do [[Kùjawskô|kùjawsczégò]] [[Biskùpstwò|biskùpstwa]]
** [[Pòrénkòwô Pòmòrskô|Gduńsczé Pòmòrzé]] òdzwëskało samòbëtnosc òd [[Pòlskô|Pòlsczi]]
* [[1047]] - pòlsczi ksyżëc [[Kadzmiérz I Òdnowicél]] przëłączëł Pòrénkòwą Pòmòrską do swòjégò państwa
* [[1093]] - pòlsczi ksyżëc [[Władisłôw I Herman]] wëdôł rozkôz spôleniô gardów w [[Pòrénkòwô Pòmòrskô|Gduńsczi Pòmòrsce]]
* [[1120]] - [[Bòlesłôw Krzëwògãbi]] dobéł w wòjnie z Pòmòrzanama
* [[1236]] - [[Lubecczé gardowé prawo]]
* [[1308]] - [[Krzëżôcë]] zajãlë gard
* [[1361]], [[1378]], [[1411]], [[1416]] - rëchawë procëm Krzëżôkom
* [[1454]] - Gduńsk òdpòjãti przez pòwstańców [[Prëskô Zrzesz|Prësczi Zrzeszë]]
* [[1457]] - Wiôldżé Privilegium pòlsczégo króla [[Kadzmiérz|Kadzmierza]] ë miono ''Królewsczi Pòlsczi Gard Gduńsk''
* [[15 séwnika]] [[1463]] - gduńskò-jelbiąskô flota (25 òkrãtów) pòbiła krzëżôcką flotã (44 òkrãtów) na Wislanim Zôlóju
* [[19 rujana]] [[1466]] - znôw w Pòlsce pò [[tornsczi spòkój|tornsczim spòkòju]]
* 18 czerwińca [[1568]] - 13 frajbitrów z Gduńska napadło na [[Kaszëbi|kaszëbsczich]] lëdzy, a pòtemù bëło ùkôróné. W tim czasu mòcny béł tu mieszczónowi stón
* [[1807]]-[[1815]] - [[Wòlny Gard Gduńsk]] Napòléòna
* [[1904]] -  [[Gduńskô Pòlitechnika]]
* [[1920]]-[[1939]] - [[Wòlny Gard Gduńsk]]
* [[1929]] rokù bëłë m.jin. tu sarcësté mrozë ([https://web.archive.org/web/20140222152410/http://mbc.malopolska.pl/dlibra/doccontent?id=65319 s. 4 Port gdański odcięty od komunikacji] )
* [[1 séwnika]] [[1939]] - òbarna [[Westerplatte]] ë zôczątk [[II Swiatowô Wojna|II Swiatowi Wòjnë]]
* [[28 strëmiannika]] [[1945]] - przejãcé Gduńska przez pòlsczé ë sowiecczé wòjskò (gard znikwiony w 60 proc.)
* [[1970]] - sztrajk robòtników w Gduńsku ë w całi Pòmòrsce ([[Gòdnik 1970]])
* [[22 séwnika]] [[1980]] - w Gduńsczi Zdrzëtni Lenina pòwsta samòstójnô samòsprôwnô warkòwô zrzesz "[[Solidarnosc (warkòwô zrzesz)|Solidarnosc]]"
* [[2008]] - òb lato cuchem "Transcassubia" przëjachelë do Gduńska [[Kaszëbi]] z rozmajitich strón

Nôstarszi kaszëbsczé knédżi: [[Szimón Krofey|Szymona Krofeja]] z [[1586]] rokù, jak téż [[Michôł Pontanus|Michôła Pontanusa]] z rokù [[1643]] bëłë wëdóné w Gduńskù. [[Bernard Zëchta]] m. jin. tu gôdôł z Kaszëbama zanim napisôł swój: ''Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej''. Tu zaczãła dzejac [[Solidarnosc (warkòwô zrzesz)|"Solidarnosc”]], a to stało sã pierszą kùglą lawinë nikwiący kòmùnizm w Eùropie, téż tu je stolëca eùropejsczégò miészëznowégò jãzëka - [[Kaszëbsczi jãzëk|kaszëbsczégò]]. W [[strumiannik]]ù 2011 rokù przë drogach do Gdùńska mógł pòtkac nôpis: „Gduńsk – stolëca Kaszëb wito”. W gduńsczich szkòłach téż mòże sã ùczëc kaszëbsczégò. W 2013 r. w szesc spòdlecznëch szkòłach ùczëło sã kaszëbsczégò jãzëka 143 dzecy. Òd dłëgszégò czasu (2017) tu są bilietë ZTM z kòmùnikatã w kaszëbsczim jãzëkù.


<center>
<gallery>
Image:Monument of Swietopelk II the Great in Szeroka Street in Gdańsk.jpg|Szlachòta Swiãtopôłka II Wiôldżégò
Image:Gdunsk_5(30A).jpg|[[Dłudżi Tôrg]] ë [[Zelonô Bróma]]
Image:Gdunsk_4.jpg|Wiôlgô Kùstrzëca (Arsenal)
Image:Gdunsk_2.jpg|[[Dłudżi Ùbrzég]] ë bôt ''"Kaszubski brzeg"''
Òbrôzk:Gdunsk_1.jpg| Zrekònstruòwóné [[Wiązarka|wiązarkòwé]] spikrze nad [[Mòtława|Mòtławą]]
Òbrôzk:Koscol_NMP_Gdunsk.jpg|[[Marijën Kòscół w Gduńsku]]
Òbrôzk:Capilla Real, Gdansk, Polonia, 2013-05-20, DD 01.jpg|[[Królewskô kaplëca]]
Òbrôzk:Danzig-Neptunbrunnen.jpg|[[Fòntana Neptuna]]
</gallery>
</center>

== Ekònomijô ==
* Bùdżetowé wzątczi (2004 plan): 1.157.854.849 [[złoty|zł]]
* Bùdżetowé wëdôwczi (2004 plan): 1.097.405.739 zł

Gduńsk je nôwikszim mòrsczim pòrtã w Pòlsczi, hewò je téż wiôldżé latawiskò (Port lotniczy Gdańsk im. Lecha Wałęsy - kòd IATA: GDN, kòd ICAO: EPGD).

== Słôwny lëdze ==
* [[Sambòr I]]
* [[Mscëwòj I]]
* ksyżã [[Swiãtopôłk II|Swiãtopôłk II Wiôldżi]]
* ksyżã [[Mscëwòj II]]
* biskùp [[Moritz Ferber]]
* malownik [[Vredemann de Fries]] (1527-[[1606]])
* pisôrz, teoreta lëteraturë [[Marcën Opitz]] (1597-[[1639]])
* architekta [[Ôbram van dem Block]]
* architekta [[Antón van Obbergen]]
* bòtanik, kùpc [[Jakùb Breyne]] (''Jacobus Breynius Gedanensis'' ùr. 1609 – ùm.[[1657]])
* astronóma [[Jan Heweliusz]] (1611-[[1687]])
* fizyk [[Gabriel Fahrenheit]] (1686-[[1736]])
* pisôrka [[Luiza Gottschedin]] (1713-1750?)
* malownik [[Daniel Chodowiecki]] (1726-[[1801]])
* pisôrka [[Johanna Schopenhauer]] (1766-[[1838]])
* filozófa [[Artur Schopenhauer]] (1788-[[1860]])
* kòlekcjonéra dokôzów kùńsztu [[Lesser Giełdziński]] (1830-[[1910]])
* gazétnik, apartnik [[Fric Jaenicke]] (Poguttke) (1885-[[1945]])
* pisôrz, noblista [[Günter Grass]] (1927-[[2015]])
* pòlitikôrz, noblista [[Lech Wałęsa]] (1943)
* pòlitikôrz, dzejopisôrz [[Donald Tusk]] (1957)
* wërzinôrz [[Jan de Weryha-Wysoczański]] (1950)
* first lady [[Jolanta Kwasniewska]] (1955)
* teatrownik [[Krzysztof Kolberger]] (1950-2011)
* szportówca [[Dariusz Michalczewski]] (1968)
* pisôrz, dzejopisôrz [[Jerzy Samp]] (1951)
* òkrãtownik [[Ludwik Prądzyński]] (1956)

== Stôrodôwnotë ë turistné atrakcëje ==
=== Przédny Gard ===
<table><tr><td valign="top">
* [[Dwór Bratnicë Swiãtégò Jerzégò]]
* [[Kòscół swiãtégò Jana w Gduńskù|kòscół swiãtégò Jana]]
* [[Kòscół swiãtégò Miklosza w Gduńskù|Kòscół swiãtégò Niklasa]]
* [[Królewskô Kapela w Gduńskù|Królewskô kapela]]
* [[Rôtësz Przédnégò Gardu w Gduńskù|Rôtësz Przédnégò Gardu]]
* [[Dwór Artusa w Gduńskù|Dwór Artusa]]
* [[Wiôldżi Arsenal w Gduńskù|Wiôldżi Arsenal]]
</td><td valign="top">
* [[Marijën Kòscół w Gduńskù|Marijën Kòscół]]
* [[Fòntana Neptuna w Gduńskù|Fòntana Neptuna]]
* [[Złoti Bùdink]]
* [[Anielsczi Dodóm w Gduńskù|Anielsczi Dodóm]]
* [[Katowniô w Gduńskù]]
* bùdink Dłudżi Tôrg 20
* Dodóm Schlütera
</td></tr></table>

=== Stôri Gard ===
<table><td valign="top">
* Kòscół swiãti Katarzënë
* Kòscół swiãti Brigidë
* Kòscół swiãtégò Bartłominia
* Kòscół swiãtégò Jakùba
</td><td valign="top">
* Kòscół swiãti Jelżbiétë
* Rôtësz Starégò Gardu
* Wiôldżi Młin
</td></tr></table>

=== Stôré Przedmiescé ===
<table><td valign="top">
* kòscół swiãti Trójcë ë klôsztor pòfrancyszkańsczi
* kòscół swiãtégò Piotra ë Pawła
* [[Małô Kùstrzëca w Gduńsku|Małô Kùstrzëca]]
</td></tr></table>

=== [[Òlëwô (dzél Gduńska)|Òlëwô]] ===
<table><td valign="top">
* Palast Òpatów
* pòcystersczi klôsztór z kòscołã Swiãti Trójcë, NMP ë swiãtégò Bernata - [[Archikatédra gduńskô]]
* kùzniô
</td></tr></table>

=== Gardowé brómë ===
<table><tr><td valign="top">

* [[Chlebnickô Bróma w Gduńskù|Chlebnickô Bróma]] 
* [[bróma Żór w Gduńsku|Żór]]
* [[Marijnô Bróma w Gduńsku|Marijnô Bróma]]
</td><td valign="top">
* [[Niskô Bróma w Gduńsku|Niskô Bróma]]
* [[Zelonô Bróma w Gduńsku|Zelonô Bróma]]
* [[Wësokô Bróma w Gduńskù|Wësokô Bróma]]
</td><td valign="top">
* [[Złotô Bróma w Gduńsku|Złotô Bróma]]
</td></tr></table>

=== Jiné ===
* [[Minda]]
* [[Fôrwôter]]
* [[Nowô Bënowô Nierzejô]]

**Przësłowié**: Nié òd razu [[Krakòwò|Kraków]] zbùdowalë, ale Gduńsk òd razu zbùrzëlë.

== Miona gardu w zdrojach ==
Jinsze miona gardu to téż: **Gdańskò**, **Gdańsk**, **Gdôńsk**, **Gdąńskò*'. We zdrojach: *Gyddanyzc* 1000; *Kdanzc* 1148; *Danzko* 1180; *Gdanzc* 1188; *Gdantz* 1198 (kòpijô z XIII w.); *Danzk*, *Gdanensis*
(adj.) 1209; *Danzk* 1209 (kòpijô z XIII w.), *Danzc* 1209 (kòpijô z XIII w.); *Gdanizc* kòl 1220; *Dancek* 1224, *Danczk* 1224, *Gdanensis* (adj.) 1224; *Gedanensis* (adj.) 1235, *Gdancz* 1235 (fals. z XIV w.); *Gdansk* 1235; *Gdanzc* 1238; *Danzeke* 1248; *Danzk* 1263; *Danceke* 1263; *Gdanzke* 1267; *Dantzik* 1268, *Gedanck* (3x) 1268; *Gdansk* 1268; *Gedanensis* (adj.) 1271; *Danzceke* (2x) 1272; *Danczk* 1279, *Danense* (adj.) 1279; *Dancezc* 1281; *Gdanchek* 1283 (kòpijô z XIII w.), *Gdanchez* 1283 (kòpijô z XIII w.); *Danceke* 1285; *Gdanzeke* 1285; *Gedanensis* (adj.) 1289, *Gdancz* 1289; *Dantzk* 1290, *Gedanensis* (adj.) 1290; *Gdanzech* 1291; *Danzke* 1292 (kòpijô z XVI w.), *Dantzke* 1292 (kòpijô z XVI w.), *Danzig* 1292 (kòpijô z XVI w.), *Dantzig* 1292 (kòpijô z XVI w.); *Danzich* 1294, *Gdanensis* (adj.) 1294; *Gdantzik* 1295; *Gedansk* 1298, *Gdanensis* (adj.) 1298; *Dansk* 1298; *Gedanensy* (adj.) 1298; *Gedanensi* (adj.) 1301; *Gedani* 1303; *Gdansco* 1310; *Danzik* 1310, *Danzich* 1310; *Dancz* 1323; *Gdantczk* 1325 (kòpijô z XV w.); *Danth* 1326–7; *Gdans* 1334 (kòpijô); *Danzk* 1342 (falsyfikat?); *Danczc* (1342, kòpijô z XV w.), *Gdanczk* (1342, kòpijô z XV w.), *Gdanczc* (1342, kòpijô z XV w.); *zu Dantzke* 1351 (kòpijô z XVII w.); *zu Dantzigke* 1357 (kòpijô), *Dantzke* 1357 (kòpijô); *Danck* kòl 1360; *Danske* 1387; *Gdanczk* 1434; *Gdansk* 1435; *Gdansko* 1457; *Dantzigk* 1471; *w gdanszkv* 1480; *Gdana* 1483; *Gdanysk* 1483; *Gdanum* 1510–29 ; *Gdańsk* 1565; *do Gdańska* 1565; *Gedanum* 1570; *do Gdańska* 1615; *pode Gdańskiem* 1615; *Gedanensi* (adj.) 1624; *do Gdańska* 1664; *Danzig* kòl 1790; *Gdańsk, niem. *Danzig* 1881; *Gdańsk, niem. *Danzig* 1951; *Gdansk* 1980; *Gdąnsk, pòrébacku Gdunsk* (Cenôwa); *Gdônsk* (Ramułt), *Gdąnsk* (Ramułt), *Gdąńsk* (Lorentz), *Gdąńskò* (Lorentz), *Gdańsk* (Lorentz), *Gdańskò* (Lorentz); *Gduńskò* (Rospond) 1984; *Gdińsk* (Zëchta), *Gduńsk* (Zëchta), *Gdunsk* (Zëchta), *Gdóńsk'' (Zëchta).

## Òbaczë téż
* Gdiniô
* Sopòt

## Lëteratura
*L. Krzyżanowski: Gdańsk, Sopot, Gdynia. Przewodnik ("Sport i Turystyka", Warszawa 1970)
*John Brown Mason, The Danzig Dilemma; a Study in Peacemaking by Compromise, 1946 http://books.google.pl/books?hl=pl&id=njEYAAAAIAAJ&dq=Swantopolk+%2Bpomerania&q=kashubian#search_anchor
*G. Stone: Slav outposts in Central European history : the Wends, Sorbs and Kashubs, London, UK : Bloomsbury Academic, an imprint of Bloomsbury Publishing Plc, 2016, s. 289
*Bernard Zëchta. Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków 1967, tom I, s. XI

## Przëpisczi

## Bùtnowé lënczi

* Kaszëbskòjãzëkòwô domôcô starna gardu
* Gdańsk - miasto

*
Kategòrëjô:Kaszëbë
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë
Kategòrëjô:Pòmòrsczé wòjewództwò
Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce