open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kòscérzëno

thumb|100px|right|Kòscérzëńsczi herb
**Kòscérzëno** (we zdrojach: *Cozsterine* 1232, *terra Custerin* 1234, *terram Costerin* 1246, *Custryn* 1309, *Kostryn* 1317, *Costrzin* 1339, *Custeryn* 1371, *Kustrin* 1649, *Kußcierzin*, *Cüstrin*, *Küstrin* 1822 ; pòl. *Kostrzyn nad Odrą*, miem. *Küstrin*) - gard w Lãdzbarsczim Krézu w Lubùsczim wòjewództwie.


Lëdztwò gardu: 17.731 (2010)
Wiéchrzëzna gardu: 46,14 km2

Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë
Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce
Kategòrëjô:Lubùsczé wòjewództwò
Wicno

thumb|100px|right|Wicëńsczi herb
thumb|100px|right|Wicëńskô fana
mały|
**Wicno** (we zdrojach: *Vitzenn* 1300, *Vytz* 1300, *Fietze* 1630-1660, *Vietz*; pòl. *Witnica*, miem. *Vietz*) - to je gard w łącbarzczim krézu w Lubùsczim wòjewództwie.


Lëdztwò gardu: 6821 (2017)
Wiéchrzëzna gardu: 8,24 km2

Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë
Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce
Kategòrëjô:Lubùsczé wòjewództwò
Pòtrusowati sromòtnik

thumb|Pòtrusowaté sromòtniczi
**Pòtrusowati sromòtnik** (*Amanita phalloides* (Vaill. ex Fr.) Link) - to je grzib z rodzëznë mùchôrzowatëch (*Amanitaceae*). Ten pòtrus baro trëje lëdzy. 

Kategòrëjô:Trëjącé grzëbë
Frãcëszk Krãcczi

**Frãcëszk Krãcczi** (pòl.: *Franciszek Kręcki*) - béł doktorem prawów, kaszëbsczim dzejôrzã i òd 1919 rokù direktorem bankù w Gduńskù. Òn urodzył sã 16 łżëkwiata 1883 rokù w Bòrzestowie kòl Kartuz. Swégò czasu òn prowadzył i financowôł cządnik "Gryf".
Ùm., zabity 22 strëmiannika 1940 w Stutthofie. Òn béł w Kaszëbsczim Lëdoznawczim Zrzeszeniu, a pózni òd 1912 rokù kasérą w Stowôrze Młodokaszëbów.

## Lëteratura
* G. Stone: Slav outposts in Central European history : the Wends, Sorbs and Kashubs, London, UK : Bloomsbury Academic, an imprint of Bloomsbury Publishing Plc, 2016, s. 288
## Bùtnowë lënczi
* KRĘCKI FRANCISZEK LEON

Krãcczi Frãcëszk
Kategòrëjô:Stutthof‎
Bòrzestowò

**Bòrzestowò**  (pl. *Borzestowo*) – kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Chmielno. W ti wsë są przë drogach dwamòwny tôfle pòlskò-kaszëbsczé, a w szkòle dzece ùczą sã kaszëbsczégò jãzëka http://spborzestowo.edupage.org/text/?text=text/text3&subpage=1&. Krótkò 
Bòrzestowa są pùstczi Stôri Dwór i je wësokô grzëpa Garecznica.

## Bùtnowé lënczi
*Borzystowo w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”

Kategòrëjô:Gmina Chmielno
Kategòrëjô:Kaszëbë
Sëlëcëce

thumb|Sëlëcëce
**Sëlëcëce** są kaszëbską wsą w òbéńdze Kaszëbsczégò Ùbrzega, w gminie Krokòwa, w pùcczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. 

## Bùtnowé lënczi
*Sulice w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”

Kategòrëjô:Gmina Krokòwa
Pòznóń

mały|left|Poznań

**Pòznóń** (*pòl.* Poznań, *miem.* Posen, *jidisz* פּױזן Poyzn) – je nôwikszim miastã ë historëczną stolëcą Wiôldżi Pòlsczi. Je téż wôżnym ùczebnym, pòliticznym ë gòspòdarzczim môlã.

Poznań mô sztatus miasta na prawach krézu ë je stolëcą wiôlgòpòlsczégò wòjewództwa.

## Bùtnowi lënczi

Kategòrëjô:Wiôlgòpòlsczé wòjewództwò‎
Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce
Nowi Wedel

thumb|100px|right|Nowòwedelsczi herb
**Nowi Wedel** (we zdrojach: *Hassone de Wedele* 1303, *Wedele* 1313, *Nienwedel* 1338, *Nigen wedel* 1355, *de noua wedel* 1356, *Wedel* 1362, *Neu Wedell* 1833, *Neuwedell*; pòl. *Drawno*, miem. *Neuwedell*) – gard w chòszczeńsczim krézu w zôpadnopòmòrsczim wòjewództwie nad Drawą.


Lëdztwò gardu: 2.423 (2009)
Wiéchrzëzna gardu: 5,03 km2

Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë
Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce
Kategòrëjô:Zôpadnopòmòrsczé wòjewództwò
Biôłogarda (gard)

thumb|100px|left|Biôłogardzczi herb
thumb|right|Biôłogardzczi Rzimskòkatolëcczi kòscół
thumb|Biôłogarda
**Biôłogarda** (téż: **Biôłgard**; we zdrojach: *Belgrod* 1124, *civitas Albam* (Gall Anonim), *Belegarde* 1159, *Belegarde* 1176, *Belegarda* 1194, *Belgard* 1229, *Bjêłôgarda* (Cenôwa), *Biôłogarda* (Ramułt), *Biôłgard* (Ramułt); pòl. *Białogard*, miem. *Belgard*) - krézewi gard w Zôpadnopòmòrzczim Wòjewództwie nad Pôrsãtą.

Nadanié gardnëch prôw: 1299 
Wiéchrzëzna: 25,73 km² 
Lëdztwò: 24 349 mieszkańców (2009)

## Lëteratura
* G. Stone: Slav outposts in Central European history : the Wends, Sorbs and Kashubs, London, UK : Bloomsbury Academic, an imprint of Bloomsbury Publishing Plc, 2016, str. 69

## Bùtnowé lënczi
*Cassubia - Belgard
## Òbaczë téż
* Domôcô starna gardu

Kategòrëjô:Zôpadnopòmòrsczé wòjewództwò
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë
Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce
Garc (nad Òdrą)

thumb|100px|right|Herb Garca
**Garc** (miem. *Gartz (Oder)*) - garc we ùkrzańsczim krézu w Brambòrzce nad Òdrą.


Lëdztwò gardu: 2.492 (2008)
Wiéchrzëzna gardu: 61,69 km2

Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë
Kategòrëjô:Gardë w Miemiecce
Kategòrëjô:Brambòrzkô
Swiecé (nad Òdrą)

thumb|100px|right|Swiecczi herb
**Swiecé** (we zdrojach: *Scwet* 1265, *Zweth* 1321, *Schwedt* 1775; miem. *Schwedt/Oder*) - gard we wkrzańsczim krézu w Brambòrzce nad Òdrą.


Lëdztwò gardu: 34.586 (2009)
Wiéchrzëzna gardu: 200,12 km2

Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë
Kategòrëjô:Gardë w Miemiecce
Kategòrëjô:Brambòrzkô
Biardo

thumb|100px|right|Biardzczi herb
**Biardo** (we zdrojach: *provincia Barta* 1159, *Bard* abò *Barth* 1256, *Bart* XIII w., *Bardt* XIII w., *Barth*; miem. *Barth*; pòl. *Bardo*) - garc w Północnoprzédnopòmòrzczim Krézu we krôju Meczelbòrzkô-Przédné Pòmrë nad Bôłtã.


Lëdztwò gardu: 8.768 (2009)
Wiéchrzëzna gardu: 40,83 km2

Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë
Kategòrëjô:Gardë w Miemiecczi
Kategòrëjô:Meczelbòrskô-Przédné Pòmrë
Chëczëno

thumb|100px|right|Chëczëńsczi herb
thumb|100px|right|Chëczëńsczi fana
**Chëczëno** (we zdrojach: *Gizin* abò *Gizyn* 1216, *Chyzin* 1267, *Egezyn* 1296, *Eksin* 1302, *Eggsin*; miem. *Eggsin*) - garc we Wkrzańskò-Rãdowsczim Krézu w krôju Meczelbòrzkô-Przédné Pòmrë nad Wkrą ë Rãdową.


Lëdztwò gardu: 5.234 (2009)
Wiéchrzëzna gardu: 88,01 km2

Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë
Kategòrëjô:Gardë w Miemiecczi
Kategòrëjô:Meczelbòrskô-Przédné Pòmrë
Dëmino

thumb|100px|right|Dëmińsczi herb
**Dëmino** (we zdrojach: *Dimine* 1075, *Timina civitas Pomeraniae* 1128, *Dymine*, *Dimin*, *Dyminium*, *Demmyn*, *Demmin* 1320; miem. *Demmin*) - gard w krôju Meczelbòrzkô-Przédné Pòmrë nad Pianą, Dôłażą ë Trzeblą.


Lëdztwò gardu: 12.090 (2009)
Wiéchrzëzna gardu: 81,56 km2

Kategòrëjô:Pòmòrzczé gardë
Kategòrëjô:Gardë w Miemiecczi
Kategòrëjô:Meczelbòrskô-Przédné Pòmrë
Chòckòwò

thumb|100px|right|Chòckòwsczi herb
**Chòckòwò** (we zdrojach: *Chozcho* 1140, *Chozkowe* 1183, *Chozcowe* 1214, *Gutzkowe* 1228, *Gokecowe*, *Gotzekowe*, *Gotzkovborg*, *Gützkow*; miem. *Gützkow*) - garc w krézu Vorpommern-Greifswald w krôju Meczelbòrzkô-Przédné Pòmrë nad Pianą.


Lëdztwò gardu: 2.832 (2009)
Wiéchrzëzna gardu: 42,68 km2

Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë
Kategòrëjô:Gardë w Miemiecczi
Kategòrëjô:Meczelbòrskô-Przédné Pòmrë
Garc (rujańsczi)

thumb|100px|right|Herb Garca
**Garc** (we zdrojach: *Karennz*, *Kerentia*, *Charenza* 1168, *Chertz in Ruya* 1327, *Garcz* (Germania; Ortelius Abraham, 1527-1598), *Garz*; miem. *Garz/Rügen*) - garc w krôju Meczelbòrzkô-Przédné Pòmrë na Rujanie.


Lëdztwò gardu: 2.403 (2009)
Wiéchrzëzna gardu: 65,44 km2

Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë
Kategòrëjô:Gardë w Miemiecczi
Kategòrëjô:Meczelbòrskô-Przédné Pòmrë
Góra (rujańskô)

thumb|100px|right|Herb Górë
**Garc** (we zdrojach: *Gora* 1232, *Villa Berghe* 1294, *Berghe* 1278, *Bergh in Ruya* 1302, *Berghen* 1306, *Bergen*; miem. *Bergen auf Rügen*) - gard w krôju Meczelbòrzkô-Przédné Pòmrë na Rujanie.


Lëdztwò gardu: 14.479 (2009)
Wiéchrzëzna gardu: 51,42 km2

Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë
Kategòrëjô:Gardë w Miemiecczi
Kategòrëjô:Meczelbòrskô-Przédné Pòmrë
Grzëmié

thumb|100px|right|Grzëmiéńsczi herb
**Grzëmié** (we zdrojach: *Grimme* 1220, *Grymme* 1272, *Grimmenn* 1279, *Grimmen* 1325, *Grymmen* 1349, *Grime* 1760 (Ducatus Pomeraniae Citerioris Et Ulterioris Principatibus, Comitatibus, Urbibus Suis Definitiae Nova et Ampla Descriptio geographica); miem. *Grimmen*) - gard w krôju Meczelbòrzkô-Przédné Pòmrë nad Trzeblą.


Lëdztwò gardu: 10.536 (2009)
Wiéchrzëzna gardu: 50,29 km2

Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë
Kategòrëjô:Gardë w Miemiecczi
Kategòrëjô:Meczelbòrskô-Przédné Pòmrë
Leszónë

thumb|100px|right|Leszańsczi herb
**Leszónë** (we zdrojach: *Lesane* 1136, *Lessan* 1168, *Lassan* 1295; dólnomiem. *Lossoan*; miem. *Lassan*) - gard w krôju Meczelbòrzkô-Przédné Pòmrë.


Lëdztwò gardu: 1.518 (2015)
Wiéchrzëzna gardu: 27,98 km2

Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë
Kategòrëjô:Gardë w Miemiecczi
Kategòrëjô:Meczelbòrskô-Przédné Pòmrë
Łosëce

thumb|100px|Łosëcczi herb
**Łosëce** (we zdrojach: *Losice* 1170, *Lositz* 1171, 1193, *Locisse* 1194, *Losiz* 1197, *Lozitz* 1314, *Lositz* 1236, *Losiz* 1248, *Loseze* 1275, *Losiz* 1294, *Loytze* 1331, *Loitze* 1332, *Loitz*; miem. *Loitz*) – garc w krôju Meczelbòrzkô-Przédné Pòmrë nad Pianą.

* Lëdztwò gardu: 4.260 (2009)
* Wiéchrzëzna gardu: 62,96 km2

Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë
Kategòrëjô:Gardë w Miemiecczi
Kategòrëjô:Meczelbòrskô-Przédné Pòmrë
Nowòpòle

thumb|100px|right|Nowòpòlsczi herb
**Nowòpòle** (we zdrojach: *Rosetum sanctae Mariae* 1231, *Novum Campum* 1233, *Nyencampe*, *Fransborg*, *Frantz(en)burgk* 1587, *Nowopole* (Kantzow) (??), *Franzburg* 1591,  Fransborg 1618, Frantzburg 1618; miem. *Franzburg*) - garc w Północnoprzédnopòmòrzczim Krézu w krôju Meczelbòrzkô-Przédné Pòmrë.


Lëdztwò gardu: 1.496 (2009)
Wiéchrzëzna gardu: 15,19 km2

Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë
Kategòrëjô:Gardë w Miemiecczi
Kategòrëjô:Meczelbòrskô-Przédné Pòmrë
Piéńkùń

thumb|100px|right|Piéńkùńsczi herb
**Piéńkùń** (we zdrojach: *Pencun* 1240, 1284, *Pinkun* 1269, *Penkun*; miem. *Penkun*) - garc w krézu Vorpommern-Greifswald w krôju Meczelbòrzkô-Przédné Pòmrë.


Lëdztwò gardu: 1.950 (2009)
Wiéchrzëzna gardu: 78,63 km2

Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë
Kategòrëjô:Gardë w Miemiecczi
Kategòrëjô:Meczelbòrskô-Przédné Pòmrë
Pòzdzewôłk

thumb|100px|right|Pòzdzewôłcczi herb
**Pòzdzewôłk** (we zdrojach: *Posduwlc* XI w., *Pozdewolk* 1177, 1178, 1216, *Posduwolc* 1195, *Pozwolc* 1241, *Poswalc* 1260, 1322, *Poswalk* 1260, 1276, 1355, *Pasewalk* 1240; dólnomiem. *Pasewalk*; miem. *Pasewalk*) - gard we krézu Vorpommern-Greifswald w krôju Meczelbòrskô-Przédné Pòmrë nad Ùkrą.


Lëdztwò gardu: 11.376 (2009)
Wiéchrzëzna gardu: 54,99 km2

Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë
Kategòrëjô:Gardë w Miemiecczi
Kategòrëjô:Meczelbòrskô-Przédné Pòmrë
Rëbnica-Dãbògóra

thumb|100px|right|Rëbnickò-Dãbògórzczi herb
**Rëbnica-Dãbògóra** (miem. *Ribnitz-Damgarten*) - gard w krôju Meczelbòrzkô-Przédné Pòmrë kòl ùscégò Reknicë. Czedës to bëłë dwa apartné gardë - Rëbnica je meczelbòrsczim gardã, zato Dãbògórã je pòmòrsczim.


Lëdztwò gardu: 16.086 (2009)
Wiéchrzëzna gardu: 122,2 km2

Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë
Kategòrëjô:Gardë w Miemiecczi
Kategòrëjô:Meczelbòrskô-Przédné Pòmrë
Sosnica

thumb|100px|right|Sosnicczi herb
**Sosnica** (dólnomiem. *Sassnitz*; miem. *Sassnitz*; pòl. *Sośnica*) - garc ë haf w Rujańsczim Krézu w krôju Meczelbòrzkô-Przédné Pòmrë na Rujanie nad Bôłtã.

Z sosniczczégò pòrta może płënąc do Szwedzczi, Dëńsczi, Rusczi ë Lëtewsczi.


Lëdztwò gardu: 10.474 (2009)
Wiéchrzëzna gardu: 46,45 km2

Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë
Kategòrëjô:Gardë w Miemiecczi
Kategòrëjô:Meczelbòrskô-Przédné Pòmrë
Tãglim

thumb|100px|right|Tãglimsczi herb
**Tãglim** (we zdrojach: *Tanchlim* 1243, 1251, 1264, *Tanchlym* 1247; *Tanclam* 1272, *Tanglim* 1280, 1283, *Anclem* 1283, *Danglyn* 1321, *Anklam* 1321, *Tanklam* 1570-1612; dólnomiem. *Anklam*; miem. *Anklam*) - krézewi gard w krézu Vorpommern-Greifswald w krôju Meczelbòrzkô-Przédné Pòmrë nad Pianą. 

Lëdztwò gardu: 13.537 (2009)
Wiéchrzëzna gardu: 56,57 km2

Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë
Kategòrëjô:Gardë w Miemiecczi
Kategòrëjô:Meczelbòrskô-Przédné Pòmrë
Stôré Trzébiatowò

thumb|100px|right|Herb Stôrégò Trzébiatowa
**Stôré Trzébiatowò** (we zdrojach: *Trybethowe* 1175, *Trebutowe* 1191, *Tributowe* 1245, *Treptow* 1254, *Antiquum Treptow* 1295, *Olden Treptow* 1295, *Tribetowa* kòl 1300, *Treptow an der Tollense*, *Altentreptow* 1939; miem. *Altentreptow*) - gard w krôju Meczelbòrzkô-Przédné Pòmrë nad Dolenicą. 

Lëdztwò gardu: 5.898 (2009)
Wiéchrzëzna gardu: 52,83 km2

Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë
Kategòrëjô:Gardë w Miemiecczi
Kategòrëjô:Meczelbòrskô-Przédné Pòmrë
Pòpòwò

**Pòpòwò** (pòl. *Popowo*) – to je wies w gminie Céwice w lãbòrsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Tu w szkòle dzece ùczą sã kaszëbsczégò jãzëka.

Òficjalnô kaszëbskô pòzwa wsë w fòrmie „Pòpòwò” òsta wprowadzónô 18 lëpińca 2016.

## Przëpisczi

## Bùtnowé lënczi
*3.) ''Popowo'' w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”
*Ò kaszëbiznie

Kategòrëjô:Gmina Céwice
Trzebùza

thumb|100px|right|Trzebùzczi herb
**Trzebùza** (miem. *Tribsees*) - garc w Północnoprzédnopòmòrzczim Krézu w krôju Meczelbòrskô-Przédné Pòmrë nad Trzeblą. 

Lëdztwò gardu: 2.698 (2009)
Wiéchrzëzna gardu: 54,75 km2

Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë
Kategòrëjô:Gardë w Miemiecczi
Kategòrëjô:Meczelbòrskô-Przédné Pòmrë
Alojs Andricki

thumb|Alojs Andricki
thumb|Tafel pamiãcë Alojsa Andrickégò po górnołużëckù w Radworze
thumb|Metalowi tafelk w kamu pamiãcë Alojsa Andrickégò w Drezdëne
**Alojs Andricki** (ùr. 2 lëpińca 1914 rokù w Radworze - ùm. 3 gromicznika 1943 r. w  Dachau) - to béł górnołużëcczi ksądz, błogòsławiony i dzejôrz procëm miemiecczim nazistã, chtërni gò zamòrdowalë w kòncentracëjnym lagrze Dachau. 

30 lëpińca 1939 przëjimnął ksãżë swiãcenia i robił jakò wikary w katédrze w Drezdëne. 21 stecznika 1941 òstôł pòjmóny przez nazistow, chtërni 15 sewnika nego rokù wëwiozlë gò do lagrù, gdze dostôł nómer 27829 i na kùńc òstôł ùsmiercony strzikówką z fenolã w 1943 r.

Jak ògłosył papież Benedikt XVI, òd 13 czerwińca 2011 ròkù ksądz Andricki je błogòsławionym Kòscoła rzimskò-katolëcczégò. Òn je pierszim błogòsławionym łużëcczim Serbem.

Ksądz Andricki òstôł patronã pòlsczi spòdlëczni szkòłë w Rząsinach, jigo miono maja téż darżëce w Bùdzyszëne, Drezdëne i Radworze.

## Lëteratura
* Marja Kubašec: Alojs Andricki. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1999.
* Hermann Scheipers: Gratwanderungen. Priester unter zwei Diktaturen. St. Benno-Verlag, Lipsk 1997, ISBN 3-7462-1221-9.

## Bùtnowé lënczi
* Alojs Andricki

Kategòrëjô:Katolëcczi Kòscół
Lëcyper

[thumb|Lëcyper (kùńszt z [Belgijskô|Belgijsczi)]]
**Lëcyper** - to je ùpadłi aniół.

Kategòrëjô:Religijô
Klatatô sowa

thumb|Klatatô sowa

**Klatatô sowa** (*Aegolius funereus*) - to je ôrt ptôcha z rodzëznë *Strigidae*. Ta sowa żëje m.jin. na Kaszëbach.

Kategòrëjô:Ptôchë
Lato

[thumb|[Żëto òb lato]]
**Lato** - je jednym z przédnich sztërzech cządów rokù. Kalãdôrzowi lato zaczinô sã na Kaszëbach kòl 21 czerwińca, a kùńczi kòl 23 séwnika. Za klimatowi lato ùwôżo sã czas w chtërnym strzédny dobòwi temperatura je wëższi òd 15 gradów cepła. W naszëch stronach przed latã je zymk, równak westrzód tich cządów nôprzód je spòzymk. Astronomòwi lato zaczinô są òd latny przemòdżi dnia z nocą.

Lato to je snôżi i robòcy cząd rokù. Bùten je cepło i mają ù nas pisklãta ptôchë przëlecałé z dôleczich cepłich krajów. W tim czasu colemało kwitną lëpë, a pòtemù sã pierszi kwiôtczi bùkwitë na pòlach i lôtają pszczołë. Z ògródków je swiżi ògardowizna do jedzeniô. Òb lato kòl nas dnie robią sã corôz krotszi, słuńce wschôdô i "wòłô" nas do robòtë. Trzeba tedë chùtkò wstajac, bò òb lato są np. żniwa i roscą grzëbë. 
Trzeba téż płoc zelëska zanim òne zaczną sã rozrastac np. w ògródkù. Lato je wôżne téż np. dlô agroturisticzi i stronama mòże chòdzëc na bòsôka.

**Òbaczë téż:**
* Bòrzón
* Brzezan

Kategòrëjô:Astronomijô
Jeséń

thumb|140px|Bùczi òb jeséń
[thumb|140px|[Wrocław]]
**Jeséń** to je jeden z przédnich cządów rokù. Kalãdôrzowô jeséń zaczinô sã na Kaszëbach kòl 23 séwnika. Za klimatową jeséń ùwôżo sã czas, w chtërnym strzédny temperatura òb całi dzéń je òd 15 do 5 gradów cepła. Jeséń jidze wprzódk przed zëmą. Astronomòwô jeséń kùńczi sã w nôkrótszim dniu rokù - kòl 22 gòdnika. Colemało na pòczątkù jeseni z ògródka trzeba zebrac banią i òrzechë. W lasu mògą bëc grzëbë np. peperlëszczi i gromadniczi. Biwô, że òb jeséń na Kaszëbach padô sniég np. w gòdnikù.

Kategòrëjô:Astronomijô
Pólny skòwarnk

thumb|Pólny skarwónk

**Pólny skarwónk** abò **pólny skòwrónk‎** (*Alauda arvensis*) — to je môłi ptôch z rodzëznë skarwónkòwatich (*Alaudidae*). Czedës bëło jich wiele w Pòmòrzce.
Głos pólnégò skarwónka

Kategòrëjô:Ptôchë
Pôłplëno

thumb|100px|left|Pôłplëńsczi herb

**Pôłplëno** (we zdrojach *abbas Doberanensis* 1258, *de Doberanensi ecclesia* 1258, *Samburia* 1258, *quam Doberanensis ecclesia* 1260, *de Doberan* 1260, *ecclesie videlicet Doberanensis ecclesia* 1261, *Novum Doberan* 1274, *Polplin* 1274, *videlicet Montem Sanctae Marie* 1277, *Novo Doberan Cysterciensis* 1284, *Polpelin* 1290, *Pelplin* 1295, *Polplyn* 1298, *de Polplin* 1298, *de Polpelin* 1306, *de Polplyn* 1309, *de Peplin* 1310, *Peplin* 1312, *Polplin* 1312, *Polpelin* 1312, *Polplin* 1334, *Polpelin* 1334, *Polpelin* 1342, 1349, 1402-1415, *von Polpelyn* 1412, *Pelplin* 1476, *Peplyn* 1476, *monasterium Polpelin* 1570, *Poblin* 1575 (1579), *Pelplin* 1583, *z Pelplinem* 1664, *Pelplin* 1682, kòl 1790, gwar. *Pelplin*, *w Peplënie* (Ramułt)), pl: *Pelplin*, de: *Pelplin*) - garc w dërszewsczim krézu. Ninia w pòcysterzczi cerczwi je katédra. Òd 1821 rokù béła to chôłmińskô diecezëjô ze stolëcą w tim garcu. Sztôłconé tuwò astë w seminarëji dëchòwiéństwò, przëszëkòwóné do dëszpastérztwa w pòlsczim i górnomiemiecczim jãzëkù, skłôdało sã w zacht dzélu téż z przedstôwców Kaszëbów. Tuwò béł téż biskùpã Kònstantin Dominik. W seminarëji je ùczony téż kaszëbsczi jãzëk. Terô to je center pôłplëńsczi diecezëji.
right|thumb|Pôłplëńskô katédra

Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë
Kategòrëjô:Pòmòrzczé Wòjewództwò
Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce
Kategòrëjô:Dërszewsczi kréz
Smãgòrzëno

[260px|thumb|Smãgòrzëno - dzél [Gduńska, czerwòno zamalowóné na kôrce]]

**Smãgòrzëno** - to je dzys dzél Gduńska w Kòkòszkach.  

Kategòrëjô:Dzéle Gduńska
Bôjczi dlô dzecy

Lëteratura
**Bójczi**  dlô dzecy - lëteratura tworzony z mëslą dlô dzôtk i młodzëznë. Taczi lëteratura je chrakteristiczny dlô dzëcy tj: krótczi pòwiastka napisóny wiérztã abò prozą, gdze bohaterã sã zwirzãta, lëdzë, czasã roslënë abò téż rzecze. Bôjka kuńczy sã pòùkã. Célem bôjczi je nôùka i ùkazanié zasad dobrigò postãpku. Bôjka ma charakter uniwersalny, nie òpowiedô ò konkretnych lëdzach czë zdarzeniach, le ò konkretnych zachowaniach i sytuacjach. 

Nôwikszi rozwój tegò gatunku bëł w czasë òswiecenié. w Pòlsce przédnika negò gatunku w szkòłach bëł Stanisłôw Konarsczi. Jinszym z wiôldzich bôjkopisarzy téj epoczi bëł Jignacy Krasicczi. To òn swòima dokôzoma wësmiëł sã z lëdzcigò zachowaniégò tj, głëpòtë  ë cëgaństwa.

W żëcym dzecka baro wiôlgô rola òdgrôwô edukacja literacczi a ji nôlepszô ôrt to bôjczi i pòwiôstczi. Bôjczi pòmagajã w wëpowiadanim pod wzgl. gramaticznym i fleksyjnym, pobudzajã zainteresowanié dzëcy ksążką.
Grë dlô dzecy

**Gra dlô dzëcy** . Gra je rozegracëjã wedle wëznaczonych riglów, jakbe ôrt biôtczi rozgrywunô wedle ustalonych zasad. Gra me służëc jakò lùbkosc, miły spãdzenié wòlnegò czasu i rozrywka. Gra je jinszy od zabawe bò w grze sum elemente biôtczi, miónczëznë i hazardu. Më charakter jawny, z dokładnym opsënkã riglów i zasad. Pasownó gra mòże rozkòscérzac cëchë òsobòwô i rozëm młodigò człowiéka. Ùczi robòte wespół, wërôbi refleks, rozeznanié i intelekt ( pamiãc, mëslenié, mòwa ).Bëtnictwo w dobrze przësztelowuny grze sztôtuje ceche charakteru: opanowanié, dążenié do célu, poradzenié z procëmnotã. Kôżdy gra mùszi bëc pasowné do lat, stopnia sprawnosce fizyczné i zaintersowaniégò .

	
thumb|Gra dlô dzëcy

Kategòrëjô:Kultura
Plita

thumb|Plita
**Plita** (*Scardinius erythrophthalmus* syn. *Notemigonus crysoleucas roseus*) – to je rëba z rodzëznë 
karpiowatëch. Òna żëje np. w jezorach na Kaszëbach.

Kategòrëjô:Rëbë
Zwëczajny mòrénk

thumb|Zwëczajny mòrénk
**Zwëczajny mòrénk** (*Coregonus lavaretus*) - to je rëba z rodzëznë łososowatëch (*Salmonidae*). 
Òna żëje np. w jezorze Łebskò.

Kategòrëjô:Rëbë
Rafa

**Rafa** kòralowô to je tak pò prôwdze pòdwòdnô "żëjącô kamizna",bò zbòdowónô je  z malinczich zwierzãtków. Je òna tak wiôlgô, że mòżna ją rozpòznac nawetka z miesąca. Mieszkô na ni wiele jistotów, chtërnëch farwòtã mòżna pòrównac blós z tropikalnyma lasama.

Òbrôzk:GreatBarrierReef-EO.JPG

## Pòwstôwanié kòralowi rafë

Kòralowé rafë zbùdowóné są z tësãcy żëjątków z familji anemònów - pòlipów. Pòlipë ùkłôdają sã twòrząc kalkòwé srąbë, chtërne mòżna czesto letkò òddzelëc òd resztë cała zwierzãca. Òb czas rozmnôżaniô pòlipów, rafa rozrôstô sã wszerz i w górã. Kòżdi pòlip pòłączony je z sąsôdã pòwrozã z żëwëch tkanków i tim spòsobã wzmòcniô sztrukturã. 
Kalkòwé wòdorostë, chtërne wëzdrzą jak czerwioné kłãbczi watë, są wôżnyma dzélama twòrzącyma rafã. Wërôbiają òne kalk, chtëren ùmacniô rafã. Jiny wòdorostë żëjący na zberkù rafë, robią takô jakbë "mùrarskô zaprawã" wiążącô szëchtë òsadowé.
Tim spòsobã zrzesznica twòrzi wiôlgą bùdacëja, na chtërny blós tam sam, dze są niezamieszkóné srąbë, żëją kòralowce.
Kòżdi zort kòralowca mô swójsczé mòdło rostë, dlôte spòtikónô je takô rozmajitosc fòrmów - òd ùzemków, tôflów i wiôldżich platów, pò wierzchleznë, grëbi gałąze i sztrukturë w fòrmie rogów.

## Zwiérzezna kòralowi rafë

Wikszô czãsc kòralowca je biôłô. Je to sztof, z chtërnegò zbùdowóny je srąb nieżëwëch ju pòlipów.Żëwi pòlipë mają czãsto bòkadną farwòtã. Różné zortë kòralowców - wiejôkòwati i pierzasti, a téż pòkrewné z nima szwamë i jinszé jistotë mają snôżé farwë: czerwioné, żôłté, apfelzynowé, lilewé, różewé i zeloné. Mòdré i żôłté òkùnczi, a fòsfòrowé lilewé i żôłté lëpny rëbë,jidą na miónczi z żëwò ùpstrzonyma, czerwiono - biôłima mòrsczima smôłżkama,szmaragdowima rozgwiôzdama żnijowatima i mòdrima rozgwiôzdama mòrsczima.

## Żëcy w kòralowi rafie

Kòralową rafã zamieszkiwają różné zwierzãta, òd malinczich chùtczich zôwlôgów pò wiôldżé rekinë. Żółwie mòrsczi wëstãpùją tuwò w taczi wielenie, jak nigdze jindze na swiece. Spòkójné mòrsczé mùże, półsostrë mòrsczich élefantów, płëwają zgniło westrzód trôwë mòrsczi, a ptôchë - chòcbë le czaple - łowią rëbë w snôdczi wòdze.
Òkróm 400 zortów kòralowców, na rafie żëje 200 zortów mitkôczów i wiãcy niżle 2000 zortów rëbów.
Wiôlgô armiô zwierzãtów toczi kòralową rafã - m. jin szwamë, robôczi, mùszle, mòrsczé jéże i smôłżczi żëwiącé sã kòralowcama.
Różné zortë rëbów téż zjôdają żëwi kòralowce np. szpérozãbë.

thumb

## Lëteratura

Zdrzódło Enciklopediô zwierzãtów òd A do Z
Bawidło

**Zôbôwka** (bawidło) - rzecz do zabawë colemało dzecóm, ale téż i dorosłi lubią sã bawic rozmajitëma rzeczama. Są téż zôbôwczi dlô zwiérząt. Zôbôwczi są znóny òd tësący lat. Do pòpùlarnëch zôbôwków dlô dzecy nôleżą: pùpczi, miedwiécczi, klocczi, aùtka, mrëczczi, kùżle i jin. Zôbôwka pôłni wiele rolów. Mòże dotëgòwac szrum, rozwijac ë ùczëc.

thumb|Miedwiédzk – pòpùlarnô zôbôwka dlô dzecyDo twòrzëniô zôbôwków wëkòrzëstaje sã różnié doczëznë: drzewò, papiór, nitczi, glëna, kasztanë, kam, kòscë ë jinszé. Zôbôwczi mògą bëc twòrzëné przez kòżdégò: przez firmë, przez dorosłëch ë téż przez dzecy. Knëpel to także zort zôbôwczi, bò mòże imitòwac bróń abò kònia.
## Ùżëwanié zôbôwków przez zwierzãta
Òbczas badérowaniów w Nôrodnim Parkù Kibale w Ùgandze ùzdrzeno, eż małi szimpansë bawiłi sã knëplama. Zwierzãta ùżëwałi jich jakò pùpów, sztelującë òpiekã nód òtrokã. Czãstszi takò robiłë młodé samice.
Nowi Rok

Nowi Rok na Kaszëbach - 1 stëcznika,pòdług kalãdôrza gregòriansczégò pierszi dzéń Nowégò Rokù. W Pòlsce je to dzéń wòlny òd robòtë. Òstatny dzéń Stôrégò Rokù nosy miono "Sylwester".
  
## Przëgòtowania

Gòspòdôrze i gòspòdënie sprzątają swòje zôgrodë i mieszkônia. Przë wëmiôtaniu nôleżi jednak ùważac na smiecë,nie wòlno jich wëmiatac ani wërzëcac za próg bùten, bò szczãscé mògłobë òpùscëc chëcz.Prôce pòrządkòwé robi sã ze smiéchã na gãbie, bò pòdług Kaszëbów-jaczi pierszi dzéń Nowégò Rokù, taczi całi rok.

## Tradycja i zwëczaje

Przed kùńcã stôrégò rokù nôleżi òddac wszëtczé pòżëczoné rzeczë i nôrzãdza,spłacëc wszëtczé dłëdżi,żebë sã ùchróniec przed niedostatkã.Wôżny je żebë przekrôczając próg Nowégò Rokù, miec zapas pieczonégò chleba,żebë gò nigdë nie felowało.Stôri rok nôleżi pòżegnac w kòscele.Dzãkùje sã bez to Bògù za òtrzimóné łasczi, zdrowié i  zebróné plónë. W pierszi dzéń Nowégò Rokù Kaszëbi téż jidą do Domù Bòżégò,żebë prosëc Pana ò bòkadosc òbrodë i błogosławéństwò w rodzënie.
Dôwnié w òstatny dzéń rokù gòspòdarze òbchòdzëlë swòje sadë, gwiżdżac przë tim i grochòtac klekòtkama, co miało wënekac czarownice i diôbłë chtërne przëchôdałë razã z Nowim Rokã i to miało téż zagwësnic dobri ùrodzaj brzadu.Dôwnym zwëkã bëłë psotë, jaczi młodzëzna robia mieszkańcóm. W noc Sylwestrową wëjima bromë wjazdowé, wëprowôdza wòzë ze stodołë na pòla, kòminë zastôwielë rutama. Nawetka przeprowôdzelë zwierzãta gòspòdôrza do jegò sąsada. Je to jedinô noc w rokù,w chtërny młodzëzna bez żódny konsekwencji mòże psocëc starszim.

## Zabawë
 
Nowi Rok witóny je z wiôldżim wrzeszczeniém i wëcym syrénów ògniarzowich,pòkôzã sztëcznych ògniów. Strzélają z fùzji i batów.Dôwni tłëkło sã szkło, cëskano metalowima rzeczoma żebë bëło głosno.Dzysô baro popùlarny sã zabawë i diskòteczi bùten.
Robert Schuman

thumb|Robert Schuman
**Robert Schuman** (ùr. 29 czerwińca 1886 r. w Luksembùrgù, ùm. 4 séwnika 1963 r. w ScyChazelles kòl Metz) - pòlitik francësczi ùznôwóny za jednégò z òjców sparłãczony Europë. 

R. Schumana starszi pòchòdzëlë z Lotaringii, dokądka wrócëlë niedługò pò narodzenim tegò knôpa. Lotarinigô przënôléga tej do Niemców i Schuman òdebrôł niemniecczé sztôłcenié - skùńcził prawò na Ùniwersytece Humboldta w Berlinie. Czej pò I swiatowi wòjnie Lotarynga òsta zwróconô Francji, Schuman aktiwno włącził sã do francësczégò żëcégò pòliticznégò. W rokù 1919 pierszi rôz zdobéł mandat depùtowónégò do Zgromadzeniô Narodowégò (fr.*Assemblee Nationale*). Robił jaknò parlamentarzista do rokù 1940, czej Rząd Vichy ùmiescył gò kùreszce w domòwim areszce. Rok pózni Schuman ùcekł z aresztu i przëłącził sã do ruchù zatôrczënkù (procëmnotë).

Walka z nazyzmã dała mù wiôldżi autoritet w zestawienim z jinszima pòlitikama òskôrżiwónyma ò kolabòracjã z Niemcama. Òd 24 XI 1947 do 26 lëpińca 1947 pełnił fónkcjã Premiera Francji. W latach 1948-1953 pełnił fónkcjã minystra zagreńcznëch sprawów Francji. 

W maju 1950 r. Schuman w wespółrobòce z Jeanã Monnetã i kanclerzã Niemców Kònradã Adenauerã doprowadzył do pòrozmieniô midzë Francją a Niemcama w sprawie wspólnégò zarządzywaniô przemysłama stalowim i wãglowim na terenie Zôgłãbiô Ruhrë. W ten spòsób pòwstała Europejskô Wspólnota Wãgla i Stalë, jaczi nôstãpcą je dzysdniowô Wspólnota Europejskô. Deklaracjã Schumana pòdpiselë 9 maja 1950 rokù - dlô ùpamiãtnieniô tegò dnia 9 maja òbchòdzymë jakò Dzéń Europë. 

W latach 1958-1960 Schuman Béł przewòdniczącym Parlamentu Eurpejsczégò. 

Ùmarł 4 séwnika 1963 rokù w Scy-Chazelles kòl Metz. 

14 maja 2004 r. Kòscół katolëcczi rozpòczął proces beatifikacyjny Roberta Schumana.

Jean Rey, znóny belgijsczi pòlitik, przewòdniczący Kòmisji Europejsczi w kadencji 1967-70, rzekł òbczas jednégò ze swòjich pùblicznëch wëstãpieniów: "Przińdze dzéń, czej zbùdëjemë Stanë Zjednoczoné Europë, że pùdzemë pòchilëc sã nad grobã Schumana i zwiedzëc jegò dodom w Scy-Chazelles, tak jak Amerikónie jidą zwiedzac chëcz Jerzégò Waszingtona w Mount Veron"

Kategòrëjô:Francëjô
Pipa

thumb|Pipa
**Pipa** - to je statk do pôleniô (kùrzeniô) tobaczi abò jinëch substancëji.
Na swiece je baro wiele rozmajitych materiałów z chternych robi sã pipë. Sã pipë z kaczanu kukurydzë, z mòrsczi szëmczi, glëniany, porcelanowi, szklane, drewniany (kokos, brzózka,wisznia, klón, heban,òrzech, krëszka).
Glëniany i porcelanowi pipë miałë dobri szmaka, ale bëłë krëchi, szëmka wëmôgô wiele robòtë przë òbrôbiôniô. Drewniany pipë np.   z wisznié pôlałë sã wespół z tobaką.
Pòtrzëbny był materiał, chtëren je cwiardy, wëtrzëmałi na cepłotã, nie reagòwôł z tobakã.
Wszëtczi te céchë mô pipa z kòrzénia wrzosu. Na swiece pòjawiła sã na póczątkù XIX w.

Wiele pipów nie blus przëdatnyma statkã, ale téż mają artistycznô wôrtnota. Są paradny, szëkòwny i mają fùl fantazejô. Tej sej łebczi pipów są bògato rzeźbiony, a cybchë baro dłudżi i òzdobny. Czasama pipë przëbirają wëzdrzatk lëdzy, zwierzãtów, prziborów. Na niechtërnych są historycznô i ôrtny zdrzadniô. 
## Muzea
Bògati zbiorë pipów mòżna òbezdrzec w muzeach.

*Pòlskô

Muzeum Dzwonów i Fajek w Przemyśluthumb|Pipë

*Ukraina

Muzeum Etnografii we Lwowie  

*Daniô 

Storm P. Musset

*Francjô 

Museé de la Pipe et du Diamant 

Le museé du Fumeur

*Holandiô 

*Pijpenkabinet Foundation & Smokiana Pipeshop

*Norwegiô

*JL Tiedemann's Tobakks Fabrikkthumb|Òzdobnô pipa

*Szwajcariô

Museé de la pipe et des Objects du tabac

Museum of the pipe

*USA

The Frank P. Burla Antique Pipe and Tobacciana Museum

*Wielkô Brytaniô

The Sherlock Holmes Museum

*Włochë

Museo Savinelli

## Literatura

Literatura:

*Michôł Mòrawsczi: O fajce prawie wszystko, Warszawa 1991

*Jack Schmidt: Fajka - powtórne narodziny, Poznań 2005

*M. J. Olbromsczi, U. Olbromska, A. Sarkady: Najcenniejsze kolekcje fajek, Przemyśl 2006

**http://www.stormp-museet.dk/index.html*

**http://www.muzeum.przemysl.pl/madk/index.php?option=com_content&task=view&id=89*

**http://www.fajka.org*

**http://www.pijpenkabinet.nl/*

**http://www.savinelli.it/index.php*

**http://www.sherlock-holmes.co.uk/*

Kategòrëjô:Hobby
Nórt plaskati

## '''Nórt plaskati'''
- je to dzél rówiznë naznaczony przez dwie półprosté ò zbiernym pùnkce raza z tima półprostima.
 
 
* Fulny nórt, je to nórt, chternégò remiona sã ókriwajã. Jégò miara to 3600.
Òbrôzk:pełny.jpg
 
* Półfulny nórt mô miara 1800.
Òbrôzk:półpełny.jpg
 
* Prosti nórt- mô 900.
Òbrôzk:prosty.jpg
 
* Zérowi nórt-mô 00.
Òbrôzk:zerowy.jpg
 
* Òstri nórt- mô 000
Òbrôzk:kąt ostry.jpg
 
* Rozemkłi nórt mô 9000
Òbrôzk:rozwarty.jpg
 
* Wlëgłi nórt mô miara  18000
Òbrôzk:wklęsły1.jpg
 
* Wësadzony nórt mô miara  000
Òbrôzk:Wklęsły.jpg

Biografia

1. Poradnik matematyczny : praca zbiorow (ISBN 8301041218)

2. Matematyka : kompendium : wzory i reguły, liczne przykłady z rozwiązaniami, od elementarnych działań do matematyki wyższej (ISBN 8373115218)
Tuszkòwskô Matka

**Tuszkòwskô Matka** – pòmnik nôtërë, zwëczajnô chójka, jakô rosła w lese midzë wsama Tuszkòwë i Lëpùsz. No drzewò miało kòl 230 lat. Òna nie przetrzima nawôłnicë w 2017 rokù.

## Legenda
::*Tuszkòwsczim Mëckòm ùmarła matuszka i oni ją wiozlë do Lëpùsza, żebë ją tam pòchòwac. Gdze béł piôsk, tam òni jachalë pòmału, a pò kòrzéniach i kamieniach òni jachalë  chiże, żebë jich matuszka chòc w trëmie na wiórach kąsk so pòchôckała, bò w żëcu nigdë so nie wëchôckała. Jak òni bëlë bliskò Lëpùsza, tej trëma z matka spadła z wòza òd tegò trzãseniô. – Tu nasza matuszka chce bëc pòchòwanô – rzeklë Mëcce i wëkòpalë kùlã. W nią òni wsadzëlë trëma, zakòpalë ją, a na to miejsce zasadzëlë chójkã. Ta wërosła baro wësokô i je grëbô tak, że trzej chłopi ni mògą òbłapic. Dzys lëdze mówią na tã chójkã tuszkòwskô matuszka*.

## Przëpisczi

Kategòrëjô:Gmina Lëpùsz
Swiãtô Cecyliô

thumb|Swiãtô Cecyliô – ikòna
**Swiãtô Cecyliô  z Rzimu** (**Cecyliô Rzimskô**; ùm. kòl 230–231) – chrzescyjańskô dzéwica i mãczelnica, swiãtô kòscołów katolëcczégò i prawòsławnégò.

## Żëcé swiãti
Cecyliô ùrodzëła sã na zaczątkù III stalatégò. Jakno chrzescëjónka złożëła slub czëstoscë i nimo, że zmùszono ją do żeńbë z noczesnym pògónã Walerianã, òna nie złóma slëbù, le jesz nawrôca swòjégò slëbnika i jegò bracëna, Tëburcjusza. Wszëtcë troje nalezlë mãczelną smierc przez scãcé. Jich smierc je datowanô na czas rządzeniô Aleksãdra Sewera.
Cało Cecylii òsta nalazłé nierëszałé w 822 rokù w katakùmbach sw. Kaliksta. Òstało òno zarô pò tim przeniosłé do Bazyliczi NMP na Zatëbrzu, chtërną wëbùdowano ju w IV stalatim  na môlu dodomù  swiãti.

## Złotô legenda
Jakùb de Voragine w *Złoti legendze* òpisëje historiã nawróceniô slëbnika Cecylii – sw. Waleriana. Òbczas wieselny nocë  swiãtô wëzna mù, że towarzë ji janiół, chtëren strzeże czëstoscë ji cała. Ùzdrzenié gò przez Waleriana je mòżlëwé le tedë, żle przëjmie òn chrzest. Waleriana òchrzcëł papiéż swiãti Ùrban. Pò przińdzenim nazôd do Cecylii, Walerión nalôzł ją kòl janioła, chtëren trzimôł dwa wińce z różów i lëlijów.

## Patronizna
Swiãtô Cecyliô  je patronką chùrzistów, lëtniôrzów, mùzykańtów, òrganistów. Rok w rok 22 lëstopadnika w Salezjańsczi Òrganowi Szkòle mionã kard. Agùsta Hlonda w Szczecënie òrganizowóny je koncert kù tczë patronczi kòscelny mùzyczi. Legenda pòwiôdô, że sw. Cecyliô mùzykòwa na òrganach, chòc to je mało wiarodostójné, bò  bëłë òne wiôlgą apartnoscą. Mòżlëwé je to, że mùzykòwa na jinszim nôrzãdzu, bò notejsze rzëmsczi białczi czãsto sztôłcëłë sã w mùzykòwanim na arfie.

## Kùlt
Mãczelnica Cecyliô ùznôwónô je za swiãtą, a ji miono wëmienióné je w Rzimsczim Kanonie. Ji liturgiczné wspómnienié w katolëcczim Kòscele òbchôdô sã 22 lëstopadnika.
 
## Ikònografiô

W chrzecëjańsczi ikònografii pòznakama sw. Cecylii są janiół, mùzyczné instrumentë (cytra, arfa, lëtniô, òrganë ), pôlącô sã lãpka, miecz), wińc z biôłëch i czerwionëch róż (òznôczającé  czëstosc i mãczelstwo).

## Cecyliô w malarstwie



File:Meister des Bartholomäus 1501SteCecile.jpg|*Swiãtô Cecyliô patrónka kòscelny mùzyczi grającô na pòrtatiwie (1501)*
File:Nicolas Poussin - Sainte Cécile.jpg|*[[Nicolas Poussin]] (1594-1665): Swiãtô Cecyliô (1628)*
File:Domenichino_-_Saint_Cecilia_Playing_the_Viol_01.jpg|*[[Domenichino]], 1618: Swiãtô Cecyliô z janiołã (1618)*
File:Santa Cecilia (1615-20), Matteo Rosselli.jpg|*[[Matteo Rosselli]] (1578-1650): Swiãtô Cecyliô*



## Bibliografiô

* *Żywoty świętych pańskich na każdy dzień roku: według Kalendarza Rzymskiego*, Olsztyn 1995.

## Przëpisczi


Kategòrëjô:Katolëcczi swiãti
Kategòrëjô:Prawòsławny swiãti
Park nôrodny

[200px|thumb|Park Nôrodny Los Cardones, [Argentina]]
:***Nôrodny park*** - to dôlëzna chróniony z pòzdrzatkù na swòje wôrtnotë, w pierszi rédze nôtërny.
W Pòlsce w brzëmieniu ùstawë ò òchrónie nôtërë z 2004r. òbejmùje dôlëzna wëprzédniwający sã 
òsoblëwima wôrtnotóma nôtërnyma,ùczałima, wespołowima, kùlturowima i wëchòwnyma, ò wiéchrzëznie 
nie miészi jak 1000 ha, na chtërnym òchrónie pòdlégô całô nôtëra i wôrtnotë òbrôzka zemi. W Pòlsce mómë 23 parczi nôrodny http://www.parki.pl
200px|thumb|Lësta parków nôrodnych w Pòlsce

## '''Nôstarszi park nôrodny na swiece'''
Nôstarszim parkiem nôrodnym na swiece je Park Nôrodny Yellowstone w, Zjednónéch Krajach ò wiéchrzëznie 
8980km2. 
## '''Nôwiãkszi parczi nôrodny na swiece:'''
* Park Nôrodny Grønlands − Grenlandia− 972000 km² 
* Park Nôrodny Tasili Wan Ahdżar − Algieria − 72000 km² 
* Park Nôrodny Wrangla-Swiãtégò Eliasza − USA − 53321 km² 
* Park Nôrodny Namib-Naukluft − Namibia − 49768 km²
* Wiôldżi Rezerwat Gòbijsczi − Mòngòlia − 45000 km² 
* Park Nôrodny Bizona Lesnégò − Kanada − 44807 km²
* Transgraniczny Park Nôrodny Kgalagadi − RPA/Bòtswana − 38000 km² 
* Park Nôrodny Quttinirpaaq− Kanada− 37775 km² 
* Park Nôrodny Salonga − Demokratnô Repùblika Konga − 36000 km²

## '''Zestawienié tabelariczny parków nôrodnych w Pòlsce:'''

Kategòrëjô:Turistika
Zbòzé

**Zbòżé** – są to roscynë z rodzëznë trôw. Są nima: żëto, pszénica, jãczmin, òws, kùkùridza, a bëło wierã téż proso. Z pòdrzadkù ùpraw gbùrsczich są nima téż: bùkwita (lëtewka), raps, len, kònople. Na Kaszëbach zbòża bëłë wôżnyma roscënama. Czedës zbòżé zwano „żëtã”. Całi bògactwò sparłãczony z tim słowã mòże nalezc w *Słowniku gwar kaszubskich na tle kultury ludowej* Bernarda Sychty.

Brzôd mô wielodajną zamkłosc mączi, z chtërnej wërôbiô so: mąkã, krëpë, òlej, cyrop, alkòhól; je to téż ùżëwóné w przerobinié: 

* browarnim,

* mëłarznim, 

* gòrzelnim,
 
* farmaceuticznim.

## Bibliografia
* Stanisław Tołpa, Jan Radomski, *Botanika. Podręcznik dla techników rolniczych*, wyd. dziesiąte, Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa 1975, s.319-322.

Kategòrëjô:Bòtanika
Skòwrónk

**'Skòwrónk**'(Alauda arvensis)- ptôch z rodzëznë *skòwrónczi* z rédżi *wróblowé*
thumb|right|Pólny skòwrónk

## Wëstãpianié
Gniazdëje na pòlach i òtemkłëch terenach òd Europë i nôrdowëch grańców Africzi, przez Azëjô, pò nordóstową Sybirëjã i Chinë. Pòpùlacje nordowi i wschòdni migrëją na zëmã na pôłnié.

## Wiôlgòsc i wôga
Długòsc cała: 18 cm. Wôga:29-51 g.

## Pòzdrzatk
Niewiôldżi, bruny ptôch ò trzënórtnëch skrzidłach,môłim kùnôszkù na głowie, dłùdżëch slédnëch pazurach i dosc dłudżim ògònie. Wiérzk cała bruny z cemniészim sztrichaniém; skrzidła i ògón cemnobruny ò biôłëch rańtach; spódk cała żôłtawobiôłi. Nodżi i dzób żôłtawobruny,òczë bruny.

## Jôda
Semiona i dzéle roscënów, òwôdë, pajiczi i jinszi bezpôcorniczi.

## Rozrôdzanié
Gniôzdo na zemi w sztôłce snôdczi szôlczi, ùkrëté midze kãpamë trôw. Zrobiony je z sëchi trôwë, a ód bëna wëlożony mitkò steblamë. Samnica skłôdô 3-4 zelonkawoszari abò krémòwoszari jaja, gąsto  pòkrëti szarobrunëma plachckamë. Wësôdëje je sama przez krótkò 11 dniów. Pisklãta starszi dozérają razã. Młodi òpuszczają gniôzdo, czé minie 9-10 dni.

## Spòsób żëcégò
Skòwrónk je znóny z pësznégò spiéwù. Spòtkac gò mòże na òtemkłëch i pòrosłëch trôwama môlach. Je widzóny midzë wësoczima rzmama,  ùbrzeżnëma  słonëma  brëzgawicama i dunama. Nôwicy czasu bawi na zemi, czé szukô żercô. Wëstraszony przëcëskô sã do zemi, a pózni narôz zriwô sã do lecënkù. Samc mòże spiewac w lëfce przez całi rok, z wëjimka  dzéle czasë pierzenié sã pòd kunc lata. Ptôch ùnôszô sã pionowo w lëft na zachtną wiżawã, òstôje wiszącë na czile minut, trzepòce skrzidłama i wëléwô ze se strëga głôdczégò, perlowatégò swirgolë. Pòtemù  òpôdô pòmalë na dół jaż w kuńcu cëchnie na zemi.

## Lëteratura
Zdrzódło: Mini enciklopediô. Ptôchë.

Kategòrëjô:Ptôczi
Gitara

thumb|150px|Gitara klasyczna

**Gitara** – mùzyczny jinstrument z grëpë strënowich szarpónëch z pùdłã rezonansowim, grifã i progama na pòdstrënnicë. Colemało mô 6 strënów, ale mòże pòtkac téż gitarë z 4, 5, 7, 8, 10 i 12 strënama. Jinstrument ten graje wôżną rolã w muzyce bluesowi, country, flamenco, rockòwi i w wiele fòrmach mùzyczi pop.

Jinstrument ten transponëje ò oktawã w dół, tzn. wszëtczé zwãczi zapisóné w nótach brzmią na gitarze oktawã niżi, nigle wënikałobë to nótowégò zôpisu. Klucz wiolinowy z dopisóną môłą ósemką pòd spódkã nazéwô sã kluczã gitarowim.

Gitarë są wëkònywóné i naprôwióné przez lutników, a dzysdnia w corôz wikszim stopniu przez maszinë, równak nôlepszi jakòscë jinstrumentë są wcyg robioné rãczno abò z wiôldżim ùdzélã człowieka.

Muzyk, chtëren graje na gitarze to gitarzista. Muzyk grający na gitarze basowi to basysta (ewent. gitarzista basowi).

## Tipë gitarów
Gitarë mòże pòdzelëc na dwie wiôldżé kategòrie: akùsticzné i elektriczné.

### Gitarë akùsticzné

Grëpa gitarów, jaczich zdrzódłã wzmòcnieniô zwãkù je pùdło rezonansowé bez pòtrzebë ùżiwaniô dodôtkòwich wzmacniaczów. Taką samą nazwã mô jeden z tipów gitarów: gitara akùsticznô. Jinszé tipë: 

* Gitara barokòwô 
* Gitara klasycznô
* Gitara akusticznô

### Gitarë elektriczné

Grëpa gitarów, dlô jaczich zdrzódłã wzmòcnieniô je wzmacniacz elektroniczny, jaczi dostôwô sygnał przetwòrnik elektromagneticzny ùmieszczony pòd strënama.

* Gitara elektricznô
* Gitara basowô
* Gitara elektroklasycznô
thumb|150px|Gitara klasyczna
**Jinszé gitarë**

* basowô akùsticznô
Òkreslenié 'gitara basowô' nôczãscy je ùżiwóné w òdniesenim do elektriczny wersji tegò jinstrumentu.

## Technika graniô
Na gitarze graje sã pôlcama (òpùszkama i paznokcama abò samima òpùszkama) abò téż piórkã (jinaczi: 'kòstką'). Piórkò je przeznaczoné òsoblëwie do grë na gitarze z metalowima strënama (akustyczny, elektriczny). Jistnieją téż tzw. "pazurczi" zrobioné z metalu abò twòrzëwa sztucznégò, jaczé nakłôdô sã na pôlce.

Mòże grac równoczasno piórkq i pôlcama (technika hibridowô)

## Historiô gitarë

Jinstrumentë pòdobné do dzysészéch gitarów są znóné òd wicy jak 5000 lat. Mòżlëwé, że gitara wëwòdzy sã z jinstrumentu cithara, ùżiwónégò w starożëtnëch Jindiach i Azji Westrzédny. W starożëtnym sanskrice słowò 'tar' òznôczało strënã. Jinstrumentë pòdobné do gitarë pòjôwiają sã w starożëtnéch rzezbach i figùrkach ze Suzë w Jiranie. Słowã 'gitara' Arabòwie nazéwają różnégò rodzaju lutnie – pòprzédników dzysdniowich gitarów.

Nazwa 'guitarra' òsta wprowadzonô do jãzëka hiszpańsczégò pò X w., czej gitarë òstałë sprowadzoné na Jiberijsczi Półòstrów przez Maurów.
Czipa

**Czipa** - to je lёdowi kaszёbsczi ùplot, cos jakbë wiôldżi kòsz z kòrzeni sosnё. Jegò sztôłt mòże bëc pasowny do noszeniégò na pùklu i mòże miec do tegò pasowné pasyczi. Czej jesz nie bёło dosc krômów we wsё, to czipnicё nosёle w nich òd wsё do wsё wôrё. Òkrôm czipów na Kaszёbach bëłë plotłé òkrãgłé kòsze i czipczi. W gbùrstwie to mògłë bëc miôrczi do jôdё.

## Lëteratura
Bernard Zëchta. Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków 1968, tom II, s. 325.
Pòwiesc

**Pòwiesc** – zort lëteraturë piãkny, narracyjny dokôz, chteren òpisywô rozbǜdowóny cyg zdarzeniów.
mały|Książki
Klasicznô pòwiesc je pisanô prozą, w chternej wiele je dwugôdków, òpisënków akcëjô i naturë, pòdzelonô je na dzéle. W klasyczny pòwiescë westãpiwô wszetkòwiedzący òpòwiôdôcz i wielowątkòwô fabla.

## Historëjô
Pierwszé pòwiescë pòwstałë ju w antikòwich czasach. W Grecëji powiecë pisôł m.in. Ksenofont z Efezu (*Oowieści efeskie*). Bëła to pòwiesc awanturniczô i melodramaticznô. W Rzimie autorama pòwiescë bëlë Petroniusz (*Satyricon*) i [Apùlejusz](http://pl.wikipedia.org/wiki/Apulejusz_(pisarz)) (*Metamorfozy albo złoty osioł*). Do rozwiju pòwiescë przëczënił sã strzédnowieczny epos ricersczi. W epoce òdrodzeniégò baro wôżny dokôz dôł  François Rabelais (*Gargantua i Pantagruel*). W barokù nadzwëkòwą pòwiesc (*Don Kichot*) napisôł Miguel de Cerwantes. Wiôldżi rozwij pòwiescë nastôł w òswiecenim, a pòtimù w XIX stolaté.

## Zortë pòwiescë
* listownô
* dialogòwô
* pòwiesc rzéka
* szkatułkòwô
* strzemiń swiąde
* tendencyjnô
* edukacëjnô
* biograficznô

Kategòrëjô:Lëteratura
Epitet

thumb|Ódjimk ksążczi
**Epitet** (*przëdôwk*, *flëczk*) – słowò (przëdôwnik, jistnik abò przëczasnik), chtërno òpisowô jaczis przibiór, statk, òbiekt - na przëmiar: *brzëdczi knôp*, *strasznô biéda*, *bilietnô kasa*, *lëchi pies*, *bijącô żëła*. 
Epitet mô znaczënk dlô znaczeniégò słowów, chtërnëch sã tikô. Òpisywô leżnote wepòwiôdającégò sã ò tim òbiekce abò rzôdzëznie. Òn je téż stosowóny w pòezji.

Kategòrëjô:Lëteratura
Epifòra

**Epifòra** (**epistrofa**, **kònwersjô**) – celowé pòwtórzenié tégò samégò słowa abò zwrotu na kùńcu pòstãpnëch segmeńtów wëpòwiedzë. Je stosowónô w pòezji ë oratorstwie, na przëkłôd: 
*Cziej jô bëł dzeckã, jô gôdôł jak dzeckò, odczuł jem jak dzeckò, mëslôł jak dzeckò* (1 Kor 13, 11).

Kategòrëjô:Lingwistika
Kategòrëjô:Lëteratura
Òlimpiadë specjalné

thumb

**Òlimpiadë Specjalné** – spòrtowô òrganizacjô pòżëtkù pùblicznegò, dzejô na rzecz lëdzy z  niepełnosprawnoscą jintelektualną. 

Célã Òlimpiadów Specjalnëch je wspòmòżenié rozwòju lëdzy z niepełnosprawnoscą jintelektualną przez zagwësnienié jima wzãcô ùdzélu w treningach i współzawòdnictwie spòrtowim. Drëdżim, téż wôżnym célã je wiãkszenié swiądë spòdleczny przez szerzenié wiédzë na temã mòżlëwosców lëdzy z tą fòrmą niepełnosprawnoscë.
 
## Filozofiô Òlimpiadów Specjalnëch
 
Òlimpiadë Specjalné òstałë stwòrzóné, żebë pòkazac, że lëdze z niepełnosprawnoscą jintelektualną téż pòtrafią przë òdpòwiedny do tegò zôchãce i jinstrukcji trenowac, ceszëc sã i czerpac kòrzëscë z ùczãstniczeniô w spòrtach jindywidualnëch i grëpòwich dostosowónëch  do jich pòtrzebów i mòżlëwòtów.
 
Mòttã kôżdégò miónkôrza Òlimpiadów Specjalnëch są słowa przësëdżi òlimpijsczi wëpòwiôdóné w trakce ceremónii òtemkniãcô miónków spòrtowich: 

*Pragnã zwëcãżëc, równak jeżlë nie bãdã mógł zwëcãżëc, niech bãdã dzyrsczi w swòjim staranim.*

**Discyplinë spòrtowé na Òlimpiadach Specjalnëch**:

-latné: płiwanié i skòczi do wòdë, letkô atletika, kòszowô bala, kòlarstwò, kònnô jazda, nożnô bala, gimnastika, jazda na wrotkach, softball, tenys, sécowô bala,

-zëmòwi: zjazdë na pùgrach, chùtczé jechanié na pùgrach, figùrowé szrëcowanié, chùtczé szrëcowanié i hokej halowi.
  

Kategòrëjô: Zabùrzeniô rozwòju psychicznegò
Swiãti Florión

__NOTOC__
**Swiãti Florión** (**Florion z Lauriacum**; ùr. 2. pòłowa III stolatégò w Ceti, ùm. 304) – wczasnochrześcëjańsczi mãczelnik i swiãti.
thumb|Swiãti Florión

## Żëwòt świãtégò
Ùrodzył sã kòl 250 rokù w Zeiselmauer (dôwni Ceti, Dolnô Austriô). Jegò żëcé przëpôdało na cząd przesladowań chrzescëjan. W młodim wiekù òstôł wezwóny do armii rzymsczégò cesarza – Dioklecjana (284-305). Béł òrganizatorã i dowódcą ògniowich òddzałów, wchódającëch w skłôd armii Rzimsczégò Jimperium. W rokù 304 wstôwiôł sã za przesladowanyma chrześcëjańsczima legiónistama, za co òstôł skôzóny na smierc. 4 maja 304 r. nalôzł smierc mãczeńską w prądu rzéczi Enns (Anizy), na terenach dzysdniowi Górny Austrii, w môlowòscë Lauriacum (dzysô Lorch).

Cało Floriana nalazła gdowa Waleria. Nad jegò grobã pòstawióno kòscół i klôsztor òjców Benediktinów, a pòzdze klôsztór Kanoników laterańskich wd. regùły sw. Agùstina. 

## Patronizna
Sw. Florión je patrónã warków pòwiązónëch z ògniã: ògniôrzów, hëtników, kòminarzów, garnkòwników, piekarzów. Je téż patrónã Górny Austrii kòl sw. Léópòlda i Linz, gdze rozwiniãté je hëtnictwò.

## Ikònografiô
W ikònografii przedstôwióny je nôczãscy w òbleczenkù rzymsczégò òficéra, ze statkã z wòdą do gaszeniô ògnia, abò gaszącégò òdżin.

## Dzéń òbchòdów
Jegò liturgiczné wspómnienié w katolëcczim Kòscele òbchôdô sã 4 maja. Prawòsławié wspòminô sw. Floriana 17 maja.
W pòlsczim Kòscele mô rangã wspóminkù òbowiązkòwégò.

### Bibliografiô
* ''Święty Florian, żołnierz, męczennik''
* ''Św. Florian - patron strażaków'' 

Kategòrëjô:Katolëcczi swiãti
Kategòrëjô:Prawòsławny swiãti
Fana

[200px|mały|[Fana Kaszëbsczi|Kaszëbskô fana]]
**Fana ** – to płat sztofu òkreślonégò sztôłtu i farwë przimòcowonégò do drziwca, mòże miec godło, symbòle, òbrôzczi. Fana je znakã rozpòznawczim, symbolã państwa abò garda abò òrganizacëji czë jednostek np. administracëjnëch, wòjskòwich i jinszich.

**Fana kaszëbskô** je czôrnô ë żôłtô. Òna je znanką naji nôrodny apartnoscë i naji nrodny bùchë. Farwa zółtô òznôczu cepło, słuńce i zbòże, a farwa czôrnô - zëmiā. Fana kaszëbskô mô farwe òdherbowéa herbem Kaszëbów je czôrny grif w złotim placu.  Pòzwa grif pòchòdzy z grecczigò gryps, łac. gryphus i òznôczało cos héklowatigò. To pòwiôstkòwi zwiérz ,w pòłowie lew, w pòłowie rabùszny ptôch. Òrzłową mô głowã, sznobel, skrzidła i krale. Òn téż mô pótë, srąb i ògón lwa. Lëdze antikòwi ùznôwelë, że grifë pilëją górów złota, a dzérzników, chtërny próbùją tam pòdéńc, pòriwają razã z kòniama.W strzédnëch wiekach szlachòtë grifa zjawiłë sã w Europie. Mòże bëc, że przęnioslë je pierwsi ricerze, co wãdrowelë pò rozmajitëch krajach.W Pòmòrsce i Kaszëbsce grif je òd XII wiekù, ale òstateczno za herb Kaszëb ùznôł gò Aleksander Majkòwsczi.   
 
Przëjął sã zwëk, że wiele kaszëbsczéch domôctwòch mô swòja fana - òna flatrëje z leżnoscë wszelejaczich swiāt.Gôdô sā, że 
chto chce bëlnym Kaszëbą bëc fanã doma mùszi miec.

Przëjął sã téż zwëk, że kaszëbskô fana przëkriwô trëmë wszëtczich bëlnëch Kaszëbów.

## Bùtnowé lënczi
* https://www.kaszubi.pl
* https://www.naszekaszuby.pl
* http://csb.wikipedia.org/wiki/Grif

Kategòrëjô:Fanë
Pùstczi

**Pùstczi**- môl zamieszkóny przez mało lëdzy np. gbùrów za wsą. Niejedny gódają, że to mòże bëc môl nijak nie zamieszkóny, jinaczi: bezlëdzé, pùstkòwié, pùstkòwizna, głëszëzna, głëszô dzëwizna. Szpôsowno abò zgardlëwie mòże rzec na nie: barabónë, përdëgónë, pùtawë, jôchë, pajączi (pajądżi), pajiczënë, pajónë, pòjéwczi (pòjówczi, pùjawë), wëgwizdowò, zarzëcé, dzura, òsék, sowińc (tzn. tam, gdze le sowë knipią); „zapadłô” wies, zapadłé (dzëczé) stronë. Pùstczi mògą òznôczac téż òkòlé dalek w kraju. Dzys czãsto zastãpiwô sã 'pùstczi' słowã 'wëbùdowanié' (pòlsczi: 'przysiółek', 'wybudowanie za wsią'). 
mały|Pùstczi
Pòjãcé "Pùstków" stało sã wôżną figùrą w ùtwórstwie Jana Drzeżdżona, òsoblëwie w ''Twarzë Smãtka''.

Przëkładë zdaniów: 

"Mieszkac w pajiczënach". 
"Głëszô, jakbë chto òczarził". 
"Nie wiém, jak ti lëdzë na taczim bezludkòwim mògą mieszkac?".

## Dopisënczi
 

Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura
Dôlëbóg

## Dôlëbóg
thumb|Słowiańszczé bóstwò pògańszczé
**Dôlëbóg** òznôczô dobrégò bòga, co daje: żëcé, zdrowié, ùrodzaj, żëwnotã, pògòdã dëcha i wieczné zëcé w niji, to je w niebie. Prosti lud gôdiwôł pierwi Dôlëbóg na Belbòga. 

Mieństwò *dôlëbóg* przedërchałë przez dłudżié stalati do naszich czasów i żëje jesz do dzys ù kaszëbsczigò lëdu w gôdkach, pòwiòstkach i brawãdach. Jész dzys zarzékają sã lëdze: *Chòc Dôlëbóg!*
Délëbóg je téż ùżiwóné jakò słowò  przësãdzi: *Dôlëbóg jo, jô gò tam widzył...* 

### Bibliografiô
* Aleksander Labuda *Bògowie i dëchë naj przodków,* Bolszewo 2008