Kaszëbi

right|200px|mały|Kaszëbskô fana
200px|mały|Kaszëbsczi Grif
mały|200px|Kaszëbsczi herb
**Kaszëbi** (pl. *Kaszubi*, mie. *Kaschuben*) są zôpadnosłowiańską etniczną grëpã, aùtochtonicznym lëdztwã Pòmòrsczi. W dzysdniowim czasu Kaszëbi są jedurnyma bezpòstrzédnyma òtrokama Pòmòrzanów. Przédną òrganizacëją, zrzeszającą Kaszëbów w Pòlsce je Kaszëbskò-Pòmòrsczé Zrzeszenié. 
Dzysdniowi Kaszëbi mieszkają przede wszëtczim w Pòrénkòwi Pòmòrsce, w krézach pùcczim, wejrowsczim, kartësczim, lãbòrsczim, bëtowsczim, kòscérsczim, nordowim dzélu chònicczégò krézu zôs pòrénkòwim dzélu stôłpsczégò krézu. W krézach lãbòrsczim, bëtowsczim ë stôłpsczim na wnożëna mô pòwtórzny charakter - pò II swiatowi wòjnie Kaszëbi zamieszkale na môlach swòji pierwoszny wnożëny, po wëwiezeniu z ni miemiecczégò lëdztwa przez wëszëznë Pòlsczi Lëdowi Repùbliczi. Dzél Kaszëbów mieszkô téż na emigracëji, òsoblëwò w Kanadze, USA, Miemiecce, Brazylëji.

Kaszëbi są w prosti rédze òtrokama Pòmòrzanów - wczasnych słowiańsczich plemion z òbéndë Pòmòrsczi, chtërnech miono wzã sã òd miona zemi (słowiańsczé *Pomore* - *pò mòrze*). Ùznaje sã, że przódkòwie Kaszëbów zjawile sã w ti òbéńdze midze Òdrã a Wisłą wicy jak 1500 lat nazôt. Nôstarsze zapisënczki miona są z XIII s. w sztãplu ksyża Pòmòrsczi Barnima I, czéde panowale òni w òkòlim Sztetëna.
[left|mały|Kaszëbskô familëjô na Zéńdzeniém Kaszëbów w [Leba|Lebie w 2005 r.]]
left|mały|Dzewùs w kaszëbsczich ruchnach
W òglowim spisënkù lëdzy, chtëren sã òdbëł w Pòlsce w 2002 rokù, blós 5100 òsób zdeklarowało swòją apartną kaszëbską nôrodnosc, ale 51&nbsp;000 pòdało kaszëbsczi jakò swòj rodny jãzëk. Wielu Kaszëbów chcało pòdac pòlską nôrodnosc ë przënôleżnotã do kaszëbsczégò etnicznegò karna, trzëmając sã za równo Pòlôchów ë Kaszëbów. Nié bëło równak taczi mòżnotë bë deklarowac jiną nôrodnosc ë przënôleżnotã do etnicznegò karna abò wicy nigle jedną nôrodnosc. Bëłë głosë, że spisënk bëł sfalszowany a wiele lëdzy nie mògło pòdac kaszëbsczi nôrodnoscë. Równak, blós pôrã taczich przëpôdków òsta ùdokôzanëch. W 2011 rokù 16&nbsp;000 òsób pòdało blós kaszëbską nôrodnosc ë 228&nbsp;000 za równo kaszëbską ë pòlską.

Kaszëbi są gwësnym lëdztwã przëgrańcza, chtëren w cządze stalat żëł w môlu zmieniającym krajową przënależnotã. Wielu z nich pòddôło sã germanizacëji czë pòlonizacëji, prawò to miało mùszowi abò nôtërny charakter. Wielu znónych prusczich czë miemiecczich wòjskòwich miało kaszëbsczi pòchòdzënk, ale nié czële sã do parłãczë z domôcą kùlturą abò pòddôwale sã òni całownemu zarwaniu w zôstnym pòkòleniu. Dlôte drãgò akùrôtno definiowac, chtërną z historëcznych sztatur mòże ùznac za Kaszëba, a chtërną za Miemca abò Pòlôcha kaszëbsczégò pòchòdzënkù.

[mały|Przemôrsz Kaszëbów na Zéńdzeniém w [Leba|Lebie, 2005]]
Dzél Kaszëbów ùtrzëmôł apartną kùlturã ë jãzëk. Dzysdniowò w socjologiji ë historëji panuje dba, że Kaszëbi są etnicznym karnã pòlsczégò nôrodu. Wikszosc Kaszëbów mô dëbeltną identifikacëjã - nôrodną pòlską ë etniczną kaszëbską. Wielu nôrodnëch dzejôrzy w Pòmòrsczi w czasie zarabczeniô zôs nôleżników samòstójnoscowiégò pòdzemiô miało kaszëbsczi pòchòdzënk.

Kaszëbskô nôrodnô rësznota, choc nié nôleżi do przédnégò żochù w kaszëbsko-pòmòrsczé rësznoce, mô równak wielelatną zwëcz. Florian Cenôwa bëł dbë, że Kaszëbi są apartnym słowiańsczim nôrodã. W midzewòjnowym cządze jegò ùdbã prowadzële dali dzejôrze z karna tzw. "Zrzeszeńców", chtërni w PRL bëlë represjonowani òb UB a pózdni przez SB ë zepchniãcy na zberk òglowi dzejnotë. Pò 1989 rokù ną samą dbã w kaszëbsczi rësznoce reprezentowało pismiono *[[Tatczëzna (pismiono)|Tatczëzna]]*, a pò nim *[[Kaszëbskô Òdroda]]*.
 
W ùszłoce dzelelë sã òni na wiele etnicznëch pòdkarnów, zjinaczonëch jãzëkòwò ë kùlturowò, midzë jinszima: Mòrzanie, Rëbôcë, Bëlôcë, Lesôcë, Józcë (jinaczi Mùcnicë), Gôchë, Krëbanie, Zabòrôcë. Za wëjimkã Bëlôków ë Gôchów rolô nëch bënowëch pòdzélënków je wiele miészô jak cziledzesąt lat nazôd.

Stolëcą Kaszëbów nazëwô sã Gduńsk, le wiôldżim gardã z nôwikszim jich procentã je Gdiniô.

mały|Òbjim kaszëbiznë kòl kùńca XX wiekù
## Historëjô
mały|left|Tôblëca z herbem pòmòrsczégò ksyżëca Barnima XI (1501–1573)
Pierszi rôz miono kaszëbsczégò ôrtu wëstąpiło 19 strëmiannika 1238 ròku w dokùmeńce wëstawionym przez papieża Gregòra IX, gdze je nazwóné ksyżã Kaszëb Bògùsłôw *dux Cassubie*. Pòtemù w titlu zôpadno-pòmòrsczich ksyżãtów bëło *dux Slavorum et Cassubia*. Barnim III (1320-1368) nadôł so miono *dux Cassuborum* ("ksyżã Kaszëbów"). Na spòdlim mirni ùgòdë z Westfaliji w 1648 r., pò trzëdzestolatny wòjnie, dzél Zôpôdni Pòmòrsczi òstôł Szwecczi a szwecczi król ód 1648 do lat 20. XVIII s. titelowôł sã jakno "Ksyż Kaszëbów".

Jak pisôł Aleksander Hilferding prësczi parlament (*Landtag*) w Króléwcu (*Königsberg*) w 1843 ùdbôł, bë zmienic jãzëk w kòscółach na miemiecczi, bo pò kaszëbsku nie je pisóné. Nen rozsądzënk nie béł równak długò w mòcë. Òd 1846 nôùka w kòscele mògła bëc w rodny mòwie (*Muttersprache*).

W latach 50. XIX s. czileset Kaszëbów wëwanożiło do Kanadë dze założëlë jistniejącą do dzys kòloniã Wilno w grôfiznié (an. *county*) Renfrew w Ontario. W lata 70. XIX s. Kaszëbi ë Miemce założëlë rëbacką wies na Òstrowie Jones w Milwaukee. Nie mieli równak prawa miectwa do ti zemi, tej przédnicë Milwaukee eksmitowalë jich jakno bezprawnëch mieszkańców ë w latach 40. XX stalata zjinaczelë ną zemiã w jindurtriową òbéndã.

Pierszim pismionã w całosce pò kaszëbskù bëł katézmùs Lutera z 1643 rokù (dalszi edicëje w 1752 ë 1828). Ùczałô ùsadzelë kaszëbiznã Mrongovius w 1823 ë 1828, rusczi ùczałi A. Hilferding, a pózdni téż Biskupski (1883, 1891), G. Bronisch (1896, 1898), Mikkola (1897) ë Nitsch (1903). Wôżny ùsôdzk to słôwórz Stefana Ramùłta *Słownik języka pomorskiego, czyli kaszubskiego* z 1893 a téż Friedrich Lorentz *Slovinzische Grammatik*, 1903, *Slovinzische Texte*, 1905, ë *Slovinzisches Wörterbuch*, 1908.

Pierszim rësznikã kaszëbsko-pòmòrsczé nôrodowi rësznotë béł Florian Cenôwa. Òn zabédowôł kaszëbsczi alfabét, òpisôł kaszëbską gramatikã (1879), opùblikòwôł etnograficzną ë historëczną lëteraturã ò żëcim Kaszëbow (*Skórb kaszébsko-slovjnskjé mòvé*, 1866-1868) a téż jinsze knéżczi. Jinym kaszëbsczim ùsôdzcą béł Hieronim Derdowsczi. Pózdni bëli *Młodokaszëbi* prowadzoni przez Aleksandra Majkòwsczégò ë ùsôdzcë piszącë w pismionie *Zrzësz Kaszëbskô* (grëpa *Zrzëszincë*), chtërni wnioslë wiôldżi wkłôd w rozwicé kaszëbsczégò lëteracczégò jãzëka.

Do 1989 rokù mało Kaszëbów bëło w prowôdnëch stanach. W 2005 r. kaszëbsczi jãzëk pierszi rôz szło wëbrac na maturowim ekzaminie. Nie zdrzącë na môłe tim zainteresowanié (kaszëbszczi wëbrało blós 23 ùczniów), to je wôżny dzél òchróni kaszëbsczi kùlturë.
[mały|right|200px|[Kaszëbsczi jãzëk w gminach]]

## Kaszëbskô kùchnia
Kaszëbsczé smaczczi to mòga bëc: brzadowô zupa, czarwina, plińce, prażnica i jin. Niejedné restauracje, karczmë i gòscyńce pòdôwają dlô wanożników np.: wãgòrzową zupã.

## Lëteratura
* Gerard Labùda: O Kaszubach, Gdiniô 1991, str. 18.
* Gerard Labùda: Historia Kaszubów w dziejach Pomorza t.1 Czasy średniowieczne, Gdańsk 2006.
* Aleksander Majkòwsczi: Przewodnik po Szwajcarji Kaszubskiej. Polskie Tow. Krajoznawcze, Warszawa 1924.
* Cezari Obracht-Prondzyńsczi: Kaszëbi dzys : kùltura, jãzëk, tożsamòsc [skaszëbił Eugeniusz Gòłąbk]. Gduńsk: Institut Kaszëbsczi, 2007.
* Kamińska K., Kwiatkowska A.: "Jesteśmy tacy sami. Sztuka w edukacji międzykulturowej" (Kaszubi), 2009,s. 57 http://books.google.pl/books?id=EEypDZU6Uu0C&pg=PA57&dq=kaszubi&hl=pl&sa=X&ei=rso6U62WKdTwhQemuoHICA&ved=0CEsQ6AEwBjge#v=onepage&q=kaszubi&f=false
* Kazimierz Kleina; Cezary Obracht-Prondzyński (red.): Społeczność kaszubska w procesie przemian : kultura, tożsamość, język. Kancelaria Senatu, 2012.
* S. Orgelbranda Encyklopedyja Powszechna (1863), 14 tom, Warszawa, ss. 353-362 "Kaszuby".
* Stefan Ramułt: Słownik języka pomorskiego czyli kaszubskiego. Scalił i znormalizował Jerzy Treder, Gdańsk 2003
* Bernard Zëchta: Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków 1968, tom II, ss. 144 - 145.

## Òbaczë téż
* Kaszëbë
* Lësta słôwnëch Pòmòrzanów

## Bùtnowë lënczi

* http://www.youtube.com/watch?v=WWKeJ1vQxCE Kaszubi
* https://mac.gov.pl/wp-content/uploads/2011/12/Wykaz-gmin.pdf Gminë 2011r.
* http://www.youtube.com/watch?v=QShOKIvG_B8 (pl)
* http://www.thedailyobserver.ca/2015/05/20/kashubian-exchange-program-in-the-works — Kanada

*
Kategòrëjô:Słowiónie