Wôżczi

mały|Głowa wôżczi (''Libellula quadrimaculata'')
**Wôżczi** (*Odonata*) – réga rabùsznëch òwadów.  Są krótczé w pniu, mają smùkłé cało, wiôldżé òczë, dłëdżi òdwlék i dwie pôrë skrzidłów. Czedë wôżczi są w sztãdze spòczinkù jich skrzidła są rozłożoné na bòczi abò są pòdniesóné do górë. Wôżczi są związóné z wòdowim strzodowiskã – pònarwë żëją w wòdze, dorosłé òsóbniczi żëją kòl zbiérnika z wòdą stojącą abò płënącą.

## Wëstãpòwanié
mały|Kòpùlacjô wôżków
Na swiece znónëch je kòl 6000 tësąców żëjącëch wespółczasno gatënków wôżków, wëstãpùjącëch na wszëtczich kòntinentach òkróm Antarktidë. W Eùropie wëstãpùje kòl 130, a w Pòlsczi 73 gatënków wôżków.

## Charakteristika
mały|''Meganeura''
Długòsc cała wôżków òscyluje òd 2 cm do 19 cm. Jich rozłożoné skrzidła mają òd 2 cm do 19 cm. Do nôwiãkszich żëjącëch gatënków wôżków nôleżi *[[Anax strenuus]]*. 

Głowa wôżczi je baro dżibkô. Òna mô baro wiôldżé, rozbùdowóné òczë i krótczé makle. Ji gãbny aparat je grëzącégò tipù. Kroczné nodżi są dłudżé i smùkłé. Òdwlék wôżków zbudowóny z 10 dzélów je dłudżi i cenczi.
Samice wôżków są colemało mni ufarwioné niżlë samce. Ù samców na drëdżim segmence je baro złożony kòpùlacyjny aparat. Samice mają jajenkò służące do skłôdaniô jajów. Skłôdają je pòd wòdą abò w pòblëżim, czãsto na płëwającëch abò zagłãbionëch roscenach.

Wôżczi żëją òd 6 miesąców do 7 lat, z czegò wikszosc pòd wòdą jakno rabùszné pònarwë. Jakno dorosłé, lôtającé òwadë wiôldżi gatënczi wôżków żëją do 4 miesąców. Wôżczi lôtają nôlepi z wszëtczich òwadów. Robią to chùtkò i cëchò.Jachtują na lôtajacé òwadë m. jin. na mëdżi i plujczi. Chwitają je nogama. Pòtrafią widzec w przód dargã lecënkù swòji òfiarë. Miészé gatënczi wôżków chòdzą pò roscenach i tak jachtują. 

## Dôwné wôżczi
Wôżczi nôleżą do ewòlucyjno nôstarszich westrzód terô żëjącëch òwadów. Prawôżczi z ôrtu *[[Meganeura]]* i *[[Meganeuropsis]]* bëłë nôwiãkszimi ze znónëch òwadów ò wiôldżich skrzidłach do 720 mm abò 750 mm.

## Systematika wôżków
mały|Zestawienie skrzydeł ważek: ''Anisoptera'' (u góry) i ''Zygoptera''
Dotądka na swiece mómë 6 tësaców gatënków wôżków. Ich biologicznô klasyfikacjô òpierô sã na analizë skrzidłów dorosłëch pòstacëjów.
Dzysdniowo żëjacé wôżczi dzelą sã na pòdrzãdë:

* różnoskrzidłé wôżczi (Anisoptera)
* równoskrzidłé wôżczi (Zygoptera)
Wëapartniómë jesz 4-5 jinszich rzãdów znónëch z materiałów kòpalëch midze chtërnyma są:
* Protodonata 
* Protoanisoptera
* Protozygoptera
* Archizygoptera
Czasã mómë téż trzecy pòdrząd Anisozygoptera a mnidze nima wëmarłé wôżczi i dwa żëjacé w Azja gatënczi żëwëch skamiałosców z ôrtu  Epiophlebia.
Pònarwë òbù tich karnów - Anisoptera i Zygoptera - mają dzybrorérë ùkrité bënë òdwléka.

## Wôżczi chronioné w Pòlsczi
mały|Zelonô trzepla ''(Ophiogomphus cecilia)''
W Pòlsczi wëstãpùją 73 gatënczi.

Scësłą òchróną òbjãté są:
* Ophiogomphus cecilia
* Nehalennia speciosa
* Coenagrion ornatum
* Leucorrhinia albifrons 
* Leucorrhinia caudalis
* Leucorrhinia pectoralis
* Aeshna viridis 
* Aeshna caerulea

mały|Gadzogłówka żôłtonoga ''(Gomphus flavipes)''
Czãscową òchróną òbjãté są:
* Gomphus flavipes
* Coenagrion armatum
* Sympecma paedisca
* Somatochlora alpestris
* Somatochlora arctica
* Cordulegaster boltonii
* Aeshna subarctica

## Przëpisczi

## Bùtnowé lënczi

Kategòrëjô:Òwadë