open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nowi Jork (stón)

thumb|Stón Nowi Jork na kôrce USA
thumb|Stanica Nowégò Jorkù
thumb|Sztatura Wòlnoscë
**Nowi Jork** (ang. State of New York  lub New York State ) – stón w nordowò -wschòdni czãscy Zjednónëch Krajów Americzi. Stolëcą je Albany.  

## Historiô

Przódë (czej jesz nie bëło tam Eùropejczików) ne òbszarë zamieszkiwelë Jindianie Mohegan, Munsee i Delawarowie (algònkińskô grëpa), a téż  Mohawk, Oneida, Onondaga, Cayuga i Seneka. Pierwim Eùropejczikã, chtëren nawiedzył òbéńdã przińdnégò Nowégò Jorkù béł Giovanni da Verrazzano w 1524 rokù. Henry Hùdson w 1609 rokù òdkrił główną rzékã stanu, pózni pòzwóną jegò mionã. Pierszima stójnyma eùropejsczima òskòlańcama bëlë Hòlandrë, chtërni òd 1613 rokù òrganizowelë w òbrëmienim Manhatanu swòjiznowé zamòrsczi  òbszôr. Le pózni pò III wòjnie anielskò–hòlendersczi òddelë te zemie Anglikóm, chtërny nadelë ji nowé miono  *Prowincjô Nowi Jork* (1777 r.). Òstateczno òbszarë Nowégò Jorkù stałë sã swòjizną Zjednónëch Krajów Americzi na skùtk ùgòdów pòdpisónëch do 1797 rokù z Jindianama .

## Geògrafiô

Stón rozcygô sã òd jezora Òntario i Erie do Atlanticczégò Òceanu (tikô gò na pôłniowim wschòdze). Na nordze mô grańcë z Kanadą. Nôwiãkszé rzeczi to: Niagara, Hùdson, Rzéka Swiãtégò Wawrzińca. Stón Nowi Jork  leżi  pòmidzë taczima stanama jak: Vermount, Connecticut, New Jersey i Pennsylvania. Nôwiãkszim gardã stanu je Nowi Jork, gdze żëje bezmała pòłowa jegò mieszkańców. Jinszé wiôldżé gardë to: Bùffalo, Rochester, Syracusë i stolëca stónu – Albany.     

## Demògrafiô

Nowi Jork mô 17 421 800 mieszkańców (2005). Hewò lëdze gôdają pòstãpnyma jãzëkama : 
*anielsczi jãzëk – 71,84%
*szpańsczi jãzëk – 14,08 %
*chińsczi jãzëk – 1,66 % 
*rusczi jãzëk  – 1,33 %
*włosczi jãzëk – 1,27 %
*francësczi jãzëk – 0,8 %
*kreólsczi jãzëk – 0,65 % 
*jãzëk jidisz – 0,6 % 
*kòreańsczi jãzëk – 0,6 %
*pòlsczi jãzëk  – 0,54 %

## Religiô

*katolëcyzna – 39 % 
*protestantizna– 32 % (w tim Lëterstwò 11%) 
*bez wëznaniô – 17 % 
*judajizna – 6 % 
*òstałë (m. jin. islam ...) – 6 %  

Nôwikszima religijnyma grëpama w 2010 rokù bëłë:
*Katolëcczi Kòscół: 6 286 916 
*Judajizm: 784 106 
*Jislam  392 953  
*Protestantiznë : 374 521 
*Zjednóny Metodisticzny Kòscół: : 328 315
*Zelonoswiãtkòwcë : 175 000
*Kòscół Baptistów : 173 407 
*Kòscół Episkòpalny : 163 730 
*Kòscół Ewangelickò–Lëtersczi: 134 407 
*Prezbitersczi Kòscół: 116 960 

## Ùniwersitetë
*City University of New York
*Cornell Uniwersity 
*Siracuse Uniwersity
*Columbia University

## Nôwiãkszi turisticzny atrakcje
Sztatura Wòlnoscë, Wòdospôd Niagara, Wëższô Wòjskòwô Szkòła *West Point*, Central Park i jinszé.

## Przëpisczi

Kategòrëjô:Zjednóné Kraje Americzi
Ewanieliô wedle swiãtégò Mateùsza

thumb|right|Swiãti Mateùsz

**Ewanieliô wedle swiãtégò Mateùsza (Mt)** – to je jedna z sztërzëch Ewanielów Nowégò Testameńtu, chterne Kòscół ùznôł za natchnioné ë wprowadzył do knégów Swiãtëch Pismión. W kanonie Nowégò Testameńtu òna je jakno pierszô.

## Òbaczë téż
* Ewanieliô wedle swiãtégò Jana
* Ewanieliô wedle swiãtégò Marka
* Ewanieliô wedle swiãtégò Łukôsza

## Lëteratura
* Ewanielie na kaszëbsczi tołmaczoné. Z greczi przełożił na kaszëbsczi jãzëk ò. Adam Ryszard Sikora OFM. Gdańsk 2010; ISBN 9788387258399

Kategòrëjô:Bibliô
Wòdnô strzélka

thumb|Wòdnô strzélka
**Wòdnô strzélka** (*Sagittaria sagittifolia* L.) - to je wielelatnô roscëna z rodzëznë *Alismataceae*. Òna rosce m. jin. na Kaszëbach.

Kategòrëjô:Bòtanika
Séwny groszk

thumb|Séwny groszk
**Séwny groszk** (*Lathyrus sativus* L.) – to je ôrt jednoroczny (latny) rоѕсёnё z rodzëznë bòbòwatëch (*Fabaceae*). Jegò zôrna są np. do robieniô jedzeniô. 

## Bùtnowé lënczi
*

Kategòrëjô:Bòtanika
Magnoliô

thumb|Magnoliô
**Magnoliô** (*Magnolia*) - to je szlach drzéwiãt abò krzów z rodzëznë magnoliowatëch (*Magnoliaceae*), chtëren rosce wiele lat. To je òzdobnô roscëna, chtërna biwô sadzonô np. na Kaszëbach, ale tu je jich mało.

Kategòrëjô:Bòtanika
Kategòrëjô:Léczné roscënë
Kòralowi bes

thumb|Kòralowi bes
**Kòralowi bes** (*Sambucus racemosa* L. ) – to je ôrt roscënë z rodzëznë *Adoxaceae*. Òn rosce m. jin. na Kaszëbach.

Kategòrëjô:Bòtanika
Pòwroznik

thumb|''Potentilla reptans''
**Pòwroznik** (*Potentilla* L.) - to je szlach roscënów z rodzëznë różowatëch (*Rosaceae* Juss.). Òne roscą m. jin. na Kaszëbach. Ôrtã z tegò szlachù je gãsy pòwroznik.

Kategòrëjô:Bòtanika
Strzébrzny pòwroznik

thumb|Strzébrzny pòwroznik
**Strzébrzny pòwroznik** (*Potentilla argentea* L.) - to je ôrt roscënë z rodzëznë różowatëch (*Rosaceae* Juss.). Òn rosce m. jin. na Kaszëbach. 

Kategòrëjô:Bòtanika
Nowi Jork

mały|Nowi Jork
**Nowi Jork** (an. New York) je gardã w Zjednónëch Krajach Americzi, w stanie Nowi Jork.

Òstał założony przez Òlendrów w 1624 jako hańdlowô faktoriô, w 1626 nadali mu miono Nowi Amsterdam, w 1664 po britijsczim pòdboju zwëskał miono Nowi Jork.

### Spòdlowé pòdôwczi
* wiéchrzëzna: 1223,6 km²
* lëdztwo: 8.48 miliona (lëpińc 2024), Nowi Jork je nôbarzi zalëdzonym gardã Zjednónëch Krajów

## Sprôwné pòdzelenié

Nowi Jork dzélë sã na 5 òkrągów (an. Boroughs)

* Manhattan 
* Brooklyn 
* Queens 
* Bronx 
* Staten Island

## Przëpisë

Kategòrëjô:Zjednóné Kraje Americzi
Krëpë

thumb|Krëpë bùkwitné

**Krëpë** – jadalné semiona zbòżów abò zbòżów rzekòmëch, czãsto w letkò rozdrobniony pòstacëji (le nié tak baro jak mąka) abò blós pòzbawiony cwiardi łusczi. Dzãka wësoczi zawôrtoscë skrobi pòsôdają wësoką kôrmną wôrtosc. Krëpóma nazéwóné są kasze òtrzimóné z zôrna, chtërno òstało tylkò òbłuszczoné i ewentualno wëpòlérowóné, przë zachòwanim sztôłtu zôrna.

Krëpë to produkt z fùlownégò zôrna, chtëren zawiérô nôceniészé jegò składniki: łusczi i zôrodczi. To dzãka temù krëpë bògaté są m.jin.w magnés, cynk, żelaz,pòtas,  fòsfòr, witaminë z grëpë B i witaminã E. Czim grëbszé krëpë (bùkwitné,  jãczmianné), tym wicé zawiérô błonnika, chtëren rëchtuje robòtã flaków, wchłôniô nadmiar chòlesterolu, tłùszczów. Produktë te zawiérają téż rutynã, chtërna wzmôcniô krwionosné nôczënia.

## Historiô
thumb|Krëpë jãczmianné
Òd wieków ùżiwóné jakò jeden z pòdstawòwëch składników kùlinarnëch na swiecie. Òd kùńca XVI wiekù krëpë ùchòdzałë w pòlsczi kùchni za primitwną jôdã, chtërną żëwilë sã główno lëdzë bidny i chòri. W rokù 1610 Szymón Syreńsczi, zanotowôł w Zélnikù *Lëdze stôrégò wiekù pùczi chleba nie ùżiwalë, grysu z jãczmiénia òtłùszczonégò, samòszé i pszéńcë ùżiwôlë, pòtemù za znajomòscą chleba òpùscëlë tã pòtrawã, dlô chòrëch ją doktoróm òstawiwszë, chtërną  pòtemù  kaszywã i kaszą nazwóno*. Markiz de Beauplan w swòjim òpisenkù wschòdniëch pòłaców Małopòlsczi pòstrzód pòtrawów prostégò rusczégò lëdu wëlicziwô: pierodzi, plińcë z bùkwitu, kapùstã pòdôwóną ze szpiekã, groch, klusczi i krëpë. W rokù 1682 Stanisłôw Czerniecczi, kùchôrz wòjewòdë krakowsczégò w dzele *Compendium ferculorum* pòstrzód 333 receptów  wëmiéniô blós jeden co wëzwëskùje krëpë, je to brejka ùgòtowónô na mlékù z dodôwkã  jaja, rodzynków i cynamònu, na kùńcu ùpiekłô w piekarnikù. Na przëgrańczu pòlskò-rusczim jadło sã *kaszã (krëpë) jãczmianną, ówsną i òrkiszową, bùkwitny chãtno sã  nie jôdało.*

## Przëpisczi
Kategòrëjô:Kùchniô
Słowik

**Słowik** (*Luscinia*) - to szlach môłëch ptôchów z rodzëznë mùsznikòwatëch (*Muscicapidae*). Òn biwô  m. jin. na Kaszëbach. 

Kategòrëjô:Ptôchë
Szari słowik

**Szari słowik** abò **sadownik** (*Luscinia luscinia*) - to je ôrt małégò ptôcha z rodzëznë mùsznikòwatëch (*Muscicapidae*). Òn biwô  m. jin. na Kaszëbach. To je jeden z nôlepszich ptôszich spiéwôków.  Te słowiczi przëlôtiwają w łżekwiôce - môju, a òdlatiwają do Africzi w zélnikù - séwnikù. 

## Lëteratura
Bernard Zëchta. Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków - Gdańsk 1972, tom V, s. 7

Kategòrëjô:Ptôchë
Hanka sã żeni

***Hanka sę żeni***  - to je titel znónégò dokôzu òbëczajnégò ks. doktora Bernata Zëchtë. To je jegò wôżny dokôz, chtëren zagwësnił mù pòczestny môl w dzejach całi kaszëbsczi pismieniznë. *Hanka sę żeni : wesele kaszubskie : w pięciu aktach z muzyką i śpiewem* - Wejherowo : skład główny, Dom Książ̨ki Polskiej w Warszawie - w stôrim pisënkù ùkôzało sã w 1937 rokù. Tu je m.jin. napisóńé: "Do smiercë nie zabôczta, że wa jesta Kaszëbi! Nie wstidzta sã nigdë swego pòchòdzeniô, swich strón, starosjecczich strojów ji zwëkow, a ju nigdë, przenigdë nie wstidzta sã pò kaszëbskù gadac, chòcbë za to z waju smiôc sã ji weszczerzac miele."

## Lëteratura
* F. Neureiter: Geschichte der kaschubischen Literatur : Versuch einer zusammenfassenden Darstellung, 2. verb. u. erw. Auflage, Sagner, München 1991, s. 223, ISBN 3876904889.
## Bùtnowé lënczi
*VIAF
*https://web.archive.org/web/20160810222218/http://www.luzino.diecezja.gda.pl/index.php/2014-11-17-19-05-35/kibeho/63-sample-blog-post-3

Kategòrëjô:Kaszëbskô lëteratura
Kaszuby

**Kaszuby** - to je wies w lubelsczim wòjewództwie. To są Kuszaby z XIX stalata, ale ò tim môlu bëło pisóné ju 1484 rokù. 

## Bùtnowé lënczi
*Kuszaby
*Kuszaby

Kategòrëjô:Lubelsczé wòjewództwò
Pòszczesnik

left|thumb|250px|<center>''Lolium perenne''
**Pòszczesnik** (*Lolium* L.) - to je szlach roscënów z rodzëznë *Poaceae*. Tich trôwów je wicy jak 10 ôrtów.

## Lëteratura
*J. Trepczyk: Słownik polsko-kaszubski, Gdańsk 1994, t. II, s. 449

Kategòrëjô:Bòtanika
Kòrmòrón

**Chałëpnik, wãgòrznik, szëplôrz, kòrmòrón**, *Phalacrocorax carbo*

Ptôch wòdny z cémnyma, blós czôrnyma piórama z trochã zelonym a niebiesczim sklëniém.Cało je wedłużony,dzób mòcny z hakòwatim kònca. 4 pólce pòłączony plewa pławną z òstryma pazurama, chtërnyma chwitô sã gałązów.

W ùszłoscë chałëpników bëło mniéj,  a żëłë leno na sztrądze Bôłtu. Òb 30 lat je iich corôz to wiãcy a terôz są też na sztrądze jezór. Tak je  dlôte, że w jezorach òb lëdzką dzejacelnosc, pòjawiło sã wiele małé rëbë. A te je tak, je żercy są ptôchë. To je dokóz, że kóżdi skùtk mô swòjã przëczënã, że lëdzczé wtrącywanie w nôtërã  mùszi bëc baro dobrzé przemëszlëwóny.
mały|prawo|Phalacrocorax carbo
## Miara
*dłëgòsc cała ( mit dzób a ògón )- òk. 1 m
*szerokòsc skrzidłów 130 -160 cm
*wësokòsc ok. 80 cm
mały|Kormorón

## Co lubi jesc
Chałëpniczi chãtno jedzą tilkò rëbë. Są to monofagi i ichtiofagi.Òb dzyń zeżrą ók. 0,5 kg rib. Nôbarżi szmakają jima te rëbë, chtërnych w jezórze je naôjwiãcy tj.ùkleje, òkónczi, płotczi.. Rëbôcë ùwôżają chałëpnika szkòdnikã, bez to, że wëjôdô „dobrą rëbã”. A chalëpnik nie wëjôdu wiôldżi rëbë leno tą małowôrtną. Pòmôgô w nën spòsób zrobic plac we wòdze jezora dlô wiôldzi rëbë. Pòtimù  ti co chwitają rëbë na jezorze mają wiãkszą redotã, a nie kłopotë z ptôchama. Chałëpnik  je  òbjãti òchroną. 
## Zwëczi
Czãsto mòżemë òbôczëc chałepnika sedząc na drzéwie abò sztrądze ze szérok rozłożonyma skrzidłama.  Tak je dlôtë, bò òn mùszé je wësuszëc. Jegò pióra stają sã mòkré, w rozszlachòwanié do piórów inszëch ptôchów, jegò nie są òbtłuszczałé. Mòkri pióra są cãższé a të ptôch mòże  pikòwac głãbok w wòda. 
## Gniôzdo i pisklãta
Chałëpnik bùdëje z wietewków gniôzda na drzewie, krótkò jezór. Czãsto je to widzec ( np. kòl jezora Wdzydzczégò)  pò biôłëch òd lóntów kikutach zniszczonëch drzéw. 
Ptôszëca skłódu 3-4 jajów a pò 24 dniach wëkluwają sã młodé. Pisklóczi są nadżi, slepé i dopiérze pò czile dniach dostówają cémné pùch. Staré ptôchë żëwią pisklaczi trochã  przęrobionyma, przëtrówionyma rëbama a w dzobach prznószają  wòdã.
## Òbaczë téż
*Projekt strategii zarządzania populacją kormorana w Polsce
*Opracowanie krajowych strategii gospodarowania wybranymi gatunkami...
*Ptaki-Kormoran
Kategòrëjô:Ptôchë
Artëleriô

mały
mały
mały
**Artëleriô**  óznôczô wòskò z kanónama ,w  Europie ùżiwóné òt trzënôstigò wieku, przëbëwszë z wënalézenié czôrnygò prochù. To je chińsczi odkrëcé dokonałé w dzewiątém wieku.
To dô rozmajité ôrte broni artëlerijsczi, môłô, strzédnô i wiôlgô abò cãżkô . Nôprzód w sztërnôstim wieku wënalôzle cãżkô bróń strzelnô, to wëpùszczô kùla przez wëbùch prochù.  

## Bùdowizna
Wójskò artëlerijszczi mô wiele ôrtów bróni, w sztërnôstim wieku ùżewale letkô rãcznô piszczel co miała  drzewiany  chwët i z żelazła wëlot. Òna  mô kaliber sztërdzescësztëre milimetra i wôga òsem i pół kilo. Artëlerzista ùżëwôł ja do òbléganiô.
Artëleriô mòże bombardować, célowac na pòwietrzé, na wòdô, na lùndzé.

Letkô bróń artëlerijskô je hakownica artëlerzisté ùżëwalé jã w sztërnôstim i w piãcnastim wieku, Òni mòegle z niã drawòwac, sprôwno schòwac sã i chùtkò  w jã wsadzëc proch i kùle.
## Òrté
Strzédnô bróń artëlerijskô to je  kanóna na lawece, óena sã dała cëgnąc kòniama, abò włożëc na  wóz, na okrãt. Ùżiwónô bëła òt szesnôstigò wieku do sédmënôstigò wieku.

Cãżkô bróń strzelnô to jé „bombarda” òna jé zdebło  jinô formô, lùfa jé òd stronë  spódkã zmiészënô, a ód wëlecënkô jé szerokô.  

## Bibliografiô

Włodzimierz Kwaśniewicz, Leksykon dawnej broni palnej, Warszawa 2004
David Harding, Encyklopedia broni, Warszawa 1995
Michał Gradowski, Zdzisław Żygulski Jun, Słownik Uzbrojenia Historycznego, Warszawa 1998
Michał Bogacki, Broń wojsk polskich w okresie średniowiecza, 2009
Piotr Chlebowicz, Ręczna broń palna w średniowieczu, Toruń 20013
Michał Mackiewicz, RZECZPOSPOLITA, nr 4/20, 2006, s. 8-9
Bùlwnica

thumb|''Leptinotarsa decemlineata''
**Bùlwnica** (abò **stonka**, **bùlewnô stonka**; łac.  *Leptinotarsa decemlineata*) – chrząszcz z rodzëznë *Chrysomelidae*.  Szkódnik bùlwòwëch ùprôw.

## Wëzdrzatk
Bùlewnô stonka mô òwalny, wëpùkłi sztôłt. Ji głowa, nodżi i krzebt są żôłté, na karkù mô czôrné plamë. Ji pòkrëwë są żółté, na chternëch je dzesãc czôrnëch pasów. Òczë stonki są pò òbù stronach głowë.
thumb|Bùlewnô stonka

## Jôda
Bùlewnô stonka jé lëstë, łodëdżi i kwiatë bùlwów. 

## Rozwij
Bùlewnô stonka składô môłé apfelzynowé, òwalné jaja w dosc wielny lëczbie, kòl. 800 szt., wiedno w spòdkù bùlewnëch lëstów, cobë je òchronic przed słuńcã i deszczã. Z jaj wëchôdają pònarwë. Òne są niewiôldżé, dosc grëbé i różewé. Na bòkù mają czôrné plachë.

## Wëstãpòwanié
Na swiece znónëch je kòl 35 tësąców żëjącëch wespółczasno gatënków stonkòwatëch, wëstãpùjącëch na wszëtczich kòntinentach òkróm Antarktidë. W Eùropie wëstãpùje ich kòl 600 gatënków. Pòlsczi gatënczi stonkòwatëch òprócz bùlewny stonczi to m.jin.: Entomoscelis adonidis, i Melasoma vigintipunctata.
Bùlewnô stonka pòchôdô z Kolorado (USA). W Eùropie pòjawiła sã w XIX i XX wiekù. Przëwloklë ją òkrãtniczi na pòkładze òkrãta.   

thumb|Wëstãpòwanié

## Biéda bùlewny stonczi w Pòlsce
W latach 1929-1938 bùlewnô stonka wëstãpòwała w Pòlsce leno spòradëcznie. Zôczątk zmianë na lëchi zrëszëniô sã w 50-tëch latach. Òna rozmieje zabic całi pòle z bùlwama.
Bùlewnô stonkã mòże zniszczëc sã przez zbiérk pònarwë abò chemicznie. Nôtëralnym riwalã bùlewny stonczi je łówny bażant, chtërny zjada ji pònarwë .

## Lëteratura
*Bernard Zëchta, *Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej*, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków 1967, tom I, s. 90.
* Jan Boczek, *Nauka o szkodnikach roślin uprawnych*, Warszawa: Wydawnictwo SGGW, 1995, s. 17
* Zdzisław Zblewski, *Leksykon PRL-u*, Kraków: Znak, 2000, s. 146.

Kategòrëjô:Òwadë
Wschòdnô platana

mały|left|Wschòdnô platana
mały|Wschòdnô platana
**Wschòdnô platana** (*Platanus orientalis* L.) – to je drzéwiã z rodzëznë platanowatëch (*Platanaceae*). Ta platana rosce 30 m i wicy w górã. 

## Bùtnowé lënczi

Kategòrëjô:Bòtanika
Diamańt

thumb|Diamańt
thumb|Sztruktura diamańtu
**Diamańt** – szlachetny kam, baro rzôdczi minerôł z karna samòrodnëch pierwiôstków.

Pòzwa pòchòdzy òd stgr. *adamas* (‘niedobëti’, ‘niepòkònóny’, ‘nie do zniszczeniô’). Je nôcwiardszą znóną substancją w nôtërë.

Diamańt to czësti wãdżel, jedna òd jegò alotropowëch òdmian.

## Céchë
* dobrô ceplnô przewòdnosc
* je dobrim izolatorã

## Wëstãpòwanié
* pierwòszné pòkładë 
* wtórné pòkładë

## Place wëstãpòwaniô
* Jindie – diamańtonośnô òbéńda cygnie sã na Hindustańsczi Półwëspie w dolëznie rzéków: Penner, Kistnach, Gadavary. Strzédnô wielkosc diamańtów  0,6 karata 
* Ruskô – w Jakùcji (Trubka Udacznaja), Ural, Płw. Kola
* Australiô – nad rzekama Gwadir i Darling
* Pôłniowô Afrika – dorzéczé Oranje, Vaal – znóne òd 1867 r. W 1870 r. òdkrëto pierwòszné pòkładë kimberlitowégò tipù kòl Kimberley. Tu w kòpalniach nalazłé òstałë nôwiãkszé i nôbarżi znóne diamańty: Cullinan, Excelsior, Petz, Wiktoria, Juliusz Man
* Demòkraticzna Repùblika Kongo – pòkładë colemało òkrëchòwé
* Brazyliô – Minas Gerais, Mato Grosso, Parana – aluwialné pòkładë. Je tu baro wiele diamańtów czôrnych (karbonado)
* Botswana – Orapa
* Namibia
* Sierra Leone 
*Senegal
* Kanada
*Zjednóné Kraje 
* Angola
* Kongo
* Lesotho
* Tanzaniô
* Ghana
* Ùbrzég Słoniowëch Kłów
* Burkina Faso
* Gwineja
* Liberiô

## Ùżëcé
* przë produkcje materiałów i nôrządzów scérnëch
* do produkcje termoplasticznëch past
* w jubilerstwie

## Imitacje diamańtów
thumb|Kwarc-diamańt z Herkimer
* Cyrkòn
* Kòrund
* Topaz
* Spinel
* Kwarc
* Cyrkòniô

## Znóné diameńtë
thumb|Cyrkòn
* *Cullinan* – 3106 karatów, pòdzelony na 105 dzélów i òszlifòwany;
* *Excelsior* – 995,2 karata, pòdzelony na 11 dzélów i òszlifòwany;
* *Prezydent* – 726,6 karata, brazylijsczi, pòdzelony na 29 dzélów i òszlifòwany;
* *Jonker* – 726 karatów, pòdzelony na 15 dzélów i òszlifòwany;
* *Jubilee* – 650,8 karata, pò òszlifòwaniu 245 karatów;
* *Centenary* - 599 karatów; szlifòwanie bawiło bezlëcha 3 lata (szlifierzã béł Gabi Tolkowsky), pò òszlifòwaniu kam mô 273,85 karatów;
* *Imperial* (Victoria, Great White, Nizam) – 457 karatów, òszlifòwany;
* *Darcy Vargas* – 425 karatów, brazylijsczi;
* *Regent* – 410 karatów, pò  òszlifòwaniu 140,5 karata, dzysdnia w Luwrze;
* *Szach* – 3x1 cm, dzysdnia w skarbcu na Kremlu;
* *Orłow* – kòl 400 karatów, pò òszlifòwaniu 189,6 karata;
* *Gwiôzda Jakùcje* – 234 karaty, syberyjsczi;
* *Millennium Star* – 203 karaty;
* *Koh-i-noor* – 181,1 karata, jindyjsczi, pò òszlifòwaniu 108,93 karata, zdôbi britijsczi kòrónné klénotë; 
* *Hope* – 67,125 karata, pò òszlifòwaniu 44,4 karata, nôwiãkszi farbny diamańt – szafirowòmòdri.

## Lëteratura
*K. Maślankiewicz, *Kamienie szlachetne*, Wyd. Geologiczne 1982.
*C.Hall, *Klejnoty, Kamienie szlachetne i ozdobne*, Wyd. Wiedza i Życie 1996.
*W.Schuman, *Kamienie szlachetne i ozdobne*, Wyd. Alma –Press 2004.

Kategòrëjô:Chemijô
Arkóna

thumb|right|Blizë na Arkónie
**Arkóna** (miem. *Kap Arkona*) - je nôbarżi nordowim dzélą Rugie nad sztrądã Bôłtu w Miemiecce. Czëdes tu béł pògańsczi chram. Tu są blizë.

## Bùtnowé lënczi
*

Kategòrëjô:Meklenbùrskô-Przédné Pòmrë
Jerichò

320px|left|thumb|Jerichò

**Jerichò** – to je gard w dolëznie Jordanu. Òn je wicy jak 1000 m niżi Jerozolëmë, kòl 10 km na nordã òd Martwégò Mòrza.

## Lëteratura
* Ewanielie na kaszëbsczi tołmaczoné, z greczi przełożił na kaszëbsczi jãzëk ò Adam Ryszard Sikora.: Nowi Testameńt : ewanielie pò kaszëbskù / z greczi na kaszëbsczi jãzëk przeł. Adam Ryszard Sikora., Gduńsk : Polskapresse. Oddział Prasa Bałtycka, 2014, s. 188 ISBN 9788360203248 978-83-87258-39-9http://alpha.bn.org.pl/search~S5*pol/?searchtype=i&searcharg=9788360203248&searchscope=5&sortdropdown=-&SORT=D&extended=0&SUBMIT=Szukaj&searchlimits=&searchorigarg=i8391280934
## Bùtnowé lënczi
https://web.archive.org/web/20140809143020/http://www.jericho-city.org/etemplate.php?id=19

Kategòrëjô:Azëjô
Rea

**Reja** (także **Rea**; gr. *Ῥεία Rheía, Ῥέα Rhéa*, łac. *Rhea*) – w mitologi grecczi jednô z tytanid, bògini płodnosce. Òpiekunka dzecë.
Córkô Uranosa (Nieba) i Gai (Zemi).W  mitologi stała sã memką wielu bògów i bodziń. Bëła sostrą i białką Kronosa, memka Demeter, Hadesa, Herë, Hestii, Pòsejdona i Zeùsa, a także Daktylów. 
W sztuce Rea jes  przedstawianô w rydwanié ciągniãtym przez dwa lwë.
Miedzwiôdk Pùfôtk

300 px|thumb
150px|mały|Miedzwiôdk Pùfôtk- White River, Ontario
**Miedzwiôdk Pùfôtk** (*Winnie-the-Pooh*) - to je titel ksążczi dlô dzecy, chtërny aùtorã je A. A. Milne, a przełożënk z anielsczégò jãzëka na kaszëbsczi je Bòżenë Ùgòwsczi. W ti ksążce z 2015 rokù są jilustracje z pierwòtnëch wersjów dokazu.

Kategòrëjô:Wiôlgô Britanijô
Wendowie

**Wendowie** (*Wenden*,*Venedi*) - tak Miemcë na Słowión czedës gôdelë. Friederich von Dreger pisôł, że mòwa Wendów (*wendische Sprache*) bëła milonô z mòwą Kaszëbów (*Cassubische*).
Stefan Ramułt napisôł, że  dlô Miemców to mògle bëc np. Słowińcë. Kaszëbskô Karznica to pò miemieckù bëła *Wendisch Karstnitz*. Pòdług miemiecczich wiadłów 1 gòdnika 1900 rokù w Miemcach 93.032 personów znało mòwã Wendów (*Wendisch*). Mòże rzec, że jesz przë rodny mòwie - górnosorbsczi jãzëk - trzimają sã Wendowie.

## Lëteratura
* Stefan Ramułt, Słownik języka pomorskiego, czyli kaszubskiego, Gdańsk, 2003, p. 469/XVII
* G. Stone: Slav outposts in Central European history : the Wends, Sorbs and Kashubs, London, UK : Bloomsbury Academic, an imprint of Bloomsbury Publishing Plc, 2016, s. 213
## Dopisënczi

## Bùtnowé lënczi
* (en)
* https://repozytorium.amu.edu.pl/bitstream/10593/13819/1/Wedrujace_Kaszuby__Ujecie_antropologiczne.pdf

## Òbaczë téż
* Kaszëbi

Kategòrëjô:Słowiónie
Kristina (Królewô)

thumb|Kristina - królewô
**Kristina** (*Drottning Kristina* - ùr. 1626 - ùm. 1689 w Rzimie) bëła królewą Szwedzczi w latach 1632–1654. Òna pierszô w Szwedzce przëjãła titel m. jin. ksyżëna Kaszëbów i Wendów (*Cassuben och Wenden*). Krótkò przed smiercą òna chòrza na różã.

Kategòrëjô:Szwedzkô
Caspar Vopelius

thumb|
**Caspar Vopelius** téż **Vopel** (1511 - 1561) béł miemiecczim kartografã. Na swòji karce Eùropë z 1555 rokù on napisôł m.in. *CASSUBEN* - Kaszëbë krótkò *Dantzig* - Gduńska.

## Bùtnowë lënczi
* Fragment Mapy Europy Kacpra Vopela z 1555 ...

	 	

Kategòrëjô:Kartografiô
Kategòrëjô:Miemcë
Prësowie

**Prësowie** - to bëlë lëdze, chtërny mieszkelë na wschódny stronie dólny Wisłë. Prësë miałë miemiecką pòzwã òd nich.
thumb|Prësowie i jiny lëdze kòl 1200 rokù

## Lëteratura
* G. Stone: Slav outposts in Central European history : the Wends, Sorbs and Kashubs, London, UK : Bloomsbury Academic, an imprint of Bloomsbury Publishing Plc, 2016, str. 69

Kategòrëjô:Prësowie
Abdón Strëszôk

**Abdón Strëszôk** (pòl. *Abdon Stryszak*) - ùr. 30 gòdnika 1908 w Domôtowie, ùm. 27 lëstopadnika 1995 we Warszawie - profesor, ùczbiôrz, kaszëbsczi dzejôrz. Òn sztudérowôł na Warszawsczim Ùniwersytece, a òd 1935 rokù béł doktor. To béł m. jin. *doctor honoris causa* Warszawsczégò Ùniwersytetu. Òn béł czestnym nôleżnikiem Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô, a mieszkôł we Warszawie. Aùtor dokôzów pòswiãconëch m. jin. Gdinie.

Za żëcégò béł òdznaczony Kòmańdérsczim Krziżã z Gwiôzdą Òrderu Òdrodzeniegò Pòlsczi i jinyma odznaczeniama. Jegò grób je we Warszawie.

## Pismiona (wëbiérk)
* *Epizootiologia ogólna*, 1961

## Bùtnowé lënczi
* Stryszak Abdon Stefan (1908–1995)
* VIAF

Kategòrëjô:Kaszëbi
Kategòrëjô:Ùczbiôrze
Paweł Brzésczi

**Paweł Brzésczi**  (pl. *Paweł Brzeski* ùr. 10 lëstopadnika 1914 w Mscëszejcach - ùm. 2008 rokù) béł kaszëbsczi dzejôrz. Òd 1961 rokù òn mieszkôł w Kanadze i biwôł np. w Barry’s Bay, a téż ù Kaszëbë Martina Shulista. Pò tim jak w Pòlsce zaczãło sã stojenié w wòjnie - pò 1981 rokù òn wiele zrobił, żebë np. do Lëpùsza przëszła m. jin. żëwnota z Kanadë jakno *Dar Kaszubów z Kanady – dla Kaszubów w Polsce*.

## Bùtnowé lënczi
*Paweł Brzeski 1914-2008

Kategòrëjô:Kanada
Kategòrëjô:Kaszëbi
Jignacy Szutenberg

**Jignacy Szutenberg** (ùr. 22 lëpinca 1901 rokù w Kòżëczkòwie – ùm. 8 séwnika 1975 rokù - béł dzéjôrz kaszëbsczi. Òn béł redaktor w Zrzeszë Kaszëbsczi òd 12 lëpinca 1933 do 1939, a téż òd 1946 do 1947 rokù.

## Dopisënczi


## Lëteratura
*Neureiter F.: Historia literatury kaszubskiej. Próba zarysu. Pòlsczi dolmaczënk Maria Boduszyńska-Borowikowa, Wydawnictwo Morskie, Gdańsk 1982, ss. 199 - 200 

## Bùtnowé lënczi
* https://www.researchgate.net/publication/44705096_Zrzesz_Kaszebsko_Pismo_dla_ludu_kaszubskiego_W_imie_Boga_odrodzenie_Kaszub_nr11_1934

Kategòrëjô:Kaszëbi
Piórkòwnik

**Piórkòwnik** - to bëło pùdełkò do trzimaniô w nim np. òłówków i gùmë do gùmkòwaniô, a téż jinëch pisarsczich materiałów. Dzysô w nim je czãsto wiele plasticzëznë. 

Kategòrëjô:Kùltura
Féliks Marszôłkòwsczi

**Féliks Marszôłkòwsczi** (ùr. 7 zélnika 1914 rokù w Kartuzach – ùm. 1987 - béł dzéjôrz kaszëbsczi. Òn pisôł np. w Zrzeszë Kaszëbsczi w latach 1937 do 1939.

## Ùsôdztwò (wëjimk)
* Drëdżi narodzeni

### Dopisënczi


## Lëteratura
* F. Neureiter: Geschichte der kaschubischen Literatur : Versuch einer zusammenfassenden Darstellung, 2. verb. u. erw. Auflage, Sagner, München 1991, ss. 194 - 197.
* G. Stone: Slav outposts in Central European history : the Wends, Sorbs and Kashubs, London, UK : Bloomsbury Academic, an imprint of Bloomsbury Publishing Plc, 2016, s. 341
* Z Kaszub do Austrii : korespondencja literatów kaszubskich do Ferdynanda Neureitera / materiały przygotowała, opracowała i wstępem opatrzyła Adela Kuik-Kalinowska ; tłumaczenie listów niemieckich Joanna Flinik ; tłumaczenie listu angielskiego Monika Jones. Gdańsk ; Słupsk : Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie = Kaszëbskò-Pòmòrsczé Zrzeszenié, 2017, ss. 232 - 235.

## Bùtnowé lënczi
* https://web.archive.org/web/20160412121042/http://www.najigoche.kaszuby.pl/artykul/artykul=245,pro-memoria-feliks-marszalkowski-1911-1987/

Kategòrëjô:Kaszëbi
Kategòrëjô:Kaszëbsczi pisarze
Agùstin Klémãs Hërsz

**Agùstin Klémãs Hërsz** (pòl. Augustyn Klemens Hirsz) - ùr. 7 zélnika 1921 w Pòmiéczënie - ùm. 26 lëstopadnika 1993 rokù - béł szkólny i kaszëbsczi pisôrz. Ùcził sã w kartésczim gimnazjum, a pòtemù w Warszawie. Òn pùblikòwôł swoje artikle ò kaszëbiznie np. w *Gazecie Kartuskiej*. Òn miôł téż w swòjim ùróbkù òpòwiôdania np.: "Stôri mùszi, młodi mòże".  
 
## Pismiona (wëbiérk)
* *Kronika życia i twórczości Aleksandra Majkowskiego*, Banino 2008https://lccn.loc.gov/2009442095.

## Bùtnowé lënczi
*VIAF
*https://sites.google.com/site/hirszmedia/augustyn-klemens-hirsz

Kategòrëjô:Kaszëbi
Kategòrëjô:Kaszëbsczi pisarze
Westfale

thumb|Westfale - czerwiono pòmalowòné)
**Westfale** (miem. *Westfalen*) - są krôjną w Miemiecczi Federacëjny Repùblice. Òne òbjimają òd 16 000 do 22 000 km² wiéchrzëznë i są krótkò rzéczi Rejn. Tu mieszkô dzél katolëków i lëtrów. 

Kategòrëjô:Miemieckô
Lëdzkô wsza

thumb|Lëdzkô wsza
**Lëdzkô wsza** (*Pediculus humanus humanus*) – to je òwôd z rodzëznë *Pediculidae*. Z nima mielë skweres lëdze m. jin. na Kaszëbach. Jesz dzysô mòże na nie dostac lék w aptékach, żebë gò użëc na włosë.

## Lëteratura
Bernard Zëchta. Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków - Gdańsk 1973, tom VI, s. 84
## Bùtnowé lënczi
*http://entomology.ifas.ufl.edu/creatures/urban/human_lice.htm

Kategòrëjô:Òwadë
Kùrnik

**Kùrnik** – to je gbùrsczi bùdink dlô kwëkù, czãsto dlô kùrów. Tu mòże bëc mało kùrów i wiele razy kùr, a òne tu są le òb noc abò jak je lëchi wiodro.

Kategòrëjô:Gbùrzëzna
Dunkerka

**Dunkerka** (*Dunkerque*) - to je gard i pòrt we nordowi Francji kòl Nordowégò Mòrza. 

lëdztwò: 90995 (2012)

wiéchrzëzna: 43,89 km²

Kategòrëjô:Gardë w Francji
Zwëczajnô pielniczka

mały|Zwëczajnô pielniczka
**Zwëczajnô pielniczka** (*Berteroa incana* (L.) DC.) – to je ôrt roscënë z rodzëznë kapùstowatëch *Brassicaceae*. Kaszëbi mògą na niã gadac pielniczka.

## Lëteratura
* Jan Trepczyk: Słownik polsko-kaszubski t. 2, s. 129; Gdańsk 1994 ISBN 83-85011-73-0

## Bùtnowé lënczi

* http://www2.abc.biology.ug.edu.pl/wp-content/uploads/2014/05/abc5_02.pdf

Kategòrëjô:Bòtanika
Ptôsznica

**Ptôsznica** - to je wiôlgô klôtka dlô dzëczëch ptôchów. W ni lëdze mògą je òbzerac. 

## Òbaczë téż
*
 

Kategòrëjô:Ptôchë
Prôwdzëwô òszoc

thumb|Prôwdzëwô òszoc
thumb|Prôwdzëwô òszoc
**Prôwdzëwô òszoc** (*Elymus repens* (L.) Gould) – to je ôrt roscënë z rodzëznë *Poaceae*. Kaszëbi mògą na niã gadac òszoc i np. òszeca. Mòże bëc zaòszocowóné pòle. Biédni lëdze zbiérelë òszoc, kłedlë ją na jeden wiôdżi kam, a drëdżim tłëklë, żebë mielë co jesc.

## Lëteratura
* Jan Trepczyk: Słownik polsko-kaszubski t. 2, s. 16; Gdańsk 1994 ISBN 83-85011-73-0
* Bernard Zëchta. Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków 1969, tom III, s. 341 

## Bùtnowé lënczi

* http://www2.abc.biology.ug.edu.pl/wp-content/uploads/2014/05/abc5_02.pdf

Kategòrëjô:Bòtanika
Wikszi grëzlôk

thumb|Wikszi grëzlôk

**Wikszi grëzlôk** (*Arctium lappa*) - to je ôrt dwalatny roscënë z rodzëznë astrowatëch. Òn rosce m. jin. na Kaszëbach.
## Bùtnowé lënczi
*http://www2.abc.biology.ug.edu.pl/wp-content/uploads/2014/05/abc5_02.pdf

Kategòrëjô:Bòtanika
Błotny kagùlc

mały|Błotny kagùlc
**Błotny kagùlc** (*Cirsium palustre* (L.) Scop.) – to je ôrt roscënë z rodzëznë astrowatëch (*Asteraceae*). Òn rosce m. jin. na Kaszëbach, a Kaszëbi mògą na niegò gadac kagùlc.

## Bùtnowé lënczi
*''Zróżnicowanie florystyczne zachodniego obrzeża Zatoki Puckiej (północna Polska)''

## Bùtnowé lënczi

Kategòrëjô:Bòtanika
Dëbeltnô flińta

thumb|Dëbeltnô flińta
**Dëbeltnô flińta** – to je dłùgô strzélnô barń z dwùma kòmòrama na patronë i dwùma flińtowima lópama, z chtërnëch jedna je kòl drëdżi abò jedna nad drëgą. Wiele razy z ni je strzélóné do ptôchów.

Kategòrëjô:Strzélné barnie
Lancetowaty kagùlc

thumb|Lancetowaty kagùlc
**Lancetowaty kagùlc** (*Cirsium vulgare* (Savi.) Ten.) – to je ôrt roscënë z rodzëznë astrowatëch (*Asteraceae*). Òn rosce m. jin. na Kaszëbach.
## Bùtnowé lënczi
*https://web.archive.org/web/20160304213840/http://www2.abc.biology.ug.edu.pl/wp-content/uploads/2014/05/abc79_03.pdf

Kategòrëjô:Bòtanika
Môrcën Lëter

thumb|Môrcën Lëter
**Môrcën Lëter** (miem. *Martin Luther*) (1483 - 1546) - béł miemiecczim zôkònnikã, a pòtemù przédnym refòrmatorã, ni leno dlô Miemców, ale w swiece. Òn wspiéróné przez ksyżãt szerzwił deje refòrmacji. 
Òn ùsadzył m.jin. *Exegetica opera latina*. Dlô lëtersczi wiarë to jô baro wôżny człowiek. 
thumb|Môrcën Lëter - zôkònnik

## Bùtnowé lënczi
*http://luter2017.pl/marcin-luter-nieco-odczarowany/

Kategòrëjô:Chrzescëjaństwò
Kategòrëjô:Miemcë
Kafarnaùm

200px|mały|W kòscele w Kafarnaùmie
**Kafarnaùm** (hebr. *כְּפַר נַחוּם*, Kefar Nachum) – gard nad Galilejsczim Jezorã z II-I wiekù przed Chr. w Jizraelu. Dzysô tam je dosc nowi kòscół. Tu bòdôj mieszkôł swiãti Pioter
400 px|mały|Kafarnaùm - kòscół

## Lëteratura
* Ewanielie na kaszëbsczi tołmaczoné. Z greczi przełożił na kaszëbsczi jãzëk ò. Adam Ryszard Sikora OFM. Gdańsk 2010, s. 21; ISBN 9788387258399

Kategòrëjô:Jizrael
Mickey Mësz

thumb
**Mickey Mësz** (*Mickey Mouse*) - to je céchòwónô mësz, chtërną wiele razy dzece na filmie òbzérają.

Kategòrëjô:Film
Kaligrafiô

450px|mały|Pismò z 1465 rokù
**Kaligrafiô** – kùńszt starownégò pisma. Òna bëła w Pòlsce ùczoné w spòdleczny szkòle do kòl 1960 rokù.

## Bùtnowé lënczi

Kategòrëjô: Kaligrafiô
Elisha Cuthbert

thumb|right|Cuthbert w 2009 rokù
**Elisha Cuthbert**, (ùr. 30 lëstopadnika 1982), je teatrownicą z Kanadë. 

Kategòrëjô:Film
Kategòrëjô:Kanada
Cuthbert, Elisha
Knéga Zôczątków

**Knéga Zôczątków** (z hebrajsczégò בְּרֵאשִׁית‎, *Bərēšīṯ*) - to je dzél Piãcoksãgù napisóny pierwòszno pò hebrajskù. Òna je w Stôrim Testameńce. Ji przełożënk z hebrajsczégò je dokôzã òjca profesora Adama Sykòrë, a pòmôgôł mù w robòce profesor Jerzi Tréder.
mały|prawo|
mały|prawo|Braca pòznôwają Józefa - swòjégò brata

## Lëteratura
* Knéga Zôczątków, 2015, z hebrajsczégò jãzëka na kaszëbsczi przełożił ò Adam Ryszard Sikora OFM, Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie Zarząd Główny, Gdańsk 2015

## Bùtnowé lënczi
* Knéga Zôczątków - do słëchaniô
* Wiadła

Kategòrëjô:Bibliô
*
Galileja

200px|mały|Kôrta Galileje kòl 50 rokù
**Galileja** (hebr. הגליל‎ *HaGalil*) – to je krôjna w nordowim Jizraelu. 
200px|mały|Kòscół

## Lëteratura
* Ewanielie na kaszëbsczi tołmaczoné. Z greczi przełożił na kaszëbsczi jãzëk ò. Adam Ryszard Sikora OFM. Gdańsk 2010, s. 159; ISBN 9788387258399

Kategòrëjô:Jizrael
Krąconô trichina

**Krąconô trichina**  (*Trichinella spiralis*)  - to je ôrt nitkówca (*Nematoda*) z rodzëznë *Trichinellidae*. Z tima trichinama mòże bëc skweres m. jin. na Kaszëbach i temù np. swinié miãso je badóné. To je cëzożiwca np. dlô człowieka.
## Lëteratura
*Jan Trepczik: Słownik polsko-kaszubski, Gduńsk 1994 t. 2, s. 264 ISBN 83-85011-73-0

Kategòrëjô:Weterinarnô medicyna‎
Lasowi òzdobnik

left|thumb|250px|<center>Lasowi òzdobnik
**Lasowi òzdobnik** (*Calamagrostis arundinacea*) - to je ôrt roscënë z rodzëznë *Poaceae*. Ta trôwa rosce ni leno w Eùropie.

## Lëteratura
*J. Trepczyk: Słownik polsko-kaszubski, Gdańsk 1994, t. II, s. 264

Kategòrëjô:Bòtanika
Naprësk

thumb|Naprësk

**Naprësk** - to je czãstô w bùdinkù rzecz z cepłą wòdą pòtrzébnô do dbałoscë ò czëstosc cała. Òn mòże miec znaczënk dlô turisticzi. 

Kategòrëjô:Higiena
Strzëna

left|thumb|250px|<center>Zwëczajnô strzëna (''Phragmites australis'')
**Strzëna** (*Phragmites* L.) - to je szlach roscënów z rodzëznë *Poaceae*. Jich je gdze 4 - 5 ôrtów.

## Lëteratura
*J. Trepczyk: Słownik polsko-kaszubski, Gdańsk 1994, t. II, s. 265

Kategòrëjô:Bòtanika
Jason Bateman

thumb|right|Jason Bateman
**Jason Bateman**, (ùr. 14 stëcznika 1969), je amerikańsczim teatrownikã. 

Kategòrëjô:Film
Bernardus Scultetus

**Bernardus Scultetus** (ùr. kòl 1455 rokù w Lãbòrgù – ùm. 30 lëpinca 1518 rokù w Rzimie), ksądz, pisôrz. Béł wôżnym ksãdzem w kòscele katolëcczim. W latach 1513 - 1517 to béł pisôrz kòl papiéża Léòna X.
Òn nazwôł se *Cassubius* Kaszëba w 1488 rokù.

## Lëteratura

## Bùtnowé lënczi
* Onomastica
* VIAF

Kategòrëjô:Kaszëbi
Lékarsczi kòpëtnik

mały|Lékarsczi kòpëtnik
**Lékarsczi kòpëtnik** (*Petasites hybridus*, syn. *Petasites officinalis*) – to je ôrt wielelatny roscënë z rodzëznë astrowatëch. Kaszëbi mògą na niegò gadac kòpëtnik.

## Bùtnowé lënczi

* Zróżnicowanie florystyczne zachodniego obrzeża Zatoki Puckiej
* Kòpëtnik

Kategòrëjô:Bòtanika
Wieża cësnieniów w Miastkù

**Wieża cësnieniów w Miastkù** – je wëbùdowónô w 1928 rokù w Miastkù. Na ji czëpie béł do 2006 rokù zbiérnik wòdë dlô zagwësnieniô sztabilnégò cësnieniô w miastowim wòdoprowôdnikù. 

Kategòrëjô:Architektura
Frãcëszk Tréder

**Frãcëszk Tréder** (ùr. 6 łżëkwiata 1903 rokù w Kòżëczkòwie – ùm. 22 zélnika 1980 rokù - béł kaszëbsczi dzéjôrz. Òn béł szef w Kaszëbsczim Mùzeùm miona Frãcëszka Trédera òd 1947 do 1973 rokù, a pisôł téż pò kaszëbskù.

## Lëteratura
*Neureiter F.: Historia literatury kaszubskiej. Próba zarysu. Pòlsczi dolmaczënk Maria Boduszyńska-Borowikowa, Wydawnictwo Morskie, Gdańsk 1982, ss. 202 - 204 

## Bùtnowé lënczi
* VIAF
## Dopisënczi


Kategòrëjô:Kaszëbi
Jón Kaczkòwsczi

**Jón Kaczkòwsczi** (*Jan Kaczkowski* ùr. 19 czerwińca 1977 rokù w Gdinie – ùm. 28 strëmiannika 2016 rokù w Sopòce), ksądz, pisôrz. Béł doktor mòralny teòlogie, bioetik, ùtwórca pùcczégò hòspicjum i człowiek, chtëren sóm biôtkòwôł sã ze smiertelną chòroscą. Ks. Jón Kaczkòwsczi to béł laùreat wiele nôdgrodów. To béł ùtwórca pùcczégò Hòspicjum sw. Òjca Pio. Òn béł òdznaczony Kawalersczim Krziżã Òrdéru Òdrodzeniégò Pòlsczi.

## Ùsôdztwò (wëjimk)
* Szału nie ma, jest rak. 

## Bùtnowé lënczi
* VIAF
* http://www.ceskatelevize.cz/porady/1185258379-cesty-viry/315298380030007-kaczkowski-knez-kaczkowski/

Kategòrëjô:Katolëcczi Kòscół
Dzéle mòwë

**Dzéle mòwë** – klasë słów jãzëka, wëdzeliwóné na spòdlim jich znank syntaksycznëch, mòrfòlogicznëch i semanticznëch. Kòżdi dzél mòwë charakterizëje sã gwôsnym systemã gramaticznëch kategòriów. Na przëmiôr w kaszëbiznie jistnik charakterizëje sã kategòriama ôrtu, lëczbë i przëpôdkù.

W kaszëbsczim jãzëkù wëapartnic mòże taczé dzéle mòwë:
*znaczeniowé: jistnik, znankownik, zamiono, wielnik, czasnik, przëczasnik;
*pòmòcniczé: przëmiónk, wiąznik, partikla, krziknik.

## Przëpisczi

Kategòrëjô:Gramatika
Nazéwôcz

**Nazéwôcz** (abò **nominatiw**; łac. *casus nominativus*) – jeden òd pòdstawòwëch przëpôdków w nominatiwnëch jãzëkach. Na ògle przëpôdk ten òznôczô agensa, chtëren òd stronë syntaksë czãsto je pòdmiotã. 

Nazéwôcz je m.jin. jednym òd sétmë przëpôdków kaszëbsczégò jãzëka.

## Przëpisczi

Kategòrëjô:Gramatika
Agens

**Agens**  (z łac. *agens* — ‘dzejający’) – semanticznô kategòriô, jedna òd głównëch semanticznëch ról w jãzëkù. We wëpòwiedzenim agensã je aktiwny ùczãstnik sytuacji, chtërny przeprowadzô dzejanié abò sprawùje kòntrolã nad sytuacją. Przëmiérno w zdanim „Knôp rzucył balã w òkno” agensã je „knôp”. 

Òd stronë syntaksë w célu wërażeniô agensa w kaszëbsczim jãzëkù nôczãscy ùżiwô sã nazéwôcza (na przëmiôr: „*Białka* nadzała gark masłem”) abò winowôcza (na przëmiôr: „Te rzeczë są tu przez *niegò* zwlokłé”).

Kategòrëjô:Gramatika
Jistnik

**Jistnik** (abò **substantiw**) – klasa pełnoznacznëch słów (dzél mòwë), chtërna zawiérô pòzwë przedmiotów i żëjącëch jistot. W zdaniu mòże wëstãpòwac przede wszëtczim jakò pòdmiot i dopełnienié.

W kaszëbsczim jãzëkù jistnik charakterizëje sã kategòriama ôrtu, lëczbë i przëpôdkù. Do te w jistnikach chłopsczégò ôrtu w pòjedinczi lëczbie wërôżô sã kategoriô żëwòtnoscë/nieżëwòtnoscë. Jistniczi chłopsczégò ôrtu, chtërne òznôczają òsobë, charakterizëją sã òsoblëwą kategorią chłopskòpersonowoscë.

Òdmianã jistników przez przëpôdczi nazéwô sã deklinacją.

## Przëpisczi

Kategòrëjô:Gramatika
Dôwôcz

**Dôwôcz** (abò **datiw**; łac. *casus dativus*) – jeden òd zanôleżnëch przëpôdków, nôpierszą fùnkcją chtërnégò je wërażenié dalszégò dopełnieniô. Przëpôdk ten brëkòwóny je do òpisaniô òsobë, chtërna dostôwô cos w rezultace dzejaniów agensa. Jistnieje we wnetka wszëtczich słowiańsczich jãzëkach, a téż m.jin. w stôrogrecczim, miemiecczim, jislandzczim.

Dôwôcz je m.jin. jednym òd sétmë przëpôdków kaszëbsczégò jãzëka.

## Przëpisczi

Kategòrëjô:Gramatika
Winowôcz

**Winowôcz** (abò **akùzatiw**; łac. *casus accusativus*) – jeden òd zanôleżnëch przëpôdków, nôpierszą fùnkcją chtërnégò je wërażenié òbiektu dzejaniô (to je blëższégò dopełnieniô).

We wszëtczich indoeùropejsczich jãzëkach fòrmë nazéwôcza i winowôcza dzecnégò ôrtu pòkrëwają sã. W słowiańsczich jãzëkach jesz w głãbòczi historie pòkrëlë sã téż nazéwôcz i winowôcz nieżëwòtnëch jistników chłopsczégò ôrtu w pòjedinczi lëczbie (stoji *kòscół* – widzã *kòscół*). Pózni, na różnëch historicznëch etapach, to samò spòtkało jistniczi białgłowsczégò ôrtu òdmianë na -*i (*krew* gãstnieje – widzã *'krew* ), a téż jistniczi w wielny lëczbie we wszëtczich òdmianach (stoją *kòscołë* – widzã *kòscołë*).

W kaszëbsczim jãzëkù jistniczi chłopsczégò ôrtu, chtërne òznôczają òsobë, charakterizëją sã òsoblëwą kategorią chłopskòpersonowoscë. Fòrmë winowôcza taczich jistników pòkrëwają sã z fòrmama rodzôcza (na przëmiôr: nie bëło *drёchów* – widzã *drёchów*). Niechłopskòpersonowé fòrmë winowôcza pòkrëwają sã w kaszëbsczim jãzëkù z fòrmama nazéwôcza (na przëmiôr:  Jaczé snôżé *brzedżi*! – widzã *brzedżi*)

## Przëpisczi

Kategòrëjô:Gramatika
Nôrzãdzôcz

**Nôrzãdzôcz** (abò **jinstrumental**; łac. *casus instrumentalis*) – jeden òd zanôleżnëch przëpôdków, nôpierszą fùnkcją chtërnégò je wërażenié nôrzãdza, jinstrumentu, chtërnym agens wpłiwô na jinszé òbiektë. Czasã nôrzãdzôcz mòże wërażac rolã agensa w pasywnëch kònstrukcjach. Ùżëcé nôrzãdzôcza z przëmiónkama taczima jak „nad”, „pòd”, „midzë”  służi pòkôzaniu jaczégòs placu dzejaniô.

Nôrzãdzôcz je m.jin. jednym òd sétmë przëpôdków kaszëbsczégò jãzëka. We wespółczasny lëteracczi kaszëbiznë w nôrzãdzôczu pòjedińczi lëczbë jistników chłopsczégò i dzecnégò ôrtu brëkòwóny je kùnôszk -*ã*. W nôrzãdzôczu wielny lëczbë jistników wszëtczich deklinacji przewôżô dualny kùnôszk –*ama*.

## Przëpisczi

Kategòrëjô:Gramatika
Deklinacjô

**Deklinacjô** – òdmiana słowa (miona) przez przëpôdczi. Pòdlégają ji jistniczi, znankòwniczi, znankòwnikòwi mionoczasniczi, znamiona (jistnikòwé, znankòwnikòwé i wielnikòwé), a téż wielniczi.

W kaszëbsczim jãzëkù wëstãpùje sétmë przëpôdków:
# nazéwôcz;
# rodzôcz;
# dôwôcz;
# winowôcz;
# nôrzãdzôcz;
# môlnik;
# wòłôcz.

## Przëpisczi

Kategòrëjô:Gramatika
Rodzôcz

**Rodzôcz** (abò **genetiw**; łac. *genitivus*, *genetivus*) – jeden òd zanôleżnëch przëpôdków, chtëren w jãzëkach swiata òznôczô na ògle stósënczi przënôleżnoscë.  Òprócz tegò zjiscywô téż régã jinëch fùnkcji, co òdróżniô gò òd possessivusa (jinégò pòdóbnégò przëpôdkù, chtëren wërôżô równak leno przënôleżnosc).

W słowiańsczich i bôłtëcczich jãzëkach rodzôcz pòjawił sã w rezultace sparłãczeniô indoeùropejsczégò genetiwa i ablatiwa i zachòwôł tak jegò kùnôszk, jak i fùnkcjã (brëkòwóny je w znaczeniu pòczątkòwégò pùnktu ruchù, z taczima przëmiónkama, jak „z” abò „òd”). 

Rodzôcz je m.jin. jednym òd sétmë przëpôdków kaszëbsczégò jãzëka.

## Przëpisczi

Kategòrëjô:Gramatika
Môlnik

**Môlnik** (abò **lokatiw**; łac. *locativus*) – jeden òd zanôleżnëch przëpôdków, nôpierszą fùnkcją chtërnégò je wërażenié znaczeniô jaczégòs placu dzejaniégò. Môlnik pòkazywô przede wszëtczim, gdze je (miescy sã, mô swój plac) jaczis przedmiot, wësłowiony z pòmòcą jistnika. Môlnik mòże pòkazywac plac przedmiotu równo w przestrzeni, jak i w czasu.

Môlnik je m.jin. jednym òd sétmë przëpôdków kaszëbsczégò jãzëka. Wëstãpùje òn nie samòbëtno, a w składze przëmiónkòwëch wërażeniów (na przëmiôr: „*na* pòlu”,  „*we* Gduńskù”).

## Przëpisczi

Kategòrëjô:Gramatika
Wòłôcz

**Wòłôcz** (abò **wòkatiw**, **krzikôcz**; łac. *vocativus*) – òsoblëwô fòrma miona (na ògle jistnika), ùżiwónô do identifikacje òbiektu, do jaczégò nastãpùje zwrot.

Wòłôcz je m.jin. jednym òd sétmë przëpôdków kaszëbsczégò jãzëka. Fòrma wòłôcza jistniała w indoeùropejsczi systemie przëpôdków. Do dzysô ùchowała sã m.jin. w grecczim jãzëkù, w wiele słowiańsczich jãzëkach (na przëmiôr ùkrajińsczi, biôłorusczi, pòlsczi, serbsczi), a téż w bôłtëcczich jãzëkach (lëtewsczi, łotewsczi) i niechtërnëch celticczich (na przëmiôr jirlandzczi).

## Przëpisczi

Kategòrëjô:Gramatika
Łacyńsczi jãzëk

**Łacyńsczi jãzëk** (abò **łacëzna**, **łacëna**; łac. *lingua Latina*) –  jindoeùropejsczi jãzëk z pòdrodzëznë italsczich jãzëków.

Wësztôłcëł sã przëpùszczalnie w II tësąclecu p.n.e. jakno jãzëk mieszkańców Lacjum w westrzédny Italie. Béł òn rodnym jãzëkã Rzëmian. Do jegò zapisywaniô brëkòwóno łacyńsczégò alfabétu, chtëren dzysdzéń je nôbarżi rozkòscérzonym alfabétã na swiece. Łacëzna stała sã ùrzãdowim jãzëkã Rzimsczi Repùbliczi, a pózni – Rzimsczégò Césarstwa. W tim w czasu òdbéł sã proces latinizacje Jimperium, a łacëzna bëła jãzëkã mieszkańców wielnëch rzimsczich prowincji w Eùropie i nordowi Africzi. W codniowi gôdczi łacëznë òprzestóno ùżëwac pò ùpôdkù Césarstwa na zôpadze, chòc we wikszoscë państw Eùropë bëła brëkòwónô jakno ùrzãdowi, liturgiczny i lëteracczi jãzëk.

Do XVIII st. łacëzna bëła pòwszechno brëkòwónô jakno jãzëk midzënôrodny kòmùnikacje, nôùczi, kùlturë i kùńsztu. W Pòlsce bëła ùrzãdowim jãzëkã do rozbiorów. Liturgia Katolëcczégò Kòscoła òdprôwiónô bëła wnet leno pò łacëznie jaż do II Watikańsczego Sobòru.

## Pòchòdné jãzëczi
Z łacëznë wëwòdzą sã dzysdniowé romańsczé jãzëczi, midzë jinszima:  
* francësczi
* galicyjsczi
* szpańsczi
* katalońsczi
* pòrtugalsczi
* rumùńsczi
* italsczi

## Przëpisczi

Kategòrëjô:Łacyńsczi jãzëk
Łacyńsczi alfabét

thumb
**Łacyńsczi alfabét** – nôbarżi rozkòscérzony na swiece alfabét, chtëren wëwòdzy sã z systemù służącégò do zapisu łacëznë i jaczim dzysdzéń pòsługiwô sã wikszosc eùropejsczich, i wielnëch jinëch jãzëków.

W dzysészich czasach system nen zawiérô 26 znaków: 

Nie je to ùkłôd, chtëren òdpòwiôdô wszëtczim jãzëkóm, temù téż w wersjach łacyńsczégò alfabétu dopasowónëch do fònologii òsóbnëch jãzëków pòjôwiają sã dodôwkòwé symbòle, usôdzóné przede wszëtczim bez mòdifikacjã pierwòsznëch znaków. W kaszëbsczim alfabéce są to lëtrë: ą, ã,  é, ë, ł, ń, ò, ó, ô,  ù, ż.

Nôwiãcy dodôwkòwëch symbòlów (diakriticznëch znaków) jistnieje w wietnamsczim jãzëkù. Òkróm tegò w niechtërnëch jãzëkach stosowóné są kómbinacje lëtrów (digrafë, trigrafë i nawetka tetragrafë), jaczé służą do òznaczeniô zwãków, chtërne nie jistniałë w łacëznie (w kaszëbiznie są to digrafë sz /òznôczô zwãk *š’*/, rz /òznôczô zwãk *ž’*/, cz /òznôczô zwãk *č’*/, dż /òznôczô zwãk *ǯ’*/, ch /òznôczô zwãk *x*/).
Kategòrëjô:Łacyńsczi alfabét
É

Éé
**É**, **é** — lëtra rozszerzonégò łacyńsczégò alfabétu, miescy sã w alfabétach taczich jãzëków, jak  czesczi, madżarsczi, kaszëbsczi, luksembùrsczi i słowacczi alfabétu. Jakno warijant lëtrë „e” ùżiwónô je téż w jãzëkù anielsczim, francësczim, katalońsczim, duńsczim, galicyjsczim, jirlandczim, italsczim, oksytańsczim, norwesczim, pòrtugalsczim, szpańsczim, szwédzczim i wietnamsczim. W anielsczim jãzëkù ùżiwónô mòże bëc w słowach zapòżëczonëch, na przëmiôr *résumé*.

W kaszëbsczim alfabéce je ósmą lëtrą. W zanôleżnoscë òd dialektu òdpòwiôdô ji wëmòwa [e], [ɨj] abò [i]. Na kùńcu słowa òdpòwiôdô ji zwãk [ɨ].

## Przëpisczi

Kategòrëjô:Lëtrë łacyńsczégò alfabétu
Kategòrëjô:Lëtrë kaszëbsczégò alfabétu
Ë

Ëë
**Ë**, **ë** – lëtra rozszerzonégò łacyńsczégò alfabétu, ùżiwónô w jãzëkach albańsczim, delawarsczim, kaszëbsczim i luksembùrsczim. W albańsczim je òna nôczãstszą lëtrą. Lëtra na mòże pòjawiac sã téż m.jin. w hòlendersczim, francësczim i jãzëkù afrikaans i òznôczô, że lëtra „e” mùszi bëc przeczëtónô òsóbno, to je nie twòrzi diftongù z sąsednim samòzwãkã, na przëmiôr fr. *Noël* (/nɔ.ɛl/) – „Gòdë”; hòlendersczé *koloniën* – „kòlonie”. 

W kaszëbsczim alfabéce je dzewiątą lëtrą. Òdpòwiôdô ji wëmòwa [ə]. 

## Przëpisczi

Kategòrëjô:Lëtrë łacyńsczégò alfabétu
Kategòrëjô:Lëtrë kaszëbsczégò alfabétu
Ł

Łł
**Ł**, **ł** — lëtra rozszerzonégò łacyńsczégò alfabétu, ùżiwónô przede wszëtczim w jãzëkach kaszëbsczim, pòlsczim i òbù łużicczich. Je téż lëtrą ùżiwóną w łacyńsczim abécadle biôłorusczégò jãzëka i projektach łacyńsczégò alfabétu dlô ùkrajińsczégò jãzëka. W słowiańsczich jãzëkach òznôczô zwãk, jaczi wëwòdzy sã òd òglowòsłowiańsczégò niepalatalizowónégò [l].

Westrzód niesłowiańsczich jãzëków lëtrë ùżiwają wilamòwsczi jãzëk (germańsczi), wenecczi jãzëk (romańsczi) i jãzëk nawaho.

W kaszëbsczim alfabéce je sétmënôstą lëtrą. Òdpòwiôdô ji wëmòwa [w] abò [l]. 

## Przëpisczi

Kategòrëjô:Lëtrë łacyńsczégò alfabétu
Kategòrëjô:Lëtrë kaszëbsczégò alfabétu
Ń

Ńń
**Ń**, **ń** – lëtra rozszerzonégò łacyńsczégò alfabétu, ùżiwónô w czile jãzëkach: kaszëbsczim, pòlsczim, dólnołużicczim i wilamòwsczim. Je téż lëtrą ùżiwóną w łacyńsczim abécadle biôłorusczégò jãzëka (òdpòwiôdô sparłãczeniémù „нь”).

Letra „ń” òznôczô miãtczi zwãk „n” [ɲ]. W słowacczim i czesczim jãzëkù ji òdpòwiednikã je lëtra ň, w  szpańsczim i pòrtugalsczim zôs lëtra ñ.

W kaszëbsczim alfabéce je dwadzestą lëtrą.

## Przëpisczi

Kategòrëjô:Lëtrë łacyńsczégò alfabétu
Kategòrëjô:Lëtrë kaszëbsczégò alfabétu
Ò

Òò
**Ò**, **ò** – lëtra rozszerzonégò łacyńsczégò alfabétu, ùżiwónô w kaszëbsczim jãzëkù. Jakno warijant lëtrë „o” ùżiwónô je téż w katalońsczim, italsczim, lombardsczim, oksytańsczim, szotlandzczim i wietnamsczim jãzëkù.

W kaszëbsczim alfabéce je 22. lëtrą. Òdpòwiôdô ji wëmòwa [wɛ].

## Przëpisczi

Kategòrëjô:Lëtrë łacyńsczégò alfabétu
Kategòrëjô:Lëtrë kaszëbsczégò alfabétu
Przëpôdk

**Przëpôdk** – gramaticznô kategòriô, przez chtërną òdmieniają sã jistniczi, znankòwniczi, wielniczi, zamiona, mionoczasniczi (temù téż pòzéwô sã jich òglowò mionama). W niechtërnëch jãzëkach przez przëpôdczi òdmieniają sã téż czasniczi. Kategòriô przëpôdkù odzdrzadlëwô rozmajité fùnkcje dóny fòrmë słowa. 

Òdmianã słów przez przëpôdczi nazéwô sã deklinacją. Teoriã deklinacje òpracowóno w IV st. p.n.e. w Grecczi. Grecë nadalë téż przëpôdkóm pòzwë, chtërne òstałë przedolmaczoné na łacënã przez Rzëmian.

Jãzëczi, w chtërnëch wëstãpùją przëpôdczi, mają jich na ògle òd 4 do 7. Trôfiają sã téż jãzëczi z leno dwùma przëpôdkama, jak bùłgarsczi (na ògle są to jãzëczi, jaczé dôwni miałë jich wicy, ale jich system przëpôdków ùproscëł sã). 

Nawetka w jãzëkach z wiôlgą lëczbą przëpôdków (kaszëbsczi i pòlsczi  – 7, łacëna – 6/7, greczëzna – 5) kòżdi przëpôdk mòże miec czile syntaksycznëch fùnkcjów. W jãzëkach, chtërne ni mają przëpôdków, jistnieją alternatiwné spòsobë pòkôzaniô roli słowa w zdanim: pòrządk słów, ùżëcé przëmiónków i pòmiónków.

W kaszëbsczim jãzëkù wëstãpùje sétmë przëpôdków
# nazéwôcz;
# rodzôcz;
# dôwôcz;
# winowôcz;
# nôrzãdzôcz;
# môlnik;
# wòłôcz.

## Przëpisczi

Kategòrëjô:Gramatika
Possessivus

**Possessivus** – przëpôdk, nôpierszą fùnkcją chtërnégò je pòkôzanié przënôleżnoscë jaczégòs òbiektu do pewnégò pòdmiotu (pòdmiot nen dostôwô tej fòrmã possessivusa). Possessivus wërôżô leno przënôleżnosc, co òdróżniô gò òd rodzôcza, jaczi mòże miec régã jinëch fùnkcji. Wëstãpùje w wiele jãzëkach swiata, przede wszëtczim aglutinacyjnëch. Sladë possessivusa je widzec téż w kaszëbsczim jãzëkù, równak ùlégł òn adiektiwizacji (jidze ò taczé pòsesywné fòrmë, jak „mëmin”, „nënin”, „mëmczin”, „nënczin” – na przëmiôr w zdanim „Nënczin tatk ju nie żëje”).

Indoeùropejsczi genetiw przódë téż béł possessivusã. W anielsczim jãzëkù possessivus je jedurnym zachòwanym dzysô synteticzno usôdzónym przëpôdkã. 

Kategòrëjô:Gramatika