Jeżëna fałdowanô

thumb|jeżëna fałdowanô

**Jeżëna fałdowanô** (*Rubus plicatus* W. et N.) – gatënk roscënë wielolatny z rodëznë różowatëch (*Rosaceae*). Pòchòdzy z Eùropë. W Pòlsce roscëna pòtikanô na całi niżawie i w niższich partiach górsczich. Czerz nën wyëstãpùje w lasach jiglastëch ë lëscastëchch, na pòrãbach, przë stegnach całi Eùropë. Nôwicy gatënków jeżën pòtkac mòżna w Nordowi Americe.

## Mòrfòlogiô
; Pòkrój: Kòlczasti Czerz. Mô lécczi do 1,5 m wësoczé, jesénią mòckò łukòwato wëgiãté. Lécczi płonné so kańcësté, le ni bruzdowôné. Kòlce strzédnio wiôldżé, nôgle zaòstrzoné, kąsk zakrzëwioné.
; Lëste: Nieparzësto-piérzastozłożoné. Lëstczi (zwëczajno 5) òd spòdkù miãtkò włosaté, òstro nierówno piłkòwôné, zwëczajno za młodu wzdłuż nerwów sfałdowôné. Lëstek szczitowi nôczãscyj sercowati, dôlna para lëstków je sedząca, abò prawie sedząca.
; Kwiatë: Parmienisté, ò płôtkach białëch abò jasnoróżowëch zebrônech w dosc krótczé grono. Òb czas kwitnieniô prãcëk o długòscë równy słupkòwi. 
; Brzôd: Czôrny, jadalny, baro smaczny. Czielich na brzadze òdchilony. Brzôd òkrôm cëkru zawierô kwasë òrganiczné, slëża, witaminã C, witaminë z grëpë B i prowitaminã A, flawònoidë, garbniczi, sole mineralné (nôwicy związków pòtasu i magnezu). Lëste zawiérają wiôldżi jiloscë garbników.

thumb|Pãd, kòlce i przëlistczi
thumb|Lëst
thumb|Kwiatë
thumb|Brzôd

## Biologiô i ekòlogiô
Nanofanerofit. Wëstãpùje w lasach, chaszczach, na miedzach i przëstegnach. Kwitnie òd czerwińca do lipińca. W klasyfikacjë zbiorowiszczach roscënowëch gatënk charakteristiczny dlô All. *[[Pruno-Rubion fruticosi]]* i Ass. *[[Frangulo-Rubetum plicati]]*. 

## Zmiénnosc
Twòrzy miészańce z *[[Rubus caesius]]*, *[[Rubus sulcatus|R. sulcatus]]*, *[[Rubus hirtus|R. hirtus]]* a téż na gwës z *[[Rubus fictus|R. fictus]]* i ''R. subeructus. 

## Doczëzna leczniczô
Brzôd ë lëste.

## Dzejanié ë włôscëwòsce leczniczé jëżenë
* scygającé
* procëmbiegùnkowé
* procëmzapôlné
* mòczopãdné
* pòprawiôjącé przemianã materië

## Zastosowônié
* Lëste jëżenów òd czasów starożëtnëch bëłë wëkòrzòstiwôné jakno lék w biôtcë z chòroscama skòrë, taczima jak liszaje, wëprisczi, ni gòjącé sã, ropiejącé ranë. Dzys pòlecany są  w chòrobie przeznobieniowé, grëpie ë chòrobie reùmaticzny.

W chòrobach żôłądka ë jelitów, w przewlekłëch zapôleniach błony slëżowi, czej w przewòdze pòkarmòwim za baro rozwijô sã, flora bakterijnô i pòjôwiô sã skłonnosc do biegùnek i wzdãc brzëcha - pòmòcné mdą lëste jeżën.
Ekstrakt z lësti mòże bëc ùżiwôny jakno strzódk wëkaszlowny i ùspòkajający.
* Brzôd jëżenów je bëlnô doczëzną na zaprawë - kònfiturë, soczi, marmòladë a téż kómpòtë ë nalewczi, są bëlnym strzodkã regùlującym robòtã przewòdu pòkarmòwégò: niedozdrziniałé dzejają zapiérająco, a przëzdrziniałé przeczëszczająco. Brzôd jeżën mòże bëc bédowóné lëdzom òb czas rekonwalescencjë np. pò drądżich chòroscach zariwnëch.

Kòrzëstny są w lekarzeniô anemië, mają bòwiém mikroelementë pòtrzébné do twòrzeniô krwinek czerwionëch, m.in. żelazo i miedz. Dziãki zawartoscë prowitaminë A brzd jeżën mòże bëc bédowôny lëdzom z òbjawama niedowidzeniô zmierzchòwégò i przedłużoną adaptacją wzroku do cemnoscë a téż lëdzom z chòrobama skòrë, jak nadmierné rogòwacenié naskòrka.

## Zbieranié ë sëszenié
Lëste zbiéramë młodé, wyrosniãté, w pierwszej pòłowie lata i sëszimë rozkłôdając cyńką wôrstwą w miéjscu przewiewnym, òcymnionym.

Brzôd zbiéramë w kùńcu lata i na zaczątkù jeséni, cziedë dozdrzynieją. Sëszimë na zaczątkù w cëpleznie 4O°C, dosëszimë w cëpleznie 60°C.

## Bibliografiô
* https://web.archive.org/web/20140126103011/http://herbarium.republika.pl/ziola/jezyna-faldowana.html

## Przëpisë

Kategòrëjô:Różowaté
Kategòrëjô:Roscënë leczniczé
Kategòrëjô:Roscënë brzadowé