open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Starbienino

**Starbienino** - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w wejrowsczim krézu, w gminie Chòczewò. Tu je filiô Kaszëbsczégò Lëdowégò Ùniwersytetu òd 1995 rokù, a w ni w lëpincu 2012 rokù bëła Latnô Szkòła Jãzëka i Kaszëbsczi Kùlturë.

## Lëteratura
*Obracht-Prondzyński C., Kultura kaszubska współcześnie, w: K. Kleina, C. Obracht-Prondzyński (red.), Społeczność kaszubska w procesie przemian: kultura, tożsamość, język, Warszawa 2012, s. 54.
## Bùtnowë lënczi
* Starbienino - historiô

Kategòrëjô:Gmina Chòczewò
Kategòrëjô:Wejrowsczi kréz
Nôklô

**Nôklô** - to je kaszëbskô wies w gminie Parchòwò, w bëtowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Tu w szkòle dzece ùczą sã kaszëbsczégò jãzëka.

## Bùtnowé lënczi
*1.) ''Nakło'' w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”
*szkòła

Kategòrëjô:Gmina Parchòwò 
Kategòrëjô:Bëtowsczi kréz
Kategòrëjô:Kaszëbë
Lësé Jamë

**Lësé Jamë** - są dzelã wsë Dłudżi Czerz  w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Srôkòjce. Tu w szkòle dzece ùczą sã kaszëbsczégò jãzëka. 
## Bùtnowé lënczi
*Lisie jamy w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”
* Szkòła
Kategòrëjô:Kartësczi kréz
Kategòrëjô:Gmina Serakòjce
Kategòrëjô:Kaszëbë
Pôłczëno (Gmina Pùck)

**Pôłczëno** - to je kaszëbskô wies w gminie Pùck, w pùcczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Tu w Spòdleczny Szkòle dzece ùczą sã kaszëbsczégò jãzëka.

### Bùtnowé lënczi
* Szkòła

Kategòrëjô:Kaszëbë
Kategòrëjô:Pùcczi kréz
Kategòrëjô:Gmina Pùck
Alojzy Stenzel

**Alojzy Stenzel** (ùr. 21 gromicznika 1904 rokù w Żukowie - ùm. 2 séwnika 1966 rokù w Wiôldżi Wsë) - béł kaszëbsczim spòlëznowim dzejôrzã i pedagògã. Òd 1920 rokù ùcził sã w seminarium dlô szkólnëch w Kòscérzënie. W 1924 rokù òn zaczął robic jakno szkólny i czerowôł szkòłą w Gniéżdżewie
Tam òn robił jaż do pòczątkù drëdżi swiatowi wòjnë. Pò wòjnie òn czerowôł szkòłą w Strzelnie. Òn béł aktiwnym dzejôrzã mùzyczny rësznotë.
 

Kategòrëjô:Kaszëbi
Bòrowò (Gmina Kartuzë)

**Bòrowò** (pòl. *Borowo*) - to je kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Kartuzë. Tu je kòscół.

## Bùtnowé lënczi
*Borowo w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”

Kategòrëjô:Gmina Kartuzë
Kategòrëjô:Kaszëbë
Damroka Kwidzyńskô

**Damroka Kwidzyńskô** (pòl. **Damroka Kwidzińska**; ùr. 27 lëpińca 1982 w Kartuzach) – pòlskô i kaszëbskô wòkalëstka i aùtorka tekstów, dzénnikôrka Radio Kaszëbë (w latach 2004-2007 w Radio Gduńsk). W latach 2002-2007 wòkalëstka karna Wãdzëbôczi. Òlo Walicczi przërôcził jã do wespółrobòtë nad platką „Òlo Walicczi Kaszëbë”, wëdóną w 2007 rokù. Platka zawiérô tekstë leno ji aùtorstwa. W 2011 rokù dosta sztipendium marszôłka. Stwôrziła w 2010 rokù projekt Damroka Kaszëbë Joł.

## Diskògrafijô
We współrobòce z nią są m. jin. zrobioné:
**Kaszëbi na Gòdë II*
**Młodi dlô Gduńska*
**Wãdzëbôczi*

## Przëpisczi

## Bùtnowé lënczi
* Jinternetowô starna artistczi

Kategòrëjô:Kaszëbi
Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura
Kategòrëjô:Mùzycë
Kôłp

Kôłp sniegùlc

KÔŁP SNIEGULC Rodzaj  ptôchów płënących z rodzëzne  kaczkowatich.
Szyja długô, ò 23 téż 24 pôcorë .
Dzëbk równo – szëroczi, przë kuńcu płasci i zaokręgloni.
Szpétë krótczi z dłdżima pôlcoma. 
Farwa kôpa je biôło tëż i czôrny, młodi szarawi- popielati.
Pióra  kôłpa sã gãsti i sztywni,  pòdbiti gãstim pucha. Dziedes ze skóre garbłëwłeni robiono drodzi kòżëszk kôłpa.
Lecëdło szeroczi, ògón krótczi.
Żywi sę trôwą i roscënizną, a i wòdowati swórczëznama, drobnima zwierzótoma. Płëwają baro chiże.
Jidzenié pòkraczno, lecënk Chuck i dosc wytrzymale.
Gniozda nadziemnié. W czasie wësôdanié joj samiec pilnuje strzérze samica, bierze dzél w òpiece nad piskląt oma. Felënk dimorfizmu pëłcowego.
Kôłpi spiéw wôżny, jazgoty. KÔŁP SNIEGULC wydaje zwęki ksykające i zachrapiałi.
Mięso cemné i lëbawé.
Wëstępiac:
Na całim kontynentach, wëjimk Afrika.Trzëmają sę na wiéchrzëni  stojącô wòd. W czasë wanodzi ptôche nocujó na sztrądach mòrzczich.
Cocker spaniel

thumb

## Charakteristika
Spaniel to je jedna z nôstarszich rasow psów jachtarsczich. Mô bëlny wãch, rôd (szlachǜje) cknie, przënôszô (aportùje)to co mù kôrzesz. To je baro rozumni i letczi do tresérowaniô pies. Dzys nôbarżi to je pies towarzëszny, chtëren lubi rozegracëje i szpacèrë. Je tëż baro łaszczëwi. Spaniel to je niewiôldżi pies ò wëważóni sylwetce. Długòsc òd kãbù do ógóna mô bëc takô jak jegò wësokòsc.

## Historëjô
Spaniele to je baro stôrô rasa. Jegò prototip mòżna òbaczëc w rzezbie z czasów Filipa II Macedońsczégò. Pòdobni psë miałë bëc znôny tëż w Kartadżinie. W VII i VIIIw. jistniałë psë klatati ò dłudżich, zwisłich ǜszach ǜziwónych do jachté. Jǜ w 914 rokǜ mòzna nôlëzc zapisënk, w chtërnim ǜżëto słowa *spaniel'. W XVI wiekù bëłë wëkòrzistiwôné do płoszéniô ptochów wòednych. W 1859 rokǜ na wëstôwkǜ w Birmingham ǜżëto pòzwë *cocker*. Pòzwa *spaniel* pòchòdzy òd słowa *Hispaniola* albò *Espagnol* co miałobë wskôziwac na jegò Szpańszczi pòchódzenié. Do Angli òne doszłë razã z swòima szpańszczéma pônoma. Z tegò czasù móżna nalézc wiele wzmiónków ò ti rasé w literatùrze anielsczi m.in. w sztùkach [[William Shakesper|Williama Shakespearea]]. W XVII i XVIII wiekù spaniele dzelóno na *psë na piepiórczi* i *psë na bażantë*, albò na wòdné i zemsczi. 

== Anatomijô ==

*'Rost**: 39-45 centimetrów

**Wôga**: 12-14 kilów

**Rǜchno**: jedwabni, głôdkczé, krótczé na łbie, dłëgszszé na pǜklǜ. Mòże bëc sztiwné albò skróconé.

**Farba''': jednofarwnô (czornô, złotô, brǜnô) i wielofarwnô.
## Biografjô
1. ,,Wybierz psa dla siebie", K. von der Leyen, Wyd. Świat Książki
2. ,,Psy", L. J. Dobrovuka, Wyd. DELTA
3. ,,Nowa Encyklopedia Powszechna", PWN, tom I, Warszawa 1995r.

Kategòrëjô:Psë
Lëtewsczi jãzëk

**Lëtewsczi jãzëk** abò **litewsczi jãzëk** (lët. *lietuvių kalba*) - jãzëk z bôłtëcczégò karna jãzëków, chtërim gôdô kòl 4 mil. lëdzë w Lëtwié, zôpôdnéj Biôłorusé ë gminié Puńsk/Punskas w Pòlscé (Suwalsczina) ë Lëtwinji na emigracëji.

Lëtewsczi ùznôwôny je za nôbaréj archaiczny jãzëk jindoeùroejsczi.

Lëtewsczi ë łotewsczi nié są dlô sã zrozumiôłé.
mały|Òbsëga lëtewsczégò jãzëka

## Historëjô
Nôstôrszy tekst w lëtewszim to rãkòpjis mòdlëtw: *[[Òjcze Nasz]]*, *[[Anielsczé pòzdrowienié|Anielsczé pòzdrowienié (Ave Maria)]],* ë *[[Jô wiérzã w Bòga]];* z knéżczi *„Tractatus sacerdotalis”* z 1503. 

Tekst zôpisôny w translëteracëji:

* Tewe musu kuris esi Dangwasu szwīskisi wardas tawa athaīki tawa karalistīa buki thawa wala kaīp dunguī theīp szamīaī. Duanu musu wisu dzenu dwaki mumus nu īr athlaīski mumus musu kalthes kaīp īr mes athliaīdzame musu kalczīemus nīewīaski musu szalanu, ale mus gīalbīaki nuagi wisa piktha amen.
* Swīeīka maria mīlistas pīlna dzewas su thawimī pagirtha thu tharpu matheru īr pagirthas gimis szīwata thawa īesus christus.
* Czīkīu īngi dzewa thīawa wisagalinczi darīthaīu dangaws ir szamīas ir ingi [sunu īa wīenothuri] iesu kristu sunu īa wīenathuri panu musu kurīs prasidīaīs esczi szwenthu dwasīu gimis isgi marias mergas kinthis pa panskwaīu pilatu iszpīalatas [uszczīestas] alba uszmusztas anth krīszaws numiris īr pakasthas nuszīngi [pī] pejluasnu, trīaczu dzenu kīalīsi īszgi numirusīu. Czīkīu ingi dwasīu szwenthu, szwenthu basznīczu krīkszczanīu – szwenthuīu Drawgisti athleīdzīmu grechu / kunu īsgi numirusiu kialiimu pa smerczi amszīw szīwanthu. 

Lëterackô wersëja lëtewsczégò zôczãłã pòwstôwac òd XVI stolaté. Czëdë pòjawiłë sã piérszé teksty w tym jãzëkù m. jin. *Katechizm* Martynasa Mažvydasa (piérszô knéga pò lëtewskù).

W 1629 w Wilnié Konstanty Szywrwid wëdôł piérszy słowôrz z lëtewsczim: trzëjjãzëczny lëtewskô-pòlskô-łacëzniany.

Do kùńca XVIII stolaté lëtewsczi bëł wiéjsczim jãzëkã ë pòmòcnym jãzëkã w Kòsclé. Bëł pòd wiôldzëmë wpłëwami białorusczégò ë pòlsczégò ë mòł baro szlachùjącą sytuacëjã jak dzysdniowy kaszëbsczi, abò biôłorusczi.

Dzysdniowi lëtewsczi ùstandardnił lëtewszci lingwista Jonas Jablonskis w 1901 ë 1919. Za pòdstawã wzął kòwnoską gwarã. Ùsunął pòlonizmë ë slawzimë z lëtewszczëznë.

## Alfabét

Lëterë **ą ę į ų** òznôczôją stôré nozalné zwãczi, chtëré dzysô wymwaiô sã jakò dłudżé mùńsczé samògòsczi. **č š ž** są czëtonë jak **cz sz ż** do kùńca XIX stolaté bëłë zôpisywônë jak w kaszëbsczim *pò pòlskù*, pòtim wprowôdzono tzw. *husëtczi alfabét*. Samògłùsczi **ū** **į** **y** òznaczają dłudżé **u** i **i**. Lëtera **ė** /e/ je szlachùjąca do miemiecczęgò **e**, a w niechtërëch kaszëbsczich dialektach jak **ë**.

## Bùtnowé lënczi

Kategòrëjô:Jindoeùropejsczé jãzëczi
Pòmlewò

**Pòmlewò** (pòl. *Pomlewo*) - to je wies w gminie Przëwidz, w gduńsczim krézu. Tu w szkòle dzece ùczą sã kaszëbsczégò jãzëka.

## Bùtnowé lënczi
*Pomlewo w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”

Kategòrëjô:Gduńsczi kréz
Kategòrëjô:Gmina Przëwidz
Malëne

Ògardowô pòtrôwnica

**Malëne** – roscëna dwóch ortów czerwony jagòde. Mô wiele pòzwów: czerwonô jagòda, potrôwnica,czãsto nazywôno je malëną.Lëdze sadzą je bò mają òne jôdny brzôd. 

## Budacëjô malëne.
thumb
thumb
Malëne to zelonô niskô roscëna,chterna mòże bëc ùprôwióno prawie we wszëtczich ògardach. Rośce w jednym placu bez wiele lat,wiele razy kwitnąc i wëdając brzód.Ùprawa malëne je letko.Pòtrownice nadają sãdo jôdë na serowò,są téż dobri na mrożenié i rozmajiti przerobiznë. 

## Wëzwëskiwani
thumb
Roscëna ùprôwióno we wszëtczich krajach ùmiarkòwóny klime i w chłodniéjszich tropikòwich rejónach z pòzdrzatkù na smaczny brzôd. Nôwikszim wërôbnikã na swiece są Stanë Zjednoczony, pòstãpnym wërôbnikãje Szpanijô, Rosja i Turcja. Pòlskô je na sódmym placu w swiece. "Kaszëbskô malëna" je wpisónô do europejsczigò systemu pòzwów i òznaczeniów geograficznych. 
Przë ùprôwianim je wiôlgô dba ò òchronã przed chòrobama. Roscëne mùszą bëc pòdlewóny i nawòżony.Przed pòsadzeniém pòle trzeba belno przerechtowac. Przed zbieranim malënów pòle trzeba wëscelec słomã abò włókniną.

## Kucharzczi kùńszt
Kaszëbskô malëna zawiërô wôrtny substancëcje,witamina C,fosfor, żelazò.Pòtrownice nadają sã do jôdë na serowò,są téż dobri na mrożenié i rozmajiti przerobiznë, lëste sëszi sã na arbatã. Z brzadu robi sã miodny pòdôwk,kompotë,marmòladë i mrożony werobiznë.

## Lëteratura:
* Produkcja truskawek na świecie (ang.). [dostęp 2009-11-22].
* Encyklopedia PWN Warszawa 1996

## Przëpisë
Robòta (fizyka)

Fizyka - Teoria – Praca

**Robòta**

## Robóta na płaszczëznie

thumb

Mechanicznô robòta je tej wëkònywónô, cziej pod cëskã sëłë cało je przësuwóny na jakąs dalekòsc.
 
Robòta je wikszô, czej wëkònëje jã wikszô sëła, abò przesëniãcé (drëga) je wikszé.

Mòdło na robòtã (òznôcziwô sã lëtrą W) z risunkù:
 

Niech sëła F wpłiwô na cało pòd nórtã α do czerënkù ruchù cała:
 
Pò rozłożenim sëłë F na skłôdné òkôzało sã, że robòtã wëkònëje blós skłôdnô FX. Z risunkù:
 
Wëkònónô robòta wënoszô tej:
 

Je to òstateczné mòdło na robòtã, dze α to nórt midze wektórã przesëniãcégò s a wektórã dzejający sëłë F.

Jednôstką robòtë w ùkładze SI je dżul:
 

Jeden dżul je to robòta, jakô je wëkònóny sëłą jednégò niutona na drodze jednégò métra, ale ta sëła dzejô w czerënkù przesuwaniégò cała.

Chcemë rozpatrzëc òsóbny przëpôdczi:

thumb

## Robóta w leftcë

thumb

\alpha=0^\circ\Rightarrow \cos \alpha = 1 

wektór sëłë mô zgódny zwart ze zwartã wektóra przesëniãcégò:
 

0^\circ  0 

Wektór sëłë twòrzi z wektórã przesëniãcégò òstri nórt:
 

\alpha = 90^\circ \Rightarrow \cos \alpha = 0 

wektórë sëłë ë przesëniãcégò są do se prostopadłé:
 

90^\circ  

wektór sëłë twòrzi z wektórã przesëniãcégò rozemkłi nórt
 

\alpha = 180^\circ \Rightarrow \cos \alpha = -1

wektór sëłë mô zwart procëmny do zwatù wektóra przesëniãcégò:
 

W tim przëpôdkù sëła hamùje cało i wekònëje ùjemną robòtã.

Bôczenié! W całim tim dzélu zakòdómë, że wôrtosc sëłë je stałô.
## Bibliografiô

Roman Grzybowski "Fizyka i astronomia w gimnazjum" wyd. OPERON

Kategòrëjô:Fizyka
Zëma

mały
mały
[mały|[Kòt òb zëmã]]
**Zëma** – je jednym z sztërzech cządów rokù w rodze, w letny klimie. Òb zëmã je nôniższô ceplëzna lëftu w całim rokù i dosc wiele òpadu, czãsto zmiarzłégò, a wikszi dzél swiata roscënów i zwiérzãtów je ùspionô.
Zwiksza astronomicznô zëma zaczinô sã 22 gòdnika, a kùńczi 21 strumiannika. Na pôłniu wszëtczi òpisóné dnie i rzôdzëznë są przesunãti ò pół rokù.

## Zajãca zémòwé
* sónczi
* Lepienié snieżélca
* Kùling
* Pùrdżi
* snowbording
* bobsleje
 
## Zwierzãta w lese
* Lës
* Szari wilk
* Sarna
* Dzëk

Kategòrëjô:Astronomijô
Mùzeùm

[thumb|[Kaszëbsczé Mùzeum miona Frãcëszka Trédra|Kaszëbsczé Mùzeum w Kartuzach]]
**Mùzeùm** – institucjô pòwòłónô do zbiéraniô, badérowaniô, a téż òpieczi nad òbiektama, chtërne mają gwësną historiczną abô artisticzną wôrtosc. Pòzwa pòchôdô z łacëznianégò słowa *musaeum*, chtërné samò pòwstało z  grecczégò *mouseion* – plac abò swiãtnica, przeznaczony mùzóm (grecczim bòstwóm). 

Fùnkcje mùzeùm:
[thumb|[Mùzeùm - Kaszëbsczi Etnograficzny Park miona Téòdorë i Izydora Gùlgòwsczich we Wdzydzach|Mùzeùm we Wdzydzach]]
*òchronné 
*wëchòwné
*estetyczné

Pierszé mùzeùm w Pòlsczi òstało założoné przez Izabelã Czartoryską w 1801 r. w Puławach i gromadzëło nôrodny pamiątczi.
Kategòrëjô:Kùltura
Ùstawa

**Ùstawa** - w Pòlsce je ùstalonô w zgòdze z Konstëtucją, a ògłoszonô je pówszechno obrzésznym aktã prawnym. Ùstawa mô rangą niższą
(mieszą mòc prawną) òd Kònstëtucji i ùmòwów miãdzënôrodnëch, chtërne są ratifikòwóné za zgòdô zacwierdzoną w ùstawie. Czasã rozporządzenié Prezydenta RP mô mòc ùstawë, a niższi òd nich są zwëczajné rozporządzenia (ministrów).

### Przëpisë


Kategòrëjô:Prawò
Rita Hayworth

thumb|230px|Rita Hayworth 1942
**Rita Hayworth**, (ùr. 17 rujana 1918, zm. 14 maja 1987) bëła amerikańską teatrownicą. 

Hayworth, Rita
Kònstitucjô

mały
**Kònstitucjô** (z łacyńsczégò *constituo*, *-ere* — ‘ùrządzac’ , ‘ùstanawiac’)  – prawny akt, òkresliwóny téż jakò zasadniczô ùstawa, chtëren mô nôwiãkszą  prawną mòc w systemie zdrzódłów prawa w państwie. W skłôd materii kònstitucji mògą wchòdzëc rozmajité problemë. Kònstitucjô mòże òkresliwac pòdstawë  spòłeczno-gòspòdarczégò i pòliticznégò ùrządzenia państwa. Do tégò zawierô spòsób pòwòłiwaniô nôwëższich państwòwich òrganów, a téż pòdstawòwi òbòwiązczi òbëwatela. Za pierszą ùznôwô sã Kònstitucjô USA (1787). Za drëgą na swiece, a pierszą w Europie, ùznôwô sã Kònstitucjô 3 Maja. 

### Pòlsczé kònstitucje
* Kònstitucjô 3 Maja (1791)
* Marcowô Kònstitucjô (1921)
* Kwietniowô Kònstitucjô (1935)
* Kònstitucjô PRL
* Kònstitucjô RP (1997)

Kategòrëjô:Prawò
Jimpresjonizm

thumb
**Jimpresjonizm** – czierënk kùńszta jaczi sã uformował w XIX wiekù we Franceji. Jegò dokôzcë chcelë ùkôzac naturã, jak swòje subiektiwné òdczëca. Sztudérowôné zmienno wida ë farwë w zanôleżnocë dzéla dnia cze czadu rokù.

## Pòzstanié nurtu
Ôbrôz bëł malowany za pòmòcą czëstich farbów jaczi kładło sã prosto na płótno wszelejaczich czierënkach  ë sztôłtach. Termin jimpresjonizm mô swój pòczątk od ôbrôza Claude’a Moneta „Jimpresja, porénk słuńca” (1872 r.) Pierwszi pòkôz jimpresjonisticzny miôł plac w 1874 rokù w Pariżu.

## Przedstôwcë
Bëtnictwò w pòkôzënkù mielë: 
* Claude Monet,
* August Renoir,
* Alfred Sisley, 
* Camille Pissarro,
* Paul Cézanne,
* Edgar Degas,
* Berthe Morist.

## Tematika òbrazów
Jimpresjinisticzné ôbrôzë są baro „żëwi” malowôné jinstinktowno, w otemkłi kompozycji. Częsti téma to: krôjobrôz, scenë rozmajitégò ôrtu (postojec białczi, chłopa, dzecka, tuńcôrczi ë miónków na kòniach)

## Pòstjimpresjonizm
czësto jinszi kùńszt ùprôwiôlë pòstjimpresjoniscë; 
* Wincent Van Gogh
* Paul Gauguin
* Paul Cézanne.

**Van Gogh** òstôł legendã nié blós z tegò, że fejn malowôł, le temù,że miół barwné żëce zakłóńczoné tragedëjã.Jegò dynamiczné, ful ekspreseji óbrôzë ùderzywają wiôldzim napiãcym, jaczi przeżiwôł jakno malowôł.Kompozycëjã Van Gogha sã zdeformowôné sztôłtë, grëbô lëniô malarskô rozceskóné w rozmajitich czerënkach ë baro widzałi faktura.

**Paul Gauguin** w swòjim kuńszcezwrôcôł uwôgã na wspólny relacje człowieka z naturą, jinteresowałé gò znankòwn é zagadnienia lédzcziégò bëtowaniô.Wiôldzi znaczenié na jegò kùńszt miôl pobyt na osëchach Oceanii, dokądka jachół z Franceji.malowôł jasné òbrôzë, bëło w nich ful jasny farwë z miãtczim konturem. Malowôł téż lëdzy z Oceanii,portretë autoportretë ë kompozëcëje znankòwné.

**Paul Cézanne** znô sã na dolëznie. Miôł swój styl, dobiérół jasné farwë ë rozmajiti bryłë. malowôł krôjobrôzë gdze mòżna nalezc zdeformowônë sztôłtë.

## Links
* Francesco Filippini

## Bibliografiô
* Uniwersalny leksykon sztuki Muza S.A., M. Bernhard i inni rok wyd. W-wa 2002 r.

Kategòrëjô:Kùńszt
Lisabón

thumb|Herb Lisabónu
**Lisabón** - to je stolëca Pòrtugalsczi. 


Lissabon-Santa Engracia-02-Panteao Nacional-2011-gje.jpg
Lissabon-Sao Vicente de Fora-56-Dachterrasse-Panteao Nacional-2011-gje.jpg
Lissabon-Sao Vicente de Fora-40-Pantheon der Braganca-2011-gje.jpg
Lissabon-Ascensor da Bica-14-2011-gje.jpg
Lissabon-Ginjinha-08-2011-gje.jpg
Lissabon-214-Trindade-Schmuckfassade-2011-gje.jpg
Lissabon-Alfama-18-Waschhaus-2011-gje.jpg
Lissabon-Cafe A Brasileira-06-2011-gje.jpg


*
Kazachstan

**Kazachstan** (Қазақстан) je państwã w Azëji ë Eùropie. Stolëcą Kazachstanu je gard Astana. Greńcze z Chinami, Kirgistanã, Turkmenistanã ë Ruską. Nie ma przëstãpù do mòrza, blós do Kaspijsczego mòrza. W latach 1922–1991 bëł dzélã Związkù Socjalisticznëch Sowiecczich Repùblików.

## Demografiô

### Pòpùlacjô

* wielëna lëdztwa: 20 843 754 (2025)

### Religijné karna

* Islam 70,4%
* Prawòsławié 24,5%
* Katolëcyzm 1,7%
* religie lëdowe (neo-pògónizm, tengryzm, szamanizm, animizm) 0,3%
* jinsze (w tim protestancëzna, bùddizm, hinduizm, judajizm, bahaizm) ë bezbòżnictwò 3,1%

## Pòliticzny system

### Wëkònôwczô władza

* prezydent Kasym-Żomart Tokajew
* premier Ołżas Biektienow

### Ùstawòdôwczô władza
Dwùjizbowi parlament, w skłôd jaczégò wchôdô niższô jizba Mażylis (98 nôleżników na piãcolatną kadencjã) i wëższô jizba Senat (50 nôleżników).
## Przëpisë

Kategòrëjô:Azjatëcczé państwa
Danuta Charland

**Danuta Charland** - ùrodzëła sã 21 czerwińca 1962 r. w Kartuzach w familii Mieczisława ë Jadwidżi (z dodomù Ramczik) Biczkòwsczich. 
W 1980 r. skùńcziła I Òglowòsztôłcącé Liceùm mn. H. Derdowsczégò w Kartuzach, a tej, w 1982 r., zagreńcowi hańdel na Pòlicealnym Warkòwim Sztudium w Centrze Bezùstónkòwégò Sztôłcenia Ekònomistów w Sopòce. Pózni, ju pò wëcygniãcym w 1986 r. do Zjednónëch Stanów Americzi, nôprzód ùkùńcziła licencjacką (Bachelor of Science) psychòlogiã na Boston University (w 2001 r.), a tej, na ti sami ùczbòwni, magisterską (Master of Science) kriminalną administracjã w 2003 r.
Warkòwò D. Charland zaczãła robic ju w 1982 r. Tedë to, do 1984 r., w Spòdlëczny Szkòle mn. Fr. Trédra w Bòrzëstowie bëła szkòlną òd historië, geògrafië, pòlsczégò ë rusczégò jãzëka. 
W latach 1984-85 robiła w Kaszëbsczim Lëdowim Ùniwersytece we Wieżice za dolmacza z anielsczi gôdczi ë za prowadnika midzënorodnëch delegacjów. Téż w 1984 r. bëła za tołmaczã na Midzënorodnym Kòngresu Lëdowich Ùniwersytetów we Warszawie. W latach 1985-86 r. znôw ùcziła w szkòle, tim razã anielsczégò jãzëka w Warkòwim Liceum w Kartuzach. Pòtim bëła ksãgòwą w Federal Bank of Boston (1986-1990), a òd 1990 r. je sztudérsczim dorôdcą i téż, od 2006 r.  wëkłôdô na Wëdzelu Kriminalny Sprawiedlëwòtë na Boston University.  
Bëła nôleżnikã gduńsczégò Karna Sztudérów „Pomorania” ë Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô. 
Jak pòdôwô, ji zajimnotama są poezjô, malarztwò, balét ë nôtëra. Mieszkô w Bòstonie (stón Massachusetts, Z.S.A.). Òd 1985 r. 

Ùtwórczinië, jesz jakno Danuta Biczkòwskô, pòetickò zadebiutowa „Pomeranii” nr 4/1984  r. wiérztą „Të sobie gôdôj”. Pózni niechtërné z ji lirików sã ùkazałë jesz w nr 1 z 1993 r „Pomeranii”, pòtim pôrã razë D. Charland pùblikòwa w *Gazecie Kartuskiej* (np. 43/2000). Jedna wiérzta, pt. „Ùtidrowóny”, sã nalazła w antologii J.Trédra „Domôcé słowò zwãczné” (jinternetowé wëd. – 2004 r.). 
Pòetka ùsadzô pòezëje téż w anielsczim jãzëkù. Te je mòżno nalezc np. w jinternetowim cządnikù „Galois” (adresa z wiérztama ùtwórczinië: www.galoisquarterly.webpark.pl/Charland.html) 

Òkróm pòezji, D. Charland mô napisóné binowé dokazë. Znóné są dwa: „Godowé jigre. „Bez roku staregô nie mdze noma nowégô”” ë „Modlëtwa o uzdrowienie wërszaftu z Trudą”. W òbadwùch, ùsadzonëch w 2000 r., przédny tekst je w kaszëbsczim jãzëkù, a didaskalia pò pòlskù.

Ùtwórczinié mô téż dzejóné na gazétniczim gónie. Przédno sparłãczonô bëła  z cządnikã „Medicina Sportiva”, w jaczim przede wszëtczim sã zajima redagòwanim napisónëch w anielsczim jãzëkù artiklów.

## Bùtnowé lënczi
*VIAF

Kategòrëjô:Kaszëbsczi pisarze
Kategòrëjô:Kaszëbi
Monica Iozzi

thumb|200px|Monica Iozzi
**Monica Iozzi de Castro** (ùr. 2 lëstopadnika 1981) je brazylską teatrownicą.

## References


Iozzi, Monica
Lasfór

thumb|''Salmo trutta''
**Lasfór** (*Salmo trutta*) - to je rëba, chtërna nierzchnie sã w rzékach, a tak żëje colemało w słony wòdze. Òna mòże bëc przeszło 1 m długô. Lasfòrë żëją m. jin. w Bôłce, ale tu je jich mało. W jezorze Wdzydze bë miała jesz żëc rëba *Salmo trutta* morpha *lacustris* - jezórny lasfórhttps://web.archive.org/web/20220705222742/http://skarbnicakaszubska.pl/czytelnia-12/historia-geografia/geografia/173-rodkowe-i-poudniowe-kaszuby-dodatek-ekologiczny, ale je téż wanożny lasfór.

Kategòrëjô:Rëbë
Pariz

mały|Katédra ''Notre Dame'' w Parizu
mały|right|Pariz - widzënk
**Pariz** – je stolëcą Francji, ze znónym ùniwersytetem Sorbóna. Tu je archikatédra, chtërnã zaczãlë bùdowac w 1163 rokù.

* lëdztwò: 2 233 818 (2008)
* wiéchrzëzna: 105,4 km²

## Lëteratura
* G. Stone: Slav outposts in Central European history : the Wends, Sorbs and Kashubs, London, UK : Bloomsbury Academic, an imprint of Bloomsbury Publishing Plc, 2016, s. 288

## Bùtnowi lënczi

Kategòrëjô:Gardë w Francji
Tarnobrzeg

thumb|100px|right|Herb Tarnobrzega
**Tarnobrzeg** je gard pòdkarpacczégò wòjewództwa w Pòlsczi Repùblice.

Kategòrëjô:Pòdkarpacczé wòjewództwò
Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce
Maniewid

[thumb|Dzywné widë ([Belgijskô, 1990)]] 
**Maniewid** - cos nibë òdżin, chtëren sã sóm zapôliwô. Kaszëbi gôdalë: "Maniewid chòdzy pò łąkach".
Cos nibë wiôldżi maniewid widzelë i cknąlë rëbôcë na Bôłce 24 zélnika 1979 rokù i ò tim je dosc wiele
napisóné pò pòlskù .

### Dopisënczi


Kategòrëjô:Fizyka
Anielsczi jãzëk

**Anielsczi jãzëk** (*English, the English language*) – jãzëk z zôpadnégò karna rodzëznë germańsczich jãzëków, rodny dlô kòl 370 miliónów lëdzy. Je ùrzãdnym jãzëkã w 59 państwach, m. jin. w Wiôldżi Britanie, Aùstralii, Kanadze. Nôwôżniészi dzysdzéń midzënôrodny jãzëk (*[[lingua franca]]*), co je skùtkã kòlonialny politiczi Britijsczégò Jimperium w XIX st. i wiôldżégò swiatowégò znaczënkù USA w XX i XXI st.

## Bëtnota jãzëka
''Lësta państw z anielsczim jakò ùrzãdnym jãzëkã (pò anielskù)''  

Anielsczi jãzëk pò II swiat. wòjnié òstôł globalnym jãzëkã. Je to jãzëk biznésòwych jinteresów ë midzënôrodnych relacëji. Je robòczym jãzëkã wilu firm ë òrganizacëji np. Eùropejsczéj Ùnji (*de facto*; de iure je 24 ùrzãdnych j.) 

## Przëpisczi

Kategòrëjô:Jindoeùropejsczé jãzëczi
Ã

Ãã
**Ã** (kasz. *a z blewiązką*) –  lëtra rozszerzonégò łacyńsczégò alfabétu, ùżiwónô m.jin. w jãzëkach pòrtugalsczim, kaszëbsczim i wietnamsczim.

W kaszëbsczim alfabéce je trzecą lëtrą.  Òdpòwiôdô ji wëmòwa [ã], zôs w pùcczim krézu i na nordze Wejrowsczégò krezu – [ɛ̃].

## Przëpisczi

Kategòrëjô:Lëtrë łacyńsczégò alfabétu
Kategòrëjô:Lëtrë kaszëbsczégò alfabétu
Lugo

thumb|Lugo
**Lugo** je gardã w Galicëji, aùtonomiczny prowincëji w (Szpańsce).
Lëdztwò gardu: 100 000 mieszkańców (2010)

Kategòrëjô:Szpańskô
Wola Filipowska

**Wola Filipowska** - wieś w małopòlsczim wòjewództwie. 

Kategòrëjô:Małopòlsczé wòjewództwò
Artur Jablonsczi

**Artur Jablonsczi** (pòlsczi pisënk: **Artur Jabłoński**) ùrodzył sã 16 zélnika 1970 r. w Pùckù. Skùńcził historëjã na Gduńsczim Ùniwersytece. W latach 1991–1998 béł redachtorã „Panoramë” ë kaszëbsczégò programù „Rodnô Zemia” w gduńsczim parce TVP S.A. Òd 1998 do 2009 r. A. Jabłońsczi béł pùcczim starostą. Òd rujana 2009, mô swòją pòdjimiznã.

W cządze 1990-1995 béł nôleżnikã, a w latach 1992-94 wiceprzédnikã Karna Sztudérów Pomorania. W 1990 r. nalôzł sã w cządnikù „Tatczëzna” ë dzejôł w nim do likwidacje pismiona w 1991 r. Òd 1997 r. je w Kaszëbskò-Pòmòrsczim Zrzeszenim, jaczémù przédnikòwôł òd 2004 do 2010 r. Przënôleżi téż do Stowôrë Rozwiju Nordowëch Kaszëb „Norda” – Òbéńdowi Turisticzny Òrganizacëji, chtërną prowadzył w latach 2000-2007.  W latach 2002–2004 béł przédnym redaktorã „Pòmeranii”. 

Je wespółzałóżcą ë przédnikã dzejający òd 2003 r. Stowôrë „Ziemia Pucka”, jakô pòwòła do jistnienia Radio Kaszëbë (nadôwô òd 2004 r.), a téż wespółzałóżcą niejistniejący ju telewizje CSB TV. Òd 2005 r. ùtwórca dzejô w Pòspólny Kòmisëji Rządu a Nôrodnëch i Etnicznëch Miészëznów, jaczi òd łżekwiôta 2008 r. je wespółprzédnikã.

Zajimô sã téż ùsôdzanim prowadników. Mô jich wëdónëch pôrã: *Na nordzie. Przewodnik po osobliwościach Ziemi Puckiej* (1996), *Wędrówki po Kaszubach. Opowieści o miejscach i ludziach* (1997, 2. wëd. 1998 ), *Norda na wakacje* (2003; wespółùtwórstwò Jarosław Éllwart), *Odkrywamy Nordę. Gmina Krokowa. Turystyczne przeboje gminy Krokowa* (2004). Prócz tegò razã z Tadeùszã Stankewiczã przërëchtowôł albùm stôrich òdjimków *Pozdrowienia z Pucka. Gruesse aus Putzig* (1997), a z Mariuszã Szmëdką ùsôdzył dokôz *Kaszubi w Ziemi Świętej. Niech sã swiãcy Twòje miono* (2000). W 2009 r. w serie *Biblioteka Jastarniańska* ukôzôl sa repòrtôż *Bóg z nami*, jaczi òpisëjë zetkanié Òjca Swiãtégò Jana Pawła II z kaszëbsczima rëbôkama w Sopòtach. W 2013 wëszła drëkã jegò pòwiésc „Namerkôny”, pózdni – „Smùgã”, a w 2015 – „Fényks”.

A.Jabłończi òstôł ùtczony m.jin. nôdgrodą mn. Rómana Wróblewsczégò (1997) ë wëprzednieniony bez Polcul Foundation (1998 r.). Prezydent Bronisław Komorowski nadôł mù Strzébrzny Krziż Zawdzãczi za dzejanié dlô nôrodnëch ë etnicznych miészëznów w Pòlsce (2011 r.).

## Przëpisczi

## Bùtnowé lënczi
* Ùdzél Kaszëbów w miészëznowi ë regionalny pòliticzi Pòlsczi Repùbliczi
* Terôczasni nôleżnicë Pòspólny Kòmisëji Rządu a Nôrodnëch i Etnicznëch Miészëznów
* https://radiokaszebe.pl/news/pomorancy-przyznali-medal-stolema-arturowi-jablonskiemu-csb-383 (audio)

Kategòrëjô:Kaszëbi
Nowô Dąbrowa

**Nowô Dąbrowa** - to wies w gminie Pòtãgòwò, w stołpsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Krótkò ni je skrzëżowanié dróg.

Kategòrëjô:Gmina Pòtãgòwò
Rowë

thumb|Kòscół w Rowach
**Rowë** (pòl. *Rowy*) - to je wies w Gminie Ùszcz, w stołpsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Tu je kòscół.

## Lëteratura
*Czesław Piskorski, Pomorze Zachodnie, mały przewodnik, Warszawa: Wyd. Sport i Turystyka Warszawa, 1980, s. 232

Kategòrëjô:Gmina Ùszcz
Ceszenié

**Ceszenié**  (pl. *Cieszenie*) – kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Chmielno. W ti wsë są przë drogach dwamòwny tôfle pòlskò-kaszëbsczé. Stąd béł szkólny Józef Skorowski (1902-1940).

## Bùtnowé lënczi
*Cieszenie w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”

Kategòrëjô:Gmina Chmielno
Kategòrëjô:Kaszëbë
Niemiecczi jãzëk

mały|Niemiecczi jãzëk
frameless|upright=1.5|right
**Niemiecczi jãzëk** (téż **miemiecczi jãzëk**) (*deutsche Sprache*) - to je jãzëk ùrzãdny w Niemiecczi, Aùstrii, Liechtensteinie, dzélu Szwajcarsczi i jinëch państwach.

## Przëpisë

Kategòrëjô:Jindoeùropejsczé jãzëczi
Szpańsczi jãzëk

**Szpańsczi jãzëk** (*idioma español*) - to je romańsczi jãzëk, ùrzãdny w Szpańsce i jinëch państwach.

Kategòrëjô:Romańsczé jãzëczi
Francësczi jãzëk

**Frańcësczi jãzëk** (*français, la langue française*) - to je romańsczi jãzëk, ùrzãdny w Frańcji, Kanadze i jinëch państwach.

Kategòrëjô:Romańsczé jãzëczi
Italsczi jãzëk

**Italsczi jãzëk** (*lingua italiana, italiano*) – to je jãzëk ùrzãdny w Italsce i jinëch państwach.
mały|Ôdryncznie pisane kursy we italijańskij szkole (XX XXI stolecie)

## Lëteratura
* Berloco, Fabrizio (2018). The Big Book of Italian Verbs: 900 Fully Conjugated Verbs in All Tenses. With IPA Transcription, 2nd Edition. Lengu. ISBN 978-8894034813.
* Serianni, Luca; Castelvecchi, Alberto (1997). Italiano. Grammatica, sintassi, dubbi. Milan: Garzanti.
* Berruto, Gaetano (1987). Sociolinguistica dell'italiano contemporaneo. Roma: Carocci.

## Przëpisë

## Òbaczë téż
* Italskô Wikipedijô

Kategòrëjô:Romańsczé jãzëczi
Mòngolskô

**Mòngolskô** je państwã w Azëji. 

* stoleczny gard: Ułan Batôr
* lëdztwò: 2 736 800 (2024)
* wiéchrzëzna: 1 564 116 km² (całosc), 1 553 556 (ląd), 10 560 (wòdë)

## Przëpisë

Kategòrëjô:Azjatëcczé państwa
Router

**Router** (jinaczi ruter) - je to sécowé ùrządzenié robòtującé w trzecym ôrce mòdélu OSI. Òn je pò to, bë sparłączëc ze sobą kòmpùtrowi sécë, służi téż jakno kòmùnikacëjny wãzeł. Mòże nadôwac, transmitowac i czérowac pakietama. Mô fùnkcjã tzw. trasowaniégò. Trasowanié je kòjarzóné z protokołã IP ë ùżiwô sã téż jinné taczé jak: RIP, IGRP, EIGRP, OSPF ë IS-IS.

Kategòrëjô:Internet
Anastacia

thumb|right|200px|Anastacia (2009) 
**Anastacia** (ùr. 1 séwnika 1968) je amerikańską spiéwôrką.

## Albùmë
* 1999 - *[[Not That Kind]]* 
* 2001 - *[[Freak of Nature]]*
* 2004 - *[[Anastacia (album)|Anastacia]]* 
* 2005 - *[[Pieces of a Dream (album Anastacia)|Pieces of a Dream]]* 
* 2008 - *[[Heavy Rotation]]*
* 2012 - *[[It's a Man's World]]*
* 2014 - *[[Resurrection]]*
* 2015 - *[[Ultimate Collection]]*
 
* 1993: One More Chance
* 1993: Forever Luv (duet with David Morales)
* 1998: Mi Negra, Tu Bombón (duet with Omar Sosa)
* 1998: Not That Kind
* 1999: Tienes Un Solo (duet with Omar Sosa)
* 1999: I'm Outta Love
* 2000: Saturday Night's Alright for Fighting (duet with Elton John)
* 2001: Let It Be (duet with Paul McCartney, Anastacia other artists)
* 2001: I Ask of You (duet with Luciano Pavarotti)
* 2001: What More Can I Give (duet with Michael Jackson and other artists)
* 2001: Love Is Alive (duet with Vonda Shepard)
* 2001: 911 (duet with Wyclef Jean)
* 2001: Cowboys And Kisses
* 2001: Made For Lovin' You
* 2001: Paid My Dues
* 2002: One Day in Your Life
* 2002: Boom
* 2002: Why'd You Lie To Me
* 2002: You'll Never Be Alone
* 2002: I Thought I Told You That (duet with Faith Evans)
* 2002: You Shook Me All Night Long (duet with Celine Dion)
* 2002: Bad Girls (duet with Jamiroquai)
* 2003: Love Is a Crime
* 2003: We Are the Champions, We Will Rock You, Amandla (duet with Queen, Beyoncé, Bono, Cast and David A. Stewart)
* 2004: Left Outside Alone
* 2004: Sick And Tired
* 2004: Welcome To My Truth
* 2004: Heavy On My Heart
* 2004: I Do (duet with Sonny Sandoval)
* 2005: Everything Burns (duet with Ben Moody)
* 2005: Pieces Of A Dream
* 2006: I Belong To You (duet with Eros Ramazzotti)
* 2007: Sing (duet with Annie Lennox and other artists)
* 2008: I Can Feel You
* 2008: Absolutely Positively
* 2009: Holding Back the Years (duet with Simply Red)
* 2009: Defeated
* 2009: Stalemate (duet with Ben's Brothers)
* 2010: Safety (duet with Dima Bilan)
* 2010: Burning Star (duet with Natalia Druyts)
* 2011: What Can We Do (A Deeper Love) (duet with Tiësto)
* 2012: If I Was Your Boyfriend (duet with Tony Moran)
* 2012: Dream on
* 2012: Best Of You
* 2014: Stupid Little Things
* 2014: Staring at the Sun
* 2014: Lifeline
* 2015: Take This Chance

Kategòrëjô:Mùzycë
Azerbejdżan

100 px|thumb
thumb|
**Azerbejdżan** (Azərbaycan) je państwã w Azëji.

Kategòrëjô:Azjatëcczé państwa
Kategòrëjô:Eùropejsczé państwa
Mònakò

**Mònakò** je baro môłim gardã-państwã w Eùropie. 

* stoleczny gard: Mònakò
* lëdztwò: 32.796 mieszkańców (2008)
* wiéchrzëzna: 	1,95 km²

thumb|left|250px|Monako
Szchanie

[thumb|right|150px|Szchanie w [Dëńskô|Dëńsce]]
**Szchanie** - bëłë zrobioné z drewna. Z jich pòmòcą mógł nosëc np. dwa wãbórczi wòdë. 

Kategòrëjô:Nôrzãdła
Liban

mały|Liban
**Liban** je państwã w zôpadny Azëji, na Blisczim Wschòdze na brzégu Strzódzemnégò Mòrza. Greńczë z Syrëją i Izraelã. Stolëcznym gardã je Bejrut.

## Przëpisë
Nadine Labaki

thumb|Nadine Labaki
**Nadine Labaki**, (ùr. 18 gromicznika 1974 rokù) je teatrownicą w Libanie. 

Kategòrëjô:Film
Kategòrëjô:Liban
Sandomierz

thumb|100px|right|Herb Sandomierza
**Sandomierz** - to je gard swiãtokrzësczégò wòjewództwa w Pòlsczi Repùblice.

Kategòrëjô:Swiãtokrzësczé wòjewództwò
Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce
Kaszëbizm

**Kaszëbizm** to je słowò tipòwé dlô kaszëbsczégò jãzëka, przeniosłé do jinégò jãzëka. Np. *dalli* (*weiter, los*) przeniosłé do miemiecczégò z kaszëbsczégò "dali" abò *Litewka* przeniosłé do miemiecczégò z kaszëbsczégò litewka.

## Lëteratura
* J. Borzyszkowski, J. Mordawski, J. Treder: Historia, geografia, język i piśmiennictwo Kaszubów; J. Bòrzëszkòwsczi, J. Mòrdawsczi, J. Tréder: Historia, geògrafia, jãzëk i pismienizna Kaszëbów; pòd red. Jana Mòrdawsczégò, tołmaczënk Jerzi Tréder, Wëdowizna M. Rôżok przë wespółrobòce z Institutã Kaszëbsczim, Gduńsk 1999, ISBN 83-86608-65-X.

Kategòrëjô:Kaszëbsczi jãzëk
A

Aa
**А**, **a** – pierszô lëtra pòdstawòwégò łacyńsczégò alfabétu, ùżiwónô prakticzno w kòżdim alfabéce na łacyńsczim spòdlim. Lëtra ta pòchòdzy òd grecczi lëtrë *alfa* (Α, α) i fenicczi *alef*. Nôczãscy òznôczô samòzwãk [a] i jegò wariantë, chòc czasã (na przëmiôr w anielsczim ) mòże oznôczac téż jiné zwãczi. Czãsto wchodzy w skłôd digrafów (nôstarszim je łacyńsczi digraf *ae*, jaczi pòzdze przesztôłcył sã w ligaturã æ) abò je mòdifikòwónô diakriticznyma znakama (przikładã są kaszëbsczé lëtrë „ą” i „ã”).

Lëtra „a” je pierszą lëtrą téż i kaszëbsczégò alfabétu.

## Przëpisczi

Kategòrëjô:Lëtrë łacyńsczégò alfabétu
Kategòrëjô:Lëtrë kaszëbsczégò alfabétu
Sztambùl

right|mały|260px|Sztambùl
left|mały|200px|Kònstantin
**Sztambùl** (tër. İstanbul [isˈtanbuɫ]) je nôwikszi gard w Tërece.

Przódë Kònstantinopol lub Bizancjum. Òstał stolëcą rzimsczego czezerstwa w IV stalata n.e. czedë czezer Kònstantin zmienił gard, ôd 395 bëł stolëcą wschòdnorzimsczego czezerstwa, w 1453 pòdbity bez Tërków i stał sã stolëcą jimperium òsmańsczégò.

## Przëpisë

## Bùtnowé lënczi

Kategòrëjô:Tëreckô
Ùzbekistan

**Ùzbekistan** je państwã w westrzódny Azëji. Greńczë z Afganistónã, Kazachstanã, Kirgistanã, Tadżikistanã i  Turkmenistanã. Ni mô przëstãpù do mòrza, je państwã pòdwójnie strzódlądowim. Stolecznym gardã je Taszkent.

## Przëpisë

Kategòrëjô:Azjatëcczé państwa
Tadżikistan

**Tadżikistan** (Tadżicczi: Тоҷикистон) je państwã w westrzédny Azëji. Greniczë z Ùzbekistanã, Kirgistanã, Chinama i Afganistónã.

## Przëpisë

Kategòrëjô:Azjatëcczé państwa
Katar

**Katar** je państwã w Azëji, na Arabsczim Półòstrowie. Greńcze z Saudëjskô Arabijô. 3 séwnika 1971 zwëskał samòstójnotã òd Wiôldżi Britanji. Stolecznym gardã je Doha.

## Przëpisë

Kategòrëjô:Azjatëcczé państwa
Tajlandiô

**Tajlandiô** (dôwni Syjam) je państwã w Azji. Greńczë z Mjamną, Laòsã, Wietnamã ë Kambòdżą. Stolëcznym gardã je Bangkok. Tajlandiô je kònstitucyjną mònarchią. Przédnikã kraju je król (òd 1 gòdnika 2016 na trónie zasôdô król Rama X – Maha Vajiralongkorn).

### Spòdlowé pòdôwczi
* stoleczny gard: Bangkok
* lëdztwò: 67 959 000 mieszkańców (2015)
* wiéchrzëzna: 513 120 km²

Kategòrëjô:Azjatëcczé państwa
Filipinë

200 px|thumbnail|Filipinë (òstrowë tegò państwa są tu zeloné)
**Filipinë** są państwã na òstrowach w pôłniowo-pòrénkowy Azëji. Stolëcznym gardã je Manila.

200 px|thumbnail

Kategòrëjô:Azjatëcczé państwa
Jordaniô

**Jordaniô** je państwã w Azëji. Stolëcznym gardã je Amman. Jordaniô greńczë z Izraelã òd zôpadu, z Syrëją z pólnocy, z Irakã z wschodu i z Saudëjską Arabiją od półniowo wschodu.

## Przëpisë

Kategòrëjô:Azjatëcczé państwa
Kambòdżô

**Kambòdżô** – je państwã w Azji. Stolëcznym gardã je Phnom Penh. Greńczë z trzema państwama: Tajlandią, Laòsã i Wietnamã.

* lëdztwò (2019): 15 288 489 mieszkańców 
* wiéchrzëzna: 181 035 km²

Kategòrëjô:Azjatëcczé państwa
Londin

**Londin** (ani. *London*) – stolëca a téż nôwiãkszé gard Anielsczi ë Wiôldżi Britanii. Londin je pòłożony w zudóstowi czãscë kraju. Zamieszkiwô tuwò òkòło 8,91 miliónów lëdzy. Londin je mòcno wôżny centrum przemësłu, wëtwarzô òn 20% BKP Wiôldżi Britanii. Leżi nad rzéką Temza.

## Pòdzôł
Administracyjnie region Wiôldżi Londin (*Greater London*) je pòdzelony na 32 gminë (*London boroughs*) a aùtonomiczné City.

## Partnersczé gardë

* Algierë, Algieriô
* Bagdad, Irak
* Berlëno, Niemieckô
* Bogota, Kolumbiô
* Johannesburg, Pôłniowô Afrika
* Kairo, Egipt
* Nowi Jork, Zjednóné Kraje Americzi
* Pariz, Francëjô
* Podgorica, Czôrnogóra
* Sofijô, Bùłgariô
* Zagrabiô, Chòrwackô

## Bùtnowé lënczi

* Domôcô starna gardu Londina

## Lëteratura
* J. Trepczyk: *Słownik polsko-kaszubski*, Gduńsk 1994, t. I, s. 289

Kategòrëjô:Wiôlgô Britanijô
Kategòrëjô:Londin
Kaszëbsczé Mùzeum miona Frãcëszka Trédra

thumb|Kaszëbsczé Mùzeum w Kartuzach
thumb|110px|left|Tobaczéra (różk)
**Kaszëbsczé Mùzeum miona Frãcëszka Trédra w Kartuzach** je samorządzëznową jinstitucją kùlturë, chtërna pòwsta w 1947 rokù. Jegò robòta polégô na rozkoscérzanim kùlturë Kaszëbów w kraju ë za grańcą. Dlô realizacji sztatutowëch célów òni wespółrobią z Samorządzëzną Gminë Kartuzë ë wielnyma kùlturalnyma môlama ë ùtwórcama na Kaszëbach. Tu są wërobinë lëdowëch artistów, a m. jin. kaszëbsczi wësziwk. Mùzeum wëdôwô téż wszelejaczé materiałë (ksążczi, katalodżi wëstawów, fòlderë ë jinszé). Sedzbą Mùzeum je dosc stôri bùdink - stôrodôwnota. 

## Lëteratura
* *Biuletin Radzëznë Kaszëbsczégò Jãzëka* 2010, s. 50
* Czajkowski M.: Powiat Kartuski : Szwajcaria Kaszubska / Kaszëbskô Szwajcarëjô. Bydgoszcz 2003

## Bùtnowé lënczi
* Domôcô starna Mùzeùm
* VIAF

Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura
Kategòrëjô:Kartuzë
Kategòrëjô:Gmina Kartuzë
Kategòrëjô:Kartësczi kréz
Kategòrëjô:Kaszëbë
Adam Riszard Sykòra

**Adam Riszard Sykòra** (ùr. 2 rujana 1955) je òjc - francyszkana, prof. dr z Pòznania. Jegò je przełożënk z greczi na kaszëbsczi jãzëk sztërzech Ewanieliów.

## Ùsôdztwò (wëjimk)
* Biblia podstawą jedności / red. Adam Ryszard Sikora. Lublin : Red. Wydawn. Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, 1996 http://lccn.loc.gov/97210865 
* Ewanielëjô wedle swiatégô Jana. Oficyna Czec, 2007 http://biblioteka.wejherowo.pl/dlibra/Content/2100 
* Ewanielëjô wedle swiãtégò Marka. Gdańsk [etc.] : Zarząd Główny Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego, 2001.
* Ewanieliô wedle swiãtégò Mateùsza. Gdańsk : Czec, 2009.
* Wpoczątku bylo Slowo... Najstarsze kaszubskie teksty biblijne, Oficyna Czec, Kartuzy 2009.
* Ewanielie na kaszëbsczi tołmaczoné. Z greczi przełożił na kaszëbsczi jãzëk ò. Adam Ryszard Sikora OFM. Gdańsk 2010.
* Knéga Zôczątków, 2015http://www.worldcat.org/oclc/924721673
* Knéga Wińdzeniô, 2016https://www.youtube.com/watch?v=OK0PIodcA50&feature=youtu.be
* Knéga Kapłańskô, 2017
* Knéga Lëczbów, 2018
* Knéga Pòwtórzonégò Prawa, 2019
* Księga Koheleta / z języka hebrajskiego na język polski i kaszubski przetłumaczył i przypisami opatrzył; [grafiki i komentarz do grafik Maciej Tamkun - artysta plastyk, teolog] = Knéga Kòheleta / z hebrajsczégò na pòlsczi i kaszëbsczi jãzëk przełożił i òpatrził przëpiskama; [grafiki i komentarz do grafik Maciej Tamkun - artysta plastyk, teolog]. Poznań: Uniwersytet im. Adama Mickiewicza Wydział Teologiczny 2020.
* *Przekłady na kaszubski*http://bibliepolskie.pl/index.php?xid=1374857724&tid=133
### Dopisënczi


## Lëteratura

## Bùtnowé lënczi
*Nauka Polska
*VIAF
*WorldCat

Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura
Kategòrëjô:Tołmôcze Biblii
Kùwejt

**Kùwejt** je państwã w pôłniowo-zôpadny Azëji. Stolëcą je gard Kùwejt.

## Przëpisë

Kategòrëjô:Azjatëcczé państwa
Pómpelk

thumb|Pómpelk
**Pómpelk** — to je òbstrój zrobiony colemało z wełnë.

## Tak sã robi pómpelk

Òbrôzk:pompo8.jpg|
Òbrôzk:pompo7.jpg|
Òbrôzk:pompo6.jpg|
Òbrôzk:pompo3.jpg|
Òbrôzk:pompo2.jpg|


Kategòrëjô:Òbùca
Kategòrëjô:Rãkòdzejizna
Etnologiô

**Etnologiô** je ùczbą ò lëdach. Znajôrztwò lëdów to je dzél antropòlogii. 

Kategòrëjô:Etnologiô
Genowefa

**Genowefa** - to pòdług stôri legendë je miono nôbòżny i snôżi ksãżniczczi, chtërna bëła przez lëdzką òbmòwã niedowinnie wënëkónô z pałacu. Genowefa mia sëna, a w lese towarził jima dëczi zwiérz - jelenica. 

Kategòrëjô:Lëteratura
Sychòwò

**Sychòwò** - to je kaszëbskô wies w lëzyńsczi gminie, w wejrowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Tu je kòscół. 

Kategòrëjô:Wejrowsczi kréz
Kategòrëjô:Gmina Lëzëno
Wierzëca

**Wierzëca** - to je rzéka dłużawë 130 km. Òna wëpłiwô z Kaszëbsczégò Pòjezerzô kòl Wieżëcë, a wpłiwô do Wisłë. 

Kategòrëjô:Kaszëbë
Jeremy Renner

thumb|right|Jeremy Renner
**Jeremy Renner**, (ùr. 7 stëcznika 1971), je amerikańsczim teatrownikã. 

Kategòrëjô:Film
Jón Szlaga

**Jón Szlaga** (pl Jan Bernard Szlaga) - ùr. 24 maja 1940 w Gdinie - ùm. 25 łżëkwiata 2012 w Starogardze. W młodich latach ùcził sã m. jin.. w Collegium Marianum - szkòlë w Pelplinie. Pò ji skùńczenim sztudérowôł w Dëchòwny Seminarëji w Pelplinie. Tuwò pò pôrã latach dożdôł sã  ksãżich swiãceniów, chtërne przëjimnął w 1963 rokù. Jakno ksądz béł nôprzód w Łãgù. Òd 1984 rokù òn béł profesorã, a òd 1988 rokù biskùpã sufraganã diecezji chełmińsczi. Òd 1992 rokù òn béł biskùpem òrdinariuszem w Pelplinie. Jakno biskùp òn biwôł w Sjónowie ë tu je tôblëca jemù na wdôr. 

Jak Eùgeniusz Gòłąbk skaszëbił "Swiãté Pismiona Nowégò Testameńtu" (wëdóné w 1993r.) tej pelplińsczi biskùp napisôł w nich:
"Jô baro rôd jem, jakno jeden z naji Môłi Tatczëznë, że Bòżé Słowò je przetłomaczoné na jãzëk kaszëbsczi (...).".

## Òbaczë téż
* Anielskòjãzëkòwi biogram
* Worldcat

Kategòrëjô:Katolëcczi Kòscół
Kategòrëjô:Kaszëbi
Sejo Wiôldżi

**Sejo Wiôldżi** (29 séwnika 1417 - 8 séwnika 1468) - béł czwiôrtim królã kòrejańsczi dinastëji Joseon, 7th rzãdzëł Kòreją w latach (1455 - 1468).

Kategòrëjô:Panôrze Kòreji
Krôsniã

**Krôsniã** - to je pòzwanié, chtërno sygô do wierzeniów. Òno mô czerwòné òbùcé. Kaszëbi nad Łebą gôdalë na krôsniãta - drobné. Òne rôd żëłë w dodomach za piéckã abò pòd kòminkã, pòd pòdłogą czë w mëszi dzurze. Niechtërné lubiłë mieszkac w stóni kòl kòniów. Jesz jiné miałë swòje chëczë zrëchtowóné pòd krzama besu abò głãbòk w zemi. Miałë brodë dłëgszé jak òne same są. Jich kòniama bëłë mëszë. Òne lubiłë mùzykã ë tuńc. Tima co bëlë jima dobri, np. òstôwialë dlô nich na kòminkù garnuszk mléka, pòmôgałë w chëczi np. robiłë pòrządk w jizbach czë wëgniôtałë chlebòwé casto abò pòmôgałë przë skrobanim bùlew, a téż dojenim krów. Òne mògłë płacëc złotima dëtkama. Kònióm òne plotłë grzëwë i ògónë w warkòcze. Lëchim gòspòdënióm òne robiłë na psotã np. rozléwałë mlékò czë gaszëłë wid. Nie lubiłë téż, czej chtos zbiérôł zela w wilëją sw. Jana, bò to bëła jich robòta. Òne mògą wzyc dzeckò z kòlibczi i dac swòje.http://csb.wikipedia.org/w/index.php?title=%C3%92br%C3%B4zk:Zdroje_Raduni.djvu&page=56 Wierã dzysdnia krôsniãta są z Kaszëbsczi wëcygnioné - òkrãtama do Szwedzczi. 

## Lëteratura
* Bernard Zëchta: Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków 1968, tom II, s. 236-238.

Kategòrëjô:Etnologiô
Kategòrëjô:Szwedzkô
Nowosóndecczi kréz

**Nowosądecczi kréz** (pòl. *Powiat nowosądecki*) - to je pòwiatã w małopòlsczim wòjewództwie z sedzbą w gardze Nowi Sóncz.
 
### Spòdlowé pòdôwczi
* Wiéchrzëzna: 1550,24  km²
* Lëdztwò: 213 420

Kategòrëjô:Nowi Sóncz
Antón Groth

**Antón Groth** (pòl.: *Antoni Groth*) - béł pòlsczi pòsélc z Kaszëb do Sejmù (1938-1939) przed II swiatową wòjną. Òn béł w kòncentracyjnym lagrze, a ùmarł pò wòjnie w 1958 rokù.

## Bùtnowé lënczi
Sejm

Groth Antón
Kategòrëjô:Pòlsczi pòsélcowie
Groth, Antón
Niżawny łukôcz

thumb|Niżawny łukôcz
**Niżawny łukôcz** (*Bombina bombina*) - to je łaza z rodzëznë łukôczowatëch. Ten łukôcz żëje m. jin. w Kaszëbsczim Krôjòbraznym Parkù.

Kategòrëjô:Łazë
Zelony kąter

thumb|Zelony kąter

**Zelony kąter** (*Bufotes viridis* syn. *Bufo viridis*) - to je łaza z rodzëznë kąterowatëch. Ten kąter żëje m. jin. w Kaszëbsczim Krôjòbraznym Parkù. Òn w swòjim czasu dosc głosno rechòce. 

Kategòrëjô:Łazë
Stôwkòwô żaba

thumb|Stôwkòwô żaba
**Stôwkòwô żaba** abò **rzãsnica** (*Pelophylax lessonae* Camerano, 1882) - to je łaza z rodzëznë żabòwatëch (*Ranidae*). Ta żaba  żëje m. jin. w Kaszëbsczim Krôjòbraznym Parkù. Òn w swòjim czasu chrochce. 

Kategòrëjô:Żabòwaté
Krótkònogòwi chrupôcz

thumb|Krótkònogòwi chrupôcz

**Krótkònogòwi chrupôcz** (*Epidalea calamita*) - to je łaza z rodzëznë kąterowatëch (*Bufonidae*). Ten chrupôcz żëje m. jin. na Kaszëbach, ale tu jich wiele ni ma. 

Kategòrëjô:Łazë
Lëdzënka

thumb|Lëdzënka
**Lëdzënka** abò **zwëczajnô żaba** (*Rana temporaria*) - to je łaza z rodzëznë żabòwatëch. Ta żaba żëje m. jin. na Kaszëbach. Òna mô colemało bruną skórã.

## Bùtnowé lënczi
''Rana temporaria''

Kategòrëjô:Żabòwaté
Wòdnô żaba

thumb|Wòdnô żaba
**Wòdnô żaba** (*Pelophylax* kl. *esculentus*) - to je miészańc - dwóch ôrtów żabów: stôwkòwi żabë i jezórny żabë. To je łaza z rodzëznë żabòwatëch. Wòdnô żaba żëje m. jin. na Kaszëbach  i je tu òbjimniãti dzélową òchrónią.

## Bùtnowé lënczi
* s. 34 (''gatunek, którego dotyczy odstępstwo, o którym mowa w § 9 pkt 6'')
Kategòrëjô:Łazë
Parchatnica

thumb|Parchatnica

**Parchatnica** abò **zwëczajny kąter** (*Bufo bufo*) - to je łaza z rodzëznë kąterowatëch (*Bufonidae*). Ten kąter żëje m. jin. w Kaszëbsczim Krôjòbraznym Parkù. Parchatnica mòże zjadac pszczołë. Òb zëmã òna je w sklepie abò zagrzebónô w zemi.

Kategòrëjô:Łazë
Górné Reduńsczé Jezoro

thumb|Górné Reduńsczé Jezoro
**Górné Reduńsczé Jezoro** (pòl. *Jezioro Raduńskie Górne*) - to je jezoro ò wiéchrzëznie 3,88 km² w 
kartësczim krézu, w òbéńdze Kaszëbsczégò Pòjezerzô. Wierã òd 1868 roku 
Kaszëbskô Bróma òddzeliwô gò òd Dólnégò Reduńsczégò Jezora. 

Kategòrëjô:Kaszëbsczé jezora
Kòscół sw. Jakùba w Òlëwie

mały|Kòscół sw. Jakùba w Òlëwie
**Kòscół sw. Jakùba w Òlëwie** stoji na grzëpie w Òlëwie ë je mùrowóné òd XIV stalata, a z pòczątkù òn béł drzewiany. Ten rzimskòkatolëcczi kòscół mô barokòwą wieżã z 1709 rokù. Kòl niegò czedës bëłë néżczi stôrégò smãtôrza.

## Bùtnowé lënczi

Kategòrëjô:Gduńsk
Palmiarniô Òlëwsczégò Parkù

thumb|Palmiarniô Òlëwsczégò Parkù
**Palmiarniô Òlëwsczégò Parkù** stoji w parkù w Òlëwie ë ji pòczątk je z XVIII stalata. W ni mòże òbezdrzec egzoticzné drzéwiãta, krzaczi ë jinë roscënë (np. palmë, kaktusë). Òna bëła rozbùdowónô w 1954 rokù.

Kategòrëjô:Gduńsk
Stôrô Wòdnô Kùzniô w Òlëwie

thumb|Stôrô Wòdnô Kùzniô w Òlëwie
**Stôrô Wòdnô Kùzniô w Òlëwie** stoji tu òd dôwna. Wierã ju XVI stalata bëłë w Òlëwie hômrë. Òd 1978 rokù ta stôrô kòwalniô je partã Mùzeùm Techniczi we Warszawie. 
thumb|180px|left|Kòwalniô w Òlëwie

Kategòrëjô:Gduńsk
Òlëwskô Strëga

[thumb|250px|left|Òlëwskô Strëga w [Òlëwsczi Park|Òlëwsczim Parkù]]
**Òlëwskô Strëga** to je strëga dłużawë 9,9 km. Òna wpłiwô do Gduńsczi Hôwindżi. 

Kategòrëjô:Geògrafijô
Klôsztorny Spikrz w Òlëwie

thumb|Klôsztorny Spikrz w Òlëwie - wéńdzenié
**Klôsztorny Spikrz w Òlëwie** je z pòczątków XVIII stalata. Terô w nim je Nôrodné Mùzeum we Gduńskù. Tu w Òlëwie są etnografné wëstôwczi, z chtërnëch wiele tikô sã kaszëbsczi kùlturë.

## Bùtnowé lënczi
*Mùzeum

Kategòrëjô:Gduńsk
Òpacczi Pałac w Òlëwie

[260px|thumb|Òpacczi Pałac w [Òlëwa|Òlëwie]]
**Òpacczi Pałac w Òlëwie** ((pòl. *Pałac Opatów w Oliwie*)  - béł przebùdowóny w latach 1754 - 1756, a je òdbùdowóny w 1965 rokù. Terô w nim je Nôrodné Mùzeum w Gduńskù (kùńszt artistów z XIX i XX stalata).

## Bùtnowé lënczi
*VIAF

Kategòrëjô:Gduńsk
Òlëwsczé Lasë

[300px|thumb|Grzëpa [Pëchôłk z wieżą, 2010]] 
[260px|thumb|[Diôbli kam w Òlëwsczich Lasach]]
**Òlëwsczé Lasë** - to są znóné lasë kòl Gduńska. Jich wiéchrzëzna je 60 km². Òd 1188 rokù òne słëchałë do klôsztoru w Òlëwie, a òd 1 lëstopadnika 1772 rokù przez dłudżi lata do prësczégò króla. W nich je grzëpa Pëchôłk i diôbli kam. Cos je stôri jak òlëwsczi las (znaczi, że to je baro stôri).

## Bùtnowé lënczi
*1886 (pl)

Kategòrëjô:Gduńsk
Parafiô p.w. sw. Walãtégò w Gdùńskù

260px|thumb|Kòscół sw. Walãtégò w Gdùńskù
**Parafiô p.w. sw. Walãtégò w Gdùńskù** - to je stôrô parafiô w Matarni - dzélu Gduńska. Matarniô razã ze wsama z òkòlégò òd kùńca XIII stalata słëcha cëstersom. Kòscół zbùdowóny je na gòticczé mòdło. Parafiô je òd XIII/XIV stalata.
 

Kategòrëjô:Gduńsk
IX młin w Òlëwie

260px|thumb|IX młin w Òlëwie
**IX młin w Òlëwie** - je wcyg ùżiwónym stôrim młinem przë Òlëwsczi Strëdze. Òn béł rozbùdowóny w 1874 rokù, a w  1594 rokù to béł fòlusz. 

Kategòrëjô:Gduńsk
Gduńskô Kòlegiata p.w. Nôswiãtszégò Serca Jezësowégò we Wrzészczu

[260px|mały|Gduńskô Kòlegiata p.w. Nôswiãtszégò Serca Jezësowégò we [Wrzészczu]]
**Gduńskô Kòlegiata p.w. Nôswiãtszégò Serca Jezësowégò we Wrzészczu** – je kòscołã — òd pòczątkù katolëcczim — wëbùdowónym w latach 1909–1911 na neogòticczé mòdło. Tu we Wrzészczu je parafiô òd 1910 rokù, a jak ji probòszczã béł ksądz Walter Wienke, to òn òrechcył m. jin. przińdnégò noblistã - G. Grassa. Ten pisôrz czasã ò tim kòscele pisôł.

## Bùtnowé lënczi

Kategòrëjô:Gduńsk