open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Paul Chauchard

**Paul Chauchard** (ùr. 1912 rokù w Parizu – ùm. 2003 rokù) - beł lékôrz i katolëcczi filozófa z Francje. 
## Ùsôdztwò (wëjimk)
* *Teilhard et l'optimisme de la croix*
* *Vieillir à deux*, Éditions Universitaires, 1967 - Starzeć się we dwoje / Paul i Jacqeline Chauchard ; przeł. [z fr.] Barbara Durbajło. Warszawa, 1977.

## Bùtnowé lënczi
* VIAF

Kategòrëjô:Francëjô
Wenus (mitologiô)

**Wenus** (*Venus*) – wedle mitologie bëła rzimską bòżëną miłotë. 

Kategòrëjô:Eùropejskô mitologiô
Kategòrëjô:Pòlitejizm
Wersal

thumb|right|Wersal

**Wersal** (*Versailles*) - je gminą i ji sedzbą we Francji, ze znónym pałacã. To je krótkò Pariza. Tu béł pòdpisóny wersalsczi traktat 28 czerwińca 1919 rokù.

lëdztwò: 86 477 (2008)

wiéchrzëzna: 26,18 km²
## Bùtnowé lënczi
* ''Traktat pokoju między mocarstwami sprzymierzonemi i skojarzonemi i Niemcami, podpisany w Wersalu dnia 28 czerwca 1919 roku''

Kategòrëjô:Gardë w Francji
Krãżel

**Krãżel** abò **krążel** - to je òkrãgłô rzecz, chtërna pò pùsceniu krãcy sã jaczis czas np. na stole. Òn je zôbôwką dlô dzecy.

## Lëteratura
*B. Sychta: Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków 1968, tom II, s. 244

Kategòrëjô:Zôbôwczi
Seczkarka

260px|thumb|Stôrô seczkarka

**Seczkarka** - to je maszina ùżiwónô w gbùrzëznie do rznieniô np. słomë na seczkã. Òna mòże miec lôdã i pasowé kòło.

 

Kategòrëjô:Gbùrzëzna
Kategòrëjô:Maszinë
Bùlra

260px|thumb|Klapra

**Bùlra** - to bëła maszina ùżiwónô w gbùrzëznie do òbczëszczaniô zôrna (zwiksza òddzélaniô zôrnów zbòżô òd plewów), terô to colemało robi kòmbajn. Òna mòże bëc ùziwónô na klepiszczu.
## Lëteratura
*B. Sychta: Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków – Gdańsk 1976, tom VII, s. 27

Kategòrëjô:Gbùrzëzna
Kòstrzewa

left|thumb|250px|<center>''Festuca pratensis''
**Kòstrzewa** (*Festuca* L.) - to je szlach roscënów z rodzëznë *Poaceae*. Te trôwë sã gdze 10–200 cm wësoczi.

## Lëteratura
*J. Trepczyk: Słownik polsko-kaszubski, Gdańsk 1994, t. I, s. 259

Kategòrëjô:Bòtanika
Òwczô kòstrzewa

left|thumb|250px|<center>Òwczô kòstrzewa
**Òwczô kòstrzewa** (*Festuca ovina* L.) - to je ôrt roscënë z rodzëznë *Poaceae*. Ta trôwa bëła na Kaszëbach sónô.

Kategòrëjô:Bòtanika
Nérkòwatô lucerna

left|thumb|250px|<center>Nérkòwatô lucerna
**Nérkòwatô lucerna** (*Medicago lupulina* L.) - to je ôrt roscënë z rodzëznë bòbòwatëch  (*Fabaceae*). Òna rosce m. jin. na Kaszëbach. 

## Lëteratura
* Przewodnik do rozpoznawania roślin i zwierząt na wycieczce / tekst Ute E. Zimmer, Alfred Handel ; oprac. całości Wilhelm i Dorothee Eisenreich ; [przekł. Ewa Rachańska, Piotr Kreyser] Warszawa : Multico, 1996, s. 118.
## Bùtnowé lënczi
* http://www2.abc.biology.ug.edu.pl/wp-content/uploads/2014/05/abc5_02.pdf

Kategòrëjô:Bòtanika
Żôgòwinë

**Żôgòwinë** – to są drobné wiórka, chtërne robi np. krézżôga z drewna. Òne mògą bëc brëkòwóny do grzeniégò jizbów. Mòże je téż wëwiezc na wësëpiskò.

Kategòrëjô:Òdpôdczi
Kùrzi wid

**Kùrzi wid** - to je fela wezdrokù. Jã mòże miec człowiek jak òn mô za mało witaminë A w òrganizmie.

Kategòrëjô:Medicyna
Jezoro Wërówno

**Jezoro Wërówno** (pòl. *Wyrówno*) - to je jezoro ò wiéchrzëznie 0,5191 km² w kòscersczim krézu, w òbéńdze Kaszëbsczégò Pòjezerzô.

Kategòrëjô:Kaszëbsczé jezora
Jezoro Òsëszëno

**Jezoro Òsëszëno** (pòl. *Osuszyno*) - to je jezoro ò wiéchrzëznie 33,2 ha w  
kartësczim krézu, w òbéńdze Kaszëbsczégò Pòjezerzô. 

Kategòrëjô:Kaszëbsczé jezora
Òctowi kwas

**Òctowi kwas** -  (CH3COOH) to je chemiczny związk. W òcce je zwiksza ten kwas i wòda.

Kategòrëjô:Chemijô
Łąkòwô kòstrzewa

left|thumb|250px|<center>Łąkòwô kòstrzewa
left|thumb|250px|<center>Łąkòwô kòstrzewa
**Łąkòwô kòstrzewa** (*Festuca pratensis*) - to je ôrt roscënë z rodzëznë *Poaceae*. Ta trôwa rosce m.jin. na Kaszëbach.

## Bùtnowé lënczi
*https://web.archive.org/web/20160304213840/http://www2.abc.biology.ug.edu.pl/wp-content/uploads/2014/05/abc79_03.pdf

Kategòrëjô:Bòtanika
Kòlmòrsczi òstropùs

thumb|left|Kòlmòrsczi òstropùs
thumb|Kòlmòrsczi òstropùs z Réwë, 2005 rokù

**Kòlmòrsczi òstropùs** (*Eryngium maritimum*) – to je wielelatnô roscëna z rodzëznë zelerowatëch. Òn rosce na dunach m.jin. na Kaszëbach, ale je gò mało i òn tu je òbjimniãti akùrôtną òchrónią.
Kaszëbi w Réwie mògą na niégò gadac òstropùs.

## Lëteratura
* B. Sychta: Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków 1969, tom III, s. 344.

## Bùtnowé lënczi
*''Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej roślin'', s.10 - ''Eryngium maritimum''

Kategòrëjô:Bòtanika
Lékarsczi rozmarión

mały|Lékarsczi rozmarión
mały|''Salvia rosmarinus''
**Lékarsczi rozmarión** (*Rosmarinus officinalis* L.) - to je ôrt krza z rodzëznë głëszkòwatëch (*Lamiaceae*). Jegò Kaszëbi ùżiwają do léczeniô lëchi pamiãcë.

## Bùtnowé lënczi

* Rozmaryn (Rosmarinus L)

Kategòrëjô:Bòtanika
Victoria Koblenko

**Victoria Koblenko**, (ùr. 19 gòdnika 1980) je néderlandzką teatrownicą. Òna dłëgszi czas mieszka na Ùkrajinie. Ji chłop w latach 2004–2008 i òd 2015 je E. Levchenko. Mòże òd 2008 do 2015 rokù òni żëlë w separacji.

Kategòrëjô:Film
Òstropòsc

thumb|''Datura stramonium''
**Òstropòsc** (*Datura* L.) - to je szlach roscënów z rodzëznë lilkòwatëch (*Solanaceae* L.). Zwëczajnô òstropòsc to dlô Kaszëbòw mòże bëc òstropòsc.

## Lëteratura
* B. Sychta: Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków 1969, tom III, s. 344.

Kategòrëjô:Bòtanika
Brzëszny tifùs

mały|Brzëszny tifùs ù dzecka
**Brzëszny tifùs** (*Typhus abdominalis*) – je chòroscą ù lëdzy. Jegò lékarzenié je mòżlëwi. Do chòroscë doprowôdzy *Salmonella typhi*, ale wôżny mòże bëc wiselnô wòda. Przë ti chòroscë zwiksza je gòrączka. Z brzësznym tifùsã m.jin. na Kaszëbach béł jiwer.

## Bùtnowé lënczi

Kategòrëjô:Medicyna
Plëta

thumb|Plëta na szasëji

**Plëta** - to je niewiôldżi zbiérnik wòdë abò jiny ceklënë na  wiéchrzëznie zemi. Zwiksza òna je pòtemù jak deszcz chilôł. 

Kategòrëjô:Hidrologiô
Nów

thumb|
**Miesądz** - to je jedna z fazów Miesądza, jak òn je midzë Słuńcã a Zemią. W nowù  Miesądza z Zemi ni ma widzec. Procemną fazą je pełniô.

Kategòrëjô:Miesądz
Pełniô

thumb|Pełniô przë bezchmùrnym niebie
**Pełniô** - to je jedna z fazów Miesądza, jak òn je pò procemny stronie Zemii jak Słuńce. Leno przë pełnii mòże bëc zacmienié Miesądza.

Kategòrëjô:Miesądz
Pierszô kwadra

thumb|Pierszô kwadra
**Pierszô kwadra** - to je jedna z fazów Miesądza, jak òn rosce do pełnii, w ni   Zemia, Miesądz i Słuńce robią ze sobą prosti nórt. W ti fazë Miesądz wschôdô w dzéń.

Kategòrëjô:Miesądz
Lasowi charzt

250px|thumb|Lasowi charzt
**Lasowi charzt** (*Carex sylvatica*) - to je ôrt roscënë z rodzëznë *Cyperaceae*. Òn rosce w lasach, a Kaszëbi mògą na niegò gadac òstrzëca.

## Lëteratura
* B. Sychta: Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków 1969, tom III, s. 344.

Kategòrëjô:Bòtanika
Piôskòwi charzt

250px|thumb|Piôskòwi charzt
**Piôskòwi charzt** (*Carex arenaria*) - to je ôrt roscënë z rodzëznë *Cyperaceae*. Òn rosce m.jin. na dunach kòl mòrza, a Kaszëbi mògą na niegò gadac trôwica.

## Lëteratura
* J. Trepczyk: *Słownik polsko-kaszubski*, Gduńsk 1994, t. II, s. 268 

Kategòrëjô:Bòtanika
Faza Miesądza

[thumb|Na schemie cyframa są òznaczoné: 1 – [Nów, 3 - Pierszô kwadra , 5. Pełniô, 7 - Òstatnô kwadra]]
thumb|
**Faza Miesądza** - to je dzél Miesądza òbswiécony przez Słuńce òbzéróny z Zemii. Miesądz mòże rosc abò schnąc.

Kategòrëjô:Miesądz
Firn

thumb|Firnowé pòle
**Firn** - to je lód - jegò przechódnô fòrma midzë sniegã a firnowim lodã.

Kategòrëjô:Glacjologiô
Eris

thumb|Eris
**Eris** – karzeł (kòrusowata planéta) Słuńcowégò Ùkładu, chtëren je znóny òd 2005 rokù. 

Kategòrëjô:Astronomijô
Haùmea

thumb|Haùmea i ji dwa miesądze
**Haùmea** – karzeł (kòrusowata planéta) Słuńcowégò Ùkładu, chtëren je znóny òd 2004 rokù. 

Kategòrëjô:Astronomijô
Ceres

thumb|Ceres w maju 2015 rokù
**Ceres** – karzeł (kòrusowata planéta) Słuńcowégò Ùkładu, chtëren je znóny òd 1801 rokù. Òn krążi w pasu planétoidów midzë òrbitama Marsa i Jowisza.

Kategòrëjô:Astronomijô
Makemake

thumb|Makemake i jegò miesądz
**Makemake** – karzeł (kòrusowata planéta) Słuńcowégò Ùkładu, chtëren je znóny òd 2005 rokù. Òn je w pasu Kùipera.

Kategòrëjô:Astronomijô
Hamsyn

thumb|220px|
**Hamsyn** - to je gòrący, sëchi, pòriwny wiater, chtëren piôszczi i wieje np. w Egipce.

Kategòrëjô:Wiater
Gòrąc

**Gòrąc** abò **hëc** - to je taczi stón wiodra jak ceplëzna lëftu przë zemi je wikszi jak 30 (°C) gradów cepła. Zwiksza w dzéń nôcepli je midzë gòdzëną 3 a 6 pò pòłniu.

thumb|Jak je gòrąc mòże pòmòc wòda

Jak je gòrąc dzece i starszi lëdze mògą sã lëchò czëc. Òsoblëwie stôri i schòrzałi lëdze ją baro òstro òdczuwają.

## Lëteratura
* Augustowski B. (red.): Pojezierze Kaszubskie (praca zbiorowa), Gdańsk : GTN, 1979, s.101 ISBN 83-04-00363-5

Kategòrëjô:Meteòrologiô
Fen

thumb|220px|
**Fen** - to je cepłi i sëchi wiater, chtëren wieje z górów w dolëznë np. w Tatrach.

Kategòrëjô:Wiater
Samùm

**Samùm** - to je pôłniowi, pòriwny, gòrący i sëchi wiater, chtëren wieje na pùstiniach np. Nordowi Africzi. Òd niegò są piôskòwé krzëkwë. Jak wieje samùm robi sã baro cepło

Kategòrëjô:Wiater
Cirrus

thumb|Pierzastô chmùra na niebie w Gduńskù
**Cirrus** (Ci - pierzastô chmùra) je chmùrą wësoką. Na pòzdrzatk òna mòże wëzdrzec jakbë òna bëła z piórów. Òna je z krisztalków lodu. Ceplëzna w ni je òd - 10 °C do - 40 °C gradów zëmna. Òna w Eùropie je na wiżë òd 6000 do 12000 m (métrów).

Kategòrëjô:Geògrafijô
Sztrasbùrg

thumb|Katédra z Sztrasbùrgù

**Sztrasbùrg** (*Strasbourg*) - to je gard we Francëje, krótkò Miemiecczi Federacëjny Repùbliczi. Òn je stolëcą Elzasu. 

lëdztwò: 275 718 (2013)

wiéchrzëzna: 78,26 km²

Kategòrëjô:Gardë w Francji
Antarktida

mały|250px|right|Antarktida
mały|250px|right|Antarktida - kôrta 
**Antarktida** – je nôbarżi pôłniowim kòntinentã na Zemi. Tu je pôłniowi zemsczi dżib, a żëją np. pingwinë. Òna je kòl Pôłniowi Americzi.

## Pòdôwczi
* Wiéchrzëzna: 14 miliónów km²

mały|250px|right|

## Galeriô

File: 061212-nordkapp.jpg
File:GletscherMM.jpg
File:Fryxellsee Opt.jpg
File:Mount Erebus Aerial 2.jpg
File:Aurore australe - Aurora australis.jpg


## Bùtnowé lënczi

*
Kategòrëjô:Geògrafijô
Gąsewnica

thumb|''Orthilia secunda'' (L.) House
**Gąsewnica** (*Orthilia*) – to je szlach roscënów z rodzëznë wrzosowatëch (*Ericaceae* Juss.). Dlô Kaszëbów to mòże òznôczac ôrt *Orthilia secunda*.

Kategòrëjô:Bòtanika
Bòrownik

mały|''Pyrola chlorantha'' Sw.
**Bòrownik** (*Pyrola* L.) – to je szlach roscënów z rodzëznë wrzosowatëch (*Ericaceae* Juss.). Dlô Kaszëbów to mòże òznôczac ôrt *Pyrola chlorantha*. 

## Bùtnowé lënczi

Kategòrëjô:Bòtanika
Kòprowô rec

**Kòprowô rec** – to je produkt atmòsferowi kòrozji kòpru abò jegò stoplënów w fuchtnym lëfce. 

## Lëteratura
*J. Trepczyk: Słownik polsko-kaszubski, Gdańsk 1994, t. II, s. 13

Kategòrëjô:Kòper
Cumulus

thumb|Kłãbiastô chmùra
**Cumulus** (Cu - kłãbiastô chmùra) je biôłą chmùrą niską z wëdatnyma znankama pionowi bùdowë.
Òna je z kroplów wòdë. Czasã przë nich mòże bëc niéwiôldżi òpôd deszczu. Òna je na wiżë òd 600 do 2500 m.

Kategòrëjô:Geògrafijô
Stratocumulus

thumb|Stratocumulus
**Stratocumulus** (Sc - kłãbiastô-warstwòwô chmùra) je chmùrą niską z szarich warstwów abò je w ni wiele jakbë fôłtów zwiksza splëszczonëch. Òna je z kroplów wòdë. Czasã przë ni mòże bëc niéwiôldżi òpôd deszczu. Òna je na wiżë mni jak 2400 m.

Kategòrëjô:Geògrafijô
Zwëczajny bôrwik

**Zwëczajny bôrwik** (*Vinca minor* L.) – to je ôrt roscënë z rodzëznë *Apocynaceae*. M. jin. na Kaszëbach rosce zwëczajny bôrwik.

## Lëteratura
* Przewodnik do rozpoznawania roślin i zwierząt na wycieczce / tekst Ute E. Zimmer, Alfred Handel ; oprac. całości Wilhelm i Dorothee Eisenreich ; [przekł. Ewa Rachańska, Piotr Kreyser] Warszawa : Multico, 1996, s. 184.

## Bùtnowé lënczi
*Vinca minor

Kategòrëjô:Bòtanika
Gąska

thumb|''Amaranthus''
 
**Gąska** (*Amaranthus* L.) - to je szlach roscënów z rodzëznë *Amaranthaceae*. Wiele ji ôrtów je do jedzeniô, a roscą np. w Azje i Meksykù.

Kategòrëjô:Bòtanika
Zwëczajny cziżik

thumb|Zwëczajny cziżik - òn

**Zwëczajny cziżik** abò **cziżik** (*Spinus spinus*) - to je ôrt môłégò ptôcha z rodzëznë *Fringillidae*. Òn mòże bëc na Kaszëbach. Ten łëzgôcz żëwi sã m. jin. semionama zelësków i ólszków.

Kategòrëjô:Ptôchë
Zwëczajny cës

thumb|right|Zwëczajny cës
**Zwëczajny cës** (*Taxus baccata* L.) – to je ôrt drzewiãca z rodzëznë cësowatëch. Òn rosce m.jin. na Kaszëbach.

Kategòrëjô:Bòtanika
Pawión

**Pawión**  (*Papio*) – to je szlach môłpów z rodzëznë makakòwatëch. Òne zwiksza żëją w Africe.
Ôrtã je tu m.jin. òliwkòwi pawión

Kategòrëjô:Susczi
Pchła

[thumb|Pchła w [bùrsztinie]]

**Pchłë abò błëchë** – to są môłé òwadë z rzãdu *Siphonaptera*. Òne piją krew, mògą przenôszac chòrobë, a żëją m.jin. na Kaszëbach. Pchła mòże bëc np. na człowiekù. Òne ni mają skrzidłów.

Kategòrëjô:Òwadë
Dwiérze

thumb|Dwòjowé dwiérze z I w.
**Dwiérze** - to je rëszny element òbsadzony w bezrëszny ramie bënë dwiérzowy òdemkłosce bùdinkù, nima mòże wlezc bënë i przez nie wëlezc. Òne są téż zwiksza w pòjazdach.
mały|Dwiérze
**Przësłowié**: Chto klepie, temù dwiérze òdemkną.
## Lëteratura
*Ernst Seefried-Gulgowski, Von einem unbekannten Volke in Deutschland. Ein Beitrag zur Volks- und Landeskunde der Kaschubei /Izydor Gulgowski, O nieznanym ludzie w Niemczech. Przyczynek do ludoznawstwa i krajoznawstwa Kaszub, przekład M. Darska-Łogin, red. naukowa i wstęp J. Borzyszkowski, Berlin 1911 - Gdańsk 2012, s. 44.
*Nórcyk kaszubści abo Koruszk i jedna maca jędrnyj prowde / pozbieroł Mejster od Pieśni "O Panu Czorlinścim co do Pucka po sece jachoł". Winona : drekował Jarosz Derdowści, 1897

Kategòrëjô:Dwiérze
Pinceta

**Pinceta** – to je môłé nôrzãdzé do òbsłùżënkù môłich òbiektów, chtërne są za małé żebë so wëpòmòc z nima leno rãkama człowieka.  Brëkùją jã czasã np. chirurdzë.  

Kategòrëjô:Medicyna
Nimbostratus

thumb|Nimbostratus
**Nimbostratus** (Ns – warstwòwô-deszczowô chmùra) je chmùrą niską z cemnoszarich warstwów, chtërna zwiksza czësto zacygô niebò. Òna je z kroplów wòdë i krisztalków lodu. Przë ni je òpôd deszczu abò sniegù. Òna je na wiżë 200 - 500 m, a nawetka na 3 km.

Kategòrëjô:Geògrafijô
Òwczô ropùcha

**Òwczô ropùcha**  (*Linognathus ovillus*)  - to je ôrt òwada z rodzëznë *Linognathidae*. Domôcô òwca czasã miéwô te ropùchë na głowie i w jinëch placach. To je cëzożiwca.
## Lëteratura
*B. Sychta: Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków 1970, tom IV, s. 340
## Bùtnowé lënczi
* http://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=624663

Kategòrëjô:Òwadë
Serzp

**Serzp** – to je baro stôré rãczné nôrzãdzé, chtërno brëkòwelë czedës np. gbùrze do seczeniô zbòża abò trôwë.
## Lëteratura

Kategòrëjô:Gbùrzëzna
Piotrów dëtk

**Piotrów dëtk** - to je òpłata dlô papieżënë. Czedës òna bëła płaconô do 1555 rokù. Terô òna je płaconô òd 1871 rokù. Zjednóné Kraje Americzi dôwają wiele ti òpłatë.

## Bùtnowé lënczi
http://www.vatican.va/roman_curia/secretariat_state/obolo_spietro/documents/index_fr.htm

Kategòrëjô:Katolëcczi Kòscół
Klészcz

thumb|''Ixodus ricinus''
**Klészcze** (*Ixodida*) – to są môłé zwierzãta z rzãdu *Parasitiformes*. Òne piją krew, mògą przenôszac chòrobë, a żëją m.jin. na Kaszëbach. Jak klészcz je na człowiekù to trzeba gò jak nôblëżi skórë złapic pincetą i wëjąc. Òne kąsk szlachùją za krziżëwim pajkã.
## Bùtnowé lënczi
*https://web.archive.org/web/20160412121956/https://portal.abczdrowie.pl/wyjecie-kleszcza#prawidlowa-technika-wyjmowania-kleszcza

Kategòrëjô:Klészcze
Marzónka

thumb|''Galium palustre''
**Marzónka** (*Galium* L.) - to je szlach roscënów z rodzëznë prząszczkòwatëch (*Rubiaceae*). M. jin. na Kaszëbach òne roscą.

Kategòrëjô:Bòtanika
Czarcé łajno

thumb|''Ferula foetida''

**Czarcé łajno** (*Ferula assa-foetida*, *Ferula foetida*, etc.) - to je ôrt roscënë z rodzëznë *Apiaceae*. M. jin. w Afganistónie òna rosce. Kaszëbi we wsë Stajszewò w XIX stolaté czarcym łajnã lékòwelë chòwã. Ks. Bernard Zëchta napisôł, że nim smarowałë sã czarownice.

## Lëteratura
Bernard Zëchta. Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków 1967, tom I, s. 161

Kategòrëjô:Bòtanika
Dzegc

thumb|Dzegc
**Dzegc** - to je produkt z taczégò ôrtu drzewa jak np. bardówkòwatô brzózka (zort smòłë). Kaszëbi nim smarowelë swôrb. Ks. Bernard Zëchta napisôł, że òn béł procem czarownicóm. 

## Lëteratura
Bernard Zëchta. Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków 1967, tom I, s. 260

Kategòrëjô:Gòspòdarzënk
Psy klészcz

thumb|Psy klészcz - głodny

**Psy klészcz** (*Ixodes ricinus* L.) – to je ôrt môłégò zwierza z rzãdu *Ixodida*. Òn pije krew, mòże przenôszac chòrobë, a żëje m.jin. na Kaszëbach. Jak klészcz je na człowiekù to trzeba gò jak nôblëżi skórë złapic pincetą i wëjąc. Jak ten klészcz kąsy, a pòtemù na skórze je widzec jakbë czerwóny òstrów a dali wkòł niego czerwóny kòło, to trzeba jidz do lékôrza, bò człowiek mòże zachòrzec na dłudżi lata. 
## Bùtnowé lënczi
*https://web.archive.org/web/20160412121956/https://portal.abczdrowie.pl/wyjecie-kleszcza#prawidlowa-technika-wyjmowania-kleszcza

Kategòrëjô:Klészcze
Tur

mały|350px|Tur na òbrôzkù
**Tur** (*Bos primigenius*) – to béł ôrt suska z rodzëznë wòłowatëch (*Bovidae*).  Òn żił do 1627 rokù. Terô Kaszëbi mògą le rzec: mòcny jak tur.

Kategòrëjô:Susczi
Ivana Miličević

**Ivana Miličević**, (ùr. 26 łżëkwiata 1974) je chòrwacką-amerikańską teatrownicą. 

Kategòrëjô:Film
Kategòrëjô:Zjednóné Kraje Americzi
Wëtrzëmałi pòszczesnik

left|thumb|250px|<center>Wëtrzëmałi pòszczesnik
**Wëtrzëmałi pòszczesnik** (*Lolium perenne* L.) - to je ôrt trôwë ze szlachù pòszczesnik z rodzëznë *Poaceae*. Òn rosce m.jin. na Kaszëbach.

## Bùtnowé lënczi
*https://web.archive.org/web/20160304213840/http://www2.abc.biology.ug.edu.pl/wp-content/uploads/2014/05/abc79_03.pdf

Kategòrëjô:Bòtanika
Karbit

**Karbit** -  (CaC2) to je chemiczny związk. Òn béł w karbitowëch lãpach, a knôpi brëkòwelë gò do robieniô petardów.

Kategòrëjô:Chemijô
Swiniô glistwa

**Swiniô glistwa**  (*Ascaris suum*)  - to je ôrt nitkówca (*Nematoda*) z rodzëznë *Ascarididae*. Z tima glistwama béł skweres m. jin. na Kaszëbsczim Pòjezerzu. Domôcô swinia czasã miéwô je we flace. To je cëzożiwca.
## Lëteratura
*

Kategòrëjô:Weterinarnô medicyna‎
Fùrmónka

260px|thumb|Fùrmónka na Kaszëbach
**Fùrmónka** - to je to dargòwô tërlëka na sztërzech kòłach, w chtërny nëkòwną mòcą są mùskle zwierza np. kònia abò kòniów. Òna wiedno je dwaszlachòwi, wiele razy z kòłama ò rozmajiti przemiarze z przódkù i z tëłu. Fùrmónka bëła do wiezeniô np. miechów ze zbòżim w gbùrzëznie. 

Kategòrëjô:Gbùrzëzna
Kùrk

thumb|Barń z nacygniãtim kùrkã
**Kùrk** – to je dzél w strzélni barni kòl kòmòrë na patronë. Jak nacygniãti kùrk spùscy, a w kòmòrze je patróna to barń strzélô.
## Lëteratura
*J. Trepczyk: Słownik polsko-kaszubski, Gdańsk 1994, t. I, s. 275

Kategòrëjô:Strzélné barnie
Salmiak

**Salmiak** -  (NH4Cl) to je chemiczny związk. Kaszëbi gò brëkòwelë przë cënowaniu.

Kategòrëjô:Chemijô
Walc na rolã

**Walc na rolã** – to je nôrzãdzé, chtërno brëkùją czasã gbùrze do zaprôwianiô rolë pò òraniu. Òn np. skrësziwô grużle.
## Lëteratura
*J. Trepczyk: Słownik polsko-kaszubski, Gdańsk 1994, t. II, s. 303

Kategòrëjô:Gbùrzëzna
Kùkùridza

thumb|''Zea mays''
**Kùkùridza** (*Zea*) – to je szlach roscënów z rodzëznë *Poaceae*. Wôżnym ôrtã je tu *Zea mays*, chtërnégò Kaszëbi mają dosc wiele na pòlach na charnã dlô chòwë. 
## 

File:MOs810, WG 2014 56 Oledry nowotomyskie (Terespotockie) (2).JPG
File:TEENAGE WORKERS ARE BARELY VISIBLE AS THEY DETASSEL CORN DURING THE SUMMER IN FIELDS NEAR NEW ULM, MINNESOTA. THE... - NARA - 558243.jpg


Kategòrëjô:Bòtanika
Brózda

**Brózda** - je robionô  płëgã przë zaprôwianim zemi, jak je òrané np. pòle. Kaszëbi gôdelë: „Na swiãtégò Józwa przez pòle brózda”, ale 19 strëmiannika wiedno òrac nie jidze, bo mòże jesz bëc sniég.

Kategòrëjô:Gbùrzëzna
Karwôtka

**Karwôtka** – to je przedłëżony dwarégòwi żakét. To béł dzél mùnduru w wòjskù. 

Kategòrëjô:Òbleczënk
Sëknia

**Sëknia** – to je wiérzchny jednodzélowi chłopsczi òbleczënk, chtëren òbkrëwô srąb i dzél nogów, ale ù Kaszëbów rãków ni. To je np. dzél òbleczënkù w kaszëbsczëch karnach piesni i tuńca. 

Kategòrëjô:Òbleczënk
Emilio Estevez

thumb|Emilio Estevez
**Emilio Estevez** (úr. 12 maja 1962) - je amerikańsczim teatrownikâ.

Kategòrëjô:Film
Kategòrëjô:Zjednóné Kraje Americzi
Łąkòwi piekùt

thumb|Łąkòwi piekùt

**Łąkòwi piekùt** (*Anthus pratensis*) – to je ôrt môłégò ptôcha z rodzëznë plëszkòwatëch. Òn żëje m. jin. na Kaszëbach, a Kaszëbi mògą na niegò gadac kòska.

## Lëteratura
* Przewodnik do rozpoznawania roślin i zwierząt na wycieczce / tekst Ute E. Zimmer, Alfred Handel ; oprac. całości Wilhelm i Dorothee Eisenreich ; [przekł. Ewa Rachańska, Piotr Kreyser] Warszawa : Multico, 1996, s. 336.

Kategòrëjô:Ptôchë
Kardigón

**Kardigón** – to je wiérzchny ùwiãzłi òbleczënk, chtëren òbkriwô srąb do pasa i rãce, a z przódkù mòże gò rozpiąc. 

Kategòrëjô:Òbleczënk
Krótczi czôrny kléd

**Krótczi czôrny kléd** – to je wiérzchny jednodzélowi białgowsczi òbleczënk, chtëren je czôrny, a òbkriwô zwiksza srąb i dzél nogów. 

Kategòrëjô:Òbleczënk
Surfòwanié

**Surfòwanié** – to je jazda na specjalnym délu, chtëren niese przódk mòrsczi dënëdżi.

Kategòrëjô:Szpòrt
Kòszëlka pòlo

**Kòszëlka pòlo** – to je zort kòszëlë z kòłnérzkã i rozcãcém kòl szëji. Òna mòże miec czieszinkã i dwie  abò trzë kòszlówczi.

Kategòrëjô:Òbleczënk
Scynanié kanie

**Scynanié kanie** – je kaszëbsczi szpetôczel we wigiliã swiãtégò Jana. Na nim gôdô król, a pòtemù szôłtës òbskarżiwô kaniã i lëdze téż to robią, sãdza wëdôwô òbsąd, a kat scynô ptôcha. W Łebczu beł téż Żid z trzema kòtama w miechù. Pòtemu dzéwczãta przëstrojiwałë knôpów, kòżdô swégò i bëła mùzyka.

## Lëteratura
* Bernard Zëchta: Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków 1968, tom II, ss. 129 - 131.
## Bùtnowé lënczi
http://przywidz.org/120-dodatkowe/2010/499-scynanie-kanie

Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura
Szarlach

**Szarlach** (*scarlatina*) - to je zariwnô chòrosc ù lëdzy. Przë ni biwô ù dzecy gòrączka i malënowi jãzëk. Do chòroscë doprowôdzy bakteria *Streptococcus*  gromadë A. Ta chòrosc biwô m.jin 
na Kaszëbach.

## Lëteratura
*J. Trepczyk: Słownik polsko-kaszubski, Gdańsk 1994, t. II, s. 233

Kategòrëjô:Medicyna
Eùropejsczi Szlach Ceglanégò Gòtikù

260px|thumb|Céch EuRoB

**Eùropejsczi Szlach Ceglanégò Gòtikù** (*European Route of Brick Gothic*) - to je turistny szlach z wiele gardama nad Bôłtã, w chtërnëch je ceglanô architektura gòtikù. Òn jidze m. jin. przez Słëpsk i Gduńsk. 

Kategòrëjô:Turistika
Tunezjô

**Tunezjô** (*Tunisia, Tūnisīyah*) – to je państwò w nordowi Africe. Òno je kòl Strzódzemnégò Mòrza. Stolëca i nôwikszi gard to Tunis. Miono Tunis i Tunisia są od miona dôwni fenicczi bòżënë Tunit/Tannit. Stôrożëtné Fenicjônë miôli tu wôżni gard Kartaginã i tu béł kartaginsczi jenerôł Hanibal, chtëren walczëł z rzimsczim imperium.


Dougga_Capitol.jpg|Dougga
Tunisie_Carthage_Ruines_08.JPG|Rozwalënë Kartagine


Hotel_de_ville_Nabeul.JPG|Hotel Nabeul
Amphitheatre_El_Jem(js)1.jpg|Rzimsczi teater w El Jem


TUNISIE_MONASTIR_RIBAT_04.jpg|Monastir Ribat 
Cameleon_Tunisie.jpg|Kameleón


Sbeitla_10.jpg|Sbeitla
Cafe_Delices_Sidi_Bou_Said.JPG|Bou Said


## Przëpisë

## Bùtnowë lënczi

Kategòrëjô:Afrika
Pòkwitowanié

**Pòkwitowanié** – to je pocwierdzenié przëjimniãcô pismiona przez subiekt, chtëren gò òdbiérô.

Kategòrëjô:Pòlitologijô
David A. R. White

**David A. R. White** (úr. 12 maja 1970) - je amerikańsczim teatrownikâ.

Kategòrëjô:Film
Kategòrëjô:Zjednóné Kraje Americzi
Minysterstwò Cyfrizacji

**Minysterstwò Cyfrizacji** (pòl.: Ministerstwo Cyfryzacji) - je jednym z minysterstwów we Warszawie. Òno je òd 2015 rokù, a zajimô sã cyfrizacją.

## Bùtnowé lënczi
*(pl)

Kategòrëjô:Pòlitologijô
Kòszëla

**Kòszëla** – to je òbleczënk na górny dzél srąbù i rãce dlô białczi abò chłopa. Òna mòże bëc z płótna i z kaszëbsczim wësziwkã, a téż miec wiele kòszlówków.
## Lëteratura
*Stelmachowska B.: Strój kaszubski, Wrocław : Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, 1959

Kategòrëjô:Òbleczënk
Difterit

**Difterit** (*Diphtheria*) - to je zariwnô chòrosc ù lëdzy. Przë ni biwô ù dzecy baro spùchłô szëja i gòrączka. Do chòroscë doprowôdzy bakteria *Corynebacterium diphtheriae*. Ta chòrosc m. jin 
na Kaszëbach bë ni mia bëc, bò m. jin. procëm ni są dzecë szczipióné

## Lëteratura
*Andrzej Kornaś [et al.]:  Biologia : kształcenie ogólne w zakresie podstawowym : podręcznik dla liceum ogólnokształcącego, liceum profilowanego i technikum. Cz. 1 i 2. Wyd. 8. Warszawa "Nowa Era" 2010, s. 64

Kategòrëjô:Medicyna
Minysterstwò Bënowëch Sprawów i Administracji

160px|thumb|
**Minysterstwò Bënowëch Sprawów i Administracji** (pòl.: Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji) - je jednym z minysterstwów we Warszawie. Òno zajimô sã m.jin. kaszëbizną.
## Bùtnowé lënczi
*(pl)

Kategòrëjô:Pòlitologijô
Milorad Pavić

mały|Pavić w 2007 rokù
**Milorad Pavić** (cyrilica: Милорад Павић; ùr. 15 pazdzérznika 1929 w Belgradze – ùm. 30 lëstopadnika 2009 w Belgradze)  –  je wôżnym serbsczim prozajikã i pòétą.

## Ùsôdztwò (wëjimk)
W pòlsczim jãzëkù wëdóné òstałë:
* *Słownik chazarski* (Hazarski rečnik), Warszawa, tCHu, 1993, 2004.
* *Kolorowy chleb – Niewidzialne lustro* (Šareni hleb – Nevidljivo ogledalo), Warszawa, Philip Wilson, 2005.
* *Siedem grzechów głównych* (Sedam smrtnih grehova), Warszawa, tCHu, 2007.
* *Drugie ciało* (Drugo telo), Warszawa, tCHu, 2007.
* *Papierowy teatr* (Pozorište od hartije), Sopot, Gdańsk, Spółdzielnia Literacka, 2008.

## Bùtnowé lënczi

* Khazars.com
*VIAF

Kategòrëjô:Serbskô
Kategòrëjô:Pisarze
Kategòrëjô:Tołmôcze
Grzebajk

**Grzebajk** – to je rãczné nôrzãdo, chtërno brëkùją np. do pòprôwianiô ògnia w piéckù.
 

Kategòrëjô:Nôrzãda
Dzechno

**Dzechno** (pòl. *Dziechno*) – to je wies w gminie Céwice w lãbòrsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.

Òficjalnô kaszëbskô pòzwa wsë w fòrmie „Dzechno” òsta wprowadzónô 18 lëpińca 2016.

## Przëpisczi

Kategòrëjô:Gmina Céwice
Zôgónë

**Zôgónë** - są kaszëbską wsą w gminie Tëchómié, w bëtowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. 

Kategòrëjô:Gmina Tëchómié
Gazownik

260px|thumb|Gazownik

**Gazownik** - to je dzél spôliwnégò mòtora, w chtërnym sã miészô òpôł i lëft. 

Kategòrëjô:Technika
Gazomiérz

260px|thumb|Gazomiérz

**Gazomiérz** - to je przërëchtënk do mierzeniô òbjimù gazu, chtëren przepłiwô przez niégò. 

Kategòrëjô:Fizyka
Alimentë

**Alimentë** (*alimentum*) – są w Pòlsce regùlarnyma òbrzésznyma òbdôwama dlô lëdzy, do chtërnych są òbòwiózóny jiny lëdze. Mòże bëc tak, że pò rozdënkù chłop abò białka płacy alimentë na dzece. 

## Bùtnowé lënczi
* Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. 2015 poz. 2082)http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU20150002082
* rozdënk

Kategòrëjô:Prawò
Banowi òbrôcnik

left|170px|thumb|Banowi òbrôcnik
**Banowi òbrôcnik** - to je banowi przërëchtënk zrobionô zdłuż szinów do òbrócaniégò np. lokòmòtiwów. 
 

Kategòrëjô:Ban
Zwëczajny skąks

thumb|Zwëczajny skąks
**Zwëczajny skąks** (*Mephitis mephitis*) - to je ôrt suska z rodzëznë skąksowatëch. Òn żëje w Nordowi Americe i mòże chwatac np. môłé suskë.

Kategòrëjô:Susczi
Òbrôcnik

**Òbrôcnik** (łac. *axis*) – je w szkelece drëdżim z pôcorów w szëji. Òn mô ząb (*dens*). 

Kategòrëjô:Medicyna
Przemòga

left|170px|thumb| Przemòga w II swiatowi wòjnie
**Przemòga** - to je nacëskanié na mëslenié, prowadzenié sã abò fizyczny stón człowieka, chòc òn sã na to nie zgòdzył. To dô m.jin. fizyczną i psychiczną przemògã.

## Bùtnowé lënczi
https://web.archive.org/web/20161024040230/http://www.niebieskalinia.info/index.php/przemoc-w-rodzinie/8-rodzaj-przemocy 

Kategòrëjô:Prawò
Błotny krokòdil

left|thumb|250px|Błotny krokòdil
**Błotny krokòdil** (*Crocodylus palustris*) – to je ôrt gadzënë z rodzëznë krokòdilowatëch. Òn żëje w  Azje i może bëc do 5 m dłudżi.

## Lëteratura
*

Kategòrëjô:Gadzënë
Niematerialnô kùlturowô spôdkòwizna

**Niematerialnô kùlturowô spôdkòwizna** - to je niématerialnô lëdzkô wërobinã opisónô w Kònwencje UNESCO w sprawie òchrónie niematerialny kùlturowi spôdkòwiznë, spòrządzony w Parizu dnia 17 rujana 2003 r. (Dz.Ù. 2011 nr 172, pòz. 1018), a tikô sã òna dëcht nôprzód ùmiejãtnosców i wiédzë. Na krajowi lësce niematerialny kùlturowi spôdkòwiznë prowadzony przez Ministra Kùlturë i Nôrodny Spôdkòwiznë je wpisënk kaszëbsczégò wësziwaniô żukòwszczégò sztélu. To mô sã w pierszi rédze przëczënic do wzmòcnieniô przekazywaniô pòstãpnym pòkòlenióm wiédzë ò rãcznym kaszëbsczim wësziwanim żukòwsczégò sztélu, a téż ùmiejãtnoscë wësziwaniô zgódno ze wskôzama tegò sztélu. W bédënkù w ti sprawie sczerowónym do Nôrodnégò Institutu Spôdkòwiznë je òbmëslënk dzejaniów, chtërne pòdtrzimùją żëwòtnosc wësziwaniô i służą jegò òchrónie na cząd 5 lat. Wpisanié kaszëbsczégò wësziwaniô żukòwsczégò sztélu na krajową lëstã niematerialny kùlturowi spôdkòwiznë ùdało sã w 2015 rokù i béł to pierszi wpisënk z pòmòrsczégò wòjewództwa.  Mòżlëwé są téż starania ò jegò wpisënk na jednã z systemù lëstów UNESCO. Célã wpisaniô je wzmòcnienié przekazëwaniô rãcznégò kaszëbsczégò wësziwaniô żukòwsczégò sztélu pòstãpnym pòkòlenióm. Òkóma art. 2 pkt 1,2 i 3 Kònwencje UNESCO w sprawie òchrónie niematerialny kùlturowi spôdkòwiznë wôżné są tuwò téż: art. 12, ùst. 1 pkt f Eùropejsczi Kôrtë regionalnëch abò miészëznowëch jãzëków spòrządzonô w Strasbùrgù dnia 5 lëstopadnika 1992 r. (Dz. Ù. 2009 nr 137, pòz. 1121) i zapisë Ùstawë z dnia 6 stëcznika 2005 r. ò nôrodnëch i etnicznëch miészëznach i ò regionalnym jãzëkù (Dz. Ù. 2005 nr 17, pòz. 141).
## Bùtnowé lënczi
* wësziwk s. 18

Kategòrëjô:Kùltura
Kasyno

[260px|thumb|Kasyno w [Gdiniô|Gdinie]]
**Kasyno** – to je bùdink, w chtërnym hazardnicë legalno niebezpieczno grają.

Kategòrëjô:Architektura
Amerikańsczi krokòdil

left|thumb|250px|Amerikańsczi krokòdil
**Amerikańsczi krokòdil**(1) (*Crocodylus acutus*) – to je ôrt gadzënë z rodzëznë krokòdilowatëch. Òn żëje w  Americe.

## Lëteratura
1. J. Trepczyk: *Słownik polsko-kaszubski*, Gduńsk 1994, t. I, ss. 23 i  265 

Kategòrëjô:Gadzënë
Syjamsczi krokòdil

left|thumb|250px|Syjamsczé krokòdile
**Syjamsczi krokòdil** (*Crocodylus siamensis*) – to je ôrt gadzënë z rodzëznë krokòdilowatëch. Òn żëje w  Azje, ale mòże wëdżinąc.

## Lëteratura
*

Kategòrëjô:Gadzënë
Syjamsczi òkùlôrnik

left|thumb|250px|Syjamsczi òkùlôrnik
**Syjamsczi òkùlôrnik** (*Naja siamensis*) – to je òrt gadzënë z rodzëznë *Elapidae*. Òn mòże dosc dalek plwac swój jôd, a żëje w Azje.

Kategòrëjô:Gadzënë
Syjamsczi biôtkòwnik

thumb|300px|Syjamsczi biôtkòwnik - òn
**Syjamsczi biôtkòwnik** (*Betta splendens*) – to je rëba z rodzëznë *Osphronemidae*. Òn je z Azje.
 	

Kategòrëjô:Rëbë
Ratler

**Ratlerë** - to są rasë domôcégò psa. Òne chwôtają m. jin. szurë.

## Òbaczë téż
* 

Kategòrëjô:Rasë psów
Bladi lës

**Bladi lës** (*Vulpes pallida*) - to je ôrt suska z rodzëznë psowatëch (*Canidae*). Òn mô czôrny kùńc ògóna, a żëje w Africe.

Kategòrëjô:Susczi
Stepòwi lës

**Stepòwi lës** (*Vulpes corsac*) - to je ôrt suska z rodzëznë psowatëch (*Canidae*). Òn żëje w Azje.

Kategòrëjô:Susczi
Kłómka

**Kłómka** - to je rãczno miechòwatô séc na dłudżim szachù do łowieniô rëbów. 

## Lëteratura
*Ernst Seefried-Gulgowski, Von einem unbekannten Volke in Deutschland. Ein Beitrag zur Volks- und Landeskunde der Kaschubei /Izydor Gulgowski, O nieznanym ludzie w Niemczech. Przyczynek do ludoznawstwa i krajoznawstwa Kaszub, przekład M. Darska-Łogin, red. naukowa i wstęp J. Borzyszkowski, Berlin 1911 - Gdańsk 2012, s. 95.
*Longin Malicki. Pożywienie rybne Kaszubów Wdzydzkich, Gdańsk : Muzeum Pomorskie, 1972, s. 10.
*Bernard Zëchta. Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków 1968, tom II, s. 174

## Bùtnowé lënczi
*s. 21

Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura
Lama

**Lama** (*Lama*) – to je szlach susków z rodzëznë kamélowatëch (*Camelidae*). Òne żëją w Pôłniowi Americe.

Kategòrëjô:Kamélowaté
Pòlarny lës

**Pòlarny lës** (*Vulpes lagopus*) - to je ôrt suska z rodzëznë psowatëch (*Canidae*). Òn żëje na arktikòwich terenach, ale na ògle tu je mało zwierzów.

Kategòrëjô:Susczi
Kùbańsczi krokòdil

left|thumb|250px|Kùbańsczi krokòdil
**Kùbańsczi krokòdil** (*Crocodylus rhombifer*) – to je ôrt gadzënë z rodzëznë krokòdilowatëch. Òn żëje na  Kùbie.

## Lëteratura
*

Kategòrëjô:Gadzënë
Sniégòwi kòzeł

thumb|Sniégòwi kòzeł
**Sniégòwi kòzeł** (*Oreamnos americanus*) - to je susk z rodzëznë wòłowatëch (*Bovidae*). Òn słëchô do dzegwnëch zwiérzãt, a żëje w górach w Nordowi Americe

## Lëteratura

Kategòrëjô:Susczi
Amerikańsczi aligator

left|thumb|250px|Amerikańsczi aligator
**Amerikańsczi aligator** (*Alligator mississippiensis*) – to je ôrt gadzënë z rodzëznë aligatorowatëch. Òn żëje w Nordowi Americe.

Kategòrëjô:Gadzënë
Barométer

left|170px|thumb|Barométer
**Barométer** - to je przërëchtënk do mierzeniô atmòsfericznégò cësnieniô. 
 

Kategòrëjô:Meteòrologiô
Barograf

left|170px|thumb|Barograf
.
**Barograf** - to je barométer, chtëren zapisywô atmòsfericzné cësnienié przez dłëgszi czas. 
 

Kategòrëjô:Meteòrologiô
Lodofôłt

thumb|Lodofôłt
**Lodofôłt** abò **lodówc** - to je masa lodu, chtërna pòmału płënie, a je z przesztôłceniô pòsôdów wiecznégò sniegù. Z niegò mòże wëchôdac lodowcowi jãzór.

1000px|center|thumb|Lodofôłt

Kategòrëjô:Glacjologiô
Gazela

thumbnail|right|350px|Jedna z gazelów
**Gazela** (*Gazella*) - to je szlach antilopów z rodzëznë wòłowatëch (*Bovidae*).  Wiele jich ôrtów żëje w Africe.

Kategòrëjô:Susczi
Kòmbinézón

**Kòmbinézón** – to je wiérzchny jednodzélowi òbleczënk, chtëren òbkriwô srąb, rãce i nodżi. To dô np. pùrgòwi kòmbinézón. 

Kategòrëjô:Òbleczënk
Namienienié

**Namienienié** (*vis maior*) - to je przëczëna zdarzeniégò ò przëpôdkòwim abò nôtërnym charakterze nié do ùńdzeniô, takô nad chtërną człowiek ni mòże panowac np. trzãsenié zemi.
 

Kategòrëjô:Prawò
Karkùlëca

**Karkùlëca** - to je pôłka, chtërna na Kaszëbach bëła ùziwónô do głëszeniô łososów. 

## Lëteratura
Bernard Zëchta. Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków 1968, tom II, s. 139

## Bùtnowé lënczi
* [[Bernard Zëchta]]

Kategòrëjô:Gòspòdarzënk
Gbùrzëzna

**Gbùrzëzna** - to je gałąz gòspòdarczi i ùprawa roscënów, z chtërnich są produktë wëzwëskiwòné do ùtrzimaniô, a téż pòprôwianiô żëcëgò lëdzy, np. ùprawa pszéńcë, z chtërni je chléb. 

170px|left|thumb|Pòla z pszéńcą

 


*
Klészczka

**Klészczka** - je do rãcznégò zesziwaniô sudłów w sécach do łowieniô rëbów np. w mòrzu. 

## Lëteratura
*Ernst Seefried-Gulgowski, Von einem unbekannten Volke in Deutschland. Ein Beitrag zur Volks- und Landeskunde der Kaschubei /Izydor Gulgowski, O nieznanym ludzie w Niemczech. Przyczynek do ludoznawstwa i krajoznawstwa Kaszub, przekład M. Darska-Łogin, red. naukowa i wstęp J. Borzyszkowski, Berlin 1911 - Gdańsk 2012, s. 95.
*Bernard Zëchta. Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków 1968, tom II, s. 167

Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura
Melinit

**Melinit** -  [(O2N)3C6H2OH] to je chemiczny związk. Brëkòwelë gò np. w I swiatowi wòjnie, pòtemù w jegò plac do detonacjów trafił trotil.

Kategòrëjô:Chemijô
Trotil

**Trotil** -  [(NO2)3C6H2CH3] to je chemiczny związk. Òn je brëkòwóny jakno wëbùchòwi materiał.

Kategòrëjô:Chemijô
Szarô wewiórka

thumb|Szarô wewiórka
**Szarô wewiórka** (*Sciurus carolinensis*) - to je ôrt suska z rodzëznë wewiórkòwatëch. Òna żëła czedës leno w Nordowi Americe, ale terô w Eùropie je z nią jiwer bò nasza mùżôrka ni mòże z nią wëprzińc i dżinie.

Kategòrëjô:Susczi
Òsce

**Òsce** - bëłë do kłocô rëbów, tak je czedës mògł chwatac. Òne miéwałë trzë rodżi i bòdarzów szach.

## Lëteratura
*Longin Malicki. Pożywienie rybne Kaszubów Wdzydzkich, Gdańsk : Muzeum Pomorskie, 1972, s. 10.
*Bernard Zëchta. Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków 1969, tom III, s. 338

## Bùtnowé lënczi
*Bodarz
*https://pl.wikisource.org/wiki/Kaszubi_na_tle_etnografji_Polski/Rozdzia%C5%82_I

Kategòrëjô:Rëbaczenié
Krabón

**Krabón** – to je nôrzãdo, chtërno Kaszëbi mògą cygnąc pò dnie Bôłtu, a pòtemù łowic wãgòrze.
 
## Lëteratura
*Bernard Zëchta. Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków 1968, tom II, s. 232

## Bùtnowé lënczi
*http://zbiory.nmm.pl/node/83

Kategòrëjô:Nôrzãda
Karzëna

thumb|
**Karzëna** – to je nôrzãdo, chtërno na Kaszëbach mògą lëdze nosëc na plecach. Ji sztôłt je pasowny do noszeniégò na pùklach i òna mô do tegò brekòwné pôsczi. Biwało, że w tëch wiôldżëch jakbë kòszach - òd Bôłtu - białaczi rëbôków nosëłë rëbë na sprzedanié.
 
## Lëteratura
*Bernard Zëchta. Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków 1968, tom II, s. 143

## Bùtnowé lënczi
*http://zbiory.nmm.pl/node/97

Kategòrëjô:Nôrzãda
General Carleton

left|170px|thumb|General Carleton
**General Carleton** - to béł britańsczi żaglówc, chtëren kòl Dãbk XVIII stalata szedł na dno. Òn płënął z żelazłem na wiérzkù òkrãta. Z jegò granôtë są rzecze w Mùzeum w Gduńskù.
 

Kategòrëjô:Wiôlgô Britanijô
Pap

left|170px|thumb|
**Pap** - to je materiał do bùdowiznë np. dlô dakôrza. Òn mòże bëc zrobiony z papòwégò papioru i pëkù. 
 

Kategòrëjô:Bùdowizna
Wespółmiectwò

**Wespółmiectwò** – je w pòlsczim prawie zortã miectwa.

## Bùtnowé lënczi
http://prawoprosto.pl/prawo-cywilne/prawo-rolne/370-zniesienie-wspolwlasnosci-gospodarstwa-rolnego.html

Kategòrëjô:Prawò
Nerwné rëszenié

**Nerwné rëszenié** - to je bòlącé krzélowégò mlécza z môłim cësnienim krëwi i pòmałé mòże bëc bicé serca.

Kategòrëjô:Medicyna
Klepa

**Klepa** - to bëła miechòwatô séc do łowieniô rëbów. Przë ni bëło colemało dwùch chłopów. Òna mògła sã sëszëc na jadrownicach.

## Lëteratura
*Bernard Zëchta. Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków 1968, tom II, s. 166

## Bùtnowé lënczi
*https://pl.wikisource.org/wiki/Kaszubi_na_tle_etnografji_Polski/Rozdzia%C5%82_I

Kategòrëjô:Rëbaczenié
Klepce

**Klepce** abò **klepc** — bëłë sydłem na ptôchë. Kaszëbi kòl Bôłtë zakłôdalë klepce na warnë ë méwë.
 
## Lëteratura
*Bernard Zëchta. Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków 1968, tom II, s. 166

## Bùtnowé lënczi
*http://zbiory.nmm.pl/node/69

Kategòrëjô:Nôrzãda
Szlach mùskù

**Szlach mùskù** (*apoplexia cerebri*) – to je zbiér klinicznëch òbjôwów, sparłãczonëch z niespòdzajnym wëstãpiénim wërwarkù w dzejnoce mùskù òd wërwarkù mùskòwégò òpłiwù krëwi, chtërne warają wicy jak 24 gòdzënë. Jak kògòs rëszi ten szlach to òn mòże bëc na pół rëszony. 

## Lëteratura
Bernard Zëchta. Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków - Gdańsk 1972, tom V, s. 262

Kategòrëjô:Medicyna
Piôskòwi òzdobnik

left|thumb|250px|<center>Piôskòwi òzdobnik
**Piôskòwi òzdobnik** (*Calamagrostis epigejos*) - to je ôrt roscënë z rodzëznë *Poaceae*. Ta trôwa rosce ni leno w Eùropie.

## Lëteratura
*J. Trepczyk: Słownik polsko-kaszubski, Gdańsk 1994, t. II, s. 265

Kategòrëjô:Bòtanika
Kąpny ruczk

thumb|Kąpny ruczk
**Kąpny ruczk** - to je rzecz z cepłą wòdą pòtrzébną do dbałoscë ò czëstosc slôdka, chtërna mòże bëc w kąpnicë.

Kategòrëjô:Higiena
Kairo

mały|Kairo
**Kairo** – to je stolëca Egiptu. Òno je nôwikszim gardã Egiptu. W Stôrożëtnim Egipce gard miôł miono *"Mn Nefr"* w stôroegipsczim jãzëku i *"Memphis"* w grecczim jãzëku. Kòl Kairu je gard Giza, czej są egipscze piramidë.

## Galeriô

CairoTalaatHarbToEast.jpg|Skwer Tala'at Harb w Kairze
Muizz_Street_-_Egypt.jpg|ul. Muizz w Kairze
Cairo_Nile_River.jpg|Botë na Nilu w Kairze
View_of_the_Nile_from_Hilton.jpg|Widzënk Nilu w Kairze 
Baron_Palace.jpg|Palast w Kairze 
Qalaa_from_Azhar_Park.jpg|Widzënk z Parkù Azhar
Panocairo1.jpg|Panorama Kairu z Nilu, wieżô Borg Al-Qāhira na lewo


## Lëteratura
* J. Trepczyk: *Słownik polsko-kaszubski*, Gduńsk 1994, t. I, s. 225 

## Bùtnowë lënczi

Kategòrëjô:Egipt
Kalander

260px|thumb|Stôri kalander

**Kalander** - to je papiórnô maszina ùżiwónô np. do robieniô papióru. Òn mô walce, chtërne sã òbrôcają.

 

Kategòrëjô:Maszinë
Chłopsczi nóż

**Chłopsczi nóż** – to je zort rãcznégò nôrzãda ze skłôdónym òstrim. Òn je chłopóm wiele razy pòtrzébny żebë np. cos ùprawic i mòże miec rozmajité dodôwczi.

Kategòrëjô:Noże
Skrobajk

260px|thumb|Skrobajk
**Skrobajk** – to je zort rãcznégò nôrzãda z wëdżiãtim òstrim do skrobaniô np. bùlew.

Kategòrëjô:Noże
Rëbacczi tuńc

**Rëbacczi tuńc** - to je kaszëbsczi tuńc dlô chłopów w kòrkach przed łowienim rëbów abò pò nim jak òni ùłowielë. 

## Bùtnowé lënczi
*http://www.interklasa.pl/portal/dokumenty/r086/strony/TL.html

## Lëteratura
Bernard Zëchta. Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków 1970, tom IV, s. 308

Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura
Prosti nóż

**Prosti nóż** – to je rãczné nôrzãdo np. do smarowaniô chleba. Òn mô strënã i chrzept noża.

Kategòrëjô:Noże
Wiérzchòwanié

thumb|200px|Wiérzchòwanié
**Wiérzchòwanié** - to je nôwëższi môl gdze schôdają sã dwa dzéle dakù. Gò mòglë robic dakôrze. 

## Rozmajitoscë
Czedës m. jin. na Kaszëbach bëłë bùdowóné bùdinczi z dakama ze słomë, a na wiérzchòwaniu bëłë kòzełczi.

## Lëteratura
* Jan Trepczik : *Słownik polsko-kaszubski* Gduńsk 1994,  t. 1, s. 225

Kategòrëjô:Bùdowizna
Płutkò

**Płutkò** - płiwało pò wòdze przë łowieniu rëbów. Płuta bëłë zrobioné np. z kòrë chójczi i biwałë 15 cm dłudżi.

## Lëteratura
Bernard Zëchta. Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków 1970, tom IV, s. 87

Kategòrëjô:Rëbaczenié
Złocësti szakal

left|170px|thumb|Złocësti szakal
**Złocësti szakal** (*Canis aureus*) - to je ôrt rabùsznégò suska ze szlachu wilków. W 2017 rokù òn béł dosc krótkò Kaszëb.

## Bùtnowé lënczi
https://web.archive.org/web/20170111145648/http://www.strefaagro.dziennikbaltycki.pl/galeria/w-nadlesnictwie-kwidzyn-znaleziono-martwego-szakala-zdjecia

Kategòrëjô:Susczi
Édmùnd Lewańczik

**Édmùnd Lewańczik** (ùr. 4 gòdnika 1943 rokù w Żukòwie - ùm. 4 maja 2018 rokù) - to béł dzejôrz kaszëbsczi kùlturë. Òn mùzykòwôł i spiéwôł, a béł téż gôdôszã.

## Bùtnowé lënczi
*VIAF
*Żukowo. Kaszubi pożegnali Edmunda Lewańczyka: śpiewać będziesz teraz Panu Bogu

Kategòrëjô:Kaszëbi
Antóniewò

**Antóniewò** (pòl. **Antoniewo**) – to je kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w chònicczim krézu, w gminie Brusë. 

Krótkò Antóniewa leżą wsë Môłé Chełmë (0,7 km) i Dużé Chełmë (1,7 km).

Òficjalnô kaszëbskô pòzwã wsë w pòstacje „Antóniewò” òsta wprowadzónô 10 stëcznika 2011.

## Przëpisczi

Kategòrëjô:Kaszëbë
Kategòrëjô:Gmina Brusë
Brusë-Pùstczi

**Brusë-Pùstczi** (pòl. **Brusy-Wybudowanie**) – to są kaszëbsczé pùstczi w pòmòrsczim wòjewództwie, w chònicczim krézu, w gminie Brusë. 

Ta wies je w òdległoscë 2,6 km òd Brus.

Òficjalnô kaszëbskô pòzwã wsë w pòstacje „Brusë-Pùstczi” òsta wprowadzónô 10 stëcznika 2011.

## Przëpisczi

Kategòrëjô:Kaszëbë
Kategòrëjô:Gmina Brusë
Glësno

**Glësno** (pòl. *Małe Gliśno*, miem. *Klein Glisno*)) –  to je kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w chònicczim krézu, w gminie Brusë. W 2011 we wsë mieszkało 201 lëdzy. 

Òficjalnô kaszëbskó pòzwã wsë w pòstacje „Glësno” òsta wprowadzónô 10 stëcznika 2011.

Pôzwã „Glësno” nosy téż czerpiskò,  jaczé je  kilométer òd Bòrëszk i jaż szterë kilométrë òd wsë ò ti sami pòzwie. Je tak temù, że pòzwa czerpiska wzãła sã  nie òd wsë, a òd nazwë geòlogicznégò czerpniczégò rëmù, a ten je téż zapisóny jakno „Glësno”.

## Przëpisczi

## Bùtnowé lënczi
*Fùńt wòskù z Glësna i jin.
*''Glisno małe'' w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”
Kategòrëjô:Kaszëbë
Kategòrëjô:Gmina Brusë
Rëbacczé skòrznie

**Rëbacczé skòrznie** - to są wësoczé skòrznie dlô kaszëbsczégò rëbôka np. przed łowienim rëbów w mòrzu. 

## Bùtnowé lënczi
*http://zbiory.nmm.pl/node/80

## Lëteratura
Bernard Zëchta. Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków 1970, tom IV, s. 308

Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura
Steven Seagal

thumb|200px|Steven Seagal
**Steven Seagal**, (Steven Frederic Seagal), (ùr. 10 łżëkwiata 1952) je amerikańsczim teatrownikã. 

Seagal, Steven
Leszczinczi (Gmina Serakòjce)

**Leszczinczi** (pòl. **Leszczynki**) – są kaszëbską wsą w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Serakòjce.  

W 2011 we wsë mieszkało 371 lëdzy. 

Krótkò leżą wsë Kamiéńca Szlacheckô (2,5 km) i Dłudżi Czerz (2,5 km).

Òficjalnô kaszëbskô pòzwã wsë w pòstacje „Leszczinczi” òsta wprowadzónô 1 gòdnika 2009.

## Bùtnowé lënczi
*''Leszczynki'' w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”
## Przëpisczi

Kategòrëjô:Gmina Serakòjce
Kategòrëjô:Kaszëbë
Dąbrówka (Gmina Brusë)

**Dąbrówka** – kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w chònicczim krézu, w gminie Brusë. W 2008 rokù tu mieszkało 66 lëdzy.

Krótkò Dąbrówczi leżą wsë Glësno (0,8 km) i Gacnik (1,4 km).

Òficjalnô kaszëbskô pòzwã wsë w pòstacje „Dąbrówka” òsta wprowadzónô 10 stëcznika 2011. Pòzwa wsë brzëmi tak samò pò pòlskù.

## Przëpisczi

Kategòrëjô:Kaszëbë
Kategòrëjô:Gmina Brusë
Klub Młodëch Kaszëbów „Òska”

**Klub Młodëch Kaszëbów „Òska”** – karno młodëch Kaszëbów, chtërne dzejô przy lëzyńsczim parce Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô. Zéńdzenia klubù są prowadzóné w kaszëbsczim jãzëkù.

Założeniowié zéńdzenié klubù òdbéło sã 28 stëcznika 2017 rokù i bëło pierszim brzadã Kòngresu Młodëch Kaszëbów, jaczi òdbéł sã w Kartëzach w lëstopadnikù 2016 rokù. Przédniczką klubù òstała Katarzëna Kankòwskô-Filëpiôk. W skłôd zarządu weszlë: Adóm Hébel, Patrik Mùdlawa, Tomôsz Czapp, Sławòmir Jankòwsczi, Wòjcech Sczerka i Michôł Miłka.

Wôżnym célã dzejanégò nôlëżników Klubù „Òska” je dążenié do współrobòtë z partami i klubami Kaszëbskò-Pòmòrszczégò Zrzeszeniô (òsoblëwie KPZ P/Banino i KMK „Cassubia”), ale téż jinszima stowôrama, dlô jaczich wôżné je dobro Kaszëb (m. jin. Kaszëbskô Jednota).

## Przëpisczi

Kategòrëjô:Kaszëbskô rësznota
Zwëczajnô sercnica

thumb|left|Zwëczajnô sercnica
**Zwëczajnô sercnica** (*Leonurus cardiaca* L.) - to je wielelatnô roscëna z rodzëznë głëszkòwatëch (*Lamiaceae*). Tegò zelégò lëdze ùżiwają do léczeniô schòrzałégò serca.

Kategòrëjô:Bòtanika
Bërczk

**Bërczk** – to je zôbôwka zrobionô z wikszi knąpczi z dwùma dzurkama, przez chtërne przewlokłô je dëbeltnô nitka.  Przez nitkã ë palce knąpka sã krãcy i jakbë brzãczi. Òn je zôbôwką dlô dzecy, a znaje gò wiele starszëch Kaszëbów. 
## Lëteratura
Bernard Zëchta. Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków 1967, tom I, s. 34

Kategòrëjô:Zôbôwczi
Frãcëszk Òstrowsczi

**Frãcëszk Òstrowsczi** (pòl. Franciszek Ostrowski) - (ùr. 19 lëstopadnika 1880 rokù w Kòscérznie – ùm. 4 lëstopadnika 1949 rokù w Zjednónëch Krajach Americzi) ksądz, dzejôrz. Ksãżé swiãcenia przëjimnął w 1904 rokù i pòtemù béł jednym z probòszczów w Kòscele Swiãtégò Jozafata. Òn òdprawiôł Msze sw. w kòscele katolëcczim w Chicagò.
## Lëteratura
Szulist W.: Kaszubi w Ameryce; Szkice i materiały, MPiMK-P Wejherowo 2005, ss. 33-34 (pò pòlskù)

Kategòrëjô:Zjednóné Kraje Americzi
Kategòrëjô:Kaszëbi
Kòsznajderiô

**Kòsznajderiô** abò **Kòsznéderiô** (miem. *Koschneiderei*) - to bëłë zemie na pôłnié òd Chònic gdze òd XIV stalata do 1945 rokù mieszkelë Miemcë. Czedës ti miészëznë bëło tam wiele we wsach np. w Òstrowitim, ale to sã zmiéniało po II swiatowi wòjnie. W rãkach tich Miemców bëło dzél gbùrsczi zemi. Pò 1945 rokù ò Kòsznajdrach jesz piszą, a niejedny z nich są wierã pò dłudżëch latach Kaszëbama.

## Bùtnowé lënczi
*Kosznajderia
*''Kosznajdrzy'' w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”
Kategòrëjô:Geògrafijô
Jerzy Stuhr

thumb|Stuhr w 2015 rokù
**Jerzy Oskar Stuhr** (*Jerzi Oskar Stur, 18 aprila 1947 – 9 julë 2024)* -  je znòny pòlsczi teatrownik, chtëren pisze téż scenarniczi i je reżiséra  filmów np. *Duże zwierzę*.

## Żëcé
Òn ùrodzył sã  18 łżëkwiata 1947 rokù w Krakòwie.  Z lat 70. XX stalata znónô jegò rola Belzebùba w teatrze. Òn grôł rolã np. w filmie *Habemus papam - Mamy papieża* (2011) i napisôł ksążczi m.jin.: *Stuhrowie: Historie Rodzinne* ë *Tak sobie myślę...*. W 2011 rokù òn zachòrził na reka, a w 2013 rokù pò léczenim ta chòroba sã copnãła. 

## Nôdgrodë
* 2008 -  Złotô Kaczka (przëznôwónô przez pismò "Film") i jiné.

## Bùtnowé lënczi
*Jerzy Stuhr (pl)

Kategòrëjô: Film
Jerzy, Stuhr