open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kùrowie

thumb|Kùrowie i jiny lëdze kòl 1200 rokù

**Kùrowie** abò **Kùronowie** - to bëlë lëdze, chtërny mieszkelë tam gdze dzysô są zôpadné dzéle Lëtewsczi i Łotewsczi, a wiele z nich kòl Bôłtu. Òni bëlë gbùrama i rëbôkama, a czedës gôdelë pò kùrońskù.  W sądach òni gôdelë pò lëtewskù, a pò miemieckù nié chcelë gadac. Baro wiele z nich bëło lëtersczi wiarë.

## Bùtnowé lënczi
*Kuronowie pruscy w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”

Kategòrëjô:Eùropa
Kalëska (Gmina Kòscérzna)

**Kalëska** (pòl. *Kaliska Kościerska*, miem. *Beek*) - to je kaszëbskô wies w gminie Kòscérzna, w kòscersczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa.
W 2008 rokù tu mieszkało 322 lëdzy.

## Bùtnowé lënczi
*Kaliska w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”

Kategòrëjô:Gmina Kòscérzna
Kategòrëjô:Kaszëbë
Pioter Cëskòwsczi

**Pioter Cëskòwsczi** (pòlsczi pisënk: **Piotr Ciskowski**; ùr. 18 maja 1979 rokù w Pùckù) – kaszëbsczi utwórca i bëtnik kònkùrsów gôdôszów m.jin. “Bë nie zabëc mòwë starków” ë “Rodnô mòwa”.
Béł nôleżnikã Kaszëbsczégò Kabaretë FiF. Pisze krótczé pòwiôstczi i òpòwiôdania np.: „Wëjimk żëcégò” w zbiérze „Kaszëbskô nôtëra” (2001). Jakno współùsôdzca napisôł „Pióro do gilgania / Pióro do gëldzëniô”, Gdiniô, wyd. Region, 2004. W 1999 rokù dobëł III môl w prozatorsczim kònkùrsu m. J. Drzéżdżóna w Wejrowie. 
Prowadzy aùdicje w Radio Kaszëbë.
Je jednym z nôleżników Zéńdzeniô Młodëch Ùtwórców Kaszëbsczich. Òn prowadzył kaszëbską stronã w „Nadmòrsczi Gazécé”.

## Dopisënczi

C
Paweł Hébel

**Paweł Hébel** (ur. 8 môja 1920 rokù w Bòjanie – ùm. 1945 rokù) béł w II swiatowi wòjnie w Krëjamni Wòjskòwi Òrganizacëji "Pòmòrsczi Grif" i wierã w miemiecczim lagrze Stutthof a mòże zamãczało gò Gestapo.  Je mòżno, że òn w 1944 rokù zabił Miemca z KRIPO, chtëren zwôł sã Kurt Hagemann.

## Dopisënczi

H
Bòrzëtëchómié

**Bòrzëtëchómié** (pòl. *Borzytuchom*) - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w bëtowsczim krézu, w gminie Bòrzëtëchómié. Tu je stolëca gminë.

## Bùtnowé lënczi
*Borzetuchomie w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”

Kategòrëjô:Gmina Bòrzëtëchómié
Òstrowité (kartësczi kréz)

**Òstrowité**‎ - to je kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Sëlëczëno.

## Bùtnowé lënczi
*9.) Ostrowite w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”

Kategòrëjô:Gmina Sëlëczëno
Kategòrëjô:Kaszëbë
Józef Rotta

**Józef Rotta** (ùr.  1911 rokù  – ùm. 1978) ksądz, chtërnégò szukało Gestapo - Miemcë, a béł w pòlsczi sôdzë òd 1960 rokù, bò bùdowôł kòscół w Gdinie.  Ksãżé swiãcenia przëjimnął w 1935 rokù. W II swiatowi wòjnie béł m.in. w Wejrowie i tu òn w 1943 rokù sã schòwôł, a jego brata aresztowało Gestapo. Przë kùńcu II swiatowi wòjnë òn zaczął robic w Gdinie i pòdług papiorów zwôł sã Richard Kepke.
## Dopisënczi

R
Lëst do Galatczików

**Lëst do Galatczików [Ga]** – to je dzél Nowégò Testameńtu napisóny kòl 57 rokù. Swiãti Paweł dłëgszi czas béł Efezu i tu béł pisóny Pierwszi Lëst do Kòrintczików, a téż wierã béł napisóny Lëst do Galatczików, chòc mòżlëwé je, że no pismiã bëło ùłożoné ju pò wëjachaniu z Efezu, w jaczims dzélu Macedońsczi - rzimsczi prowincji. Galatczicë to béł lud, jak òd etniczny stronë zdrzec, wieloraczi. Ten Lëst pòwiôdô téż ò pòwòłanim do Kòscoła pòganów.
## Lëteratura
* Eùgeniusz Gòłąbk (tołmaczenié): "Swiãté Pismiona Nowégo Testameńtu", Gduńsk-Pelplin 1993, ss. 339 - 350.

Kategòrëjô:Bibliô
Czek

**Czek** - to je wôrtny papiór. Ten chtëren mô pòdpisóny czek mòże chcec zôpłatë sëmë pòdóny w czekù. W Pòlsce baro wiele banków òbniechało czeczi, bò béł jiwer z jich pòdrôbianim.

## Bùtnowé lënczi
 Prawo czekowe

Kategòrëjô:Wôrtné papiorë
Józef z Arimateji

thumb|Szlachòta Józefa z Arimateji
**Józef z Arimateji** – pòdług sztërzech Ewanieliów Nowégò Testameńtu dostôł òd Piłata zgòdã, żebë wzyc całô Pana Jezësa pò Jegò smiercë na krziżu. To je swiãti katolëcczégò Kòscoła  i prawòsławnégò.
Katolëcczi Kòscół wspòminô tegò swiãtégò 31 zélnika.
## Lëteratura
* Ewanielie na kaszëbsczi tołmaczoné. Z greczi przełożił na kaszëbsczi jãzëk ò. Adam Ryszard Sikora OFM. Gdańsk 2010, s. 97

Kategòrëjô:Katolëcczi swiãti
Kategòrëjô:Prawòsławny swiãti
Kania

**Kania** abò **kùling** (*Milvus*) - to szlach strzédnëch ptôchów z pòdrodzëznë kanie (*Milvinae*) z rodzëznë jastrzibòwatëch. Kania mòże miec młodé na  Kaszëbach, ale òb zëmã ji tu ni ma. W tim szlachù je np: czôrnô kania i czerwònô kania.

## Lëteratura
* Bernard Zëchta: Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków 1968, tom II, s. 296.

Kategòrëjô:Jastrzibowaté
Czôrnô Dąbrowa (gmina Szëmôłd)

**Czôrnô Dąbrowa** – to je kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w wejrowsczim krézu, w gminie Szëmôłd. 

## Bùtnowé lënczi
*Czarna dąbrowa w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”

Kategòrëjô:Gmina Szëmôłd
Kategòrëjô:Kaszëbë
Sfinks

[thumb|left|Wiôldżi Sfinks w [Egipt|Egipce (z przódkù)]]
**Sfinks** (gr. Σφίγξ) – to je pòwiôstkòwi stwór – zwiksza lew z głową człowieka. Znóny sfinks je do òbezdrzeniô w Egipce.

Kategòrëjô:Egipt
Rzëpòt

**Rzëpòt** (*Pertussis*) - je chòroscą ù lëdzy. Jegò lékarzenié je mòżlëwi. Do chòroscë doprowôdzy bakteria *Bordetella pertussis*. Ta chòrosc z wiôldżim kaszlã biwô m.jin. na Kaszëbach ni leno ù dzecy. 

Kategòrëjô:Medicyna
Pierwszi Lëst do Kòrintczików

**Pierwszi Lëst do Kòrintczików [1 Kor]** – to je dzél Nowégò Testameńtu napisóny kòl 57 rokù. Swiãti Paweł dłëgszi czas béł Efezu i tu nen lëst béł pisóny za czasu jegò trzecy misyjny rézë (lata 53 – 58). No pismiã je òbrôzã spòleczno-religijnégò żëcô gminë w grecczim òstrzódkù – Kòrince. 13 dzélëk tegò lëstu - ò miłoce – je zwóny „Piesnią nad piesniama”  Nowégò Testameńtu.

## Lëteratura
* Eùgeniusz Gòłąbk (tołmaczenié): "Swiãté Pismiona Nowégo Testameńtu", Gduńsk-Pelplin 1993, ss. 297 – 321.

Kategòrëjô:Bibliô
Glëmza

**Glëmza** abò **glomza** – to je produkt zrobiony z krowiegò mléka. Òna je grużelkòwati i biôłi abò żôłtawi farwë. Glomza (*Glumse*) to je kaszëbizm przeniosłé do miemiecczégò z kaszëbsczégò.

## Lëteratura
* Stefan Ramułt. Słownik języka pomorskiego czyli kaszubskiego. Scalił i znormalizował Jerzy Treder, Gdańsk 2003, s. 91
* Bernard Zëchta. Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków 1967, tom I, s. 319
.
Kategòrëjô:Żëwnota
Stôrô Hëta (Gmina Serakòjce)

**Stôrô Hëta** (pl. *Stara Huta*) – to je kaszëbskô wies w òbéńdze Kaszëbsczégò Pòjezerzô, w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Serakòjce. We wsë mieszkało 99 lëdzy w 2005 rokù.

## Bùtnowé lënczi
*4.) ''Stara Huta'' w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”

Kategòrëjô:Pòmòrsczé wsë
Kategòrëjô:Gmina Serakòjce
Kategòrëjô:Kaszëbë
Stanisławë

**Stanisławë** (pòl. *Stanisławy*) - są dzélã kaszëbsczi wsë Szarlota w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Przedkòwò. Stanisławë to je rodowô  pòzwa.
## Bùtnowé lënczi
*4.) ''Stanisławie'' w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”

Kategòrëjô:Gmina Przedkòwò
Kategòrëjô:Kaszëbë
Rodowô pòzwa

**Rodowô  pòzwa** – tikô sã pòzwów, chtërne òznôczałë czedës lëdzy z jaczigòs môla np. Kòsë, bò tam mieszkôł Kòs – nôzwëskò. Stanisławë to je rodowô pòzwa òd miona Stanisłôw. Z czasem tak pòwstôwała pòzwa wsë abò ji dzéla òd lëdzy, chtërni tam mieszkelë.

## Lëteratura
*Biuletin Radzëznë Kaszëbszégò Jãzëka 2010, K-PZ Gduńsk 2010, s. 43

Kategòrëjô:Ònomastika
Czapelsczi Młin

**Czapelsczi Młin**  (pl. *Czapielski Młyn*) – je dzélã kaszëbsczi wsë Nowé Czaple, w òbéńdze Kaszëbsczégò Pòjezerzô w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Stãżëca. W 2008 rokù tu mieszkało 26 lëdzy.

Kategòrëjô:Pòmòrsczé wsë
Kategòrëjô:Gmina Stãżëca
Kategòrëjô:Kaszëbë
Deminutiwnô pòzwa

**Deminutiwnô  pòzwa** – tikô sã pòzwów, chtërne òznôczałë czedës miészé môlë np. Gòstómkò, òd wikszégò Gòstómia. Nowô zdrobniałô pòzwa pòwstôwa òd starszi wsë. 

## Lëteratura
*Biuletin Radzëznë Kaszëbszégò Jãzëka 2010, K-PZ Gduńsk 2010, s. 35

Kategòrëjô:Ònomastika
Służebnô pòzwa

**Służebnô  pòzwa** – tikô sã pòzwów, chtërne òznôczałë czedës wark lëdzy np. rëbôków we wsë Rëbôczi, chtërni tam mieszkelë. Téż Tokarë mògą bëc taką pòzwą.

## Lëteratura
*Biuletin Radzëznë Kaszëbszégò Jãzëka 2010, K-PZ Gduńsk 2010, s. 43

Kategòrëjô:Ònomastika
Round Lake Centre (Ontario)

**Round Lake Centre** - to bëła wnożëna Kaszëbów w Kanadze. W tich stronach długò ùchòwôł sã kaszëbsczi jãzëk ë zwëczi. Tu w Round Lake Centre w szkòle dzece ùczałë sã òd séwnika 2010 rokù kaszëbsczégò jãzëka. Terô ta szkòła je zamkłi. Tu je krótkò jezora kòscół a w nim ksądz Ambrose Pick béł probòszczã w latach 1973 -1978.

## Lëteratura
* The proud inheritance : Ontario's Kaszuby / [editor Anna Zurakowska]. Ottawa : The Polish Heritage Institute-Kaszuby, 1991, s. 20.	

Kategòrëjô:Kanada
Piekary Śląskie

**Piekary Śląskie** (szl. *Pjekary Ślůnske*, miem. *Deutsch Piekar*) - to je gard na prawach krézu w szląsczim wòjewództwie nad rzéką Brynicą.
thumb|left|250px|

Kategòrëjô:Szląsczé wòjewództwò
Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce
Hieronymus Megiser

thumb|Hieronymus Megiser
**Hieronymus Megiser** (ùr. kòl 1554 - ùm. 1618 abò 1619 rokù) – to béł miemiecczi znajôrz jãzëków i historik. Òn napisôł m.jin., że Kaszëbi (*Cassubiorum*) gôdają pò wandalskù. Mòże za nim w 1643 roku Michôł Pontanus pisôł „Niemiecko Wándalski ábo Słowięski/ to jestá z Niemieckiego języká w Słowięski wystáwion y ná jáwnosc wydan...”

## Bùtnowé lënczi
* w 1603r. Hieronymus Megiser

Kategòrëjô:Miemcë
Gro Dahle

mały|255px|Dahle w 2005 rokù
**Gro Dahle** (ùr. 15 maja 1962 w Norwesce) – znônô w swiece dzysdniowi pisôrka.

## Biografiô
Ta białka w Norwesce mô chłopa i troje dzecy.
W 1997 rokù Gro Dahle dobëła nôdgrodã *Obstfelderpreis* za pòezjã. Òna robi téż na ùniwersytetach. 

## Ùsôdztwò
M. jin. (z Kaia Dahle Nyhus)  "Wojna" (2016)

## Bùtnowé lënczi
*MAMA I TATA NA FRONCIE (pl)
*Gro Dahle (en)
*VIAF
*Wojna

Kategòrëjô:Pisarze
Kategòrëjô:Norweskô
Krzeszna

**Krzeszna** (pl. *Krzeszna*) – to je wies na Kaszëbach w kartësczim krézu, w gminie Stãżëca. W 2008 rokù tu mieszkało 86 lëdzy.

## Bùtnowé lënczi
*2.) Krzeszna wielka w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”

Kategòrëjô:Gmina Stãżëca
Kategòrëjô:Kaszëbë
Michôł Piéper

**Michôł Miklôsz Piéper** (pòlsczi pisënk: *Michał Mikołaj Pieper*; ùr. 6 gòdnika 1973 rokù w Wejrowie) – kaszëbskô-pòlsczé pòéta, prozajik i spiéwôk. Członek Związku Literatów Polskich. 

Z wësztôłceniégò magister historii (sztudérowôł na Gduńsczim Ùniwersytece). Wëstãpòwôł w Kaszëbsczim Kabarece „FiF” i mùzycznym tercece „Kùtin”. Wespółzałóżca, przédnik i solista rockòwégò karna „Chëcz”, .Z karnã „Chëcz”,  wëdôł platkã „Do Młodëch” (platka zawiérô przede wszëtczim mùzykã aùtorstwa Michała Piépera do wiérztów Jana Trepczika).

Debiutowôł w „Nordze”. Jegò wiérztë wëchôdalë téż w „Pomeranie” i „Òdrodze”, a téż w zsziwkach „Zymkù” (Piéper béł w 2001 zakłôdcą ti stowôrë). Ksążkòwò debiutowôł w òficynie Prëczkòwsczégò „Rost”. Wiérztë dôlmaczone bëłë na jãzëk finsczi. Je laùreatã nôdgrodë m. Rómana Wróblewsczégò, pòeticczégò kònkùrsu m. I. Trojanowsczi, òstôł téż wëprzédniony Òrmùzdową Skrą za propagòwanié kaszëbsczi kùlturë w karnie „Chëcz” .

Mieszkô w Rëmi.

## Ùsôdztwo
### Pòéticczé tomiczi
**Wanoga pò mëslach*, wëd. Banino,„Rost”,2001.poezja csb.  ISBN 83-915946-2-9
https://1drv.ms/b/s!AnoQSPkERseHh2Z-PTtfmeZYxvNZ?e=htSCTc 
**moralne/residuum*, wëd. Pruszcz Gdański, „Jasne”, 2017.poezja pol.  ISBN 978-83-61508-98-4

**micro/remedium*, wëd. „Kreativer” Gdynia 2020. poezja pol.  ISBN 978-83-957036-1-4

* pandemico/bellum, wëd. "Riderò" Kraków 2023. poezja pol.  ISBN 978-83-8324-987-2
* Zachowane przed żywiołem, Zbiór wierszy z lat 2010 - 2025, wëd: "Ridero" Kraków 2025..poezja pol. ISBN 978-83-8431-734-1

**Ùsôdztwo: proza** 

* *Wędrówki "Znikąd*", wëd. "Ridero" Kraków 2023. powieść przygodowa, proza pol.  ISBN 978-83-8351-408-6
* *Podróż do N, groteska w III aktach. Z cyklu: teatr jednego widza,* wëd. "Ridero" Kraków 2024. proza, pol.  ISBN 978-83-8369-266-1
* *Powrót na P, dramat w X odsłonach. Z cyklu: teatr jednego widza*, wëd. "Ridero" Kraków 2024. proza, pol. ISBN 978-83-8384-271-4

### Nôùkòwé robòtë
* *Zygmunt Milczewski – samorządowiec,  konspirator, publicysta*, wëd. „Kreativer”, Gdynia 2020. pol.  ISBN 978-83-957036-4-5

* "*Samorząd Gminny Rumia - Zagórze w latach 1920 - 1939",* wëd. Kreativer, Gdynia 2022. pol.  https://1drv.ms/b/s!AnoQSPkERseHilhLyL7ajIHLiHto?e=LAf80n   ISBN 978-83-66842-09-0
* *Od Schwerin po Bałkany, Wspomnienia Antoniego Pieper z lat 1942-1945*, wyd. Ridero  Kraków 2025. popularno-nauk. pol.  ISBN 978-8414-100-7

**Artikle nôùkòwè**

* *Samorząd gminny Rumia - Zagórze w latach 1920 - 1939 w kontekście nowo powstałej Gdyni.* w: *"Argumenta Historica",* nr 10, s.103-120, Czasopismo naukowo - dydaktyczne Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk 2023.  ISSN 2353-0839
* *Biografia kaprala Franciszka Basmanna z okresu Drugiej Wojny Światowej, I, II cz.* w: *Pomerania,* nr 4/2024(585), 5/2024(586), Gdańsk 2024. ISSN 0238-9045

## Przëpisczi

## Bùtnowé lënczi

Kategòrëjô:Kaszëbsczi pisarze
__BEZSPISU__
Jón Piépka

**Jón Piépka** (pòlsczi pisënk: *Jan Piepka*; ùr. 8 gromicznika 1926 rokù w Łebnie – ùm. 8 strëmiannika 2001 rokù) -  pisôł wiérztë, pòwiôstczi i dokôzë na binã. Jak wiele kaszëbsczi młodzëznë mùszôł przeńc przez *Wehrmacht*. Jegò autorstwa są dialodżi do filmù ''Kaszëbë''
Òn mieszkôł m.jin. w Kòscérznie. Staszków Jan to béł jegò pseudonim.
## Ùsôdztwò (wëjimk)
*Stojedna chwilka [słowo wstępne i słowniczek Leon Roppel] ; okładka i strona tyt. Janina Rybicka ; ozdobniki Felicja Wittbrodt. - Gdynia : Wydaw. Morskie, 1961
*Kamiszczi /wybór wierszy Stanisław Pestka ; oprac. graf. Witold Bobrowski ; weryfikacja pisowni Jerzy Treder. - Gdańsk : Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie, 1983
*Mòja kòtka, mój kòt [wiersze dla dzieci] / wybór Stanisław Pestka ; weryfikacja pisowni kaszubskiej Jerzy Treder. oprac. graf. Witold Bobrowski. - Gdańsk : Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie. Oddział Miejski w Gdańsku, 1983
## Dopisënczi

P
Prądzónka

**Prądzónka** (pòl. *Prądzonka*, miem. *Prondzonka*) - to je kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w bëtowsczim krézu, w gminie Stëdzéńce.

## Bùtnowé lënczi
*Prądzonka w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”

Kategòrëjô:Gmina Stëdzéńce
Redëstowò

**Redëstowò** - to je wies w gminie Łãczëce, w wejrowsczim krézu 
pòmòrsczégò wòjewództwa. 

## Bùtnowé lënczi
*Redystowo w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”

Kategòrëjô:Kaszëbë
Kategòrëjô:Gmina Łãczëce
Smôłdzënë

**Smôłdzënë** (pòl. *Smołdziny*) są w òbéńdze Charzëkòwsczi Rówiznë, w pòmòrsczim wòjewództwie, w bëtowsczim krézu, w gminie Lëpińce. Òne są òbéńdze szôłtëstwa Lëpińce. Tu mieszkało 29 lëdzy.

## Bùtnowé lënczi
*Smołdziny w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”

Kategòrëjô:Kaszëbë
Kategòrëjô:Gmina Lëpińce
Wielëstowò

**Wielëstowò** - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w wejrowsczim krézu, w gminie Łãczëce. Tu w 2008 rokù mieszkało 150 lëdzy.

## Bùtnowé lënczi
*1.) Wielestowo w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”

Kategòrëjô:Gmina Łãczëce
Kategòrëjô:Wejrowsczi kréz
Kategòrëjô:Kaszëbë
Bronisłôw Socha-Bòrzestowsczi

**Bronisłôw Socha-Bòrzestowsczi** (*Bronisław Socha – Borzestowski* ùr. 12 czerwińca 1915 rokù  – ùm. 31 maja 2002 rokù) - béł kaszëbsczi dzejôrz. Òn mieszkôł dłudżi czas w Londinie, a pisôł barżi pò pòlskù.
## Ùsôdztwò (wëjimk)
* Społeczność kaszubska w Kanadzie, Londyn 1968
* Panorama kaszubsko pomorska. [Br. Socha-Borzestowski red. wydawnictwa], London 1975
* Wieś kaszubska Borzestowo, Londyn 1986
## Lëteratura
*Róża Ostrowska, Izabella Trojanowska: Bedeker kaszubski, Wydawnictwo Morskie, Gdańsk 1974, ss. 103 - 104

## Bùtnowé lënczi
* VIAF
*Wieś kaszubska Borzestowo
*''Z życia Bronisława Sochy – Borzestowskiego z Londynu'' (1915 – 2002)

Kategòrëjô:Kaszëbi
Matarniô

]

**Matarniô** (pòl. *Matarnia*, miem. *Mattern*) - to je dzél Gduńska, a bëła wies. Tu je kòscół, a nim je czasã w niedzelã Mszô Sw. m. jin. dlô Kaszëbów i mòże czëc kaszëbsczi jãzëk. Probòszczã w latach 1983 - 1994 béł tu ksądz Władisłôw Szulëst.

## Bùtnowé lënczi
*Materna w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”

Kategòrëjô:Dzéle Gduńska
Łubno

** Łubno** (pòl. * Łubno*) - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w bëtowsczim krézu, w gminie Kôłczëgłowë. W 2008 rokù tu mieszkało 186 lëdzy.

Kategòrëjô:Gmina Kôłczëgłowë
Kòlibczi

**Kòlibczi** - to béł kòlibsczi zemsczi majątk dosc krótkò Gdinie. Dzysó to je w Gdinie.

## Bùtnowé lënczi
*Kolebki w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”
  
Kategòrëjô:Gdiniô
Nowô Karczma (Gmina Kònôrzënë)

**Nowô Karczma** - je na Kaszëbach, w pòmòrsczim wòjewództwie, w chònicczim krézu, w gminie Kònôrzënë. Tu w 2008 rokù mieszkało 27 lëdzy.

## Bùtnowé lënczi
*10.) Nowa Karczma w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”

Kategòrëjô:Gmina Kònôrzënë
Kategòrëjô:Kaszëbë
Dargòlewò

**Dargòlewò** (pòl. *Dargolewo*) – to je kaszëbskô wies w pòmòrsczim wòjewództwie, we wejrowsczim krézu, w gminie Lëniô. Dargòlewò je krótkò Strzépcza.

## Bùtnowé lënczi
*Dargolewo w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”

Kategòrëjô:Pòmòrsczé wsë
Kategòrëjô:Gmina Lëniô
Kategòrëjô:Kaszëbë
Môrcën Kromer

**Môrcën Kromer** (*Martinus Cromerus*) - to béł  ùm. 1589 rokù biskùp warmińsczi, sekretôra króla Zygmùnda I Stôrégò. Òn béł biskùp warmińsczi òd 1579 rokù, a ùrodzył sã 1512 rokù w Pòlsce i temù ni miôł prawa indigenatu w Królewsczich Prësach, ale gò dostôł, bò tak chcôł papiéż. Òn w 1577 rokù pisôł m.jin. ò Kaszëbachhttps://books.google.pl/books?id=s-IcCgAAQBAJ&pg=PA230&lpg=PA230&dq=Marcin+Kromer+kaszubi&source=bl&ots=UD_ONlw_sx&sig=M86wEKu-CDaDS5kq5fGPUqi5cmE&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjylNaZ_NDUAhUSJVAKHa0lB4sQ6AEIWDAF#v=onepage&q=Marcin%20Kromer%20kaszubi&f=false. 
## Lëteratura
* G. Stone: Slav outposts in Central European history : the Wends, Sorbs and Kashubs, London, UK : Bloomsbury Academic, an imprint of Bloomsbury Publishing Plc, 2016, s. 121

## Bùtnowé lënczi
*VIAF

Kategòrëjô:Katolëcczi Kòscół
Kòsôkòwò

mały
**Kòsôkòwò** – to je wies w gminie Kòsôkòwò, w pùcczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Tu w 2008 rokù mieszkało750 lëdzy. Kòsôkòwò to je gminowô wies.

## Bùtnowé lënczi
* ''Kosakowo'' w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”

Kategòrëjô:Kaszëbë
Kategòrëjô:Gmina Kòsôkòwò
Pògòrzé (wies)

**Pògòrzé** - to je wies w gminie Kòsôkòwò, w pùcczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Tu w 2008 rokù mieszkało  1123 lëdzy. Sztëk Pògòrzégò to je dzél gardu Gdinie. 

## Bùtnowé lënczi
*Pogòrze w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”
Kategòrëjô:Kaszëbë
Kategòrëjô:Gmina Kòsôkòwò
Roubaix

**Roubaix** - to je gard w nordowi Francji. 

lëdztwò:  (2013)

wiéchrzëzna:  km²

Kategòrëjô:Gardë w Francji
Janowò

**Janowò** - to je terô dzél Rëmi, a bëła wies.

## Bùtnowé lënczi
*5.) Janowo w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”

Kategòrëjô:Rëmiô
Pieleszewò

**Pieleszewò** - to je terô dzél Rédë, a bëła wies kòl Rédë. 

## Bùtnowé lënczi
*Pieleszewo w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”

Kategòrëjô:Réda
Ruda Śląska

**Ruda Śląska** (szl. *Ruda Ślůnsko*, miem. *Ruda*) - to je gard na prawach krézu w szląsczim wòjewództwie.
thumb|left|250px|

Kategòrëjô:Szląsczé wòjewództwò
Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce
Rypin

thumb|100px|right|Rypińsczi herb
mały|Rypińsczi rënk
**Rypin** (miem. *Rippin*) - to je krézewi gard w kùjawskò-pòmòrsczim wòjewództwie nad rzéką Rypienicą.


Lëdztwò gardu: 16 574 (2016)
Wiéchrzëzna gardu: 10,96 km2

Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë
Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce
Kategòrëjô:Kùjawskò-pòmòrsczé wòjewództwò
Dólné Kawle

**Dólné Kawle** (pòl. *Kawle Dolne*) - to są kaszëbską wsą w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Przedkòwò. W 2008 rokù tu mieszkało 189 lëdzy. Tu je Mùzeùm Kaszëbsczé Gbùrstwò "Bielickòwò".

Kategòrëjô:Gmina Przedkòwò
Kategòrëjô:Kaszëbë
Aleksandrowò

thumb|100px|right|Aleksandrowsczi herb
**Aleksandrowò** (pòl. *Aleksandrów Kujawski*) - krézewi gard w kùjawskò-pòmòrsczim wòjewództwie.


Lëdztwò gardu: 12.346 (2016)
Wiéchrzëzna gardu: 13,10 km2

Kategòrëjô:Kùjawsczé gardë
Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce
Kategòrëjô:Kùjawskò-pòmòrsczé wòjewództwò
Wiôldżé Cedrë

**Wiôldżé Cedrë** - to je gminnô wies w gduńsczim krézu w pòmòrsczim wòjewództwie. W 2008 rokù tu mieszkało 1007 lëdzy.
## Bùtnowé lënczi
*Cędry wielkie w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”

Kategòrëjô:Gduńsczi kréz
Truso

**Truso** - to bëł stôri gard, w chtërnym mieszkelë Prësowie ë jiné lëdze. To bëło nad jezorã Druzno, a tam  pierwi lëdze trzimelë hańdlową faktoriã i pòrt. Wùlfstan, Anglosas z IX stalata pisôł ò tim. Pòtemù dłudżé lata to bëło w Królewsczich Prësach, tak jak Gduńsk, chtëren wierã gò zastãpił.

## Lëteratura
* „Truso – wikińskie emporium” (pl)

Kategòrëjô:Prësowie
Sztokfisz

**Sztokfisz** – to je produkt z sëszony rëbë z rodzëznë pòmùchlowatëch. Ten sztokfisz to je wiele razy sëszonô pòmùchla. Òna je z Nordowégò Mòrza np. w Norwesce.

## Lëteratura
*J. Trepczyk: Słownik polsko-kaszubski, Gdańsk 1994, t. II, s. 236
.
Kategòrëjô:Żëwnota
Łukôsz Gòrnicczi

**Łukôsz Górnicczi** (pòlsczi pisënk: *Łukasz Górnicki*; ùr. 1527 rokù – ùm. 22 lëpińca 1603 rokù)  – béł pòlsczi pisôrz. Òn napisôł w dokazu *Dworzanin polski* (1566), że pòsłużëc w pòlsczim jãzëkù mòże sã m.jin. *Kassubskim słowem*. 
## Lëteratura
*G. Stone: Slav outposts in Central European history : the Wends, Sorbs and Kashubs, London, UK : Bloomsbury Academic, an imprint of Bloomsbury Publishing Plc, 2016, s. 121
*Jerzi Tréder: Spòdlowô wiédzô ò kaszëbiznie - Gduńsk 2014, s. 21.
## Bùtnowé lënczi
*s. 51 (34) 1639 rokù

Kategòrëjô:Pòlskô
Gòrnicczi, Łukôsz
Michael Jackson

[mały|Jackson, [2003]]
**Michael Joe Jackson** (ùr. 29 zélnika 1958 - ùm. 25 czerwińca 2009) béł amerikańsczim spiéwôrzã.

Jackson, Michael
Żukòwsczi sztél

**Żukòwsczi sztél** – jeden òd przédnëch sztélów kaszëbsczégò wësziwkù. Je sétmëfarwny. Nitczi są: czerwòné, żôłté, zeloné, jasnomòdré, mòdré, cemnomòdré ë czôrné. 

## Żukòwsczi sztél jakò dzélëk niematerialny kùlturowi spôdkòwiznë

Òd 2015 rokù je òn wpisóny na krajową lëstã niematerialny kùlturowi spôdkòwiznë prowadzony przez Ministra Kùlturë i Nôrodny Spôdkòwiznë. Materiałë, chtërne sã jegò tikają są w Nôrodnym Instituce Spôdkòwiznë we Warszawie.

Ùzwëskanié wpisënkù na krajową lëstã niematerialny kùlturowi spôdkòwiznë przëczëniwô sã do wzmòcnieniô przekazywaniô pòstãpnym pòkòlenióm wiédzë ò rãcznym kaszëbsczim wësziwanim żukòwsczégò sztélu, a téż ùmiejãtnoscë wësziwaniô zgódno ze wskôzama tegò sztélu. W Nôrodnym Instituce Spôdkòwiznë je òbmëslënk dzejaniów, chtërne pòdtrzimùją żëwòtnosc wësziwaniô i służą jegò òchrónie przewidzóné na cząd 5 lat (lata 2016–2020), a bùtnowim zdrzódła finansowaniô je Gmina Żukòwò. To są zrealizóné i jesz zaplanowóné dzejania, chtërne są sczerowóné na zachòwanié żëwòtnoscë i rozwij wësziwaniô, np. edukacyjné i promòcyjné dzejania. W planowanim i realizacje òchrónowëch dzejaniów w wiôldżim stãpniu ùczãstniczą depòzytariusze wësziwaniô, to je wësziwôczczi np. Bernadeta Mariô Reglińskô. Przë realizacje planowónëch dzejaniów pòmôgają pòzarządowé òrganizacje. Wpisaniô kaszëbsczégò wësziwaniô żukòwsczégò sztélu na krajową lëstã niematerialny kùlturowi spôdkòwiznë je pierszim wpisënkã z pòmòrsczégò wòjewództwa i są téż starania ò jegò wpisënk na jednã z systemù lëstów UNESCO. Do te czasu np. do indeksu tołmaczeniów UNESCO (Index Translationum) trafiłë niechtërne tołmaczenia kaszëbsczi lëteraturë na pòlsczi jãzëk.
Baro wôżné je tuwò wzmòcnienié przekazëwaniô rãcznégò kaszëbsczégò wësziwaniô żukòwsczégò sztélu pòstãpnym pòkòlenióm.

## Bùtnowé lënczi
*''Haft kaszubski wyróżniony przez MKiDN'' 
*http://www.nid.pl/pl/Informacje_ogolne/Aktualnosci/10.10.16/folder%20krajowa%20lista%20niematerialne%20PL.pdf Krajowa lista niematerialnego
dziedzictwa kulturowego – na témã wësziwkù zdrzë s. 18.
*Polscy artyści ludowi w siedzibie UNESCO (2018)

Kategòrëjô:Kaszëbsczi wësziwk
Wespazjón Kòchòwsczi

**Wespazjón Kòchòwsczi** (pòlsczi pisënk: *Wespazjan Kochowski*; ùr. 1633 rokù – ùm. 6 czerwińca 1700 rokù)  – béł pòlsczi historik i pòeta. Òn napisôł w dokazu *„Historya panowania Jana Kazimierza”: Tom pierwszy, Tom 2, s. 30* (1840) ò żôłnérzach m.jin. z Kaszëb: (*z Prus, Pomorza, Kaszub,*).
## Lëteratura
*G. Stone: Slav outposts in Central European history : the Wends, Sorbs and Kashubs, London, UK : Bloomsbury Academic, an imprint of Bloomsbury Publishing Plc, 2016, s. 213

Kategòrëjô:Pòlskô
Frãcëszk Lange

**Frãcëszk Lange** (pòl. Franciszek Lange) - (ùr. 13 gòdnika 1857 rokù w Domôtowie – ùm. 23 lëpińca 1914 rokù w Zjednónëch Krajach Americzi) ksądz, dzejôrz. Ksãżé swiãcenia przëjimnął w 1885 rokù i pòtemù béł jednym z probòszczów w Kòscele Swiãtégò Jozafata. Biwało tak, że òn gôdôł przë Mszë sw. w kòscele katolëcczim w Chicagò pò kaszëbskù.
## Lëteratura
Szulist W.: Kaszubi w Ameryce; Szkice i materiały, MPiMK-P Wejherowo 2005, s. 33 (pò pòlskù)
## Bùtnowé lënczi
* s. 4 (pò pòlskù)

Kategòrëjô:Zjednóné Kraje Americzi
Kategòrëjô:Kaszëbi
Lëpa (Gmina Kôrsëno)

**Lëpa** - to je dzél szôłtëstwa Rëbôczi w gminie Kôrsëno, w kòscérsczim krézu, w pòmòrsczim wòjewództwie. Òna je kòl Jezora Wdzydze i tu biwają turiscë.

## Bùtnowé lënczi
*Lëpa
*Wdzidze w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”

Kategòrëjô:Gmina Kôrsëno
Kategòrëjô:Kaszëbë
Wãtwié

**Wãtwié** - to je dzél kaszëbsczi wsë Nowi Klińcz w gminie Kòscérzna, w kòscersczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Wãtwié je krótkò 
Kòscérznë.

Kategòrëjô:Gmina Kòscérzna
Kategòrëjô:Kaszëbë
Kôln

**Kôln** (miem. *Köln*) - to je wiôldżi gard w Miemiecczi Federatiwny Repùblice. Tu je katédra, chtërną zaczãlë bùdowac w 1248 rokù.

## 
*''Society for Endangered Languages'' w Kôlnie

Kategòrëjô:Gardë w Miemiecczi
Wdzydzczi Park Krajòbrazny

thumb|Jezora w parkù
**Wdzydzczi Park Krajòbrazny** - to je krajòbrazny park ò wiéchrzëznie 178,32 km² (założony w 1983 rokù) w kòscérsczim krézu. Tu rosce np. *Eupatorium cannabinum* kòl jezora, a na jegò kwiatach òb lato je wiele mòtilów.
 
## Bùtnowé lënczi
*poz. 1460
*Wdzydzki Park Krajobrazowy

Kategòrëjô:Geògrafijô
Kòrusowatô pszczoła

**Kòrusowatô pszczoła** (*Apis florea*) – to je ôrt ze szlachù pszczoła i rodzëznë pszczołowatëch (*Apidae*).
Òna żeje w Azji w rojach, w chtërnëch są robòtnice, trónë i pszczelô matka. Òne żëją wiedno w dosc wiôldżëch rodzëznach, ale miodu òd nich je mało.

Kategòrëjô:Òwadë
Jezoro Wdzydze

**Jezoro Wdzydze** (téż **Wdzydzczé Jezoro**, pòl. *Jezioro Wdzydze*) - to je jezoro ò wiéchrzëznie 14,5 km² w kòscersczim krézu, w òbéńdze Wdzydzcczégò Parkù Krajòbraznégò. Biwô tak, że lëdze na nie gôdają Kaszëbsczé Mòrzé. Na nim są òstrowë.

## Bùtnowé lënczi
*Film
*''Wdzidze'' w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”
Kategòrëjô:Kaszëbsczé jezora
Pòlietilen

**Pòlietilen** (PE) – to je chemiczny  związk. Produkt pòlimerizacje wãglowòdoru nienasëconégò.
Smiecë z niegò są zbiéróné i mògą miec céch PE jak na òdjimkù niżi. To mògą bëc np. fòlie (plastikòwé òpakùnczi), ale téż wiele jinëch rzeczi. 
To dô rozmajité szlachë pòlietilenu m.jin:  
*HDPE (*High-density polyethylene*) to je pòlietilen wiôldzi gãscëznë – 0.941 g/cm3 i wicy. Òn je mni przezérny  i barżi krëchi jak je zëmno òd LDPE.

*LDPE (*Low-density polyethylene*) to je pòlietilen nisczi gãscëznë – 0.915 do 0.935 g/cm3. Òn je barżi przezérny òd HDPE, a jegò produkcja na swiece je baro wiôlgô. Z niegò je wiele plastikòwëch òpakùnków. Òn je bezpôchòwi, a gazë dosc przepùszczô, ale ropã mni òd nich. Òn je dosc mitczi do nawetka -60°C. Gò mòże zgrzewac.
## Lëteratura
*Jerzi Nacel (pòl. Jerzy Nacel): Chemiô òglowô i òrganicznô, Gduńsk 2013, ss. 37 - 38

Kategòrëjô:Chemijô
Biała Podlaska

thumb|200px|left|Biała Podlaska

**Biała Podlaska** – to gard ë gminô w bialsczim krézu, w lubelsczim wòjewództwie.

### Słôwny lëdze

* Józef Ignacy Kraszewski
* Honorat Koźmiński
* Roman Kłosowski
* Marcin Wójcik
* Bogusław Kaczyński
* Wacław Kowalski
* Karol Okrasa
* Zofia Tajber
* Roman Kulesza
* Jacek Kaspszyk
* Julian Bartoszewicz
* Stanisław Brzóska
* Franciszek Wężyk
* Roman Zmorski
* Jan Gloger
* Roman Rogiński
* Jan Gawiński
* Władysław Wężyk
* Ludwik Maciąg
* Stefan Żeromski
* Maksymilian Hartglas
* Zbigniew Safjan
* Krzysztof Skubiszewski
* Małgorzata Markiewicz
* Waldemar Golanko
* Georgina Tarasiuk
* Józef Oleksy

Kategòrëjô:Lubelsczé wòjewództwò
Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce
Łączczi

**Łączczi** – to je dzél kaszëbsczi wsë Szopa w òbéńdze Kaszëbsczégò Pòjezerzô, w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Serakòjce w òbéńdze Kaszëbsczégò Krôjòbraznégò Parkù. Wies je w òbéńdze szôłtëstwa Bąckô Hëta.

## Bùtnowé lënczi
*''Łączki'' w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”
Kategòrëjô:Gmina Serakòjce
Kategòrëjô:Kaszëbë
Nadreniô-Palatinat

thumb|Nadreniô-Palatinat w Miemiecce - zelono pòmalowòné)
**Nadreniô-Palatinat** (miem. *Rheinland-Pfalz*) - je związkòwim krôjã w Miemiecczi Federacëjny Repùblice. Òn òbjimô 19854,21 km² wiéchrzëznë. Tu mieszkało 4073000 lëdzy w 2016 rokù. 

Kategòrëjô:Miemieckô
Wiôldżi marwëjôdôcz

thumb|Wiôldżi marwëjôdôcz
**Wiôldżi marwëjôdôcz** (*Myrmecophaga tridactyla*) - to je ôrt suska z rodzëznë marwëjôdôczowatëch (*Myrmecophagidae*). Wiele jich żëje w Pôłniowi Americe, a jedzą np. mrówczi.

Kategòrëjô:Susczi
Patoczi

**Patoczi** – są kaszëbską wsą w òbéńdze Kaszëbsczégò Pòjezerzô, w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Serakòjce. Òne są w òbéńdze Kaszëbsczégò Krôjòbraznégò Parkù. 

Kategòrëjô:Gmina Serakòjce
Kategòrëjô:Kaszëbë
Katarzëna Kankòwskô-Filëpiôk

**Katarzëna Kankòwskô-Filëpiôk** (pòl. Katarzyna Kankowska-Filipiak; ùr. 20 strëmiannika 1986 w Wejrowie) – gazétniczka, pòetka, pisôrka, aùtórka tekstów na binã, dolmaczka, kaszëbskô dzejarka, nôleżniczka Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô i Pòlsczégò Towarzëstwa Pedagogicznégò, liderka Młodëch Kaszëbów i przédniczka Klubù Młodëch Kaszëbów „Òska” w Lëzënie. Przédniô redaktórka cządnika „Kaszëbskô Zemia” i pórtalu „Nëże”. Doktorantka Gduńsczégò Ùniwersitetu. Aktórka mùzicznëch scenów, animatorka kùlturë. 

Mieszkô w Lëzënie.

## Pùblikacje

*Katarzyna Kankowska-Filipiak, *Wpływ Teatru Muzycznego Junior na wychowanie dzieci i młodzieży*, 2017.
*Katarzëna Kankòwskô-Filëpiôk, Eùgeniusz Prëczkòwsczi, *Kaszëbskô Młodëch Rewòlucjô*, 2017.

K
Joseba Sarrionandia

mały|350px|Sarrionandia (2016)
**Joseba Sarrionandia Uribelarrea** (ùr. 13 łżëkwiata 1958 w Iurretë) – baskijsczi ùtwórca.

## Ùsôdztwò
### Pòwiescë
* *Narrazioak*, 1983.
* *Atabala eta euria*, 1986.
* *Ifar aldeko orduak*, 1990.
* *Han izanik hona naiz*, 1992.
* *Miopeak, bizikletak eta beste langabetu batzuk*, 1995.
* *Lagun izoztua*, 2001.
* *Kolosala izango da*, 2003

Kategòrëjô:Baskijsczi pisarze
Biôłô Góra

mały|Biôłô Góra
**Biôłô Góra** – to je wies w pùcczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Lëdztwò - 359 w 2008 rokù.

## Bùtnowé lënczi
(pl)

Kategòrëjô:Pùcczi kréz
Mòstë (Gmina Nowô Wies)

**Mòstë** - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w lãbòrsczim krézu, w gminie Nowô Wies. W 2008 rokù tu mieszkało 1601 lëdzy.

Kategòrëjô:Gmina Nowô Wies
Édwôrd Bréza

mały|Édwôrd Bréza (2016)
**Édwôrd Bréza** (pòl. Edward Breza) (ùr. 24 séwnika 1932 – ùm. 12 rujana 2017) – jãzëkòznajôrz, òd 1988 rokù profesor Gduńsczégò Uniwersytetu. Ùsôdzca wicy jak 2 200 robòtów, w tim wiele ksążków. Òn przëczëniwôł sã do rozwiju, òchronë i rozszerzwianiô kaszëbsczégò jãzëka w szkòłowim, akademicczim i òglowim ùżëcym.

## Ùsôdztwò (wëjimk)
* Kaschubisch-Pommersche Heimat/Pomorze – mała ojczyzna Kaszubów, Gdańsk-Lubeka 2000.
* Pochodzenie przydomków szlachty pomorskiej, Gdańsk 1986.

## Bùtnowé lënczi
* Gduńsczi Ùniwersytet
* LC
* scholar.google
* ''"Sopocka muza" dla profesora Edwarda Brezy''

## Przëpisë

Kategòrëjô:Kaszëbi
Kategòrëjô:Ùmarłi w Gduńskù
Tuwal Kajn

mały|prawo|Tuwal Kajn, lata 1334–1336
**Tuwal Kajn** – to je pòstacjô  z Knédżi Zôczątków (Zo 4,22). Òn béł kòwôlã [òjcã] "wszëtczich, co wëkùwają nôrzãda z kòpru i żelazła.”

## Lëteratura
* *Knéga Zôczątków, z hebrajsczégò jãzëka na [[Kaszëbsczi jãzëk|kaszëbsczi]] przełożił ò [[Adam Riszard Sykòra|Adam Ryszard Sikora OFM]]*, Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie Zarząd Główny, Gdańsk 2015, s. 32.

## Bùtnowé lënczi

Kategòrëjô:Knéga Zôczątków
Jasón

mały|Kwiatë jasóna
**Jasón** (*Fraxinus* L. ) – to je szlach drzéwiãtów i krzów z rodzëznë òliwkòwatëch. Jich je kòl 60 ôrtów. Na Kaszëbach rosce *Fraxinus excelsior*.

## Bùtnowé lënczie

Kategòrëjô:Bòtanika
Bronisłôw Labùda

**Bronisłôw Labùda** - ùrodzył sã 27 gòdnika 1903 rokù w Niepòczołejcach w wejrowsczim krézu. Òn béł ksądz. Jakno wikari béł w Puckù. 
Miemcë mają go zabité na zôczątkù II-dżi swiatowi wòjnë (24 rujana 1939) w lasu kòl Piôsznicë.

## Bùtnowé lënczi
* Labuda Bronisław

Kategòrëjô:Kaszëbi
Kategòrëjô:Mùżdżówczi òb jesén 1939
Lubraniec

thumb|100px|right|Lubraniecczi herb
**Lubraniec** - gard we włocławsczim krézu w kùjawskò-pòmòrsczim wòjewództwie. 


Lëdztwò gardu: 3 068 (2016)
Wiéchrzëzna gardu: 1,97 km2

Kategòrëjô:Kùjawsczé gardë
Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce
Kategòrëjô:Kùjawskò-pòmòrsczé wòjewództwò
Jón Bauer

**Jón Bauer** (pòl. *Jan Bauer*) - ùr. 16 zélnika 1904 rokù, ùm.   18 stëcznika 1940 rokù - to béł szkólny i pòlsczi dzejôrz. Òn ùczôł m.jin.  Kaszëbów kòl Bëtowa, ale zaczinôł jakno szkólny w Łãżëcach w 1926 rokù. Miemcë mają gò w kòncentracyjnym lagrze zabité.
## Lëteratura
* Kaszubi i słupski proces Jana Bauera w 1932 roku : z dziejów polskiego ruchu narodowego na Pomorzu Zachodnim. (Cz. 1) / Wojciech Skóra. Słupsk ; Poznań : [s.n.] ; Dopiewo : Wydawnictwo Rys, 2016.

Kategòrëjô:Bëtowsczi kréz
Kamiannô Góra (Nowô Hëta)

**Kamiannô Góra** - to je to je dzél wsë Nowô Hëta w òbéńdze Kaszëbsczégò Pòjezerzô w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Kartuzë. Tu ùrodzył sã 29.03.1918 rokù kapitena pilota Gerat Kùnowsczi, chtëren ùm.  22.07.1973 r. Nowi Zelandzce.

## Bùtnowé lënczi
*Kunowski Gerard Roman Izydor

Kategòrëjô:Gmina Kartuzë
Kategòrëjô:Kaszëbë
Knéga Wińdzeniô

mały|prawo|
[mały|prawo|Mòjżesz z [dekalogã]]
**Knéga Wińdzeniô** (z hebrajsczégò וְאֵלֶּה שְׁמוֹת‎, we'elleh shəmōṯ,) – to je dzél Piãcoksãgù napisóny pierwòszno pò hebrajskù. Òna je w Stôrim Testameńce. Ji przełożënk z hebrajsczégò je dokôzã òjca profesora Adama Sykòrë, a pòmôga mù w robòce Danuta Pioch.

## Lëteratura
* Knéga Wińdzeniô, Exodus z hebrajsczégò jãzëka na kaszëbsczi przełożił ò Adam Ryszard Sikora OFM, Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie Zarząd Główny, Gduńsk 2016

## Bùtnowé lënczi

* Knéga Wińdzeniô - do słëchaniô
* Verba Sacra

Kategòrëjô:Bibliô
Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej

[mały|Tôblëca na pòmnikù Bernata Sëchtë w [Serakòjce|Serakòjcach z nadczidką ò „Słowarzu kaszëbsczich gwarów na tle lëdowi kùlturë” ]]
**Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej** (kasz. *Słowôrz kaszëbsczich gwarów na tle lëdowi kùlturë*) – sétmëtomòwi słowôrz ksãdza Bernata Sëchtë, jaczi wëdôwóny béł w latach 1967–1976. 

Je to zbiérk lëdowi słowiznë, a téż kaszëbsczich rzeklënów, òpòwiôstków, pòdaniów, bôjków, anegdotów i rozmajitëch pòzwów (miast i wsy, pòlów i łąk, gór, jezór i stawów itd.). Gromadzy bògatą słowiznã z całëch Kaszëb (kòl 61 tës. leksemów, w tim 8 tës. frazeòlogiznów i 4 tës. przësłow), chtërną Sëchta spisywôł razã z fòlklorã. Słowôrz pòwstôwôł na spòdlim materiału zebrónégò przez aùtora prosto òd Kaszëbów przë leżnoscë wielënë swòjich rézów i gôdków z mieszkańcama kaszëbsczich môlëznów. Zapisywô słowarzowé i etnograficzné zbiéżnotë Kaszëb z Kòcewim, rzôdzy z Bòrama.

Wedle Eùgeniusza Gòłąbka słownik Bernarda Zëchtë zawiérô przede wszëtczim aùtenticzną mòwã Kaszëbów z terenów, na jaczich przetrwelë w XX wiekù. Gòłąbk pòdkresliwô, że nie je to kaszëbizna tipù „zrzeszińsczégò”, znónô ze słownika Jana Trepczika, a to temù, że ksądz Zëchta dosc kriticzno zdrzôł na słowòtwórstwò tzw. zrzeszińców (przede wszëtczim A. Labùdë, J. Trepczika), tim barżi, że jich neòlogizmë bëłë czãsto òdpòwiednikama słów jistniejącëch w kaszëbiznie ju òd dôwna.

Ùwôżóny je za jeden z nôlepszich słowarzów westrzód słowiańsczich prôc leksykograficznëch. Òd samégò zôczątkù mô stolemné znaczenié dlô baderowaniô kaszëbsczi słowiznë i kùlturë i zwóny je czãsto „encyklopedią lëdowi kùlturë Kaszëb”. Donenczas pòwstałé pòstãpné słowarze i òpracowania òpiérają sã wnetk wiedno na bòkadnym zdrójnym materiale zebrónym i òpùblikòwónym bez Sëchtã. „Słowôrz kaszëbsczich gwarów na tle lëdowi kùlturë” stał sã spòdlim wiele pòdrobnëch prôc jinëch aùtorów i òstôł zwëskòny m.jin. w AJK („Atlas Językowy Kaszubszczyzny”).

Zebrónyma w słowarzu przësłowiama zajął sã w òsóbny ksążce prof. Jerzi Tréder. Słowôrz Sëchtë béł téż wôżnym zdrojã wiédzë ò frazeologiznach w przëtrôfkù jiny nôùkòwi prôcë Trédra „Frazeologia kaszubska a wierzenia i zwyczaje (na tle porównawczym). Grégòr Schramke zajął sã zredagòwanim we współczasnym pisënkù kaszëbsczim i adaptacją w jãzëkù pòlsczim wëzwëskónëch ze Słowarza òpòwiôstków, pòdaniów, bôjków i anegdotów.

## Przëpisczi

Kategòrëjô:Słowôrze
Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura
Kategòrëjô:Kaszëbsczi jãzëk
Jezórnô lobelia

**Jezórnô lobelia** (*Lobelia dortmanna* L.) - to je roscëna z rodzëznë zwónkowatëch (*Campanulaceae* Juss.). M. jin. na Kaszëbach òna rosce w snôdczi wòdze, zwiksza le pôrã métrów òd brzegù, ji lëstë są we wòdze. Na zymkù òna pùszczô kwiatowi szliżk (do 70 cm), na jaczim w czerwińcu a lëpińcu je widzec môłé (1–2 cm) kwiatë. Lobelia je jednoroczną roscëną, a to òznôczô, że pò wëdanim semieniô dżinie. Tam gdze òna rosce, wòda je baro czëstô.

## Literatura
*Cezari Òbracht-Prondzyńsczi, Pioter Dzekanowsczi, Bëtowskô zemia – ùczbòwnik, Bëtowò 2013
## Bùtnowé lënczi
*''Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej roślin'', s.14 - ''Lobelia dortmanna''

Kategòrëjô:Bòtanika
Mòrzebôb

**Mòrzebôb** (*Huperzia selago* (L.) Bernh. ex Schrank & Mart., Syn.: *Lycopodium selago* L.)  - to je ôrt roscënë z rodzëznë włochôczowatëch (*Lycopodiaceae*). On rosce m. jin. na Kaszëbach w lasu. Ù ti roscënë nie pòwstôwô kłos ze spòrama.  Òna cało je trëjącô, bò mô w se alkalojidë. Ù nas òn je òbjimniãti ùrzãdową òchrónią. Prësczi Miemcë gôdele na niego *Mörsemau* cos tak jak Kaszëbi.

## Literatura
* Stefan Ramułt: Słownik języka pomorskiego czyli kaszubskiego. Scalił i znormalizował Jerzy Treder, Gdańsk 2003, s. 176

Kategòrëjô:Bòtanika
Kwiat

thumb|right|Kwiat tëlpë bënë
thumb|right|Kwiatë tëlpów
**Kwiat** – òrgan naseniowëch roscenòw, w chtërnym wësztôłcają sã specjalny elementë do rozmłodzaniô. Twòrzi sã na kùńcu chłądu, chtëren sã zwie kwiatowim dnã. Z niegò wërôstają chłopsczé (pichlónë) i  białczëné (stołpk) pëłcowé òrganë, chtërne òdpòwiôdają za rozrôdzanié sã òkrëtoseminnëch roscënów. Pichlónë i stołpk chòwie w se kwiatnik. Òn mòże bëc pòjedińczi na przëmiôr ù tëlpów, abò pòdwójny – jak ù jabłónczi. W pòdwójnym kwiatnikù òkòma kòrónë z òdrzënów je téż czelich – bùtnowi dzél kwiatnika, chtëren szlachùje za lëstama. Kòruna mô przëcëgac zwierzë, nôbarżi òwadë, chtërne mają swój part w zapiszanim kwiatów.

Jak mô dońc do zapiszaniô parzënka z pichlóna mùszi sã dostac na stołpk. Chłopsczé elementë stądka przechòdzą do sercowinë, a w ni dochôdô do zaòdzôniô, to je pòłączeniô pëłcowi kòmórczi chłopsczi i białczëny. Pòtemù z sercowinë (zôwiãżégò) je semiã, a z zôwiãżënë brzôd. W tim samym czasu ùsëchô i òdpôdô kwiatnik.  

## Lëteratura
Encyklopedia Guinnessa [aut. tekstów: Ian Crofton et al. ; przekł. Michał Bank et al.]. Sopot, Warszawa Wydanie polskie: 1991, s. 120

Kategòrëjô:Bòtanika
Piotrowice

**Piotrowice** – wies w Pòlsce, pòłożonô w mazowiecczim wòjewództwie. Wies je na szlachù wòjewódzczi dardżi 25px.

## Galeriô

Widok Piotrowic.jpg|Szasé w Piotrowicach
Jezioro w Piotrowicach.jpg|Jezoro w Piotrowicach
Krzyż w centrum Piotrowic.jpg|Krziż westrzódkù wsë
Panorama jeziora w Piotrowicach.jpg|Dłudżi òbrôzk jezora w Piotrowicach


## Bùtnowë lënczi

Kategòrëjô:Mazowiecczé wòjewództwò
Lëscëna

**Lëscëna** – to je ùkłôd lëstów, a roscënë jinaczą sã midzë sobą jich ùłożenim. Rozmajité ôrtë mają je rozmajice ùłożoné na chłądze. Do nôbarżi tipòwëch słëchô lëscëna: skrãtoległô, nakrziżległô, naprocëmległô i òkrãżnô. Wszëtczé lëstë sã dzeli na pòjedińczé (taczé co mają jedną lëstową blaszkã) i złożoné (mają wicy lëstowëch blaszków). 
## Lëteratura
*J. Trepczyk: Słownik polsko-kaszubski, Gdańsk 1994, t. II, s. 281

Kategòrëjô:Bòtanika
Zwëczajny słuńcownik

200px|thumb|Zôrna słuńcownika
**Zwëczajny słuńcownik** (*Helianthus annuus* L.) – to je ôrt roscënë z rodzëznë astrowatëch (*Asteraceae*) ze szlachù słuńcownik. Kaszëbi mògą na niegò gadac leno słuńcownik. Òn terô rosce m. jin. na Kaszëbach, ale czedës òn rosł le w amerikańsczich stronach. Z jegò zôrna mòże robic jôdny òléj.

## Rozmajitoscë
Aleksander Majkòwsczi w swòi ksążce "Żëcé i przigodë Remusa. Zvjercadło kaszubskji" pisôł, że m. jin. zôrna słonecznjika bëłë dóné do pòswiãceniô w Matkã Bòską Zelną.

Kategòrëjô:Bòtanika
Òbrona Òksëwsczi Kãpë w 1939 rokù

**Òbrona Òksëwsczi Kãpë w 1939 rokù** - bëła slédnym dzélã biôtków lądowi òbronë mòrsczégò strądù. Zepchniãté na Òksëwską Kãpã pòlsczé òddzélë, scësniłë sã w môłi òbéńdze midzë Mòstama a Òksëwim ë midzë wąsczim pasã lasu na zôpôdnym kùńcu kãpë a Bôłtã. Miemce zôs dërch bómbardowelë Pòlôchów nie blós z zemi, le téż z mòrza ë lëftù. W tak cãżczich leżnoscach òbrona |Òksëwsczi Kãpë dérowa jaż do 19 séwnika. Tedë to skuńcziła sã wszelejakô pòlskô òpiéra, zôs półkòwnik Dąbek zabił sã. Òglowo, w biôtkach lądowi òbronë mòrsczégò strądù zdżinãło ë bëło renionëch kòle 5 tësãcy żôłniérzów ë dobrowólników. Té, co zdżinelë mają terô na smãtôrzach grobë w: Gdinië,Wejrowie ë króm tegò w Redzë, Rëmie, Kòsôkòwie ë jinszich placach. 
## Lëteratura
*Gdynia 1939 : relacje uczestników walk lądowych / wstęp, wybór, koment. Wacław Tym, Andrzej Rzepniewski.Gdańsk : Wydaw. Morskie, 1979,  ss. 533 – 534
*Pomorscy patroni ulic Trójmiasta / pod red. Stanisława Gierszewskiego. Wrocław : Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1977, s. 70

Kategòrëjô:Kaszëbë
Lëst do Rzimianów

**Lëst do Rzimianów [Rz]** – to je dzél Nowégò Testameńtu napisóny kòl 58 rokù. Swiãti Paweł dłëgszi czas béł Kòrince, ale ten lëst trafił do Rzimianów. Ten Lëst szlachùje za Lësta do Galatczików, a béł napisóny pòd diktandã. Òn pòwiôdô téż ò pòwòłanim do Kòscoła pòganów, bò lëczba chrzescéjanów pògańsczégò pòchòdzeniô chùtkò przewëższëła Żëdów.
## Lëteratura
* Eùgeniusz Gòłąbk (tołmaczenié): "Swiãté Pismiona Nowégo Testameńtu", Gduńsk-Pelplin 1993, ss. 269 - 296.

Kategòrëjô:Bibliô
Besarabiô

[260px|thumb|Besarbiô - dzél [Mòłdawiô|Mòłdawie i Ùkrajinaë, zelono zamalowóné na kôrce]]
**Besarabiô** (*Бессара́бія*) – je terô dzélã Mòłdawie i Ùkrajinaë. Òna je krótkò Rumùńsczi. W II swiatowi wòjnie Kaszëbi biwalë wënëkóny z gbùrstwa, a na jich plac przëszlë Miemcë z Besarabie. W rãkach tich Miemców bëło dzél gbùrsczi zemi. Pò 1945 rokù ni ma czëc ò Miemcach z Besarabie na Kaszëbach.

## Bùtnowé lënczi
*Bessarabia w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”

Kategòrëjô:Eùropa
Wiecznô lãpka

**Wiecznô lãpka** - sã żôli w kòscołach i ji słabi  parmiszczi są widzëc kòl wôtôrza. Òna w dzéń i òb noc swicy przed tabernakùlum. Wierã mòdlã dlô ni béł złoti lëchtôrz z czasów Mòjżesza z bezùstónkòwim wida, chtëren dôwô òliwa wëcësniãti z òliwkòw, bò òna sã pôli. 

## Lëteratura
*Berger, Rupert. Tł.: Zychowicz, Juliusz, Tschuschke, Michał. (Red.), *Mały słownik liturgiczny*. Poznań : "W Drodze", 1990, s. 163.

Kategòrëjô:Katolëcczi Kòscół
Cumulonimbus

mały|Cumulomnibus - je to gãsti òbłôk, chtëren sã rozbùdowôł w òbéndzë Pùcka òb lato 2014 rokù. Dwie gòdzënę pózni z ti chmùrë chilnął wiôldżi deszcz raza z gródã.
thumb|Cumulomnibus - góra chmùrë.
*Cumulonimbus* (**Cb**) – kłãbiasto-bùrzowô chmùra – ôrt blómë, chtëren je wiôldżim, gãstim òbłôka, baro rozbùdowônym wertikalno, na sztôłt górë, wieżë, grziba abò wiôldżiégò kòwadła. Mòże òn segac wësok w górã, nawetka do 20 km kòl Równika, a zaczënac sã 2-3 km nad zemią. Je to sparłączoné z tim, że òkòlim Równika je taczi wiodro,że cepłé lëft idzë chùtkò w górã i ropa chùtko przechòdô w chmùrë. W dole blóma te je cemnoszari, czasa granatni, zbùdowôny z kropów wòdë, a w górze biôłi, zbùdowôny z krisztalków lodu. Z nëch blómów w czas gromówczi w czernkù zemi a westrzódku idą łyskawice. Tedë pòwstaje téż bëstri wiater, robi są zerwańc a jisz mòże chilnąc deszcz, spasc sniég abò grôd. Nôczãscy deszcz nen, chòc je wiôldżi, jednakò chùtkò przechôdô. Grôd czasa je le wiôlgòscë zôrna grochù, ale mòże bëc téż wiôldżi jak kùrze jaja abò jisz wikszi. Cumulonimbusë nôczãsto bùdëją są czedë zëmny front nachôdô na cepłi òbéńda zëmi.
W chmùrach tegò tipù wëstãpùją baro mócny prądë wznoszącé (i zstãpùjącé). Ich prãdkòsc mòże dochòdzec nawetka do cziledziesiãcô metrów na sekùndã. Spòtikóne prãdkòscë prądów wznoszącëch dochòdzą do 10-15 m/s, a nawetka do 25 m/s (tedë, czedë je dosc rozbòdowóny). Z ti przëczënë mògą sã wëdawac jinteresëjącé dlô szibòwcowników. Równak z ùwadzi na swój czãsto bùrzowi, turbùlentni charakter, wëkòrzystanié ich w lotach szibòwcowëch je baro niebezpieczné. Dzãka swòim ósoblëwim włôscëwòscam, dawni chmùrë te bëłë wëkòrzëstywóné przez szibòwcowników do zdobëwané wiôldżich wësokoscë, równak terô lotë szibòwcowi w chmùrach Cumulonimbus są w Pòlsce zakôzóny.
## Gatunczi
* Cumulonimbus calvus
* Cumulonimbus capillatus

## Jiné fòrmë chmùr kłãbiastëch:
*praecipitatio (pra) – òpôd atmòsfericzni,
*virga – (vir) smùga òpadë nie dochòdzącô do Zëmi,
*pannus (pan) – strzãpë ù pòdstawë chmùrë dającé òpôd,
*incus (inc) – kòwadło,
*mamma (mam) – regùlarné drobné brzëch ù pòdstawë chmùrë przëpòminający mléczëznë,
*pileus (pil) – soczewkòwati chmùra nad czëpa chmùrë kònwekcyjné przëpòminający czôpeczkã,
*velum (vel) – gardina,
*arcus (arc) – szkwôłowi darga, chmùrowi darga ù pòdstawë zblëżającé sã chmùrë kłãbiasté deszczowi,
*murus (mur) – chmùra pòsowô, niżi pòdstawë cumulonimbusa w strefie prądu wznoszącego,
*cauda (cau) – „ògòn” chmùrë pòsowé,
*flumen (flm) – pasmò chmùrów płenącé do superkòmórczi,
*tuba (tub) – trąba pòwietrznô abò wòdni; òbôcz tornado.

## Przëpisë

Kategòrëjô:Wiodro