Wilno

mały|Fana Wilna
mały|Herb Wilna
mały|Panorama Wilna
**Wilno** (lët. Vilnius, pòl. Wilno, biôł. Вільня) – stolëca Lëtwë, do 1795 stolëca Wiôldżégò Lëtewsczégò Ksãstwa w Rzeczpòspòlëti Óbëdwóch Nôrodów, òd 1920 do 1922 jakno stolëca Strzédny Lëtwë, w latach 1922-1939 w grańcach II RP (jakno stolëca wileńsczégò wòjewództwa), na Wileńsczim Pòmòrzim, nad Wilią, przë ùbiédze rzéczi Wilejczi. Lëczba miestnëch lëdzy w 2015 rokù wëniosła  542 990. 

Nôwiãkszé w ùprocemnienim do wiéchrzeznë miasto w krajach Bôłtu, wiôldżé gòspòdarczé, finansowé, industriowé centróm;  banowi, dargòwi,  fligrowi transpòrt; centróm kùlturë i nôùczi, 8 ùniwersytetów, w tim Wilëńsczi. 

Je wiôldżim religijnym centróm, przeszło 40 rzimskòkatolëcczich kòscołów, 20 prawòsławnëch cerkwi, 3 żëdowsczé sinagòdżi, karaimskô kienesa. 

Wilno je òsoblëwie centrum pòlsczi kùlturë i nôùczi na Lëtwie. Dzejają tu chòcbë: Pòlsczé Téatralné Studio, Pòlsczi Téater, Fùndacjô Pòlsczi Kùlturë na Lëtwie, Pòlsczi Ùniwersytet.

Miasto miôło prawò do aktu wëbieraniô króla.

## Demògrafia
W Wilnie mieszkô kòl 543 tës. lëdzy (2015). Wikszosc spòleznë (63,2%) to Lëtwini. Mieszkôńcë z jinszëch nôrodów to Pòlôsze (16,5%), Rusczi (12%), Biôłorusëni (3,5%), Żëdzë (0,4%) i jinszé  nôrodowòscë (4,4%).  

Piérszi spisënk lëdzy béł w 1873 r. Wedle niegò tedë w Wilnie bëło 96 tës. mieszkańców, a w tim wicy niż połwa to Żëdzë .      

## Historiô miasta
Piérszô zmiónka ò miesce pòchôdô  dopiérze z 1323 r. z lëstu wiôldzédò ksãca Giedymina do papiéża Jana XXIII. W latach 1365 i 1383 Wilno najachalë Krzëżôcë, chtërny spôlëlë miasto. W 1387 rokù Lëtwa przëjãła chrzest. W tim téż rokù Wilno nabëło magdebùrsczé miejsczé prawa. W 1419 rokù ksążã Witóld zaczął bùdowac piérszi mùrowóny zómk, pózni zwóny Dólnym. Nawetka pò smiércë Witolda (1430) Wilno òstało sedzëbą wiôldżich lëtewsczich ksãżątów. W 1441 Kadzmiérz Jagiélónczëk pòtwierdzył miejsczé prawa. W latach 1503-1522 òstałé wëbùdowòné òbronné mùrë. W czasach zëgmùntowsczich nôbarżi zmieniwało sã miasto. Pòwsta tedë mennica, arsenał, młinë, mòst na Wilejce, wiele szpitalów i pałaców. Robielë przë tim architekcë i italsczi wërzinôrze. Wilno òd tegò czasu je miastem wiele nôrodów.  W 1579 rokù król Sztefón Batori Akademiã, chtërną prowadzëlë jezuicë, a je ùzémkiem Wilensczégò Ùniwersytetu.    

Rozrost Wilna zatrzëmôł wiôldżi òdżin w 1610. A téż wiele lëdzy w 1655rokù wëmòrdowalé Rusczi.     

W 1795 r. nalazło sã w rusczim zabòrze, a jesz bëło stolëcą gùbernii.    

W XIX stalatim Wilno bëło môlã, dze rozwiajało sã wiele patrjiotnëch òrganizacëjów, przëkładno filomatów, filaretów. Pò lëstopadnikòwim pòwstanim Rusczi zamklë ùniwersytet. Òb czas stëcznikòwégò pòwstaniô w òkòlim Wilna dzejałë sã òstré wòjarze.     

W latach 1915-1918 r. Wilno zajimalë Niemcë. Òb czas wòjnë 1920 dobëła je Czerwònô Armia, i tak téż bëło w 1939 rokù drëdżi rôz. Sowiecë przëkôzalë miasto Lëtwinóm. Pòzni òb czas wòjnë wiele lëdzy wësedlono, a miasto òstało zbómbardowóné.  Pò 1944 r. zaczãlë miasto zamieszkiwac Lëtwinowie i Pòlôszë. Òd 1917 r. Wilno je stolëcą samòstójny Lëtwë.     

## Stôrodôwnotë
mały|Widoczi z Wilna
mały|Wilno stolëca Lëtwë
W 1994 rokù Wilno òstało wpisóné na spisënk swiatowi spôdkòwiznë UNESCO. W miesce je kòl 40 kòscołów.

### Gòtëcczé stôrodôwnotë
* Wieża Giedymina
* Kòscół sw. Anë
* Kòscół sw. Francëszka i sw. Bernata
* Kòscół sw. Mikòłaja

### Renesansowé stôrodôwnotë
* Dólny zómk

### Barokòwé stôrodôwnotë
* Kaplëca sw. Kadzmiérza
* Wilensczi Ùniwersytet
* Kòscół p.w. Wniebòwzãca NMP
* Kòscół sw. Michała
* Mònastér sw. Dëcha

* Cerkwiô i klôsztór Bazylianów
* Kòscół sw. Jakùba i Filipa
* Kòscół sw. Jana Chrzcëcela i Jana Éwagelistë
* Kòscół swiãti Katarzënë
* Kòscół sw. Piotra i Paùla
* Kòscół sw. Rafała
* Kòscół sw. Teresë

### Klasycësticzné stôrodôwnotë
* Bazylika sw. Stanisława i Władisława
* Rôtësz 
* Pôłôc w Werkach
* Ewangeléckò-refòrmòwóny kòscół

### Eklekticzné i neòstilowé stôrodôwnotë
* Chùralnô synagòga
* Aùgbùrskò-éwangelicczi kòscół
* Filharmòniô 
* Mùzeùm Òfiar Lëdzczich mòrdów

### Mòderné stôrodôwnotë sprzed 1939
* Wniesenié Trzech Krziżi
* Bernardinsczi smãtôrz w Zarzéczu
* Smãtôrz na Antokòlu
* Smãtôrz Piotra i Paùla
* Smãtzôrz sw. Rafała na Pióromònce
* Smãtôrz na Kalarëji
* Ewangelëcczi smãtôrz
* Karaimsczi smãtôrz
* Żëdowsczi smãtôrz
* Mùzelmańsczi smãtôrz

## Przëpisczi

## Bùtnowé lënczi
* Wilno w „Geògraficznym słowarzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”

Kategòrëjô:Lëtwa