open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Płotka

thumb|300px||Płotczi
**Płotka** (*Rutilus rutilus*) – to je rëba z rodzëznë karpiowatëch. Czedës wiele tich rib żëło w jezorach na Kaszëbach. Òna je dosc mało pòdajny na cësk zgnojeniów wòdë.

Kategòrëjô:Rëbë
Szczëka

mały|Szczëka
mały
**Szczëka pòspòlito** (*Esox lucius*) – to je szerok rozcygniony, rabùsznô rëba z rodzëznë szczëkòwatëch. Ji ókòłe biegunowi òbjim westpòwani je nowikszi. 
Czedës wiele tich rib żëło na Kaszëbach, chòcbë w jezorach Słowińsczégò Nôrodnégò Parkù.

Jezórnô rëba- szczëka (szczipôk).
Szczëka – familejô szczëpakòwôti. 
Òchrónowi cząd – òd 1 stëcznika do 30 łżëkwiata.
Òchrónowô wiôlgòsc - 50 centimétrów.

## Budacëjô cała
* Je barô wëcygniony i pò bòkach plaskati.
* Na wierzkù rëbë je drobné naribk.
* łeb kùńczy sã wiôlgą munią (flabą)w chtërny są òestri zãbë.

## Gdzë zëje: Żëcy ë rozrodzenié
* nordowô półkùgla
* wòdë jezór, rzék- tëch co flot nie płëną
* môl nierzchnieniô ti rëbë òdbiwo sã na łąkach zalónëch wòdą czëdë snig sã topi, zaczënô są w strumianniku, a kùnc je w łżekwiôce.
Samica daje òd 3000- 200000 tësąców jaj chtërny kleją sã do roscënów i wszëtczégò co je pòd wódą.
Mółi szczëczi jedzą zeloné z wòdë, le barô flot stają sã rabusznikama.Szczëczi jedzą jedna-drëgą, są kanibalama. Baro drãgò ję jich hodowla.Szczëka chòwô sã w wòdnëch roscënach i żdaje tam na swòja ofiarã. Żeżérô ją w jednym sztëku. Flot rozmieje płënąc, le na baro krótczich sztrasach.
Na Kaszëbsczich jezorach je barô spòpularizowónô.

## Znaczenié
Miãso szczëczi je barô wôrtny w westrzédny i pôłniowy Europie. 
Pòpularnô rëba westrzód wãdkôrzów je łowionô na mamidła nôtërny i sztëczny i jinszy. Wãdkôrzé òb czos łowinié szczëczi obrzeszô cząd i wiôlgosc ochrónowi zgódno z regulamina PZW.

**Czë wiész, że.....**

Nôwiãkszo ùdokùmentowóno szczëka chtęrnã wzãlë na wãdka w Pòlsce miôła 128 cm rostu i 24.10kg.wódżi.

## Lëteratura
* S.Słupkiewicz:Nasze rëbë, Bauer Weltbild Media Warszawa 2010
* A. Rudnicki:Rëbë wòdów pòlsczich, WSIP Warszawa 1989 
* J.Bailey:Prôwadnik wãdkarsczi, Elipsa Publicat Sa Poznań 2001

Kategòrëjô:Rëbë
Augùstin Chrabkòwsczi

**Agùstin Chrabkòwsczi** - przëszedł na swiat 16 gromicznika 1900 rokù w Łebnie, a ùmarł w 1984 rokù.  Jegò grób je w Baninie. Jakno Andrisów Gùst pisywôł felietónë.  Òn napisôł ksążeczkã "Jak jô béł bògati” (2007), ISBN 9788360640135, a w ni stoi m .jin. tak: "Tatk lubił wëpic, le czej przëszło,  żebë za swòje, tej òn ni miôł aptitu."

## Bùtnowé lënczi
*VIAF

Kategòrëjô:Kaszëbi
Kategòrëjô:Kaszëbsczi pisarze
Dólnô Brodnica

**Dólnô Brodnica** (pòl. *Brodnica Dolna*) – to je kaszëbskô wies w òbéńdze Kaszëbsczégò Pòjezerzô, w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Kartuzë. W òbéńdze szôłtëstwa pòłożoné sã mniészé kòlonie: Òstowò, Sarnowkò.

## Bùtnowé lënczi
*1.) Brodnica dolna w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”

Kategòrëjô:Pòmòrsczé wsë
Kategòrëjô:Gmina Kartuzë
Kategòrëjô:Kaszëbë
Haruki Murakami

mały|255px|Murakami w 2005
**Haruki Murakami** (村上春樹, *Murakami Haruki*; ùr. 12 stëcznika 1949 w Kioto) – znôny szerok w swiece dzysdniowi japòńsczi runita ë dolmôcz.

## Biografijô
Ùrodzëł sã w Kioto,  młodé lata spãdzëł w Kobe. Jegò starkã bëł  buddajsczi mnich. 

Skùńcził dramã w Klasykòwim Dzélu Lëteraturë Ùniwersytetu Waseda w Tokio w 1975 r. W latach 1974-1981, do grëpë z białką Yoko, sprôwiôł jazzowim klubã "Peter Cat" w dzélu Tokio Kokobunji.

Pierszą swòją pòwiesc, *Hear the Wind Sing* (1979), wëdôł jak bëł 30 lat stôri. Pò tim jak jã napisôł miôł jã wësłóné na lëteracczi kònkùrs, na jaczim to dobëł prawie pierszi plac ë nôdgrodã Gunzō. Nôslédnyma jegò ùsôdztwama bëłë: *Pinball, 1973* (1980) ë *Przigòda z òwcą* (1982). Trilogijô (tzw. Trilogijô Szczura) òsta nôdgrodzonô Lëteracką Nôdgrodą Naoma dla zôczątkùjãcëch runitów. Nôslédné ksążczi tacze jak : *Kùńc Swiata ë Hard-boiled Wonderland* (1985, nôdgroda Junichi Tanizaki), *Tuńczë, tuńczë, tuńczë* (1988) ë *Na pôłnié òd grëńcë, na zôpôd òd słuńca* (1992) zmòcniłe jegò plac jakno runitë, a téż pòcygnãłé ze sobą zôpôdną pòpùlarnotã, òsoblëwié w Zjednónëch Krajach Nordowi Americzi. W latach 1986-1988 mieszkôł Haruki Murakami w Italsce, dze to napisôł jedną z niewielu, w swòjim ùsôdztwie,  realnëch pòwiesców, *Norwegian Wood* (1987). Ksążka dożda sã swòjegò wiôldżegò sukcesu, a sóm Murakami òstôł sã gwôzdą mediów. W 1991 r. przeprowôdzëł sã do USA, dze robił na Ùniwersytece Princeton, a òd 1993 na Ùniwersytece Williama Howarda Tafta w Santa Ana. Pò trzãseniu zemi jacze miało swój plac w Kobe, a téż pò gazowim napôdze sektë  Nôwëższô Prôwda w tokijsczim metrze w 1995 r. przëjachôł nazôd do Japòńsczi. W tim to rokù wëdanô òsta  *Kronika ptôcha nacëgôcza*, òtaksowónô przez kritików na nôwikszé lëteracczi dokôz runitë  (nôgroda Yomiuri w 1996 r.). W 1997 napisôł  *Underground*, w 1999 r. *Sputnik Sweetheart*, a w 2002 - *Kafka nad mòrzã*. Je ùsôdzcą czile zbiérków kôrbionków.

Murakami je téż ùsôdzcą dolaczënków z anielsczegò, taczich runitów jakno  m.jin. Francis Scott Fitzgerald, Raymond Carver, John Irving, Truman Capote.

Kaszëbsczich dolmaczënków dożda sã proza Haruki Murakamiegò ze starnë wòlnegò karna ùsôdzców sparłãczonegò z kaszëbsczim lëteracczim pòrtalã Czëtnica.

## Ùsôdztwò
### Pòwiescë

### Zbiérczi kôrbionków
* *[[Slepô wierzba ë spiącô białka]]* (2006)
* *[[Wszëtczé bòżé dzecë tańcëją]]* (2008)
* *[[The Elephant Vanishes]]* (2003 w USA)
* *Tōkyō Kitanshū* (2005 w Japòńsce)

### Ekranizacëje
* *Tony Takitani* (2004, Japòńskô)
* *Na pôłnié òd grańcë* (2006, Pòlskô)
* *All God's Children Can Dance* (2007, USA)
* *Norwegian Wood* (2010)

## Bùtnowé lënczi
*Domôcô starna Haruki Murakamiegò (en)
*Kaszëbsczé dolmaczënczi prozë Haruki Murakamiegò (csb)

Kategòrëjô:Pisarze
Kaszëbsczé nótë

**Kaszëbsczé nótë** – jedna òd nôbarżi znónëch kaszëbsczich frantówków, zwónô téż „Kaszëbsczim alfabétã”. Dlô wëkònaniô ti frantówczi pòtrzébnô je charakteristicznô plansza z òbrôzkama. Piesniô je baro pòpùlarnô i w całi Pòlsce kòjarzonô z kaszëbską kùlturą i ùznôwónô za ikonã kaszëbsczégò fòlkloru. Temù je czãsto wëzwëskiwónô do promòcje Kaszub. 

Za nôbarżi znóną spòdlëczną wersjã (wariant bez pòwtórzeniów) ùznôwô sã taczi tekst: 

 
::*To je krótczé, to je dłudżé, to kaszëbskô stolëca,*
::*to są basë, to są skrzëpczi, to òznôczô Kaszëba.*
::*To je ridel, to je ticz, to są chòjnë, widłë gnojné.*
::*To je prosté, to je krzëwé, to je slédné kòło wòzné.*
::*To są hôczi, to są ptôczi, to są prësczé półtorôczi.*
::*To je klëka, to je wół, to je całé, a to pół.*
::*To je môłé, a to wiôldżé, to są jinstrumenta wszelczé.*

Trzeba równak zmerkac, że tak pò prôwdze jistnieje wiele wariantów „Kaszëbsczich nótów”, jaczé apartnią sã kąsk tekstã, chòc spiéwô sã je na nã samą melodiã. W niechtërnëch môlach na Kaszëbach miast *kaszëbskô stolëca* spiéwô sã *cesarza stolëca*; miast *skrzëpczi* je: *skrzëpce*; miast *Kaszëba* je: *szlachcëca* abò *rëbôka*; miast *ridel* je: *ridla*; miast *slédné kòło wòzné* je: *tilné kòło wòzné* abò *lózné kòło wòzné*; miast *półtrojôczi* je: *półtorôczi*. W bëtowsczi òbéńdze znónô je wersjô, w jaczi dwa slédné wersë brzëmią tak:
::*To je całé, to je pół, to je òseł, a to wół,*
::*To są bùlwë, to są wrëczi, to je nasza biôłô marchew.*

## Pòchòdzenié frantówczi
„Kaszëbsczé nótë” wëwòdzą sã prôwdopòdobnie òd miemiecczi rozegracje znóny jakò *[[Schnitzelbank]]* abò *Hobelbank*. Zabawã tã znają òsoblëwie mieszkańcë Badenii-Wirtembergii, zôpadny Aùstrie i nordowi Szwajcarie. Ju w 1911 Izydor Gùlgòwsczi pisôł (w mònograficznym dokazu „Von einem unbekannten Volke in Deutschland”), że znaje aùtora, jaczi przełożił pierwòszny niemiecczi tekst rozegracje na kaszëbsczi jãzëk. Béł to Wilem Langòwsczi, brat szôłtësa Gòłunia, Jakùba. Jakùb Langòwsczi òpòwiedzôł Gùlgòwsczémù, że jaczes 35 lat przódë (to je w 70. latach 19 stolatégò) pòznôł tã frantówkã nã zabawie w òkòlim Wislanëch Żuławów.

## Kaszëbsczé nótë jakò turisticzny produkt

Lëdze, jaczi zajimają sã produkcją kaszëbsczich pamiątków, baro rôd wëzwëskiwùją planszã do „Kaszëbsczich nótów”, widzącë w ni bëlny, òsoblëwi i apartny turisticzny produkt, chtëren dobrze sã sprzedôwô. Kò prawie temù „Kaszëbsczé nótë” mòże nalezc na taskach, pòcztowëch kôrtkach, nalépkach, tédrach do mòbilków, kòszulkach czë téż na internetowëch starnach i fòlderach. Róman Drzéżdżón dôwô bôczënk na pòwôżny problem z bëlnym pisënkã tekstu frantówczi. Czãsto ju titël je zapisóny z felama, diakriticznëch znaków ni ma wcale abò są lëchò pòstawióné, a nie jedné słowa ùżëté są w niepòprawny gramaticzny fòrmie. W niechtërnëch przëtrôfkach mòże nalezc nawetka czilenôsce felów.

## Przëpisczi

Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura
Skórc

thumb|Skórc
 
**Skórc** (*Sturnus vulgaris*) – môłi ptôch z rodzëznë skórcowatëch. Òn żëje m. jin. na Kaszëbach, ale zëmą skórców tu ni ma. 

## Lëteratura
* Przewodnik do rozpoznawania roślin i zwierząt na wycieczce / tekst Ute E. Zimmer, Alfred Handel ; oprac. całości Wilhelm i Dorothee Eisenreich ; [przekł. Ewa Rachańska, Piotr Kreyser] Warszawa : Multico, 1996, s. 360.
* Sychta B.: Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej. Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk, t.V (1972), s. 57.

Kategòrëjô:Ptôchë
Pëszniôk

thumb|''Verbascum densiflorum''
**Pëszniôk** (*Verbascum*) – to je szlach roscënów z rodzëznë bùlwicowatëch (*Scrophuliaceae*). Tu słëchô m.jin. *Verbascum thapsus*. Na Kaszëbach rosce np. òchwatnik (*Verbascum nigrum*).

## Lëteratura
*Bernard Zëchta. Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław-Warszawa-Kraków 1969, tom III, s. 305
*Przewodnik do rozpoznawania roślin i zwierząt na wycieczce / tekst Ute E. Zimmer, Alfred Handel ; oprac. całości Wilhelm i Dorothee Eisenreich ; [przekł. Ewa Rachańska, Piotr Kreyser] Warszawa : Multico, 1996, s. 130.
Kategòrëjô:Bòtanika
Gapié mëdło

thumb|Gapié mëdło

**Gapié mëdło** abò **kanié mëdło** (*Saponaria officinalis* L.) – to je wielelatny roscëna z rodzëznë granôtkòwatëch. Gapié mëdło rosce m. jin. na Kaszëbach.

Kategòrëjô:Bòtanika
Kòpëtnik

**Kòpëtnik** (*Petasites*) – to je szlach wielelatnëch roscënów z rodzëznë astrowatëch. Na Kaszëbach rosce lékarsczi kòpëtnik.

Kategòrëjô:Bòtanika
Pòdbiôłtk

thumb|Pòdbiôłtk
**Pòdbiôłtk** (*Tussilago farfara* L.) – to je wielelatny roscëna z rodzëznë astrowatëch (*Asteraceae*). Òn rosce m. jin. na Kaszëbach, a kwitnie np. w łżëkwiôce. Jegò lëste Kaszëbi zbiérają i sëszą - to je zelé.

## Lëteratura
Jan Trepczik: Słownik polsko-kaszubski, Gdańsk 1994, tom II, s. 36.

Kategòrëjô:Léczné roscënë
Kategòrëjô:Bòtanika
Wòdnô baszka

thumb|left|Wòdnô baszka
**Wòdnô baszka** (*Typha latifolia* L.) – to je roscëna z rodzëznë baszkòwatëch (*Typhaceae*). Òna rosce m. jin. na Kaszëbach.

## Lëteratura
* Przewodnik do rozpoznawania roślin i zwierząt na wycieczce / tekst Ute E. Zimmer, Alfred Handel ; oprac. całości Wilhelm i Dorothee Eisenreich ; [przekł. Ewa Rachańska, Piotr Kreyser] Warszawa : Multico, 1996, s. 202.

## Bùtnowé lënczi
*Zróżnicowanie florystyczne zachodniego obrzeża Zatoki Puckiej (północna Polska) s. 13 ''Typha latifolia''

Kategòrëjô:Bòtanika
Dil

thumb|Kòper
**Dil** abò **kòper** (*Anethum graveolens* L.) – to je roscëna z rodzëznë zelerowatëch. Òn rosce m.jin. na Kaszëbach w ògródkach.

Kategòrëjô:Bòtanika
Czôrnô òlszô

mały|Czôrnô ólszka
mały|''Alnus glutinosa''
**Czôrnô òlszô** abò **czôrnô ólszka** (*Alnus glutinosa* Gaertn.) – to je ôrt roscënë z rodzëznë brzózkòwatëch (*Betulaceae* Gray). To drzéwiã colemało rosce kòl rzéków.

## Lëteratura
* Przewodnik do rozpoznawania roślin i zwierząt na wycieczce / tekst Ute E. Zimmer, Alfred Handel ; oprac. całości Wilhelm i Dorothee Eisenreich ; [przekł. Ewa Rachańska, Piotr Kreyser] Warszawa : Multico, 1996, s. 50.

## Bùtnowé lënczi

Kategòrëjô:Bòtanika
Anëż

mały|Biedrzón anys
**Anëż** abò **[[biedrzón]] anys** (*Pimpinella anisum* L.) – to je roscëna z rodzëznë zelerowatëch. Kaszëbi achtnąle anëż. Z jegò semionów sã robi anisowi òléjk.

## Bùtnowé lënczi

Kategòrëjô:Bòtanika
Palecznica

[thumb|''Digitalis purpurea'' - [pùrpùrowô palecznica]]
**Palecznica** (*Digitalis* L.) – to je szlach dwalatnëch abò wielelatnëch roscënów z rodzëznë bùlwicowatëch (*Scrophuliaceae*). Òne roscą m.jin. na Kaszëbach, a kwitną np. w czerwińcu.

## Lëteratura
*Przewodnik do rozpoznawania roślin i zwierząt na wycieczce / tekst Ute E. Zimmer, Alfred Handel ; oprac. całości Wilhelm i Dorothee Eisenreich ; [przekł. Ewa Rachańska, Piotr Kreyser] Warszawa : Multico, 1996, s. 154.

Kategòrëjô:Bòtanika
Pôłchòwò

**Pôłchòwò** - to je kaszëbskô wies w gminie Pùck, w pùcczim krézu, w pòmòrsczim wòjewództwie.

## Bùtnowé lënczi
*Polchowo w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”
*Schronisko w Połchowie

Kategòrëjô:Kaszëbë
Kategòrëjô:Gmina Pùck
Radiska

thumb|Radisczi
**Radiska** (*Raphanus sativus*) L. – to je roscëna, chtërni je wiele zortów. Kaszëbi mają jich dosc wiele w ògródkach. 

Kategòrëjô:Bòtanika
Kategòrëjô:Ògardowizna
Kùbaba

thumb|Kùbabë
**Kùbaba** – brzôd drzewa *Pimenta dioica*. To je importnô przëprawa na Kaszëbach.

Kategòrëjô:Przëprawa
Słuńcownik

**Słuńcownik** (*Helianthus* L.) – to je szlach roscënów z rodzëznë astrowatëch (*Asteraceae*). Òne roscą m. jin. na Kaszëbach, ale są z amerikańsczich strón.

### Rozmajitoscë
200px|thumb|Zôrna słuńcownika
Aleksander Majkòwsczi w swòi ksążce "Żëcé i przigodë Remusa. Zvjercadło kaszubskji" pisôł, że m. jin. zôrna słonecznjika bëłë dóné do pòswiãceniô w Matkã Bòską Zelną.

Kategòrëjô:Bòtanika
Radela

thumb|Radela
**Radela** (*Ornithopus sativus*) - to je roscëna z rodzëznë bòbòwatëch. Na Kaszëbach rosło na pòlach dosc wiele radeli.
## Lëteratura
Bernard Zëchta: Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków 1970, tom IV, s. 292http://books.google.pl/books?hl=pl&id=mi1IAAAAIAAJ&q=Radela#search_anchor.

Kategòrëjô:Bòtanika
Kamél

**Kamél** (*Camelus*) – to je szlach wiôldżëch susków z rodzëznë kamélowatëch (*Camelidae*). Òne żëją colemało w Azëji.

Kategòrëjô:Kamélowaté
Pòkrãtnik

thumb|Pòkrãtnik
mały|
**Pòkrãtnik** abò **ksãżi kòlnérz** (*Tanacetum vulgare* L.) - to je wielelatnô roscëna z rodzëznë astrowatëch (*Asteraceae*). Òn rosce m. jin. na Kaszëbach.

## Rozmajitoscë
Aleksander Majkòwsczi w swòi ksążce "Żëcé i przigodë Remusa. Zvjercadło kaszubskji" pisôł, że m. jin. pòkrãtnik béł dóné do pòswiãceniô w Matkã Bòską Zelną.

## Lëteratura
*Przewodnik do rozpoznawania roślin i zwierząt na wycieczce / tekst Ute E. Zimmer, Alfred Handel ; oprac. całości Wilhelm i Dorothee Eisenreich ; [przekł. Ewa Rachańska, Piotr Kreyser] Warszawa : Multico, 1996, s. 134.
Kategòrëjô:Bòtanika
Kategòrëjô:Léczné roscënë
Kategòrëjô:Bòtanika
Szalwija

200px|thumb|left|Kwiatë szalwiji
**Szalwija** (*Salvia* L.) – to je szlach roscënów z rodzëznë głëszkòwatëch (*Lamiaceae*). Na Kaszëbach rosce dosc wiele szalwiji. *Salvia officinalis* je zelém pòmòcnym przë płókaniu chòrégò gardła.

## Rozmajitoscë
Aleksander Majkòwsczi w swòi ksążce "Żëcé i przigodë Remusa. Zvjercadło kaszubskji" pisôł, że m. jin. szalwija bëła dóné do pòswiãceniô w Matkã Bòską Zelną.

## Lëteratura
D. Tyszyńska-Kownacka, Zioła na działce i w ogródku przydomowym, wyd. Wyd. 3, Warszawa: Wydawnictwo Watra, 1984, s. 78

Kategòrëjô:Bòtanika
Jakùb Wejer

**Jakùb Wejer** (ùr. w 1609 rokù – ùm. 1657 rokù). Jegò matką bëła M. Szczawińskô z Mirochòwa. Jak òn béł na rusczi (smòléńsczi) wòjnie (1632-34), to za ùretóné - nad rzéką Biôłą - żëcé, òn òbiecôł Bògù wëstwic kòscół. Czej òn trafił na Kaszëbë, to nad rzéką Biôłą so to przëbôcził i kòscół zbùdowôł, a wkół niegò pòwstôł gard Wejrowò. Dzys na wejrowsczim rënkù stoji jegò szlachòta.

Kategòrëjô:Pòmòrzani
Szatlach

thumb|''Rhamnus cathartica''

**Szatlach** (*Rhamnus* L.) – to je szlach roscënów z rodzëznë szatlachòwatëch. Na Kaszëbach rosce szatlach.

## Lëteratura
Bernard Zëchta. Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków - Gdańsk 1972, tom V, s. 227

Kategòrëjô:Bòtanika
Łebskò

thumb|220px|Jezoro Łebskò
**Łebskò** - to je wiôldżé jezoro w Słowińsczim Nôrodnym Parkù ò wiéchrzëznie 7142 ha. Tu żëją taczi ptôchë jak np. kôłp sniegùlc i jin.

Kategòrëjô:Kaszëbsczé jezora
Kategòrëjô:Kaszëbë
Fabrika Stołowi Pòrcelanë

thumb|Pòrcelanowi wërobinë z Łubianë
**Fabrika Stołowi Pòrcelanë** je w Łubianie. Tu robi są kaszëbską pòrcelanã. Stądka są zbónczi, tasczi, taseczczi, snôdczé ë głãboczé talerze i jin. wërobinë. Na nich czasem bëłë namalowóné kwiate i lëste pòdobné do tich z kaszëbsczégò wësziwkù. Te farwné statczi są znóné nié leno na Kaszëbach, ale téż dali w swiece np. w Kanadze.

## Bùtnowé lënczi
Lubiana

Kategòrëjô:Gmina Kòscérzna
Swiãti Òto

[thumb|200px|sw. Òto - zómk w [Szczecëno|Szczecënie]]
**Swiãti Òto** (miem. Otto von Bamberg; ùr. kòle 1060 rokù, ùm. 1139 rokù w Bambergù) – béł bamberzczim biskùpã. Jakno misjónôrz béł na Pòmòrzu, a tam ksyżã Wartësłôw béł przëmùszony do przëjãcô wiéchrzëznë Pòlsczi - ksyżëca Bòlesława Krzëwògãbégò - na skùtk niszczotnëch wòjnowëch cygniéń. Pòlskô zbrojnô zdrëszëna bëła z bamberzczim biskùpã Òto. Òn dokùńcził christianizacjã państwa Wartësława. Miało to wiôldżi znaczënk dlô christianizacji Kaszëbów.  Wnetka - bò 1140 rokù - bëło założoné biskùpstwò pòmòrsczé ze stolëcą w Wòlinie. Òn béł w 1124 w Përzëce, Szczecënie, Wòlinie, Kamiéniù, Lubinie kòl Mizëzdrojów, Kòlbrzégù, Biôłogardze i Garcù nad Òdrą, a w 1128 - w Wòłëgòszczi, Dëminie, Usedom, Chòckòwie i drëdżi raz w Szczecënie, Kamiéniù i Wòlinie. Pisôł ò tim biskùpie i jegò misji miemiecczi mnich Herbòrd (XII stalaté). Swiãti Òto je patrónã m. jin. Përzëcë i szczecyńskò-kamieńsczi archidiecezji.

## Lëteratura
* Gerard Labùda:*Historia Kaszubów w dziejach Pomorza* t.1 Czasy średniowieczne, Gdańsk 2006, s. 97

## Przëpisczi
Ò
Kategòrëjô:Szczecëno
Panieńsczé włosë

thumb|Panieńsczé włosë
**Panieńsczé włosë** (*Galium palustre* L.) - to je roscëna z rodzëznë prząszczkòwatëch. M. jin. na Kaszëbach roscą panieńsczé włosë.

Kategòrëjô:Bòtanika
Maceszka

thumb|Maceszczi
**Maceszka** (*Viola ×wittrockiana* Gams) - to je roscëna z rodzëznë proliszkòwatëch (*Violaceae* Batsch). Na Kaszëbach òna rosce colemało w ògródkach. To je miészańc.

Kategòrëjô:Bòtanika
Pôchnący proliszk

**Pôchnący proliszk** (*Viola odorata*) - to je roscëna z rodzëznë proliszkòwatëch (*Violaceae* Batsch). Ten proliszk rosce m. jin. na Kaszëbach.


Viola odorata4 ies.jpg
Viola_odorata_whole.png
VioletteBlanche.jpg|Biôłi *V. odorata*

## Lëteratura
* Przewodnik do rozpoznawania roślin i zwierząt na wycieczce / tekst Ute E. Zimmer, Alfred Handel ; oprac. całości Wilhelm i Dorothee Eisenreich ; [przekł. Ewa Rachańska, Piotr Kreyser] Warszawa : Multico, 1996, s. 174.

Kategòrëjô:Bòtanika
Solankòwy jarnik

thumb|Solankòwy jarnik
**Solankòwy jarnik** (*Samolus valerandi*  L.) - to je roscëna z rodzëznë pierwùlcowatëch (*Primulaceae* Vent). Òn  rosce m. jin. na Kaszëbach, ale je gò baro mało.

## Lëteratura


## Bùtnowé lënczi
*https://web.archive.org/web/20160304213840/http://www2.abc.biology.ug.edu.pl/wp-content/uploads/2014/05/abc79_03.pdf

Kategòrëjô:Bòtanika
Sólnô astra

250px|thumb|Sólnô astra
**Sólnô astra** (*Aster tripolium* L.) – to je roscëna z rodzëznë astrowatëch. Nalezc ją mòże w nadmòrzczi conie Bôłtu, dze piôsczi są przeszłé solą.

Kategòrëjô:Bòtanika
Skórcowô jagódka

mały|Skórcowô jagódka
**Skórcowô jagódka** (*Rubus saxatilis*) – to je môłi czierz z rodzëznë różowatëch. Òna rosła w rezerwace Wiłóz Reduni. Te jagòdë mòże jesc.

## Lëteratura
* Sychta B.: Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej. Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk, t.V (1972), s. 57.

## Bùtnowé lënczi

Kategòrëjô:Bòtanika
Starô Cziszewa

**Stôrô Cziszewa** (pòl. *Stara Kiszewa*) - to je kòcéwskô wies w Pòlsce, pòłożonô w pòmòrsczim wòjewództwie, w kòscérsczim krézu, w gminie Stôrô Cziszewa. Wies je na szlachù wòjewódzczi dardżi 25px. Tu je kòscół ë szkòła.

Kategòrëjô:Pòmòrsczé wsë 
Kategòrëjô:Gmina Stôrô Cziszewa
Spiochë

thumb|Spiochë
**Spiochë** (*Matthiola longipetala* (Vent.) DC.) –  to je roscëna z rodzëznë krziżowëch. Òna je sónô w ògródkach na Kaszëbach. Ta roscëna pòchòdzy z Grecczi.

Kategòrëjô:Bòtanika
Łapùcha

thumb|Łapùcha
200px|left|thumb|Młodô łapùcha
**Łapùcha** (*Chenopodium album* L.) – to je jednorocznô roscëna z rodzëznë łapùchòwatëch. Òna rosce m. jin. na Kaszëbach, je ji tu wiele.
## Lëteratura
* Przewodnik do rozpoznawania roślin i zwierząt na wycieczce / tekst Ute E. Zimmer, Alfred Handel ; oprac. całości Wilhelm i Dorothee Eisenreich ; [przekł. Ewa Rachańska, Piotr Kreyser] Warszawa : Multico, 1996, s. 194.
## Bùtnowé lënczi
* [Łapùcha w [Nôrodny Park Tëchòlsczé Bòrë|Nôrodnym Parkù Tëchòlsczé Bòrë]]

Kategòrëjô:Bòtanika
Kwasné zelé

thumb|Kwasné zelé
mały

**Kwasné zelé** (*Rumex acetosa* L.) - to je wielelatnô roscëna z rodzëznë dërdestowatëch. Na Kaszëbach rosce wiele ti szczawë. 

Kategòrëjô:Bòtanika
Żôgówka

thumb|Żgôwka
**Żôgówka** abò **żgôwka** (*Urtica urens* L.) – to je jednorocznô roscëna z rodzëznë pòkrzëwòwatëch.  Na Kaszëbach rosce wiele ti pòkrzëwë.

## Lëteratura
* Sychta B.: *Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej*, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków 1970, tom IV, s. 37.

Kategòrëjô:Bòtanika
Kòzobard

mały|''Tragopogon pratensis''
**Kòzobard** abò **kòzëcha** (*Tragopogon* L.) – to je szlach roscënów z rodzëznë astrowatëch (*Asteraceae*). Òne roscą m.jin. na Kaszëbach.

## Lëteratura
* Bernard Zëchta: Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków 1968, tom II, s. 227.
* Przewodnik do rozpoznawania roślin i zwierząt na wycieczce / tekst Ute E. Zimmer, Alfred Handel ; oprac. całości Wilhelm i Dorothee Eisenreich ; [przekł. Ewa Rachańska, Piotr Kreyser] Warszawa : Multico, 1996, s. 138.

## Bùtnowé lënczi

Kategòrëjô:Bòtanika
Bòrzón

thumb|right|Bòrzón

**Bòrzón** abò **prôwdzywk** (*Boletus edulis*) - to je grzib z rodzëznë bòrzónowatëch. Òn mô bruny kapelusz i dosc grëbą nogã. Kaszëbi jedzą m. jin. prawdzywczi, a téż sëszą te grzëbë.

## Lëteratura
* Przewodnik do rozpoznawania roślin i zwierząt na wycieczce / tekst Ute E. Zimmer, Alfred Handel ; oprac. całości Wilhelm i Dorothee Eisenreich ; [przekł. Ewa Rachańska, Piotr Kreyser] Warszawa : Multico, 1996, s.18.

## Bùtnowé lënczi
* ''Boletus edulis''

Kategòrëjô:Grzëbë
Pòtrusë

right|thumb|Młodi pòtrusowati sromòtnik
**Pòtrusë** - to są grzëbë, chtërne mògą zatrëc lëdzy, abò jich trëją jak np. pòtrusowati sromòtnik.

Kategòrëjô:Grzëbë
Pelargonijô

thumb|
thumb|Pelargonije w òknie doma
**Pelargonijô** (*Pelargonium* L'Hér.) – to je szlach roscënów z rodzëznë bòcónkòwatëch. 

Kategòrëjô:Bòtanika
Psotnik

thumb|Psotnik
**Psotnik** (*Euphorbia helioscopia* L.) – to je jednorocznô roscëna z rodzëznë psotnikòwatëch. To je zelëskò.
## Bùtnowé lënczi
*''Euphorbia helioscopia''

Kategòrëjô:Bòtanika
Bùkwita

200px|left|thumb|Bùkwita
**Bùkwita** (*Fagopyrum esculentum* Moench) - to je roscëna z rodzëznë dërdestowatëch. Na Kaszëbach rosce dosc wiele bùkwitë, bò ją gbùrze seją.

Kategòrëjô:Zbòża
Kategòrëjô:Bòtanika
Jôpsc

mały|Jôpsc
**Jôpsc** (*Meles meles*) – to je rabùszny susk z rodzënë łasëczkòwatëch (*Mustelidae*). Òn żëje w lasach m. jin. na Kaszëbach.
Òbrôzk:European Badger (Meles meles) (W1CDR0001490 BD4).ogg

## Bùtnowé lënczi

Kategòrëjô:Łasëczkòwaté
Cëkrzany klón

thumbnail|Lëst cëkrzanégò klóna
mały|Cëkrzany klón
**Cëkrzany klón** (*Acer saccharum* Marsh.) – drzéwiã z rodzëznë klónowatëch (Aceraceae Juss.). Te klónë roscą w lasach Nordowi Americzi. Kaszëbi w Kanadze mielë z nich klónowy cyrop.
## Lëteratura
* Izabela Jost: Osadnictwo kaszubskie w Ontario, Lublin 1983, s. 62.

Kategòrëjô:Bòtanika
Kategòrëjô:Kanada
Pòpielatô jeżëna

thumb|Pòpielatô jeżëna
mały
**Pòpielatô jeżëna** (*Rubus caesius* L.) - to je czierz z rodzëznë różowatëch (*Rosaceae*). Òna rosce m. jin. na Kaszëbach.

## Bùtnowé lënczi
''Rubus caesius''

Kategòrëjô:Bòtanika
Włosatô żôłtnica

thumb|Włosatô żôłtnica
**Włosatô żôłtnica** (*Galinsoga ciliata*) - to je jednorocznô roscëna z rodzëznë astrowatëch. Òna rosce m. jin. na Kaszëbach np. jakno zelëskò w ògródkach.

Kategòrëjô:Bòtanika
Sztiglëca

thumb|Sztiglëca

**Sztiglëca** (*Carduelis carduelis*) – to je môłi ptôch. Ten snôżi łëzgôcz żëwi sã m. jin. semionama zelësków.

### Rozmajitoscë
Alojzy Bùdzysz w wëdóny w 1982 r. ksążce "Zemja kaszëbskô" - òpisywô snôżotë swòji tatczëznë - pisôł m. jin. jak sztiglëca zeżérô òstë.

## Lëteratura
* Przewodnik do rozpoznawania roślin i zwierząt na wycieczce / tekst Ute E. Zimmer, Alfred Handel ; oprac. całości Wilhelm i Dorothee Eisenreich ; [przekł. Ewa Rachańska, Piotr Kreyser] Warszawa : Multico, 1996, s. 366.

Kategòrëjô:Ptôchë
Lesny mëszôk

thumb|Lesny mëszôk
**Lesny mëszôk** (*Stellaria nemorum* L.) – to je wielelatnô roscëna z rodzëznë granôtkòwatëch (*Caryophyllaceae*). Òn rosce m. jin. w lasach na Kaszëbach, jak np. Wiłóz Reduni.

Kategòrëjô:Bòtanika
Sycëna

thumb|left|300px|Sycëna
**Sycëna** (*Juncus effusus* L.) - to je wielelatnô roscëna z rodzëznë sycënowatëch. 

## Rozmajitoscë
Alojzy Bùdzysz w wëdóny w 1982 r. ksążce "Zemja kaszëbskô" òpisôł m. jin. jak knôp zrobił sobie bawidła ze sycënë.
## Bùtnowé lënczi
* Przyroda projektowanego rezerwatu „Dolina Mirachowskiej Strugi” na Pojezierzu Kaszubskim s. 53 ''Juncus effusus''

Kategòrëjô:Bòtanika
Lesny proliszk

250px|thumb|Lesny proliszk

**Lesny proliszk** (*Viola reichenbachiana*) - to je roscëna z rodzëznë proliszkòwatëch (*Violaceae* Batsch). Ten proliszk rosce m. jin. na Kaszëbach, a mòże kwitnąc w łżëkwiace. 

## Lëteratura
* Przewodnik do rozpoznawania roślin i zwierząt na wycieczce / tekst Ute E. Zimmer, Alfred Handel ; oprac. całości Wilhelm i Dorothee Eisenreich ; [przekł. Ewa Rachańska, Piotr Kreyser] Warszawa : Multico, 1996, s. 174.

Kategòrëjô:Bòtanika
Lesnô wika

250px|thumb|Lasowô wika
**Lasowô wika** (*Vicia sylvatica*) - to je ôrt roscënë z rodzëznë bòbòwatëch. Na Kaszëbach ona je np. w Wiłozu Reduni.

## Bùtnowé lënczi
* Przyroda projektowanego rezerwatu „Dolina Mirachowskiej Strugi” na Pojezierzu Kaszubskim s. 43 ''Vicia sylvatica'' L.

Kategòrëjô:Bòtanika
Dwanôsce Apòsztołôw

mały|Dwanôsce Apòsztołôw (2022)
**Dwanôsce Apòsztołôw (òksëpë)** – to je karno òksëpów na Kaszëbsczim Ùbrzégù.
Jeden z nich je w Nadmòrsczim Parkù Krajòbraznym.

Kategòrëjô:Pùcczi kréz
Pszczelnik (roscëna)

thumb|Pszczelnik
**Pszczelnik** (*Galeobdolon luteum*) – to je wielelatnô roscëna z rodzëznë głëszkòwatëch (*Lamiaceae*).

Kategòrëjô:Bòtanika
Rãplôcz

thumb|Rãplôcz
**Rãplôcz** (*Tropaeolum majus* L.) - to je roscëna z rodzëznë rãplôczowatëch (*Tropaeolaceae*). Te kwiatë biwają w ògródkach na Kaszëbach. 

Kategòrëjô:Bòtanika
Żółtô knąpka

250px|thumb|Żôłtô knąpka
**Żôłtô knąpka** abò **malbrónka** (*Leucanthemum vulgare* Lam.) – to je roscëna z rodzëznë astrowatëch.

### Rozmajitoscë

Aleksander Majkòwsczi w swòi ksążce "Żëcé i przigodë Remusa. Zvjercadło kaszubskji" pisôł, że m. jin. żôłté knąpczi bëłë dóné do pòswiãceniô w Matkã Bòską Zelną.

Kategòrëjô:Bòtanika
Kolinc

thumb|Pólny kòlińc

**Pólny kòlińc** (*Spergula arvensis* L.) – to je jednorocznô roscëna z rodzëznë granôtkòwatëch (*Caryophyllaceae*). Òn rosce m. jin. na Kaszëbach, tu to je np. zelëskò w ògródkach.

## Bùtnowé lënczi
*Zróżnicowanie florystyczne zachodniego obrzeża Zatoki Puckiej (północna Polska) s. 13 ''Spergula arvensis''

Kategòrëjô:Bòtanika
Słodkògòrzczi lilek

thumb|Klôsztorny kwiat 
**Słodkògòrzczi lilek** abò **klôsztorny kwiat** (*Solanum dulcamara* L.) - to je jednorocznô roscëna z rodzëznë lilkòwatëch (*Solanaceae* L.). Òn mòże rosc kòl brzegù jezora i mô lilewé kwiatë, a mòże zatrëc lëdzy.

Kategòrëjô:Bòtanika
Piołën

thumb
**Piołën** abò **psô ruta** (*Artemisia absinthium* L.) - to je roscëna z rodzëznë astrowatëch (*Asteraceae* Dum.). Òn rosce m. jin. na Kaszëbach ë tu robią z niegò arbatã do picô dlô tegò, kòmù òstónie na żôłądkù.

## Lëteratura
Jan Trepczik: Słownik polsko-kaszubski, Gdańsk 1994, tom II, s. 23.

Kategòrëjô:Bòtanika
Tobaka

thumb|Tobaka
**Tobaka** (*Nicotiana tabacum* L.) – to je jednorocznô roscëna z rodzëznë lilkòwatëch, pòpùlarnô jakno ùżiwka m.jin. na Kaszëbach .

Historiô

Amerykańsczi Indianie zażëwalë tobakã na wiele lat przed Eùropejczikama. Czedë ùzdrzôł to Kòlumb, chcôł ze sobą wzyc tobakã do Europë. Nôprzód tobaka sta sã sławnô w Szpańsczi i Francje. Sóm Napoleon bòdôj zażëwôł òb rok trzë kg tobaczi. Pò tim pòznalë ją w Anielsczi. Òd 1702 rokù òna bëła dlô wszëtczich lëdzy. Do Pòlsczi òna trafia w roku 1590. W XX wiekù tobakã zastąpiałë  cygaretë.

Kaszëbi wiele razy chãtno zażiwają tobakã. Òni gôdają czasã przë tim "Chcëme le so zażëc". Wedle pòwióstczi, to pǜrtk pòòrôł swòjima pazurama sztëk pòla ë zasadzył tobakã.

## Bùtnowé lënczi
* (pl)

Kategòrëjô:Bòtanika
Rąkla

thumb|Czwikła
**Rąkla** (*Beta vulgaris* L.) - to je jednorocznô abò dwalatnô roscëna z rodzëznë łapùchòwatëch. Tu słëchają: cëkrowô rąkla, czwikła, pôsnô rąkla i jin.

Kategòrëjô:Bòtanika
Czwikła

thumb|Czwikła
**Czwikła** (*Beta vulgaris* ssp. *vulgaris* convar. *crassa* var. Alef. *conditiva* Alef.) - to je zort rąkli. 

Kategòrëjô:Bòtanika
Kategòrëjô:Ògardowizna
Wiatrôczk

thumb|upright|''Diantus deltoides''
**Wiatrôczk** (*Dianthus deltoides* L.) – to je wielelatnô roscëna z rodzëznë granôtkòwatëch. Òn rosce m. jin. na Kaszëbach.

Kategòrëjô:Bòtanika
Kwasnica

thumb|left|Jagòdë kwasniców
thumb|Kwasnicë
**Kwasnica** (*Oxycoccus palustris* Hill) - to je wielelatnô roscëna z rodzëznë kwasnicowatëch. Na Kaszëbach rosce dosc wiele kwasniców. Òne mają jagòdë, a je Kaszëbi zbiérają.

## Bùtnowé lënczi
* ''Skarb ukryty na bagnach. Kaszubska żurawiana''

Kategòrëjô:Bòtanika
Krziżewé zelé

thumb|left|Krziżewé zelé
**Krziżewé zelé** (*Mentha × piperita* L.) - to je wielelatnô roscëna z rodzëznë głëszkòwatëch (*Lamiaceae*). Tegò zelégò Kaszëbi ùżiwają do léczeniô schòrzałégò żôłądka.

Kategòrëjô:Bòtanika
Priskôcz

thumb|Priskôcz
**Priskôcz** (*Impatiens noli-tangere*) – to je jednorocznô roscëna z rodzëznë priskôczowatëch. Na Kaszëbach to je zeleskò np. w lese.

Kategòrëjô:Bòtanika
Ùrażewé zelé

thumb|Ùrażewé zelé
**Ùrażewé zelé** (*Mentha arvensis* L.) – to je wielelatnô roscëna z rodzëznë głëszkòwatëch. 

## Lëteratura
* Przewodnik do rozpoznawania roślin i zwierząt na wycieczce / tekst Ute E. Zimmer, Alfred Handel ; oprac. całości Wilhelm i Dorothee Eisenreich ; [przekł. Ewa Rachańska, Piotr Kreyser] Warszawa : Multico, 1996, s. 178.

Kategòrëjô:Bòtanika
Lepiónk

thumb|Lepiónk
**Lepiónk** (*Plantago maritima* L.) - to je roscëna z rodzëznë przëdróżnikòwatëch. Lepiónk rosce m.jin. kòl Bôłtu.
## Bùtnowé lënczi
*''Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej roślin'', s.10

Kategòrëjô:Bòtanika
Wisznia

thumb|Łutówka w sadze
thumb|Wisznia - pestkówce
**Wisznia** (*Cerasus vulgaris* Mill.) - to je czierz abò drzéwiã z rodzëznë różowatëch. Ji brzadem są pestkówce. Kaszëbi mają wisznie, a w tim wiele łutówków, colemało w ògródkach.

Kategòrëjô:Bòtanika
Wałdowò

**Wałdowò** - to je wies na wieczórnëch Kaszëbach, w gminie Miastkò w bëtowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Tu je kòscół z XVIII stalata.

Kategòrëjô:Gmina Miastkò
Norbert Wójtowicz

mały|150 px|right|Wójtowicz w 2006 rokù
**Norbert Wójtowicz** (ùr. 1 gòdnika 1972 w Płockù w mazowiecczim wòjewództwie) to pòlsczi pedagòga, spòlezniany dzejôrz ë felietónista. Ùcził sã w Płockù, a pòtemù sztudirowôł dali we Wrocławie. W 2003 r. dostôł titel doktora za dokôz *Stereotyp masona w polskiej myśli politycznej 1918-1939*. W 2005 r.dostôł wëprzednienié *Złote Pióro Wolnomularza Polskiego*. Òdznaczony òstôł téż *Œuvre humanitaire”[http://pl.wikipedia.org/wiki/Oeuvre_humanitaire_et_M%C3%A9rite_philantropique]* i *Missio Reconciliationis*http://pl.wikipedia.org/wiki/Komandoria_Missio_Reconciliationis. Żëjë we Wrocławie.

## Ùsôdztwò / pùblikacëje (wëbiérk)
* „Sztuka Królewska. Historia i myśl wolnomularstwa na przestrzeni dziejów” (Wrocław 1997) ISBN 83-900696-3-6
* „Wielki Architekt Wszechświata. Teologiczna krytyka masońskich wizji Boga” (Wrocław 1999) ISBN 83-910542-5-X
* „Antymasońska kampania 1938” (Krzeszowice 2005) ISBN 83-60048-10-X
* „Rozmowy o masonerii” (Krzeszowice 2005) ISBN 83-60048-21-5 
* „Masoneria. Mały słownik” (Warszawa 2006) ISBN 978-83-7192-307-4 
* „Praemiando Incitat - Order Świętego Stanisława (Wybrane dokumenty)” (Warszawa 2007) ISBN 978-83-925702-0-2

## Bùtnowé lënczi
* Tekstë Norberta Wójtowicza na ''Opoce'' - serwerze katolecczégò Kòscoła.
* Refleksje Adama Witolda Wysocczégò tikające sã personë Norberta Wójtowicza òpùblikòwóné w wòlnomùlarsczim cządnikù „Wolnomularz Polski”.

Kategòrëjô:Pòlskô
Wójtowicz, Norbert
Szaré pùjczi

Szaré pùjczi|thumb|260px
**Szaré pùjczi** (*Trifolium arvense* L.) – są jednoroczną abò dwalatną roscëną z rodzëznë bòbòwatëch. Na Kaszëbach rosce jich dosc wiele.

Kategòrëjô:Bòtanika
Stolem

**Stolem** - pòdług Kaszëbów òn bëł jak lëdze, ale tak wiôldżi, że jegò głowa przewiższała nôwiąkszé chójczi. Przez jezora stolemi szlë naprost jak przez plëtã. Òni nosëlë dłudżi włosë, a mielë je jasné jak len. Jak jeden z nich sedzôł na jednym brzegù jezora, a jiny na drëdżim, to òni sobie mòglë letkò pòdac róg z tobaką. Pod nogama stolemów drżała zemia, że jaż w piekle bëło czëc. Nôwikszima kamieniama òni szmërgalë jak kòłôczami. Stolemi mielë taką mòc, bò jedlë kóńsczé miãso i pilë kóńsczé mlékò. Òni ùsëpale òstrowë i retczi na kaszëbsczëch jezorach, a nawetka całi je zasëpale i tam dzys są łączi. Z czasem stolemi wëmarlë. W swòjim słowôrzu Zëchta (1972) napisôł:
"Przë Bòrzëstowie mieszkôł stolem. Rôz stolemòwô córka szła na Redunią rëbë łowic. Pò drodze spòtkała chłopa, co w sztërë wòłë òrôł. Òna wzãła te chłopa i te wòłë i ten pług w swój fartuch i zaniosła to wszëstkò dodóm i wésëpa przed swòjim òjcem na pòdwòrzé. "Cëż to są tatkù za bączi" - òna sã spita. Córeczkò zbierz to wszëstkò nazôd w klin i zanies na ten sóm môl, gdze to bëło. Czej më wëdżiniemë, tej pò nas bãdą taczi lëdze małi, jak ten chłop je" (Chmielno, 1938).

Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura
Kòcé nóżczi

thumb|200px|Kòcé nóżczi
**Kòcé nóżczi** abò **Kòcé bótë** (*Helichrysum arenarium* (L.) Moench) – są roscëną z rodzëznë astrowatëch (*Asteraceae*). Òne roscą m. jin. na Kaszëbach. Czedës bëło to zelé do lékarzeniô wątrobë. 
## Lëteratura
* Bernard Zëchta: Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków 1968, tom II, s. 219.

Kategòrëjô:Bòtanika
Racibórz

**Racibórz** (miem. *Ratibor*, cz. *Ratiboř*, szl. *Racibůrz)*) - to je gard w szląsczim wòjewództwie. Racibórz je stolëcą raciborsczégò krézu.
thumb|left|250px|

Kategòrëjô:Szląsczé wòjewództwò
Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce
Kòniczëna

**Kòniczëna** abò **kléwer** (*Trifolium* L.) – to je szlach roscënów z rodzëznë bòbòwatëch. Na Kaszëbach rosce jich dosc wiele np. biôłi kòniczënë, ale tipòwim ji ôrtã je czerwionô kòniczëna (*Trifolium pratense* L.).

Kategòrëjô:Bòtanika
Pòwijôczowatô dërdestówka

thumb|Pòwijôczowatô dërdestówka
**Pòwijôczowatô dërdestówka** (*Fallopia convolvulus* (L.) Á. Löve) - to je jednorocznô roscëna z rodzëznë dërdestowatëch. Na Kaszëbach rosce m. jin. wiele téż tegò zelëska.

Kategòrëjô:Bòtanika
Krzesznia

thumb|Krzesznia
**Krzesznia** (*Cerasus avium* (L.) Moench.) - to je drzéwiã z rodzëznë różowatëch. Ji brzadem są pestkówce, chtërnyma chãtno żëwią sã ptôchë np. skórcë.  Ptôchë rozséwają krzesznie. Kaszëbi mają krzesznie colemało w ògródkach.

Kategòrëjô:Bòtanika
Kategòrëjô:Ptôchë
Niezabôtka

200px|thumb|''Myosotis arvensis''
**Niezabôtka** (*Myosotis* L.) - to je szlach roscënów z rodzëznë wòdrôkòwatëch. Niezabôtczi roscą na Kaszëbach. 

Kategòrëjô:Bòtanika
Zwëczajny mòdrzińc

thumb|220px|Zwëczajny mòdrzińc
mały|Pszmiél
**Zwëczajny mòdrzińc** (*Echium vulgare* L.) - to je roscëna z rodzëznë wòdrôkòwatëch. Ten mòdrzińc rosce m. jin. na Kaszëbach. 

## Lëteratura
* Przewodnik do rozpoznawania roślin i zwierząt na wycieczce / tekst Ute E. Zimmer, Alfred Handel ; oprac. całości Wilhelm i Dorothee Eisenreich ; [przekł. Ewa Rachańska, Piotr Kreyser] Warszawa : Multico, 1996, s. 184.

Kategòrëjô:Bòtanika
Parafijô p.w. Wniebòwzãcô NMP w Żukòwie

[thumb|Pòklôsztorny kòscół w [Żukòwò|Żukòwie]]

**Parafijô p.w. Wniebòwzãcô Nôswiãtszi Mariji Panienczi w Żukòwie** – to je stôrô parafijô w Żukòwie kòl Gduńska. Ji je pòklôsztorny kòscół pò sostrach z zôkónu sw. Norberta. Jegò bùdowa bëła napòczãtô w XIII-im stalatim. Klôsztór pòstawic dôł Mscëwòj I. W tim pòklôsztornym kòscele je czasem w niedzelã Mszô Sw. dlô Kaszëbów i mòże czëc kaszëbsczi jãzëk. Przë parafiji je mùzeùm z kaszëbsczima wësziwkama.

## Bùtnowé lënczi
http://powiatkartuski.wkraj.pl/#/49763/8

Kategòrëjô:Gmina Żukòwò
Swinié pësczi

250px|thumb|
**Swinié pësczi** (*Hieracium pilosella* L.) - są wielelatną roscëna z rodzëznë astrowatëch (*Asteraceae*). Òne roscą m. jin. na Kaszëbach.
 

Kategòrëjô:Bòtanika
Len

120px|left|thumb|Len

**Len** (*Linum usitatissimum* L.) – to je jednorocznô roscëna z rodzëznë lnowatëch. Na Kaszëbach rosło czedës dosc wiele ti jindustriowi roscënë na pòlach gbùrów.

## Lëteratura
* Ewanielie na kaszëbsczi tołmaczoné, z greczi przełożił na kaszëbsczi jãzëk ò Adam Ryszard Sikora.: Nowi Testameńt : ewanielie pò kaszëbskù / z greczi na kaszëbsczi jãzëk przeł. Adam Ryszard Sikora., Gduńsk : Polskapresse. Oddział Prasa Bałtycka, 2014, s. 206 ISBN 9788360203248 978-83-87258-39-9http://alpha.bn.org.pl/search~S5*pol/?searchtype=i&searcharg=9788360203248&searchscope=5&sortdropdown=-&SORT=D&extended=0&SUBMIT=Szukaj&searchlimits=&searchorigarg=i8391280934
* Léon-Dufour X.:*Słownik Nowego Testamentu*, tłum. i oprac. K. Romaniuk, Poznań, Księgarnia Św. Wojciecha 1981, s. 366

## Bùtnowé lënczi

Kategòrëjô:Bòtanika
Kategòrëjô:Bibliowé roscënë
Sëwô czapla

thumb|Sëwô czapla

**Sëwô czapla** (*Ardea cinerea cinerea*) – to je wiôldżi ptôch z rodzënë czaplowatëch. Òne mają m. jin. na Kaszëbach gniôzda.

Kategòrëjô:Ptôchë
Jastrowô lelijô

thumb|Jastrowô lelijô
**Jastrowô lelijô** (*Narcissus poeticus*) – to je roscëna z rodzëznë amarilkòwatëch (*Amaryllidaceae*). Òna rosła m. jin. na Kaszëbach w ògródkach. Jastrowô lelijô je trëjącô.

Kategòrëjô:Bòtanika
Òdargòwò

**Òdargòwò** -  to je kaszëbskô wies w gminie Krokòwa. Krótkò ti wsë je kam, a ò nim pisôł Aùgùstin Dominik, że nôstarszi pùrtk (diôchôł) pòstanowił zniszczëc kòscół ë klôsztór w Żarnówcu, tak:  

"Ùdôł sã w nocë nad mòrze, dze na strądze niedalek Rozewiô leżałë ògromné kamienie. Wëbrôł ten nôwikszi, stãknął, dwignął gò ë wzął na pùczel. Òbłapił gò przë tim swòjima łapama ò dłudżich zakrzëwionëch pazurach, że jaż wlazłë głãbòk bënë[...] 
Lecôł z nim terô na Żarnówc, żebë gò rzëcëc na kòscoł ë w gruz gò pòtłuc. Kamiéń béł jednak za cãżczi nawet na jegò czartowską mòc ë mùszôł dwa razë òdpòczëwac. Noc timczasã mia sã pòmale do kùńca. Jak béł ju niedalek Òdargòwa ë w blôskù ksãżëca bëło widzec swiécący szpëc wieżë żarnowsczégò kòscoła, że pùrtk zaczął sã ju ceszëc swòją zemstą, te w Òdargòwie zaczãłë piôc kùrë. 
W tim mòmeńce skùńczëła sã jegò czartowskô mòc ë mùszôł rzëcëc swój cãżôr." 
W swòjim  słowôrzu (1972) napisôł ksądz dr Bernard Zëchta, że w dokùmence Mscëwòja II z 1277 rokù je napisóné ò kamie "Stójc" midzé Krokòwã a Òdargòwã. Kaszëbi gôdają "Kòle Stójca", a pò łacëznie bëło *Stoyce".

W swòjim  słowôrzu (1973) napisôł ksądz dr [[Bernard Zëchta]], że kòle I swiatowi wòjnë przëszedł do Òdargòwa Wieczny Żid ë tu gò nawetka chcele scygnąc, równak òn pòwiedzôł, tak: "Dali, dali, Wieczny Żëdze i sã wzął i szedł."  

== Bùtnowé lënczi == 
*[https://web.archive.org/web/20140804080633/http://turystyka.org.pl/Odargowo-m20 Odargowo]
*[http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VII/374 *Odargowo'' (pò kasz. Wódargowo) w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”]

Kategòrëjô:Gmina Krokòwa
Żôłti lëpin

thumb|Żôłti lëpin

**Żôłti lëpin** (*Lupinus luteus* L.) – to je jednorocznô roscëna z rodzëznë bòbòwatëch (*Fabaceae*). Na Kaszëbach bëło gò czedës dosc wiele na pòlach.

Kategòrëjô:Bòtanika
Szwedzkô kòniczëna

thumb|Szwedzkô kòniczëna
**Szwedzkô kòniczëna** (*Trifolium hybridum*) - to je roscëna z rodzëznë bòbòwatëch. M. jin. na Kaszëbach òna rosce.

Kategòrëjô:Bòtanika
Zwùńc

thumb|Zwùńc
**Zwùńc** abò **zajączé pësczi** (*Linaria vulgaris*) to je ôrt wielelatny roscënë z rodzëznë przëdróżnikòwatëch (*Plantaginaceae*). Òn rosce m. jin. na Kaszëbach.

## Lëteratura
* Przewodnik do rozpoznawania roślin i zwierząt na wycieczce / tekst Ute E. Zimmer, Alfred Handel ; oprac. całości Wilhelm i Dorothee Eisenreich ; [przekł. Ewa Rachańska, Piotr Kreyser] Warszawa : Multico, 1996, s. 132.
* B. Sychta: Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków 1970, tom IV, s. 60
## Bùtnowé lënczi
* [Zwónc w [Nôrodny Park Tëchòlsczé Bòrë|Nôrodnym Parkù Tëchòlsczé Bòrë]]

Kategòrëjô:Bòtanika
Kòlka

thumb|Kòlka
**Kòlka** (*Galeopsis speciosa* Mill.) - to je jednorocznô roscëna z rodzëznë głëszkòwatëch (*Lamiaceae*). Na Kaszëbach òna rosce.

Kategòrëjô:Bòtanika
Ptôsznik

mały
thumb|Ptôsznik

**Ptôsznik** (*Vicia cracca*) - to je roscëna z rodzëznë bòbòwatëch. M. jin. na Kaszëbach òn rosce ë mòże jesz w séwnikù kwitnąc.

## Lëteratura
* Przewodnik do rozpoznawania roślin i zwierząt na wycieczce / tekst Ute E. Zimmer, Alfred Handel ; oprac. całości Wilhelm i Dorothee Eisenreich ; [przekł. Ewa Rachańska, Piotr Kreyser] Warszawa : Multico, 1996, s.170.

## Bùtnowé lënczi
*Przyroda projektowanego rezerwatu „Dolina Mirachowskiej Strugi” na Pojezierzu Kaszubskim s. 26 Vicia cracca L.

Kategòrëjô:Bòtanika
Ptôszô wika

thumb|Ptôszô wika
**Ptôszô wika** (*Vicia dasycarpa*) - to je roscëna z rodzëznë bòbòwatëch. 

## Lëteratura
* J. Trepczyk: *Słownik polsko-kaszubski*, Gduńsk 1994, t. II, s. 348. 

Kategòrëjô:Bòtanika
Bzdëcha

thumb|Bzdëcha
[thumb|220px|left|''Artemisia'' w [Mrzeżyno|Mrzeżënie]]
**Bzdëcha** (*Artemisia campestris*) – to je roscëna z rodzëznë astrowatëch (*Asteraceae*). To je zeleskò na Kaszëbach. Òna kwitnie do séwnika i mòże rosc m.jin. kòl Bôłtu.

Kategòrëjô:Bòtanika
Żôłtëszk

thumb|Żôłtëszk
**Żôłtëszk** (*Ranunculus lanuginosus*) - to je wielelatnô roscëna z rodzëznë jastrownikòwatëch (*Ranunculaceae*). Òn rosce m.jin. na Kaszëbach.

Kategòrëjô:Bòtanika
Gmina Brusë

**Gmina Brusë** (pòl. *Gmina Brusy*) - miastowò-wsowô gmina w chònicczim krézu, w Pòmòrsczim wòjewództwie. Sedzba gminë je w gardze Brusë.

## Lëteratura
* Dzieje Brus i okolicy : praca zbiorowa / pod red. Józefa Borzyszkowskiego ; [aut. Krzysztof Walenta et al.].Chojnice ; Gdańsk : Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie, 1984.

Kategòrëjô:Chònicczi kréz
!
Eùropejskô Kôrta Regionalnëch abò Miészëznowëch Jãzëków

**Eùropejskô Kôrta Regionalnëch abò Miészëznowëch Jãzëków** - dlô kaszëbsczégò jãzëka w Pòlsce òna je wôżnô òd 1 czerwińca 2009 rokù. Artikel 8, ùst. 1e (ii) ti kôrtë tikô sã m. jin. kaszëbsczégò jãzëka, a jidze w nim ò zagwesnieniô mòżlëwòtë sztudérowaniô nëch jãzëków jakno ùniwersytecczich przedmiotów abò jinëch na wëższi rówiznie. 
Państwa, chtërne ratifikòwałë tã Kôrtã co trzë lata zdôwają sprawã z tegò co mają wprowôdzoné w żëcé z zôpisów, do jaczich sã òbrzeszëłë. Ta Kôrta to je midzënôrodnô kònwencjô i temù òna je zarô za Kònstitucją, a nad zwëczajnyma ùstawama.

## Bùtnowé lënczi
*Kashubian
*Lësta
*Poland, Kashub
*(Dz.U. 2009 nr 137 poz. 1121)

Kategòrëjô:Eùropa
Kategòrëjô:Kaszëbsczi jãzëk
Kategòrëjô:Prawò
Nordowô gwiôzda

**Nordowô gwiôzda** abò **Panajezësów pies** (*Alfa Ursae Minoris*) – òd stalat ta gwiôzda je wiedno na nordze i pòmôgô lëdzóm nalezc czierënczi swiata.
thumb|left|200px|Jak je z tegò widzec òb całą noc nordowô gwiôzda je wnetka w tim samim placu.

Kategòrëjô:Astronomijô
Kalisz (pòmòrsczé wòjewództwò)

thumb|200px|left|Kòscół
**Kalisz** (pòl. *Kalisz*, miem. *Kalisch*) – to je kaszëbskô wies w Pòlsce pòłożonô w pòmòrsczim wòjewództwie, w kòscérsczim krézu, w gminie Dzemiónë w òbéńdze Wdzydzczégò Parkù Krajòbraznégò. Tu w szkòle dzece ùczą sã kaszëbsczégò jãzëka. W òbéńdze szôłtëstwa pòłożoné sã mniészé kòlonie: Jałówe, Leżëchòwò, Nowé Słoné, Staré Słoné, Słupinkò ë Tòmaszewò. W tich stronach bëlë pszczélkòwie. Wies je na szlachù banowi sécë Kòscérzëna-Lëpùsz-Chònice ë na szlachù wòjewódzczi dardżi 25px.
## Bùtnowé lënczi
*Kalisz w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”
*1.) ''Słone Stare'', 2.) ''Słone Nowe'' w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”

## Òbaczë
*Kalisz

Kategòrëjô:Pòmòrsczé wsë
Kategòrëjô:Gmina Dzemiónë
Kategòrëjô:Kaszëbë
Gmina Dzemiónë

**Gmina Dzemiónë** (pòl. *Gmina Dziemiany*) to je wieskô gmina w kòscérsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Dzemiónë je stolëcą ti gminë.

!
Kategòrëjô:Kòscérsczi kréz
Huang Xianfan

mały|Huang Xianfan 1932
**Huang Xianfan**(chiń: 黄現璠/黄现璠)(1899-1982) ùr. 13 lëstopadnik 1899 w Fusui kòl Kuangsi, Chińsczé dzejownik, profesor.

Do spòdleczny szkòłë chòdzył w Qusi, Qujiu i Fusui. W 1926 r. skùńcził Pedagògiczné Nanning we Kuangsi. W 1926 rokù zapisôł sã na dzieje sztudia Pekingù Pedagògiczny Ùniwersytetu(1926-1935). W latach 1935-1937 sztudirowôl dali w Japòńskô. W 1937 r. skùńcził Tokio Ùniwersytetu we Japòńskô ë zaczął robic jakno szkólny w Kuangsi. Òd 1938 r. ùczałim na Kuangsi Ùniwersytece. Òd 1940 r. béł adiunktã na Kuangsi Ùniwersytece w Guilin. Òd 1941 rokù béł biskùpã dzieje profesor na Sun Yatsen Ùniwersytece w Guangdong. Òd 1943 r. béł profesor na Kuangsi Ùniwersytece(1943-1953). Òd 1954 r. béł profesor na Kuangsi Pedagògiczny Ùniwersytece(1954-1982). Pò cãżczi chòroscë 18 stëcznik 1982 r. we Guilin. Jegò grób je w Nanning.

## Ùsôdztwò / Pùblikacëje
* Chińsczé dzieje, Pekin 1932-1934.
* Dziejów Zhuang, Nanning, 1957,1988. 
* Nong Zhi Gao, Nanning,1983. 

## Słôwny lëdze
* (en)Bagui Szkòłë
* (en)Huang Szkòłë

## Bùtnowé lënczi

* (zh)www.china.com.cn/中国网-Huang Xianfan- Chińsczé dzejownik 
* (zh)gov.people.com.cn/中国政府新闻

Kategòrëjô:Chinë
Jawòr

thumb|Jawòr

**Jawòr** (*Acer pseudoplatanus* L.) – to je drzéwiã z rodzëznë klónowatëch (*Aceraceae* Juss.). Klón jawòr rosce m. jin. na Kaszëbach. 

## Lëteratura
*Przewodnik do rozpoznawania roślin i zwierząt na wycieczce / tekst Ute E. Zimmer, Alfred Handel ; oprac. całości Wilhelm i Dorothee Eisenreich ; [przekł. Ewa Rachańska, Piotr Kreyser] Warszawa : Multico, 1996, s. 60.

Kategòrëjô:Bòtanika
Jeléń

thumb
thumb
200px|thumb|Jelénie
200px|thumb|Rożënë
**Jeléń** (*Cervus elaphus*) téż: Jeliń, Jel, Jeł – lądowi susk z rodzëznë jeléniowatëch. Òn żëje m. jin. na Kaszëbach. Czasem Kaszëbi mają w chëczach na scanie rożënã jelénia.

### Rozmajitoscë
Pòdług Kaszëbów wieżã niejednégò zapadłégò kòscoła òdgrzebôł rogami jeléń. Jak lëdze ùzdrzelë krziż òd wieżë mògle kòscół òdkòpac. W taczich kòscołach wiszą rodżi jelénia, co tą wieżą òdgrzebôł. 

**Jeléń** to je zwierz, jaczi mô
sztôłtną bùdacjã cała. Samc mô rodżi, jaczé dodôwają jemù òsoblëwi snôżotë.
Włosowé òkrëcé (sëknia) jelenia òb lato mô czerwiono-bruno-riżą farwã ò
rozmajitich òdcéniach. Zëmòwô sëknia je jasnô. Włosë latny sëknie są krótczé,
òb zëmã òne są wnetka dwa razë dłëgszé ë grëbszé. Na slôdkù biwô dłudżi szlach
zwóny szpiglã. Òb lato òn je bruno-żôłti, òb zëmã żółto-biôłi. Celãta są
riżobrunatne z żółtawòbiôłima szlachama na bòkach. Na górnym dzélu krzeptu mają
sztrip cemnych włosów. Samice mają dwie parë sutków.[1]

**Jak wiôldżi je jeléń?**

Jeléń je
wësok na 130 – 150 cm w kłãbie, òn je dłudżi na kòl 140 cm ë cãżczi pò
wëpatroszenim 130-190 kg. Samica je cãżkô na òd 70 do 120 kg. 

**Co jé
jeleń? **

Jeléń jé roscënë. Òb lato zjôdô przede
wszëtczim trôwã ë zéla, jaczé są wnetka 70 % jegò zjestkù. Òn jé też chãtno
młode bùmë ë krze, a też grzebë, jagòdë ë kòrã z bùmów na przemiôr topoli czë
sosnë. Pòtkac gò mòżno na leśnych polanach, w zarosłich placach, a bùten lasu
na pòlach czë łąkach. W lëpińcu chãtno jé òwies czë bùlwë. Òb zëmã zjôdô wrzos,
malënë, sëchą trôwã czë wietewczi bùmów[2] 

**Rożënë**

Kòl wikszoscë ôrtów jeleniów
rodżi mają samce, wëjimk je kòl renifrów, gdze samice mają rodżi. Rodżi są
dzélã czółowégò gnata. Mają sztôłt szpica abò szuflë. 

**Rodzenié**

Cząd rëkòwiska wëpôdô w
drëdżi pòłowie séwnika. Cąża warô 231-238 dniów. Samice rodzą nôczãszczi jedno
celã òb rok. Òne biorą ùdzél w rui pierszi rôz, czej są 2 lata stôré, a pierszé
celã rodzą, czej są 3 lata stôré. Młodé rodzą sã w maju ë czerwińcu. Ssą przez
kòl 10 miesãcy.[3]

## Òbaczë téż
* Jeléń aksis
* Jeléń badżenny
* Jeléń baweańsczi
* Jeléń biaôłolëpny
* Jeléń Elda
* Jeléń òlbrzëmi
* Jeléń pampasowi
* Jeléń Schomburgka
* Jeléń szlachetny

## Bibliografiô

* Śladami zwierząt, Jan Rys

* https://web.archive.org/web/20141109133717/http://www.anad.republika.pl/jelen.htm

Kategòrëjô:Susczi
Bùczënka

thumb|Bùczënka
**Bùczënka** (*Veronica dillenii*) - to je roscëna z rodzëznë przëdróżnikòwatëch (*Plantaginaceae*).

Kategòrëjô:Bòtanika
Bùjón

thumb|Bùjón

**Bùjón** (*Paeonia officinalis* L.) - to je roscëna z rodzëznë bùjónowatëch. Bùjónë czasem roscą m. jin. w kaszëbsczich ògródkach.

Kategòrëjô:Bòtanika