open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pòd Twòjã òbronã

**Pòd Twòjã òbronã** (*Sub Tuum Praesidium*) – to je chrzescëjańskô mòdlëtwa z III stalata.
### [[Kaszëbsczi jãzëk]]

:Pòd Twòjã òbronã 
:ùcékómë sã, 
:Swiãtô Bòżô Matkò, 
:nie gardzëże naszima prosbama 
:w naszëch pòtrzebach, 
:ale òd wszelejaczich złich przëtrôfków 
:nas wiedno wëbawiôj. 
:Panno chwalebnô i błogòsławionô. 
:Ò Pani nasza, Zastawnico nasza, Pòstrzédniczkò nasza, Pòceszëcelkò nasza. 
:Z Twòjim Sënã nas pòjednôj, 
:Twòjémù Sënowi nas pòlecôj, 
:Twòjémù Sënowi nas òddawôj.
## Lëteratura
*E. Gòłąbk, E. Prëczkòwsczi:*Më trzimómë z Bògã*,Gduńsk 1998, s. 18 
### Lingua Latina
:Sub tuum praesidium
:confugimus,
:Sancta Dei Genetrix.
:Nostras deprecationes ne despicias
:in necessitatibus nostris,
:sed a periculis cunctis
:libera nos semper,
:Virgo gloriosa et benedicta
:(Domina nostra, mediatrix nostra, advocata nostra,
:tuo filio nos reconcilia,
:tuo filio nos commenda,
:tuo filio nos repræsenta.)

Kategòrëjô:Chrzescëjaństwò
Wiążnica

**Wiążnica** -  to je maszina ùżiwónô w gbùrzëznie do  zautomatizowónégò seczeniô zbòżégò, seminny trôwë i rapsu, ùkłôdaniô zesekłégò materiału w snopë i wiązaniô jich pòwrózkiem.

Kategòrëjô:Gbùrzëzna
Czôrnô sykórka

left|thumb|Czôrnô sykórka

**Czôrnô sykórka** (*Periparus ater*) – to je môłi ptôch z rodzëznë sykórkòwatëch. Òna żëje m. jin. na Kaszëbach, téż òb zëmã ją mòże tu widzec.

Kategòrëjô:Sykórkòwaté
Mirochòwsczé Lasë

**Mirochòwsczé Lasë** - to są znóné lasë kòl wsë Mirochòwò. W nich je wiele rezerwatów.  M.jin. tądkã jidze turistny Kaszëbsczi Szlach. W 2021 rokù Fùńdacëjô „Dziedzictwo Przyrodnicze” ùznała Mirochòwsczé Lasë za tak wôrtné, że mògłëbë bëc chronióné jakno park nôrodny. Propónowalë miono „Kaszubski Park Narodowy”.

## Bùtnowé lënczi
* Natura 2000
* https://web.archive.org/web/20140505213056/http://lesnictwo.republika.pl/historia.html

Kategòrëjô:Kaszëbë
Rodzëzna

**Rodzëzna** – to są starszi i jich dzecë, a téż krewny chłopa i białczi. W ni je przekôzywóny kùlturowi spòsób z pòkòleniô na pòkòlenié, a lëdze so pòmôgają – téż w chòrobie i na stôré lata. 

Cãżczé czasë dlô rodzëznów bëłë w II swiatowi wòjnie.

## Lëteratura
* Bòlesłôw Jażdżewsczi: Wspomnienia kaszubskiego "gbura". Gdańsk (1999 ISBN 8391280934).

Kategòrëjô:Rodzëzna
Lesny piekùt

thumb|Lesny piekùt

**Lesny piekùt** (*Anthus trivialis*) – môłi ptôch z rodzëznë plëszkòwatëch. Òn żëje m. jin. na Kaszëbach ë tu mòże miec gniôzdo.

Kategòrëjô:Ptôchë
Rodzëzna (biologiô)

**Rodzëzna** (*familia*) – to je w systematice òrganizmów taksonomicznô jednota niższô òd rzãdu (*ordo*). Òna òbjimô krótkò krewné szlachë (*genus*) np. do rodzëznë bòbòwatëch (*Fabaceae*) słëchają m.jin. szlachë: bónk (*Phaseolus*), kòniczëna (*Trifolium*), wika (*Vicia*)  ë jiné. Niejedne rodzëznë są pòdzeloné na pòdrodzëznë abò sparłãczone w nadrodzëznë. 

Kategòrëjô:Biologijô
Błotnô sykórka

left|thumb|Błotnô sykórka

** Błotnô sykórka** (*Poecile palustris* syn. *Parus palustris*) – to je môłi ptôch z rodzëznë sykórkòwatëch. Òna żëje m. jin. na Kaszëbach.

## Lëteratura
* Przewodnik do rozpoznawania roślin i zwierząt na wycieczce / tekst Ute E. Zimmer, Alfred Handel ; oprac. całości Wilhelm i Dorothee Eisenreich ; [przekł. Ewa Rachańska, Piotr Kreyser] Warszawa : Multico, 1996, s. 356.

Kategòrëjô:Sykórkòwaté
Matczi Bòsczi Majewi

thumb|
**Matczi Bòsczi Majewi**  - to je ùroczëzna, chtërna wëpôdô 3 maja w katolëcczim kòscele w Pòlsce.

Kategòrëjô:Chrzescëjaństwò
Kategòrëjô:Môj
Kategòrëjô:Marija Panna
Matczi Bòsczi Zélny

thumb|
**Matczi Bòsczi Zélny**  - to je swiãto, chtërno wëpôdô 15 zélnika w katolëcczim kòscele.

Kategòrëjô:Chrzescëjaństwò
Kategòrëjô:Zélnik
Kategòrëjô:Marija Panna‎
Matczi Bòsczi Jagòdowi

**Matczi Bòsczi Jagòdowi**  - to bëło swiãto, chtërno wëpôdało 2 lëpińca w katolëcczim kòscele.  W sanktuarium w Swiónowie béł òdpùst dóny przez papiéża Piusa VII w 1803 rokù. Terô òn je kòl 16 lëpińca (Matczi Bòsczi Szkaplérzny). 

 
Kategòrëjô:Chrzescëjaństwò
Kategòrëjô:Marija Panna
Dalmatika

thumb|
**Dalmatika** – liturgiczné ruchno m. jin. diakòna m.jin. w rzimsczim òbrządkù. Alba i stuła są pòd nią.

Kategòrëjô:Liturgiczné ruchna
Izmaił Srezniewsczi

**Izmaił Iwanowicz Srezniewsczi**  (rus. *Измаил Иванович Срезневский*; 1812-1880)  – béł widzałi slawista, chtëren pisowôł z Cenôwą.  Òn òd te Ruska niejednégò sã dowiedzôł, a  jemù Srezniewski zawdzãcziwôł wiele materiałów i informacjów. Znaczenié Srezniewsczégò dlô kaszëbisticzi je dosc widzałé, m.jin. jakno nôùkòwégò aùtoritetu przë wëdôwaniô materiałów w redagòwónëch przez se „Иэвестiях OPЯC” (1852-1863), dze wëszłë Cenôwë: *Sbornik osnovnych slov kašubskago narečija* (1861) i *Образцы кашебскаго наречия* (1852). Òbjimają òne taczé kaszëbsczé dokôzë, jak: 1. Przesłovjo kaszebskje (kòl 500); 2. Pjesn ledovo: Zołnerz (22 strofë) i tesknô spiéwa ò rajenim pt. Na’ni stronie goj (4 strofë), 3. Zabobone, gusła e jinsze fraszki – 27 tekstów.

## Bùtnowé lënczi
*VIAF
Kategòrëjô:Lingwistika
Kréz

[300px|thumb|right|Mapa pòdzeleniégò [Pòlskô|Pòlsczi na krezë]]
**Kréz** abò **pòwiôt** abò téż spòlaszoné **pòwiat** je jednostką sprôwnégò pòdzeleniégò we różnëch państwach. Krezë są na przikłôd w Pòlsczi (*powiat*), Czesczi (*okres*) ë w Miemiecczi (*Landkreis* abò *Kreis*).

W Pòlsczi są krezë jednostką sprôwnégò pòdzeleniégò ë òbéńdowi samòsprôwnotë 2. stãpienia, jakô òbchwacô dzél wòjewództwa ë rozdzélô sã na gminë. Krézowi zawijôk rechtëje ùstawa ze 5 czerwińca 1998 ò krézowi samòsprôwnoce (Dz. Ù 2013.0.595 ze zmianama). Zwëkòwò gôdô sã ò **zemsczich krezach** ë **gardnich krezach** jak we midzëwòjnim, le taczégò rozgrańczeniégò ni znô ùstawa. Bëlno je gôdôc ò **krezach**, tak tej ò samòsprôwnych jednostkach chtërné òbchwacają pôrã gminów ë pòsôdają włôsné ùrzãdë òpisané we ùstawie, ë ò **[[gard na prawach krezu|gardach na prawach krezu]]**, dze ùrzãdë gminny sprôwë pòsôdają téż ùstawòwò krézowé nadôwczi ë ùdowierzenia. W Pòlsczi je dzysô 380 krezów, w tëm 66 gardów na prawach krezu.

W Czesczi są krezë jednostką sprôwnégò pòdzeleniégò, chtërna je mniészô niżle krôj ë wikszô niżle zrzeszëna. Czesczé krezë są dzysô prakticzno znesoné, òstawionô je krézowô òrganizacëjô leno dlô sądowny władzë, policëjé (dôwné krézowé prowadnictwa bëłë òbrocené w tzw. òbéńdowé òddzéle), archiwów ë dlô statistnëch pòtrzebów.

Miemieckô rozdzélô sã na 295 krezów ë 107 gardów wëapartnionëch z krezu. Pòdle miemiecczégò gminnégò prawa, kréz je zrzeszã gminów ë jednostką sprôwnégò pòdzeleniégò. Jegò òbéńda je sprôwionô na zasadach samòsprôwnotë. Lëczba, wiôlgosc ë ùdowierzenia krezów zanôlegają na rozpòrajeniach stôwornëch krajów.

## Òbaczë téż
* spisënk krezów w Czesczi
* spisënk krezów w Miemiecczi
* spisënk krezów w Pòlsczi

Kategòrëjô:Jednostczi sprôwnégò pòdzeleniégò
Szëmôłd

thumb|left|220px|Kòscół
[thumb|left|220px|Wòjewódzkô darga [òbrôzk:Tabliczka DW224.svg|25px]]
**Szëmôłd** (pòl. *Szemud*) – kaszëbskô wies w òbéńdze Kaszëbsczégò Pòjezerzô, pòłożonô w pòmòrsczim wòjewództwie, w wejrowsczim krézu, w gminie Szëmôłd. Wies je kòl 11 km òd krézowégò gardu Wejrowò. Szëmôłd je na szlachù wòjewódzczi dardżi 25px. W ti wsë są przë drogach dwamòwny tôfle pòlskò-kaszëbsczé. Tu je kòscół ë szkòła. Tu w szkòle dzece ùczą sã kaszëbsczégò jãzëka http://sp.szemud.pl/?page_id=13.
## Bùtnowé lënczi
*3.) Szynwałd w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”
Kategòrëjô:Wejrowsczi kréz
Kategòrëjô:Gmina Szëmôłd
Kategòrëjô:Kaszëbë
Magnificat

**Magnificat** (*Magnificat anima mea Dominum*) – pòdług Ewanielie wedle sw. Łukôsza (1,47 – 55):
:Wielbi dësza mòja Pana i redëje sã dëch mój w Bògù, 
:mòjim Zbôwcë, bò wezdrzôł na ùniżenié swòji służebnicë, 
:hewò òdnądka wszëtczé pòkòlenia bãdą mie błogòsławiłë, 
:bò wiôldżé sprawë uczënił mie Nen, co je mòcny i swiãté je Jegò miono, 
:a Jegò miłoserdzé z pòkòleniégò na pòkòlenié [dôwô tima] co sã Gò bòją. 
:Òn pòkôzôł mòc swòjégò remienia, zniszcził mëslë serc tëch, 
:co bëlë bùszny. Zdrzucył mòcnëch z trónów, a wëwëższił pòkórnëch. 
:Głodnëch napełnił dobrama, a bògatëch òdesłôł z niczim. 
:Wspòmógł swòjégò słëgã Izraela, czej wspòmniôł na swòje miłoserdzé, 
:jak przërzekł najim òjcóm – Abrahamòwi i jegò nôstãpnikóm na wieczi.
## Tekst pò łacëznie
:*Magnificat anima mea Dominum*,
:*Et exsultavit spiritus meus in Deo salutari meo,*
:*quia respexit humilitatem ancillae suae;*
:*ecce enim ex hoc beatam me dicent omnes generationes,*
:*quia fecit mihi magna qui potens est*
:*et sanctum nomen eius;*
:*et misericordia eius a progenie in progenies timentibus eum.*
:*Fecit potentiam in brachio suo;*
:*dispersit superbos mente cordis sui.*
:*Deposuit potentes de sede, et exaltavit humiles.*
:*Esurientes implevit bonis, et divites dimisit inanes.*
:*Suscepit Israel puerum suum, recordatus misericordiae suae,*
:*sicut locutus est ad patres nostros, Abraham et semini eius in saecula.*
## Lëteratura
*A. R. Sikora OFM: Ewanielie na kaszëbsczi tołmaczoné. Z greczi przełożił na kaszëbsczi jãzëk. Gdańsk 2010, s. 158; ISBN 9788387258399
## Bùtnowé lënczi
*Mòja dësza wielbi Pana
*òdjimczi

Kategòrëjô:Chrzescëjaństwò
Pòlaszenié

**Pòlaszenié** (òd *[[Pòlôczi|Pòlôch]]*) &mdash; pòwszédné zjawiszcze we terëczasni kaszëbiznie, chtërno sã rzeszi z nierôz niewiadnëm zeszlachòwanim kaszëbsczi mowë z pòlaszëzną. Mòże tëkac sã wszëtczich aspektów jãzëka, le nôczãscy ùkazywô sã we słowiznie ë wësłowie ë je zwëskã wszãdzebëcëznë pòlsczégò jãzëka. W ùrzãdach gminów, szkòłach, mediach ë kòscele tak biwało do 2005 rokù.
Ks. dr Zëchta zanotérowôł (1970): "Gadôj abò pò kaszëbskù, abò pò pòlskù, bò nie cerpiã taczégò
pòlaszeniégò.", a téż (1972): „W jimnazji we Wejrowie béł przed wòjną za wòznégò taczi Naczk - (...) - to ten wiedno tak knôpóm grozył pòlaszącë, czej òni gò nie chcelë słëchac: Ti smarkaczu, jak ti sã nie poprawisz, to ja ci wstrzimóm swiadectwo, bo pan direktor tilko podpisuje, a ja sztãplujã.” 

## Lëteratura
*  Sychta B.: Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej.Wrocław-Warszawa-Kraków, t. IV (1970), s. 124.
*  Sychta B.: Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej.Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk, t. V (1972), s. 294.
* *Dz.U. 2017 poz. 823
Kategòrëjô:Kaszëbsczi jãzëk
Sprôwné pòdzelenié

**Sprôwné pòdzelenié** je to pòdzelenié państwòwi òbéńdë na mniészé òbrëmia, chtërno mô na célu midzë jinszima zlepszenié wëkònywaniégò zadaniów przez ùrzãdë państwòwégò sprôwianiégò. Té òbrëmia nazéwają sã **jednostczi sprôwnégò pòdzeleniégò państwa**.

Sprôwné pòdzelenié je ôrtã regionalizacëje, to znaczi pòdzelënkù państwa na sprôwné regionë, chtëren òpierô sã na różnëch kriteriach: geògraficznëch, dzejowëch, gòspòdarczëch, wëcmanowëch ë prawno-sprôwnëch. 

Kategòrëjô:Sprôwné pòdzelenié
Papiéż Pius X

**Papiéż Pius X** (swiecczé miono **Giuseppe Melchiorre Sarto**; ùr. 2 czerwińca 1835,  ùm. 20 zélnika 1914 w Rzimie) – swiãti rzimskòkatolëcczégò Kòscoła,  papiéż (midzë 4 zélnika 1903 a 20 zélnika 1914).  18 séwnika 1858 rokù òn béł wëswiãcony na ksãdza. 16 lëstopadnika 1884 rokù òn dostôł biskùpié swiãcenia. Òd 12 czerwińca 1893 rokù to béł kardinôł. Ten Papiéż béł procemnikã mòderniznë.
Òd 3 czerwińca 1951 ròkù to je błogòsławiony, a òd 29 maja 1954 rokù to je swiãti (równo beatifikacji, jak i kanonizacji dokònôł papież Pius XII).

## Pismiona (wëbiérk)
Encyklika *Pascendi Dominici Gregis* (1907)

Kategòrëjô:Katolëcczi swiãti
Kategòrëjô:Papiéże
Wòjewództwò

**Wòjewództwò** je to jednostka sprôwnégò pòdzeleniégò nôwëższégò stãpienia w Pòlsczi. Òd 1990 wòjewództwa są jednostką dërżéniowégò òbéńdowégò pòdzelënkù dlô rządowégò sprôwianiégò, a òd 1999 téż òbéńdowi samòsprôwnotë. W Pòlsczi je ninia 16 szesnôsce wòjewództwów. Jich zawijôk rechtëje ùstawa ze 5 czerwińca 1998 ò wójewòdzczi samòsprôwnoce.

Pòdzelenié pòlsczi òbéńdë na wòjewództwa mô pòczątczi w cządze dzélnicowégò rozbicégò, czegò rëchtã je jich rozmajitosc wòlim wiéchrzëznë we Pierszi Repùbliczi. Nôstôrszé wòjewództwa pòwstôwałë ù przełómaniégò XIV i XV stolata. Pierwòszno bëłë samòstójnëmi wòjskòwëmi zrzeszama we wëznaczonëch regionach krôju, chtërné bëłë sprôwioné przez wòjewòdów, chtërnëch mianowôł włôdca.

Kategòrëjô:Wòjewództwa Pòlsczi Repùbliczi
Kategòrëjô:Jednostczi sprôwnégò pòdzeleniégò
Dzélnicowé rozbicé Pòlsczi

[mały|250x250px|Zôczątk dzélnicowégò rozbicégò &mdash; pòdzelenié [Pòlsczé Ksãżstwò|Pòlsczégò Ksãżstwa pòdle testamentu Bolesława Krzëwògãbégò.]]

**Dzélnicowé rozbicé** bëł to czas w dzejach Pòlsczi jaczi òstawôł ùgòdno òd 1138 do kòronowaniégò Władisława I Łoczetka w 1320. Òsoblëwą znamką tegò cządu je pòstãpùjącé pòdrobienié pòlsczégò państwa na côrozkã miészé òwładë, co bëłë dërżeniowò samòstójné. Ten proces rzeszôł sã z rozradzanim dinastié Piastów, jaczi kôżdi nôleżnik miôł prawo do władaniégò cządã domôcënë pòdle pòlsczégò zwëkòwégò prawa. Rozbicé państwa, wëdarzało sã ju wczasni, le ùdawało sã ten proces wstrzëmôwac.

Dłudżi cząd waraniégò rozbicégò cësnãł na wëbùdzenié regionalnëch partikùlarëznów, urôstanié wôżnotë panowiznë ë wëższégò dëchòwiéństwa. Brak mòcnégò òstrzodka władzë ë spiérczi midzë ksãcama doprowadzëłë téż do trwałi stratë czãscë òbéńdë. Łoczetków krôj ni zajimôwôł ju Zôpadny Pòmòrsczi jakô bëła pòd cëskem Brambòrsczi, Pòrénkòwi Pòmòrsczi, jakô òstała zawòjowanô przez krzëżacczi zôkón, ë téż Lubùsczi Zemi, jakô stała sã brambòrską Nową Marchią ë Szląska, chtëren bëł wikszim dzélã zanôleżny òd Czesczégò Królestwa.

## Pierwòszné dzélnice
Bolesław III Krzëwògãbi rozdzélëł krôj na:
* senioralną dzélnicã &mdash; niedzélownô ë nieerbòwnò, z Krakòwem, Sieradzem ë Łãczëcą, zôpadnimi Kùjawama, Pòrénkòwą Pòmòrską ë pòrénkòwą Wiôlgòpòlską z Gnieznem,
* Szląsk ë Lubùskô Zemia &mdash; dlô Władysława II, pierszégò seniora,
* Mazowsze &mdash; dlô Bolesława Kãdzerzawégò,
* zôpadną Wiôlgòpòlskã &mdash; dlô Mieszka Stôrégò,
* Sandomierszczëznã ë Lubelszczëznã &mdash; dlô Henryka Sandomiersczégò.
Zôpadnô Pòmòrskô mògła bëc pòd władzą seniora jakno leno do  1181 rokù.

Kategòrëjô:Dzeje Pòlsczi
Lotringa

260px|thumb|Lotringa - dzél Francëje, czerwòno zamalowóné na kôrce
**Lotringa** (*Louréne*) – je terô dzélã  Francëje. Òna je krótkò Miemiecczi. Lotrinżónié czasã  mògą pò swòjimù gadac.

Lëdztwò: 2 346 292 mieszkańców (2014)

Kategòrëjô:Francëjô
Pòcztowi kòd

[mały|[Kanada]]
**Pòcztowi kòd** abò **pòcztowi adresowi numer** je to réga cyfrów abò cyfrów ë lëtrów dodôwanô do adresu, jakô mô za zgrôw ùłatwianié zortowaniégò pòcztowëch przeséłków. Pòcztowi kòd jidentifikëje zwëkòwò nadawczi ë przënôléżny pòcztowi ùrząd. Fòrmë ë spòsobë ùżiwkù tëch kòdów są rozmajité we rozmajitëch państwach.

Pòcztowi adresowi numer béł ju w 1857 rokù w Londonie. Dalszé próbë wcygnieniégò pòcztowëch kòdów prowadzëła Miemieckô òbczas drëdżi swiatowy wòjnë. Rzeszëło to sã òsoblëwò z tëm, że na pòcztach ùbëwało prôcowników z dobrą znajemnotą geògrafijé, ë téż z rozszérzającą sã òbéńdą, na chtërné trzeba bëło dorãczëwac przeséłczi miemiecczëm żôłnérzom. To bëło w 1941. W 1958 pòcztowé kòde wprowôdzëła Argentina, w 1959 Wiôlgô Britanijô, w 1963 Zjednóné Kraje, a w 1964 Szwajcarskô. W Pòlsczi brëkëje sã pòcztowé adresowé numerë òd 1972.

Kategòrëjô:Kòdë
Kategòrëjô:Jidentifikatorë
Wda

[thumb|[Bòrsk - Wda]]
**Wda** (**Czôrnô Wòda**) - to je rzéka dłużawë 198 km. Òna wpłiwô do Wisłë. 

Kategòrëjô:Kaszëbë
Kategòrëjô:Geògrafijô
Elzas

260px|thumb|Elzas - dzél Francëje, czerwòno zamalowóné na kôrce
**Elzas** (*Elsàss*) – je terô dzélã  Francëje. Òn je krótkò Miemiecczi. Elzasowié czasã  mògą pò swòjimù gadac i pisac, a nawetka w szkòłach je ùczonô religiô.

Kategòrëjô:Francëjô
Lëdowô nóta

**Lëdowô nóta** (*Ludowa Nuta*) z Kanadë - je amatorsczim karnã, chtërno òd 2005 rokù mô mòcną łączbã z Kaszëbama. Òni spiéwają dosc wiele pò kaszëbskù, a nawlékają do bëlny tradicji pòlsczi mùzyczi w Americe - *Chicago Style Polka*. Jich platkã mòże pùszczac na wszelejaczich rozegracjach i przëjãcach. To karno wëstãpiwało na Kaszëbach.

## Bùtnowé lënczi
*Lëdowô nóta

Kategòrëjô:Kanada
Kategòrëjô:Mùzyka
Notec

**Notec** (abò **Niéc**) – rzéka dłużawë 391&nbsp;km w nordowozôpodny Pòlsczi. Je nôwikszëm docekã Wartë. Dłużawą je Notec sedmą rzéką Pòlsczi. Dorzécznica zajimô 17&nbsp;300&nbsp;km².

Kategòrëjô:Geògrafijô Pòlsczi
Zôpadnô Flandriô

260px|thumb|Zôpadnô Flandriô - dzél Belgijsczi, czerwòno zamalowóné na kôrce
**Zôpadnô Flandriô** (*West-Vlaanderen*) – je terô dzélã  Belgijsczi. Òna je krótkò Néderlandzczi. 
 
 

Kategòrëjô:Belgijskô
Krësztof Celestin Mróngòwiusz

**Krësztof Celestin Mróngòwiusz** abò **Mrągòwiusz** (*Christoph Cölestin Mrongovius*; ùr. 19 lëpińca 1764 w Dąbrównie pòd Òlsztinkã n Mazurach, ùm. 3 czerwińca 1855 we Gduńskù) – ewangelëcczi dëchòwny, filolog, leksykògraf, wiôldżi hùmanista, pòliglota i pedagóga. Przeprowadzył pierszé wôżne w slawisticzi badania nad Kaszëbama i kaszëbizną. Jegò kaszëbskò-niemieckò-pòlsczi słowôrzk i nadczidniãca ò kaszëbskò-rusczich analogiach pòbùdzelë do badaniów rusczich ùczałëch, dzãka czémù zainteresowania Kaszëbama dostałë sã w krąg eùropejsczi pòliticzi.

## Żëcé i zwënédżi
Kùńcził Ùniwersytet w Króléwcu, w tim miesce mieszkôł do 1798. Studiowôł teòlogiã i filozofiã. Całi czas pògłãbiwôł znajomòsc pòlsczégò jãzëka. 11 maja 1798 òstôł mianowóny pòlskò-ewangelicczim kaznodzeją w kòscele sw. Anë i lektorã pòlsczégò jãzëka w Akademicczim Gimnazjum w Gduńsku. Òd 1812 béł òn téż szkòlnym pòlsczégò jãzëka w gduńsczi szkòle przë parafii sw. Jana. 

Òkróm pòlsczégò i niemiecczégò znôł téż łacëznã, grekã, hebrajsczi, francësczi i anielsczi. Ùcził sã téż rusczégò, czesczégò, łużëcczégò i lëtewsczégò. Mô niemôłé zwënédżi w pòlonisticzi. Wëdôwôł słowôrze pòlsczégò jãzëka (m.jin. *Dokładny słownik polsko-niemiecki*, niem. *Ausführliches polnisch-deutsches Wörterbuch*), do jaczich włącził régã pòmòrsczich regionalizmów. Kaszëbizmë mòże nalezc ju w słowarzu wëdónym w 1803. Mrągòwiusz béł pòmësłodôwcą programù badaniów kaszëbsczich. W latach 1826-1827 òdbéł nôùkową wanogã do Cecenowa i Główczëc. W ramach programù ùdało mù sã napisac skrómny kaszëbskò-niemieckò-pòlsczi słowôrzk z kòl 275 wërazama (ò titule *Zbiérk wëbrónëch kaszëbsczich wërazów spisónëch pòlską òrtografią, apartnëch òd pòlsczich*). 

Słowiznã Mrągòwiusz zbiérôł w wikszoscë òd Kabôtków, tj. z òkòlégò jezór Łebskò i Sarbskò. Rãkòpis słowôrza dostôł òd Mrągòwiusza rusczi badéra P.I. Prejs, jaczi w 1840 napisôł z niegò rapòrt (skrodzoną wersjã). Rapòrt stôł sã szerok znóny w nôùkowim swiece i béł zwëskóny w jinszich słowarzach (na przëmiôr w 1862 ù Hilferdinga, w 1875 ù Kolberga, w 1881 ù Biskùpsczégò, w 1893 ù Ramułta).

Całi program badaniów kaszëbsczich Mrągòwiusza realizowôł pózni F. Cenôwa.

## Przëpisczi

## Bùtnowé lënczi
*''Dokładny słownik polsko-niemiecki = Ausführliches polnisch-deutsches Wörterbuch, 1835''.

Kategòrëjô:Lingwistika
Léón Heyke

**Léón Heyke** - ùrodzył sã w 1885 rokù w Cërzni kòl Czelna w wejrowsczim krézu.
Òn chòdzył do prësczi pòwszédny szkòłë w Bieszkòwicach i do klasycznégò gimnazjum w Wejrowie. Dzãkã dëtkóm wejrowsczégò dzekana ks. Walãtégò Dąbrowsczégò rodã z Gòwina, skùńcził Dëchòwné Seminarium w Pelplinie, a pòsobno doktorancczé teòlogiczné sztudia w Fribùrgù Brizgòwijsczim i we Wrocławiu. Jakno wikari béł w czile parafiach. Òbczas I swiatowi wòjnë służił, jak wiele jinëch ksãżi w prësczi armie; béł sanitariuszã i kapelanã w Chełmnie i Czôrnym.
Pierszenił wiérztama w "Gryfie". Ùsôdzôł historiczné ë patrioticzné wiérztë, jakno ë miłotné. Béł wôżnym pòétą, chtëren pisôł nordową kaszëbizną lësôcką. Béł ksãdzã, doktorã teolodżëji ë jednym z zakłôdôrzów Towarzëstwa Młodokaszëbów. 

Jegò ùsôdztwò miało wiôldżi cësk na Aleksandra Labùdã ë Jana Trepczika. W 1930 rokù dostôł za lëteracczé ë pedagògiczné dzejanié Złoti Krziż Zasłëdżi. Miemcë mają go rozstrzélné na zôczątkù II-dżi swiatowi wòjnë (16 rujana 1939) w Szpãgawsczim Lasu kòl Starogardë.

[thumb|left|250px|Tôfla w kòscele we [Łątczińskô Wigòda|Wigòdze]]

## Ùsôdztwò (wëjimk)
* Wojewoda
* Dobrogòst i Miłosława (1923-39)
* Bardzeńskji vergle (1923)
* Kaszëbsczié spiéwë (1927)
* Podania kaszubskie (1931)
* Szôłôbùłki

### Dopisënczi


## Lëteratura
* J. Borzyszkowski, J. Mordawski, J. Treder: Historia, geografia, język i piśmiennictwo Kaszubów; J. Bòrzëszkòwsczi, J. Mòrdawsczi, J. Tréder: Historia, geògrafia, jãzëk i pismienizna Kaszëbów,; pòd red. Jana Mòrdawsczégò, tołmaczënk Jerzi Tréder, Wëdowizna M. Rôżok przë wespółrobòce z Institutã Kaszëbsczim, Gduńsk 1999, ISBN 83-86608-65-X.
* F. Neureiter: Geschichte der kaschubischen Literatur : Versuch einer zusammenfassenden Darstellung, 2. verb. u. erw. Auflage, Sagner, München 1991, ISBN 3876904889.
* F. Neureiter: Historia literatury kaszubskiej : próba zarysu, przełożyła Maria Boduszyńska-Borowikowa ; wstępem opatrzył Tadeusz Bolduan, Gdańsk : Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie, Oddział Miejski, 1982, ISBN 8300002561.

## Bùtnowé lënczi
* "Gryf"
* Worldcat
* LEGEŃDA Ò SPIĄCYM WÒJSKÙ
* „Żelezôk przed sądã”. Wëjimk 
* (pl)

Kategòrëjô:Kaszëbsczi pisarze
Kategòrëjô:Kaszëbsczi tołmôcze
Kategòrëjô:Mùżdżówczi òb jesén 1939
Kategòrëjô:Kaszëbi
Szczëtno (człuchòwsczé)

**Szczëtno** - to je wies w gminie  Przechlewò, w człëchòwsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Czedës to béł òbarny gard.

## Bùtnowé lënczi
*''Szczytno'' w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”

Kategòrëjô:Gmina Przechlewò
Silvio Berlusconi

**Silvio Berlusconi** (ùr. 29 séwnika 1936 rokù w gardze Milano) - to je italsczi pòlitikôrz. Òn béł premiéra w Italsce w latach 1994-1995, 2001-2006, a téż 2008-2011.

Kategòrëjô:Italskô
Kùjawë

**Kùjawë** (pòl. *Kujawy*) je to historëcznô krôjna ë etnograficzny region we westrzédni Pòlsczi, na Wiôlgòpòlsczëm Pòjezerzu, w dorzécznicë dólni Wisłë ë górni Niecë. Kùjawiacë są główną etnograficzną grupą ti òbéńdë.

Kùjawë leżą wnetk całowno w kùjawskò-pòmòrsczëm wòjewództwie. Pôłniowé ùbrzédżi są we wiôlgòpòlsczëm wòjewództwie, w koninsczim ë kolsczim krezie. 

Wiôldżé plachcie westrzédnëch Kùjaw zajimają czôrné zemie, chtërné słëchają do nôbarżi òbrodnëch zemiów w Pòlsczi. Do nôtëralnëch bògactwów krôjnë słëchô téż kamiannô sól, jaką wëczëchli sã w òkolim Inowrocławia ë Ciechocinka. Niéchtërné zdrzódła ùznają Włocławek za kùjawską stolëcã. Zwëkòwò rozdzélô sã etnograficzné Kùjawë na pòrénkòwé ze stolëcã we Włocławku ë zôpadné ze stolëcã w Inowrocławiu.

## Grańce
Kùjawë rozmiané jakò historëcznô krôjna grańczą na nordze z Pòrénkòwą Pòmòrską, na zôpadze z Wiôlgòpòlską (na nordze z Krajną, Pòznanskim ë na pôłniu z Kalisczim), na pòrénkù z Mazowszem. Kùjawskô grańca nëkô pò lewim brzégù Wisłë òd ùscégò Skrwë na pôłniu do ùscégò Wdë na nordze, rozcëgô sã kù zôpadowi do Kòrónowa ë Nakła òb Pakość do Niecë. Dali skrącô na zôpôd òd rzéczi, przecënô Jezoro Trląg ë strzelensczé lasë, dochôdaje dò Skulsczégò Jezora, zajimô Brdowsczé Jezoro, Chodecz ë Lubień Kujawski cobë dochadac przez Skrwã do Wisłë.

Historëczné Kùjawë zajimają dwa gardë na prawach krezu: Bëdgòszczã ë Włocławek, ë téż krezë: aleksandrowsczi, bëdgòsczi (bez gminë Dąbrowa Chełmińska ë czãscë gminë Kòrónowò), inowrocławsczi (bez òbéńdów na zôpôd òd pakosczëch jezerów), radziejowsczi ë włocławsczi. Cządë Kùjawów są téż w krezach: kolsczim, koninsczim, mogilensczim, płocczim, torunsczim ë żninsczim. Téż lewobrzégòwi cząd Torënia leżi w òbéńdze historëcznëch Kùjawów.

## Przëpisë

Kategòrëjô:Historëczné krôjnë Pòlsczi
Kategòrëjô:Etnograficzné krôjnë Pòlsczi
Dërżéń

thumb|100px|right|Dërżeńsczi herb
**Dërżéń** (we zdrojach: *Drizina*, *Drecen*, *Driesen*, *Dresno*, *Drezno* 1421 (KDW), *Dreesen* 1578, *Drusen* 1649, *Dersen*, *Droczen*, *Dirzen*, *Drezen*, *Dirczen*, *Drczen*, *Drdzen*; miem. *Driesen*) - gard w strzeleckò-drezdenecczim krézu w lubùsczim wòjewództwie.


Lëdztwò gardu: 10.193 (2008)
Wiéchrzëzna gardu: 10,72 km2

Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce
Kategòrëjô:Lubùsczé wòjewództwò
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë
Szczecinek

thumb|100px|right|Herb gardu
thumb|100px|right|Stôri herb gardu
thumb|100px|right|Fana gardu
**Szczecinek** (we zdrojach: *Neuen Stetin*, *Nien Stettin*, *Kleinstetin* 1575 (1579), *Neustettin*, *Nowoszczecin* 1707, *Nowy Szczecin*, *Szczecinek* XIX w., *Szczecink* (Cenôwa) ; miem. *Neustettin*; òdtwòrzóné mòżebné kaszëbsczé pòzwë: *Szczecënkò*, *Nowé Szczëtno*) – krézewi gard w zôpadnopòmòrsczim wòjewództwie.

## Spòdlowé pòdôwczi
*Lëdztwò gardu: 39.705 (2021)
*Wiéchrzëzna gardu: 48,63 km2
## Lëteratura
* G. Stone: Slav outposts in Central European history : the Wends, Sorbs and Kashubs, London, UK : Bloomsbury Academic, an imprint of Bloomsbury Publishing Plc, 2016, s. 213

Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë
Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce
Kategòrëjô:Zôpadnopòmòrsczé wòjewództwò
Damroka (mùzyczné karno)

**Damroka** (projekt *Damroka Kaszëbë Joł*) je mùzycznym karnã jaczé graje kaszëbskòjãzëkòwégò fòlka z elementama rockù. Pòwstôło w 2010 rokù. Założëlë je Damroka Kwidzyńskô (spiéw, autorka tekstów) ë Marek Romanowski (keyboard, kompozytor). Mùzyczné karno Damroka zadebutowało w 2011 rokù platą *Kaszëbë Joł*. W 2013 rokù wëchôdô singel «Takô jem», w 2015 rokù — plata *Made in Kaszëbë*.

## Diskògrafijô
;Sztudijné platë
* *Kaszëbë Joł* — (Soliton, 2011);
* *Made in Kaszëbë* — 2015.
;Single
* «Takô jem» — 2013.

## Nôleżnicë
* Damroka Kwidzyńskô — spiéw, autorka tekstów;
* Marek Romanowski — keyboard, kompozytor;
* Krzysztof Paul, Michał Zienkowski, Andrzej Ciborski — gitara;
* Robert Kuśmierski, Paweł Zagańczyk — akordeon;
* Grzegorz Sycz — perkùsëjô;
* Michał Górecki, Tomek Przyborowicz — basowó gitara;
* Natalia Janik — skrzëpczi.

## Bùtnowé lënczi
* Katalog. Muzyka rozrywkowa. Folk & Szanty. Damroka. Kaszëbë Joł Promocja (Soliton);
* Lokalni muzycy pracują pełną parą (Kartuzy.info);
* Damroka Kaszëbë Joł walczy o tytuł płyty folkowej roku (Express Kaszubski);
* Takô jem — nowy energetyczny singiel Damroki (posłuchaj) (Express Kaszubski);
* Damroka. Songs (Reverbnation.com);
* Damroka (Facebook).

Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura
Kategòrëjô:Rockòwé karna
Môłô Gałązniô

**Môłô Gałązniô** (pòl. *Gałąźnia Mała*) - to je wies w pòmòrsczim wòjewództwie, w bëtowsczim krézu, w gminie Kôłczëgłowë. Tu je elektrowniô na wòdã. 

## Bùtnowé lënczi
*elektrowniô

Kategòrëjô:Gmina Kôłczëgłowë
Bòléńc

**Bòléńc** - to bëła wies w gminie Smôłdzëno, tam gdze terô je Słowińsczi Nôrodny Park. W ni bëlë rëbôcë, ale wiater przenôszô tu piôsk z placa na plac, a zasëpôł wies.

Kategòrëjô:Słowińcë
Kategòrëjô:Turistika
Radzëzna Kaszëbsczégò Jãzëka

**Radzëzna Kaszëbsczégò Jãzëka** – ùdba ùsadzonô 26 zélnika 2006 rokù jakô je fòrmalno dzélã Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô. Przédnym ji zgrôwã je m.jin. wëpòwiadanié sã w sprawach jãzëkòwi pòliticzi K-PZ, króm tegò pòdja òna próbã ùsztandarizowaniô pisënkù kaszëbsczégò jãzëka. Przédnikã *Radzëznë* béł prof. Édwôrd Bréza, a òn ùznôł, że "... jem téż dbë, że waranié kaszëbiznë bãdze zanôlégac òd te, czë Kaszëbi so na to ù Bòga zasłùżą." Wiele ò ròbòtach ti Radzëznë mòże przeczëtac w Biuletinie Radzëznë Kaszëbszégò Jãzëka. 

## Òbôczë téż
* Biuletin Radzëznë Kaszëbsczégò Jãzëka

## Bùtnowé lënczi
* https://www.youtube.com/@BiuroZKP
* ''Kreatywność językowa Kaszubów na przykładzie uchwał podejmowanych przez Radę Języka Kaszubskiego''
* z Radzëznë
* ''Uchwały w sprawie stosowania kaszubskich imion oficjalnych oraz ich zdrobnień''
Czińsbarg

thumb|100px|right|Czińsbarsczi herb
**Czińsbarg** (abò **Czińsbarch**, we zdrojach: *Konigesberge* 1244, *Konigesberge* 1267, *Kunigsperg*, *Königsperg*, *Kungesborg*, *Kÿnsberg* 1575 (1579), *Cuningsperg* 1577 (Stefano Bonsignori), *Kuningsperg* 1578, *Kömsperg* 1652, *Kinsperg* 1652, *Königsberg*; pòl. *Chojna*, miem. *Königsberg in der Neumark*) - gard w gripiewsczim krézu w zôpadnopòmòrsczim wòjewództwie nad Rurzëcą. 

## Toponimijô
Miono *Czińsbarg* je rekonstrukcëją - dólnomiemiecczé *barg* (górnomiemiecczé *berg*) Kaszëbi òddają jakno "barg" abò "barch"), miono *Czińs-* je skùtkã tipicznégò dlô kaszëbsczi mòwë zmitczeniô "kji"→"czi"; rëchli miemiecczé miono *Königs-* òstało skróconé do *Kins-* co je widzec w zapisënkù z 1652 rokù, a téż je to widzec w serbòłużëcczich mòwach dze gard bez Miemców zwóny *Königsbrück* je bez Łużëcczich Serbów zwóny *Kinspork*, a téż w Małopòlsce gdze czedës béł gard zwóny pò pòlskù *Kinsbark* (miem.: *Königsberg*), pózdni sparłãczony ze wsą co sa zwaa *Dólnô Mszana* (pl: *Mszana Dolna*). 

Dzysdniowé pòlsczé miono *Chojna* je mionã òpiartim na felerny rekònstrukcëji.

## Spòdlowé pòdôwczi
*Lëdztwò gardu: 7.398 (2009)
*Wiéchrzëzna gardu: 12,12 km2

Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë
Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce
Kategòrëjô:Zôpadnopòmòrsczé wòjewództwò
Drawsko Pomorskie

thumb|100px|right|Herb gardu
thumb|100px|right|Fana gardu
**Drawsko Pomorskie** (przódë wierã **Drawa*, we zdrojach: *in ponte Drawe* (?) 1273 (KDW), *Dravenborch* 1297, 1306, *Draborg*, *Drawenburgh* 1329, *Drawenborge* 1430 (KDW), *Drawberg* 1577 (Stefano Bonsignori), *Tramburg* 1675, *Dramburg*, *Drahim* (Cenôwa); pòl. *Drawsko Pomorskie*, miem. *Dramburg*; òdtwòrzóné mòżebné kaszëbsczé pòzwë: *Drôwa*, *Drôwno*, *Drôwsko*) – krézewi gard w zôpadnopòmòrsczim wòjewództwie nad Drôwą.

*Lëdztwò gardu: 11.343 (2021)
*Wiéchrzëzna gardu: 22,33 km2

## Topònimijô
Miemce dodalë do słôwiańsczégò dërżenia człon *-borch*, stąd gard zwôł sã przódë wierã **Drawa*, abò co je mnié mòżlëwé **Drawno*
## Lëteratura
* G. Stone: Slav outposts in Central European history : the Wends, Sorbs and Kashubs, London, UK : Bloomsbury Academic, an imprint of Bloomsbury Publishing Plc, 2016, s. 213

Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë
Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce
Kategòrëjô:Zôpadnopòmòrsczé wòjewództwò
Brzézno Szlachecczé

thumb|150px|left
thumb|250px|left|Kòscół

**Brzézno Szlachecczé** (pòl. *Brzeźno Szlacheckie*) to wies w bëtowsczim krézu, w gminie Lëpińce. Tu je rodné gniôzdo rodzëznów Brzezyńsczich np. Spiczôk-Brzezyńsczich.

## Bùtnowé lënczi
*1.) Brzeźno w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”
*szkòła
Kategòrëjô:Kaszëbë
Kategòrëjô:Gmina Lëpińce
Wielé

**Wielé** - to je wies w gminie Kôrsëno, w kòscérsczim krézu, w pòmòrsczim wòjewództwie. Ta wies je nad Wielewsczim J., kòl 35km òd krézowégò gardu Kòscérzna. Wielé je wôżnym turistnym òstrzódkã z wiele penzjónatama, wczasowima chëczama ë agrokwatérama. 

## Bùtnowé lënczi
*Wiele w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”

Kategòrëjô:Gmina Kôrsëno
Kategòrëjô:Kaszëbë
Górczi (Gmina Kôrsëno)

**Górczi** - są wsą w gminie Kôrsëno, w kòscérsczim krézu, w pòmòrsczim wòjewództwie.

Kategòrëjô:Gmina Kôrsëno
Kategòrëjô:Kaszëbë
Celestino Migliore

thumb|Arcëbiskùp Celestino Migliore
mały
**Celestino Migliore**  - ùr. 1 lëpinca 1952 w Italsce. Òn sztudérowôł i pò pôrã latach dożdôł sã ksãżich swiãceniów, chtërne przëjimnął 25 stëcznika 1977 rokù. Òn je òd 2003 tokù titëlarny arcëbiskùp Canosë, a òd 2010 rokù apòstolsczi nuncjusz w Pòlsce. Òd 28 maja 2016 rokù òn je  apòstolsczi nuncjusz w Rusczi Federacje.  17 lëpinca 2016 rokù òn pòwiedzôł w Swiónowie do Kaszëbów pò kaszëbskù: "Lubòtny Drësze, wiôldżé pòzdrowienié dlô kaszëbsczégò ludu. Ceszã sã, że jem dzysô z Wama wszëszczima ù Matczi Bòsczi Swiónowsczi."

 
## Òbaczë téż
*(pl)
*Przemówienia powitalne 

Kategòrëjô:Katolëcczi Kòscół
Kategòrëjô:Italskô
Kategòrëjô:Pòlskô
Kategòrëjô:Ruskô
Gôchë

**Gôchë** (pòl. *Gochy*) - to są dzélã Kaszëb. Tu mieszkają *Kaszubë*. Lëpińce są jich wôżną wsą.
Na Gôchach gôdô sã, że bez Kaszëbów król Sobiesczi bë ni miôł dobëté Tërków.

### Lëteratura
Bernard Zëchta. Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków 1967, tom I, s. 298

Kategòrëjô:Kaszëbë
Frãcëszk Jank

**Frãcëszk Jank**  (ùr. 27 séwnika 1897 w Łãczëńsczi Hëce – ùm. 30 maja 1990), béł ksãdzã. Òn sztudérowôł i pò pôrã latach dożdôł sã ksãżich swiãceniów, chtërne przëjimnął 17 czerwińca 1923 rokù. Òn béł òd 1925 rokù doktor.  W II swiatowi wòjnie òn béł krótczi czas w miemiecczim lagrze Stutthof. Òn béł ùczbiôrz w Wëższim Dëchòwnym Seminarium w Pelplinie i biwôł w Swiónowie.
 
## Òbaczë téż
*(pl)
*ks. Jank
*(pl)

Kategòrëjô:Katolëcczi Kòscół
Kategòrëjô:Kaszëbi
Kategòrëjô:Stutthof
Kategòrëjô:Ùczbiôrze
Jón III Bernoùlli

thumb
**Jón III Bernoùlli**  (*Johann III Bernoulli*) (ùr. 1744 w Szwajcarsce – ùm. 1807), béł astronomã. Òn béł w Szczëpkòjcach ë pisôł m. jin. ò kaszëbsczim jãzëkù: „Òkòma tegò wiôlgô apartnosc tegò jãzëka òd miemiecczégò je niemiło dlô szlachtë, chtërna mô majątczi na Kaszëbach, temù òbsôdélcowie majątków robią wszëtkò, chòc donëchczas bez wikszi zwënédżi, żebë miemiecczi jãzëk ùpòwszédniac i kaszëbsczi wëplenic.”

## Lëteratura
* Reisen durch Brandenburg, Pommern, Preußen, Curland, Russland und Pohlen in den Jahren 1777 und 1778. tom I, Leipzig 1779

## Bùtnowé lënczi
*VIAF
*http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D25847.php
*Skąd nasz ród? 

Kategòrëjô:Astronomijô
Kategòrëjô:Szwajcarskô
Torń

**Torń** abò **Toruń** (we zdrojach: *Thorun* 1230, *Thorn* 1241, *Thorum* 1248, *Toruń* 1892, *Torunj* (Cenôwa); pl. *Toruń*, miem. *Thorn*) – wiôldżi gard ë jedna ze stolëców kùjawskò-pòmòrsczégò wòjewództwa. Torń mô sztatus gardu na prawach krezu.

Tu ùrodzył sã Mikòłôj Kòpernik, wiôldżi pòlsczi astronom, matematik, ekonomista, wòjskòwi strateg i lékôrz (ùr. 1473 - ùm. 1543).

Tu w 1466 rokù, na torëńsczim Dwòrze Artusa béł pòdpisóny II torëńsczi mir z Krzëżôkama. Wôżne starodôwnotë to: rôtësz, krzëżôczi zómk i jin.

Stôri Gard Tornia je wpisóny na lëstã swiatowi spôdkòwiznë kùlturë UNESCO.

## Torëńskô Galeriô

602945_Toruń_dzielnica_Starego_Miasta_z_kat._J._Chrzciciela_03.JPG|Stôri Gard Torëńsczi.
Toruń,_Rynek_Staromiejski_(pomnik_Kopernika)_(OLA_Z.).JPG|Szlachòta Kòpernika na torëńsczim rënku.
Torun_ratusz_corr.jpg|Torëńsczi rôtësz
Gdanisko_w_Toruniu.jpg|Krzëżôczi zómk w Torniu
Torun01CenterWithWall_level_corr.jpg|Torń i Wisła
Toruń_-_Poczta_Główna_01.jpg|Torëńskô Poczta
Artus_Court_in_Toruń_in_National_Day_decoration.jpg|Torëńsczi Dwór Artusa
CopernicusHouse.jpg|Dodóm Kòpernika w Torniu
Toruń_-_Osioł_01.JPG|Torëńskô szlachòta òsełka
Torun08CenterOfTown.jpg|Stôri Rënk Torëńsczi
Toruń_-_Rynek_Nowomiejski_01.jpg|Rënk w Nowim Gardze Torëńsczim
Toruń_-_Old_Town_by_night_01.jpg|Torń w nocë
602989_Toruń_Krzywa_Wieża_01.JPG|Torń
Torun_apartment_house_under_the_star2.jpg|Torëńsczi dodóm pòd Gwiôzdą
Toruń,_hala_tokarni,_1898,_ul._Grudziądzka_(OLA_Z.).JPG|Torëńskô fabrika


### Lëteratura
Bernard Zëchta. Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków - Gdańsk 1972, tom V, s. 374 

### Òbaczë téż
* Òficjalnô starna gardu

## Bùtnowë lënczi

Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë
Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce
Kategòrëjô:Kùjawskò-pòmòrsczé wòjewództwò
Zrzeszenié Lubòtników Kaszëbiznë „Stanica"

**Zrzeszenié Lubòtników Kaszëbiznë „Stanica"**  (*Zrzeszenie Miłośników Kaszubszczyzny „Stanica"*) – to bëła stowôra. Òno miało sedzbã w Toruniu ë wëdało np. w kaszëbsczim jãzëkù: „Żëcé i przigodë Remusa. Zvjercadło kaszubskji”

## Lëteratura
* Aleksander Majkowski, Żëcé i przigodë Remusa. Zvjercadło kaszubskji. Przedmowę o życiu i twórczości autora napisał Andrzej Bukowski, Toruń 1938

## Bùtnowé lënczi
*ŻËCÉ I PRZIGODÉ REMUSA.ZVJERCADŁO KASZUBSKJI
 

Kategòrëjô:Kaszëbsczi jãzëk
I Kaszëbsczi Kòngres

**I Kaszëbsczi Kòngres** - béł zòrganizowóny w Wejrowie w 1946 rokù przez òstałëch przë żëcym - pò II swiatowi wòjnie - dzejôrzów. Tëdë lëdze ùpòmnielë sã ò doprzińdzenié Kaszëbów i aùtochtónów do stanowiszcz w administracji, ò pòmòc dlô zgermanizowónëch pòtómków lëterzczich Kaszëbów znad Łebsczégò Jezora (Słowińców), ò normalné leżnoscë rozwiju kaszëbiznë.
## Lëteratura
* J. Borzyszkowski, J. Mordawski, J. Treder: Historia, geografia, język i piśmiennictwo Kaszubów; J. Bòrzëszkòwsczi, J. Mòrdawsczi, J. Tréder: Historia, geògrafia, jãzëk i pismienizna Kaszëbów, Wëdowizna M. Rôżok przë wespółrobòce z Institutã Kaszëbsczim, Gduńsk 1999
* M. Fleming: Communism, Nationalism and Ethnicity in Poland, 1944-1950, London and New York 2009https://books.google.pl/books?id=39yNAgAAQBAJ&pg=PA189&lpg=PA189&dq=koz%C5%82owski+splett&source=bl&ots=kzhip6DhYk&sig=G0yT79BbqrJjQw7enRt7JrxDR_s&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi9wujiyLfTAhWHIcAKHSVkBmsQ6AEIVDAJ#v=onepage&q=kashubians&f=false
* G. Stone: Slav outposts in Central European history : the Wends, Sorbs and Kashubs, London, UK : Bloomsbury Academic, an imprint of Bloomsbury Publishing Plc, 2016, s. 340

## Bùtnowé lënczi
*"Pomerania"
 
Kategòrëjô:Kaszëbi
Zwisłi niedbôłk

thumb|Zwisłi niedbôłk
**Zwisłi niedbôłk** (*Melica nutans*) – to je ôrt z rodzëznë *Poaceae*. Òn rosce m.jin. na Kaszëbach. 

Kategòrëjô:Bòtanika
Jednoseminnô mąkùszka

**Jednoseminnô mąkùszka** (*Crataegus monogyna* Jacq.) – to je czerz abò nisczé drzéwiã z rodzëznë różowatëch (*Rosaceae*). Òna rosce m. jin. na Kaszëbach, a ji jeden brzôd mô jedno semiã.

## Lëteratura
*Przewodnik do rozpoznawania roślin i zwierząt na wycieczce / tekst Ute E. Zimmer, Alfred Handel ; oprac. całości Wilhelm i Dorothee Eisenreich ; [przekł. Ewa Rachańska, Piotr Kreyser] Warszawa : Multico, 1996, s. 54.

## Bùtnowé lënczi
* http://luczaj.com/rocznik%20dendrologiczny%202008.pdf
 

Kategòrëjô:Bòtanika
Dãbczi

mały
**Dãbczi** (pòl. *Dębki*, miem. *Dembeck*) – to je starô kaszëbskô wnożëna w gminie Krokòwa. Kòl Dãbk w dôwnëch czasach bëła pòzwa  Miodowô Góra, a XVIII stalata szedł na dno britańsczi òkrãt "General Carleton". 

## Lëteratura
*"Polsko-Kaszubski Słownik Nazw Miejscowych i Fizjograficznych" / "Pòlskò-Kaszëbsczi Słowôrz Miestnëch ë fizjografnëch Mión", s. 29, ISBN 978-83-87258-86-3 wydanie I, Gdańsk 2006 Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie pod redakcją Andrzeja Chludzińskiego

## Bùtnowé lënczi
* Dębek

Kategòrëjô:Kaszëbë
Lilewô szczipówka

**Lilewô szczipówka** (*Carabus (Megodontus) violaceus*) - to je dosc wiôldżi bączk z rodzëznë szczipówkòwatëch (*Carabidae*). Òna żëje np. w lasach m. jin. na Kaszëbach.

## Lëteratura
* Augustowski B. (red.): Pojezierze Kaszubskie (praca zbiorowa), Gdańsk : GTN, 1979, s. 208 

Kategòrëjô:Òwadë
Żëwòtnik

thumb|''Thuja occidentalis''
**Żëwòtnik** (*Thuja* L.) - to je szlach roscënów z rodzëznë cyprisowatëch. Na Kaszëbach rosce *Thuja occidentalis*. 

Kategòrëjô:Bòtanika
Katowniô w Gduńskù

thumb|Katowniô w Gduńskù
**Katowniô w Gduńskù** (pòl. *Katownia w Gdańsku*) – je zbùdowónô w II pòłowie XIV stalata. 

Kategòrëjô:Gduńsk
Wëbiérné prawò

**Wëbiérné prawò** – je w Pòlsce òd 1 zélnika 2011 rokù regulowóné przez wëbiérny kòdeks.

## Bùtnowé lënczi
* *DYREKTYWA RADY 94/80/WE z dnia 19 grudnia 1994 r. ustanawiająca szczegółowe zasady korzystania z prawa głosowania i kandydowania w wyborach lokalnych przez obywateli Unii zamieszkałych w Państwie Członkowskim, którego nie są obywatelami*
* *Ustawa z dnia 5 stycznia 2011 r. Przepisy wprowadzające ustawę – Kodeks wyborczy.* (Dz.U. 2011, nr 21, pòz. 113)
* *Ustawa z dnia 5 stycznia 2011 r. – Kodeks wyborczy.* (Dz.U. 2011, nr 21, pòz. 112)http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU20110210112

Kategòrëjô:Demokracjô
Kategòrëjô:Prawò
Pôłniowi Tirol

**Pôłniowi Tirol** (miem. *Südtirol*, italsczi *Alto Adige*) je dzélã Tirolu.

## Bùtnowé lënczi
*(pl)
*http://www.bz-bx.net/

Kategòrëjô:Tirol
Dialog Globalnëch Miastów

**Dialog Globalnëch Miastów** (*Global Cities Dialogue*) - to je òrganizacjô, chtërna je òdpòwiescą na wezwania globalizacji a téż na to że, rosce znaczenié miastów. Ji célã je wëmiana doswiôdczeniów i robòta na rzecz rozwiju jinfòrmacjowi spòlëznë. M. jin. Gduńsk je w ni òd 12.05.2000 r. 

Kategòrëjô:Gduńsk
ICLEI

**Midzënôrodnô Radzëzna dlô Môlowëch Strzodowiskòwëch Pòdjimiznów** (*ICLEI - Local Governments for Sustainability*) - to je stowôra, chtërna mô za cél bùdowanié òglowòswiatowi rësznotë môlowëch samòrządzënów dlô rozwiju òglowi pòliticzi òchrónë strzodowiska i zrównoważonégò rozwiju. Gduńsk je w ni òd 1991 rokù i bierze m.jin. ùdzél w swiatowi Kampani Miasta dlô Òchrónë Klimatu (*Cities for Climate Protection Campaign*), a téż Kampani Miastów i Miastków dlô Zrównoważonégò Rozwiju - Môlowô **Agenda 21**.

Kategòrëjô:Gduńsk
Eurocities

**EUROCITIES** - to je stowôra wiôldżich miastów w Eùropie, chtërna zajimô sã procesã jintegracjë na równiznie môlowëch samòrządzënów. Ji célã je lobbòwanié w rozsądzënkòwëch krãgach Eùropejsczi Ùnie na rzecz rozwiju eùropejsczich metropòliów, wprowôdzanié projektów tikającëch sã wespółdzejaniô i wëmianë doswiôdczeniów pòmidzë nôleżnikoma w òbjimie kùlturalno- spòlëznowégò i ekònomicznégò rozwiju, òchrónë rodë, a téż spòdlëczny òpieczi. M. jin. Gduńsk je w ni òd 1995 rokù. 

Kategòrëjô:Eùropa
Kategòrëjô:Gduńsk
Sądowny ekspert

**Sądowny ekspert** – to je człowiek, chtëren rozmieje swój fach, pòwòłóny przez sąd do wëdaniô ekspertizë w zôkrãżu jegò wiédzë. W urzãdnëch sprawach, chtërne są prowadzoné na spòdlim ùstawù, pò zdaniu sã na rozsądzenié znajôrza nie brëkùje płacëc. Państwa na swiece mają ò sądownëch ekspertach rozmajité prawa.

## Lëteratura
* Dz.U. 2005 nr 15 poz. 133

Kategòrëjô:Antropòlogijô
Zômòstné

** Zômòstné** - to je kaszëbskô wies w gminie Wejrowò, w wejrowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. 

## Bùtnowé lënczi
*Zamostne w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”

Kategòrëjô:Kaszëbë
Kategòrëjô:Gmina Wejrowò
Lech Wałęsa

**Lech Wałęsa** (ùr. 29 séwnika 1943 w Popowie) – to je pòlsczi pòlitikôrz. W latach 1980-1991 béł przédnikã „Solidarnoscë”, òd 1990 do 1995 rokù béł prezydentã Pòlsczi Repùbliczi, noblista w 1983 rokù . Òd 1997 rokù òn je pòczestnym òbëwatelã gardu Gduńsk.

## Przëpisczi

	 	
Kategòrëjô:Pòlskô	
Kategòrëjô:Gduńszczani
Parafiô sw. Môrcëna w Serakòjcach

**Parafiô sw. Môrcëna w Serakòjcach** - je òd XIV stalata. Tu dosc krótkò parafialnégò kòscoła w Serakòjcach je stôri drzewiany kòscół. Tu mòże czëc kaszëbsczi jãzëk. 

## Bùtnowé lënczi
*http://www.diecezja-pelplin.pl/dekanaty-i-parafie?pid=126&sid=347:Parafia-Swietego-Marcina

## Zdrzë téż
Swiãti Môrcën z Tours

Kategòrëjô:Kaszëbë
Bochotnica

**Bochotnica** je wiôlgô wies w pùławsczim krézu, lubelsczim wòjewództwie, leżącô nad rzéką Bystra.

Kategòrëjô:Lubelsczé wòjewództwò
Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce
Niebãdzëno

**Niebãdzëno** - to je wnożëna w pòmòrsczim wòjewództwie, w lãbòrsczim krézu, w gminie Nowô Wies. 

Kategòrëjô:Gmina Nowô Wies
Pańsczé Przemienienié

thumb|Pańsczé Przemienienié - òbrôz
**Pańsczé Przemienienié** - to je swiãto, chtërno wëpôdô 6 zélnika w katolëcczim kòscele.

Kategòrëjô:Chrzescëjaństwò
Kategòrëjô:Zélnik
Pańsczé Wniebòwstąpienié

thumb|Pańsczé Wniebòwstąpienié - òbrôz
**Pańsczé Wniebòwstąpienié** - to je swiãto, chtërno wëpôdô 40. dnia òd Jastrów (czwiôrtk) w christianiznie. W katolëcczim kòscele òno je w VII Wiôlgònocną Niedzelã.

Kategòrëjô:Chrzescëjaństwò
Òstatnô Wieczerzô

thumb|Òstatnô Wieczerzô - òbrôz Leonardo da Vinci (1452-1519)
**Ostatnia Wieczerza** - to bëła pòdług Ewanielii wieczerzô (Pascha) Jezësa z Apòstołama, chtërna bëła dzéń przed Jegò smiercą w zali. 

Kategòrëjô:Chrzescëjaństwò
Parafiô sw. Jana Chrzcëcela w Serakòjcach

**Parafiô sw. Jana Chrzcëcela w Serakòjcach** - je òd 1983 rokù. Tu dosc krótkò tegò parafialnégò kòscoła w Serakòjcach je dosc nowi smãtôrz. Tu mòże czëc kaszëbsczi jãzëk. 

## Bùtnowé lënczi
*http://www.diecezja-pelplin.pl/dekanaty-i-parafie?pid=126&sid=346:Parafia-Swietego-Jana-Chrzciciela

## Zdrzë téż
Swiãti Jón Chrzcëcél

Kategòrëjô:Kaszëbë
Parafiô Nôswiãtszégò Serca Pana Jezësa w Lëni

**Parafiô Nôswiãtszégò Serca Pana Jezësa w Lëni** - je òd 1923 rokù. Ji parafialny kòscół je w Lëni. Tu mòże czëc kaszëbsczi jãzëk. 

## Bùtnowé lënczi
*http://www.diecezja-pelplin.pl/dekanaty-i-parafie?pid=126&sid=342:Parafia-Najswietszego-Serca-Pana-Jezusa

Kategòrëjô:Kaszëbë
Parafiô Swiãti Trójcë w Kòscérznie

**Parafiô Swiãti Trójcë w Kòscérznie** - je òd 1210 rokù. Ji parafialny rzimskòkatolëcczi kòscół je w Kòscérznie. Tu mòże czëc kaszëbsczi jãzëk. 

## Bùtnowé lënczi
*http://www.diecezja-pelplin.pl/dekanaty-i-parafie?pid=118&sid=264:Parafia-Swietej-Trojcy-Sanktuarium-Matki-Bozej-Krolowej-Rodzin

Kategòrëjô:Kaszëbë
Eùropejsczi Dzéń Jãzëków

**Eùropejsczi Dzéń Jãzëków** je swiãtowóny 26 séwnika òd 2001 rokù. Òn mô pòkôzôwac jãzëkòwą bòkadnosc w Eùropie. W sami Eùropejsczi Ùnii je wicy jak 60 môlowich pòspólnotów, chtërné ùżiwają jãzëków òbéńdowëch abò mniészëznowëch. Pòdług spisënkù z 2011 rokù wicy jak 106 tës. mieszkéńców Pòlsczi gôdô pò kaszëbskù. Do tegò trzeba dorechòwac wszëtczich, co wëjachelë bùten, ale wcyg nie zabëlë swòji mòwë.
Eùropejsczi Dzéń Jãzëków mô m.jin. zôchãcywac do ùczbë jãzëków i to nié leno tëch nôbarżi znónëch jak np. anielsczi, ale prawie tëch miészëch, jak kaszëbsczi.

## Bùtnowé lënczi
*Eùropejsczi Dzéń Jãzëków (pòlsczi)
*''O językach obcych z Danutą Stenką''

Kategòrëjô:Lingwistika
Szëmón Cyrenejczik

**Szëmón Cyrenejczik** – pòdług Ewanieliów jak òn szedł z pòla włożele na niegò krziż, żebë gò niósł za Jezësa. Wspòmink ò Szëmónie Cyrenejczikù je w trzech Ewanieliach: Mt 27,32; Mk 15,21 i Łk 23,26.

Kategòrëjô:Nowi Testameńt
Ògród

thumb|Ògród
**Ògród** - to je to plac, na chtërnym roscą rozmajité roscënë. Mògą tu bëc np. wisznie i malënë.

## Zdroje
# Jaromira Labudda, *Zdrój słowa /Ùczbownik dlô kl. IV-VI/ dzél II.*, Wëdôwizna KPZ, Gduńsk 2010http://skarbnicakaszubska.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=120&Itemid=167

Kategòrëjô:Gbùrzëzna
Zwëczajnô charztowina

thumb|Zwëczajnô charztowina
**Zwëczajnô charztowina** (*Ammophila arenaria* (L.) Link.) – to je ôrt z rodzëznë *Poaceae*. Òna rosce m.jin. na Kaszëbach. 

## Bùtnowé lënczi
* ''Ammophila arenaria'' s. 78 w Słowińsczim Nôrodnym Parkù

Kategòrëjô:Bòtanika
Dwaseminnô mąkùszka

**Dwaseminnô mąkùszka** (*Crataegus laevigata* (Poir.) DC.) – to je czerz z rodzëznë różowatëch (*Rosaceae*). Òna rosce m. jin. na Kaszëbach, a ji jeden brzôd mô dwa semiona.

## Bùtnowé lënczi
* http://luczaj.com/rocznik%20dendrologiczny%202008.pdf
 

Kategòrëjô:Bòtanika
Karintia

[thumb|Pòłożenié Karintie na kôrce [Aùstriô|Aùstrie – pòmalowònô na czerwiono )]]

**Karintia** (miem. *Kärnten,* słoweńsczi *Koroška*) – je związkòwim krajã w Aùstrie. Òna òbjimô 9536 km²  wiéchrzëznë. 

W Karintji mieszkô 12 554 (2,38%)(2001) lëdzë nôleżącëch do słoweńsczi miészëznë. Nalezc mòże tam dopeltjãzëczné miemieckò-słoweńsczé tôfle.

## Bùtnowé lenczi

Kategòrëjô:Aùstriô
Żarnowsczé Jezoro

**Żarnowsczé Jezoro** (pòl. *Jezioro Żarnowieckie*) to je jedno z nôwikszëch jezór Kaszëb - wiéchrzëzna 1431 ha w wejrowsczim krézu. Wedle Bògùsława Rosë (*Bogusław Rosa*) rëna tégò Jezora je ferdã, snôdką hôwingą pòwstałą przez to, że w przeszłoce mòrze lodowcowi niecczi bëło zalòné, na zapôdający sã – przez pionowé rësznotë- òbéńdze lodofôłtowi akùmùlacji.

Kòl Żarnowsczégò Jezora bëła bùdowónô atomòwô elektrowniô. Pò wiôldżim nieszczescém z taką elektrownią w Japòńsce je wiedzec, że tu òna dlô Kaszëbów bë bëła strasznym kłopòtã na dłudżi lata.
Biwô pielgrzimka bôtama przez to Jezoro do Lëbkòwa a tej dali piechti do Żarnówca.
## Bùtnowé lënczi
*''Jezioro Żarnowieckie''
*''Żarnowieckie jezioro'' w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”

Kategòrëjô:Kaszëbsczé jezora
Mùzeum Kòscersczi Zemi

**Mùzeum Kòscersczi Zemi** w Kòscérznie je jinstitucją kùlturë, zacwierdzoną w 2006 rokù. Jegò robota polégô na rozkoscérzanim kùlturë Kaszëbów w kraju ë za grańcą. Do niégò słëchô téż skansen ze stôrima lokòmotiwama.

## Bùtnowé lënczi
*starna ò Mùzeum

Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura
Krëszińsczé Jezoro

**Krëszińsczé Jezoro** (pòl. *Jezioro Kruszyńskie*) to je jedno z wikszëch jezór Kaszëb - wiéchrzëzna 461,3 ha w bëtowsczim krézu.

Kategòrëjô:Kaszëbsczé jezora
Pontifícia Universidade Católica de Minas Gerais

mały|PUC-MG 
**Pontifícia Universidade Católica de Minas Gerais** (**PUC-MG**) je wôżnym môlã dlô rozwiju nôùczi òd 1958 rokù.

## Òbaczë téż
* Brazylskô

## Bùtnowé lënczi

* Pontifícia Universidade Católica de Minas Gerais

Kategòrëjô:Brazylskô
Kategòrëjô:Ùniwersytetë
Frankòwanié

thumb|300px|center|Dzél kùwertë pò frankòwaniu
**Frankòwanié** - automatné nadrëkòwanié na kùwerce pòcztowégò òpłôtkù ë temù nie brëkùje rãczno przëlepic  pòcztowi marczi. Tak to jidze chùtczi zrobic.

Kategòrëjô:Technika
Pôlëdło

thumb|right|200 px|Pôlëdło
**Pôlëdło** - to je przërëchtënk do grzôniô wësoczima temperaturama przez spôlëwanié gazu abò jinégò òpôłu. 
## Bùtnowé lënczi
* http://www.skarbnicakaszubska.pl/dokumenty/slowniki/pol-kasz/o.pdf

Kategòrëjô:Technika
Krwawô palësznica

thumb|Krwawô palësznica
**Krwawô palësznica** (*Digitaria sanguinalis*) – to je ôrt z rodzëznë *Poaceae*. Òna rosce m.jin. na Kaszëbach. 

Kategòrëjô:Bòtanika
Piedżi

**Piedżi** (łac. *ephelides*) – to są môłé cemné plamë na skórze lëdzy o jasny farbistoscë cała.

Kategòrëjô:Antropòlogijô
Sklep

**Sklep** - to je nôniższi szos bùdinkù. Òn je dzélowò abò czësto pòdzemny.

Kategòrëjô:Architektura
Ambùlans

**Ambùlans** - to je przewòzny spòsób namieniony do przewòzënkù chòrich abò renionych.

## Bùtnowé lënczi
*https://web.archive.org/web/20100420162208/http://www.zachrannasluzba.cz/galerie.htm

Kategòrëjô:Medicyna