Czôrnogóra

**Czôrnogóra** (serb./czôrnogórsczi jãzëk: *Црна Гора*, *Crna Gora*) – państwò w pôłniowòpòrénkòwi Eùropie, na zôpadze Bałkańsczégò Półòstrowù. Na pôłniowim zôpadze mô przistãp do Adriaticczégò Mòrza. Na zôpadze grańczi z Chòrwacją, na nordowim zôpadze z Bòsnią, òd nordowégò pòrénkù z Serbią (òd pòrénkù téż z dzélowò midzënôrodno ùznónym Kòsowò), òd pôłniowégò pòrénkù z Albanią.

Czôrnogóra ògłosëła pełną samòstójnotã 3 czerwińca 2006 rokù. Wczasni bëła dzélã kònfederatiwnégò Państwòwégò Związkù Serbie i Czôrnogórë (serb. *Državna Zajednica Srbija i Crna Gora*). Òd 2017 nôleżi do NATO. Ùżiwô eùro, nie bãdącë równak nôleżnikã eùroconë.

Stolëcą i nôwikszim gardã je Pòdgòrica. Historiczną i kùlturalną stolëcą Czôrnogórë je Cetinje.

## Geògrafiô
### Pòłożenié
Leżi w pôłniowòpòrénkòwi Eùropie, na zôpadnëch Bałkanach, pòmidzë Adriaticczim Mòrzã i Serbią.
### Wiéchrzëzna
thumb|Kôrta Czôrnogórë
*całownô: 13.812 km²
*wiéchrzëzna lądu: 13.452 km²
*wiéchrzëzna wòdów: 360 km²
*môl na swiece wedle wiéchrzëznë: 162.
### Lądowé grańce
*òglowô długòsc wszëtczich grańców: 680 km
*państwa, z jaczima mô grańce: Albaniô 186 km, Bòsniô i Hercegòwina 242 km, Chòrwacjô 19 km, Kòsowò 76 km, Serbiô 157 km
### Brzegòwô liniô
Czôrnogóra mô kòntinentalną brzegòwą liniã długòscë 293,5 km. Długòsc pieglëszczów – 73 km. W skłôd Czôrnogórë wchôdô 14 mòrsczich òstrowów.  
### Klimat
Czôrnogóra leżi w conie strzódzemnomòrsczégò klimatu. Je tuwò gòrąco i sëchò òb lato i jeséń, òb zëmã je dosc chłodno, bënë kraju je baro snieżësto.
### Ùsztôłcenié terenu
thumb|Fizycznô kôrta Czôrnogórë
Teritorium Czôrnogórë mòżna pòdzelëc na trzë rëmie: ùbrzég Adriaticczégò Mòrza, dosc plaskati westrzédni dzél (dze leżą dwa nôwikszé gardë Pòdgòrica i Nikšić) i górsczi systemë pòrénkù Czôrnogórë.    
### Wësokòsc terenu
thumb|Nôwëższi czëp Czôrnogórë –  (2 169 m n.r.m.)
*strzédnô wësokòsc: 1 086 m n.r.m.
*nôniższô wësokòsc: 0 m n.r.m. (Adriaticczé Mòrze)
*nôwëższi czëp: 2 522 m n.r.m (Bobotov Kuk)
### Gruńtë wedle ùżiwaniô
*rolné gruńtë 57,9% (w tim 33,7% òrnëch gruńtów)
*lasë 31,6% (w 2011)
## Lëdze i spòlëzna
### Pòpùlacjô
*wielëna lëdztwa: 614 249 (wôrtoscë szacowóné na lëpińc 2018)
*môl na swiece wedle wielënë lëdztwa: 169.
### Etniczné karna
thumb|Etnicznô kôrta Czôrnogórë
Wedle òglowégò spisënkù z 2011 rokù nôrodnoscowi skłôd w Czôrnogórze wëzdrzôł w taczi hewò spòsób: 

*Czôrnogórcë — 47,28% westrzód lëdzy, chtërny òkreslelë swòją etniczną przënôleżnosc
*Serbòwie — 30,20 % 
*Bòsniacë — 9,16 % 
*Albańczicë — 5,16 %
*Mùzułmanie — 4,28%
*Cëgónie — 1,06 %
*Chòrwacë — 1,02%
### Jãzëczi
thumb|Jãzëkòwô kôrta Czôrnogórë
Òficjalnym jãzëkã je ód 2007 „czôrnogórsczi jãzëk”. Do 1992 rokù państwòwim jãzëkã Czôrnogóry był jãzëk serbòchòrwacczi, a tej – „serbsczi jãzëk ijekawsczégò dialektu”. Tak pòzwóny „czôrnogórsczi jãzëk” je pò richtoscë jednym òd standartizowónëch wariantów serbòchòrwacczégò jãzëkòwégò systemù i je wzôjno zrozëmiałi z serbsczim, chòrwacczim i bòsniacczim jãzëkã.

W òglowim spisënkù z 2011 rokù mieszkańcë Czôrnogórë wëmieniwelë taczé rodné jãzëczi: 
*serbsczi — 44,67%
*czôrnogórsczi — 38,51%
*bòsniacczi — 6,17%
*albańsczi — 5,49%
*serbòchòrwacczi — 2,11%
*cëgańsczi — 0,85%
*chòrwacczi – 0,47%
### Religijné karna
thumb|Serbskô prawòsławnô cerczew w gardze Kotor
Wedle òglowégò spisënkù z 2011 rokù 74% lëdztwa słëchô do prawòsławnégò Kòscoła. 19,62% lëdztwa je mùzułmanama, 3,53% słëchô do katolëcczégò Kòscoła.
### Ùrbanizacjô
*mieskô pòpùlacjô: 66,8% (w 2018 r.)
*wikszé miesczé westrzódczi: Pòdgòrica 150 977 mieszkańców, Nikšić 56 970, Herceg Novi 19 536, Pljevlja 19 489, Bar 17 727 (wedle òglowégò spisënkù z 2011 rokù)
## Pòliticzny system
*òficjalnô pòzwa: Czôrnogóra (serbs., czôrnog.: *Црна Гора / Crna Gora*)
*pòliticzny ùstôw: parlamentarnô repùblika
*stolëca: Pòdgòrica
*czasowô cona: UTC+1
*państwowé swiãto: 13 lëpińca (Dzéń Państwòwòscë)
*nôrodny himn: „Oj, svijetla majska zoro” (*Ò jasnô majowô rzozo*)
Òbrôzk:National_Anthem_of_Montenegro.ogg
### Wëkònôwczô władza
* prezydent Milo Đukanović (òd 20 maja 2018)
* premier Duško Marković (òd 28 lëstopadnika 2016)
### Ùstawòdôwczô władza
Władzã ùstawòdôwczą sprôwiô jednojizbòwi parlament – Zéńdzenié Czôrnogórë (*Skupština Crne Gore*), jaczi skłôdô sã z 250 nôleżników wëbiérónëch na sztërëlatną kadencjã.

## Bibliografiô

* Czôrnogóra w „The World Factbook”

Kategòrëjô: Eùropejsczé państwa