open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Aleksander Labùda

**Aleksander Labùda** (ùr. 9 zélnika 1902 w Mirochòwie, ùm. 24 rujana 1981 w Wejrowie) – spòlëznowi dzejôrz ë ùtwórca, jeden z nôbelniészich kaszëbsczich felietónistów, baro znóny jakno „Gùczów Mack”. Òn miôł równak wicy pseudonimów.

W 1929 rokù wespółzałożëł razã z Janã Trepczikã Regionalné Zrzeszenié Kaszëbów. W latach 1933-1936 béł przédnym redaktorã cządnika Zrzesz Kaszëbskô, wespółrobił téż, jakno gazétnik, m.jin. z Gryfã ë Bënë ë buten.

Je aùtorã „Zasad pisowni kaszubskiej ze słowniczkiem ortograficznym” ë „Słowôrza kaszëbskò-pòlsczégò”. Z jegò kaszëbsczich wiérztów wëzérô miłota do domôcëznë i kaszëbsczi mòwë.

## Ùsôdztwò (wëjimk)
* *[[Bògòwie i dëchë naj przodków]]*, 1976/2008
* *Ewanielskô spiéwa*, 2002
* *Fazy rozwoju literackiego kaszubszczyzny*, Toruń 1937 (w: Teka Pomorska)
* *Guczów Mack gôdô. Chochołk*, 1979
* *Guczów Mack gôdô. Kąsk do smiechù*, 1971
* *Guczów Mack gôdô. Kukuk*, 1974
* *Guczów Mack gôdô. Zupa z krëszków*, 1971
* *Kaszëbsczim jesmë lëdã*, 1996
* *Słownik kaszubski*, 1960
* *Słownik polsko-kaszubski, Słowôrz kaszëbsko-polsczi*, 1981–1982

## Przëpisczi

## Bùtnowé lënczi
* Ó A. Labùdze
* VIAF
* Worldcat
 	

Kategòrëjô:Kaszëbsczi pisarze
Kategòrëjô:Kaszëbi
Norweskô

**Norweskô**, **Królestwò Norwesce** (norwesczi *Kongeriket Norge (Norge), Kongeriket Noreg (Noreg)*) – je państwã w Nordowi Eùropie na Skandinawsczim Półòstrowie. Stolëcznym gardã Norwesczi je Oslo. Greńczë ze Szwedzką, Fińską, ë Ruską.

Norweskô je kònstitucyjną mònarchią. Przédnikã kraju òd 1991 je król Harald V.

## Geògrafiô
[mały|left|[Fiord w Norwesce]]

### Wiéchrzëzna
* całownô: 323,802 km²
* wiéchrzëzna lądu: 304,282 km²
* wiéchrzëzna wòdów: 19,520 km²

### Lądowé grańce
* òglowô długòsc wszëtczich grańców: 2,566 km
* państwa, z jaczima mô grańce: Fińskô 709 km; Szwedzkô 1,666 km; Ruskô 191 km

### Brzegòwô liniô
25,148 km

### Klimat
Ùmiarkowany na ùbrzegu, bënë chłodny.

### Wësokòsc terenu
* strzédnô wësokòsc: 460 m. n.r.m.
* nôniższô wësokòsc: 0 m. n.r.m. (Norwesczé Mòrze)
* nôwëższi czëp: 2,469 m. n.r.m. (Galdhopiggen)

### Gruńtë wedle ùżiwaniô
* rolné gruńtë 2.7% (w tim 2.2% òrnëch gruńtów)
* lasë 33.3%

## Demografiô
### Pòpùlacjô
* lëdztwò: 5.627.400 mieszkańców (2026)

### Etniczné karna
Norwegowié 81.5% (w tim 60,000 Samów), jinszi Eùropejczëczi 8.9%, jinszi 9.6% (2021)

### Jãzëczi
Òficjalne: norwesczi bokmål, norwesczi nynorsk, jãzëczi mniészosci: lapońsczi, fińsczi

### Religijné karna
Kòscół Norwesczi (lëterstwò) 67.5%, Islam 3.1%, Katolëcyzm 3.1%, jinsze Chrzescëjańsczé wëznania 3.8%, jinsze religie 2.6%, nieòpisóne 19.9% (2021)

### Ùrbanizacjô
* mieskô pòpùlacjô: 84%

## Pòliticzny system
Norweskô je kònstitucyjną mònarchią. Przédnikã kraju je król z dinastii Glücksburgów. Przédnikã rządu je premiéra. Jednojizbowi parlament Storting mô 169 nôleżników wëbieranëch na sztërëlatną kadencjã.

* Król: Harald V (òd 17 stëcznika 1991)
* Premiéra: Jonas Gahr Støre (òd 14 pazdzérznika 2021)

## Przëpisë

## Bibliografiô
* Norweskô w „The World Factbook”

## Bùtnowé lënczi

Kategòrëjô: Eùropejsczé państwa
*
Wrocław

**Wrocław** (pòl. *Wrocław*, miem. *Breslau*, cz. *Vratislav*, łac. *Vratislavia)* - to je nôwikszim gardã ë stolëcą Szląska. Wrocław mô sztatus gardu na prawach krézu ë je stolëcą Dólnoszląsczégò wòjewództwa.

Już w X wëkù mieszkali tam lëdze. Wrocław mógł dostac swòje miono òd czesczégò kniazia Wratysława.

W XIII wëkù miasto rosło ë stło sã miastã. Mieszkali tam kupcë – Miemcë, Pòlôszë ë Żëdzë. Bëłë stawióné mërë ë kòscele. Wrocławski ùniwersytet òstał założony wiele pòzdrzéj, w rokù 1702.

Pòzdni, w XVIII wëkù, pò czasach wòjnów midzë Austriją a Prùską, Wrocław przeszëł do królestwa prùsczégò.

W czasach Drëdzéj Wòjny Swiatowéj Wrocław òstôł w wiôlgò czãsã zniszczony. Wiele Miemców wtenczas uciekło. Pò wòjnje miasto òstôło przëwróconé do Pòlsczi, ë wielu Pòlôchów z jinszëch dzélów kraju przëszło tam mieszkac.

Dziś Wrocław je wiôlgô kùlturalnô miasto, znónô z històriji, muzéów, teatrów ë żëcé sztudérsczégò. Niejednôrza gôdô sã na nie "Wenecjô Pòlsczi", bò w mieście je wiele wësp ë môstów.

## Galeriô

Òbrôzk:Ratusz wroclaw.JPG|Rôtësz
Òbrôzk:Wratislauia Breßlaw Breslau 17.Jh.jpg|Widzënk Wrocława w XVII s.

Kategòrëjô:Dólnoszląsczé wòjewództwò
Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce
Głogów

**Głogów** (miem. *Glogau*) - gard w dólnoszląsczim wòjewództwie. Głogów je stolëcą głogòwsczégò krézu. Głogów mô apartné ùrzãdë dlô gardu ë wsowi gminë. Lëdztwò gardu: 71 686 mieszkańców.

### Òbaczë téż
* Òficjalnô starna Głogòwa
thumb|left|200px|Rôtësz
thumb|left|200px
thumb|left|200px

Kategòrëjô:Dólnoszląsczé wòjewództwò
Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce
Bochnia

**Bochnia** – gard w małopòlsczim wòjewództwie, w bocheńsczim krézu. 

### Pòłożenié
Geògrafné kòòrdinatë: szérzô - 49° 58' N, długòta - 20° 25' E.

Bochnia je stolëcô bocheńsczégò krézu w małopòlsczim wòjewództwie.  Bochnia mô apartné ùrzãdë dlô gardu ë wsowi gminë.

### Pòdôwczi
Lëdztwò gardu: ~30 000 mieszkańców

### Òbaczë téż
* Òficjalnô starna Bochni

Kategòrëjô:Małopòlsczé wòjewództwò
Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce
Świdnica

100px|right|

**Świdnica** (miem. *Schweidnitz*) - gard w dólnoszląsczim wòjewództwie.

Geògrafné kòòrdinatë: szérzô - 50°50' N, długòta - 16°25' E

### Pòdôwczi
Lëdztwò gardu: 64 800 mieszkańców
Wiéchrzëzna gardu: 21,8 km2

### Òbaczë téż
* Òficjalnô starna gardu

Kategòrëjô:Dólnoszląsczé wòjewództwò
Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce
1382

**1382** / MCCCLXXXII – rok nieprzestãpny (zwëczajny), pòczątk chtërnégò przëpôdł na strzodã pòdług ùżiwónégò w nëch czasach juliańsczégò kalãdôrza. Pòwszechny w dzysdniowim swiece gregòriańsczi kalãdôrz zaczął bëc ùżiwóny dopiérze w 1582 (na zôczątkù leno w niechtërnëch katolëcczich krajach).

Je to 1382 rok naszi erë (pò narodzenim Christusa), 382. rok drëdżégò tësąclecô, 82. rok  XIV stolatégò, 2. rok 9-égò dzesãcolecô XIV stolatégò.

### Wëdarzenia
*

### Ùrodzëlë sã
* Erik Pòmòrsczi

### Ùmarlë
*

**↓** **Kalãdôrz na hewòtny rok (juliańsczi)** **↓**
1380 « 1381 « **1382** » 1383 » 1385


Kategòrëjô:XIV stolaté
Ùczba

**Ùczba** je całownotą ùsystematizowóny, lëdzczi wiedzbë, jakô mòże bëc wielerazowò empiriczno (dokôzama) werifikòwónô. Słowò "ùczba" mòże òznôczac téż òglową spòlëznã ùczałich ôs metodë, jaczima sã òni pòsługòwają przë dochôdanim do wiedzbë.

Wedle przibioru badérowaniô nôczãscy wëapartniwóné je 5 wietwów ùczbë:

* dokładné ùczbë (matematika, logika, ëtd.)
* nôtërné ùczbë (biologijô, chemijô, geògrafijô, ëtd.)
* hùmanistné ùczbë (lingwistika, historëjô, ëtd.)
* spòlëznowé ùczbë (ekònomijô, psychòlogijô, ëtd.)
* ùżiwóné (abò: stosowóné) ùczbë (infòrmatika, medicëna, ëtd.)

*
Film

180px|thumb|Kaméra
**Film** je wizualnym dokôzã złożonym z dowòlno dłudżi serëji nastąpiającëch pò se òbrazów, jaczé wëwòłëją doznanié rësznotë ë bezùstónkòwòscë. Termin "film" pòchôdô òd anielsczégò słowa na fòtograficzną blewiązkã, jakô bëła pierszim wôżnym medium do jich zapisowaniô ë distribùcëji. 

Pierszé filmë twòrzoné w XIX-im stolatim bëłë czôrno-biôłé ë bez zwãkù. Òd negò czasu we filmòwi technice miôł plac zacht pòkrok. Wikszosc filmów, jaczé pòwstôwają na zôczątkù XXI-gò stolatô je farwnô ë ze zwãkòwą stegną.

## Kaszëbizna w filmie
Kaszëbiznã i kaszëbską tematikã mòżna bëło widzec w rédżi filmów, w òsoblëwòscë w taczich dokazach, jak:
*Kaszëbë (1970);
*Remus (1987);
*Testament (2006);
*Miasto z morza (2009);
*Kamerdyner (2017).

Co rokù w gminie Żukòwò rëchtowóny je Festiwal Kaszëbsczich Filmów.

Artikel 12, ùst. 1 pkt b) Eùropejsczi Kôrtë Regionalnëch abò Miészëznowëch Jãzëków (dlô kaszëbsczégò jãzëka wôżny òd 1 czerwińca 2009 rokù) tikô sã m. jin. rëchtowaniô filmòwëch nôdpisów pò kaszëbskù i rozwijaniô przełożënków.

!
Wszechswiat

thumb|Universum - C. Flammarion, Woodcut, Pariz 1888, Farwòwanié : Heikenwaelder Hugo, Widen 1998
**Wszechswiat**, zwóny téż Kòsmòsã, w òglowim rozmienim òznaczô wszëtkò co nas òkrãżô, całą materiã i energiã. 

W pierszi pòłowie XX-gò stolatégò dlô wikszoscë ùczałich termin "Wszechswiat" (łac. *universum*, an. *universe*) òznaczôł całé continuum rëmòczasu w jaczim jistniejemë, razã z całą energiją i materëją w nim zamkłą. Próbë zrozmieniégò Wszechswiata w tim znaczënkù dokònuje sã w kòsmòlogiji, ùczbie jakô pòwsta ze sparłãczeniô fizyczi z astronomiją. W drëdżi pòłowie XX-gò stolatégò miół plac pòdzélënk kòsmòlogiji na òbserwacëjną (zwóną téż fizyczną) i teòreticzną. Òbserwacëjny kòsmòlogòwie są dbë, że nie je mòżlëwé badérowanié całégò continuum rëmòczasu. Teòreticzny kòsmòlogòwie zato mają nôdzejã duńc do pòznaniégò cawnotë rëmòczasu, mimò wiôldżi grãdoscë z zachòwanim empiricznëch ògrańczeniów w taczich rozważaniach.

Kategòrëjô:Astronomijô
Pòmòrsczé wòjewództwò

left|mały|Pòłożenié wòjewództwa na kôrce Pòlsczi
**Pòmòrsczé wòjewództwò** (pòl. *Województwo pomorskie*) - to je jedna z 16 jednostków sprôwnégò pòdzélënia Pòlsczi Repùbliczi. Pòłożoné je w północnym dzélu państwa, nad Bôłtã. Stolëcznym gardã e Gduńsk.

## Historëjô
lewo|mały
Wòjewództwò pòmòrsczé òstało ùsôdzoné w 1999 z wòjewództw pòprzedniégò sprôwnégò pòdzelenia:
* gduńsczégò 
* stôlpsczégò 
* jelbliąsczégò
* bëdgòsczégò

Przez protesty Bëdgòszczë nié ùsôdzono wiôldżégò regionù z Bëdgòszczą, Torniã, Włocławczim i Grëdządzã.

## Gardë


* 24 px Bëtowò
* 24 px Brusë
* 24 px Chònice
* 24 px Czérskò
* 24 px Dzërzgóń
* 24 px Człuchòwò
* 24 px Czôrné
 
* 24 px Czôrnô Wòda
* 24 px Dërszewò
* 24 px Frédląd
* 24 px Gdiniô
* 40 px Gduńsk
* 24 px Gméw
* 24 px Hél

* 24 px Hômer
* 24 px Jastarnëjô
* 24 px Kartuzë
* 24 px Kòscérzëna
* 24 px Kwidzëno
* 24 px Lãbórg
* 24 px Łeb

* 24 px Łeba
* 24 px Malbórg
* 24 px Miastkò
* 24 px Nowi Dwór
* 24 px Nytëch
* 24 px Pôłplëno
* 24 px Prabùtë

* 24 px Pruszcz
* 32 px Pùck
* 24 px Réda
* 24 px Rëmiô
* 24 px Skarszewë
* 24 px Skórcz
* 24 px Sopòt

* 24 px Starogarda
* 24 px Stôłpskò
* 24 px Sztëm
* 24 px Ùskô
* 24 px Wejrowò
* 32 px Wiôlgô Wies
* 24 px Żukòwò


## Spòdleczné pòdôwczi
* Wiéchrzëzna: 18 293 km²
* Lëdztwò: 2 192 000

## Galeriô

Gdansk Glowne Miasto.jpg|Gduńsk
20240307 114404 Gdynia 03.jpg|Gdiniô
NoDSC 0143.JPG|Stôłpsk
Tczew 026.jpg|Dërszewò
Wejherowo - fontanna na Placu Jakuba Wejhera 2021-07-23.jpg|Wejrowò
6. Panorama STG.jpg|Starogarda
POL.Rumia2.jpg|Rëmiô
Ratusz w Chojnicach.jpg|Chònice
Castillo de Malbork, Polonia, 2013-05-19, DD 04.jpg|Malbórg
Zamek w Kwidzynie.jpg|Kwidzëno
Muelle de Sopot, Polonia, 2013-05-22, DD 18.jpg|Sopòt
Lębork ratusz DSC 2216 (Nemo5576).jpg|Lãbórg


## Zdrzë téż
* Kaszëbi

## Bùtnowé lënczi

* Marszałkòwsczi Ùrząd Pòmòrsczégò Wòjewództwa
* (pl)

!
Norda

[thumb|250px|Satelitarny òdjimk Nordë ùzwëskóny przez [NASA]]

*Nen artikel je ò regionie nordowi Kaszëbsczi. Dlô jińszëch znaczënków zdrzë: [[Norda (starna ùjednoznacznieniô)|starnã ùjednoznacznieniô]].*
 
 
**Norda** je regionã Kaszëbsczi òbjimającym krézë: lãbòrsczi, pùcczi ë wejrowsczi .Je to tradicëjnô òbéńda nordowòkaszëbsczich dialektów.

Kategòrëjô:Kaszëbë
Norda (starna ùjednoznacznieniô)

**Norda** mòże òznaczac:

* region nordowi Kaszëbsczi
* tidzenik dołącziwóny do gazétë "Dziennik Bałtycki"
* jeden z sztërëch przédnëch czerënków
Chëcz

**Chëcz** je mùzycznym karnã z Gdini jaczé graje kaszëbskòjãzëkòwégò rocka z elementama fòlkù ë tejsejno reggae. Założcama karna bëlë Michôł Piéper, Môrcën Pòpk, Przemisłôw Kòska, Macéj Szuksztul ë Jarosłôw Stefańczak. 
 
Chëcz zadebutowa w 2000 rokù platą *"Do młodëch"*. Plata zamëkô w se mùzykã do 9 wiérztów  Jana Trepczika ë 1 kaszëbskòjãzëkòwi cover dokôzu pòlsczégò karna Kombi. Òsta òna baro pòzytiwno òtaksowónô przez pòmòrsczé media ë pòlsczé mùzyczné cządniczi.  

## Bùtnowé lënczi

* Domôcô starna karna Chëcz
* YouTube: Chëcz – ''Do Młodëch''

Kategòrëjô:Rockòwé karna
Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura
Internet

**Internet** je swiatową systemą sparłãczonëch ze sobą kòmpùtrowëch séców. Brëkòwóny je do kòmùnikacëji ë wëmiónë infòrmacëjów midzë sparłãczonyma kòmpùtrama za pòmòcą rozmajitëch ùsztandardizowónëch protokòłów. Nôwôżniészima protokòłama Internetu są: IP (Internet Protocol) ë TCP/IP (Transmission Control Protocol/Internet Protocol).

Historëjô Internetu zaczënô sã w 60-tëch latach tancow XX-tégò stolatô, czej Departament Òbarnë USA zaczął rozwijac séc ARPANET.

## Òbaczë téż
* Internetowi przezérnik

## Bùtnowé lënczi

Kategòrëjô:Internet
Astronomijô

thumb|Universum - C. Flammarion, Woodcut, Pariz 1888, Farwòwanié : Heikenwaelder Hugo, Widen 1998
**Astronomijô** je ùczbą jakô zajimô sã òbserwacëją ë wëjasnianim zjawiszczów bùten Zemi ë ji wiodrowinë. Astronomijô badérëje pòchòdzënk, ewolucëjã, chemiczné ë fizyczné swòjiznë òbiektów jaczé mògą bëc òbserwòwóné na niebie (ë są bùten wiodrowinë), ôs zrzeszoné z nima procesë.

Kategòrëjô:Astronomijô
Matematika

right|250px
**Matematika** (z łac. mathematicus, od gr. μαθηματικός *mathēmatikós, od μαθηματ-, μαθημα, mathēmat-, mathēma, „ùczba, lekcjô, poznanié”, od μανθάνειν manthánein)* - je ùczbą jakô wëewoluòwa z mierzeniô, rechòwaniô ë analizë geòmetricznëch figùrów. Do dzysô nie jistnieje jednô, òglowò akceptowónô definicëjô matematiczi. Nôczãscy matematika je òkreslónô jakno ùczba chtërnô analizëje stwòrzoné przez nią abstraktné sztrukturë ë jich swòjiznë. 

Kategòrëjô:Matematika
Architektura

mały|Architektura
Szerok rozmianô **Architektura** je kùńsztã ë ùczbą jakô zajimô sã projektowanim bùdinków, równak ji definicëjô nié je, òsoblewie òd zôczątkù XX stolata, klôrownô. Architekturã je nôt dzysô òpisiwac blós w sparłączeniem z kònkretną diskùsëją ò ji zamkłosc, pòdjimiznã ë znaczenié. 

Kategòrëjô:Architektura
Chemijô

**Chemijô** je ùczbą ò sztrukturze materëji. Chemijô badéreje m.jn. prawa wedle jaczich atomë wiążą sã w pierwińce ë chemiczné związczi ôs przemianë jednëch związków w jińszé w procesach chemicznëch reakcëjów.
Biologijô

**Biologijô** je ùczbą ò żëcym. Zajimô sã swòjiznama, pòwstôwanim ë zachòwanim sã òrganizmów, badérëje téż relacëje midzë ôrtama.
## Bùtnowé lënczi
*https://web.archive.org/web/20140419052645/http://oke.wroc.pl/images/library/File/pdfy/InfGim/Informator_G1_kaszubski.pdf

## 

File:Gamma phage.png|Wirus - Gamma phage
File:Gemmatimonas aurantiaca.jpg|Bakterie - *Gemmatimonas aurantiaca* (- = 1 mikrométer)
File:Halobacteria.jpg|Archaea - Halobakterio
File:Fucus serratus2.jpg|Stramenopila/Chromista - *Fucus serratus*
File:Morchella esculenta 08.jpg|Grzib (*Fungi*) - *Morchella esculenta*
File:Zboże.jpg|Roscëna (*Planta*) - Pszéńca *Triticum aestivum*
File:Karwieńskie Błoto Drugie - Horse 02.jpg|Zwiérz - Domôcy kóń
Psychòlogijô

**Psychòlogijô** je ùczbą ò zachòwanim, môgù ë mëslach. Zajimô sã przede wszëtczim człowiekã, le badérowónym òbiektã mògą bëc téż zwierzãta. Psychòlogijô je czãsto téż definiowónô jakno "ùczba ò zachòwanim ë mëslowëch procesach".

Kategòrëjô:Psychòlogijô
Medicëna

**Medicyna** je ùczbą jakô òbjimô całosc wiédzë ò zdrowim ë chòroscach, jich lékarzenim ë zapòbieganim.
Jãzëczi Eùropejsczi Ùniji

### Główné robòcé jãzëczi w institucëjach EÙ
Zéńdzenia institucëjów EÙ są nôczascy prowadzoné pò anielskù, frańcëskù abò miemieckù.
Jeżlë jistnieje nótnosc mògą bëc òne prowadzoné téż w jińszëch jãzëkach. Decyzëje pòdjãté przez institucëje EÙ są dolmaczoné na wszëtczé òficjalné jãzëczi EÙ, a òbiwatele EÙ mają prawò kòntaktowac sã z nyma institucëjama w kòżdim z nich.
Òbczôs ùradów Eùropejsczégò Parlamentu ë Eùropejsczi Radzëznë wiedno je zagwësnioné dolmaczenié na wszëtczé òficjalné jãzëczi EÙ. 

### Òficjalné jãzëczi EÙ

*anielsczi
*frańcësczi
*łotewsczi
*pòlsczi 
*szwedzczi

*chòrwacczi
*czesczi
*grecczi
*madżarsczi
*pòrtugalsczi

*dëńsczi
*irlandzczi
*maltańsczi
*sloweńsczi

*estońsczi
*italsczi
*miemiecczi 
*słowacczi

*fińsczi
*lëtewsczi
*néderlandzczi
*szpańsczi


### Sztatus baskijsczégò, galicëjsczégò ë katalońsczégò
Mieszkeńcowie Krôju Basków, Galicëji ë Katalońsczi mdą mòglë czëtac òficjalné dokùmentë ôs kòntaktowac sã z Eùropejską Ùniją w swòjëch rodnëch jãzëkach. Gwarantëje to ùchwôlënk Radzëznë Eùropejsczi Ùniji z 13-gò czerwińca 2005. 
Ne jãzëczi nie mają òficjalnégò sztatusu w całi Szpańsce, równak  w swòjëch regionach mają taczi sztatus. Za dolmaczenia mdze płacył szpańsczi rząd, chtëren miôł
starã ò òficjalny sztatus nëch jãzëków w EÙ.
 
### Miészëznowé ë regionalné jãzëczi EÙ
Òkróm òficjalnëch jãzëków w państwach słëchającëch do EÙ brëkòwónô je zacht wielëna miészëznowëch ë regionalnëch jãzëków. Jich sztatus je baro zróżnicowóny.

## Òbaczë téż
* Jãzëczi swiata

## Bùtnowé lënczi

* ESOKJ

Kategòrëjô:Eùropa
Kategòrëjô:Jãzëczi swiata
Fińskô

**Fińskô, Fińskô Repùblika** (fin. *Suomi, Suomen tasavalta;* szw. *Finland, Republiken Finland*) je państwã w Nordowi Eùropie, krôj Eùropejsczi Ùniji ë NATO. Stolëcznym gardã są Helsinki. Samòstójnotã mô òd 1917 òd Rusczi. Greńczë òd zôpadù ze Szwedzką, òd nordy z Norweską ë òd pòrënkù z Ruską.

## Geografiô
Wikszi dzél kraju to niżëznë. Naturalné zôpodné ë pôłniowé grańce robią Bòtnickô Hôwinga ë Fińskô Hôwinga, midzë chtërymi roztacza sã Fińsczé Pòjezerzé składającé sã z 55 tës. jezor. Na nordã òd pòlarnégò kòła je Lapòniô. Linia sztrądù szczérowégò mô baro wiele òstrowów.

### Wiéchrzëzna
* ląd: 304 473 km²
* wòda: 33 672 km²
* całkòwita: 338 145 km²
* % Lasów: 69%

### Wësokòsc terenu
* Nôwëższi punky: Haltiatunturi – 1328 m n.n.m.
* Nônëższi punkt: Wiôldżé Mòrze - 0 m n. n.n.m.

### Wòdë
* Nôdłëgszô rzéka: Kemijoki – 550 km
* Nôwiãkszi jezoro: Saimaa – 1377 km²

### Nôwiãkszi gardë
* Helsinki: 634 940
* Espoo: 273 627
* Tampere: 228 125
* Vantaa: 218 663
* Oulu: 200 232
* Turku: 187 433
* Jyväskylä: 138 800
* Lahti: 119 341
* Kuopio: 113 028

## Demografiô

### Jãzëczi
Fińsczi ë szwedzczi są tu ùrzãdowima. Pò fińskô gôdô 92% lëdzë, 5,6% gôdô pò szwedzkù.

Na jãzëk fińsczi bëłë tołmaczoné kaszëbsczi wiérztë, jak téż bôjczi. Tu ùrzãdnicë pierszégò zortu (pò wëższi szkòle) mùszą rozmiec jãzëk wikszoscë w òkòlim w chtërnym robią. W dwajãzëkòwëch òbéńdach kòżdi ùrzãdnik mùszi rozmiec gadac ë pisac téż drëdżim jãzëkã.  Sãdza mùszi rozmiec wësłowic sã w dwùch jãzëkach (mòwno ë na pismie). Òd 1992 rokù tu w trzech nôbarżi nordowëch gminach lapònsczi jãzëk je ùrzãdowi. W gminach mùszą bëc szkòłë dlô nôleżników miészëznë, jeżlë jich je wicy jak 13 lëdzy. Ùczbë są téż pò lapònskù.

### Lëdztwò
5 621 739 w 2026.

### Religiô
66,6% ewangelicczi lëtersczi kòscół Fińsczi, 1,1% fińsczi prawòsławny kòscół, 0,4% islam, 30,5 bezbòżnicë, mni niż 5% zaòstałe (2022).

## Pòliticzny system
Je nôleżnikã Eùropejsczéj Ùnji òd 1 stëcznika 1995 ë NATO òd 4 łżëkwiata 2023.

### Wëkònôwczô władza

* prezydent Alexander Stubb (òd 1 strëmiannika 2023)
* premiér Petteri Orpo (òd 20 czerwińca 2023)

### Ùstawòdôwczô władza
Jednojizbowi parlament, (*Eduskunta Riksdagen*, 200 nôleżników na sztërëlatną kadencjã).

## Przëpisczi
Kategòrëjô: Eùropejsczé państwa
*
Editora

**Editora** je kòmpùtrową soft-wôrą brëkòwóną do zjinaczaniô dokôzu. Zwiksza mô sã równak na mëslë editorã tekstu. Barżi awansowóné editorë tesktu mianëje sã procesorama tekstu.

Kategòrëjô:Soft-wôra
Zôpadnopòmòrsczé wòjewództwò

thumb|Herb zôpadnopòmòrsczégò wòjewództwa
left|150px **Zôpadnopòmòrsczé wòjewództwò** (pòl. *Województwo zachodniopomorskie*) – to je jedną z 16 jednostków administracëjnégò pòdzélënkù Pòlsczi Repùbliczi. Pòłożoné je w nordowim dzélu państwa, nad Bôłtã. Stolëcznym gardã zôpadnopòmòrsczégò wòjewództwa je Szczecëno.

## Gardë

*
Praga

mały|250px|right|Praga - Wełtawa ë Karelów Mòst
right|250px|mały|Hradčany
**Praga** (czes. *Praha*) – je stolëcą Czesczi Repùbliczi ë nôwikszim czesczim gardã. Praga pòłożonô je nad rzeką Wełtawą.

Historëczné centróm gardu je wpisóné na lëstã swiatowi kùlturny spôdkòwiznë UNESCO.

## Historëjô
Praga òsta założonô w drëdżi pòłowie IX-tégò stolatô a w 1085 rokù sta sã sedzbą czesczich królów. XIV-té stolaté ë panowanié Karela IV bëło złotim cządã dlô gardu. Karel IV zlécył m.jn. bùdacëjã Nowégò Gardu, mòstu nad Wełtawą (mianowónégò òd 1870 "Karelów mòst") ë Katédrë sw. Wita. Mô założoné téż pierszi we Westrzédny Eùropie ùniwersytet, jaczi nosy dzysô jegò miono. Za czasów Karela IV Praga bëła trzecym nôwikszim gardã w Eùropie. 

**Nôwôżniészé wëdarzenia w historëji Pradżi**
* ** 870** &nbsp;&nbsp;założenié gardu 
* ** 888** &nbsp;&nbsp;Praga òsta przejãtô przez Wiôlgą Mòrawską
* ** 983 do kòle 989 rokù** &nbsp;&nbsp;Swiãti Wòjcech – béł tu biskùpã 
* **1085** Praga òsta szedzbą królów
* **1346-1378** panowanié Karela IV - Praga sta sã stolëcą Rzimsczi Imperëji
* **1348** założenié Prasczégò Ùniwersytetu (Ùniwersytet Karola)
* **1378** refòrmacëjô Jan Husa
* **1583-1612** panowanié Rudolfa II, Praga sta są drëdzi rôz stolëcą Rzimsczi Imperëji
* **1648** zôpadny ùbrzég Pradżi zajãti ë rabòwóny przez szwedzką armëjã
* **1741** òkùpacëjô przez frańcëskò-bajersczé wòjska
* **1744** òkùpacëjô przez prëską armëjã
* **1848** rewolucëjné pòwstanié òstało zdëszoné przez aùstrëjackò-madżarską armëjã
* **1890** wiôldżi pòtop 
* **1918** pò I swiatowi wòjnie Praga sta sã stolëcą czeskòsłowacczégò państwa
* **1938** pò zdradze Czeskòsłowacczi przez zôpadnëch aliantów hitlerowsczé Miemcë zajëmają Sudetë a w 1939 całé państwò
* **1945** pòwstanié procëm Miemcóm na krótkò przed zakùńczenim II swiatowi wòjnë, przëbëcé Czerwiony Armëji
* **1948** kòmùniscë przejëmają władzã
* **1968** inwazëjô państw Warszawsczégò Paktu ë zdëszenié prasczégò zymkù
* **1989** Praga sta sã centróm aksamińtny rewolucëji, ùpôdk kòmùnistnégò reżimù
* **2000** wiôldżé protestë antiglobalëstów òbczôs zéńdzeniów Midzënôrodnégò Monetarnégò Fùnduszu (IMF) ë Swiatowégò Bankù 
* **2002** pòtop, nôwôżniészé stôrodôwnotë nie òstałë zniszczoné

## Ekònomijô
Praga je nôbòkadniészim gardã w Westrzédny ë Pòrénkòwi Eùropie, ë bòkadniészim jak wiele zôpadnoeùropejsczich gardów. *Per-capita* wzątk gardu w 2002 mô wëniesłé EUR 32,357, co je 153% strzédny w Eùropejsczi Ùniji.

## Bùtnowé lënczi

* Domôcô starna Gardu

Kategòrëjô:Czeskô Repùblika
Sztokhòlm

right|200px
**Sztokhòlm** (szwedzczi *Stockholm*) je nôwikszim gardã Szwedzczi ë od 1436 ji stolëcą.

* wiéchrzëzna: 188 km²
* lëdztwò: 764 689 mieszkańców (2003)

Kategòrëjô:Szwedzkô
1459

**1459** / MCDLIX – rok nieprzestãpny (zwëczajny), pòczątk chtërnégò przëpôdł na pòniedzôłk pòdług ùżiwónégò w nëch czasach juliańsczégò kalãdôrza. Pòwszechny w dzysdniowim swiece gregòriańsczi kalãdôrz zaczął bëc ùżiwóny dopiérze w 1582 (na zôczątkù leno w niechtërnëch katolëcczich krajach).

Je to 1459 rok naszi erë (pò narodzenim Christusa), 459. rok drëdżégò tësąclecô, 59. rok  XV stolatégò, 9. rok 6-égò dzesãcolecô XV stolatégò.

### Wëdarzenia
*

### Ùrodzëlë sã
* 

### Ùmarlë
* 3 maja - Erik Pòmòrsczi

**↓** **Kalãdôrz na hewòtny rok (juliańsczi)** **↓**
1457 « 1458 « **1459** » 1460 » 1461


Kategòrëjô:XV stolaté
Wejrowsczi kréz

mały|300px|right|Wejrowsczi kréz
**Wejrowsczi kréz** (pòl. *Powiat wejherowski*) – to je nôwikszim wedle wielënë lëdztwa zemsczim krezã w pòmòrsczim wòjewództwie z sedzbą w Wejrowie. Wedle nôrodnégò spisënkù 2021, 20.185 lëdzy, w tim krézu, ùżiwô kaszëbsczégò jãzëka w dodomù.
Herb wejrowsczégò krézu|mały|150px

### Spòdlowé pòdôwczi
* Wiéchrzëzna: 1279,84 km²
* Lëdztwò: 176 224

### Gminë
* Chòczewò
* Gniewino
* Lëniô
* Lëzëno
* Łãczëce
* Réda *Gardzkô gmina*
* Rëmiô *Gardzkô gmina*
* Szëmôłd
* Wejrowò *Gardzkô gmina*
* Wejrowò

## Partnersczi kréz
* 25px Helmstedt -  internetowô starna

## Bùtnowé lënczi
* Starna przédnictwa krézu

 
!
Kartësczi kréz

mały|300px|Kartësczi kréz
[mały|[Kaszëbi w Łebie w 2005 rokù]]
mały|300px|Tu zaczinô sã kartësczi pòwiôt (kréz)
**Kartësczi kréz** (pòl. *Powiat kartuski*) - to je krezã w pòmòrsczim wòjewództwie z sedzbą w Kartuzach. Tu nié le òne, ale i Żukòwò są dosc młodima gardama. Wôżnym spòsobem je tu jesz wiedno żëwi kaszëbsczi jãzëk, a w 2016 rokù ùczëło sã gò tu 4739 młodëch lëdzy http://www.kaszubi.pl/aktualnosci/aktualnosc/id/1234. Achtniony je tu kaszëbsczi wësziwkhttps://web.archive.org/web/20140902161037/http://prawomiejscowe.pl/FILE_REPOSITORY/18949/LegalActs/160866/Zalacznik1.pdf. Wedle nôrodnégò spisënkù 2021, 37.206 lëdzy, w tim krézu, ùżiwô kaszëbsczégò jãzëka w dodomù.

## Spòdlowé pòdôwczi
* Wiéchrzëzna: 1120,04&nbsp;km²
* Lëdztwò: 119 954 (2011)

## Gminë
* Chmielno
* Kartuzë *Gard *
* Kartuzë 
* Somònino
* Srôkòjce
* Przedkòwò
* Stãżeca
* Sëlëczëno
* Żukòwò *Gard*
* Żukòwò

## Bùtnowé lënczi
* Starna przédnictwa krézu
* Kartësczi kréz XIX.stalata

!
Kategòrëjô:Kaszëbë
Stôrgard

mały|Rôtësz ë kòscół NMP Królewi Pòlsczi
**Stôrgard** (we zdrojach: *Stargardt*, *Stargardia*, *Starogard*, *Zitarigroda*, *Starigardt*, *Ztaregard*, *Staregarde*, *Staregord*, *Stargart*, *Stargard an der Ihna*, *Stargard in Pommern*, *Starogród*, *Starogród nad Iną*, *Stargard Szczeciński*; pòl. *Stargard*, łac. *Stargardia*, miem. *Stargard in Pommern*) – krézewi gard w Zôpadnopòmòrsczim wòjewództwie, nad rzéką Jiną. Tu je kòscół NMP Królewi Swiata, a w nim w 2013 rokù bëła òdprôwiónô Mszô Sw. z liturgią słowa w kaszëbsczim jãzëkù.

Pierszi dokùmeńt, w chternym bëło brëkowano miono "Kaszëbë", tikôł môla kòl Stôrgardù (19 strëmiannika 1238 - dzysô to je Dzéń Jednotë Kaszëbów).

### Pòłożenié
mały|left|Stôrgard
Geògrafné kòòrdinatë: długòta  15°04' E, szérzô 53°34' N

### Pòdôwczi
Lëdztwò gardu: 71.367  mieszkańców
Wiéchrzëzna gardu:  48 km2

### Historëjô
* 1124 Pierszô zmiónka o gradë *Zitarigroda*
* 1243 Nadanié gardnëch prôw
* 1292 Lubecczé gardné prawò
* 3 strëmiannika 1945 Wëzwòlenié gardu

### Stôrodôwnotë
* Kòscół NMP Królewi Pòlsczi
* Kòscół swiãtégò Jana
* Rôtësz
* Gardné brómë:
** "Wałowô"
** "Pirzëckô"
** "Pòrtowô"
** Swiãtégò Jana

### Słôwny lëdze
* pòlitik Werner von Blomberg
* aktór Hans Joachim von Werkatz
* bard Przemysław Gintrowski
* aktórka Ewa Kasprzyk

## Bùtnowé lënczi

Kategòrëjô:Zôpadnopòmòrsczé wòjewództwò
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë
Kòscérsczi kréz

mały|300px|Kòscérsczi kréz
**Kòscérsczi kréz** (pòl. *Powiat kościerski*) - to je krézã w westrzédnym parce pòmòrsczégò wòjewództwa z sedzbą w Kòscérzënie. Wedle nôrodnégò spisënkù 2021, 3.334 lëdzy, w tim krézu, ùżiwô kaszëbsczégò jãzëka w dodomù.

## Spòdlowé pòdôwczi
* Wiéchrzëzna: 1165,85 km²
* Lëdztwò: 65 989

## Gminë
* Dzemiónë
* Kôrsëno
* Kòscérzna *Gardzkô Gmina*
* Gmina Kòscérzna
* Liniewò
* Lëpùsz
* Nowô Karczma
* Stôrô Kiszewa

## Bùtnowé lënczi
* Starna przédnictwa krézu

Kategòrëjô:Kaszëbë
!
Bëtowsczi kréz

mały|300px|Bëtowsczi kréz
**Bëtowsczi kréz** (pòl. *Powiat bytowski*) – je zemsczim krezã w zôpadnym parce pòmòrsczégò wòjewództwa z sedzbą w Bëtowie. XVIII stalata tu bëło gôdané pò kaszëbskù, a Friedrich Lorentz ùznôł w 1919 rokù, że tu mieszkają Kaszëbi i bëło zabédowóné ùczenié dzecy w kaszëbsczim jãzëkù. Wedle nôrodnégò spisënkù 2021, 7.257 lëdzy, w tim krézu, ùżiwô kaszëbsczégò jãzëka w dodomù.

### Spòdlowé pòdôwczi
* Wiéchrzëzna: 2192,07 km²
* Lëdztwò: 79 299

### Gminë
* Bòrzëtëchómié
* Bëtowò
* Czôrnô Dãbrówka
* Kôłczëgłowë
* Lëpińce
* Miastkò
* Parchòwò
* Stëdzéńce
* Trzebielëno
* Tëchómié

## Lëteratura
* Dzieje ziemi bytowskiej : praca zbiorowa / pod red. Stanisława Gierszewskiego. Poznań : Wydaw. Poznańskie, 1972, ss. 317 - 319
* Izabela Jost: Osadnictwo kaszubskie w Ontario, Lublin 1983, s. 53.

## Bùtnowé lënczi
* Starna przédnictwa krézu
* https://web.archive.org/web/20160417095532/http://www.kurierbytowski.com.pl/kurier/wp-content/uploads/Ziemia_bytowska_niska_rozdz.pdf

Kategòrëjô:Kaszëbë 
!
Slovio

**Slovio** je sztëcznym jãzëkã jaczi òstôł stwòrzony przez lingwistã Marka Hučko. Gramatika Slovio òpiartô je na Esperanto, a słowizna je dobrónô ze słowiańsczich jãzëków. Dzãka swòji słowiznie Slovio je prôwdëjuwerno rozmióné przez kòl 400 milionów lëdzy na Zemi.

**Pisënk:**
Tekstë w Slovio zapisëwac mòże dwòma alfabétama, łacëńsczim ë cyrëlicą:

Próbczi tekstów w Slovio:
* Slovio es novju mezxunarodju jazika ktor razumijut cxtirsto milion ludis na celoju zemla. Ucxijte Slovio tper!
* Словио ес новйу межународйу йазика ктор разумийут чтирсто милион лудис на целойу земла. Учийте Словио тпер!

**Òbaczë téż:**

* Slavopedia
* Glagolica
* Mežduslavjanski jezik
* Midzësłowiańsczi jãzëk
* Proslava

**Bùtnowé lënczi:**

http://www.slovio.com

Kategòrëjô:Sztëczné jãzëczi
Pùcczi kréz

thumb|300px|right|Pùcczi kréz**Pùcczi kréz** (pòl. *Powiat pucki*) - to je zemsczi kréz w pòmòrsczim wòjewództwie z sedzbą w Pùckù. Wedle nôrodnégò spisënkù 2021, 13.668 lëdzy, w tim krézu, ùżiwô kaszëbsczégò jãzëka w dodomù.
[thumb|300px|right|Dwajãzëkòwô tôfla na greńcë [Gmina Kòsôkòwò|Gminë Kòsôkòwò z Gdinią]]
### Spòdlowé pòdôwczi
* Wiéchrzëzna: 577,85 km²
* Lëdztwò: 72 292
## Gminë
* Hél *Gardzkô gmina*
* Jastarniô *Gardzkô gmina*
* Kòsôkòwò
* Krokòwa
* Pùck *Gardzkô gmina*
* Pùck
* Wiôlgô Wies *Gardzkô gmina*

## Bùtnowé lënczi
Starna przédnictwa krézu
120px|Przëmiôr.jpg

!
Zemia

**Zemia** (symbòl: ) je trzecą pòsobicą (rechùjącë òd Słuńca), a piątą wedle wielgòscë planétą w Słuńcowim Ùstawie.

Wedle ùczałich Zemia ùfòrmòwa sã kòl 4,57 miljarda lat nazôd, a krótkò pò tim ùfòrmòwôł sã ji jedurny nôtëralny satelita - Miesądz. Wkòł Zemi, òkróm Miesądza, krążą jesz dwa pichòwé miesądze (miesądze Kordylewsczégò) i wiele sztëcznëch satelitów. Zemia mô pasowną masã i grawitacjã dlô ùtrzëmaniô wiodrowinë, chtërnô téż chróni przed szkódnym ùltrafioletowim parminienim i téż magnétowé pòle chróniącé przed słuńcowim wiatrã.

* Całownô wiéchrzëzna: 510,071 miljónów km2
* Lądowô wiéchrzëzna: 148,94 miljónów km2 (29,2% całowni wéchrzëznë)
* Wòdnô wiéchrzëzna: 361,132 miljónów km2 (70,8% całowni wéchrzëznë)

## Geògrafiô Zemi

**[[Òcean|Òceanë]]:**
* Spòkójny Òcean (Pacyfik, Wiôldżi Òcean)
* Atlantëcczi Òcean (Atlantyk)
* Jindijsczi Òcean
* Nordowi Òcean (Arktikòwi Òcean) - przez niechtërnych je ùznóny jakno czwiôrti òcean, a jinszi znają blós trzë òceanë a nen zwą Artkikòwim Mòrzã abò Lodzanim Mòrzã.
* Pôłniowi Òcean (mòże téż bëc ùznóny jakno dzél Òceanów: Atlantëcczégò, Spòkójnégò i Jindijsczégò).

**[[Kòntinent|Kòntinentë]]:**
* Afrika
* Pôłniowô Amerika
* Nordowô Amerika
* Antarktida
* Aùstraliô i Òceaniô
* Azjô
* Eùropa

**Nôwikszé [[Òceanowi rów|òceanowé rowë]]:**
* Mariańsczi Rów – 11&nbsp;022 m
* Rów Tonga – 10&nbsp;882 m
* Rów Kùrilskò-Kamczacczi – 10&nbsp;542 m
* Filipińsczi Rów – 10&nbsp;497 m
* Rów Kermadec – 10&nbsp;047 m
* Rów Izu-Ogasawara (przóde: Bònin) – 9810 m

**Nôwikszé [[Réga gór|rédżi gór]]:**
* Himalaje – 8848 m; dł. 2500&nbsp;km
* Karakòrum – 8611 m; dł. 800&nbsp;km
* Hindukùsz – 7690 m; dł. 800&nbsp;km
* Tien-szan – 7439 m; dł. 2500&nbsp;km
* Andë – 6960 m; dł. 9000&nbsp;km
* Kòrdilierë – 6194 m; dł. 8000&nbsp;km
* Kaùkaz – 5642 m; dł. 1100&nbsp;km
* Górë Ellswòrtha – 5140 m; dł. 900&nbsp;km
* Alpë – 4807 m; dł. 1200&nbsp;km
* Atlas – 4165 m; dł. 2200&nbsp;km

## Lënczi
* Nineplanets.pl - Zemia

Zemia
*
Archeòlogijô

**Archeòlogijô** je ùczbą jakô zajimô sã badérowanim rozwiju lëdzczich kùlturów ë cywilizacëjów. Archeòlogijô òdkriwô, dokùmentëje ë analizëje artefaktë, biofaktë, lëdzczé zbiédżi ë przez człowieka zmienioné krôjòbrazë.

!
Filozofijô

Termin "filozofijô" pòchòdô òd grecczich słów *philos* (miłota) ë *sophia* (mądrosc), ë je dolmaczony jakno "miłota mądroscë". To czim filozofijô dokładno je, abò czim darwô bëc, je samò w se filozoficzną problemą, jaką filozofòwie w historëji rozmajice rozmieli ë traktowelë. 

Filozofijô mòże bëc rozmiónô jakno discëplina, co òna zajimô sã nôbarżi òglowima ë fùndamentalnyma pëtaniama, chtërné mòże człowiek pòstawic, np.: 
* czim je jistnienié?
* czim je wiedzba?
* czim je dobro ë zło?
* jakô je nôtëra czasu ë rëmù?
* czim je mëslenié ë swiąda?

!
Lingwistika

**Lingwistika** je ùczbą ò jãzëkù (mòwie). Zajimô sã pòwstôwanim, rozwijã ë sztrukturą jãzëków. Badérëje téż relacëje midzë apartnyma jãzëkama ôs dokònëje jejich klasyfikacëji. 

## Òbôczë téż
* Jãzëczi swiata

## Bùtnowë lënczi

!
Antropòlogijô

**Antropòlogijô** je ùczbą ò człowiekù ë lëdzczim ôrce. Zajimô sã ewolucëją *[[Homo sapiens]]* ë wszëtczima aspektama lëdzczich biologijô ë kùlturów.  !
Björk

thumb|right|Björk
**Björk Guðmundsdóttir** (ùr. 21 lëstopadnika 1965) je islandzkô spiéwôrka ë kòmpòzytorka. Miono *Björk*, procëmno do pòpùlarnégò pòzdrzatkù, nie je artisticznym pseùdonimã kùńsztôrczi, le ji zwëczajnym mionã. Zato *Guðmundsdóttir* nie je ji nôzwëstkò, ale patronimik, bò Islandczicë nie brëkùją nôzwëstków. 
 
Björkòwé mùzyczné zainteresowania są zacht szeroczé, ë òbjimają m.jn.: pop, trip-hop, alternatiwny rock, jazz, folk, ôs elektroniczną ë klasyczną mùzykã.

## Diskògrafijô
* **Solowé albùmë**:
** *[[Björk (albùm)|Björk]]*, 1977
** *[[Debut]]*, 1993
** *[[Post (albùm)|Post]]*, 1995
** *[[Telegram (albùm)|Telegram]]*, 1996 - remiksë dokôzów z pòprzédny platë
** *[[Homogenic]]*, 1997
** *[[Selmasongs]]*, 2000 - mùzyka do filmù *Dancer in the Dark* Larsa von Triera
** *[[Vespertine]]*, 2001
** *Greatest Hits*, 2002
** *Family Tree*, 2002 - box, CD + 5 MiniCD
** *Live Box*, 2003 - box, 4CD + DVD
** *[[Medúlla]]*, 2004
** *[[Drawing Restraint 9 (album)|Drawing Restraint 9]]*, 2005
** *[[Volta]]*, 2007
** *[[Biophilia]]*, 2011
** *[[Vulnicura]]*, 2015
** *[[Utopia]]*, 2017
** *[[Fossora]]*, 2022

* **Single** (Debut):
** *Human Behaviour*, 1993
** *Venus As A Boy*, 1993
** *Play Dead*, 1993
** *Big Time Sensuality*, 1993
** *Violently Happy*, 1994
** *The Best Mixes From The Album-Debut For All The People Who Don't Buy White-Labels*, 1994

* **Single** (Post):
** *Army Of Me*, 1995
** *Isobel*, 1995
** *It's Oh So Quiet*, 1995
** *Hyperballad*, 1996
** *Possibly Maybe*, 1996
** *I Miss You*, 1997

* **Single** (Homogenic):
** *Jóga*, 1997
** *Bachelorette*, 1997
** *Hunter*, 1998
** *Alarm Call*, 1998
** *All Is Full Of Love*, 1999

* **Single** (Vespertine):
** *Hidden Place*, 2001
** *Pagan Poetry*, 2001
** *Cocoon*, 2002

* **Single** (Greatest Hits):
** *It's In Our Hands*, 2002

* **Single** (Medulla):
** *Oceania*, 2004
** *Who is it?*, 2004
** *Triumph of heart*, 2004

* **Single** (Volta) :
** *Earth Intruders*, 2007
** *Innocence*, 2007
** *Declare Independence*, 2007
** *Wanderlust*, 2008
** *The dull flame of desire*, 2008

* **Single** (Biophilia) :
** *Crystalline*, 2011
** *Cosmogony*, 2011
** *Virus*, 2011
** *Moon*, 2011

* **Video ë DVD** (Solo):
** *The Juniper Tree* VHS i DVD, 1990
** *Vessel* VHS, 1994 - Live at the Royalty Theatre, London
** *Live at Shepherd's Bush* VHS, 1998 - Live at Shepherd's Bush Empire, London
** *Volumen* VHS i DVD, 1998 - kòmpilacëjô teledisków òd "Human Behaviour" do "Hunter"
** *Dancer in the Dark* VHS i DVD, 2001
** *Live in Cambridge* DVD, 2001
** *MTV Unplugged / Live'N'Loud* DVD, 2001
** *Live at Royal Opera House* DVD, 2002
** *Volumen Plus 1998-2002* DVD, 2002 - kòmpilacëjô teledisków òd "Alarm Call" do "Nature Is Ancient"
** *Greatest Hits - Volumen 1993-2003* DVD, 2002 - kòmpilacëjô teledisków òd "Human Behaviour" do "Nature Is Ancient"
** *Live at Shepherd's Bush* DVD, 2003 - Live at Shepherd's Bush Empire, London
** *Vessel* DVD, 2003 - Live at the Royalty Theatre, London
** *Inside Björk* DVD, 2003 - dokùment

Kategòrëjô:Islandëjô
Kategòrëjô:Mùzycë
Bad Brains

**Bad Brains** je afro-amerykańsczé karno z Nowégò Jorkù jaczé grô mùzykã hardcore punkòwą.
Pòwstało je w 1977 rokù w Waszingtónie jakno fòrmacëjô jazz funkòwô *Mind Power*.  W 1979 rokù,  pò zakôzu pùblicznëch pòkôzków prakticzno w całim gardze Waszyngtón, całé karno przenôszô sã do Nowégò Jorkù, dzé nagriwô zarô w gòdnikù swój pierszi singel *Pay To Cum*. Nimò wielu jiwrów jaczé miele w stolëcë USA, mòże pisac ò tim, że Bad Brains bëł prekùrosrã waszingtońsczégò sztélu, mający wiôldżi cësk na wiele karnów, w tim taczich jakno Minor Threat.
Pòd cëskã kòncertów Boba Marleya przeszlë wszëtcë mùzycë Bad Brains na rasrafarianëzna, co je czëc w pózdniszim jich ùróbkù. Nôczãłë pòwstawac platë z dokôzkama hardcore punk rockòwima przeplôtané dokôzkama w sztélu reggae. Bëlnym przëmiôrã tegò je  wëszłô w 1983 rokù plata *Rock For Light*, zato pózdnijszô *I Against I*  òstała sã swegò ôrtu prowôdnikã  dlô wëkònôwców mùzyczi crossover. Bad Brains nagrëwało téż wespólno plate w karnach ò jinszëch mionach, jak *Zion Train*, *HR* czë *101*.

## Diskògrafijô
* 1978 *Black Dots*, (demo) (HR/DrKnow/Jenifer/Hudson)
* 1980 *The Omega Sessions*, (demo) (HR/DrKnow/Jenifer/Hudson)
* 1980 *Pay To Cum / Stay Close To Me*, (Bad Brains Records) (HR/DrKnow/Jenifer/Hudson)  
* 1982 *Bad Brains*, (1982, ROIR Records) (HR/DrKnow/Jenifer/Hudson)
* 1982 *I And I Survive* / *Destroy Babylon*, (Bad Brains Records)
* 1983 *Rock For Light*, (PVC Records) (HR/DrKnow/Jenifer/Hudson)
* 1986 *I Against I*, (SST Records) (HR/DrKnow/Jenifer/Hudson)
* 1987, 1990 *The Youth Are Getting Restless: Live in Amsterdam*, (1987, Caroline Records) (HR/DrKnow/Jenifer/Hudson)
* 1988 *Live*, (SST Records) (HR/DrKnow/Jenifer/Hudson)
* 1989 *Quickness*, (Caroline Records) (HR/DrKnow/Jenifer/Hudson)
* 1991 *Spirit Electricity*, (Live)
* 1993 *Rise*, (Epic Records) (Joseph/DrKnow/Jenifer/Jayson)
* 1995 *God Of Love*, (Maverick Records) (HR/DrKnow/Jenifer/Hudson)
* 1996 *Black Dots*, (Caroline Records) [1980 session w InnerEar Studio,DC] 
* 1997 *Omega Sessions*, (Victory Records)
* 1999 *A Bad Brains Reunion Live from Maritime Hall*, (SST Records) (HR/DrKnow/Jenifer/Hudson)
* 2002 *Live in San Francisco*
* 2002 *I and I Survived*, (DC Records) (HR/DrKnow/Jenifer/Hudson)
* 2003 *Banned in D.C. Bad Brains Greatest Riffs*, (Caroline Records)

## Bùtnowé lënczi
* Bad Brains - domôcô starna

Kategòrëjô: Punkòwé karna
Gduńsczi kréz

mały|300px|Gduńsczi kréz
**Gduńsczi kréz** (pòl. *Powiat gdański*) – to je zemsczi kréz w pòmòrsczim wòjewództwie z sedzbą w Pruszczu. Wedle nôrodnégò spisënkù 2021, 292 lëdzy, w tim krézu, ùżiwô kaszëbsczégò jãzëka w dodomù.

### Spòdlowé pòdôwczi
* Wiéchrzëzna: 793,17 km²
* Lëdztwò: 81 676

### Gminë
* Cedrë Wiôldżé
* Kòlbùdë
* Pruszcz *Gard *
* Gmina Pruszcz
* Przëwidz
* Pszczółczi
* Sëchi Dąb
* Wiôldżé Trąbczi

## Bùtnowé lënczi
* Starna przédnictwa krézu

 
!
Kurów

**Kurów** je wiôlgô gminnô wies w pùławsczim krézu, lubelsczim wòjewództwie, leżącô nad rzéką Kurówką.

### Słôwny lëdze
* Wojciech Jaruzelski - dôwny pòlsczi prezydent (ùr. 1923 w Kùrowie)
* Jacek Janczarski - pòlsczi satirik, dramaturga, ùsôdzca filmòwëch scenarników (ùr. 1945 w Kurowie, ùm. 2000 we Warszawie)
* Czesław Janczarski - polsczi pòéta, ùsôdzca bôjków (ùr. 1911 w Hruszwicë, ùm. 1971 w Warszawie)
* Ignacy Potocki - pòlsczi pòlitikôrz (ùr. 1750, ùm. 1809 we Widniu)
* Piotr Kurowski - sądedzczi ë lubelsczi kastelana
Kategòrëjô:Lubelsczé wòjewództwò
Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce
D.O.A.

**D.O.A.** - je jednim z głównëch przedstôwców hardcore punkòwi scenë. Karno pòwstało je w 1978 rokù w Vancouverze. 
W składzé niezmienno òd zôczątkù je zakłôdôż, gitarownik ë spiéwôcz Joey "Shithead" Keithley.
D.O.A. znakùją bezùgòdowé politiczné wëpòwiésce sparłączoné z spòlecznima témama jak z antiglobalizmã, antirasizmã czë téż wòlnotą słowa, co je baro dokładno czëc  ma w całim jich ùsôdztwie.
Wiele karnów z pózdnijszich lat, jakno: Red Hot Chili Peppers, Green Day, Rancid czë The Offspring przëznôwô sã do cëskù D.O.A. na jich ùsôdztwò.

Dwie pierszé platë D.O.A., *Something Better Change* ë *Hardcore 81* znajdiwują sã dzysô w piątce nôjlepszych kanadyjsczich punkòwëch albùmów wszechczasów.
22 gòdnika 2002 rokù, w roczëznã 25.jistnieniégò karna ùtcził Larry Campbell, bùrméster Vancouveru, jich zaangażowanié ogłasëwając gò *Dniã D.O.A.*.

## Skłôd w 1978 rokù
* Joey Shithead (spiéw, gitara)
* Randy Rampage (basowô gitara)
* Chuck Biscuits (perkùsëjô)

## Diskògrafijô (platë)

* 1979 *Triumph Of The Ignoroids*
* 1980 *Something Better Change*
* 1981 *Hardcore '81*
* 1982 *The 'War On 45*'
* 1984 *Bloodied But Unbowed*
* 1985 *Let's Wreck The Party*
* 1985 *The Dawning Of A New Error*
* 1987 *True (North) Strong And Free*
* 1990 *Murder*
* 1990 *Last Scream Of The Missing Neighbours* - (z Jello Biafra, spiéwôczã z Dead Kennedys)
* 1991 *Talk Minus Action Equals Zero*
* 1991 G*reatest Shits*
* 1992 *13 Flavours Of Doom*
* 1993 *Moose Droppings*
* 1993 *Loggerheads*
* 1995 *The Black Spot*
* 1998 *The Lost Tapes*
* 1998 *Festival Of Atheists*
* 2002 *Beat Trash* (Solowô ùdba Joey "Shithead" Keithleya) 
* 2002 *Win The Battle*
* 2003 *War And Peace*
* 2004 *Live Free Or Die*

## Bùtnowé lënczi

*D.O.A. - domôcô starna

Kategòrëjô:Punkòwé karna
Kategòrëjô:Kanada
Pennywise

**Pennywise** je punk rockòwé karno z Hermosa Beach w Kalifòrnijë. Pòwstało òno w 1988 rokù z jinicjatiwë Jim Lindberg (spiôw), Fletcher'a Dragge'a (gitara), Jason'a Matthew Thirsk'a (basowô gitara) ë Byron'a McMackin'a (perkùsëjô). Swòje dokôze wëdiwają, wnet òd zôczątkù, w Epitaph Records znôjdiwôjąc sã westrzód nôlepszich karnów żôtoru skate punkòwégò. Miono karna pòchôdô z knédżi Stephen'a Kings'a *It*, dzé prawie tak przeziwôła sã sztatura klauna.

## Diskògrafijô
### Sztudijné platë
* 1991: *Pennywise* (Epitaph Records)
* 1993: *Unknown Road* (Epitaph Records)
* 1995: *About Time* (Epitaph Records)
* 1997: *Full Circle* (Epitaph Records)
* 1999: *Straight Ahead* (Epitaph Records)
* 2001: *Land of the Free?* (Epitaph Records)
* 2003: *From the Ashes* (Epitaph Records)
* 2005: *The Fuse* (Epitaph Records)

### EP
* 1988: *Wild Card* (Theologian Records)
* 1989: *A Word from the Wise* (Theologian Records)

### Platë live, zestôwczi, znowienia
* 1990: *Wild Card/A Word from the Wise* (Theologian Records)
* 2000: *Live @ the Key Club* (Live) (Epitaph Records)

### Filmë
* 1995/2004: *Home Movies* (Epitaph Records)
* 2003: DVD *From The Ashes* (Epitaph Records)

## Bùtnowé lënczi

* Pennywise - domôcô starna
* [Pennywise w wëdowiznie [Epitaph Records]]

Kategòrëjô: Punkòwé karna
Industrëjô

**Industrëjô** je ôrt ekònomiczny produkcëji chtëren zajimô sã wëtwòrzewanim wôrów ë chtëren wëmôgô inwesticëji zacht kapitału nigle mòże bëc zwënégòwóny jaczi le zwësk. Industrëjô sta sã kluczowim sektorã produkcëji w Eùropie ë Nordowi Americe òbczôs industrëjny rewòlucëji.

## Nôwôżniészé wietwie industrëji

* Aùtowô industrëjô
* Chemicznô industrëjô
* Górownô industrëjô
* Hëtowô industrëjô
* Infòrmaticznô industrëjó
* Tekstilnô industrëjô
* Zjôdnô industrëjô

!
Skate punk

**Skate punk** (téż: **Skatepunk**, **Skate-punk**, **Sk8 Punk**) je baro chùtczi ë energiczny ôrt punk rocka. 

Doszłi do tégò miona je przez wiôlgą pòpularnotã ti mùzyczi w skaterowsczi scenié. Nôbarżi znônym karnã jaczé grô skate punka je Suicidal Tendencies - zdobëlë pòpùlarnotã wëdónym w 1983 rokù albùmie z tim chùtczim punkã.

Jinszima znônëma karnama tegò sztélu sã: Bad Religion, Pennywise, NOFX, The Vandals, Lagwagon, SNFU, MxPx, The Offspring, Millencolin czë Guttermouth, chòc trza pamiãtac ò tim, że Bad Religion jakno ë Pennywise barżi do hardcorowégò zôrtu przënôlëżą.

Platowi wëdowizne z skate punka to m.jin. Epitaph Records czë téż Fat Wreck Chords.

Kategòrëjô:Punk
Gduńskô Roztoka

thumb|300px|left|Gduńskô Roztoka - ''Bay of Gdańsk''
thumb|250px|Historëcznô karta Gduńsczi Roztoczi (Samuel Puffendorf, 1696)
**Gduńskô Roztoka** je nôbarżi pôłniowô roztoka Bôłtu, zamkłô midzë Rozewim a Sambijsczim Półòstrowã. Zôpadny dzél Gduńsczi Roztoczi je twòrzony przez snôdczé wòdë Pùcczi Roztoczi. Nôwôżniészima pòrtama nad Gduńską Roztoką są: Gduńsk, Gdiniô, Króléwc, Pùck, Hél.

Kategòrëjô: Bôłt
Kategòrëjô: Roztoczi
Kategòrëjô: Pòmòrskô
Hardcore punk

**Hardcore punk** (abò: **hardcore-punk** czë prosto **hardcore**) pòwstôł je na zôczątkù 80-tich lat w Nordowi Americe, òsoblewie w Los Angeles ë w Waszingtónie, ale téż w Nowim Yorkù , Vankùverze, Bòstónie ë jinszich gardach. W 1981 rokù wëchôdô téż albùm *Hardcore '81* karna D.O.A. a mùzycë brëkùją tegò miona dlô òpisënkù jich mùzycznégò sztélu. Harcore bëł procëmstôwieniém sã corôz to barżi kòmercjalëzującemù sã punk rockòwi. Mùzyka hardcòrowô stała sã barżi òstrô ë flink jakno klasyczny punk pòdsztrichiwôjąc jesz barżi procëmkòmercyjné nastawienié. Klatë jakno ë òbleczenk nie bëłë ju tak farwne ë wôżné, a wiele karnów stało sã politiczno angażowónëch. W hardcorze jidze ò bënowé nastawienié, mòralnotã ë pòliticzné angażowanié.

Kategòrëjô:Punk
Goleniów

thumb|100px|right|Herb gardu
**Goleniów** (w zdrojach: *Golinog* 1220, *Golenoge* 1248, *Gollenog* 1268, *Gollenog* 1286, *Golnow* 1255, *Gollnow*, miem. *Gollnow*; mòżebné òdtwòrzóné kaszëbsczé pòzwë: *Gòlnowò*, *Gòłonóg*) – gard w zôpadnopòmòrsczim wòjewództwie, w  goleniowsczim krézu, nad rzéką Jiną.

Lëdztwò gardu: 22.500  (2003)
Wiéchrzëzna gardu:  12 km2

Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë
Kategòrëjô:Zôpadnopòmòrsczé wòjewództwò
Ansel Adams

[thumb|right|300px|''The Tetons - Snake River'', òdjimk Ansela Adamsa z [1942 rokù]]
**Ansel Easton Adams** (* 20 gromicznika 1902, † 22 łżëkwiata 1984) béł amerikańsczi òdjimnik zrzeszony z San Francisco. Słôwã dobéł przede wszëtczim dzãka czôrno-biôłim òdjimkóm nôrodnëch parków, robionëch na òbsztelënk amerikańsczégò rządu. Béł baro zaangażowóny w òchronã rodë, ë témù zgrôwù mia téż służëc jegò fòtograficznô twòrzba.

W młodoscë Ansel Adams zajimôł sã téż profesjonalno mùzyką jakno kòncertowi klawirnik. Nie dôwało mù to równak dosc satisfakcëji ë w latach 1920-tëch miôł pòrzuconé mùzyczną karierã dlô ùprawianiégò fòtografiji. Dejade mùzycznô ùszłota Adamsa mia gwësny cësk na jegò rozmienié fòtografiji, np. czãsto przërównëwôł negatiw do mùzyczny partiturë, a kùńcowi òdcësk do kònkretny interpretacëji mùzycznégò dokôzu.

Ansel Adams napisôł czile ksążków ò fòtografiji, w tim ùczbòwników dlô zaawansowónëch òdjimników. Mô òprôcowóné tzw. conową systemã, technikã dôwającą òdjimnikóm wikszą kòntrolã nad kùńcowim fòtograficznym òdcëskã.
Nimò, że jakno òdjimnik béł samòùcznikã, Adams dobéł tak wiôlgą wiedzbã ò techniczny starnie fòtografiji, że stał sã achtnionym kònsultantã fòtograficznëch kòncernów. 

### Nôbarżi znóné òdjimczi

* *Monolith, The Face of Half Dome*, 1927.
* *Rose and Driftwood*, 1932.
* *Clearing Winter Storm*, 1940.
* *Moonrise over Hernandez, New Mexico*, 1941.
* *Ice on Ellery Lake, Sierra Nevada*, 1941.
* *Aspens, New Mexico*, 1958.

### Ksążczi, albùmë

* *America's Wilderness*, 1997. ISBN 1-56138-744-4
* *California*, 1997. ISBN 0-8212-2369-0
* *Yosemite*, 1995. ISBN 0-8212-2196-5
* *The National Park Photographs*, 1995. ISBN 0-89660-056-4
* *Photographs of the Southwest*, 1994. ISBN 0-8212-0699-0
* *Ansel Adams: In Color*, 1993. ISBN 0-8212-1980-4
* *Our National Parks*, 1992.
* *Ansel Adams: Classic Images*, 1986. ISBN 0-8212-1629-5
* *These We Inherit: The Parklands of America*, razã z Nancy Newhall, 1962.
* *This is the American Earth*, razã z Nancy Newhall, 1960. ISBN 0-8212-2182-5

**Ùczbòwniczi dlô zaawansowónëch òdjimników**

* *The Camera*, 1995. ISBN 0-8212-2184-1
* *The Negative*, 1995. ISBN 0-8212-2186-8
* *The Print*, 1995. ISBN 0-8212-2187-6
* *Examples: The Making of 40 Photographs* ISBN 0-8212-1750-X

### Bùtnowé lënczi

* The Ansel Adams Gallery

Kategòrëjô:Òdjimnicë
Kategòrëjô:Mùzycë
Epitaph Records

**Epitaph** je samòstójną platową wëdowizną z Hollywood w Kalifòrnijë. Założił ją w 1981 rokù Brett Gurewitz, gitarownik karna Bad Religion. Dzysô do Epitaph przënôleżą téż jinszë wëdowizne w tim Hellcat Records ë zajimô sã òna téż rozprowôdzaniém bluesowi wëdowizne Fat Possum Records (w jaczi wëdôwôlë m.jin R. L. Burnside czë  T-Model Ford) ë trzëmô sã ją za nôwikszą samòstójną wëdowizną na swiecé.

## Karna w Epitaph (wëjimk)
* Agnostic Front
* All
* Atmosphere
* Bad Religion
* Beatsteaks
* Business
* Choking Victim
* Converge
* Dag Nasty
* Death By Stereo
* The Descendents
* Deviates
* Down by Law
* Downset
* Dropkick Murphys
* The Dwarves
* F-Minus
* Lars Frederiksen and the Bastards
* From First to Last
* Guttermouth
* H2O
* Hepcat
* The Hives
* Hot Water Music
* Ikara Colt
* L7
* Leftover Crack
* The Locust
* Matchbook Romance
* The Matches
* Millencolin
* Roger Miret and the Disasters
* Motion City Soundtrack
* Mouthwash
* 98 Mute
* Nekromantix
* Nerve Agents
* New Bomb Turks
* NOFX
* The Offspring
* Osker
* Pennywise
* Raised Fist
* Rancid
* Refused
* Sage Francis
* Scatter the Ashes
* Joe Strummer
* Ten Foot Pole
* Tiger Army
* Transplants
* 1208
* U.S. Bombs
* Youth Group
* Zeke

## Bùtnowé lënczi
* Domôcô starna

Kategòrëjô: Platowé wëdowizne
Kategòrëjô: Punk