Chińskô Lëdowô Repùblika

**Chińskô Lëdowô Repùblika, Chinë** je państwã w pòrénkòwi Azëji. Stolecznym gardã je Pekin.  

## Historiô
lewo|mały|189x189px|Chińskô Wiôlgô Scanã
Chinë to jedna z nôstarszich cywilizacëji na swiece. Zaczãło sã ok. III tësąclata p.n.e., jak tam bëło wiele państwów i dinastëjów. W III stalata przed Christusã czezer Qin Shi Huang stwòrzëł jedno państwò chińsczé i zaczął bùdowac wiôlgô scanã. 

W V stalata pòwstaje Kònfucjanizm, chińsczi religijno-filozoficzny systema, chtërnego zôczątkował Kònfucjusz a chtërën skłôda sã z piãcu głównych cnót: dobrocë (仁, *Ren*), prawosci (義, *Yi*), przyzwoitosci lub zwëku (禮, *Li*), mądrosci (智, *Zhi*) i wiernosci (信, *Xin*). 

Pòtemù Chinë przechôdzëłe różné dinastëje, midze innymi: Han (206 p.n.e. – 220 n.e.), Tang (618–907), Song (960–1279), mòngolskô dinastëjô Yuan (1279–1368), Ming (1368–1644) i Qing (1644–1912), w jich czasach bëł rozwòj, wynalazczi, np. drëk (VII-VIII stalat), pich (IX stalat) czy kòmpas (IV stalat p.n.e.) a téż rozszérzenié grańc państwa.

W XIX wëkù Chinë bëłë òsłabioné, stracëłë wiele teritoriów i mioły dôwac prawa cudzym państwom. W 1911 z przëczënë rewolucëji òstała òbalonô slédnô dinastëjô, dinastëjô Qing i powstałó Chińskô Repùblika. 7 lëpińca 1937 Japòńskô zaatakòwałô Chinë czim zaczãłô II swiatowô wòjnã w Azëji (incident na mòsce Marco Polo).

Z przëczënë wòjnë domôcej naczãtô bez Mao Zedonga, rząd Chińsczi Repùbliki wiornął na òstrów Tajwan gdze do dzys ma swòje państwò, a 1 pazdzérznika 1949 pòwstałó Chińskô Lëdowô Repùblika.

## Władza
Chińskô Lëdowô Repùblika je państwã monopartyjnym, jediną partią je Kòmùnistycznô Partiô Chin. Parlament, Nôrodny Lëdowy Kòngres ma 2977 człónków. Przednikã kraju je prowôdnik, downi wëbiérany na 5 lat i mògł bëc wëbrany znowa le od 2018 mòże pełnic ùrząd dosmiertnie. Wedle konstitucëji ChLR je socjalisticznô repùblikã. 

* prowôdnik: Xi Jinping
* wiceprowôdnik: Wang Qishan
* premiér: Li Qiang
* wicepremiérzy: Ding Xuexiang, He Lifeng, Zhang Guoqing, Liu Guozhong

## Demografiô
Lëdztwò w 2024 bëło 1,416,043,270. Chinë sã drëdżim nôbarżi zalëdnionym państwã swiata.  

Strzednô długosc żëca w 2021 dlô chłopów bëła 75, dlô biôłków 80.5. Nôwikszã grupą w 2021 bëli Chińczicë Han (91.1%). 

Nôwikszã religiją bëłë chińsczi lëdowë religije (21.9%), na drëdzim molu buddizm (18.2%), zaòstałë chrzescëjanizna (5.1%), islam (1.8%), hinduizm (< 0.1%), judajizm (< 0.1%), jine, w tim taoiści - 0.7%, swiécczi 52.1%. Panëje państwowy bezbòżnictwò.

## Geografiô

### Wiéchrzëzna

* całownô:  9,596,960 km²
* wiéchrzëzna lądu: 9,326,410 km²
* wiéchrzëzna wòdów: 270,550 km²
* môl na swiece wedle wiéchrzëznë: 5.

### Długosc greńc

### Brzegòwô liniô
18,000 km

### Klimat
Klimat wszelejaczi: ùmiarkòwóny, tropikalny, górsczi ë pustinny

### Ùsztôłcenié terenu
W wikszosci górzësti, wësoczé plaskòwëżë, piôszczëzna na zôpodzé, deltë, ë górë na pòrënku.

### Wësokòsc terenu

* strzédnô wësokòsc: 1,840 m. n.r.m.
* nôniższô wësokòsc: -154 m. n.r.m. (Turpan Pendi)
* nôwëższi czëp: 8,849 m. n.r.m. (Mount Everest)

### Gruńtë wedle ùżiwaniô

* rolné gruńtë 55.3% (w tim 11.6% òrnëch gruńtów)
* lasë  23.8% (wôrtoscë szacowóné na 2023)

### Òstrówë
Na teritorialnych wòdach je 5400 òstrowów. Nôwikszã z nich je Tajwan (chtërnã Chinë uznélą za swojã dzél) o wiéchrzëznie 36 000 km², pòtemù je òstrów Hajnan, chtëren mô 34 000 km² wiéchrzëzni.

### Mòrza
Kòntinentalny Chinë sã òtoczone òd wschodu i pôłnia mòrzami Bohai, Żôłtim Mòrzem, Wschòdnochińsczim i Pôłniowochińsczim o łączny wiéchrzëzni 4,73 miliónów km². Mòrze Bohai je morzem kòntinentalnym a zaòstałe sã marginalnëmi mòrzami Spòkójnégò Òceanu.

## Przëpisë

## Bibliografiô

* Chinë w „The World Factbook”

Kategòrëjô:Azjatëcczé państwa
Kategòrëjô:Chinë