Zédżer

thumb|Zédżer
thumb|Piôskòwi zédżer - klepsydra
[thumb|Orloj, astronomiczné zédżer z [Praga|Pradżi ]]
[thumb|Słuńcowy zédżer na [Rôtësz Przédnégò Gardu|Rôtëszu w Gduńsku ]]
[thumb|Elektroniczno-wòdny zédżer w Kanazawa, [Japòńskô ]]

**Zédżer** – przërëchtënk do cągłégò pòmiaru, mierzënkù czasu. Insze słowë ò zédżerze: gòdzynk, czëkôcz, zégark, czasownik, òkrôwka.

Zédżerë mòżnô pòdzelëc na: 
* Zédżerë, chtërne wëkòrzëstëwają do pokazaniô na tarczã i wskôzë. 
* Zédżerë, chtërne wëkòrzëstëwają do pokazaniô symbolów fazów miesąca itp.
* Zédżerë cyfrowë, chtërne wëkòrzëstëwają do pokazaniô cekłokristaliczné wëswietlaczë abò diodowé.  


## Ôrtë zédżerów
### Zédżerë òparte na môtëralnëch rzôdzëznów i prostëch fizycznych rzôdzëznów
* słuńcowé zédżerë
* miesądzowé zédżerë
* piôskòwé zédżerë (klepsydra)
* òdżinowé zédżerë (swieca)
* òléwné zédżerë

### Zédżerë òparte na barżi skomplikowanëch mechanizmów i fizycznych rzôdzëznów
* werkòwé zédżerë (rëchadłowé, balansowé)
* kwarcowé zédżerë,
* atomòwé zédżerë,
* zédżerë synchronizowóné radiowymi falami ze wzorowim zédżerem,
* pùlsarowé zédżerë,

## Pòdzél zédżerów òparti na sposobach wskazëwania czasu
* tôrczowi zédżer,
* 12 gòdzynowi wskazówkòwi tôrcz (mòże bëc sekùndownik),rzòdkô czej mòże bëc téż 24 gòdzynowi wskazówkòwi tôrcz,
* wielotôrczowi ò zmiennym ùkłôdze rozmaitych elementów.
* diodowi zédżer (wëskrzawa z diodami LED),
* cekłokristaliczny zédżer (wëskrzawa cekłokristalicznô),
* kôrtkòwi zédżer ( mô plastikòwé kôrtczi , ùżiwóny nierôz na banowiszczach)
* projekcyjny zédżer (małi projektór wëswiéca czas na scanã abò pósowã)
* zwãnkòwi zédżer (gòdzëna podôwana zwãnkòwo),
* dotikòwi zédżer (òn je dlô niéwidomëch lëdzy).

## Zastosowanié zédżerów
Zédżerë nalôzłë zastosowanié do mierzeniô i wskazëwaniô czasu w rozmaitëch célów:
* w astronomji (astronomiczné zédżerë i atomowé zédżerë)
* w òglowim codniowim użytku (dodómowé zédżerë, bùdzëdła, banowiszczowé zédżerë, minutniczi, zédżerczi, wieżowé zédżerë)
* w spòrce (stoperë, szachòwé zédżerë,gòłąbczé zédżerë)
* w nawigacji i w żeglarstwié (chronometrë, wachtowé zédżerë)
* w samoczinnëch urządzeniach (ùkłôdowë zédżerë, téż należą zédżerë kómpùtrów, rozmaite programatorë np. piérnic)
* jakò włãcznczi i wëłãczniczi (czasowi zómk)

## Bùdowa zédżerów
Pôdstawowô bùdowa zédżera objem sztërë wôżné, znaczącé òdrzinczi, segmentë taczé, jak:
* wskôzywôczé i sygnalné aparatë (np. wëskrzëwaczé, pòkôzywôczé: gòdzënowô, minutowô i sekùndowô, rozmaite gòndżi i pòzytiwczi),chtërne przekazëwają użytkownikowi informacje ò tim, jaczi ju minął czas.
* zdroje napãdu (np. bateriô razã z mòtórã, sprãżëna, obcãżniczi), chtërne zédżer nadôwają w ruch i ón tedë chòdzy)
* regùlatorë chòdu (np. biegas, balans, kwarcowi generator) wëwòłującë czasowë impuls)
* liczniczki cykli (zãbatë zimnicze, sumator), chërne rechòwùją impuls regulatora)

## Historejô zédżerów
[thumb|''Angbuilgu'' - mòbilny, słoneczny zédżer z [Kòreja|Koreji, cząd dinastëji Joseon]]
* Słoneczny zédżer – pòwstôł ju przed 4000 lat, ju tedë znóny i ùżiwóny w Egipcie. Na skalã tegò zédżerza pôdôł céń wskózywôcza, chtëren pòkôzywół gòdzëna, le jeno czedë swiécëło suńce,
* Wòdny zédżer – ùżiwóny béł kòl 2700 ròkù p.n.e. w Egipcie w kòmùdné dnie i òb noc. Strata wodë, chtërno ùbiwa z dzurë kamiannégò statkù wëznôcza mijający czas.
* Piôskòwi zédżer – ùżiwóny béł od kòl 2700 ròkù p.n.e. téż w Egipcie.
* Mechanizmòwi zédżer, chtëren wënalózł Liang Lingzan z Chinów.
* Swiécowi zédżer – chtëren béł wënalazłi ju kòl 1000 lat temù. W tim zédżerze pòlącô sã swiéca wëznôcza mijanié czasu.
* Astronomiczny wodno mechanizmowi zédżer wënalazłi przë Su Songa z Chinów.
* W 1090 ròkù bëłë znóné mechanizmowé wieżowé zédżerë.
* W 1364 ròkù – pòwstôł pierszi òpis mechanizma zédżerowégò, chtëren opracował Giovanni da Dondi
* Wahadłowi zédżer - jakno piersi mierzëł sekùndë, òn pòwstôł w 1667 rokù.
* W 1680 rokù pòjawiła sã na swiece pierszô sekùndowô wskóza.
* Òkrãtowi chronometr, chtëren wënalôzł John Harrison, pòwstół w 1761 rokù.
* Zégark na rãkã - pòwstół w 1810 rokù. Jegò mechanizm òpracował Breguet (zégarczi).
* Elektromagneticzny zédżer - pòjawił sã w kòl 1810 ròkù. Wënalôzcą béł Matthias Hipp.
* Kwarcowi zédżer - pòwstół w 1929 ròkù. Te kwarcowé zégarczi na rãkã mierzą czas z wiôlgą dokładnoscą. Produkùje sã je òd 1969 ròkù.
* Atomòwi zédżer - baro dobri. Chòdzy z dokładnoscą co do 1 sekùndë na 300 000 lat. 
Pierszi atomòwi zédżer powstôł w 1948 ròkù. 
* Zédżer pùlsarowi, chtëren powstôł w 2011 ròkù.

## Dolmaczenié na jinsze jãzyki
* angielsczi - clock
* pòlsczi – zegar
* baskijsczi – erloju, ordulari
* chòrwacczi – sat
* duńsczi – ur 
* fińsczi – kello
* francusczi – horloge, pendule
* galicyjsczi – reloxo
* hispańczi – reloj, contador
* niemiecczi – Uhr
* pòrtugalsczi – relógio
* słowacczi – hodiny
* szwecczi – klocka
* włosczi - orologio

## Przëpise

Kategòrëjô:Technika