open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jadowiti jastrownik

thumb|Jadowiti jastrownik z kwiatama
**Jadowiti jastrownik** (*Ranunculus sceleratus* L.) - to je ôrt roscënë z rodzëznë jastrownikòwatëch (*Ranunculaceae*). Òn rosce m.jin. na Kaszëbach i je trëjący.

## Bùtnowé lënczi
* https://web.archive.org/web/20160304213840/http://www2.abc.biology.ug.edu.pl/wp-content/uploads/2014/05/abc79_03.pdf

Kategòrëjô:Trëjącé roscënë
Kategòrëjô:Jastrownikòwaté
Diôbelsczé skrzëpce

thumb|240px|right|Pierszi jinstrumeńt z lewi stronë to są diôbelsczé skrzëpce
**Diôbelsczé skrzëpce** abò **diôbli bas**' -  są mùzycznym jinstrumeńtã, a mają gò w jinstrumeńtarium np. kaszëbsczé karna. W ùszłëch stalatach òn béł ùżiwóny w zadëszną noc, a grało sã na nim diôbelską mùzykã. Zwëk nen òpisôł Paweł Szefka w ksążce pt. *Narzędzia i instrumenty muzyczne z Kaszub i Kociewia* (1982).

## Lëteratura
* Bernard Zëchta: Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków - Gdańsk 1976, tom VII, ss. 7 - 8.

Kategòrëjô:Mùzyka
Szãtopiérze

mały|Szãtopiérze
**Szãtopiérze** (*Chiroptera*) – to je rząd susków, chtërne lôtają. Òne żëją m. jin. na Kaszëbach.

## Bùtnowé lënczi

Kategòrëjô:Susczi
Rozdarżny stołp

mały|Rozdarżny stołp
**Rozdarżny stołp** – to je òbrobiony kam, na chërnym je napisóné gdze prowadzą drodżi.

## Bùtnowé lënczi

Kategòrëjô:Architektura
Barnim IX

thumb|Barnim IX - òbrôz
thumb|left|Tôfla z herbã pòmòrsczégò ksążã Barnima XI
**Barnim IX** abò **Barnim XI** (ùr. 1501 rokù - ùm. 1573 rokù) - Ksążã Pòmòrsczi z dinastije Grifitów, syn Bògùsłôwa X, piérszi protestanczi ksążã Pòmòrza.

Kategòrëjô:Ksyżëce Zôpadny Pòmòrsczi
Zwëczajnô macerzónka

thumb|180px|left|Zwëczajnô macerzónka
**Zwëczajnô macerzónka** (*Thymus pulegioides* L.) – to je ôrt roscënë z rodzëznë głëszkòwatëch (*Lamiaceae*). M. jin. na Kaszëbach òna rosce.
## Lëteratura
*Ernst Seefried-Gulgowski, Von einem unbekannten Volke in Deutschland. Ein Beitrag zur Volks- und Landeskunde der Kaschubei /Izydor Gulgowski, O nieznanym ludzie w Niemczech. Przyczynek do ludoznawstwa i krajoznawstwa Kaszub, przekład M. Darska-Łogin, red. naukowa i wstęp J. Borzyszkowski, Berlin 1911 - Gdańsk 2012, s.176 (*Feldthymian*).
*Przewodnik do rozpoznawania roślin i zwierząt na wycieczce / tekst Ute E. Zimmer, Alfred Handel ; oprac. całości Wilhelm i Dorothee Eisenreich ; [przekł. Ewa Rachańska, Piotr Kreyser] Warszawa : Multico, 1996, s. 160.

## Bùtnowé lënczi
* https://web.archive.org/web/20160304213840/http://www2.abc.biology.ug.edu.pl/wp-content/uploads/2014/05/abc79_03.pdf

Kategòrëjô:Bòtanika
Augùstin Westphal

**Augùstin Westphal** (pòl. *Augustyn Westphal* ùr. 1884 r. - ùm 27 séwnika 1946 r.) - to béł òstatny kòmańdant Krëjamny Wòjskòwi Òrganizacëje "Pòmòrsczi Grif". Pò II swiatowi wòjnie nie dôwelë mù pòkù i òbskarżiwelë ò zmòwã z Miemcama, a zamãczało gò wierã ÙB w 1946 rokù.
## Bùtnowé lënczi
*Augustyn Westphal

## Lëteratura
* G. Stone: Slav outposts in Central European history : the Wends, Sorbs and Kashubs, London, UK : Bloomsbury Academic, an imprint of Bloomsbury Publishing Plc, 2016.https://books.google.pl/books?redir_esc=y&hl=pl&id=ImQmCwAAQBAJ&q=+Kashubs#v=onepage&q=westphal&f=false

Kategòrëjô:Kaszëbskô rësznota
Rozmajitolëstny jastrownik

thumb|Rozmajitolëstny jastrownik z kwiatã
**Rozmajitolëstny jastrownik** (*Ranunculus auricomus* L.) - to je roscëna z rodzëznë jastrownikòwatëch (*Ranunculaceae*). Òn rosce m.jin. na Kaszëbach.
Mògą bëc miészańce dwóch ôrtów: ti roscënë i kaszëbsczégò jastrownika.
## Bùtnowé lënczi
* https://web.archive.org/web/20160304213840/http://www2.abc.biology.ug.edu.pl/wp-content/uploads/2014/05/abc79_03.pdf

Kategòrëjô:Trëjącé roscënë
Kategòrëjô:Jastrownikòwaté
Plachcowi dërdest

thumb|Plachcowi dërdest
**Plachcowi dërdest** (*Polygonum persicaria* L.) - to je ôrt roscënë z rodzëznë dërdestowatëch (*Polygonaceae*). To je zelé. Na Kaszëbach rosce ten dërdest. 

Kategòrëjô:Bòtanika
Kategòrëjô:Léczné roscënë
Kòlmòrskô szczawa

mały|Kòlmòrskô szczawa
**Kòlmòrskô szczawa** (*Rumex maritimus* L.) – to je ôrt roscënë z rodzëznë dërdestowatëch (*Polygonaceae*). M. jin. na Kaszëbach òna rosce. 

## Bùtnowé lënczi

https://web.archive.org/web/20160304213840/http://www2.abc.biology.ug.edu.pl/wp-content/uploads/2014/05/abc79_03.pdf

Kategòrëjô:Dërdestowaté
Piscowanié

mały|Piscowanié
**Piscowanié** – to je dyscyplina szpòrtowi biôtczi, w chtërny dwóch piscowników prowadzy pistną biôtkã. 

## Bùtnowé lënczi

* NDL

Kategòrëjô:Szpòrt
Trëjący bełtk

mały|Trëjącé bełtczi
**Trëjący bełtk** (*Entoloma sinuatum*) – to je grzib z rodzëznë *Entolomataceae*. Òn je trëjący.

## Bùtnowé lënczi

Kategòrëjô:Trëjącé grzëbë
Kanadny szczotecznik

mały|Kanadny szczotecznik
mały|A - S. gigantea; B - S. canadensis
**Kanadny szczotecznik** (*Solidago canadensis* L.) – to je wielelatnô roscëna z rodzëznë astrowatëch. Òn rosce m. jin. na Kaszëbach.

## Bùtnowé lënczi

Kategòrëjô:Bòtanika
Zwëczajny szczotecznik

mały|Zwëczajny szczotecznik
mały|Zwëczajny szczotecznik
**Zwëczajny szczotecznik** (*Solidago virgaurea* L.) – to je wielelatnô roscëna z rodzëznë astrowatëch (*Asteraceae*). Òn rosce m. jin. na Kaszëbach.

## Bùtnowé lënczi

* https://web.archive.org/web/20160304213840/http://www2.abc.biology.ug.edu.pl/wp-content/uploads/2014/05/abc79_03.pdf

Kategòrëjô:Bòtanika
Telewizjô

**Telewizjô** (z grecczégò *τήλε* — ‘dalek’  i łacyńsczégò *video* — ‘widzã’, stąd ùżiwónô je téż kaszëbskô pòzwa **dalekzdrzelëzna**) – obrëmiô telekomunikacje, jaczégò zadanim je przekôzywanié rësznëch òbrôzów a téż zwãkù na wiôlgą òdległosc. W gwësnym môlu za pòmòcą kamérë i mikrofóna nastãpùje zapisanié sygnału, jaczi dali je przekôzywóny równo w jaczi môl, co je w zôkrãżu transmisje. Sygnał nen òdbiérô zdrzélnik i przerôbiô gò na òbrôz i zwãk.

Słowò „telewizjô” je na co dzéń ùżiwóné jakò òglowé òkreslenié òrganizacjów, jaczé zajimają să produkcją i rozkòscérzanim telewizyjnëch programów. Telewizjô je, razã z radiofoniją, nôbarżi masowim spòsóbă rozpòwszechnianiégò jinfòrmacje, a téż jednym òd głównëch spòsobów łączbë.

!
Brandenbùrgiô

thumb|Brandenbùrgiô w Miemiecce - zelono pòmalowòné)
**Brandenbùrgiô** (miem. *Brandenburg*) - je związkòwim krôjã w Miemiecczi Federacëjny Repùblice. Òne òbjimają 29 478,61 km² wiéchrzëznë. Kaszëbi biwają w Brandenbùrgie, a Brandenbùrga biwôł na Kaszëbach.

## Bùtnowé lënczi
* Prawò ò Wendach

*
Frãcëszka Majkòwskô

**Frãcëszka Majkòwskô** (*Franciszka Majkowska*;  ùr. 9 rujana 1882 w Kòscérznie, ùm. 19 zélnika 1967 w Iławie) – bëła jedną ze znónëch dzejôrków kaszëbsczégò żëcô, zrzeszoną z Młodokaszëbama. 

Z pòczątkù bëła szkólną niemiecczégò jãzëka w Warszawie i Łodzë. Pò drëdżi swiatowi wòjnie robiła nôprzódka w kaszëbsczim mùzeùm w Kartuzach, a pózni w Wejrowie.

Zajimała sã wësziwkã i je znónô jakò prekùrsórka wejrowsczi szkòłë kaszëbsczégò wësziwkù, jaką ùsadzëła na spòdlim tradicje żukòwsczégò i pùcczégò sztilu.

Frãcëszka Majkòwskô bëła sostrą Aleksandra Majkòwsczégò.

## Varia
26 zélnika 1955 r. Jan Trepczik nadczidnął fónkcjonariuszowi Ùrzãdu do sprawów Pùblicznégò Bezpiekù, że wedle niegò takô robòta i taczi wzątk za niã, jaką mô Frãcëszka Majkòwskô, to pòmsta ze stronë wëszëznów. Majkòwskô robia tedë w wejrowsczi Miesczi Bibliotece i zarôbia tam 400 złotëch na miesąc. Dlô pòrównaniégò wôrt wspòmnąc, że strzédnô miesãcznô wëpłata w latach 1955 i 1956 wënôsza pòsobicą 1008 i 1118 zł.

## Bùtnowé lënczi
*''Franciszka Majkowska 1882-1967. Działaczka kaszubska i twórczyni wejherowskiej szkoły haftu kaszubskiego''

## Przëpisczi


Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura
Wòjcech Mëszk

**Wòjcech Mëszk** (ùr. 1976 rokù - ) -  je szkólny i pisôrz. Òn ùrodzył sã i do dzysô mieszkô w Kòscérznie. Òd lat òn robi w Mùzeùm – Kaszëbsczim Parkù Etnograficznym we Wdzydzach. Jegò prastarka Bronisława Tuszkòwskô wësziwa tôflôczi. Òna sã ùcza kòl Tédorë Gùlgòwsczi kaszëbsczégò wësziwù. Ji córka, Jadwiga, jegò starka, téż wësziwa.
Òn je wespółautorã ksążczi: „Jô w Kaszëbsczi, Kaszëbskô w swiece”. To je ùczbòwnik.

## Bùtnowë lënczi
*https://web.archive.org/web/20160307015946/http://radiokaszebe.pl/nowy-podrecznik-jo-w-kaszebsczi-kaszebsko-w-swiece/

Kategòrëjô:Kaszëbi
Kategòrëjô: Kaszëbskô lëteratura
Strzikówka

mały|Strzikówka - 12 cm³
mały|Strzikówka i jigłë z 1965 rokù
**Strzikówka** – to je mediczny jintrument ze zbiérnikiem z dzelëną i tłokiem. Òna je do robieniô wstrzików abò braniô ceków z òrganizmù (np. krew). Strzikówka mòże bëc zrobionô z pòlipropëlenu. Na Kaszëbach òna je wiele ùziwónô. 

## Bùtnowé lënczi

Kategòrëjô:Medicyna
Ùmòrzenié dłëgù

**Ùmòrzenié dłëgù** - to je dobrowòlné anulowanié caloscë abò dzélu dłëgù w òbrëmieniach ùgòdë midzë wierzëcelã (pieniãżnikã) a dłëżnikiem (pòżëcznikiem). M. jin. na Kaszëbach dzél lëdztwa miéwô dłëdżi.

## Bùtnowé lënczi
*EÙ 5.2.3.1

Kategòrëjô:Ekònomijô
Wãdzenié

thumb|Wãdzarniô z rëbama

**Wãdzenié** - to je metoda kònzerwacje żëwnotë np. miãsa abò rëbów z pòmòcą dëmù. Mòże wãdzëc np. na cepło (22–40 °C), a pòzni rëbë mają wisec, cobë òne wëschłë i swòjã soczëznã ùchòwałë. Czedës na Kaszëbach bëło wiele wãdzoné dzysô je jinaczi.

## Lëteratura
Bernard Zëchta: Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków - Gdańsk 1973, tom VI, s. 60

Kategòrëjô:Żëwnota
Wãdzôrz

thumb|Wãdzôrz

**Wãdzôrz** (*Charadrius hiaticula* L.) – to je ôrt ptôcha z rodzëznë *Charadriidae*. Kaszëbi kòl Pùcka  gôdają, że wãdzôrze to są ptôchë, co wëbiérają wądkôrzóm wãdzëbôczi.

## Lëteratura
Bernard Zëchta: Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków - Gdańsk 1973, tom VI, s. 60

Kategòrëjô:Ptôchë
Nôrodné i etniczné miészëznë w Pòlsce

**Nôrodné i etniczné miészëznë w Pòlsce** – wespòlëznowé karna, chtërnë mieszkają w Pòlsce, le identifikują sã z nôrodã jinym jak pòlsczi. 

W rozmienim *Ùstôwù ò nôrodnëch i etnicznëch miészëznach a téż ò regionalnym jãzëkù z 6 stëcznika 2005 r.* nôrodné i etniczné miészëznë mùszą spełniwac nôslédné zastrzedżi:
* bëc mni wielnyma jak pòòstałi dzél lëdztwa Pòlsczi Repùbliczi;
* wëapartniwac sã midzë pòòstałima naszińcama jãzëkã, kùlturą abò tradicëją;
* pragnąc ùtrzimaniégò swòjégò jãzëka, kùlturë abò tradicëje;
* miec swiąda gwôsny historiczny nôrodny spòlëznë;
* zamieszkiwac dzysdniowé teritorium Pòlsczi Repùbliczi òd conômni 100 lat;
* identifikòwac sã z nôrodã zòrganizowónym w gwôsnym państwie (le w przëtrôfkù nôrodnëch miészëznów).

[thumb|350px|Gminë w Pòlsce, w chtërnëch co nômni 10% mieszkańców pòdało jiną niżlë pòlskô nôrodnosc – pòrównanié òglowégò spisënkù z 2002 i 2011. Kôrta wëróżniwô téż kaszëbsczé gminë, temù że òbczas slédnégò spisënkù 233 tys. òsób pòdało swòją [Kaszëbi|kaszëbską tożsamòsc, spòstrzód nich kaszëbską juwernotã jakò jedurną (a nié pòlskò-kaszëbską jak pòòstali) pòdało 16 tys. òsób. Òkróm tegò spisënk wëkôzôł 108&nbsp;140 mieszkańców, jaczi gôdają regionalnym jãzëkã (pò kaszëbskù).]]

Za nôrodné miészëznë pòlsczi rząd ùznôwô:
* biôłorëską miészëznã;
* czeską miészëznã;
* lëtewską miészëznã;
* miemiecką miészëznã;
* armeńską miészëznã;
* rëską miészëznã;
* słowacką miészëznã;
* ùkrajińską miészëznã;
* żëdowską miészëznã.

Ùznóné etniczné miészëznë to:
* karajimskô miészëzna ;
* łemkòwskô miészëzna;
* romskô miészëzna ;
* tatarskô miészëzna.

Lëczba òsobów, jaczé słëchają do òsóbnëch miészëznów wedle slédnégò òglowégò spisënkù z 2011





## Przëpisë


!
Haka

mały|Haka
**Haka** – to je rãczné nôrzãdo, chtërno brëkùją czasã np. gbùrze do hakòwaniô zemi.

## Bùtnowé lënczie

Kategòrëjô:Gbùrzëzna
Strzédnowiek

mały|Òbrôzk z XIII stalata
[mały|[Krziż z kùńca XIV stalata na Kaszëbach]]
**Strzédnowiek** – to je w Eùropie dzél czasë òd V do XV stalata. W strzédnëch stalatach bëło pisóné m. jin. ò Kaszëbach. Nie bëło tegò równak wiele, a pierszi rôz miono kaszëbsczégò ôrtu wëstąpiło 19 strëmiannika 1238 ròku w dokùmeńce wëstawionym przez papieża Grzegòrza IX, gdze je nazwóné ksyżã Kaszëb Bògùsłôw *duce Cassubie*. Pòtemù w titlu zôpadno-pòmòrsczich ksyżãtów bëło  *dux Slavorum et Cassubie*. Barnim III (1320-1368) miôwôł w titlù *dux Cassuborum* (ksyzã Kaszëbów - lëdzy, chtërny gôdelë pò kaszëbskù).

## Lëteratura
* *Historia Kaszubów w dziejach Pomorza* t.1 Czasy średniowieczne, Gdańsk 2006.

## Bùtnowé lënczi

*https://pl.wiktionary.org/wiki/strz%C3%A9dnowiek

Kategòrëjô:Eùropa
Zdrzélnik

mały|Wisła — pierszi serijno produkòwóny pòlsczi zdrzélnik
**Zdrzélnik** (téż **telewizór**, **telewizer**; **telewzérnik**) – elektroniczné ùrządzenié namienioné zdalnémù òdbiorowi rësznégò òbrazu, jaczi je nadôwóny przez telewizjã i skłôdô sã z bezrësznych òbrazów, chtërne pòkazëją sã jeden za dredżim z czãstotlëwòscą 25 abò 30 òbrazów na sekùndã (czë téż jiną). Pòjedinczi òbrôz nazéwô sã „klôtką” i dzeli sã na niwné i pionowé linie. Tipòwé wôrtoscë linii to 625 (europejsczi standard) i 525 (amerikańsczi standard).

## Kaszëbskô nazwa
Do ùtwòrzeniô jistnika „zdrzélnik” (chtëren stoji nawetka zapisóny w leksykònie ksãdza Bernata Sëchtë) òstôł ùżëti tradicyjny kaszëbsczi czasnik „zdrzec”

## Przëpisczi

## Bùtnowé lënczi

Kategòrëjô:Technika
Kategòrëjô:Telewizjô
Swiãtô Góra Grabarka

thumb|200px|Cerkwiô Pańsczégò Przemienieniô z krziżama
**Swiãtô Góra Grabarka** – góra w pòdlasczim wòjewództwie (w siemiatycczim pòwiece, gmina Nurzec-Stacja), jakô leżi kòle wsë o ti sami pòzwie. Je ona nôwôżniészim môlã kùltu dla pòlsczich wëznôwców prawòsławny Cerkwi. 

Òd 1947 je tuwò białgòwsczi mònastér Swiãtich Martë i Marii. Òkróm tegò na Swiãti Górze są trzë klôsztorné cerkwie (Pańsczégò Przemienieniô, Ikonë Matczi Bòsczi „Pòceszenié Wszëtczich Strôpionych” i Zasniãcô Bògùrodzëcë). Głównô klôsztornô cerkwiô (Pańsczégò Przemienieniô) to równoczasno swiątiniô parafijalnô. Na òbéńdze Swiãti Górë je téż prawòsławny smãtôrz.

Wkół cerkwi Pańsczégò Przemienieniô (z trzech stron – nordowi, pòrénkòwi i pôłniowi), westrzód wësoczich sosnów, stoją tësące krziżów. Na ògle są to drewniané prawòsławné krziże z drëdżi pòłowë XIX i z XX stalatégò. Te krziże przënoszą pielgrzimi, chtërny co rokù we wiôldżi lëczbie przëbëwają tuwò na òbchòdë swiãta Pańsczégò Przemienieniô, jaczé przëpôdô na 19 zélnika.

## Przëpisczi


Kategòrëjô:Pòdlasczé wòjewództwò
Wilëjô Gòdów

**Wilëjô Gòdów**, **Wigiliô** (z łacyńsczégò *vigilia* — ‘czuwanié’, ‘straż’ ; *vigilare* — ‘czuwac’) – w chrzescëjańsczi tradicji dzéń, jaczi pòprzédzô Gòdë. Wilëjô kùńczi cząd adweńtu.

W łacyńsczim kòscele Wilëjô Gòdów przëpôdô na 24 gòdnika, w prawòsławny Cerkwi  – 6 stëcznika (co òdpòwiôdô 24 gòdnika wedle julijansczégò kalãdarza).

Wilëjô Gòdów nie je swiãtã, ale w pòlsczi (w tim kaszëbsczi) òbrzãdowòscë je dniã ùroczëstim, wszãdze trzëmanym za nôbarżi rodzynny dzéń w roku.

## Wilëjô Gòdów na Kaszëbach

W wiliowi dzéń Kaszëbczi szëkùją òd rena w chëczach: warzą pòstné wilëjné pòtrawë na wieczerzã, sprzątają, szëkùją swiąteczné môltëchë. Chłopi òpòrządzają przë chëczach, stôwiają i stroją razã z dzecama danowé drzéwkò. Przë wieczerzi òbrzészkòwò czëtô sã Swiãté Pismiona, dzeli òpłatkã i skłôdô żëczbë. Wedle zwëkù na biôłim tôflôkù òstawiô sã talérzëk dlô przëbëcznika.

Wszëtczé wilëjné pòtrawë rëchtowóné na kaszëbsczi swiąteczny stół mùszałë składac sã z zôrnów zbòża, miodu, òrzéchów, grzëbów, grochù, fasolë,  bòbù, brzadu i rib. Spòdlim wilëjnégò i swiątecznégò zjestkù bëłë – òsoblëwie kòl rëbôków –  solony wãgòrz, slédz, bretlińdżi. Na wilëjnym kaszëbsczim stole nôczãscy gòscëła téż grzëbòwô zupa, czasã zastãpòwónô brzadową. Ni mògło téż zafelowac pòstnégò bigòsu. Jednym z wilëjnëch deserów bëłë klósczi z makã. Nie bëłë òne równak pòdôwóné we wszëtczich dzélach Kaszëbsczi. Na gwës znóné bëłë w òkòlim Wejrowa. Na Hélsczim Półòstrowie na Wileją rëchtowónô krëlczi, to je bùlwë w mùndurkach z solonym wãgòrzã, brzadową zupã z klóskama abò krëpama, chléb z syropã, miodné deserë z grizu z sokã i młodzowi kùch. W jinëch regionach Kaszëb biwałë téż slëwë z klóskama i rozynama, wãgòrz w biôłi pòlewce i bùlwë. W pózniészim czasu doszła jesz pòlewka ze swiéżëch rib.

Na Kaszëbach w Wilejã z darënkama przëchôdôł  Gwiôzdór. W wiliowi wieczór znónô je téż tradicjô òdwiédzaniô chëczów przez przezeblôkańców nazéwónëch „gwiôzdką” abò – na nordze Kaszëb – „panëszką”. Pòstacje gwiôzdczi (m. jin. Dżôd z Babą, Kòzeł, Miedwiédz, Bòcón) mają symbòliczné znaczenié, narzesziwającë do òbrzãdów zrzeszonëch z bòkadoscą i płodnoscą. 

## Przëpisczi

Kategòrëjô:Religijô
Prawòsławié

thumb|Tak pòzwóny „prawòsławny krziż”
[thumb|Cerkwiô na [Swiãtô Góra Grabarka|Swiãti Górze Grabarczi]]
**Prawòsławié**  (kalka z z grecczégò ὀρθοδοξία — dosłowno «prôwdzëwé naùczanié», «prôwdzëwé chwôlenié») — jeden òd głównëch czerënków chrzescëjaństwa, chtëren òstateczno wësztôłcył sã pò pòdzelenim jednolitégò chrzescyjańsczégò Kòscoła na wschòdny i zôpadny.
 
Prawòsławnô Cerkwiô ùznôwô sã za jediny, katolëcczi (pòwszechny) kòscół, chtërnégò założëcélã a głową jawi sã Jezës Christus. Naùczanié òpiérô sã na Swiãtëch Pismionach i Swiãti Tradicje, chtërnô òbjimô przede wszëtczim pòstanowienia pòwszechnëch sobòrów. Pòdstawòwim dogmaticznym dokùmeńtã Prawòsławiô jawi sã Nicejskò-kònstantinopòlsczi symbòl wiarë. Prawòsławnô Cerkwiô ùznôwô za swòjã całą historiã jedinégò Kòscoła do Wiôldżégò Rozłamù w 1054. Teologiô kòscoła sëgô apòstolsczich czasów (I st.). Prawòsławié nie ùznôwô niżódnëch rozsądzeniów sobòrów, chtërne bëłë zwòłané bez rzimsczi Kòscół ju pò rozłamie bënë chrzescëjaństwa.

Prawòsławné naùczanié, pòdobno jak katolëcczé, wëmieniwô na òglë sétmë sakrameńtów, ale nie je to w ti wierze dogmatã.

We wespółczasnym swiece do krajów, w chtërnëch prawòsławné mieszkańcowie są wiãkszoscą, słëchają: Biôłorëskô, Bùlgarskô, Czôrnogóra, Greckô, Grëzóńskô, Cyper, Nordowô Macedoniô, Mòłdawskô, Ruskô, Rumùńskô, Serbskô a Ùkrajina. Sama prawòsławnô Cerkwiô skłôdô sã zôs ze spòlëznë lokalnëch cerkwiów – aùtokefalicznëch i aùtonomicznëch. Kòżdô aùtokefalicznô Cerkwiô je czësto samòstójnô jeżlë jidze ò włôsné kanoniczné i administracyjné ùrządzenié. Aùtonomiczné cerkwie zanôlégają zôs òd jaczis aùtokefaliczny cerkwi.

W Pòlsce prawòsławné słëchają do Pòlsczégò Aùtokefalicznégò Prawòsławnégò Kòscoła.

## Liturgiô
Nôwôżniészim òbrządkã w Prawòsławim je bizantińsczi òbrządk, ale dopùszcziwô sã téż jinszé. Liturgicznô doba zaczinô sã òb wieczór nôbòżeństwã nazéwónym *wieczernia* (òdpòwiednik katolëcczich niszpòrów). Liturgiczny dzéń kùńczi sã Eucharistią. Sama liturgiô skłôdô sã z trzech czãscë, jaczé zéwą sã *Proskòmidiô*, *Liturgiô katechùmenów* i *Liturgiô wiérnëch*.

Wëstãpùje czile pòrządków sprôwianiô liturgii:
* Liturgiô sw. Jakùba –  òdprôwiónô w dzéń sw. Jakùba i w pierszą niedzelã pò Jastrach;
* Liturgiô sw. Jana Chrizostoma – zwëczajnô prawòsławnô liturgiô, jaką òdprôwiô sã przez wiãkszosc dni; 
* Liturgiô sw. Bazyla Wiôldżégò – ùżiwónô w niedzele Wiôldżégò Pòstu (òkróm Palmòwi Niedzelë), a téż we Wiôldżi Czwiôrtk, Wiôlgą Sobòtã, w Wilëjô Gòdów, wilëjô swiãta Pańsczégò Chrztu, dzéń sw. Bazyla Wiôldżégò (to je 1 stëcznika);
* Liturgiô Przedtim Pòswiãconëch Darów – ùżiwónô na ògle w strzodã i piątk òbczas Wiôldżégò Pòstu.

Kategòrëjô:Chrzescëjaństwò
Ùkrajińsczi jãzëk

**Ùkrajińsczi jãzëk** (ùkr. *українська мова*) –  jãzëk z pòrénkòwòsłowiańsczégò karna słowiańsczich jãzëków. Gôdô nim kòl 45 mln lëdzy, wikszi dzél jaczich mieszkô w Ùkrajinie. Òn je państwòwim jãzëkã w Ùkrajinie i jednym z państwòwich jãzëków w Naddniestrzu. Ùkrajińskòjãzëczné lëdztwò mieszkô téż w Biôłorësczi, Mòłdawsczi, Pòlsce, Rusczi, Rumùńsczi, Słowacczi, Kazachstanie, Argentinie, Brazylsce, Wiôldżi Britaniji, Kanadze, Zjednónych Krajach Americzi.

Wedle genealogii nôblëższim ùkrajińsczimù je biôłorusczi jãzëk; òd IX-XI st. òbadwa jãzëczi dzélowò fòrmowałë sã na pòspólnym dialektowim spòdlim – òsoblëwie nordowé dialektowé karno ùkrajińsczégò jãzëka twòrzi dialektowé *continuum* ze skrôwnyma pôłniowima biôłorusczima gwarama Pòleségò. W strzédnowiekù òbadwa nôrodë miałë pospólny jãzëk w knégach.

Wespółczasno dlô zapisu ùkrajińsczégò jãzëka ùżiwô sã adaptowóny cyrilicë, jakô skłôdô sã z 33 lëtrów. Òsoblëwòscą ùkrajińsczégò alfabétu (w przërównanim z jinëma cyrilicczima) je brëkòwanié lëtrów Ґ, Є a Ї. 

## Bùtnowé lënczi
*Ukrainian - Kashubian
Kategòrëjô:Słowiańsczé jãzëczi
Radio Kaszëbë

**Radio Kaszëbë** – priwatnô regionalnô radiowô rozsélnica, chtërnô bëła zapùszczenô 18 gòdnika 2004 rokù. Kòncesjonariuszã i załóżcą rozsélnicë je Stowôra „Pùckô Zemia”. 

Programa Radia Kaszëbë dochôdô do 800 tës. słëchińców na Pòmòrzim (w Trzëgardze, krézach: pùcczim, wejrowsczim, kartësczim, kòscersczim, lãbòrsczim, niechtërnëch dzélach chònicczégò, gduńsczégò, starogardzczégò i tczewsczégò krézu). 

Dzél programù radio nadôwô w kaszëbsczim jãzëkù. 60% całownotë programù zajimô mùzyka (w tim i kaszëbskô). Co gòdzënã radio nadôwô lokalné infòrmacje, jaczich mòże słëchac w programie „Klëka”.

Radia Kaszëbë mòżna słëchac na czãstotlëwòscach:
* 98,9 FM (wejrowsczi pòwiôt, dzél pùcczégò pòwiatu i Trzëgardu); 
* 92,3 FM (kartësczi pòwiôt);
* 90,1 FM (kòscersczi pòwiôt);
* 106,1 FM (nordowé Kaszëbë);
* 94,9 FM (lãbòrsczi pòwiôt).

## Òbaczë téż
CSB TV

## Przëpisczi


Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura
Vanna

thumb|Vanna
**Ivana Vrdoljak-Vanna**, (ùr. 1 séwnika 1970) je chòrwacką spiéwôrką. 

Kategòrëjô:Mùzycë
Lëterstwò

thumb|200px|Lëtrowô róża
[thumb|200px|[Môrcën Lëter]]
**Lëterstwò** (jinszé pòzwë: **lëteranizm**, **lëtrzëzna**, **lëterskô wiara**) –  jedna òd głównëch doktrinów protestancëznë. Pòdstawòwi zasadë lëtersczi wiarë ùsztôłcone òstałë w wënikù biôtczi Môrcëna Lutra i jegò zwòlenników równo procëm nadùżëców rzëmskòkatolëcczégò Kòscoła, jak i procëm barżi radikalnëch protestancczich doktrinów (anabaptizm, kalwinizm itd.). 

Lëterstwò òdwòłiwô sã do pòdstawòwëch protestancczich prawidłów („leno Pismiona”, „leno Christus”, „leno łaska”, „leno wiara”). Chrzest jawi sã jednym z dwùch sakrameńtów, ùdzeliwóny je dzecóm, Swiãtô Kòmóniô wëstãpùje pòd dwiema pòstacama, a bëtnosc Christusa w ni rozmieją jakò kònsubstancjacjã. W zwëkù je òglowô spòwiédz, chòc ùznawónô je téż spòwiédz jindiwidualnô. Wszëtcë òchrzcony jawią sã pòwòłónyma do pòwszechny kapłańsczi służbë, chtërnô zasôdzô sã na codniowi miłoscë do Bòga i lëdzy. Dëchòwnyma – chtërny przédnikùją religijnym òbrzãdóm – mògą równak bëc leno òsobë òdpòwiednio przërëchtowóny i kònsekrowóny.

Lëterską wiarã wëznôwô wicy jak 72 mln lëdzy na całim swiece. Z przëczënë rozmajitëch geògraficznëch, historicznëch i dogmaticznëch czinników lëterstwò nie jawi sã równak jednorodnym kòscołã. Jistnieje w nim czile wiôldżich kòscelnëch sztrukturów, jaczé baro mòckò różnią sã żlë jidze ò dogmaticzné i prakticzné sprawë – Swiatowô Lëterskô Federacjô, Midzënôrodnô Lëterskô Radzëzna, Kònfesjonalnô Ewangelëckô Lëterskô Kònferencjô. Òkróm òpisónëch wëżi jistnieje téż réga lëterskich religijnëch związków, chtërne nie wchôdają w taczé wikszé sztrukturë. Fòrmalno nôwikszim lëterskim kòscołã jawi sã dzysdzéń Kòscół Szwëcje (kòl 6,9 mln wëznôwców). 

Lëtersczi kòscołë pòdzelëc mòże na liberalné i kònfesjonalné. Wiãkszosc liberalnëch wchôdô do Swiatowi Lëtersczi Federacje (nôleżi do ni téż wiãkszosc „stôrich” państwowëch kòscołów Stôrégò Swiata). Kònfesjonalné lëtersczi kòscołë są barżi kònserwatiwné (nie ùznôwają na przëmiôr białgłowsczégò kapłaństwa czë jednopłcowich slubów). Wiãkszosc kònfesjonalnëch kòscołów wchôdô do Midzënôrodny Lëtersczi Radzëznë.

Nôwikszim lëtersczim kòscołã w Pòlsce je Ewangelëckò-Augsbursczi Kòscół w RP. W 2014 licził òn wicy jak 60 tës. nôleżników w 133 parafiach.

## Przëpisczi

## Bibliografiô
* Andrzej Rykała, *Mniejszości religijne w Polsce*, Łódź 2011, s. 57.

Kategòrëjô:Chrzescëjaństwò
Martinika

mały|Martinika
**Martinika** (*Martinique*) – to je òstrów kòl Americzi. Dzysdniowò òn słëchô do Francëje. 

* lëdztwò: 386486
* wiéchrzëzna: 1128 km²

## Bùtnowé lënczi

Kategòrëjô:Francëjô
Wiszniowô slëwa

thumb|Wiszniowô slëwa
**Wiszniowô slëwa** (*Prunus cerasifera* Ehrh.) - to je czerz abò môłé drzéwiã z rodzëznë różowatëch (*Rosaceae*). Òna rosce m. jin. na Kaszëbach.

Kategòrëjô:Bòtanika
Słuńcowi Ùstôw

mały|upright=1.5|Słuńce, planetë i karzełkòwi planetë Słuńcowégò Ùstawù

**Słuńcowi Ùstôw** – **planétny ùstôw**, jaczi òbjimô Słuńce i grawitacyjno sparłãczony z nim niebiesczi cała. Ne cała to òsem planetów, jich 173 znóné ksãżëcë , piãc karzełkòwëch planetów i miliardë (a mòżlëwé, że i biliónë) môłëch całów Słuńcowégò Ùstawù, do jaczich nôleżą planetojidë, kòmetë, meteorojidë i midzëplanétowi pich.

Szesc òd osme planetów i trzë karzełkòwi planetë mają nôtërné satelitë, zwóné ksãżëcama. Kòżdô bùtnowô planeta je òbrëmionô piersceniama, jaczé skłôdają sã z midzëplanétowégò pichù. Wszëtczé planetë – òkróm Zemi i Ùrana (chtëren zawdzãcziwô pòzwã grecczémù bóżstwù Ùranosowi) – noszą miona bóżstwów z rzimsczi mitologie.

Centrum Słuńcowégò Ùstawù je Słuńce, jaczé zawiérô 99,86% znóny masë tegò ùkładu i dominëje w nim grawitacyjno . Jupiter i Saturna, dwa nôwikszi cała òrbitującé wkół Słuńca, stanowią wiãcy niż 90% pòòstałi masë ùkładu.

## Przëpisczi
Kategòrëjô:Astronomijô
Lékarskô mandagòra

thumb|Lékarskô mandagòra

**Lékarskô mandagòra** (*Mandragora officinarum* L.) - to je wielelatnô roscëna z rodzëznë lilkòwatëch (*Solanaceae*). Òna mòże rosc kòl Westrzódzemnégò Mòrza.

## Lëteratura
* Knéga zôczątków, z hebrajsczégò jãzëka na kaszëbsczi przełożił ò Adam Ryszard Sikora OFM, Gduńsk 2015, s. 77

Kategòrëjô:Bibliowé roscënë
Słuńce

mały|Słuńce

**Słuńce** (łacyńsczé *Sol*, *Helius*, grecczé *Ἥλιος*, symbòl: ) – centralnô gwiôzda Słuńcowégò Ùstawù, wkół jaczi krążi Zemia, jinszé planetë tegò ùkładu, karzełkòwi planetë, a téż môłi cała Słuńcowégò Ùstawù. Słuńce skłôdô sã z gòrący plazmë, jaką ùtrzëmiwô grawitacjô i jaką sztôłtëje magneticzné òkrãżé. Słuńce je zwiãksza jidealnie kùlësté, mô strzédnicã kòl 1 392 684 km (kòl 109 razy wikszą jak Zemia). Masa słuńca (1,989 ×1030 kg) je kòl 333 tësący razy wikszô niżlë masa Zemi i to je kòl 99,86% całowny masë Słuńcowégò Ùstawù. Kòle trzë czwiôrté masë Słuńca twòrzi wòdzëk, resztã zôs przede wszëtczim hél. Pòòstałi dzél (1,69%, co òdpòwiôdô kòl 5600 masóm Zemi) twòrzą cãższi pierwiôstczi, w tim m. jin. krziseń, wãdżel, néón i żelazło. Do Zemi dochôdô słuńcowô energiô baro wôżnô dlô żëcégò na ni.

Pòzwë Słuńca w słowiańsczich jãzëkach, w tim w pòlsczim i kaszëbsczim, wëwòdzą sã òd prasłowiańsczégò słowa *slnъce. Słowa krewny kaszëbsczémù „słuńcu” to m. jin. biôłorusczé *сонца* (sonca), czesczé *slunce*, rusczé *солнце* (sołnce), słowaccze *slnko* i ùkrajińsczé *сонце* (sonce).

Astronomicznym symbòlã Słuńca jawi sã òkrąg z pùnktã we westrzódkù: ☉ (Unicode: 2609). 

## Przëpisë

Kategòrëjô:Astronomijô
Sledzón

**Sledzón** (*Scomber* L.) - to je szlach rëbów z rodzëznë sledzónowatëch (*Scombridae*). Jich ôrt żëje m. jin. w Bôłce.

## Lëteratura

Kategòrëjô:Rëbë
Òsławnô mimòza

thumb|Òsławnô mimòza
thumb|Òsławnô mimòza - zamikanié lëstków pò reakcji na côrniãcé
**Òsławnô mimòza** (*Mimosa pudica* L.) – to je ôrt roscënë z rodzëznë bòbòwatëch (*Fabaceae*). Na Kaszëbach òna mòże bëc w jizbie, bò lubi cepło.

Kategòrëjô:Bòtanika
Slëwa mandla

thumb|Slëwa mandla - òbrôzk z 1897 rokù

**Slëwa mandla** (*Prunus dulcis* (Mill.) D.A.Webb) - to je ôrt roscënë z rodzëznë różowatëch (*Rosaceae*). Òna mòże rosc kòl Westrzódzemnégò Mòrza.

## Lëteratura
* Knéga Zôczątków, z hebrajsczégò jãzëka na kaszëbsczi przełożił ò Adam Ryszard Sikora OFM, Gduńsk 2015, s. 105

Kategòrëjô:Bibliowé roscënë
Jôdnô soczewica

thumb|Jôdnô soczewica

**Jôdnô soczewica** (*Lens culinaris* Medik.) – to je ôrt jednoroczny (latny) roscënë z rodzëznë bòbòwatëch (*Fabaceae*). Ji zôrna są np. do robieniô zupë. 
## Lëteratura
* Knéga Zôczątków, z hebrajsczégò jãzëka na kaszëbsczi przełożił ò Adam Ryszard Sikora OFM, Gduńsk 2015, s. 68
* Trepczyk J.: Słownik polsko-kaszubski t. 2 Gdańsk 1994, s.198 ISBN 83-85011-73-0
## Bùtnowé lënczi
Lens culinaris

Kategòrëjô:Bibliowé roscënë
Chińsczi aligator

left|thumb|250px|Chińsczi aligator

**Chińsczi aligator** (*Alligator sinensis*) – to je ôrt gadzënë z rodzëznë aligatorowatëch (*Alligatoridae*). Òn żëje w  Chinach i je chróniony, a je w niebezpiekù, mòże wëdżinąc. Ten aligator je kòl 1.5 m dłudżi.

## Lëteratura
*Encyklopedia audiowizualna Britannica : zoologia. Cz. 1 / [zespół autorów i tłumaczy Wojciech Bresiński et al.], Poznań : Wydawnictwo Kurpisz, 2006, s. 10

Kategòrëjô:Gadzënë
Stalaktit

mały|Stalaktitë
[mały|left|[Mechòwa|Mechòwsczé grotë]]
**Stalaktit** – to je kamnô pipa, chtërna mòże bëc w jómie.

## Òbaczë téż
* Stalagmit

## Bùtnowé lënczi

Kategòrëjô:Geòlogiô
Tripel

mały|Tripel na skórze
mały|
**Tripel** (*Gonorrhoea*) – je chòroscą ù lëdzy. Jegò lékarzenié je mòżlëwi. Do chòroscë doprowôdzy bakteria * Neisseria gonorrhoeae*. Ta chòrosc biwô m.jin. w Africe, ale mòże bëc na Kaszëbach. 

## Bùtnowé lënczi

Kategòrëjô:Medicyna
Stalagmit

mały|200px|left|Stalagmit
mały|Stalagmit
**Stalagmit** – to je nalecałi kam, chtëren mòże bëc w jómie. W nim mòże bëc kalcyt.

## Òbaczë téż
* Stalaktit

## Bùtnowé lënczi

Kategòrëjô:Geòlogiô
Smëdlës

mały|Prosti smëdlës - skòblenié
**Smëdlës** – to je rãczné nôrzãdło, chtërno lëdze brëkùją czasã np. do skòbleniô drewna. 

Słowò „smëdlës” zanotowôł w swòjim słowôrzu Bernard Zëchta. Jakò przikłôd ùżëcô negò jistnika pòdôł słowôrz Sëchtë zdanié: „Ten smëdlis to je dobré nôrzãdło, ten tnie drzewò jak wrëka”.

## Lëteratura
* Bernard Zëchta: Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków 1969, tom III, s. 192  
* Bernard Zëchta: Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków - Gdańsk 1972, tom V, s. 96  

## Bùtnowé lënczie

Kategòrëjô:Nôrzãdła
Pólny mak

mały|Pólny mak
mały|Pólni maczi - zelëskò w pòlu
**Pólny mak** (*Papaver rhoeas* L.) – to je ôrt roscënë z rodzëznë makòwatëch (*Papaveraceae* Juss.). Kaszëbi mògą gadac na niegò padëmak i to mòże bëc zelëskò w pòlu. 

## Lëteratura
* Przewodnik do rozpoznawania roślin i zwierząt na wycieczce / tekst Ute E. Zimmer, Alfred Handel ; oprac. całości Wilhelm i Dorothee Eisenreich ; [przekł. Ewa Rachańska, Piotr Kreyser] Warszawa : Multico, 1996, s. 142.

## Bùtnowé lënczi

* https://web.archive.org/web/20160304213840/http://www2.abc.biology.ug.edu.pl/wp-content/uploads/2014/05/abc79_03.pdf

Kategòrëjô:Bòtanika
Błotnô niezabôtka

200px|mały|Błotnô niezabôtka
**Błotnô niezabôtka** (*Myosotis palustris* (L.) L. em. Rchb.) – to je ôrt roscënë z rodzëznë wòdrôkòwatëch (*Boraginaceae*). Ji semiona roznôszają mrówczi. Te niezabôtczi roscą m. jin. na Kaszëbach. 

## Bùtnowé lënczi

* Przyroda projektowanego rezerwatu „Dolina Mirachowskiej Strugi” na Pojezierzu Kaszubskim s. 53 ''Myosotis palustris''

Kategòrëjô:Bòtanika
Galicia

right|mały|Flaga Galicie
**Galicia** (*Galiza*) – to je krôjna ze swòjim jãzëkiem w Szpańsce, w Eùropie. Stolëcą Galicie je Santiago de Compostela.

## Bùtnowé lënczi

* http://www.xunta.gal (gl)

Kategòrëjô:Szpańskô
Zwëczajny bazyliszk

thumb|250px|Zwëczajny bazyliszk - òna
**Zwëczajny bazyliszk** (*Basiliscus basiliscus*) – to je ôrt wieszczórczi z rodzëznë bazyliszków (*Corytophanidae*). Òn żëje m. jin. w Panamie i mòże chòdzëc pò wòdze. Òn je zrzeszony z mòkrima sedlëszczama.

Kategòrëjô:Gadzënë
Katolëcczi Kòscół Bizantińskò-Słowacczégò Òbrządkù

**Katolëcczi Kòscół Bizantińskò-Słowacczégò Òbrządkù** (*Gréckokatolícka cirkev na Slovensku*) - to je jedna z chrzescëjańsczich wiarów. Ta wiara je w Słowacce i Kanadze, a liturgiô słowa mòże bëc w słowacczim jãzëkù . 

## Bùtnowé lënczi
*http://eparchy.blogspot.com/

Kategòrëjô:Katolëcczi Kòscół
Eùropejsczi kret

mały|Eùropejsczi kret
mały|Kretowiszcza
**Eùropejsczi kret** (*Talpa europaea*) – to je ôrt môłégò suska z rodzëznë kretowatëch (*Talpidae*). Òn żëje i robi kretowiszcza m. jin. na Kaszëbach.

## Bùtnowé lënczi

* kret s. 109

Kategòrëjô:Susczi
Sakrameńt

**Sakrameńt** (z łacyńsczégò *sacramentum*) – w chrzescëjaństwie religijny òbrzãd, traktowóny jakò widzalny znak Bòsczi łasczi, ùstanowióny – jak ùwôżają wëznawcowie  – przez Christusa.

Sakrameńtë wprowôdzelë stãpniowò, razã ze zmòcniwanim chrzescëjańsczi kòscelny òrganizacje. Na zôczątkù chrzescëjańsczi kòscół ùznôwôł leno dwa sakrameńtë: chrzest i swiãtą kòmóniã, temù że le ò nich bezpòstrzédno wspòminô sã w ewanieliach. Pòòstałi dzél sakrameńtów pòjawił sã w chrzescëjańsczi nôùczi pózni. 

W rzëmskòkatolëcczim Kòscele nôùka ò sétmë sakrameńtach bëła ùgòdzonô na sobòrach jakò dogmat – nôprzód na drëdżim lyonsczim sobòrze w 1274, a za régą na sobòrze we Florencji w 1439. Do negò karna słëchają taczé sakrameńtë, jak:
# Chrzest; 
# Bierzmòwanié;
# Swiãtô Kòmóniô;
# Pòkùta;
# Namaszczenié chòrëch;
# Ksãżestwò;
# Małżeństwò.

Prawòsławné naùczanié, pòdobno jak katolëcczé, wëmieniwô na òglë sétmë sakrameńtów, ale nie je to w ti wierze dogmatã.

Protestancëzna je baro zróżnicowónô żle to jidze ò rozmienié pòjãcô sakrameńtu. Lëtërstwò ùznôwô dwa sakrameńtë: chrzest (ùdzeliwóny je dzecóm) i swiãtą kòmóniã. Nôprzód Luter ùwôżôł, że sakrameńtë są trzë (òkróm nëch dwùch jesz spòwiédz).
## Bùtnowé lënczi
*Kompendium KATECHIZMU KOŚCIOŁA KATOLICKIEGO

Kategòrëjô:Chrzescëjaństwò
Wòskòwô tôblëczka

**Wòskòwô tôblëczka** - bëła zrobionô z drewna i pszczelégò wòskù, a na ni bëło pisóné. Czedës téż ò dzejach Kaszëb tak lëdze pisele.

Kategòrëjô:Kaszëbë
Górowi tapir

**Górowi tapir** (*Tapirus pinchaque*) – to je niepôrokòpëtny susk z rodzëznë tapirowatëch (*Tapiridae*). Òn żëje w Pôłniowi Americe. 

Kategòrëjô:Susczi
Mak

[mały|[Lékarsczi mak]]
**Mak** (*Papaver* L.) – to je szlach roscënow z rodzëznë makòwatëch (*Papaveraceae*). Kaszëbi mògą gadac mak na lékarsczi mak. Padëmak to je zelëskò w pòlu. Przerobioné zôrna lékarsczégò makù są w ùpiekłim makówcu - kùchù

## Bùtnowé lënczie

Kategòrëjô:Bòtanika
Ditrich

**Ditrich** – rãczné nôrzãdło, chtërno brëkùją czasã np. szlosôrze do otmikaniô zómków (np. w dwirzach abò szafkach) jak ni ma klucza. Taczi òdmikôcz pòdług pòlsczégò prawa mòże miec np. szlosôrz, a prosti człowiek z nim mòże bëc ùkôróny.
 

Kategòrëjô:Nôrzãdła
Italskô tarantula

**Italskô tarantula** (*Lycosa tarantula* L.) – to je ôrt pajka z rodzëznë *Lycosidae*. Òna żëje w Italsce i mòże bëc nawetka 3 cm dłudżi.

Kategòrëjô:Zoòlogiô
Mieszkò I

thumb|Dobrawa, biôłka Mieszkò I
**Mieszkò I** (ùr. 922-945, ùm. 25 maja 992) – ksążã Pòlsczi z dynastie Piastów sprawùjący władzã òd kòl 960 r. Syn Semòmësła, wnëk Lestka. Òjc Bòlesława I Chrobrégò, Swiãtosławë-Sygrëdë, Mieszka, Lamberta i Swiãtopôłka. Bracyna Czcëbòra. 

## Rejon panowaniô

Mieszkò I to piérszi historiczny włodôrz Pòlanów, ùwôżóny zarazã za prôwdzëwégò twórcã pòlsczi nôrodnoscë. Cygnął dali pòlitikã swòjégò òjca i starka, chtërny jakno włodarze pògańsczégò ksãstwa,  jaczé bëło na terenach dzysdniowi Wielkòpòlsczi, pòprzez sojusze abò militarną sëłã pòdpòrządkòwalë sobie Kùjawë i prawdopòdobno Wschòdné Pòmòrze i Mazowszé. 

## Białczi

Kòl 965 pòslëbił czeską ksãżniczkã Dobrawã. W 966 przëjął chrzest. Walcził z miemiecczim margrabią Hodonã, zwëcãżającë w wôżny biôtce pòd Cedënią w 972. Zdobëł téż ùjsce Òdrë. Òdpiarł wëprawã cesarza Òttona II procëm Pòlsczi w 979.  
 
Pò smiercë Dobrawë pòslëbił Òdã, córkã margrabiegò Dëtrika, i wspòmôgany przez cesarsczé wòjska kòl 990 zdobëł Szląsk, zemiã Wislanów a téż Małopòlskã.  
Dokumeńtã *Dagome iudex* z 991 òddôł pòlsczé państwò pòd òpiekã papieża. W testameńce pòdzelëł pòlsczé zemie midzë Bòlesława Chrobrégò, sëna Dobrawë, i małolatnëch sënów z drëdżi żeńbë. 

## Zdroje

Zachòwané zdrzódła pòzwalają twierdzëc, że Mieszkò I béł sprôwnym pòlitikã, ùtalentowónym wòdzã i charizmaticznym włodarzã. Prowôdzëł zrãczné dzejania diplomaticzné, zawiarł sojusz nôprzód z Czechama, a pòstãpno ze Szwedzką i Cesarstwã. W zagraniczny pòlitice czerowôł sã przede wszëtczim racją stanu, wchòdzëł w ùkładë nawetka ze swòjima wczasnyma wrogama. Sënom pòzostawił państwò ò wiele wëższi pòzicje w Eùropie i przënômni pòdwòjonym teritorium.

Kategòrëjô:Włodarze Pòlsczi
Strzódzemné Mòrze

mały|220px|Strzódzemné Mòrzé
mały|220px
mały|220px|
**Strzódzemné Mòrze** – midzëkòntinentalné mòrze, jaczé leżi midzë Eùropą, Afriką i Azją, ò wiéchrzëznie kòl 2,5 mln km². Łączi sã z Atlanticczim Òceanã

## Miono
Pòzwa Strzódzemnégò Mòrza wza sã òd łacyńsczégò *mediterraneus* i znaczi: w westrzódkù zemi” abò „midzë lądama”.

## Pòłożenié
Strzódzemné Mòrze leżi midzë Europą, Afriką i Azją. Na zapôdze je sparłãczoné Gibraltarską Cesniną z Atlanticczim Òceanã, na wschòdze przez Cesninã Dardanele parłãczi sã z Morzã Marmara, przez Cesninę Bòsfòr z Czôrnym Mòrzã, a przez Suesczi Kanał z Czerwònym Morzã ë dali z Jindijsczim Òceanã. 
Strzódzemné Mòrze jakno jediné na swiece òtoczoné je kòntinentama nôleżącëma do trzech dzélów swiata. Pòłożoné midzë 3 dzélama swiata Strzódzemné Mòrze mô òsoblëwé znaczenié dlô przewòzënkù- je hańdlowim traktã przez Gibraltarską Cesninã (kòl 75 tës. wôrnëch statków òb rok). 

Nad Strzódzemnym Mòrzã leżą (zgòdno z rëchã zégara):
Gibraltar, Szpańskô, Francjô, Mònakò, Italskô, Malta, Sloweńskô, Chòrwackô, Bòsnijô ë Hercegòwina, Czôrnogóra, Albańskô, Greckô, Cyper, Tëreckô, Syrëjô, Liban, Jizrael, Egipt, Libiô, Tunezjô, Algieriô, Marokò. Wikszosc nëch krajów wespółrobi w ramach „Eùropejsczégò Partnerstwa”.

## Pòrtë
Wôżniészé przeladënkòwé pòrtë to m.jin.:
Marsylia (téż pasażersczi i rëbacczi), Genewa, Triest (jeden z nôwôżniészich eùropejsczich przeladënkòwëch pòrtów), Wenecjô (téż pasażersczi), Neapòl, Kartagena (téż wòjenny), Barcelona, Saloniki, Izmir, Split, Rijeka, Tunis, Walencja, Hajfa, Antaba, Bejrut, Palermo, Tel-Awiw-Jaffa.

## Klimat
Strzódzemné Mòrze leżi w ùmiarkowanym klimace (klimat strzódzemnomòrsczi). Są tuwò cepłé lata i zëmë, môłé zachmùrzenié i atmosfericzné òpadë (òsoblëwie òb lato), môłô mòkrzëzna pòwietrzô i mòcné parowanié. Strzédnô cepłota lëftu w stëcznikù òd 7- 10˚C na nordze, do 14- 30˚C na pôłnim. W zelnikù òd 22- 24˚C na nordze i òd 25- 30˚C na pôłnim. 

## Wòdë
Wòdë Strzódzemnégò Mòrza nôleżą do nôceplészich (strzédno 13˚C) i nôbarżi zasolonëch (strzédno 38,4 ‰)
Ceplëzna pòwiérzchniowi wòdë je w zëmie òd 9˚C na eùropejsczich przëmòrzach, do 16˚C w pôłniowo- wschòdnim dzélu, w lece òdpòwiednio òd 22- 26˚C i òd 26- 28˚C.

* Strzédnô głãbòkòsc: 1438 m;
* Nôwikszô głãbòkòsc: 5267 m;
* Ceplëzna: 7˚C- 30 ˚C.

## Òstrowë
Wôżniészé  òstrowë (òd zôpadu):
* Balearë (kòl 200 òstrowów ò pòwiérzchni 5014 km²) 
* Ibiza (571 km²)
* Majorka (3600 km²)
* Minorka (668 km²)
* Fòrmentera (82 km²)
* Sardiniô (24 090 km²)
* Kòrsyka (8680 km²)
* Sycyliô (25 710 km²; nôwikszi òstrow Strzódzemnégò Mòrza)
* Liparijsczi Òstrowë (17 òstrowów ò pòw. 117 km²)
* Malta (246 km²)
* Kreta (8336 km²)
* Rodos (1401 km²)
* Cyper (9251 km²).

Midzë Kòrsyką i Apenińszczim Półòstrówã nalôzają sã m.jin.
Elba (224 km²)
Pianosa (10,3 km²)
Gorgona (2,25 km²)
Montecristo (10,4 km²).

## Bùtnowi lënczi

Kategòrëjô:Mòrza
Gòdzynka sédemkropka

thumb|Gòdzynka sédemkropka

thumb|Jaja
thumb|Pònarwa
thumb|Kòpólacjô
**Gòdzynka sédemkropka** (łac. *Cocinella septempunctata*)  – chrząszcz z rodzëznë gòdzynkòwatëch. Pòwszechnie wëstãpùje w Eùropie.

## Wëzdrzatk
Gòdzynka sédemkropka mô òwalny, wëpùkłi sztôłt i je dłudżé do 8 mm. Ji głowa, nodżi i krzebt są czôrné, z biôłą plamką z dwóch stronów. Pòkrëwë gòdzynczi sédemkropczi są czerwioné, a na nich je sédmë kropków, trzë pò òbù stronach i jedna na westrzódkù.
thumb|Gòdzynka i mszëce

## Jôda
Gòdzynka sédemkropka jé mszëce. Dorosłô gòdzynka ùmie zjesc wiele mszëców òb dzéń, a ji pònarwa czileset.

## Wëstąpòwanié
Eùropa, Azjô, Nordowô Amerika

## Strzodowiskò
Chrząszcz je tam, dze są mszëce. Gòdzynkã sédemkropkã mòżna trafic na pòlach, w sadach i na łąkach.

thumb|Pònarwa ''C. septempunctata''

## Rozwij
Gòdzynka sédemkropka składô żôłté, òwalné jaja w lëczbie kòl 40 szt. na rozmajitëch czãscach roscënów, chtërne òstałé zaatakòwóné przez mszëce. Z jaj wëchôdają pònarwë. Òne są niewiôldżé, dosc grëbé i czôrné. Na bòkù mają apfelzynowé plachë.

## Jinszé
Czëde gòdzynka sédemkropka je zagrożonô, wëdzelëwô trëjącą hemolimfã.

## Gòdzynkòwaté Pòlsczi
* Gòdzynka sédemkropka (*Coccinella septempunctata*)
* *Adalia bipunctata*
* *Anatis ocellata*
*  *Psyllobora vigintiduopunctata*
*  *Hippodamia tredecimpunctata*)
* *Subcoccinella vigintiquatuorpunctata*
* *Propylea quatuordecimpunctata*
*  *Calvia quatuordecimguttata*
* *[[Harmonia axyridis]]* 
* *Calvia decemguttata*

## Kaszëbsczé òkreslenia gòdzynczi
*bòrówka
*bòrowiczka
*bòrowiónka
*bòrowôcoteczka
*bòrowô mateczka
*lëtewka
*lëtewniczka
*pakóweczka
*pòpruszka
*mòtileczka
*mòrówka
*pòpieleczka

## Bùtnowé lënczi
*''Coccinella septempunctata Linnaeus, 1758''
*''Biedronka siedmiokropka''

Kategòrëjô:Òwadë
Sykórkòwaté

**Sykórkòwaté** (*Paridae*) – to je rodzëzna ptôchów z rzãdu wróblowëch (*Passeriformes*). W ni są lądowé ptôchë, chtërne żëją na nordowi półkùglë i w Africe.
Òne są dosc môłé – 12 do 13 cm długotë i mają krótczi skrzidła a dłudżi ògón. Jich dzóbk je môłi i krótczi. Òne jedzã òwadë, a òb  zëmã lëdze mògą jim dawac szpiek. Specjalną jôdã  dlô ptôchów mògą jim dawac lesny. Je charakterizëje kòntrastowi baro czãsto biôłoczôrnô farwa głòwë. Òne mają 10 lecków i 12 piórów w ògónie. Òn sykórczi mô charakteristiczny szlips na brzëchù. Wikszim dzélã to są trójné ôrtë i jima nie zagrôżô wëmrzenié. Trzë ôrtë ze szlachu sykórka z ti rodzëżnë są równak w niebezpiekù  wëmrzeniô w przińdnym czasu. W Pòlsce je sédmé ôrtów z ti rodzëznë i wszëtczi są òbjimniãté ùrzãdową akùrôtną òchrónią.
Niejedne jich ôrtë żëją m. jin. na Kaszëbëach np.: 
*Błotnô sykórka
*Czôrnô sykórka
*Mòdrô sykórka 

*
Kara

**Kara** (téż **pchôczka**, **kòłownica**, **rototot**) – môłi wòzyk z jednym kòłã, po czãscë ùnôszóny rãkama, ùżëwóny do transpòrtu na niewiôldżich òdległòscach. Wëzwëskiwóné są òsoblëwie w bùdowiznie i ogrodzëznie.

## Kònstrukcjô
Karë są wëpòsażóné w dwa ùchwëtë, przë pòmòcë chtërnëch ùnôszô sã je i pchô, czasã są téż cygniãté. Robi sã je z różnëch materiałów (drewno, plastik, metôl, czãsto wëzwëskùje sã téż kòmbinacjé wëżi wëmienionëch materiałów). 

Elementë karë (zdrzë na òbrôzkù):
#dwa bidła (chwëcadła);
#ladënkòwô skrzënia;
#kòło;
#pòdpiérka.

## Historiô
Pòchòdzy z Chin i je znónô òd 230 rokù (wedle tradicji wënalôzł jã Zhuge Liang). W Eùropie ùżëwóné òd XII stalatégò. 

## Heraldika
Wëstãpùje na stanicë i herbie wëspë Pitcairn.

Kategòrëjô:Nôrzãdła
Alain Ducasse

thumb|Ducasse w 2010 rokù
**Alain Ducasse** (ùr. 1956) – francësczi szef kùchnie, restauratora i biznesmen, znóny méster „wësoczi kùchnie” (haute cuisine). Stoji na przódkù lëstë nôlepszich kùcharzów *Michelin*. Trzë jegò restauracje zdobëlë maksymalną lëczbã tak pòzwónëch *gwiôzdków Michelin*, co je swiatowim rekòrdã.

## Bùtnowé lënczi
*VIAF

Kategòrëjô:Kùchniô
Zwëczajnô grużdżelnica

thumb|Zwëczajnô grużdżelnica
**Zwëczajnô grużdżelnica** (*Pulsatilla vulgaris* L.) - to je ôrt roscënë z rodzëznë jastrownikòwatëch (*Ranunculaceae*). Òna rosce m.jin. na Kaszëbach.

## Lëteratura
* Przewodnik do rozpoznawania roślin i zwierząt na wycieczce / tekst Ute E. Zimmer, Alfred Handel ; oprac. całości Wilhelm i Dorothee Eisenreich ; [przekł. Ewa Rachańska, Piotr Kreyser] Warszawa : Multico, 1996, s. 170.

Kategòrëjô:Bòtanika
Sardinka

thumb|Eùropejskô sardinka
**Sardinka** - to je szlach rib z rodzëznë sledzowatëch  (*Clupeidae*). W nim je jeden ôrt eùropejskô sardinka. To je rëba do jedzeniô. Òna żëje m.jin. w Nordowim Mòrzu.
 

Kategòrëjô:Rëbë
Sardiniô

mały|Sardiniô (zamalowónô na kôrce na czerwiono )
mały|Zapòrowé jezoro na Sardinii
**Sardiniô** (*Sardegna* abò *Sardigna*) – to je òstrów kòl Italsczi, drëdżi pòdle wialgòscë òstrów Strzódzemnégò Mòrza. Òd 1 do 1,5 mln mieszkańców òstrowù ùżiwô apartnégò sardińsczégò jãzëka. 

Dzysdniowò Sardiniô słëchô do Italsczi.

## Spòdlowé pòdôwczi
* lëdztwò: kòl 1663000 
* wiéchrzëzna: 24 090 km²

## Bùtnowé lënczi

Kategòrëjô:Italskô
Satir

**Satir** - to béł lasny bóżk w Grecce. Òn miéwôł kóńsczi ògón. 

## Lëteratura
* J. Trepczyk: *Słownik polsko-kaszubski*, Gduńsk 1994, t. II, s. 176 

Kategòrëjô:Greckô mitologiô
Sardińsczi jãzëk

**Sardińsczi jãzëk**  (*sardu, limba sarda, lingua sarda*) - to je jeden z romańsczich jãzëków. 
Na Sardinie wiele dzecy ùczi sã tegò jãzëka. 

Kategòrëjô:Romańsczé jãzëczi
Gwineja

**Gwineja** - to je państwò w zôpôdny Africe nad Atlantëcczim Òceanã. Òna greńczë z Liberią, Sierra Leone, Sénégalã, Mali, Gwineją-Bissau ë Ùbrzégã Słoniowëch Kłów. Stolëcą je Konakry. Je nôleżnikã Gòspòdarczi Wespòlëznë Państw Zôpôdny Africzi (ECOWAS) ë Afrikańsczi Ùniji.

## Przëpisë

Kategòrëjô:Afrika
Aragoniô

mały|Flaga Aragonie
right|mały|200px|Aragoniô (czerwiony) na kôrce Szpańsczi
**Aragoniô** (*Aragón*) – to je krôjna w nordowò-pòrénkòwi Szpańsce. Lëdze mògą tu gôdac swòjim jãzëkã.

* Wiéchrzëzna: 47 719 km²
* Lëdztwò: 1 376 654
* Stolëca: Zaragoza

## Bùtnowé lënczi

* http://www.aragon.es

Kategòrëjô:Szpańskô
Zwëczajny kawón

thumb|Zwëczajny kawón
**Zwëczajny kawón** (*Citrullus lanatus*) – to je ôrt roscënë z rodzëznë baniowatëch (*Cucurbitaceae*). Na Kaszëbach gò mòże kùpic do jedzeniô.

Kategòrëjô:Bòtanika
Kategòrëjô:Ògardowizna
Eùropejskô sardela

thumb|Eùropejskô sardela
**Eùropejskô sardela** (*Engraulis encrasicolus*) - to je ôrt mòrsczi rëbë z rodzëznë sardelowatëch  (*Engraulidae*). Òna żëje np. w Nordowim Mòrzu. To je rëba do jedzeniô.

Kategòrëjô:Rëbë
Skòwëczk

**Skòwëczk** – to je sok, chtëren na zymkù mòże zbiérac z np. bardówkòwati brzózczi. Kaszëbi gôdelë, że piją gò pasterze.
### Lëteratura
Bernard Zëchta. Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków - Gdańsk 1972, tom V, s. 58
## Bùtnowé lënczi
*''Oskoła czyli sok z brzozy ...''

Kategòrëjô:Brzózkòwaté
Gepard

thumb|
**Gepard** (*Acinonyx*) - to je szlach rabùsznëch susków z rodzëznë kòtowatëch (*Felidae*). 
Ten zwiérz żëje w Africe i Azje.

Kategòrëjô:Susczi
Séwnô lucerna

left|thumb|250px|<center>Séwnô lucerna
**Séwnô lucerna** (*Medicago sativa* L.) - to je ôrt wielelatny roscënë z rodzëznë bòbòwatëch  (*Fabaceae*). Czedës ona rosła w Azje. Òna je wôżnô w gbùrzëznie.

## Lëteratura
* Przewodnik do rozpoznawania roślin i zwierząt na wycieczce / tekst Ute E. Zimmer, Alfred Handel ; oprac. całości Wilhelm i Dorothee Eisenreich ; [przekł. Ewa Rachańska, Piotr Kreyser] Warszawa : Multico, 1996, s. 184.

## Bùtnowé lënczi
* http://www.alfalfa.org/

Kategòrëjô:Bòtanika
Czôrnô kadzelnica

thumb|Czôrnô kadzelnica
**Czôrnô kadzelnica** (*Hyoscyamus niger* L.) - to je ôrt roscënë z rodzëznë lilkòwatëch (*Solanaceae* L.). Òna je trëjącô.

## Bùtnowé lënczi
*https://www.erowid.org/plants/henbane/henbane.shtml

Kategòrëjô:Bòtanika
Lozanna

thumb|Lozanna
**Lozanna** (*Lausanne; Losanna*) - to je gard w Szwajcarsce. Òna je kòl Genfsczégò Jezora.

* wiéchrzëzna: 41,37 km²
* lëdztwò: 129 902 mieszkańców (2012)

Kategòrëjô:Szwajcarskô
Légôczka

**Légôczka** -  to je zort mébla, chtëren przëdaje sã do òdpòczinkù na sedząckù. Òb lato mòże na ni wnetka leżëc.
 

Kategòrëjô:Méble
Deszczownik

thumb|Lëdze w deszczownikach
**Deszczownik** - to je mańtel na deszcz. M. jin. Kaszëbi rôd gò mają np. òb jeséń. Wiele razy lëdze gò noszą jak padô deszcz.

## Lëteratura
* J. Trepczyk: *Słownik polsko-kaszubski*, Gduńsk 1994, t. I, s. 303 

Kategòrëjô:Òbleczënk