Iran

**Iran** (Persczi: ایران) je państwã w Azëji. Stolecznym gardã je Teheran. Państwòwą religią je islam.

## Historiô
Perskô to jednô z nôstarszich cywilizacëji na swiece. Stôrożëtnô Perskô bëłô rządzonô przez m.in. dinastiã Achemenidów, z jaczi pòchòdzëli Cyrus II Wiôldżi ë Dariusz I Wiôldżi, chtërni stworzëli stolemne persczé państwò. Pò tim państwã władali Partë ë Sasanidë. Religią Stôrożëtny Persczi bëł zaratùsztrianizm.

W VII stalata zemie òstały zdobëte przez Arabów, chtërni zaprowadzëli w krôju islam.

Pòtemù Perskô przechôdzëłô różné dinastëje, midze innymi: Safawidów (1501–1722), chtërni ùtwierdzëli szyicczi islam, czede ùczënili go państwową religią, a też Afszaridów (1736–1796), Zandów (1750–1794), Kadżarów (1794–1925) ë Pahlawi (1925–1979). W 1935 Perskô zmieniłô miono na Iran. W 1979 z przëczënë islamsczi rewolucëji òstała òbalonô slédnô dinastëjô ë 1 łżëkwiata Iran stał sã islamską repùbliką.

## Geògrafiô

### Pòłożenié
Leżi na Blisczim Wschòdze u brzégu Òmańsczi Roztoczi, Persczi Roztoczi ë Kaspijsczégo Mòrza.

### Wiéchrzëzna

* całownô: 1,648,195 km²
* wiéchrzëzna lądu: 1,531,595 km²
* wiéchrzëzna wòdów: 116,600 km²
* môl na swiece wedle wiéchrzëznë: 19.

### Lądowé grańce

* òglowô długòsc wszëtczich grańców: 5,894 km
* państwa, z jaczima mô grańce: Afghanistón 921 km; Armenijô 44 km; Azerbejdżan 689 km; Irak 1,599 km; Pakistan 959 km; Tëreckô 534 km; Turkmenistan 1,148 km

### Brzegòwô liniô
12,440 km, grańca z Kaspijsczim Mòrzã (740 km)

### Klimat
Klimat sëchi lub półsëchi, subtropikalny zdłuż ùbrzégù Kaspijsczégo Mòrza

### Ùsztôłcenié terenu
Teren je nierówny, brzeg je wësoczi, centralny basén z piôszczëznami ë górama; môłé, nieprzeriwne równinë zdłuż òbù brzégów.

### Wësokòsc terenu

* strzédnô wësokòsc: 1,305 m. n.r.m.
* nôniższô wësokòsc: -28 m. n.r.m. (Kaspijsczé Mòrze)
* nôwëższi czëp: 5,625 m. n.r.m. (Demawend)

### Gruńtë wedle ùżiwaniô

* rolné gruńtë 29% (w tim 9.7% òrnëch gruńtów)
* lasë 6.6% (wôrtoscë szacowóné na 2023)

## Sprôwné pòdzelenié
Iran dzeli sã na 31 prowincjów (*ostán*), jaczimi rządzą gùbernatorzë (استاندار, *ostándár*). Prowincje dzelą sã na pòdprowincje (*šahrestán*), te zôs na gminë miesczé (*bachš*) i wiesczé (*dehestán*).

right|300px|Íránské provincie.

## Demografiô

### Pòpùlacjô

* wielëna lëdztwa: 92,417,681 (2025)

### Etniczné karna
Persowie, Azerowie, Kurdowie, Lurowie, Balochowie, Arabòwie, Turkmeni ë Tërkuci

### Jãzëczi
Òglowò ùżiwónym jãzëkã je persczi, le brëkòwane sã też azersczi jinsze tërkuccze dialektë, kurdijsczi, gilaki, mazandarani, luri, balochi, arabsczi

### Religijné karna
Mùzułmanie (państwòwô religiô) 98.5%, chrzescëjónie 0.7%, bahaici 0.3%, agnosticë 0.3%, jinszi (w tim zaratusztrianie, żëdzë, hinduiści) 0.2% (2020)

### Ùrbanizacjô

* mieskô pòpùlacjô: 77.3%

## Pòliticzny system
Iran to teokracëjô ë islamskô repùblika z systemã prezydencczim. Przédnikã kraju je Nôweższi Wódca, wëbierany je przez Gromadã Ekspertów. Przédnikã rządu je prezydent, wëbierany na 4 lata. Parlament Islamskô Konsultatywnô Gromada je jednojizbowi ë mô 290 członków, wëbierany je na sztërëlatną kadencjã.

* Nôweższi Wódca: Modżtaba Chamenei
* Prezydent: Masud Pezeszkian

## Galerijô

File:Gate of All Nations, Persepolis.jpg
File:Hafez 880714 095.jpg
File:981012-Damavand-South-IMG 9861-2.jpg
File:Kish beach 02.jpg
File:Naghshe Jahan Square Isfahan modified.jpg
File:Ferdowsi tomb4.jpg
File:Aerial View of Tehran 26.11.2008 04-35-03.JPG
File:Rasht Municipality Mansion in an Autumn night.jpg
File:Towers in Tehran City at night.jpg
File:RezaShrine.jpg
File:Mozaffariyeh, Grand Bazzar of Tabriz, IRAN.jpg
File:The misty mountains.jpg


## Przëpisë
Kategòrëjô:Azjatëcczé państwa