open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
4 lëpińca

### Swiãta ë ùroczëznë
* Mionowi dzéń swiãtëją: Andrzéj, Berta, Elżbiéta, Hiacyńt, Jinocenti, Jack, Jacãti, Malwina, Òdo, Tédór

* Filipinë - Dzéń Filipińskò-Amerikańsczi Drëchizni 
* Rwanda - Dzéń Wòlnotë (kùńc mùżdżówczi w Rwandze 1994)
* USA - Dzéń Samòstójnotë (Independence Day)

### Wëdarzenia
* 1776 - Nordowô Amerika: 13 anielsczich kolonii ògłosëłë samòstójnotã od Wiôldzi Britanji i spisëłë deklaracejã samòstójnotë, czej bëło zaczątkã ùsôdzyna Zjednónëch Krajów Americzi.
* 1865 - Lewis Carroll wëdôł ksążkã "Alicjô w Krôjine Czôrów".
* 1897 - Pierwszi elektriczni tramwaj w Szczecënë.
* 1901 - W Stôłpskù nowi rôtësz.
* 1941 - Mùżdżówka profesorów: we Lwowie miemieccë naziscë pòmòrdowelë 25 polsczich profesorów i jich rodzëznë, w tim Tadeùsza Boya-Żeleńsczégò. 
* 1946 - W Gduńskù pùblicznô egzekucjô: pòwiszonëch òstëlë 6 nôleżniców personelù i 5 pòlsczich kapo z lagrù Stutthof.
* 1946 - W Kielcech pògrom Żëdów (kielecczi pògrom). 

### Ùrodzëlë sã
* 1095 – Usama Ibn Munkiz, syrëjsczi aristokrata, rëcôrz, prowadnik fortù Szajzar, diplomata, rézownik, pòeta, runita, aùtor achtnionégò pamiãtnika (ùm. 1188)
* 1767 - Bakin Kyokutei, japońsczi runita, pòeta, malôrz (ùm. 1848)
* 1804 - Nathaniel Hawthorne, amerikańsczi runita, aùtor "Szkarlatni lëtrë" (ùm. 1864)
* 1807 - Giuseppe Garibaldi, italsczi rewolucjonista, politiczni dzejôrz (ùm. 1882)
* 1873 - Zofiô Moraczewskô, pòlskô dzejôrka, pòlitikôrka, pòsłônka na Sejm (ùm. 1958)
* 1896 - Janina Mierzecka, pòlskô fotografka, cechowniczka (ùm. 1987)
* 1927 - Gina Lollobrigida, italskô téatrownica
* 1929 - Kónrôd Swinarsczi, pòlsczi téatrowi, filmowi, telewizijni i òperowi reżiser (ùm. 1975)
* 1934 - Křesćan Bart, górnosorbsczi téatrownik, téatrowi reżiser 
* 1936 - Henryk Grynberg, pòlsczi runita, swiôdk Holokaustù
* 1936 - Zdzisława Donat, stolemna pòlskô òperowô śpiewôrka (koloraturowi sòpran)

### Ùmarlë
* 1826 - John Adams – drëdżi prezydent USA
* 1826 - Thomas Jefferson – trzecy prezydent USA
* 1921 - Antón Grabowsczi, pòlsczi inżiner, esperantista (ùr. 1857)
* 1934 - Mariô Skłodowskô-Curie, pòlskò-franceskô ùczona, noblëstka z chemii i fizyki (ùr. 1867)
* 1941 - Tadeùsz Boy-Żeleńsczi, pòlsczi runita, dolmacz (ùr. 1874) - mùżdżówka profesorów
* 1943 - Władisłôw Sikorsczi, pòlsczi generał, minister, premier (ùr. 1881) - katastrofa samolotù w Gibraltarze 
* 2003 - Barry White, amerikańsczi spiewôrz (ùr. 1944)
30 łżëkwiata

### Swiãta ë ùroczëznë
* Mionowi dzéń (Jimieninë): Katarzënë, Mariana, Jakùba

### Wëdarzenia
*

### Ùrodzëlë sã
* 1932 r. Riszard Strijec

### Ùmarlë
*

### Przësłowié
* Jaczé wieselé, taczé całé żëcé.
* Lepszi ridzk jak nick.

Kategòrëjô:Łżëkwiat
29 łżëkwiata

### Swiãta ë ùroczëznë
* Mionowi dzéń swiãtëją (Jimieninë): Pioter, Róbert, Róberta

### Wëdarzenia
*

### Ùrodzëlë sã
*

### Ùmarlë
*

### Przësłowié
* Kògò białka nie grzeje, tegò pierzëna ùgrzôc mùszi.

Kategòrëjô:Łżëkwiat
9 lëpińca

### Swiãta ë ùroczëznë
* Mionowi dzéń swiãtëją: Agùstin, Kòrnél, Kòrnéliusz, Łucjô, Sylwiô, Wérónika, Zenón, Zenona

### Wëdarzenia
* 2005 - VII Zjôzd Kaszëbów w Lebie

### Ùrodzëlë sã
*

### Ùmarlë
*
8 lëpińca

### Swiãta ë ùroczëznë
* Mionowi dzéń swiãtëją: Adrión, Adriana, Eùgeniusz, Hadrión, Hadriana, Prokòp

### Wëdarzenia
*

### Ùrodzëlë sã
*

### Ùmarlë
*
U2

**U2** – je irlandzczim rockòwim karnã. Jegò nôleżnikama są: Bono (Paul David Hewson) – spiéw i tej-sej téż gitara; The Edge (David Howell Evans) – gitara, sztërkama klawisze, spiéw i basowô gitara; Adam Clayton – basowô gitara; Larry Mullen, Jr. – perkùsjô.

## Diskògrafiô karna U2
* 1980 *Boy*
* 1981 *October*
* 1983 *War*
* 1983 *Under a Blood Red Sky* [live]
* 1984 *The Unforgettable Fire*
* 1985 *Wide Awake in America* [live]
* 1987 *The Joshua Tree*
* 1988 *Rattle and Hum*
* 1991 *Achtung Baby*
* 1993 *Zooropa*
* 1997 *Pop*
* 1998 *The Best of 1980-1990*
* 2000 *Million Dollar Hotel* (soundtrack)
* 2000 *All That You Can't Leave Behind*
* 2002 *The Best of 1990-2000*
* 2004 *How to Dismantle an Atomic Bomb*
* 2009 *No Line On The Horizon*
* 2014 *Songs of Innocence*
* 2017 *Songs of Experience*
* 2023 *Songs of Surrender*

Kategòrëjô:Rockòwé karna
Słowôrz

mały|300px|
mały|300px|Dzélëk słowôrza Ramułta
**Słowôrz** je lëstą słów ë jich definicëji, abò jich równoznaczënów w jińszi mòwie (mòwach).
Niechtërné słowôrze pòdôwają téż infòrmacëje ò wëmòwie, pòchòdzenim słowa ôs przëmiarë jegò brëkòwóniô w zdaniach. Jistnieją téż słowôrze ilustrowóné (òbrôzkòwé).

## Pòsobica słów
## Tëlkòsc słowiznë
Z pòzdrzatkù na tëlkòsc słowiznë zamkłi we słowôrzu mòżemë wëapartnic dwa ôrtë słowôrzów:

1. tzw. *maksymalizacëjné słowôrze*, chtërnëch zgrôwã je zaprezentérowónié całégò dostónkù słowiznë brëkòwóny przez gwësną jãzëkòwą spòlëznã. Taczé słowôrze mògą zamëkac w se rozmajité fòrmë ë wariantë negò sómégò słowa we wszëtczich dialektach, ôs słowa znóné blós z runitwë, czë téż pòdóné przez infòrmatorów. 
Przez swòją nôtërã maksymalizacëjny słowôrz ni mòże bëc słowôrzã normatiwnym (preskriptiwnym), równak mòże baro pòmòc przë twòrzenim taczégò słowôrza. 
Przëmiarã maksymalizacëjnégò słowôrza je *[[Pomoranisches Wörterbuch]]* *(Słowôrz pòmòrsczi)* Friedricha Lorentza.

2. tzw. *minimalizacëjné słowôrze*, chtërnëch autora pòdôwô blós dzél słowiznë jaczégò jãzëka (np. czile tësąców nôczãstszëch słów). Minimalizacëjnym słowôrzã je np. *[[Słowniczek kaszubski]]* *(Słowôrzk kaszëbsczi)* Aleksandra Labùdë czë *Słowniczek polsko-kaszubski* R. Drzeżdżona i G. J. Schramke, Gdynia 2006, a téż *Pòlskò-anielskò-kaszëbsczi słowôrz* Mariana Jelińskiego i Davida Shulista, Żukowo 2010 i *Môłi kaszëbskò-czeskò-pòlsczi słowôrz*, Żukòwò 2014http://alpha.bn.org.pl/search~S5*pol?/aJeli{u0144}ski%2C+Marian/ajelin~aski+marian/1%2C1%2C9%2CB/frameset&FF=ajelin~aski+marian&1%2C%2C9.

## Specjalné słowôrze
* Stefan Ramułt: Słownik języka pomorskiego czyli kaszubskiego, Krakòwò 1893
* Stefan Ramułt: Słownik języka pomorskiego czyli kaszubskiego. Scalił i znormalizował Jerzy Treder, Gduńsk 2003
* Jan Trepczik: Słownik polsko-kaszubski, t. I-II, Gduńsk 1994.

## Preskriptiwné a deskriptiwné słowôrze

## Bùtnowé lënczi
*BnF Dictionnaires kachoubes
*http://www.scholaris.pl/zasob/106924?eid%5B%5D=POCZ...0...
Mozilla Firefox

**Mozilla Firefox** (przódë **Mozilla Firebird**, **Phoenix**) je internetowim przezérnikã, opiartim na nëkù Gecko, pòchôdającym z Mozilli, równak w procëmnocé do Mozilli je òn "czëstim" przezérnika, bez dodôwnich programów jakno e-mailowegò, editorã starn (an. Web-Editor) czë téż IRC. Dostãpny je òn na potrójné licencëji MPL/GNU LGPL/GNU GPL. Fundacëjô Mozilla ùżëcziwô wersëje dlô Linuxa, Microsoft Windowsa ë Mac OS X.

Robòta nad ùdbą **Mozilla Firefox** naczãto kòl kùńca 2002 rokù. Je zgrôwa bëło ë je ùsôdzenié letczégò, chùtczégò, drësznegò brëkòwnikom, z mòżnotą rozszérzaniegò przezérnika. Je to terô gwës nôwôżniészô ùdba Fùdacëji Mozilla, chtërna w przińdoce, w sparłãczenim z e-mailowim programa Mozilla Thunderbird, weńdzé na plac terôczasnëch programów do pacziétu przezérnika Mozilla.

## Bùtnowé lënczi
* Domôcô starna ùdbë

Kategòrëjô:Wòlnô soft-wôra
Kategòrëjô:Internetowé przezérniczi
Amaya

thumb|250px|Amaya - wersëjô 8.6
**Amaya** je rozwijónym ju òd 1996 rokù przez W3C eksperimentalnym ë ôpen-zdrojowim sparłãczenim przezérnika z editorą starn (w Amaya jidze nie le blós przezerac internetowé starnë, le je téż równoczasno editowac). Amaya integrëje wiele sztandardów, czegò rozkòscérzóné przezérniczi czãsto nie robią. Takno wspiérô òna XHTML, MathML,CSS 1 ë 2 czë SVG ë.w.w. Przez taczé wspiarcé dlô sztandardów, je òna czãsto brëkòwónô do wszelejaczich demònstracëjów. 

Amaya je dostãpnô dlô Microsoft Windows, Unixa ë òdprowôdnëch ë Mac OS X.

## Bùtnowé lënczi
* Amaya przë WWW Consortium (W3C)

Kategòrëjô:Internetowé przezérniczi
DMOZ

**Open Directory Project**, zwóny téż **DMoz** òd **D**irectory **Moz**illa, - béł nôwikszim, ùsôdzanym przez lëdzy, kataloga internetowich dostónków WWW. DMOZ béł redagòwóny przez dobrowòlników - kòl 90 tësãcy redaktorów z całégò swiata. ODP zamëkôł w se kòl 4 milionów lënków zebrónëch w kòl milionie témòwich kategòrëjach, prowadzonych w 90 jãzëkach. Ùdba ta bëła zrëszonô w 1998 rokù jakno *Gnuhoo*. Kaszëbskòjãzëkòwô wersëjô òsta zrëszonô w stëcznikù 2002 rokù. Przistãp do kataloga, jakno ë zgłôszanié starnów béł darmôk, a jegò zamkłosc bëła ùżëcziwônô w tidzeniowich aktualizacëjach jakno lopczi w fòrmace RDF na wòlny licencëje ODP, zblëżony do tipicznëch reglów Open Content (np. GNU FDL).

28. gromicznika 2017 rokù ùkôzało sã wiadło ò tim, że ùdba ODP òstanié 14. strumiannika 2017 rokù zamkłô. Ò przëczënach nie szło nick doczëtac . Krótkò pò tim ùsôdzëlë redaktôrze ODP staticzną szpéglową wersëją kataloga , dôwając przez to mòżnotã przezéraniô zamkłoscë skatalogòwônych w DMOZ stranów. 

## Bùtnowé lënczi

* Archiwa kataloga DMOZ
* Archiwa kategòrëji: World: Kaszëbsczi

Kategòrëjô:Internet
Słowińskô

**Słowińskô** je historiczną òbéńdą w pòrénkòwi Pòmòrsce, historicznim partã Kaszëbskô,  w òkòlim jezora Lebskò, zamieszkóną w ùszłoce przez Kaszëbów, chtërni òbez mòwòbadétów òstôle nazwóny Słowińcama, sami brëkùjacy równak do se miona Kaszëbi. To lëtersczi Pòmòrzónie z miemiecczim nasziństwã, chtërni pò zakùńczenim II. swiatowi wòjnë  òstelë wënëkóny z Pòmòrsczi. Dzysô żëją òni jakno ë jejich òtroce w Miemieckô. Jejich swiąda pòchôdënkù z słowióńsczegò derżenia nie je równak za wielgô.
  

Kategòrëjô:Kaszëbë
Trzebiôtczi

**Trzebiôtczi** (Pòlszczi miono *Trzebiatkowa*). Małô wies kòle Tëchómia w bëtowsczim krézu. Rodné gniôzdo rodzën Trzebiatowsczich.

Kategòrëjô:Pòmòrsczé wsë
Kategòrëjô:Gmina Tëchómié
Pùrtk

**Pùrtk** abò **Pùrtôk**, **Pùrtala** - kaszëbsczi diôchëł a téż jeden z 13 *Dëchów*, jaczé stoją w gminie Lëniô na turistno-nôtërnym szlachù ò pòzwie *"[[Pòczuj Kaszëbsczégò Dëcha|Pòczuj Kaszëbsczégò Dëcha]]"*.

## Òpisënk  [[Aleksander Labùda|Aleksandra Labùdë]]

**Pùrtk** - je to mëti duch smardu, swãdu i głëpòtë. Mieszkô w smardzyńcach, gnoju i sztokù, a dzejô lëdzóm na psotã. Niejedny mëszlą i gôdają, że **Pùrtk** i **[[Smãtk]]** to je jedno. Ale smardlëwi, strachòblëwi i głëpkòwati **Pùrtk** ni mô wnetka nick wespòle z naszim chitrim i wipnym **Smãtkem**. Jesz nie je dowiodłé, czë **Pùrtk** je naszim rodzmim dëchã, czë téż mieńwò jegò pòchôdô òd miemiecczigò "der Pure" - co znaczi tëli jak "ten głëpc".

**Lëdze gôdalë** :
    -  *Smierdzysz jak Pùrtk!*
    -  *Sedzysz jak Pùrtk w gnoju!*
    -  *Czëc za tobą jak za Pùrtkem!*
    -  *Wënëkôj Pùrtka z twòjich chëczi!*
    -  *Gôdôsz mie na psotã jak taczi Pùrtôk.*
    -  *Z ce je jistny Pùrtala!*
    -  *Ten sã nijak nie ùczi, bò Pùrtk w nie je wlazłi.*
    -  *Je głupi jak Pùrtk.*
    -  *Pòżdôj le, Pùrtk ce wnet halô!*
    -  *Dërgòcesz za strachù jak Pùrtk.*
    -  *Biéj mie do Pùrtka!*

## Szlachòta

**Pùrtk** stoji w Lewinkù, przë rozdardze sztrasów Lëpòwi ë Lësni.

thumb|450px|left|Pùrtk w Lewinkù

thumb|250px|right|Pùrtk
Smãtk

**Smãtk** - niepòzwónô dzys pòstacëjô, chtërna je gwësno przestarzałoscą pò pògańsczich wierzeniach, a dzys je zapchniãta do rolë złegò dëcha abò diôbła. Aleksander Majkòwsczi pisôł ò nim w pòwiescë „Żëcé i przigòdë Remùsa” m. jin. tak:Smãtk cã spãtôł, spãtôł Złi!

Miôł jes zemiã, ni môsz ji!
Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura
Antón Ôbram

[thumb|Antón Ôbram, [Gdiniô]]

**Antón Ôbram** (téż: *Tóna Ôbram*, ((pòl.): *Antoni Abraham*) béł 
pro-pòlsczi kaszëbsczi dzejôrz. Ùrodzył sã 19 gòdnika 1869 rokù w Zdradze kòl Pùcka. Ùmôrł 23 czerwińca 1923 w Gdini.

Abraham Antoni
Abraham , Antoni
Alojzy Bùdzysz

**Alojzy Bùdzysz** (urodzoni 10 czerwińca 1874 w Swiecënie, ùmarłi 23 gòdnika 1934 w Pùckù) - nordowi kaszëbsczi ùtwórca. Ùrodzył sã w familie szkólnëch. Òn skùńcził Seminarium Szkólnëch w Grëdządzu i zaczął robòtã, a ùcził w Dolmiérzu, Szëmôłdze, Wiczlińsczich Pùstkach ë Mrzezënie. W Kôrlëkòwie pò zakùńczenim I swiatowi wòjnë òn krótczi czas béł szôłtësã. W 1923 r. òn przëcygnął do Pùcka i mieszkôł w klôsztorze sostrów elżbiétanków.

W 1928 r. zaczął Bùdzysz pùblikòwac kaszëbsczé dokazë w pismionie „Przyjaciel Ludu Kaszubskiego” (I seriô 1928–1929) redagòwónym przez niemiecczégò slawistã Friedricha Lorentza. Jegò tekstë ùkazywałë sã téż w miesãcznikù „Bënë ë bùten” (1930), „Gryf Kaszubski” (1931–1932) ë ju pò jegò smiercë w drëdżi serie pismiona „Przyjaciel Ludu Kaszubskiego” (1936–1938). A. Bùdzysz drëkòwôł m.jin. w: *Przyjaciel Ludu Kaszubskiego*, *Gryf (cządnik)*, *Bënë ë Buten*, *Wiérny Naszińc* ë *Gryf Kaszubski*. Dzél jegò dokôzów òstôł òpracowóny bez Jana Drzéżdżóna ë wëdóny w 1982 r. w ksążce "Zemja kaszëbskô", dze òpisywô snôżotë swòji tatczëznë. Alojzy Bùdzysz ùrôbiôł òpòwiadanié, facecjã, anegdotã i hùmòreskã, dolmaczoné na pòlsczi przez Jana Drzéżdżóna w *Modrej krainie*[1]. Jegò "Dokôzë" zebrôł ë zrëchtowôł w nowim pisënkù Róman Drzéżdżón. Ùsôdztwò A. Bùdzysza miało wiôldżi cësk na czile kaszëbsczëch lëteratów, w tim m.jin. na Aleksandrã Labùdã, Jana Trepczika czë téż Jana Drzéżdżóna.
## Lëteratura
* F. Neureiter: Historia literatury kaszubskiej : próba zarysu, przełożyła Maria Boduszyńska-Borowikowa ; wstępem opatrzył Tadeusz Bolduan, Gdańsk : Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie, Oddział Miejski, 1982, ss. 163 - 165
* Wëjimk z ùsôdztwa A Bùdzysza, w tim: "Jak Kùlómbószów Krësztof tã Amerikã wëkrił"
* Worldcat

Kategòrëjô:Kaszëbsczi pisarze
Kategòrëjô:Kaszëbi
Bëtowò

[thumb|250px|Bëtowò - dôwny krzëżôcczi zómk. Ninia [Zôpadno-Kaszëbsczé Mùzeùm w Bëtowie]]
[thumb|250px|Dôwné Bëtowò, herbùnk Lubinusa z [1618 rokù. ]]

**Bëtowò** (pòl. *Bytów*, miem. *Bütow*, ùkr. *Битів*; w zdrojach: *Butow* 1321, *Bytow* 1335, *Byttow* 1345, *Bytowo*, *Bütow*; *Bétowo* (Cenôwa)) – krézewi gard w Pòrénkòwi Pòmòrsczi, w Pòmòrsczim wòjewództwie. Bëtowò mô jeden ùrząd dlô gardu ë wiesczi gminë. Òno biwô zwóné stolëca bëtowsczich Kaszëbów.

### Pòłożenié
Kòòrdinatë: szérzô - 54°10' N, dôłgòta - 17°30' E.

### Pòdôwczi
#### Gard
* Wiéchrzëzna gardu: 8.72 km²
* Lëdztwò gardu: 16 992 mieszkańców
#### Gmina
* Wiéchrzëzna gminë:  189 km²
* Lëdztwò gminë:  5 800 mieszkańców
#### Gard ë gmina
* Bùdżetowé wzątczi (2004 plan):  mln zł
* Bùdżetowé wëdôwczi (2004 plan):  mln zł

### Historëjô
Bëtowò bëło czëdes wôżnym gardã w Lãbòrskò-bëtowsczi Zemi jakô béła lennã Pòlsczégò Królewstwa, a w pachce to mielë pòmòrzczi ksyżëcë ë brambòrsczi elechtorzë. Gardné prawa mô òd 12 lëpińca 1346.

### Słôwny lëdze

* Szimón Krofey
* Róman Malek 
* Rafał Mohr

### Stôrodôwnotë

*Zómk z kùńca XIV wiekù
### Dopisënczi

### Lëteratura
*G. Stone: Slav outposts in Central European history : the Wends, Sorbs and Kashubs, London, UK : Bloomsbury Academic, an imprint of Bloomsbury Publishing Plc, 2016, s. 170
* Rozporządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. Monitor Polski rok 1946 nr 44, poz. 85http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WMP19460440085.

### Bùtnowé lënczi
* Bytów w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”
* Bytow ë Cassubia na kôrce kòl 1600 rokù

Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë
Kategòrëjô:Bëtowò
Bôłt

mały||Satelitarny òdjimk Bôłtu òb zëmã
**Bôłt**, **Bôłtëcczé Mòrzé** abò **Bôłcczé Mòrzé** (pòl. *Bałtyk*, *Morze Bałtyckie*, łac. *Mare Balticum*, miem. *Ostsee*, dëń. *Østersøen*, szwédz. *Östersjön*, est. *Läänemeri*, fiń. *Itämeri*, łot. *Baltijas jūra*, lët. *Baltijos jūra*, rus. *Балтийское море*) – je mòrzã, strzódlądowim partã Atlanticczégò Òceanu w Nordowi Eùropie. Mô wiéchrzëznã 422 300 km2, głãbòkòsc do 459 m. 

W mòwie rëbôków Bôłt je téż zwóny *Wiôldżim Mòrzã*, w ùprocëmnienim do *Môłégò Mòrza*, to je Pùcczi i Gduńsczi Hôwindżi. 

## Przédné òstrowë
* Gòtlandiô, *Gotland * – 3 200 km2 (Szwedzkô),
* Òzyliô, *Saaremaa* – 2 650 km2 (Estónskô),
* Òlandiô, *Oland* – 1 300 km2 (Szwedzkô),
* Dago, *Hiiumaa* – 960 km2 (Estónskô),
* Rana, *Rügen* – 926 km2 (Miemieckô),
* Bòrnhòlm – 588 km2 (Dëńskô),
* Ùznôm, *Usedom* – 424 km2 (Miemieckô i Pòlskô),
* Wòlin, *Wolin* – 245 km2 (Pòlskô),
* Alandzczé Òstrowë, *Åland* – 1 505 km2 (Fińskô).

## Przédné roztoczi
* Bòtnickô Roztoka,
* Fińskô Roztoka,
* Gduńskô Hôwinga,
* Pòmòrskô Hôwinga,
* Riskô Roztoka.

## Lëteratura
* Kaszëbskô lëteratura : wëzdrzënë / Daniél Kalinowsczi, Adela Kùik-Kalinowskô ; tłómaczenié na kaszëbsczi jãzëk Dariusz Majkòwsczi, Gduńsk : Kaszëbskò-Pòmòrsczé Zrzeszenié : Instytut Kaszubski w Gdańsku, 2017, s. 21

!
Mozilla

thumb|250px|right|Mozilla 1.7.5

**Mozilla** nie je le blós miono internetowégò przezérnika w skłôd chtërnégò wchôdô paczét programów, je to téż miono ùdbë namieniony dlô ji ùsôdzeniégò. 
Przezérnik je darmôk ë òpiarti na licencëji MPL(Mozilla Public License). Wspiérô wnetka wszëtczé nônowszé internetowé sztandardë ùgòdzoné przez W3C (World Wide Web Consortium) np.: XHTML 1.x, HTML 4, DOM, XML, CSS, CSS2 ..., co dôwô baro wiôlgą pòprôwnosc wëskrzëwónëch starn.

Slédnô sztabilnô wersëjô, z 21 séwnika 2006 rokù, to 1.7.12 ë je òna slédną jakô òstała wëpùszonô z mionã Mozilla. 
Nôslédné wersëje bãdą ju wëchôdac jakno SeaMonkey. Rega 1.7.x Mozillë mô dali le blós wspiarce òd startne bezpiekù przezérnika.

## Òdprowôdné Mozilli
Na spòdlim Mozillë pòwstało wiele internetowëch przezérników, n.p.:
* Netscape 6.x, 7.x, 8.x
* IBM Web Browser dlô OS/2
* Beonex Communicator
* Aphrodite
* Mozilla Firefox (przódë jakno *Phoenix* ë *Firebird*)
* SeaMonkey

Na partach z paczétu Mozilla òpiarté są téż m. jin. e-mailowô programa Mozilla Thunderbird ë editora HTML Nvu.

Przezérniczi brëkùjącé nëkù Mozillë (Gecko) blós dlô wëskrzëwaniô starn WWW to m.jin.:
* Camino (Mac OS X)
* CompuServe 7.0 (Microsoft Windows)
* Epiphany (GNOME)
* Galeon (GNU/Linux)
* K-Meleon (Windows)
* Minimo
* Q.BATi (Mac OS X)
* Skipstone (GNU/Linux)
* Salamander (GNU/Linux)

## Bùtnowé lënczi
* Domôcô starna Mozilli
* Mozilla Europe

Kategòrëjô:Internetowé przezérniczi
Pùck

**Pùck** (téż: **Pùckò**, **Pëck**, pòl. *Puck*, niem. *Putzig*) — nadmòrsczé miasto nad sztrądã Pùcczi Hôwindżi, stolëcô krézu w pòmòrsczim wòjewództwie. W Pùckù mô swòją przédną sedzbã Mùzeùm Pùcczi Zemi miona Floriana Cenôwë; ze stôrodôwnotów wôrt ôbaczëniô je fara — rzëmskòkatoleckô cerczew pòd wezwanim Piotra i Pawła, do jaczi na òdpùst płënie kùtrama wiele pielgrzimów.




Òbrôzk:Rotesz_puck.jpg|Pùcczi stôri rôtësz
Òbrôzk:Kutry podczas pielgrzymki rybackiej do Pucka.jpg|Kùtrë mòrzczich pielgrzimów
Òbrôzk:Zendzenie kaszebow leba puck.jpg|K-PZ Pùck


## Historëjô
* 10 gromicznika 1920 zdënk Pòlszczi z Bôłtem
* Do 1926 Pùck i Hél bëłë jedurnyma pòlsczima pòrtama nad Bôłtã
* 1939 – tu béł Mòrsczi Diwizjón Lotniczi
* 12 strëmiannika 1945 r. – dobëcé gardu przez sowiecką armiã
* 26 czerwińca 2010 r. – XII Midzënôrodny Zjôzd Kaszëbów
* 21, 22 zélnik 2021 r. - XXII Midzënôrodny Zjôzd Kaszëbów

## Miona gardu w zdrojach
Jinsze miona gardu we zdrojach to téż: *Puyczk* 1215, *Putzk* 1215; *Puzk* 1220; *Puzch* 1271, *Putzc* 1277; *Putzig* 1283, *Puczk* 1283, 1284, 1300, *Pucz* 1285, *Puczsco* 1288, *Puczk* 1300, *Putzk* 1333, *Pucze* 1323 (1342), *Puczc* 1342, *Puczk* 1348, *Pawczk* 1398, *Puczker* 1414-1438, *Putczk* 1414-1438, *Puwczig* 1414-1438, *Puck* 1457, *Puczek* 1472, *Pawczike* 1480; *Pauczike* 1480, *Powczik* 1489, *Puczko* 1504; *Puczk* 1534, *Pucko* 1565; *Puck* 1565, *Pauczigk* 1570, *Puck* 1583, *Pucko* 1596, *Putske* 1596, *Bautzig* 1655, *Putzig* 1659, *Puck* 1664, *Pucko* 1772, *Putzig* kòl 1790; *Puck* (Cenôwa), *Pùckò* (Lorentz), *Pùck* (Lorentz, Treder), *Puck*.

## Bùtnowé lënczi
*''Puck'' (kasz. Peck) w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”
*

Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë
Kategòrëjô:Pùcczi kréz
Czerwińc

**Czerwińc** je szósti miesąc roku w gregorijansczim kalãdôrzu. Mô 30 dniów. Jinszé kaszëbsczé miona: jigrzan, czerwc.



1
2
3
4
5
6
7


8
9
10
11
12
13
14


15
16
17
18
19
20
21


22
23
24
25
26
27
28


29
30








## Bùtnowé lënczi

*
Daniel Chodowiecki

thumb|Daniel Chodowiecki, ''Rozdzelenié Pòlsczi'' (1781)
**Daniel Miklosz Chodowiecki** (ùrodzony 16 rujana 1726 we Gduńskù, ùmarłi 7 gromicznika 1801 w Berlënie) béł sënã gduńsczégò kùpca ë nôwidzalszim prësczim malownikã ë zòbrôzcą kùńca XVIII stolatô. Pòrtrétowôł pòlską szlachtã ë Gduńsk, òd 1797 béł za Direktora Berlëńsczi Akademiji Kùńsztu.

Kategòrëjô:Gduńszczani
Céwice

**Céwice** (pòl. *Cewice*) – to gminnô wies w lãbòrsczim krézu w pòmòrsczim wòjewództwie. Tu je kòscół i szkòła.

Òficjalnô kaszëbskô pòzwa wsë w fòrmie „Céwice” òsta wprowadzónô 9 łżëkwiata 2019.

## Przëpisczi

## Bùtnowé lënczi
*http://www.cewice.pl/

Kategòrëjô:Pòmòrsczé wsë
Kategòrëjô:Gmina Céwice
Epiphany

left|48px
thumb|250px|Epiphany 3.0.0

**Epiphany** je wòlnym internetowim przezérnikã dlô desktopù GNOME, wëdónym pòd licencëją GPL. Do wëskrzëwaniégò internetowich starn brëkùje òn nëkù Gecko z ùdbë Mozilla. Równak graficzny interfejs tegò przezérnika je zrëchtowóny na spòdlém knégòwnicë GTK jakno ë jinszich elementów ze òkòlégò GNOME, w procëmnocé do Mozilli, chtërnej interfejs opiarti je na XUL.

Epiphany, je wietwą (an.Fork) ùdbë Galeon ë òstôł przëszëkòwóny dlô mni doswiôdczonëch brëkòwników, chtërny to kładą môłi cësk na wszelejaczé nastôwczi. Brëkòwnosc stoi w nim na pierszim placu.

## Òsoblëwòtë

Wôrt je wspòmniec ò òrganizacëji ùlëbników. Są òne pòdług kluczowich słów zortowóne, chtërne jidzé pùzdni rozbùdowiwac. Òznôczô to, że jeden URL mòże òstac przëpisóny do cziles kluczowich słów.

## Bùtnowé lënczi
* Starna ùdbë Epiphany

Kategòrëjô:Internetowé przezérniczi
Dillo

mały|250px|Wëzdrzatk przezérnika - wersëjô 0.8.4

**Dillo** je môłim ë chùtczim przezérnikã zrechtowónym w programòwim jãzëkù C na spòdlim biblioteczi GTK. Dillo chôdô przede wszëtczim na Unixu ë òdprowôdnëch platfòrmach ë òstôł zjiscony pòd licencëją GPL, dô równak téż ju jaczis czas wersëjã dlô Windowsa. 

Dillo nie wspierô CSS-u, JavaScriptu ë Javë, a jegò wspiarce dlô ramów je w nim baro ògrańczoné. Przez swòja "letkósc" je to dobri przezérnik dlô starszëch òperacjowëch systemów.

Sédnô wersëjô to 0.8.6.

## Bùtnowé Lënczi
* www.dillo.org
* Wersëjô dlô Windowsa

Kategòrëjô:Internetowé przezérniczi
Erik Pòmòrsczi

mały|Krónowanié Erika Pòmòrsczégò na króla Dëńsczi, Szwedzczi ë Norwesczi
mały|Sztãpel Erika Pòmòrsczégò brëkòwóny w latach 1398–1435
250px|prawo
**Erik Pòmòrsczi** (*Erik I*- pòmòrsczi titel, *Erik af Pommern* - dënsczi titel,  *Erik av Pommern (Erik XIII)* - szwédzczi titel, *Erik av Pommern (Erik III)* - norwesczi titel)  bëł sënã Warcësława VII-gò ë Mariji Meklenbùrsczi, ùrodzëł sã w 1382 rokù w Dirlowie. Na rëchcenim dostôł miono Bògùsłôw,  pò starkù Bògùsławie V-im, bùdownikù zómkù w Dirlowie.

W 1388 rokù wzãti za swòje przez swoją cotkã, dëńską królewą Magòrzatã I-szą (Margrete), przëcygnął do Roskilde w Dëńsczi. 
W 1389 erbòwôł òd ny Norwesczé Królestwò, w stëcznikù 1396 òstôł wëlowóny królã Dëńsczi, a w lëpincu- Szwedzczi. 20 czerwińca 1397, jakno rezultat starë Magòrzatë I, na zómkù w Kalmarze (Szwedzkô) miôł plac ùgôdënk midzë Dëńską, Szwedzką ë Norweską, zwóny Kalmarską Ùniją. Ji pierszim królã òstôł Erik Pòmòrsczi, równak jaż do smiercë Magòrzatë w 1412 z nią dzélëł władzã nad Skandinawiją. W 1405 mia plac żeńba Erika z Filipiną *(Phillippa)*- córką anielsczégò króla Henrika IV-gò.

Zgrôwã Erika bëła wiôlgô skandinawskô imperëjô z centróm w Dëńsce. W 1429 rokù w gardze Helsingør nad zwãżëną Øresund wprowôdzëł mòrsczi col dlô òkrãtów wpłëwającëch ë wëpłëwającëch z Bôłtu. Przez wicy jak 4 stalata nen col dowôł dënsczémù państwù zacht zwësk. Dejadë dosc chùtkò wdôł sã Erik w marachùjącé wòjnë z Hanzą, a przez to narôsta òpòzycëjô procëm niemù. Òsoblëwò wiele procëmników miôł westrzód Szwedów, chtërny òskarżëwelë gò téż ò fawòrizowanié Dënów ë Pòmòrzanów przë òbsadzëwanim ùrzãdów. W 1439 mùszôł ùstąpic z tronu ë wëcopôł sã do zómkù na Gòtlandiji. Stamtądka wiele razë napôdôł jakno pirata na òkrãtë, ë dlôte dostôł pòzwã "pòslédnégò wikinga Bôłtu". 

W 1449 béł znôwu w Dirlowie, tu rozbùdowôł zómk ë jakno Erik I miôł przëjãté przédnictwò nad stołpsczim dzélã Pòmòrsczi òd Bògùsława IX-gò.

Ùmar 3 maja 1459 rokù, pòchòwalë gò w mariacczim kòscele w Dirlowie.
  

Kategòrëjô:Ksyżëce Zôpadny Pòmòrsczi
Kategòrëjô:Dëńskô
*
Kategòrëjô:Skandinawijô
Fizyka

**Fizyka** (òd grecczégo φυσικός - nôtërny, òd φύσις - nôtëra) je nôtërną ùczbą chtërnô zajimô sã badérowanim swòjiznów ë przemianów materëje ë energije.
Galeon

mały|Galeon
**Galeon** – to chùtczi ë sztabilny internetowi przezérnik  na Linuksã dlô GNOME z baro wësoką zgòdnoscą z internetowima sztandardama ùgòdzonyma przez W3C. Pòdlégô licencëji GPL ë brëkùje do wëskrzëwaniegò starn nëkù Gecko z ùdbë Mozilla. Juwwerny je do jinszi ùdbë pód GNU/Linuksã jaką je Epiphany, czë téż K-Meleona na Microsoft Windows abò Camino pòd MacOS X.

## Bùtnowé lënczi
* Galeon-przédnô starna ùdbë

Kategòrëjô:Internetowé przezérniczi
Eùropejskô Ùnijô

**Eùropejskô Ùnijô** je zrzeszą 27 eùropejsczich państwów.
(skrodzena w pòlsczim jãzëkù: EÙ) - gòspòdarczo-pòliticzne sparłãczenié demokraticznéch państwów europejsczich pòwstałich 1 lëstopadnika 1993 rokù na mocë ugòdë z Maastricht. Òd 1 gromicznika 2020 rokù je to zrzëszenk 27 państwów. Jakno organizacëja midzënôrodnô funkcjonëje òd 1 gòdnika 2009 rokù. 

Pòczątkã pòwòjnowi jintegracji europejsczi bëło pòwstanié Europejsczi Wspólnotë Wãgla i Stalë. W 1958 r. pòwstała Europejskô Wspólnota Gòspòdarczô i to ji bezpòstrzédną nôstãpczënią je Europejskô Ùniô. 
Òd czasu weńscô w żëcé Traktatu Lësbòsczégò, tj. 1 gòdnika 2009, pòdstawą prawną funksnérowaniô je: Traktat ò Europejsczi Ùnii, Traktat ò funksnérowanim Europejsczi Ùnii. Wiôldżé znaczenié dlô ùnijnégò pòrządkù prawnégò mô téż Kôrta Prôw Pòdstawòwich. Traktat z Lizbonë dôwô mòżlëwòta przëjãcô przez EÙ Europejsczi Kónwencji Prôw Człowieka. Samò przëstąpienié do Kónwencji nie òznôczô bëcô członkã Ùnii w Radzëznie Europë. 

## Pòdôwczi
* lëdztwò: 454.9 mln mieszkańców
* wiéchrzëzna: 3 976 952 km² 
* Krajewô Wërobizna Brutto: 10 422 mld USD 
* Krajewô Wërobizna Brutto na mieszkańca: 22 911 mld USD (PPP)

Himn Eùropejsczi Ùniji, *Òda do redotë*, na kaszëbsczi przedolmaczëł Zbigniéw Jankòwsczi.

## Krôje Eùropejsczi Ùniji

# Aùstrëjackô - (1995)
# Belgijskô - (1958)
# Bùlgarskô - (2007)
# Chòrwackô - (2013)
# Cyper - (2004)
# Czeskô - (2004)
# Dëńskô - (1973)
# Estóńskô - (2004)
# Fińskô - (1995)
# Frańcëskô - (1958)
# Greckô - (1981)
# Irlandëjô - (1973)
# Italskô - (1958)
# Lëtewskô - (2004)
# Luksembùrskô - (1958)
# Łotewskô - (2004)
# Madżarskô - (2004)
# Malta - (2004)
# Miemieckô - (1958)
# Néderlandzkô - (1958)
# Pòlskô - (2004)
# Pòrtugalskô - (1986)
# Rumùńskô - (2007)
# Słowackô - (2004)
# Sloweńskô - (2004)
# Szpańskô - (1986)
# Szwedzkô - (1995)

Eùropejsczé stolëce: Brusel, Sztrasbùrg.

Òd 1973 do 2020 rokù w Uniji bëła téż Wiôlgô Britanijô.

Państwa-kandidatë do Eùropejsczi Ùniji:
# Tëreckô - niżódné negocjacëjé

## Òbaczë téż
* Jãzëczi Eùropejsczi Ùniji
* Eùropa
* Eùropejskô Radzëzna(pl)

## Bùtnowé lënczi
* Eùropejskô Ùnijô
* m.jin. kaszëbsczi


Image:Quai d'Orsay.jpg
Image:Eurotower in Frankfurt.jpg|Eùropejsczi Centralny Bank
Òbrôzk:Polska ePaszport.jpg|Òbkłôdka pasu
File:Belgique - Bruxelles - Schuman - Berlaymont - 01.jpg|European Commission


Kategòrëjô:Eùropa
Eùropa

[right|thumb|250px|Eùropa ë [Eùropejskô Ùnijô]]
**Eùropa** (gr. ë łac. *Europa*, mòże bëc zrzeszëne z grecczim *europos*, 'letkò ùnoszącë sã', abò òd asyrsczégò *ereb*, co òznôczô 'zôpôd') je dzélã swiata (przez niechtërnech zwóny kòntinentã) na nordowi półkùglë planetë Zemia. Rozcëgò sã òd Atlantëcczégò Òceanu na zôpôdze do górów Ùral na pòrénkù razã z tima gòrama, téż òd Westrzódzemnegò Mòrza, Czôrnégò Mòrza ë òbniżeniô Kùmskò-Manëcczégò na pôłnim do Nordowégò Mòrza na nordze.

## Geògrafne pòdôwczi
right|thumb|250px|Satelitarni òdjimk Eùropë
right|thumb|250px|Eùropa
right|thumb|250px|Eùropa
[right|thumb|250px|Eùropa, [1000.]]

**Wiéchrzëzna Eùropë:** 10&nbsp;521&nbsp;324 km2, (5,96 mln km2 z òstrowama, le bez eùropejsczégò dzélu Rusczi)
**Lëdztwò:** kòl 744 mln (wôrtosc na ògle z 2026, bez eùropejsczégò dzélu Rusczi)
**Równoleżnikòwi rozskòczënk:** 5600 km (79 gradów)
**Pôłnikòwi rozskòczënk:** 4200 km (35 gradów) 
**Długota strądôw:** 38 tys. km
**Strzédna wiżô môlu:** 340 m n.r.m.
**Nôwëższi wëszéńc w Eùropie:** Mont Blanc (4807 m n.r.m.) 
**Nôniższi môl w Eùropie:** na strądze Kaspijsczégò Mòrza (-28 m p.r.m.) 
**Nôdłëgszô rzéka w Eùropie:** Wołga 3530 km
**Nôwiksze jezero w Eùropie:** Ładoga 17700 km2  
**Strzédna gãscëzna lëdzy:** 34 sztaturë/km2
**Nôwiksze garde w Eùropie:** Stambuł, London, Pariz, Mòskwa

Nôdalszi grańcë Eùropë jakno dzélu swiata:
* na nordze – Òstrów Rudolfô w òstrowinié Zemii Franciszka Józefa
* na pôłnie – òstrów Gavdos
* na pòrénkù – Flissingsczi Retk na Nowi Zemi
* na zôpôdze – kamiznë kòle òstrowa Flores na Azorach

Nôdalszi grańcë Eùropë jakno kòńtinentù:
* na nordze – retk Nordkinn (Norweskô)
* na pôłnie – retk Marroquí (Szpańskô)
* na pòrénkù – ùbiega Bajdaratë do Bajdaraccziej Hôwindżi (Ruskô)
* na zôpôdze – retk Roca (Pòrtugalskô)

Nôwikszim krôjã w Eùropie je Ruskô.

Razã z Azëją Eùropa je Eùrazëjã ë je jeji 1/5 wiéchrzëzne, nôbarżi pòłożoną na zôpôd ë je téż jeji nôwikszim pòłòstrowã.

## Pòzwa
Pòzwa Eùropë wëwòdzë sã z grecczégò słowa Εὐρώπη (*Europe*) i wic przez łacyńsczą fòrmã *Europa* wëszło do wnetk wszëtczich jãzëków swiata. Etimòlogiô samégò terminu Εὐρώπη je niejasnô: bëc mòże pòchòdzë òno òd εὐρωπός (*europos*) – „łagódnie wznôszający sã”, abò òd asyrijsczégò *ereb*, „zôpôd”. Jinszé teorëje wëwòdzą róda pòzwë òd semicczégò słowa òznaczëjącégò „cemny”. Ùżëwóne je téż òkreslenié Stari Kontinent.

## Grańce Eùropë
Przebieg ùmówny grańcë Eùropë z Azją na pòrénkù i pôłniowim pòrénkù wëwołëje spiérczi. Sprawa ta je różnie rozstrzëganô w ùczbie poszczególnëch krajów, a nôwicy rozbieżnoscë w tij sprawie wëstãpujã w ùczbie anglosasczim.

## Òbôcze téż
***Dostónczi Wikipediji tikającé Eùropë***
* Lësta nôwikszëch gardów w Eùropie
* Lësta historëcznëch krôjów ë òbéńdów w Eùropie 
* Lësta eùropejsczich państw
* Eùropejskô Ùnijô ë Jãzëczi Eùropejsczi Ùniji

*
Kategòrëjô:Kòntinentë
Kategòrëjô:Geògrafijô
Geògrafijô

**Geògrafijô** je nôtérnô ùczba chtërnô zajimô sã badérowanim wiéchrzëznë Zemi (geògrafny rëmnotë). Miono ùczbë pòchòdô òd grecczich słów *hê gê* = 'Zemia' ë *graphein* = 'pisac'.
### Dzéle geògrafiji
* Ekonomicznô geògrafijô
** Geògrafijô gburzëznë
** Geògrafijô łączbë
** Geògrafijô przerobinë
** Geògrafijô wnożënë
** Geògrafijô zalëdzeniégò
* Fizycznô geògrafijô
* Geòlogijô
* Geòmorfologijô
* Hidrografijô
* Kartografijô
* Klimatologijô
* Òbéńdnô geògrafijô
* Òceanografijô
* Pòliticznô geògrafijô
* Wiodrzëna abò Meteòrologijô

Kategòrëjô:Nôtërné ùczbë
*
Gòdnik

**Gòdnik** je dwanôsti miesąc roku w gregorijansczim kalãdôrzu. Mô 31 dniów. Jinszé kaszëbsczé miona: gòdan, grëdzéń.



1
2
3
4
5
6
7


8
9
10
11
12
13
14


15
16
17
18
19
20
21


22
23
24
25
26
27
28


29
30
31



## Bùtnowé lënczi

*
GNU Free Documentation License

Licencëjô GNU FDL (Free Documentation License) je licencëją kategorëji copyleft dlô dokumentów wolny dokùmentacëji (nie np. soft-wôra).  Całosc materiałów Wikipediji ë Nupediji je objãtô ną licencëjã.

Je doch polsczi dołmaczënk nego tekstu.  

## Òbaczë téż:
* GNU
* GNU General Public License: podobna licencja dla oprogramowania
* Open content
Internet Explorer

## Òglowô wëdowiédzô
**Internet Explorer**, w skódzënim **IE** abò **MSIE**, szportowno téż **Internet Exploder** przez wiele felrów w jegò bezpiekù, je przezérnikã Microsoftu dlô Windowsa, Macintosha ë niechtërnyma òtmianama Unixa, Solaris ë AIX.

Je òn, jakno ë Netscape Navigator, dôlszim rozwiniącym NCSA Mosaic, przezérnika pierszi generacëji. Programa na òsta pierszi rôz przedstawionô 23.zélnika 1995 rokù; òd wersëji 3.0 òbsłëgiwô ramë (*frames*). Dzysdnia je nierozestôwnym partã systemë Windows, òd wersëji Windows 98 niechtërné jegò dzéle są zanôléżné òd *MSIE*, przez co nie je mòżlewé jegò całowné ùsëniãcé z systemë. 

Z leżnotë wiele jiwrów z dzurama w bezpiekù *MSIE*, znajôrze zamôdlają brëkòwónié jińszich przezérników, taczich jak np.: Mozilla ë òdprowôdnëch n.p. Galeon czë K-Meleon, Opera abò Netscape Navigator. Brëkòwnicë, chtërny nie zdrzącë na to chcą dali brëkòwac *Internet Explorera*, mògą pòdniesc bezpiékã, instalëjącë wiedno na czas jegò aktualizacëje. Wôrt je téż brëkòwac do tegò bùtnowé zychrowùjącé programë ë antiwirusë.

Nót je dodac, że z familëji *MSIE* nôlepi trzëmô sã jesz sztandardów W3C jegò wersëjô 5.5 dlô Macintosha.

## Historëjô

**Wersëjô dlô [[Microsoft Windows|Windowsa]]**:
* 1.0 (Final) -- 23 zélnik 1995
* 2.0 (Final) -- lëstopadnik 1995
* 3.0 (Final) -- zélnik 1996 
* 4.0 (Final) -- rujan 1997 
* 5.0 (Final) -- strumiannik 1999 
* 5.5 (Final) -- lëpinc 2000
* 6.0 (Final) -- rujan 2001
* 6.0 (SP2) -- zélnik 2004 terô téż z kòntrolą nade òknama 'popup' *(w [[Mozilla|Mozilli]] ë òdprowôdnych jakno ë [[Opera|Òperze]] ju òd 2002. rokù)*
* 7.0 (Beta 1) -- 27 czerwińc 2005

**Wersëjô dlô [[Macintosh]]a**:
* 2.0 -- łżëkwiôt 1996
* 3.0 -- stëcznik 1997
* 4.0 -- stëcznik 1998
* 4.5 -- stëcznik 1999
* 5.0 -- strumiannik 2000
* 5.2 (Mac OS X) -- czerwińc 2003

## Programë òpiarté na IE

* Avant Browser
* Crazy Browser
* iRider
* Maxthon 
* NetCaptor
* NeoPlanet
* SlimBrowser

## Bùtnowé lënczi
* ''Internet Explorer'' - Domôcô starna

Kategòrëjô:Internetowé przezérniczi
Infòrmatika

**Infòrmatika** (an. *Information technology, computer science*) – òbremié ùczbë ë techniczi zajimającé sã przerôbianim infòrmacëji.
W praktice, infòrmatika zamëkô w se pòwielbã témów tikającëch kòmpùtrów, òd czësto abstraktny analizë algòritmów do barżi kònkretnëch, taczich jak np. jãzëczi programòwaniégò, soft-wôra, ë kòmpùtrowô hard-wôra, ôs jich implementacëjã w codniowim żëcym.*"Infòrmatika je tak samò ò kòmpùtrach jak astronomijô ò dalekwzorach"*

- Edsger Dijkstra

### Niechtërné gónë brëkòwaniégò infòrmaticzi
#### [[Soft-wôra]]
* Òperacjowô systema
* Internetowi przezérnik
* Editora tekstu
* Kalkùlacjowô lëstnica
* Firm-wôra
* Share-wôra
* Free-wôra
* Ôpen zdrojowô soft-wôra
* Driver

#### [[Kòmpùtrowô hard-wôra|Hard-wôra]]
* Kòmpùter
* CPU
* Przédnô plata
* Cwiardô plata
* Òperacjowi wdôr
* Nëk
* Router
* Môlowô séc (LAN)
* Bezdrutnô môlowô séc (W-LAN)

#### [[Internet]]
* Internetowô starna

### Historëjô infòrmaticzi

*
Hélskô Sztremlëzna

**Hélskô Sztremlëzna** (pò pòlskù: *Mierzeja Helska*; pòpùlarnym, równak niepòprôwnym mionã je téż *Półwysep Helski* (**Hélsczi Półòstrów**)) je to sztremel piaskòwëch, zalesonëch dunów na pôłniowim Bôłce, ùtwòrzony przez mòrsczi strzôl płënący do pòrénkù. Sztremlëzna je 32 km dłëgô, w nôwąsczim môlu je 100 m szerokô. Retk je kòl 3 km szeroczi.
 
Hélskô Sztremlëzna òdzélô Pùcką Hôwingã, a òd Jastarni Gduńską Hôwingã òd Bôłtu.
Zaczënô sã we Wiôldżi Wsë, dalszé môlowòscë to Chalëpë, Kùsfeld, Jastarniô ë Hél.

Stądka mòże bëc bùrsztin.

Kategòrëjô:Pùcczi kréz
Jastarniô

**Jastarniô** (téż **Jastarnëjô, Jastarna**, **Pùckô Jastarniô**, **Sroczé Gniôzdo**, we zdrojach: *Osternäs* 1378, *Zesterna* 1570, *Axternis* (mapë), *Hesternia* 1627, *Heisternest* 1655, *Jasternia* 1664, *Jastarnia* 1678, *Niasturnia* kòl. 1700, *Pùckô Jastarniô* (Cenôwa), *Jastarniô* (Lorentz), *Sroczé Gniôzdo* (Lorentz), *Jastarna* (Treder); pl: *Jastarnia*, de: *Putziger Heisternest*) - garc ë kùrort na Hélsczi Sztremlëznie w pùcczim krézu w pòmòrsczim wòjewództwie. Tu w szkòle dzece ùczą sã kaszëbsczégò jãzëka.

Jastarniô mô rëbacczi pòrt na Pùcczi Hôwindze. W XX wiekù miôł plac baro dinamiczny rozwij gardu dzãka turistice. Administracëjno Jastarni słëchają téż: Kùzwelt ë Jurata.



Òbrôzk:ChatkaRybackaJastarnia.jpg|Stôrô rëbackô chëcz
Òbrôzk:Kosciol-jastarnia.jpg|Jastarnicczi kòscół
Image:Jastarnio_1a.jpg|Jastarnicczi rôtësz
Image:Jastarnio_2a.jpg|Jastarnickô hôwinga
Image:Jastarnio_3.jpg|Dëbeltné miona ùlëców 




## Bùtnowé lënczi
*''Historie w sieci zaplątane''
* http://www.jastarnia.pl/

Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë
Kategòrëjô:Pùcczi kréz
K-Meleon

left|48px
thumb|250px|K-Meleon 1.5.1 &mdash; przédnô starna Meta-Wiki

**K-Meleon** je malińczim ë chùtczim internetowim przezérnikã zjisconym pòd GPL ë òpiartim na pòchòdzącym z Mozilli nëkù Gecko na platfòrmã Microsoft Windows, juwerny do Galeona ë Epiphany pòd GNU/Linuksã czë Camino pòd Mac OS X.

K-Meleon dôwô mòżnotã brëkòwaniégò ùlëbników z Netscapa, Operë czë MSIE ë dopasowaniégò do se: menu, lëstwë przërëchtënków ë skródzeniów (na swòjizna je sparłączónô z jegò mionã), kòntrolã nad òknama 'popup'. Baro zdatną òsoblëwòtą **K-meleona** je gwës téż mòżnota parłączenia lënków w karna, przë czim lënczi mògą sã pòwtôrzac w wszelejaczich karnach, przezérnik zamëkô téż w se RSS-czëtôrza.

10 stëcznika 2006 rokù ùkôza sã wersëjô 0.9.2. Òna je òpiartô na Mozilli 1.7.12. W przërówaniém do wersëji 0.9 je pòdniosły bezpiek przezérnika.

## Historëjô

**Wersëje**:
* 0.2 -- 26 lëstopadnik 2000
* 0.3 -- 9 gromicznik 2001
* 0.4 -- 9 môj 2001 
* 0.5 -- 26 séwnik 2001 
* 0.6 -- 29 rujan 2001 
* 0.7 -- 30 rujan 2002
* 0.8 -- 9 lëstopadnik 2003
* 0.8.2 -- 22 gòdnik 2003
* 0.9 -- 17 stëcznik 2005
* 0.9.2 - 10 stëcznik 2006

## Bùtnowé lënczi

* Starna ùdbë K-Meleon
* KMeleonWiki
* Kaszëbsczi dolmaczënk K-Meleona

Kategòrëjô:Wòlnô soft-wôra
Kategòrëjô:Internetowé przezérniczi
Hél

**Hél** (we zdrojach: *Hell* 
Òbrôzk:Beach in Hel.jpg|Hél
Òbrôzk:Lighthouse of Hel.jpg|Bliza w Hélu
Òbrôzk:Hel Polska fokarium - panoramio.jpg|Hél - tuwò badérowaniém zelińtów zajimô sã Gduńsczi Ùniwersytet
Òbrôzk:Hel 2.jpg|Hél - rëbacczi pòrt
Òbrôzk:Billingual map in Hel, Poland.jpg|Mapa Hélu
Òbrôzk:Kashubian board on shop, Hel, Poland.jpg|Serdeczno witómë na Hélu
Òbrôzk:Kopc Kaszebów.jpg|Kopc Kaszëbów w Hélu


## Bùtnowé lënczi
*Hel w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów”
*Hela
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë
Kategòrëjô:Pùcczi kréz
Internetowi przezérnik

mały|350px|Mozilla Firefox 48 na Linux Mint
**Internetowi przezérnik** (w skrodzëni **przezérnik**) je kòmpùtrową soft-wôrą, brëkòwóną do òbzéraniô wszelejaczich zamkłoscë - przédno równak do wëskrzëwaniégò starn internetowich.

Przezérnik òpisywôł na zaczątkù (*an. to browse*) blós brëkòwónié elemeńtów nawigacëji (*do przódkù, nazôd...*) do czëtaniégò tekstów. 
Póznié óstało rozszérzóné jegò znaczenié przez zadostanié sã hipertekstu (lënkù), jesz póznié przez doszłô mòżnota òbzéraniô òbrôzków, jaż do dzysdniowégò znaczeniégò z jegò wielefùnkcëjnotą.

Òkòma rozszérzeniégò pòdtrzëmëwónych lopkòwich fòrmatów, òstałë téż rozszérzóné fùnkcëje przezérników. 
Takno wspiérają dzysdniowé przezérniczi òkòma HTTP midzë jinima téż protokòłë FTP ë Gopher, òb to jidze dzysô przezérnikama zladowac programë czë téż wszelejaczi lopczi.

## Ôrtë przezérników
Gôdômë ò tekstowich ë graficznich przezérnikach. 

**Tekstowé przezérniczi** rozmieją przedstôwiac ë interpretowac blós prosté tekstë ë tekstowé fòrmôtë jakno HTML abò XML. Czãsto dôwają téż mòżnota zapisënkù grafik, czë téż jejich óbzéranié w bùtnowé soft-wôrze. Tekstowé przezérniczi są baro zdatne dlô slepich ë lëchò widzących brëkòwników Internetu. 

**Przëmiarë**: Lynx, Links, w3m

**Graficzné przezérniczi** są nóbarżé rozkòscërzóne ë brëkùją jakno spòdlé òpiartegò na GUI (*an. Graphical User Interface*) (n.p. Unix z X11, Macintosh, czë Windows) òperatné systemë. Pòkaziwują òne kòmpleksowë internetowé starnë, z grafikama, tekstã ë Pluginsama.

**Przemiarë**: Internet Explorer, Mozilla, Opera, K-Meleon

## Spisënk przezérników pòdług platfòrm
### Wieleplatfòrmòwé
* Amaya
* Contiki (téż dlô 8-Bitowi Systemë)
* HotJava
* links
* lynx
* Microsoft Internet Explorer
* Mozilla
* Mozilla Firefox (przódë jakno *Phoenix* ë *Firebird*)
* NCSA Mosaic
* Netscape Navigator
* Opera
* SeaMonkey

### Dlô [[Unix|Unixa ë òdprowôdnych]]
* Dillo
* Epiphany
* Galeon
* Konqueror
* w3m
* Rekonq
* Midori

### Dlô [[Microsoft Windows|Windowsa]]
* K-Meleon
* Maia

### Dlô [[Macintosh]]a
* Camino (przódë jakno *Chimera*)
* iCab
* OmniWeb
* Safari

### Dlô [[Amiga-Computer|Amidżi]]
* AWeb

### Dlô [[Atari]]
* Crystal Atari Browser (CAB)
* Wen.Suite

## Òbaczë téż
* Internet

## Bùtnowé lënczi

* Archiwa przezérników

*
Kalãdarium

Stëcznik
Gromicznik
Strumiannik

1
2
3
4
5
6
7
1
2
3
4
5
6
7
1
2
3
4
5
6
7

8
9
10
11
12
13
14
8
9
10
11
12
13
14
8
9
10
11
12
13
14

15
16
17
18
19
20
21
15
16
17
18
19
20
21
15
16
17
18
19
20
21

22
23
24
25
26
27
28
22
23
24
25
26
27
28
22
23
24
25
26
27
28

29
30
31




29






29
30
31







Łżëkwiôt
Môj
Czerwińc

1
2
3
4
5
6
7
1
2
3
4
5
6
7
1
2
3
4
5
6
7

8
9
10
11
12
13
14
8
9
10
11
12
13
14
8
9
10
11
12
13
14

15
16
17
18
19
20
21
15
16
17
18
19
20
21
15
16
17
18
19
20
21

22
23
24
25
26
27
28
22
23
24
25
26
27
28
22
23
24
25
26
27
28

29
30





29
30
31




29
30






Lëpinc
Zélnik
Séwnik

1
2
3
4
5
6
7
1
2
3
4
5
6
7
1
2
3
4
5
6
7

8
9
10
11
12
13
14
8
9
10
11
12
13
14
8
9
10
11
12
13
14

15
16
17
18
19
20
21
15
16
17
18
19
20
21
15
16
17
18
19
20
21

22
23
24
25
26
27
28
22
23
24
25
26
27
28
22
23
24
25
26
27
28

29
30
31




29
30
31




29
30






Rujan
Lëstopadnik
Gòdnik

1
2
3
4
5
6
7
1
2
3
4
5
6
7
1
2
3
4
5
6
7

8
9
10
11
12
13
14
8
9
10
11
12
13
14
8
9
10
11
12
13
14

15
16
17
18
19
20
21
15
16
17
18
19
20
21
15
16
17
18
19
20
21

22
23
24
25
26
27
28
22
23
24
25
26
27
28
22
23
24
25
26
27
28

29
30
31




29
30





29
30
31
Kartuzë

**Kartuzë** (téż: **Kartëzë**; we zdrojach: *Kartuzé* (Cenôwa); pòl. *Kartuzy*, miem. *Karthaus*) – krézewi gard w Pòmòrsczim wòjewództwie. Je to wôżny òstrzódk kaszëbsczi kùlturë. Gard pòłożony je nad jezorama: Karczemném i Klôsztórném. Kartuzë mają jeden ùrząd dlô gardu ë wiesczi gminë. Tu òd 1380 rokù béł klôsztór kartëzanów.

## Pòłożenié
Kòòrdinatë: szérzô - 54°20' N, dôłgòta - 18°12' E.

## Pòdôwczi
### Gard
mały|left|Bùdink przédnictwa krézu w Kartuzach
mały|left|Kartuzë

* Lëdztwò gardu: 16 000 mieszkańców
* Wiéchrzëzna gardu: 6 km2

### Gmina
* Lëdztwò gminë: 13 600 mieszkańców
* Wiéchrzëzna gminë: 199 km2

### Gard ë gmina
* Bùdżetowé wzątczi (2004 plan): mln zł
* Bùdżetowé wëdôwczi (2004 plan): mln zł

## Historëjô
* W 1907 rokù założëlë tuwò, m.jin Izydor Gùlgòwsczi ë Friedrich Lorentz, Kaszëbsczé Lëdoznawczé Zrzeszenié (*Verein für kaschubische Volkskunde*)
* W 1929 rokù doszło tuwò do założeniô Regionalnégò Zrzeszeniô Kaszëbów (*Zrzeszenie Regionalne Kaszubów*)
* W 1961 rokù tu szkólna rzekła, żebë starszi doma nie gôdelë do dzecy w rodny mòwie, bò dzecë nie naùczą sã dobrze gadac pò pòlskù.

## Słôwny lëdze
* Aleksander Majkòwsczi
* Jan Rómpsczi

## Stôrodôwnotë
* Pòklôsztórnô z XIV stalata.

## Kùltura
* Kaszëbsczé Mùzeum miona Frãcëszka Trédra
* Kaszëbsczé Karno Piesni i Tuńca "Kaszëbë"

## Bùtnowé lënczi

* http://www.kartuzy.pl - Òficjalnô kartëskô starna
* Kartuzy w „Geògraficznym słowôrzu Pòlsczégò Królestwa i jinëch słowiańsczich krajów” 
* Kategòrëjô Kartuzë w Open Directory Project (pòlskòjãzëkòwi dzél)
* Kartuzy, Karthaus, kaszub. Kartuzë na portalu polska-org.pl

## Przëpisë

Kategòrëjô:Gmina Kartuzë
Kategòrëjô:Kartësczi kréz
Kategòrëjô:Kaszëbë
Kòmpùtrowô hard-wôra

**Hard-wôra** je to zbiérny termin na wszëtczé fizyczné dzéle kòmpùtra, w ùprocëmnienim do:

a) soft-wôrë, chtërnô wëdôwô hard-wôrze pòlétë wëkònawaniô nadôwków

b) pòdôwków, chtërné kòmpùter w se zamëkô abò przerobiô. 

Kategòrëjô:Infòrmatika
*
Santiago de Compostela

thumb|Katédra w Santiago de Compostela
**Santiago de Compostela** je stolecznym gardã Galicëji, aùtonomiczny prowincëji w (Szpańsce).
Lëdztwò gardu: 93 000 mieszkańców (2004)

Kategòrëjô:Szpańskô
W3m

mały|w3m
**w3m** je tekstowim przezérnikã, chtëren szlachùje kąsk za Lynxa czë téż Linksa, równak, bez mòżnota òbzéraniô tabelów, ramów ë partno òbrôzków, je òn barżi kòmfòrtowy. 
Dôwô òn téż, chòc blós partną, mòżnotã brëkòwaniégò mëszczi.

### Bùtnowé lënczi
* http://w3m.sourceforge.net/ – Starna ùdbë
* http://emacs-w3m.namazu.org/ – w3m dlô Emacsa

Kategòrëjô:Internetowé przezérniczi
Kòcéwskô

**Kòcéwskô** (pòl. *Kociewie*) je kùlturno-etniczną òbéndą w pòrénkòwi Pòmòrsce, w dorzécznicë Wdë ë Wierzëcë. Za stolëcã Kòcéwsczi czãsto ùznôwónô je Gduńskô Starogarda, równak nôwikszim gardã je Dërszewò. Kòcéwskô je zamieszkónô przez kòl 250 tës. lëdzy.

#### Znóny lëdze pòchôdający z Kòcéwsczi

* Kazimierz Deyna - szpòrtówca (fùtbala)
* Andrzej Grubba - szpòrtówca (stołowi tenis)
* Henryk Jankowski - ksądz
* Wojciech Cejrowski - autora telewzérnikòwëch programów; wanożnik
* Grzegorz Ciechowski - mùzyk
* Bogdan Wenta - trenera pòlsczé reprezentacje w rãczną balã; dobëwca wicemésterstwa swiata w 2007 rokù

*
19 gòdnika

### Swiãta ë ùroczëznë
* Mionowi dzéń swiãtëją: Anastazy, Grzegòrz, Bògùsłôwô, Urban

* Krôj Goa w Jindiach - Dzéń Samòstójnotë od Pòrtugalskô

### Wëdarzenia
* 1283 – Jakub Świnka òstôł arcybiskùpem gnieźniensczim.
* 1959 – Autodro Pòznóńskô òstôła otwartô w Szczecënie.
* 1962 - katastrofa fligra PLL LOT Vickers Viscount na Okãciu, zdzinãło 33 osobów 
* 2015 – reaktywowanô komunikacijë tramwajowë w Olsztynie.
* 2016 - ataka terrorësteczna ISIS w Berlënie na jarmarku wilëjnym, 12 zabitëch i 56 renionëch polsczim pòjôzdem Scania, ISIS zabiłë téż polscziegp kerowca pòjôzdu Łukôsza Urbana.

### Ùrodzëlë sã
* 1869 - Antón Ôbram
* 1875 - Mileva Marić-Ajnštajn, serbskô matematiczkô, białka Albert Einsteina (ùm. 1948)
* 1875 - Carter Godwin Woodson, afroamerikańsczi dzejôrz, dzennikôrz i runita (ùm. 1950)
* 1906 - Leonid Breżniew, sowiecczi pòlitik (ùm. 1982)
* 1915 - Édith Piaf, frańcësckô spiéwôrka (ùm. 1963)
* 1958 - Limahl, anielsczi spiéwôk
* 1972 - Alyssa Milano, amerikańskô teatrownica
* 1980 - Jake Gyllenhaal, amerikańsczi teatrownik 

### Ùmarlë
* 1370 – papiéż Urban V 
* 1741 - Vitus Bering, dëńsczi pòlarnik (ùr. 1681).
* 1848 - Emily Brontë, anielsczô runitkô (ùr. 1818).
* 1915 - Alois Alzheimer, miemiecczi neurolog (ùr. 1864).
* 1996 - Marcello Mastroianni, italsczi teatrownik (ùr. 1924).
* 2016 - zastrzélony przez ISIS Łukôsz Urban (ùr. 1979) z Rożnowô, wsë w gripiewsczim krézu.

Kategòrëjô:Gòdnik
1 gòdnika

**1 gòdnika** je 335. (336.) dzéń w gregorijansczim kalãdôrzu. Do kùńca roku je 30 dniów.

### Swiãta ë ùroczëznë
* Mionowi dzéń swiãtëją:

### Wëdarzenia
*

### Ùrodzëlë sã
* 

### Ùmarlë
* 

Kategòrëjô:Gòdnik
6 gòdnika

1
2
3
4
5
6
7


8
9
10
11
12
13
14


15
16
17
18
19
20
21


22
23
24
25
26
27
28


29
30
31

**6 gòdnika** je 340. (341.) dzéń w gregorijansczim kalãdôrzu. Do kùńca roku je 25 dniów.

### Swiãta ë ùroczëznë

* Mionowi dzéń swiãtëją: Andżelika, Mikòłôj (Miklosz)

* Miãdzënôrodny Dzéń Miklosza, w Pòlsce Mikołajki (darënczi dla dzecy) - krom Néderlandzkô, tam je dzéń Sinterklaasa 5. godnika).

* We Eùropie (nie w protestanccze nôrodach): chrzescëjańsczi dzéń Swiãtego Mikòłôja (msza we kòscele, liturgiô, wspòmink) 

* We Libanie: katolëckie, grekòkatolëckie i armeńsczikòscelné Swiãto Swiãtego Mikòłôja (msza we kòscele, liturgiô, wspòmink)

* We Szpańskô: Dzéń Kònstitucëji 

* We Fińskô: Dzéń Samòstójnotë (od Ruskô we 1917)

* We Kanadze: White Ribbon Day

### Wëdarzenia
* 1517 – w Neapolu żeńbë króla Zygmuńta Starszigo z ji drugô białkô Bona Sforza.
* 1768 – pierszô wydanô "Encyklopedijô Britannica".
* 1877 - Thomas Edison pokazëwoł pierszë nagranë gramofonowë na swecie, dze on reczituwe piesniczk "Mary Had A Little Lamb"
* 1901 - w Szczecënie nowi Smãtôrz Centralnë.
* 1910 – pierszi numer dzennika "Ilustrowany Kurier Codzenny" w Krakòwie. 
* 1912 - w Egipcë miemiecczi archeòlog òdkriwô bust królewej Nefertiti & zabiera do Berlëna. 
* 1920 – we Wòlnem Gardze Gduńsk Volkstag I kadencji.
* 1921 - spisan traktat kùńca anielsczégò panowaniô w Irlandiô
* 1928 - "Mùżdżówka Bananowô" w Kolumbii wojsko pòmòrdowalë sztrëjkùjącëch robòtników United Fruit Company.
* 1929 - w Tëreckô białczi dostawaja prawô welowaniô
* 1958 – westrzelono amerikańskô sondë Pioneer 3, chtërna spłonewa we atmosferzë
* 1965 – sowieckô sonda Łuna 8 rozbiwa sa na Miesądzu.
* 1989 - mùżdżówka w École Polytechnique we Kanadze, dzéń pamiãci tego je White Ribbon Day.

### Ùrodzëlë sã
* 1973 - Michôł Piéper
* 1520 – Barbara Radziwiłłówna, królewa Polsczi, białka Zygmuńta Augusta
* 1904 – Ève Curie, córka Marii Skłodowskiej-Curie i Pierre'a Curie
* 1933 - Henrich Górecki, polsczi kòmpòzytór 
* 1968 - Olaf Lubaszenko – polsczi teatrownik i reżiser

### Ùmarlë
* 1892 - Werner von Siemens, miemiecczi wënalôzcë, założeł industrëjô Siemens AG
* 1988 - Roy Orbison, amerikańsczi spiéwôrz

Kategòrëjô:Gòdnik