Irlandiô

**Irlandiô** – państwò w zôpadny Eùropie, nôleżącé do Eùropejsczi Ùnie. Zajimô piãc szóstich òstrowù ò ti sami pòzwie. Grańczi leno z Nordowô Irlandiô, chtërna je dzélã Zjednónégò Królestwa. Stolëcą i nôwikszim gardã je Dublin.

## Geògrafiô
### Pòłożenié
Leżi w zôpadny Eùropie, na òstrowie Irlandiô. Òtôczô ją Atlanticczi Òcean (Celticczé Mòrze na pôłnim, Irlandzczé Mòrze na pòrénkù).
### Wiéchrzëzna
*całownô: 70,273 km²
*wiéchrzëzna lądu: 68,883 km²
*wiéchrzëzna wòdów: 1,390 km²
*môl na swiece wedle wiéchrzëznë: 121.
### Lądowé grańce
*òglowô długòsc wszëtczich grańców: 443 km
*państwa, z jaczima mô grańce: Wiôlgô Britaniô (Repùblika Irlandie grańczi leno z Nordową Irlandią, chtërna je dzélã Zjednónégò Królestwa).
### Brzegòwô liniô
1,448 km 
### Klimat
Klimat ùmiarkòwóny nadmòrsczi, pòd wpłiwã Nordowòatlanticczégò Prądu. Łagódné zëmë, dosc chłodno òb lato. Czãsté ùblónowienié, znacznô serosc lëftu.
### Ùsztôłcenié terenu
mały|Mòrsczé klifë nad Atlanticczim Òceanã
Centralnô równizna òbrëmiónô dosc niewësoczima górama; przez òstrów bieżi czile spłôwnëch rzék. Mòrsczé klifë na zôpadnym ùbrzégù. 
### Wësokòsc terenu
mały|Fizycznô kôrta Irlandii
*strzédnô wësokòsc: 118 m. n.r.m.
*nôniższô wësokòsc: 0 m. n.r.m. (Atlanticczi Òcean)
*nôwëższi czëp: 1,041 m. n.r.m. (Carrauntoohil / Corrán Tuathail)
### Gruńtë wedle ùżiwaniô
*rolné gruńtë 66,1 % (w tim 15,4 % òrnëch gruńtów)
*lasë 10,9%  (wôrtoscë szacowóné na 2011)
## Lëdze i spòlëzna
### Pòpùlacjô
*wielëna lëdztwa: 5,011,102 (wôrtosc szacowónô na lëpińc 2017)
*môl na swiece wedle wielënë lëdztwa: 121.
### Etniczné karna
Irlandczicë 82,2% (w 2016)
### Jãzëczi
mały|Procent lëdzy, jaczi w codniowim żëcym pòsługùją sã irlandzczim jãzëkã
Òglowò ùżiwónym jãzëkã je anielsczi, 94% pòpulacje òkresliwô gò jakò swój rodny jãzëk. 11% lëdzy pòdôwô, że jich rodnym jãzëkã je irlandzczi. Irlandzczi dominëje w dzélu państwa pòzéwónym *Gaeltacht*, w jaczim mieszkô 96,628 lëdzy. 
### Religijné karna
katolëcë 78.3%, Kóscół Irlandie (anglikańsczi) 2.7%, prawòsławié 1.3%, mùzułmanie 1.3%,
### Ùrbanizacjô
*mieskô pòpùlacjô: 63.8%
*wikszé miesczé westrzódczi: Dublin (stolëca) – 1,173,179 mieszkańców; Cork – 125,622 mieszkańców.
## Pòliticzny system
*òficjalnô pòzwa: Irlandiô (irl. Éire)
*pòliticzny ùstôw: parlamentarnô repùblika
*czasowô cona: UTC 0 
*państwowé swiãto: 17 strëmiannika – Dzéń sw. Patrika
### Wëkònôwczô władza
* pezydent Catherine Connolly (òd 11 lëstopadnika 2025)
* premier Micheál Martin (òd 23 stëcznika 2025)
### Ùstawòdôwczô władza
Dwùjizbowi parlament, w skłôd jaczégò wchôdô niższô jizba Dáil Éireann (*Zéńdzenié Irlandie*, 158 nôleżników na piãcolatną kadencjã) i wëższô jizba Seanad Éireann (*Senat Irlandie*, 60 nôleżników).

## Historiô
Pierszé znôné szlachë wnożënë na môlach Irlandii szacowané są na 8000 p.n.e. i bëłë to przecążczi jachtôrzów z eùropejsczégò kòntinentu. Zaostałoscą pò tëch ludach są serie grobniców (np. Newgrange). Òd V wiekù òstrów béł chrystianizowóni przez swiãtégò Patrika. W VIII wiekù zaczął sã nôbiég wikingów, jaczi w 1014 w kùńcu òstôł òdparti przez armiã króla Briana Zuchternégò.

Òd 1169 zaczãłë sã anielsczé wëkùstrzënczi, zaczinającë wielelatné òbsadzenié òstrowa. W tim cządzé òdbëłë sã zwielono różné pòwstania i wòjnë procëm Anielczików. W 1542 pòwstało Królestwò Irlandie, jegò mònarchą òstał Henrik VIII, ùstało jistniec, czede òstało zjednóne z Wiôlgą Britaniją na mòcë aktu unije z 1801. W 1916 òbczas wiôlgònocnegò pòwstania obznôjmiono samòstójnotã Irlandzczi Repùbliczi, też w 1919 pòsélcowie Nôrôdny Gromady z partie *Sinn Féin* obznôjmili niezanôleżnosc repùbliczi. Na mòcë traktatu Anielsko-Irlandzczégò w 1922 ùsôdzôno Wòlne Irlandzczé Państwò, chtërëgo królã bëł mònarcha Wiôldżi Britanie. W tim cządze pòwstôł pierszi irlandzczi rząd z Éamonã de Valerą w przódkù, co sprawiło początk irlandzczi domôcy wòjnë (1922–1923). W 1937 zjinaczônô miono kraju na Irlandiô, a w 1949 Irlandiô stała sã repùbliką. 

W 1955 rokù Irlandiô stała sã nôleżnikã ONZ, w 1973 wstąpiła do Eùropejsczi Wspólnotë.

## Przëpisë

## Bibliografiô
* Irlandiô w „The World Factbook”

## Bùtnowé lënczi

Kategòrëjô:Eùropejsczé państwa