open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rëbôk

thumb|

**Rëbôk** - chłop, chtëren łowi rëbë, brzôd mòrza i z tegò żëje. Mòże to robic sóm abò np. w maszoperëji. Równak colemało rëbôce robią to w karnie na kùtrach abò na wiôldżich òkrãtach.

Żebë łowic na jezorach i rzékach rëbôcë wëkòrzôstiwają môłi **czôłna**, na mòrzach **kùtrë**, a do dalekòmòrsczich i òceanowich wialdżi **òkrãtë**. Do łowienié rëbów rëbôcë ùżiwajóm rozmajitich **séców**.

## Rodzaje sécòw
do łowienié bańtków i òkùnków - céza; séc rãczny - wicôrk, kaszôrk, czidôk, czidala, szlapiónka; włokòwô na wãgòrzë - wôta; zastawnô na wãgòrze - żak,brodùz; séc na łososë - pławnica; do łowienié slédzy i mùtków - manca, mrzeża; sec zastawnô - neta, drguba, gałatka, mrżéżka, kleszczówka,wątórz; na krabë, rëczi - krabón i rëcznik .

## Warczi związóné z rëbaczënim

* mòrina
* sziper
* rëbôcë mòrsczé- maszopi
* môłi rëbôcë- jezorné

Kategòrëjô:Warczi
Baszka

**Baszka** - gra w kôrtë - kaszëbszczi brydz. Gra popularnô na kaszëbach. Wszëtkò w ti grze je do gôrë szpërama. Atutë to sô "trumfy", blotki - *fele*, walety - *bubki*, trefle - *krzyże*
, a kiery - *serca*, nôjstarszô kôrtô jë dama *krziżowô*. W ti grze wszëtczi damë są fawòrizowóné, a dwa są nôjwôżnieszé - treflowa i i pikowa, chtërné darzi sô niezby delikatno - stôré. Niémni i stôré i ni stôré - wszëtczi damë w Baszce bijô wszëtczich *bubków*. Kaszëbsczi brydz- Baszka to baro skąplikowônô gra, póczi nie ùmnie so w nią grac.
Gwiôzdka

thumb|Gwiżdże z Dobrzewina
**Gwiôzdka** - je to zwëk òbchòdzony na Kaszëbach czile dniów przed Gòdama. Checzë òdwiédzéwô tej karno przezeblôkańców, chtërny z wiôldżim jôchã wchòdzą do chëczi i robią przë tim wiele wërwasu. Wëstrzód przezeblôkańców bëłë  zwiérzãta (bòcón, kòzéł, baran), lëdzë (Cëgón z miedwiedzã, kòminôrz, baba ze strëchã) i pòstace nadprzërodzoné (smierc, pùrtk). Towarzi jima mùzykańt (akòrdionista). Bòcón pòdszczepiwô brutczi, wëbiérô jôdã z grôpów, kòminiôrz smarëje szadzą snôżé białczi i dzéwczãta, i wërzucô pòpiół z piécka. Diôbeł zazérô w kòżdi nórt, zjôdô smaczczi, mòże kłoc widłama domôcëch. Mùzykańt graje, chłop z babą tuńcëją i wiele razy baba narzékô na strëcha, a strëch na babã. Za kòlãdowanié przezeblôkańcowie dostôwają smaczczi abò téż dëtczi. 
Kòlãdnicë, co chòdzą w adwence do Gòdów to są Gwiôzdczi, a prowadzy jich *[[gwiôzdór]]* (zwóny téż *gwiôzdką*). 
Pò gwiôzdce (25 XII) zwią sã òni gwiżdżama, bò prowadzy jich gwiżdż. chtërën dzwónkama i gwizdaniém  òznajmiwô przińdzenié Gwiżdżów. Mòże jich spòtkac na Kaszëbach do swiãta Trzech Królów. Nôprzód bëło pitanié do gòspòdarzów, czë chcą przëjąc karno kòlãdników słowama: "Chceta wa Panią Gwiôzdkã widzec?". Żele gòspòdarze sã zgòdzą - gwiżdż rôczi do bëna swòjich kòlegów (wëstrzód nich je téż gwiôzdka-gwiôzdór), a ti zaczinają zabawã...

Gwiôzdka mô skùńczëc swòje widzawiszcze przed 12 gòdzëną w nocë, bò w tim czasu òna bë mògła pòtkac gwiôzdkã z nieba.

## Òbaczë téż
* Gwiôzdór
* Trzej królowie

## Lëteratura
* F. Grucza: Gwiôzdka, w: E. Pryczkowski, "Kaszubski Kordecki. Życie i twórczość ks. prałata Franciszka Gruczy", Banino 2008, ss. 122-124, ISBN 9788360640159
* Malicki L.: Rok obrzędowy na Kaszubach, Wojewódzki Ośrodek Kultury, Gdańsk 1986
* Sychta B.: Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej. Wrocław-Warszawa-Kraków, t.I (1967), s. 391 - 392.
* Ostrowska R., Trojanowska I.: Bedeker kaszubski, Wydawnictwo Morskie, Gdańsk 1974, s. 145
## Bùtnowé lënczi
*Kaszubska Gwiôzdka
*niematerialnô kùlturowô spôdkòwizna
*Paneszka

Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura
Decoupage

**Decoupage** (òd. francesczégò "wëcënac") je to metoda òzdabianiô rozmajitëch przedmiotów pòlegająca na prziklejaniô na rozmajité pòwierzchnie taczie jak drewno, metal, wôrpòwinã, skło, plastik, ceramikã wzorów wëcãtëch z papióru abò papiórowi serwetczi.
thumb|250px|Kasta z decoupage z lejnym skłã
Klasiczny decoupage pòlegô na tim, że przëklejô sã wzorë z papióru i przëkrëwô gò warstwama lakeru tak, żebë sã wtopił w całoscë i nie béł do wëczëcô przë dotkniãcu. Mô òn wëzdrzec jakno namalowóny. 
thumb|250px|Talérz decoupage
thumb|250px

## Historiô
Kunszt pòchòdzy z Syberii. Lëdze òzdabialë grobë swòjich starszich. W XII wiekù ùżiwóno techniczi w Chinach do òzdobianiô lampionów, òknów, skrzinków i jinszëch przedmiotów. W XVII stalatim kùpcë przënieslë technikã nôpierwi do Włochów, a dali w XVIII wiekù do jinszëch eùropejsczich krajów. Stolôrze z Wenecji ùżiwalë decoupage do robieniô méblów, chtërne bëłë jiwerné do chińsczich lakerowónëch méblów (leno bëłe tóńszi). Ùmiejãtnosc takô zwa sã contrafatta. Jak sã zmieniła móda, sztëka òstała nazwónô "sztëką biedôków". Pòtim decoupage stało sã białczim hobby, znónym na dwòrze Ludwika XV. Ùżiwónô gò do òzdabianiô skrzinków, kastów i toaletnëch przibòrów. Wëkòrzëstiwano do niegò nie leno òdbitczi, le téż wëcãté elementë òrginalnëch òbrôzów. Zniszczono tak wiele dokôzów ternych malôrzów taczich jak Boucher, Fragonard, Redoute, Pillement, Watteau. 
Niechtërnëch ùtwórców decoupage ùwożono za artistów, np. było z Mary Delaney, zajmòwalë sã tim téż Pablo Picasso i Henri Matisse.

## Materiałë
* przedmiotë do òzdabianiô, np. kaste, skrzinczi z drewna, przedmioté z metalu, wôrpòwinë, skła, plastiku, ceramiczi,
* wzorë do wëcãcô z papióru abò papiórowi serwetczi,
* nożecë, nóż, pãzle, kùchniowô gąbka, 
* kléj do decoupage,
* farwë, laker. 

## Òbôcz téż
* http://www.decoupageart.pl/
* http://www.decoupage.net.pl/
* https://web.archive.org/web/20110501132735/http://www.creativehobby.pl/
* http://www.decoupage.com.pl/
* http://www.decouart.pl/
* http://www.decoupage.art.pl/
* http://pasjadecoupage.pl/
* http://przyda-sie.pl/
* https://web.archive.org/web/20180604040334/https://scrapshop.com.pl/
* https://sklep-ewa.pl/

## Lëteratura
# M. Pryce, *Decoupage*, Warszawa 2007.
# M. Lupato, *Decoupage : wszystkie techniki*, Warszawa 2010.

Kategòrëjô:Hobby
Kategòrëjô:Òzdabianiô
Zymk

thumb|240 px|Zymk
thumb|240 px|Zawiłczi w lese
**Zymk** to je jedén ze snôżich i robòcych, przédnych cządów rokù. Kalãdôrzowi zymk zaczinô sã kòl 21 strumiannika, a astrologòwi téj, czéj słuńce przekrôczô niebiesczi ekwator. Za klimatowi zymk ùwôżo sã czas, w chtërnym strzédnô temperatura òb całi dzéń je òd 5 do 15 celsjusowëch gradów cepła. Zëma jidze wiedno wprzódk przed zymkiem. Zymk dzeli sã na nôzymk (pierszô pòłòwa), zwóny téż przedzymkã, ë na pòzymk (drëgô pòłòwa). Astronomòwi zymk kùnczi sã w nôdłëgszim dniu rokù - kòl 21 czerwińca.
* Zymk to je snôżi i robòcy cząd rokù. Bùten robi sã cepli i przëlôtiwôją do naji rozmjité ptôchë z daleczich cepłich krajów. Reno móże bùdzëc naji môłi skòwarnk swòjim piãknym spiéwem. Zakwitają téż niejedne drzéwiãta ë zjawiają sã pierwszi kwiôtczi np. pòdsniéżczi, zymkòwi szafran ë kukówczé rãkawice, a jak je cepłi wiodro chùtkò pòkôziwają sã téż tëlpë. Całi swiat przirodë bùdzy sã pò dłudżim, zëmòwim spikù. W ògardze ùnoszô sã miłô wòniô besowëch kwiatów. Zymk przeòblôkô całi swiat w szëkòwną zeloną sëkniã, jakô ceszi òczë. Dnie robią sã corôz dłëgszi, chùtczi wschôdô słuńce i rôczi do robòtë. Trzeba téj chùtkò wstajac, bò na zymkù je wiele do robieniégò; téj je nót robic zymkòwé pòrządczi np.: pòzbierac pòłómóné przez òstri zëmòwi wiater wietewczi, zrëc ògardk, zasadzëc kwiôtczi na zôgónkù. 
* Zymk w kòżdim môlu je wëfùlowóny nôdzeją na nowé żëcé. Dłudżi żdanié na cepliszé dnie mòże prawie bëc snôżi, bò "(...) czôłwiek z nôtërë je taczi, czej długò na co wezérô, téj mù nôwikszi chòc skôrb pòwszédnieje". To sã chùtkò zabôcziwô ò snôżoce zymkù ë zôs żdô, ale tim razã na lato.
* Pierwszi dzéń zymkù wiąże sã z kùńcem zëmë i òbùdzenim sã nôtërë do żecégò, miôł òn długò wiôldzi cësk na lëdzy. Mòże cos z pògańsczich zwëków pòwitaniégò zymkù òstało do dzysdnia np. w farwòwanim jôj abò degòwanim jałowcã, czë w òrzbie na swiãtégò Józwa. Czasã na Kaszëbach 19 strëmiannika je równak tëli sniegù, że ò òrzbie tegò dnia je cãżkò gadac. Jaje je znanką żëcégò. Na zymkù séwôrz wëchôdô téż sôc zôrna. Do nowich zwëków jaczé parłãczą sã z przëwitônim pierwszégò dnia zymkù mòże zarëchòwac ùcek ùczniów ze szkòłë (lóprowanié). Ten zwëk je colemało lëdóny przez szkólnych i ùczniowie chòc ùceklë z lekcji nie brëkùją skùtków wzyc na se.

Wierã wszëtcë długò żdają na cepliszé zymkòwé dnie, chtërne dôwają lëdzama wiele redotë ë ùcechë?

## Lëteratura
Alojzy Bùdzysz: Zemja kaszëbskô (1982).

Kategòrëjô:Astronomijô
Łëczk

thumb|left|180px|Łëczk
**Łëczk** (*Allium schoenoprasum* L.) - to je roscëna z rodzëznë czosnikòwatëch, wôżnô dlô kaszëbsczi kùchni (przëprawa). Kaszëbi czasem dodôwalë pòsekóné łëczk do gòtowónëch bùlew. 

Kategòrëjô:Bòtanika
Kategòrëjô:Ògardowizna
Anafòra

**Anafòra** (téż **epanafòra**, gr. anaphorá 'pòdniesenié') - lët. celowé pòwtórzenié tégò samégò słowa abò zwrotu na pòczątkù pòstãpnëch segmeńtów wëpòwiedzë. Je stosowónô w pòezeji ë òratorstwie.

Przëkłôd:
    *Je czas wzéraniô w szpédżel*
    *Je czas zbiéraniô mùszel*
    *Je czas zdejmòwaniô gwiôzd*
    *Je czas żniwie ni mësli*
    *Je czas jachaniô w dôkã*
    *Je czas rzucaniô kamieni* 
    *Je czas malowaniô na piôskù*
    *Je czas na przebiéranié w wąsach*
    *Je czas…*
                       (Kristina Mùza)

Kategòrëjô:Lëteratura
Banan

thumb|grono bananów

thumb|Gałąz bananowca zôrtu ''Musa basjoo''

thumb|Plantacjô bananów
**Banan** - roscëna z rodzënë bananowców, je ich kòle 80 zortów. Rosce w Azji, Afryce ë Australii. Słowò pòchôdô òd arabsczégò słowa banan. Kwiatë są zapôlonô przez ptôczi ë szãtopiérze. Lëstë roscã na całé łodëdze. Bananë to pesznë brzôd Do Pòlsczé wòzé.
Skrzëpice

thumb|Główka skrzëpic thumb|Skrzëpice
Skrzëpice je to mùzyczny jinstrument strënowi z grëpë smiczkòwich. 
Pùdło skrzëpic skłôdô sã z dwóch letkò wëgiãtich plat, chtërné pò bòkach wëgiãti są w sztôłt lëtrë C. Na górné place są rezonansowé dzurë w sztôłce lëtrë f zwóné téż éfama. Do rezonansowégò pùdła przëmòcowónô je szijka, na chtërni je grif (bezprogòwô pòdstrënnica). Szijka je zakónczonô główką w sztôłce slëména. Skrzëpice mają szterë strënë pòdparté na pòdstôwkù (zwónym téż mòstnikã).

## Bùdowa
thumb|Bùdowa skrzëpic
1.pòdbródk;
2.strënnik;
3.pòdstôwk (mòstnik);
4.wstruna;
5. pòdstrënnica;
6.stroik;
7.rezonansowô dzura;
8.wcãcé;
9.żiłka (òzdoba);
10.górnô plata;
11.bòczk;
12.gùz.

## Przëpisë


Kategòrëjô:Jinstrumentë
Mlékò

thumb|Mlékò
**Mlékò** - wëdzelënk mlékòwi gargùli zwëskóné òd samniców susków w swòjim czasu. To je pierszô jôda malinczich susków. Pòchòdzy òd krowë, kòzô, òwcë, kamela. Mlékò w kùchnie je wëkòrzistiwoné do picégò abò do werobianiô sërów. W czasach bibilëjnéch baro wiele mleka bëło synonimã bòkadnoscë.Do wëtwòrzenio wiôldżi ilosce mleka mùszi bëc wiôldżi stado bëdła. Ta jôda skłôdô sã trzëch faz: 
- emùlsyjni
- koloidalné
- molekùlarné 
Nocãsczi wekòrzistiwané przez człowieka je mlékò krowé. Mlékò nie piją lëdzë w Chinach, Japònié i Pòlinezyjsczich wëspach. Na schòdze mléka nie piją Arabowie, Żëdowie. Midzënôrodowò Federacjò Mléczarskò.
Czôplënkò

mały|117x117px|Czôplinecczi herb
**Czôplënkò** (we zdrojach: *terra Tempelborch* 1291, *Tempelburch* 1311, *Tempelborch* 1334, *Tepelborg*, *Czaplinek abò Tempelborg* 1564–67, *Czaplink*, *Tempelborch* 1618, *Tempelburg* 1789, *Tempelburg* 1838, *Czaplinek*, *Tempelbork*, *Czaplink* (Cenôwa); pòl. *Czaplinek*, miem. *Tempelburg*) – garc w drawieńsczim krézu w Zôpadnopòmòrsczim wòjewództwie mizë jezorama Drawskò ë Czôplëno.

* Lëdztwò gardu: 6.838 (2009)
* Wiéchrzëzna gardu: 13,62 km2

Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë
Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce
Kategòrëjô:Zôpadnopòmòrsczé wòjewództwò
Pingwin

mały
**Pingwin** dôwnô pòzwa **'bezlotë**' (*Spheniscidae*), blós le jednô familëjô ptôchów z rzãdë pingwinów (*Sphenisciformes*), òbjimającô 17 zortów.

## Wëstãpòwanié

Familiô pingwinów wëstãpùje blós na półkùli pôłniowi, na wëbrzeżach Antarktidë, Ògnisti Zemi, Nowi Zelandii, pôłniowi Australii i pôłniowi Africzi.

## Apartné znanczi
mały
Ptôchë te mają taczi apartné znanczi:

*długòsc òd 20-30 do 120-130cm;
*wôga òd 19-40 kg;
*dzobë zróżnicowóné;
*fest przesunioné dowsladë mòcné nodżi, co robią za tilné płetwë;
*trzë przédné pôlce spiãté pławną plewą;
*krótczi, sztiwny ògòn, co robi z nogama jakno czier;
*wąsczé skrzidła, co robią za nëkającé płetwë;;
*nielatającé;
*pażwinowé pióra;
*brzëch biôłi, krzept i głowa cemnô (czôrnô, cemnomòdrô, szarô);
*czãsto na głowie czëp;
*na lądze chòdzą wëprostowóné, abò slëzgają sã na brzëchù, òdpichającé sã nogama;
*w wòdze òsygają chùtkòsc wiãcy òd 20 km/h;
*mają blós jednégò partnéra;
*żëją w wiôldżich karnach (nôwikszé karna mają do mëlióna ptôchów);
*gniôzda na niezasłonionym placu, w rozpadlënie abò w dzurze, zbùdowóné z kamów i z roscënów;
*skłôdają dwa jaja( królewsczi pingwin a cesarsczi pingwin - jedno);
*wësadiwają jaja na szpérach pòd tłëstim fałdã brzëcha;
*òb czas wësadiwaniô nick nie jedzą;
*jich jôdą sã zwierzãta: rëbë, głowònodżi i skòrupiaczi, chtërne łowią w mòrzu;
*mają baro dobri słëch;
*grëbô wiôrzta setégò pòd skórą chróni jich przed zëmnã.

## Systematika
W rzãdze Sphenisciformes wëróżnionô je jednô familiô (Spheniscidae). Wszëtczé terczasné fòrmë klasyfikòwóné są w pòdrodzeznie Spheniscinae:

**Aptenodytes*
**Pygoscelis*
**Eudyptes*
**Megadyptes*
**Eudyptula*
**Spheniscus*

## Lëteratura
Zdrzódło http://pl.wikipedia.org/wiki/Pingwiny
Ùplotë

**Ùplotë** - fach, znôny òd czasów prehistoricznych,chtërny pòligù na wërabianiu wszëlczigò dzylù prziborów ze słomë, wiklinë i rafii itp.Pòzwa ta òdnôszô sãdo zachów domòwich i ùrzitkòwich, na przëmiór kòsze.

Lëdze na Kaszëbach czëdes bële biédné. Nié wszëtczé zachë dało do kùpieniô abò nie bëło na nie dëtków. Temù dzél przibòrów robilë sami. Jednym ze spòsobów na wëpòsażenié chęczë w pòtrzébné nôrzãdza bęłę ùplotë. Kaszëbi wëplôtatają je ju òd XI wiekù. 

Do ùplotów nôbarżi nadôwô sã kòrzéń chójczi, danë abò jałówca, chtëren nôleżi wërwac i zarô sczechlac kórã, a tej przecąc na pół.Czejbë kòrzéń wëschł, nick nie dôbsã ju z niegò zrobic, bò bãdze pãkôł. 

Dôwni czãsto plotło sã krãżną techniką, co òznôczô, że zwiniãti w spiralã nieszczépióny kòrzéń przeplôtało sã szczépiónym kòrzeniã. Dzysô taczich ùplotów je ju baro mało. Dzysô ùplotë zrobioné sã techniką żeberkòwò-krziżewą. 

thumb|kòsz

## Przibòrë z plecónczi:

* kòsze i kòsziczi do bùlew
* wiértle i kòrce do zbòżégò
* mace do grzëbów, bùlew i mączi
* czipczi do skrobaniô bùlew
* czipë do seczczi
* karinë i leszczi do wòżeniô rib
* wãbórczi do wòdë.
## Lëteratura
*Zbigniew Skuza, *Ginące zawody w Polsce*, Muza, 2006
*Izabella Trojanowska, *Twórcy ludowi Kaszub*, Krajowa Agencja Wydawnicza, Gdańsk, 1982
Wôłcz

thumb|100px|right|Wôłecczi herb
**Wôłcz** (we zdrojach: *Wałecz*, *Wałęcz*, *Wałcze*, *Walcia*, *Welcz*, *Walcz* 1575 (1579), *Walcz* 1584 (Ortelius),  *Walcks*, *Volzen*, *Cron*, *Crone*, *Corona*, *Krone*, *Arnescron*, *Arnscron*, *Arneskrone* 1312, *Die Krone*, *Deutsch Krone*; *Vałcz* (Cenôwa); pòl. *Wałcz*, miem. *Deutsch Krone*) - krézewi gard w Zôpadnopòmòrzczim Wòjewództwie nad Żëdówką.


Lëdztwò gardu: 25.953 (2009)
Wiéchrzëzna gardu: 38,17 km2

Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë
Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce
Kategòrëjô:Zôpadnopòmòrsczé wòjewództwò
Bòcón

thumb|300px

Bòcónë ùwôżóny są za ptôchë chtërne przënôszają lëdzama szczescy. Przëlôtiwają òne do naji z cepłich krajów na zymkù. Kaszëbi wierzą, że gniôzdo bòcóna na bùdinkù je znankum szczescigò dlô gòspòdôrza. Baro znóny je pòrzekadło "Gdze bòcón na gniôzdze sedzy, tam grzmòt nie ùderzi". Nôwiãcy bòcónów pòjôwiô sã na môlekach pòdolnëch. W Pòlsce żëją dwa zortë bòcónów: biôłi i czôrny. Pierwszi z nich mô biôłé pióra, a nodżi i dziób czerwiony. Jegò długô szëja pòdczas loty wëcygniony je do przódkù, a nodżi wëproszczony są dalek za ògón. Skóra bòcóna kòl òczów je czôrnô, a westrzódk òka mô cemnobùrą abò szarą farwã.Ptôchë te mają mało mòcë w skrzidłach temù do lôtonigò wëkòrzistiwają òne pòwierzchniã swòjich skrzidłów i cepłé prądë w lëfce. Zanim bòcón pòdlecy w górã nôprzód pôrã razy mùszi pòdskòczëc zanim pòderwie sã w lëft. Bòcónë òdlatiwają grëpama w zélnikù, a przëlôtiwają w strumiannikù i łżekwiôce. Czedë bòcón przëlecy na swòje gniôzdo, bùten roznôszi sã jegò klekòt.Bòcónë pòtrafią téż pògwizdëwac. 
### Miara
* dłëgòsc cała 95 -130 cm
* dłëgòsc ògóna 24 -26 cm 
* dłëgòsc dzioba 16 - 20 cm
* szerokòsc skrzidłów 155 -220 cm
* wësokòsc ok. 80 cm
* wôga 2,3 -4,4 kg

### Zwëczi bòcónów
Bòcóne są ptôchama chtërne rôd są w towarzëstwie. Póznym latem twòrzóm tzw. bòcóni sejmiczi na chtërnych spòtikają sã setczi tich ptôchów.Pòjôwiają sã òne tam,gdze je wiele jedzenié i bezpieczny plac na spanié. Tak przërechtiwôją sã przed rozpòczãcym daleczi drodżi na zemòwiska pòłożony w Africe.Znónym zachòwonim bòcóna je chùdczi kłaponi dziobem, wëkrącônié karkù do tëłu i òpùszczônié głowë. Tak samc òznajmiwô zajãcy gniôzda i stari sã zwabic samicã.

### Gniôzdo bòcóna
Bòcónë bùdëjã wiôldżi òkrãgłi gniôzda z ùłożonych warstwama wietewków pòprzetikónych szligama. Gniôzda te nôczãscy robią na drzewie, krótkò bùdinków, na dakach, na nieùżiwónych kòminach fabrików, słupach telegraficznych. Òd lat 70. XX wiekù spòtikô sã gniôzda przërëchtowóné przez człowieka na słupach òd prądu.Bòcónë czãsto bùdëjã gniôzda jedno kòle drëdzigò. Tegò sômégò gniôzda ptôchë ùżiwają przez wiele lat. Kòżdigò rokù ùprôwiają je i przenôszają nowi wietewczi. Znóny są gniôzda ùżiwóny 4000 lat, a nôwikszi z nich mają 225cm szerokòscë, 280 cm wësokòscë i wôżą pònad tonã.

### Co lubi jesc bòcón?
Bòcónë chãtno jedzą rozmaité òwadë. Nôbarżi szmakają jima skòczci, chrabąszcze ale téż wieszczórczi, żnije, pisklãta abò môłé zajce.Ptôchë te nie pògardzą téż mëszama, temù gòspòdôrze ùwôżają je za pòżiteczny. Mało czedë bòcónë jedzą żabë, jeżle mają na òkù cos jinszégò. Bòcón biôłi je zortem chtërnemù grozy wedżiniãcy, temù je òn òbjãti òchroną.

## Òbaczë téż
* biôłi bòcón

Kategòrëjô:Ptôchë
Ùpi

**Ùpi** - inaczéj wieszczi, ùpiór na Kaszëbach, pò smierce niejedny ùmarłi sã zmienilë na gãbie albò téż inaczéj, téj to bële ùpi lub wieszczi. Not béło gò ùnieszkòdlëwic - ùcąc głowa i ja dac w nodzi, włożëc dëtka pòd jãzék, dac do trëme séc, żëbë ùmarłi miôł długò co robic.
Pòdwòrzé

thumb|Pòdwòrzé
**Pòdwòrzé** - to je to plac przë bùdinku.  Na wsach pòdwòrzé je ògrodzoné płotem np. ze sztachëtów.  Je na nim chléw dlô chòwë: np. swiniów i kòniów. Mòże bëc krówniô dlô krowów, a téż kùrnik dlô kùrów, kaczków, gùłów, gãsów, a nawetka bùda dlô psa. Na wsowich pòdwòrzach są téż ògrode z ògradowizną i brzôdowi drzewa. 
Jinaczi to wëzdrzi w miastach. Są tam wésoczé bùdinczi. W miesce dzecë bawią sã na gùtorni (placu zabawów). Są tam: zybówka, piôskòwnica, zjéżdżalniô, karasela, a téż plac na auta, łôwczi i deptowniczi.
thumb|Gùtorniô

## Zdroje
# Jaromira Labudda, *Zdrój słowa /Ùczbownik dlô kl. IV-VI/ dzél II.*, Wëdôwizna KPZ, Gduńsk 2010http://skarbnicakaszubska.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=120&Itemid=167

Kategòrëjô:Architektura
Stegna sw. Jakùba

**Stegna Sw. Jakùba**- pielgrzimkòwo darga do katedrë Santiago de Compostela w Galiceji w nordowo - zapadnym Hiszpanii. W tej katedrze pòdług wiarë pielgrzymów je cało swiatégò Jakuba Wiãkszégò Apòstóła. Ni ma jedny traëse pilgrzimczi, a betnice mògą dotrzec célu jednym z wielu szlaków. Darga je òznakòwónô mùszlą swiãtégò Jakùba, chterna je téz znãnką pielgrzimòw.
Jistniejącô òd pònad tësąc lat Darga sw. Jakùba je jednym z nôwożniéjszich katolëcczich szlaków pielgrzimów,òkróm szlakù do Rzymù ë Jerozolimë. Pòdług legendë cało, sw. Jakùba bëło przewiozły bôłtem do nordowy Szpańsczi, a pòtemu pòchòwóny w môlu, w chternym dzysô je gard Santiago de Compostela.

## Historëjô szlaków pielgrzimkòwich.
Zôczątczi religijnégò kùltu w Santiago sygają IX wiekù. Przëbëcé pierszégò ùdokùmentowónégò pielgrzyma, francësczégò biskùpa Le Puy Godescalco, datёje sã na 950 rok. Znaczni pielrzimków z IX wiekù nalôżómё na dëtkach Karola Wiôldzigò, ale nôwikszô pielgrzimkòwô rësznota przëpôdô na XI – XIV wiek. W XII wieku papiesczi zôpis ùznôł Compostelã za trzecy pò Jerozolimie i Rzimie swiãty môl chrzescëjanizne.[thumb|Katédra [Santiago de Compostela]]

## Òznakòwanié na Dargach sw. Jakùba.
## Charakter pielgrzimòwaniô.
## Dardżi sw. Jakùba w Europie.
Klasicznô je nôbarżi popularnô zwóny Camino Frances, zaczinô są pò francesczi, nordowy starnie Pirenejów i chòtkò przechódzy na szpańsczi starnã.
Jiny darga je barżi spòkójny i zwóny Camino Norte, wëznaczënô na nordowym strądze Szpanijô.
*cëtat*

## Dardżi sw. Jakùba w Pòlsce.
* Môłopòlskô stegna sw. Jakùba

biura pielgrzimkòwé

## Przëpisë

## Literatura
*Vouage 10 (135)*, Warszawa 2009

*http://www.caminodesantiago.pl*
Kategòrëjô:Turistika
Tuńc

Tùńc – béł w dôwnych czasach na Kaszëbach bòkatnô rozwiniãti. Wiãkszosc piesni i jinstrumentalnéch układów w ritmie trzëmiarowim je richtich kaszëbskô. W wiãkszoscy są to ùtwòrë żewi. Tùńce na Kaszëbach są ùksztôłtowóny pòd wpłiwã mùzicznich prądów òbijmających Europã w drëdzi pòłowie XVIII wiekù.
Kaszëbsczi Tùńce nôleżi pòdzelëc na grëpë:
* zabawë taneczni,
* tùńce òbrzãdowi,
* tùńce pòpisowi,
* tùńce warkù lub robòtë

thumb|Tùńc

## Literatura
* Tańce kaszubskie,pod red. Pawła Szefki,z.1, Gdańsk 1957

Kategòrëjô:Rozriwka
Kategòrëjô:Kùńszt
Kaszëbsczé malarstwò na szkle

Tradicjô òbazów swiãtëch malowónëch na òpaczny stronie szkła datëje sã na Kaszëbach òd wieków XVII-XVIII. Lëdowi artiscë kaszëbsczi, jak swiôdczą ò tim zachòwóné malowidła, z wikszim zamiłowaniém twòrzelë ornamentë niglë mòtiwë figùralné. Czãsto téż miast malowac swiãtëch, pòdklejiwelë dostãpné jima drzewòritowé òbrôzczi pòstaców abò twarzów swiãtich. Zôz òrnamentë ùtwórcë malowelë z wiôldżim pietizmã, p=ùziwając przede wszëtczim charakteristicznyma, kwiatowima mòtiwama, znónyma i w jinszich dzélach kùńsztu kaszëbsczégò zdobnictwa. Dzysô taczé òbrazë i jich ùtwórców rzôdkò mòże ju spòtkac. Równak kùńszt malowaniô na szkle czësto jesz nie wëgasł. Dzysô òżiwô dzãka dzejalnoscë mùzeów (dnt. Muzeùm Etnograficzné w Gduńskù-Oléwie), Kaszëbsczégò Ùniwersytetu Lëdowégò itp. Dopùszcziwô sã téż swiécką tematika.
Trzënórt

**Trzënórt** — to je wielenórt, chteren mô trzë bòczi i trzë nórtë.
Òbrôzk:Trójkąt (1).jpg

## Dzelnota trzënórtów z pòzdrzadkù na bòczi
:
* **Równobòczny trzënórt**

- to taczi trzënórt, chternegò bòczi mają taką samą długòtã.
 Òbrôzk:równoramienny.jpg

* **Rozmajitobòczny trzënórt**

- to taczi trzënórt, chternegò bòczi nie są równé długòtë.
 Òbrôzk:różnoboczny.jpg

* **Równoremieniowi trzënórt**

- to je taczi trzënórt, chtëren mô dwa bòczi taczi same.

Òbrôzk:równoramienny3.jpg

## Dzelnota trzënórtów z pòzdrzadkù na nórte
:
* **Prostonórtowi trzënórt**
- òn mô jeden prosti nórt.

Òbrôzk:prostokątny.jpg

* **Rozemkłonórtowi trzënórt**
- òn mô jeden rozemkłi nórt.

Òbrôzk:rozwartokątny.jpg

* **Òstronórtowi trzënórt**
- mô wszetczi nórte òstré.

Òbrôzk:Ostrokątgny.JPG

## Lëteratura
*1. Matematyka : kompendium : wzory i reguły, liczne przykłady z rozwiązaniami, od elementarnych działań do matematyki wyższej / Katja Maria Delventhal, Alfred Kissner, Malte Kulick ; [przekł. z niem. oraz konsultacja Beata Szemberg i Tomasz Szemberg], Warszawa : "Horyzont", 2002 (ISBN 83-7311-521-8) 
*2. Poradnik matematyczny : praca zbiorowa, Warszawa : Państ. Wydaw. Naukowe, 1982 (ISBN 83-01-04121-8)

Kategòrëjô:Matematika
Disleksjô

=Disleksjô=
Disleksjô rozwòjowô (gr. dis – nie + lexis – słowò, czëtanié) czyli specyficzné kłopòtë w nôuce czëtaniô i pisaniô – to pòdług Swiatowi Federacëji Neurologów - zabùrzenié manifestującé sã kłopòtama w nôuce czëtaniô i pisaniô przë stosowanim standardowëch metodów nôuczaniô i jinteligencji  na niwiznie co nômni westrzédnym i téż w sprzijającëch warënkach spòłeczno-kùlturowich. Je spòwòdôwónô zabùrzeniama spòdlecznëch fónkcjôw pòznawczich, co czãsto ùwarunkowôné je kónstitucjonalnié.

## Przëczënë disleksji
Na rozwój disleksji skłôdô sã wiele przëczënów. Dzysdnia je wiedzec, że mòże miec m.jin. spòdlé geneticzné. Zmianë doticzą genu 6 òkreslonégò jakò DCDC2. Òkróm tegò badóné są genë 1, 2, 3 i 15. Ten slédny béł piérszim kandidatã na "winnégò disleksji". Kòl rokù 1950 przeprowôdzonëch òstało wiele badaniów w familiach òbcążonëch tima zabùrzeniama i prawie gen 15 DYXS1 miôł wëwòłiwac zmianë w rozwòju mùskú i pòstrzeganiù zdrokòwim i słëchòwim.

## Tipë disleksji
* disleksjô tipù wzrokòwégò, ù jaczi spòdlégò leżą zabùrzenia percepcji i pamiācë zdrokòwi pòwiązóné z zabùrzeniama kòòrdynacji zdrokòwò-ruchòwi i ruchòwò–przestrzenny,
* disleksjô tipù słëchòwegò ùwarunkòwónô zabùrzeniama percepcji i pamiãcë słëchòwi zwãków mòwë, nôczãscy pòwiązónô z zabùrzeniama fónkcji jãzëkòwich,
* disleksjô jintegracyjnô, czédë to pòszczególné fónkcje nie wëkôzywają zakłóceniów, timczasã zabǜrzonô je kòòrdinacjô, to je wëstãpùją zabùrzenia jintegracji percepcyjno-mòtoriczny,
* disleksjô tipu mieszónégò, czej wëstãpiwają równoczasno zabùrzenia w percepcji i pamiãcë słëchòwi, pamiãcë i percepcji zdrokòwé, wëòbrazni przestrzenny,
* disleksjô wizualnô, czej wëstãpiwô tzw. niepòrządk.

## Ôrtë disleksji
* disleksjô 
* disortografiô 
* disgrafiô
* diskalkuliô 
* rozwòjowô głãbòkô disleksjô

## Bibliografiô
# Marta Bogdanowicz: O dysleksji, czyli specyficznych trudnościach w czytaniu i pisaniu. Odpowiedzi na pytania rodziców i nauczycieli. Lubin 1994;
   Kategòrëjô: Zabùrzeniô rozwóju psychicznégò
Réga

thumb|100px|right|Resczi herb
thumb|100px|right|Stôri resczi herb
**Réga** (we zdrojach: **Rega*, *Regenwolde* 1288, *villam Regam* 1305, *Regenwalde*; pòl. *Resko*, miem. *Regenwalde*) - garc w łobesczim krézu w Zôpadnopòmòrsczim wòjewództwie nad Régą.


Lëdztwò gardu: 4.354 (2009)
Wiéchrzëzna gardu: 4,49 km2

Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë
Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce
Kategòrëjô:Zôpadnopòmòrsczé wòjewództwò
Myślibórz

thumb|100px|right|Herb gardu
**Myślibórz** (we zdrojach: *Soldin* 1298, *Soldine* 1309, *Soldyn* 1575 (1579), *Soldijn* 1577 (Stefano Bonsignori), miem. *Soldin*) – krézewi gard w zôpadnopòmòrsczim wòjewództwie.

*Nadanié gardzczich prôw: 1270 
*Lëdztwò gardu: 11.700 (2008)
*Wiéchrzëzna gardu: 15,04 km2

## Òbaczë téż
* Ò mionie gardu

Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë
Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce
Kategòrëjô:Zôpadnopòmòrsczé wòjewództwò
Agroturistika

thumb|Agroturistika w Americe

**Agroturistika** - to je spòsób wëpòczinkù w leżnoscach, chtërne szlachùją za wiesczima. Wiejsczé terenë kòl nas to są snôżé widzënczi, czësti lëft, bògactwò nôtërë, architektoniczné stôrôdôwnotë, kaszëbskô kùchniô, lëdowi kùńszt i żëczny gòspòdôrze. Corôz wicy lëdzy chce òdpòczëwac na wsë, w agroturisticznëch gòspòdarstwach. Czej są na to chãtny tej corôz wicy gbùrów jidze na to, żebë dac swòjë jizbë gòscóm. Temù dërch rosce wielëna i baza agroturisticznëch gòspòdarstwów.

Agroturistika je ôrtã wiesczi turisticzi. Ji pierszą znanką je pòłączenié turisticznëch ùsłëżnotów z gbùrstwã. Ritm żëcégò gòspòdarstwa wëznôczają terminë robòtów w pòlach i czas òpòrządzaniô chòwë, przejôwiô sã òsoblëwą wònią, zwãkama np. zwãkã kanë przë dojenim krów, czë rëkã bëdła nëkónégò w pòle, kôrkanim kùrów, pôchą swiéżégò mléka abò miodu itp. To wszëtkò skłôdô sã na apartnosc agroturisticzi. Na wiérzk je bliskô łączba z gbùrską familią, ù jaczi mijô snôżi czas, mòżnosc pòznaniô zwëków i dzejów òkòlégò, gôdka z jinima lëdzama, dzelenié sã swòjima jiwrama ë doswiôdczenim. Serdecznô i gòscynnô atmòsfera chëczë colemało òstôwô dłëżi w pamiãcë niżlë anonimòwé wczasë w nôbarżi luksusowim hotelu. 

Célã agroturisticzi je procemdzejanié wëlëdzaniu sã kaszëbsczich wsów i miastków, wërôbianié pamiątkòwëch rzeczi, rost atrakcyjnoscë wiejsczich terenów, jaczi je merkac w dwiganim prizu gruńtów, a przez to wôrtoscë gbùrsczich terenów i téż rozwij infrastrukturë, jakô wspiérô ekòlogiczné znanczi turisticzi. Założenié agroturisticznégò gòspòdarstwa je dosc prostą sprawą i to mòże dwigac wzątk môlowëch lëdzy. Rozpòczãcé taczégò dzejaniô wëmôgô le përznã fòrmalnosców w ùrzãdze gminë. Barżi rechùje sã ùdba na przëcygniãcé turistów i zafédrowanié jima atrakcjów. Òkróm kaszëbsczi kùchni colemało w taczich bédënkach są jazdë briczką, grillowanié, czë pôlenié ògnia, wòdné spòrtë abò pòżëczanié kòła. Dosc wiôldżé znaczenié mô pòłożenié agroturisticznégò gòspòdarstwa. Czej sã mësli ò taczim dzejanim, tej dobrze je sã bëlno wezdrzec na snôżotã òkòlégò, chtërna mòże bëc "magnétã", co przëcygnie wanożników. 

Nômni fòrmalnosców, żlë jidze ò założenié agroturisticznégò gòspòdarstwa, mają gbùrzë, chtërny żëją z zemi abò chòwë, a chtërny w agroturistice widzą le dodôwkòwé zdrzódło wzątkù. W tim przëtrôfkù ùstôw ò swòbòdze gòspòdarczégò dzejaniégò z dnia 2 lëpińca 2004 rokù (Dz. U. Nr 173 poz. 1807 z pózniészima zmianama) nie kôże rejestrowac gòspòdarczégò dzejaniégò.
### Bùtnowé lënczi
* (pol)
* np. "Kaszëbskô chëcz" (en)

*
Kategòrëjô:Turistika
Arch Linux

**Arch Linux** to fùlwôrtnô distribùcëjô òperacjowi systemë Linux.

## Bùtnowé lënczi

* http://archlinux.org/ - Domôcô starna Arch Linux

Kategòrëjô:Wòlnô soft-wôra
Kategòrëjô:Linuksowé distribùcëje
Nowògard

thumb|100px|right|Nowògardzczi herb
**Nowògard** (we zdrojach: *Nogart Castrum* 1268, *Nowgart* 1274, *Newgard*, *Naugard*; pòl. *Nowogard*, miem. *Naugard*) - gard w Gòłonożnym Krézu w Zôpadnopòmòrzczim Wòjewództwie.


Lëdztwò gardu: 16.772 (2009)
Wiéchrzëzna gardu: 12,44 km2

Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë
Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce
Kategòrëjô:Zôpadnopòmòrsczé gardë
Kategòrëjô:Zôpadnopòmòrsczé wòjewództwò
Ubuntu (filozofijô)

[thumb|[Nelson Mandela (1min 36s, anielsczi)]]

**Ubuntu** to stôré afrikańsczé słowò jaczé òznôczô człowieczestwò dlô wszëtczich.

## Przypis
* https://wiki.ubuntu.com/KashubianTeam

Kategòrëjô:Filozofijô
Kawa

**Kawa** to napitk zrobiony z pôlonych zôrnów kawowca. Je jedną z wôżnych smaczników na swiece òd 340 lat i przednym zdrojem kofejinë. Kawa dzejô pòbudzającô i pòkrzésô, przërëchlewô przemianô materii i zwiékszó mëslenié.
Pòchòdzy z Etiopii. W Europie pòjawiła sã òko XVI wiekù.thumb|Zôrna kawë

## Skądk pòchòdzy pòzwa?
Pòzwa kawë pòchodô òd arabsczégò słowa **quahwah** co òznoczô **wino**. Dokładno etymologiô kawë nie je znónô. Przëjimô sã, że pòzwa wëprowôdzô znónégò regionu Kaffa w Etiopii. Dwa nôwikszi kraje, w chternych uprôwiô sã kawa to Brazyliô i Wietnam. Trzecy môl zajimô Kolumbiô.
Do Pòlsczi kawa dotarła pôd kùnc XVII wiekù òd Turków. Lubòtnikama kawë był Jón III Sobiesczithumb|Jan III Sobieski i Bohdan Chmielnicczi. Kawa zrobiła sã popùlarnô na przełómie XVII i XVIII w. Móda na picé kawë ògarnô Gduńsk, gdze pówstałé pierwszi kawnice zwóny kafehanzami. Pòtemu rozszérzëła sã na cały krôj.

= Órtë kawë =

Na swiece znónych je 500 ôrtów i 6000 òtmianów. Do wërobu kawë ùżiwô sã 4 ótmianë, nôbarżi znóny to : Coffea Arabica i Coffea Robusta. 

Kawa dostãpnô je w postacejô:
* kawë w zôrnach 
* rozpusceniowô kawa 
* liofilizowanô kawa
thumb|Zôrna kawë

## Spòsobë pòdôwanié kawë

* Caffe Latte

* Caffe Correto

* Caffe Mocca

* Cappucino

* Espresso

* Irish Coffe

* Kawa z mlékã

* Czôrnô Kawa

thumb|czôrnô kawa
## Przepisy

dobre kawë
*cëtat*

## Przëpisë


Kategòrëjô:Pitkù
Bëdgòszcza

thumb|left|270px
thumb|100px|right|Bëdgòsczi herb
thumb|100px|right|Stôri bëdgòsczi herb (je widzec krziż)
**Bëdgòszcza** (we zdrojach: *Budegac* 1238, *Budegosta* 1242, *Bidgoscha* 1279, *Bidgost* 1254, *Bydgost* 1281, *Bydgoscia* 1306, *Broberg* 1386, *Bidgosza* 1558, *Bydgość* 1774, *Bydgoszcz* 1880; *Bromberg* 1880, *Bydgoszcza*, *Bittgoscz*, *Brombergk*, *Bydgoszcz*, *Praburch*, *Braberg*, *Bramborg* (*Burg an der Brahe*), *Bromberg*, *Bidgostia*; pòl. *Bydgoszcz*, dólnomiem. *Brombarg*, miem. *Bromberg*) - sedłowié Wòjewódzczégò Ùrzãdu, a téż wòjewòdë kùjawskò-pòmòrsczégò wòjewództwa. Nen krézewi gard leżi nad Brdą ë Bëdgòsczim Kanałã, a w dzélu téż nad Wisłą .

## Pòdôwczi

* Lëdztwò gardu: 356.936 (2010)
* Wiéchrzëzna gardu: 175,98 km2

Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë
Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce
Kategòrëjô:Kùjawskò-pòmòrsczé wòjewództwò
Kòrónowò

thumb|100px|right|Kòronowsczi herb
**Kòrónowò** (w zdrojach: *Smeysche* 1288, *Smexe* 1292, *Corunowo* 1426, *Corunow* 1476, 1495, *Choronowo* 1484, *Korunowo* 1511/12, *Coronow* 1583, *Corunau* 1612 (Langenes), *Koronów* 1699, *Pohln. Crone*, *Coronowo* 1796-1802 *Koronowo*, *Polnisch Crone*, *Crone an der Brahe*, *Krone a. Brahe*; pòl. *Koronowo*, miem.  *Polnisch Krone*, *Crone an der Brahe*, 1942-45 *Krone an der Brahe*) - gard w bëdgòsczim krézu w kùjawskò-pòmòrsczim wòjewództwie nad Brdą.


Lëdztwò gardu: 11.025 (2010)
Wiéchrzëzna gardu: 28,18 km2

Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë
Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce
Kategòrëjô:Kùjawskò-pòmòrsczé wòjewództwò
Kamiéń (krôjińsczi)

thumb|100px|right|Kamiéńsczi herb
**Kamiéń** (w zdrojach: *Lapis* 1107, *commendatores ... Camenensis* 1339, *Kazimirus . . . rex Polonie ... in fluvio Camona situatam . . . civitatem pro iure Theutunico . . . locare (damus) . . . nomen eidem civitati Camona imponendo* 1360, *Kamyn* 1370, *Camen* 1374, 1384, *Camień* 1381-1385, *Camyen* 1584 (Ortelius), *Camien* 1612 (Langenes), *Camina*, *Camyn*, *Cammin*, *Kamin*, *Kamień*, *Kamień Pomorski* 1920-1939; *Kamjenj* (Cenôwa), *w kamińsczim krézu* (Ramułt); pòl. *Kamień Krajeński*, miem. *Kamin in Westpreußen*) - garc w sãpòleńsczim krézu w Kùjawskò-Pòmòrsczim wòjewództwie mizë jezorama Mòchel ë Brzëchòwò.


Lëdztwò gardu: 2.342 (2008)
Wiéchrzëzna gardu: 3,65 km2

Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë
Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce
Kategòrëjô:Kùjawskò-Pòmòrsczé wòjewództwò
Trąbka

thumb|Tipòwô trąbka w stroju B

**Trąbka** to mùzyczny jinstrument z karna dmùsznych. To je wąskô cylindrowatô metalowô réra zwinãtô w sztôłt blisczi prostonórta, òna je zakùńczonô ù wlotu gãbnikã, a ù wëlecënkù głosową szôlką. Wnitrzno sydła są 3 rérczi rozmaiti długòscë, chtërné mòżna włączëc w òkrãżé jinstrumentu przë pòmòcë wentili. 
Trąbka brzmie nôwëżé z wszëtczich dmùsznëch blaszanëch jinstrumentów. Mòżna na ni grac melodyjné, spiewné frazë, ale téż rëszné mùzyczné tematë.

### Przëpisë
Mrocza

thumb|100px|right|Mrotecczi herb
**Mrocza** (we zdrojach: *Mroscha* 1288, *civitate Mrocza* 1393, *Mrzotsza* 1470, *Mrocza* 1578; pòl. *Mrocza*, miem. *Mrotschen*, 1939–1942 *Schönhausen*, 1942–1945 *Immenheim*) - garc w naczelsczim krézu w kùjawskò-pòmòrsczim wòjewództwie 


Lëdztwò gardu: 4.219 (2007)
Wiéchrzëzna gardu: 4,32 km2

Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë
Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce
Kategòrëjô:Kùjawskò-pòmòrsczé wòjewództwò
Hebe Camargo

mały|Hebe Camago
**Hebe Maria Camargo** (ùr. 8 strëmiannika 1929 – ùm. 29 séwnika 2012 rokù) – bëła brazylską teatrownicą.

Camargo, Hebe
Kategòrëjô:Brazylskô
Nakło

**Nakło** (pòl. *Nakło nad Notecią*, miem. *Nakel*) - krézewi gard w kùjawskò-pòmòrsczim wòjewództwie nad Notecą.

* Lëdztwò gardu: 19.295 (2008)
* Wiéchrzëzna gardu: 10,62 km2

## Galeriô Nakła

Naklo29.JPG|Naczelsczi rynk
Naklo_market_square_girl8.jpg|Szlachota dzewusy na naczelsczim rynku
Naklo_700latNakla_memorial3.jpg|Szlachota 700 lat Nakła
Naklo_starostwo1.jpg|Naczelscze starostwo
Naklo_tenement_houses10.jpg|Naczelscza Willa Anna
Naklo_tenement_houses9.jpg|Naczelsczi bank
Naklo_Krajna_museum5.jpg|Naczelscze mùzeum
Naklo_granary5.jpg|Naczelsczi spichrz
Naklo_sStanislaw_church15.jpg|Kòscół swiãtégò Stanisława



Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë
Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce
Kategòrëjô:Kùjawskò-pòmòrsczé wòjewództwò
Nowé

thumb|100px|right|Herb Nowégò
**Nowé** (we zdrojach: *et Numburgensem diocesim* 1243, *Witego de Noua domo* 1255, *de Nove* 1277, *et Nuenborg* 1282, *in Noue* 1282, *die Stadt Neuenburg* 1301, *de Nowinburk* 1306, *Neunborch* 1307, *de Nove* 1326/1327, *Neyberg* 1414, *Nemburg* 1414, *in Nove* 1489, *Neuwenborgk* 1490, *Nowe* 1504, *Neyburg* 1504, *Nove* 1534, *Nowe* 1649, *w Mieście nazwanym Nowem, Neoburgi* 1690, *Neuenburg, pohl. Nowa* kòl 1790, *Nowe, niem. Neuenburg* 1886, *Nowè* (Cenôwa), gwar. *Nove, -végo, nofsk'i*; pòl. *Nowe*, miem. *Neuenburg*) - garc w swiecczim krézu w kùjawskò-pòmòrsczim wòjewództwie nad Wisłą.


Lëdztwò gardu: 6.104 (2009)
Wiéchrzëzna gardu: 3,57 km2

Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë
Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce
Kategòrëjô:Kùjawskò-pòmòrsczé wòjewództwò
Kategòrëjô:Kòcéwskô
Fana Kaszëbsczi

mały|Fana Kaszëbsczi
**Fana Kaszëbsczi** je czôrna ë żôłta.
Òna je znanką naji nôrodny apartnoscë. 

Niech kòżdé kaszëbsczé domôctwò mô swòja fana i niech òna flatrëje z leżnoscë wszelejaczich zéńdzeniów:

"Chto chce bëlnym Kaszëbą bëc
Naj stanicã/fanã doma mùszi miec"

Przëjął sã zwëk, że òna przëkriwô trëmë wszëtczich Zrzeszińców.

## Przëpisczi

## Bùtnowé lënczi
* https://web.archive.org/web/20260327040957/https://radiokaszebe.pl/news/flaga-kaszub-na-ug-jubileusz-prof-jozefa-borzyszkowskiego-csb-674 (audio)

Kategòrëjô:Kaszëbi
Kategòrëjô:Fanë
Sãpólno

mały|100px|Sãpòleńsczi herb
mały|100px|right|Stôri sãpòleńsczi herb
**Sãpólno** (we zdrojach: *Sampolno* 1311, *Sampelno* 1350, *de Sampulburg* 1388, *de Sampelborg* kòl 1520, *Sempelborg* 1732, *Villa Sąmpolna*, *Sępólno abò Sempelbork* 1889, *Zempelburg*, *Sępólno Krajeńskie* 1965, *Sęmpélbork* (Cenôwa), *Sępólno* (Cenôwa); pòl. *Sępólno Krajeńskie*, miem. *Zempelburg*) – krézowi gard w kùjawskò-pòmòrsczim wòjewództwie nad Sãpòlną.

* Lëdztwò gardu: 9.149 (2009)
* Wiéchrzëzna gardu: 5,82 km2

Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë
Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce
Kategòrëjô:Kùjawskò-pòmòrsczé wòjewództwò
Tëchòlô

thumb|100px|right|Tëchòlsczi herb
thumb|100px|right|Tëchòlsczi fana
**Tëchòlô** (téż: **Tuchòlô**; we zdrojach: *Thuchol* 1287, *Thuchel* 1307, *Tuchola* 1347, *Tauchel* kòl 1688 (Frederick De Wit, Marchionatus Brandenburgi et Ducatus Pomeraniae TAbula que est pars Septentrionalis Ciruculi Saxoniae Superioris . . .), *Duchel* kòl 1688 (Frederick De Wit, Marchionatus Brandenburgi et Ducatus Pomeraniae TAbula que est pars Septentrionalis Ciruculi Saxoniae Superioris . . .),  *ku Tucholi* 1749, *Tuchel*, *Tuchòlô* (Cenôwa, Ramułt), *Tëchòlô* (Ramułt); pòl. *Tuchola*, miem. *Tuchel*) - krézewi gard w kùjawskò-pòmòrsczim wòjewództwie. To je to nôwikszi gard Tëchòlsczich Bòrów.


Lëdztwò gardu: 13.948 (2009)
Wiéchrzëzna gardu: 17,69 km2

Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë
Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce
Kategòrëjô:Kùjawskò-pòmòrsczé wòjewództwò
Wiãcbórg

thumb|100px|right|Wiãcbòrsczi herb
**Wiãcbórg** (téż: **Wiązownô**; we zdrojach: *Vanzovna* 1288, *Wanszowna* 1383, *Viązowno* 1546, *Wiemczebork* 1405, *Wansczborg* 1432, *Wieczbork* kòl 1520, *Wiczburg* 1548, *Więndzbork* 1578, *Więcbork* 1620, *Vienczburg*, *Więcborg* 1766, *Vansburg* 1819, *Więcbork* 1893, *Vandsburg*; pòl. *Więcbork*, miem. *Vandsburg*) - gard w sãpòleńsczim krézu w kùjawskò-pòmòrsczim wòjewództwie nad Òrlą.


Lëdztwò gardu: 5.914 (2009)
Wiéchrzëzna gardu: 4,31 km2

Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë
Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce
Kategòrëjô:Kùjawskò-pòmòrsczé wòjewództwò
Jastrowié

thumb|100px|right|Jastrowsczi herb
**Jastrowié** (we zdrojach: *Iastrobbe* 1363, *Iastrowie* 1380, *Iastrowie alias Witunk* 1580, *Jastrow* 1559, *Jastrowie* 1564-65, *Jastrowo* (Cenôwa); pòl. *Jastrowie*, miem. *Jastrow*) - garc we złotowsczim krézu we Wiôlgòpòlsczim wòjewództwie nad Òską.


Lëdztwò gardu: 8.497 (2009)
Wiéchrzëzna gardu: 72,3 km2

Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë
Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce
Kategòrëjô:Wiôlgòpòlsczé wòjewództwò
Òkónk

thumb|100px|right|Òkónkòwi herb
**Òkónk** (we zdrojach: *Wòkonk* (Cenôwa); pòl. *Okonek*, miem. *Ratzebuhr in Pommern*) - garc we złotowsczim krézu we Wiôlgòpòlsczim wòjewództwie nad Czôrną.


Lëdztwò gardu: 3.870 (2009)
Wiéchrzëzna gardu: 20,03 km2

## Òbaczë téż
* Òkùnk

Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë
Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce
Kategòrëjô:Wiôlgòpòlsczé wòjewództwò
Pieła

**Pieła** (abò **Piła**; we zdrojach: *molendinum in Pila* 1451, *in oppido regio Pila* 1515, *Pieła* 1580, *Pyla* 1772, *Piła* 1887, *Schneidemühl*; pòl. *Piła*, miem. *Schneidemühl, Schnottermühl Schnottermühl*) pòl. *Piła*, miem. *Schneidemühl*) je gardã ë mieską gminą w nordowozôpadni Pòlsczi, we wiôlgòpòlsczim wòjewództwie nad Gwdą, na pòmòrskò-wiôlgòpòlsczim przëgrańczim. Główny gard pielsczégò krezu. Mô 74 409 mieszkańców ë zajëmô 102,68 km2.

Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce
Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë
Kategòrëjô:Wiôlgòpòlsczé wòjewództwò
Zwëczajny mùrchel

thumb|Zwëczajné mùrchle
**Zwëczajny mùrchel** (*Morchella conica*) - je grzëbem z rodzëznë mùrchlowatëch (*Morchellaceae*). Òn mòże rosc m. jin. na Kaszëbach. Jak pisze A. Bùdzysz mùrchle roscą ju na zymkù.

## Lëteratura
Bernard Zëchta. Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków 1969, tom III, s. 142.

Kategòrëjô:Grzëbë
Krziż

thumb|100px|right|Krziżewi herb
**Krziż** (we zdrojach: *Kreuz*; pòl. *Krzyż Wielkopolski*, miem. *Kreuz*) - garc w czôrnkòwskò-trzcanecczim krézu we Wiôlgòpòlsczim wòjewództwie nad Drawą ë Notecą.


Lëdztwò gardu: 6.300 (2009)
Wiéchrzëzna gardu: 5,83 km2

Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë
Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce
Kategòrëjô:Wiôlgòpòlsczé wòjewództwò
Łobzenica

thumb|100px|right|Łobzenicczi herb
**Łobzenica** (we zdrojach: *Lopszenecz*, *Lobszenecz* 1398, *Lobszenica* 1427, *Lobzenycza* 1441, *Lobzenicza* 1578, *Łobzenica* 1618-20, *Łobżenica* 1846, 1884, *Lobsens*; pòl. *Łobżenica*, miem. *Lobsens*) - garc w pielsczim krézu we Wiôlgòpòlsczim wòjewództwie.


Lëdztwò gardu: 3.090 (2009)
Wiéchrzëzna gardu: 3,25 km2

Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë
Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce
Kategòrëjô:Wiôlgòpòlsczé wòjewództwò
Przëdatny mùrchel

thumb|Przëdatné mùrchle
**Przëdatny mùrchel** (*Morchella esculenta* (L.) Pers.) - je grzëbem z rodzëznë mùrchlowatëch (*Morchellaceae*). Òn mòże rosc m. jin. na Kaszëbach i je tu òbjimniãti dzélową òchrónią. 

## Galleria

Morchella esculenta 1.jpg
Morchella esculenta 3.jpg
Common Morel - Morchella esculenta (26031278013).jpg
Morchella esculenta 5.jpg
Morchella esculenta 6.jpg
Old holiday shot of Morchella esculenta (GB= Morel mushroom, D= Speise-Morchel, NL= Gewone morielje) - panoramio.jpg


## Lëteratura
* Przewodnik do rozpoznawania roślin i zwierząt na wycieczce / tekst Ute E. Zimmer, Alfred Handel ; oprac. całości Wilhelm i Dorothee Eisenreich ; [przekł. Ewa Rachańska, Piotr Kreyser] Warszawa : Multico, 1996, s. 34.

Kategòrëjô:Grzëbë
Trzcónka

thumb|100px|right|Trzcanecczi herb
**Trzcónka** (téż: **Trzcanô Łąka**; pòl. *Trzcianka*, miem. *Schönlanke*) - krézewi gard (czarnkòwskò-trzcanecczi kréz) we Wiôlgòpòlsczim wòjewództwie nad Trzcanką.


Lëdztwò gardu: 17.233 (2010)
Wiéchrzëzna gardu: 18,30 km2

Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë
Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce
Kategòrëjô:Wiôlgòpòlsczé wòjewództwò
Ùscé

thumb|100px|right|Ùscczi herb
**Ùscé** (we zdrojach: *Uscie* kòl 1224, *Usce* 1225, *Usche* 1234, *Husce* 1242, *Uste* 1257, *Uszczie* 1266, *Uscze* 1280, *Uschye* 1280, *Usze* 1283, *Uszce* 1285, *Uzech* 1294, *Uzek* 1312, *Usth* 1336, *Uzst* 1338, *Vsce* 1397, *Ujście*, *Uscie*, *Usch*, *Uscye* 1789; pòl. *Ujście*, miem. *Usch*) - garc w pielsczim krézu we Wiôlgòpòlsczim wòjewództwie kòl ùscégò Gwdë do Notecë.


Lëdztwò gardu: 3.869 (2009)
Wiéchrzëzna gardu: 5,78 km2

Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë
Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce
Kategòrëjô:Wiôlgòpòlsczé wòjewództwò
Wërzëskò

thumb|100px|right|Wërzësczi herb
**Wërzëskò** (we zdrojach: *Wyritz* 1320, *Wirziska* 1403, *in Wirzyska* 1438, *Wyrzysko* 1444, *in oppido Vyrzyska*, *Wyesch* 1493, *Wyrzisko* 1578, *Werzysko*, *Wyrzyska*, *Wyrzysk*, *Wirsitz*; pòl. *Wyrzysk*, miem. *Wirsitz*) - garc w Pielsczim Krézu we Wiôlgòpòlsczim Wòjewództwie kòl ùscégò Wërzë do Łobzonczi.


Lëdztwò gardu: 5.232 (2009)
Wiéchrzëzna gardu: 4,12 km2

Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë
Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce
Kategòrëjô:Wiôlgòpòlsczé wòjewództwò
Krajenka

thumb|100px|right|Krajenecczi herb
**Krajenka** (we zdrojach: *Krainka*, *Kraina* 1420, *Crayna* 1453, *Kroganick* 1676, *Crajanez* 1772, *Krojanka* (Cenôwa); pòl. *Krajenka*, miem. *Krojanke*) - garc we złotowsczim krézu we Wiôlgòpòlsczim wòjewództwie.


Lëdztwò gardu: 3.681 (2009)
Wiéchrzëzna gardu: 3,76 km2

Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë
Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce
Kategòrëjô:Wiôlgòpòlsczé wòjewództwò
Żôłti sromòtnik

thumb|Żôłti sromòtnik
**Żôłti sromòtnik** (*Amanita citrina* Pers.) - to je grzib z rodzëznë mùchôrzowatëch (*Amanitaceae*). To mòże bëc pòtrus, chtëren rosce na Kaszëbach w lasach. 

Kategòrëjô:Grzëbë
Czerwiony mùchôrz

thumb|Czerwioné mùchôrze
**Czerwiony mùchôrz** (*Amanita muscaria* (L.) Lam.) - to je grzib z rodzëznë mùchôrzowatëch (*Amanitaceae*). To je pòtrus. Òn rosce m. jin. na Kaszëbach ë bëł ùżiwóné do trëcô mùchów.

## Lëteratura
* Przewodnik do rozpoznawania roślin i zwierząt na wycieczce / tekst Ute E. Zimmer, Alfred Handel ; oprac. całości Wilhelm i Dorothee Eisenreich ; [przekł. Ewa Rachańska, Piotr Kreyser] Warszawa : Multico, 1996, s. 26.

Kategòrëjô:Grzëbë
Wësokô

thumb|100px|right|Wësocczi herb
**Wësokô** (we zdrojach: *Visoka* 1260, *Vyssoka* 1366, *Noua Wyszoka* 1521, *Wissoka* 1578, *Wysoka*, *Wissek*; pòl. *Wysoka*, miem. *Wissek*) - garc w pielsczim krézu we Wiôlgòpòlsczim wòjewództwie.


Lëdztwò gardu: 2.728 (2009)
Wiéchrzëzna gardu: 4,82 km2

Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë
Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce
Kategòrëjô:Wiôlgòpòlsczé wòjewództwò
Złotowò

**Złotowò** (we zdrojach: *Vulatovum* 1370, *Welatowo*, *Zlothaue*, *Majus Zlothkowo* XV w., *Slothowo* 1491, *Plotho* XVIII w., *Flatow*, *Złotowo*;*Złetowo*(Cenôwa); pòl. *Złotów*, miem. *Flatow*) je krézewim gardã we wiôlgòpòlsczim wòjewództwie nad Głomią ë piãcoma jezorama. Je jednëm z nôwikszich gardów Krajnë. Mô 18 712 mieszkańców ë zajëmô 11,58 km2. Òd 1772 (pierszi rozbiór Pòlsczi) do 1945 (kùńc drëdżi swiatowy wòjnë) słëchôł do Miemiecczi, dze béł wôżnym òstrzódkã pòlsczi miészëznë. W latach 1938-45 w Pòmrach, 1945-46 w bëdgòsczim wòjewództwie, w 1946-50 w szczecënsczim, w 1950-75 w kòszalënsczim, w 1975-98 w pielsczim.

Złotowò leżi nad jezorama: Złotowsczim (Miesczim), Babą, Bùrméstrowim, Probòszczowim, Zalesczim ë rzéką Głomią, we westrzédnozôpadnim cządze Krajnë. Twòrzi 0,7% wiéchrzëznë złotowsczégò krézu.

Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë
Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce
Kategòrëjô:Wiôlgòpòlsczé wòjewództwò
Dobiegniewò

thumb|100px|right|Dobiegniewsczi herb
**Dobiegniewò** (we zdrojach: *Debegnewe* 1250, *Dobegnewe* 1252, *Dobyegnyew* 1421 (KDW), *Wollenberg* 1662-1665, *Woldenberg*; pòl. *Dobiegniew*, miem. *Woldenberg*) - garc w strzeleckò-dërżeńsczim krézu w Lubùsczim wòjewództwie.


Lëdztwò gardu: 3.179 (2008)
Wiéchrzëzna gardu: 5,69 km2

Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë
Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce
Kategòrëjô:Lubùsczé wòjewództwò
Strzelcé

**Strzelcé**, **Strzelcé Krajénsczé** (we zdrojach: *Strzelci* 1272, *Vredeberg* 1334, *Strzelcze* 1421 (KDW), 1433, *Frideberg*, *Strzelcza* 1575 (1579), *Strzelecz* 1577 (Stefano Bonsignori), *Strzeletz* 1578, *Frydberg* 1575 (1579), *Strelicz* 1584 (Ortelius), *Friedebergk* 1662-1665, *Friedeberg*; pòl. *Strzelce Krajeńskie*, miem. *Friedeberg*) - krézewi gard (strzeleckò-dërzeńsczi kréz) w Lubùsczim wòjewództwie.

## Pòdôwczi

* Lëdztwò gardu: 9683 (2024)
* Wiéchrzëzna gardu: 5,54 km2

* Mòtto: Strzelce Krajeńskie oczarowują (Strzelcé Krajénsczé òczarzëwóny)

Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë
Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce
Kategòrëjô:Lubùsczé wòjewództwò
Kòlibrë

**Kòlibrë** żëją w òbù Amerikach, na òstrowach Karaibsczégò Mòrza i Spòkójnégò Òceanu. Je jich 320 zortów. Westrzód nich są nômniészé ptóche swiata, jak na przëmiar hawańczik z Kùbë, co mô kòl 6 cm òd czëpka dzoba do kùńca ògóna. Nôwiãkszi kòliber mô 22 cm długòscë. Niechtërne z nich òdlatëją na lato na Alaskã i Ògnistą Zemiã. Są znóné z wiôldżich akrobaticznëch taleńtów. Lôtają z chùtkòscą do 100 km/gòdz., w przódk, w tił, w bòk, w dół, w górã i mògą zawisnac w placu. Machają skrzidełkama wiãcy jak 100
razy na sekùńdã. W lecbie nie je widzec jich skrzidłów, są òne tej tãgòwą dôką. Ptôszczi ne żëwią sã nektarem kwiatów i roznôszają jich kwiatny pich. Ni mają zwëkù chòdzeniô.

thumb|Kòliber

## Lëteratura
* Jaromira Labudda, Zdrój słowa. Podręcznik dla początkujących (kl. IV–VI) cz. 2
* "Przewodnik po przyrodzie", zestawił i opracował dr Roland Gerstmeier

Kategòrëjô:Zoòlogijô
Wieléń

thumb|100px|right|Wieleńsczi herb
**Wieléń** (we zdrojach: *Welen* 1244, 1257, *Velen* 1235, *Welun* pòcz. XII w., *Welem* 1213, *Welim* 1216, *Filähn Pol.*1649, *Welinia* 1649, *Wielyn* 1789, *Filehn*, *Filehne*; pòl. *Wieleń*; miem. *Filehne*) - garc w pielsczim krézu we Wiôlgòpòlsczim wòjewództwie.


Lëdztwò gardu: 5.899 (2009)
Wiéchrzëzna gardu: 4,32 km2

Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë
Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce
Kategòrëjô:Wiôlgòpòlsczé wòjewództwò
Czarnków

thumb|100px|right|Czarnkowsczi herb
**Czarnków** (miem. *Czarnikau*; mòżebnô kaszëbskô pòzwa: Czôrnkòwò) – krézewi gard (czarnkowskò-trzcanecczi kréz) we wiôlgòpòlsczim wòjewództwie nad Niécą.

Lëdztwò gardu: 11.226 (2010) Wiéchrzëzna gardu: 10,04 km2

Kategòrëjô:Gardë w Pòlsce
Kategòrëjô:Wiôlgòpòlsczé wòjewództwò