open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kòsowò

**Kòsowò** (alb. Republika e Kosovës, Kosova, *Kosovë*, serb. Република Косово) – dzélowò ùznóné państwò w pôłniowi Eùropie, na Bałkańsczim Półòstrowie. Stolëca i nôwikszi gard to Prisztina, historëcznô stolëca to gard Prizren.

### Midzënôrodné ùznanié
Zamieszkóné  w wikszoscë przez Albańczików Kòsowò ògłosëło samòstójnotã òd Serbsczi w 2008 rokù, po kòsowsczi wòjnie. Jegò samòstójnotã ùznelë 102 ze 193 państwów nôleżącëch do ONZ, w tim Pòlskô. Samòstójnotë Kòsowò nie ùznôwô Serbiô, chtërnô wcyg ùwôżô je za swòje teritorium ò pòzwie Kòsowò i Metohijô (serb. Косово и Метохија).   

## Galeriô

Pristina_photo_montage_2013.png|Prisztina
Manastir_Visoki_Dečani_(Манастир_Високи_Дечани)_-_by_Pudelek..jpg|Mònastér Visoki Dečani 
Palacio_de_Juventud_y_Deportes,_Pristina,_Kosovo,_2014-04-16,_DD_21.JPG|Pałac Szpòrtu, Prisztina
Puente_de_Piedra,_Prizren,_Kosovo,_2014-04-16,_DD_13.JPG|Mòst w Prizrenie



Kategòrëjô:Eùropejsczé państwa
Wisława Szymborska

mały|200px|Szymborska w Krakòwe, jeséń 2009
mały|150px|Szymborska jakò Damô Orderù Orła Biôłego

**Wisława Szymborska** (fùl miono Maria Wisława Anna Szymborska, ùr. 2 lep. 1923, ùm. 1 grom. 2012) to bëła pòlskô pòétka, noblëstka, lëterackô redachtôrka, dolmôczka, eseistka, felietônistka, runitka. Czej 
dobëła lëteracką Nôdgrodã Nobla w 1992 rokù, òstała drëgą pòlską noblëstką po Marii Skłodowskiej-Curie. Ji pòézjô bëła pòpularnô w Pòlsce, Miemieckô i jinnech państwach. Krom Nôdgrodë Nobla, dobëła przëznôné pòlsczé orderë: Order Biôłego Orła, Order Òdrodã Pòlsczi, Złoti Krziż Zasłudżi i Mëdal „Zasłudżoni Kùlturzë Gloria Artis” i téż nôdgrodë: Goethego, Hardera, Fùńdacji Kościelsczich i jin. Bëła nôleżniczką Pòlsczi Akademji Umiejętności, Związku Pòlsczich Lëteratów, PEN Clubu i Amerikański Akademji Kùńsztu i Lëteratury.

Jeden òd ji nôpòpularnejszich wiérztów w Pòlsczi to je "Kòt w pùstim mieszkanù". 

Òna ùrodzeła sã na folwarkù Prowent (dzys Kórnik), a robiła i mieszkała w Krakòwe do smërce. 

## Ùsôdztwò
### Tomy wiérztów (title pò pòlskù)
* *Dlatego żyjemy*, 1952, 1954 
* *Pytania zadawane sobie*, 1954.
* *Wołanie do Yeti*, 1957.
* *Sól*, 1962.
* *Sto pociech*, 1967.
* *Wszelki wypadek*, 1972.
* *Wielka liczba*, 1976.
* *Ludzie na moście*, 1986.
* *Koniec i początek*, 1993.
* *Chwila*, 2002
* *Dwukropek*, 2005
* *Tutaj*, 2009)
* *Wystarczy*, 2012
* *Czarna piosenka*, 2014 

### Zbiérki pòézji (title pò pòlskù)
* *101 wierszy*, 1966
* *Wiersze wybrane*, 1964
* *Poezje wybrane*, 1967
* *Poezje: Poems* (pòlskò-anielskò edycjo), 1989
* *Widok z ziarnkiem piasku*, 1996
* *Sto wierszy – sto pociech*, 1997
* *Miłość szczęśliwa i inne wiersze*, 2007
* *Wiersze wybrane*, 2010
* *Milczenie roślin*, 2011, 2012 

### Jinne (title pò pòlskù)
* *Lektury nadobowiązkowe*, 1992 (felietone)
* *Rymowanki dla dużych dzieci*, Kraków, 2003, ISBN|838556859X  
* *Błysk rewolwru*, Warszawa, Agora, 2013, ISBN|978-83-268-1248-4 

## Przëpisë

Kategòrëjô:Pisarze
Érazm von Manteuffel

**Érazm von Manteuffel** (*Erasmus Manteuffel-Arnhausen*) - ùr. kòl 1480 rokù - ùm. 27 stëcznika 1544 rokù. 
Òd 1521 rokù béł biskùpã diecezji z sedzbą w Kamiéniu. Ksyżã Bògùsłôw X wespòłdzejôł z nim. Jón Bùgenhagen béł jednym z przédnëch refòrmatorów, nie leno Pòmòrza, a robił pò swoỉmù i tak jak Érazm von Manteuffel béł tam biskùpã przëszłë czasë szerzwieniô lëtërstwa. Òn ùmarł w 1544  rokù, a jegò grób béł w Pôłczënie. Za żëcégò òn miôł sobie cãżkò, bò czej szło ò wiarã stojôł mòckò za prôwdzëwą nôùką Kòscoła. Pò nim dłudzé lata tu nie bëło biskùpa  Katolëcczégò Kòscóła.

## Bùtnowé lënczi
* krótczi biogram
* VIAF

## Òbaczë téż
Pôłczëno

Kategòrëjô:Katolëcczi Kòscół
Kaszëbsczi krziż

**Kaszëbsczi krziż** - béł zrobiony z żelazła i stojił kòl grobù. Wierã òd lat 30. XX. stalata kaszëbsczé krziże nie bëłë dali robioné. Na tôblëcë tegò krziża biwało napisóné miono i nôzwëskò, a téż rok ùrodzeniégò i rok smiercë pòchòwónégò w grobie człowieka. Taczi krziż jesz mòże je na smãtôrzu w Niezabëszewie, a tak mòże gò szëkac w Mùzeum w Bëtowie i pëtac téż w Nôrodnym Mùzeum w Szczecënie. Mùzeum Westrzédnégò Pòmòrzégò w Słëpskù bë miało miec taczi krziż - *Kaschubenkreuz*.

## Lëteratura
* Józef Borzyszkowski, Cezary Obracht-Prondzyński: Nasze korzenie: wokół poszukiwań genealogicznych rodzin pomorskich, Instytut Kaszubski Gdańsk, 2006, s. 148.

## Bùtnowé lënczi
*Kaszëbsczi krziż - ''Kaschubenkreuz''
Kategòrëjô: Kùltura
Agùstin Côrnowczi

**Agùstin Côrnowczi** (pòl. *Augustyn Czarnowski*) (ùr. 20 maja 1861 rokù w Glësnie - ùm. 2 strumiannika 1934 rokù w Hélu) - béł znónym dentistą, chtëren wiele lat robił jakno szkólny. Òn mùszôł równak jidz do Berlëna, bò w prësczich czasach ùczôł pò pòlskù. Òn skùńcził sztudérowanié medicynë w Berlënie, a béł praktikòwny lékôrz i miôł nawetka patent na lék „Dentipurol”. Ten dentista z Kaszëb napisôł m.jin. *Zielnik lekarski czyli Opis 125 ziół używanych w lecznictwie z podaniem ich uprawy i zastosowania. Berlin: „Przewodnik Zdrowia”*, 1905.

## Bùtnowé lënczi
*''Augustyn Wika-Czarnowski''
* s. 4 ''O doktorze Augustynie Czarnowskim ...'' 
* VIAF

Kategòrëjô:Kaszëbi
Kategòrëjô:Medicyna
"Kaszëbë" (cządnik)

**"Kaszëbë"** – to w latach 1957-1961 béł cządnik Kaszëbsczégò Zrzeszeniô. Òn ùpòwszédniwôł wiédzã ò historii i dzysdniowòscë Kaszëb i regiònalëznã w nowòczasnym ôrce, chtërna bëła òpiartô na intelektualnym rozwiju spòlëznë i kaszëbiznë. W tim cządnikù pisôł m. jin. Stanisłôw Pestka. Pisóné w nim bëło pò pòlskù i pò kaszëbskù. Intelektualné òżëwinié w Eùropie socjalisticznëch państwów nie bawiało równak długò, a òd dnia 31 gòdnika 1961 rokù nie bëło dali cządnika "Kaszëbë".

## Lëteratura
*Róża Ostrowska, Izabella Trojanowska: Bedeker kaszubski, Wydawnictwo Morskie, Gdańsk 1974, ss. 72-73

## Bùtnowé lënczi
*"Kaszëbë" 

Kategòrëjô:Kaszëbë
F

Ff
**F**, **f** – szóstô lëtra pòdstawòwégò łacyńsczégò alfabétu, brëkòwónô prakticzno w kòżdim alfabéce na łacyńsczim spòdlim. Lëtra ta pòchòdzy òd grecczi lëtrë *Digamma* (Ϝ, ϝ) i fenicczi *waw*. 

Nôczãscy òznôczô spółzwãk [f]. We wespółczasnëch jãzëkach mòże oznôczac równak téż regã jinëch zwãków, na przëmiôr [w], [v], [ɸ]. 

W kaszëbsczim alfabéce je dzesątą lëtrą.

## Przëpisczi

Kategòrëjô:Lëtrë łacyńsczégò alfabétu
Kategòrëjô:Lëtrë kaszëbsczégò alfabétu
E

Ee
**E**, **e** – piãtô lëtra pòdstawòwégò łacyńsczégò alfabétu, brëkòwónô prakticzno w kòżdim alfabéce na łacyńsczim spòdlim. Lëtra ta pòchòdzy òd grecczi lëtrë *Epsilon* (E, ε) i fenicczi *Hē*. 

Nôczãscy òznôczô samòzwãk [e]. We wespółczasnëch jãzëkach mòże oznôczac równak téż regã jinëch zwãków, na przëmiôr
[e̞],
[ɛ],
[ə],
[ɪ~i],
[ɘ],
[ʲe],
[h].

W kaszëbsczim alfabéce je sódmą lëtrą.

## Przëpisczi

Kategòrëjô:Lëtrë łacyńsczégò alfabétu
Kategòrëjô:Lëtrë kaszëbsczégò alfabétu
Y

Yy
**Y**, **y** – dwadzestô piątô lëtra pòdstawòwégò łacyńsczégò alfabétu, brëkòwónô prakticzno w kòżdim alfabéce na łacyńsczim spòdlim. 

Lëtra ta pòchòdzy òd grecczi lëtrë *Ipsilon* (Y, υ) i òd fenicczi *waw*, jakò téż lëtrë F, U, V i W. 

Nôczãscy òznôczô samòzwãk [y]. We wespółczasnëch jãzëkach mòże oznôczac równak téż regã jinëch zwãków, na przëmiôr
[ɨ],
[j],
[iː],
[ɪ],
[ɘ], 
[ə],
[ɯ],
[ɛː],
[j],
[ɥ],
[ɣ̟].

W kaszëbsczim alfabéce je trzëdzestą drëgą lëtrą.

## Przëpisczi

Kategòrëjô:Lëtrë łacyńsczégò alfabétu
Kategòrëjô:Lëtrë kaszëbsczégò alfabétu
Q

Qq
**Q**, **q** – sétmënôstô lëtra pòdstawòwégò łacyńsczégò alfabétu, brëkòwónô dzys w jãzëkù anielsczim, francësczim, katalońsczim, galicyjsczim, italsczim, oksytańsczim, pòrtugalsczim, szpańsczim etc.

Lëtra ta pòchòdzy òd grecczi lëtrë *Koppa, Qoppa* (Ϙ, ϙ) i fenicczi *qoph*. 

Nôczãscy òznôczô spółzwãk [q]. We wespółczasnëch jãzëkach mòże oznôczac równak téż regã jinëch zwãków, na przëmiôr 
[k], [g], [kʷ], [ku], [/kjuː/].

Kategòrëjô:Lëtrë łacyńsczégò alfabétu
D

Dd
**D**, **d** – piãtôlëtra pòdstawòwégò łacyńsczégò alfabétu, brëkòwónô prakticzno w kòżdim alfabéce na łacyńsczim spòdlim. Lëtra ta pòchòdzy òd grecczi lëtrë *Delta*(Δ, δ)i fenicczi *daleth*. 

Nôczãscy òznôczô spółzwãk [d]. We wespółczasnëch jãzëkach mòże oznôczac równak téż regã jinëch zwãków, na przëmiôr [t], [dz], [z], [ð], [j], [nd].

W kaszëbsczim alfabéce ”je” szóstą lëtrą.

## Przëpisczi

Kategòrëjô:Lëtrë łacyńsczégò alfabétu
Kategòrëjô:Lëtrë kaszëbsczégò alfabétu
X

Xx
**X**, **x** – dzwadzestô czwiôrtô lëtra pòdstawòwégò łacyńsczégò alfabétu, brëkòwónô dzys prakticzno w kòżdim alfabéce na łacyńsczim spòdlim. 

Lëtra ta pòchòdzy òd grecczi lëtrë *Chi* (X, χ) i òd etrusczi *X*. 

Nôczãscy òznôczô spółzwãk [x]. We wespółczasnëch jãzëkach mòże oznôczac równak téż regã jinëch zwãków, na przëmiôr 
[χ],
[ħ],
[kʰ],
[k͡s],
[ʃ],
[ɕ],
[tʼ],
[ɗ],
[ʔ],
[ǁ],
[k͡ʃ],
[d͡z],
[d͡ʒ],
[sʲ],
[z].

Kategòrëjô:Lëtrë łacyńsczégò alfabétu
Ä

Ää
**Ä**, **ä** (a-umlaut, a z przegłosã) - lëtra rozszerzonégò łacyńsczégò alfabétu, brëkòwónô jakò warijant lëtrë „a" w jãzëkach miemiecczim, szwedzczim, finsczim, estońsczim, słowacczim, Sami, tatarsczim, turkmensczim i jin. 

Kategòrëjô:Jãzëczi swiata
Kategòrëjô:Lingwistika
Ö

Öö
**Ö**, **ö** (o-umlaut, o diaereza) - lëtra rozszerzonégò łacyńsczégò alfabétu, brëkòwónô jakò warijant lëtrë „o" w jãzëkach miemiecczim, szwedzczim, finsczim, estońsczim, islandëjsczim, madżarsczim, tërecczim, azersczim i jin. 

Kategòrëjô:Jãzëczi swiata
Kategòrëjô:Lingwistika
ẞ

ẞß
**ẞ**, **ß** (escet, miem. *Eszett* lub *scharfes S*) - lëtra brëkòwónô blós w miemiecczim alfabéce jakò warijant lëtrë „S", przesztôłcëła sã z ligaturi lëtrë ſ (és) i ʒ (zet) w (ſʒ).

Kategòrëjô:Jãzëczi swiata
Kategòrëjô:Lingwistika
Ü

Üü
**Ü**, **ü** (U-umlaut, U z przegłosã) – lëtra rozszerzonégò łacyńsczégò alfabétu, brëkòwónô jakò warijant lëtrë „U" w jãzëkach miemiecczim, szpańsczim, francësczim, szwedzczim, fińsczim, estońsczim, tatarsczim, turkmeńsczim, w pisënkach fòneticznëch i téż w łacyńsczich transkripcjach chińsczégò jãzëka. 

Kategòrëjô:Jãzëczi swiata
Kategòrëjô:Lingwistika
V

Vv
**V**, **v** – dzwadzestô drëgô lëtra pòdstawòwégò łacyńsczégò alfabétu, brëkòwónô dzys w jãzëkù anielsczim, francësczim, katalońsczim, duńsczim, galicyjsczim, jirlandczim, italsczim, oksytańsczim, norwesczim, pòrtugalsczim, szpańsczim, szwédzczim i miemiecczim.

Lëtra ta pòchòdzy òd grecczi lëtrë *Ipsilon* (Y, υ) i òd fenicczi *waw*, jakò téż lëtrë F, U i W. 

Nôczãscy òznôczô spółzwãk [v]. We wespółczasnëch jãzëkach mòże oznôczac równak téż regã jinëch zwãków, na przëmiôr 
[w],
[β̞],
[f],
[b],
[u],
[ə̃],
[y].

Kategòrëjô:Lëtrë łacyńsczégò alfabétu
Pòmòrsczé Ksãżstwò

thumb|right|180px|Herb Pòmòrsczégò Ksãżstwa
thumb|Zómk Pòmòrsczich Ksążãtów w Szczecënie
**Pòmòrsczé Ksãżstwò** (miem. *Herzogtum Pommern*, łac. *Ducatus Pomeraniae*, pòl. *Księstwo Pomorskie*) bëło państwã w Eùropie nad Bôłtã, chterné słëchało Swiãtémù Cesarstwù Rzimsczémù. Òno òbstoja przez czileset lat - do 1648 rokù, czej jegò òbéńdã rozdzelelë midzë sebie Brambòrskô ë Szwedzkô. Nim sprôwialë Grificë, chterni mielë czile stolëcznich gardów (m. jin. Szczecëno ë Wòlëgòszcza).

Pòczątkòwo tu mieszkalë Pòmòrzónie. Pòzdze jeden dzél lëdztwa (wikszi) gôdôł pò miemieckù, a drëdżi (miészi) pò kaszëbskù.

## Geograficzné pòdôwczi

* Wiéchrzëzna: òk. 30 000 km²
* Nôwiãkszé jezoro: Łebskò
* Nôwikszô òstrów: Rujana
* Nôwëższi pónkt: Semierzëckô Góra – 256,5 m n.r.m.

thumb| Zómk Pòmòrsczich Ksążãtów w Wòlëgòszczi
thumb|Kôrta Pòmòrsczégò Ksãżstwa

## Historëjô
*1121 – Pòmòrzónóm pòradzëł Bolesłôw Krzëwogãbi i kôzôł jim sã ochrzcëc.
*1124-1128 – Pòmòrzónów ochrzcëł Swiãti Òto.
*1238 – Ksãżyca Bògùsłôwa nazwalë *dux Cassubie*: "Ksyżã Kaszëbsczi" (pòzdze òn sam zaczął brëkòwac nen titel). To bëł pierszi rôz, czej bëła brëkòwanô pòzwa *Kaszëbskô*.
*Barnim III (1320-1368) zjinaczëł titel na *dux Cassuborum*: "Ksyżã Kaszëbów".
*1534 – w Pòmòrsczi bëł przëjãti lëteranizm.
*1637 – ùmôrł slédni ksyżã, Bògùsłôw XIV.

## Pòdzelenié ksãżstwa
Ksãżstwò bëło czãsto pòdzeloné. Zjednoczoné bëło do 1160 rokù ë w latach 1264–1295, 1478–1531, 1625–1637. Dzélné ksãźstwa są:

* Dëmińsczé Ksãżstwò (1160–1264)
* Szczecëńsczé Ksãżstwò (1160–1264, 1295–1523, 1532–1625)
* Słëpsczé Ksażstwò (òk. 1210/1368–1478)
* Sławeńsczé Ksãżstwò (1190–1238)
* Wòłogòsczé Ksãżstwò (1295–1478)
* Szczecëneczé Ksãżstwò (1368–1390)
* Bardzczé Ksãżstwò (1376–1478, 1569–1625)
* Stôrgardzczé Ksãżstwò (1377–1478)
* Darłowsczé Ksãżstwò (1569–1625)
* Wòłogòskò-Słëpsczé Ksãżstwò (1532–1625)
Kategòrëjô:Pòmòrskô
1742

1740 « 1741 « **1742** » 1743 » 1744
**1742** / MDCCXLII – rok nieprzestãpny (zwëczajny), pòczątk chtërnégò przëpôdł na pòniedzôłk pòdług gregòriańsczégò kalãdôrza. Nót je równak pamiãtac, że jaż do 1929 w niechtërnëch krajach oficjalno ùżiwóny béł nié gregòriańsczi, a juliańsczi kalãdôrz. 

Je to 1742 rok naszi erë (pò narodzenim Christusa), 742. rok drëdżégò tësąclecô, 42.  rok  XVIII stolatégò, 2. rok 5-égò dzesãcolecô XVIII stolatégò.

### Wëdarzenia
* 7 lëstopadnika – W Gduńsku òstëło ùsôdzonë Towarzëstwo Nôtërnich Ùczbów.

### Ùrodzëlë sã
* Rafaela Herrera, wòjskòwô bohaterka Nikaragui (ùm. 1805)
* Teofila Sapieżyna, pòlskô szlëchcanka, politiczna dzejôrka, pamiãtnikorka, bibliofilka (ùm. 1816)
* Tadeusz Reytan, pòlsczi pòliticzni dzejôrz, pòsł na Sejm (ùm. 1780)

### Ùmarlë
* Edmund Halley, anielsczi astronoma (ùr. 1656)
* Maria van Lommen, néderlandzkô jubilerka (ùr. 1688)
* Pylyp Orlyk, ùkrajińsczi prowadnik kozacczi, diplomata (ùr. 1672)
* Bohuslav Matěj Černohorský, czesczi organowi muzyk, kòmpòzytor (ùr. 1684)
* William Somervile, anielsczi poeta (ùr. 1675) 


**↓** **Gregòriańsczi kalãdôrz na hewòtny rok** **↓**
1740 « 1741 « **1742** » 1743 » 1744


1740 « 1741 « **1742** » 1743 » 1744

Kategòrëjô:XVIII stolaté
1744

1742 « 1743 « **1744** » 1745 » 1746
**1744** / MDCCXLIV – przestãpny rok, pòczątk chtërnégò przëpôdł na strzodã pòdług gregòriańsczégò kalãdôrza. Nót je równak pamiãtac, że jaż do 1929 w niechtërnëch krajach oficjalno ùżiwóny béł nié gregòriańsczi, a juliańsczi kalãdôrz. 

Je to 1744 rok naszi erë (pò narodzenim Christusa), 744. rok drëdżégò tësąclecô, 44.  rok  XVIII stolatégò, 4. rok 5-égò dzesãcolecô XVIII stolatégò.

### Wëdarzenia
*

### Ùrodzëlë sã
*

### Ùmarlë
*
**↓** **Gregòriańsczi kalãdôrz na hewòtny rok** **↓**
1742 « 1743 « **1744** » 1745 » 1746


1742 « 1743 « **1744** » 1745 » 1746

Kategòrëjô:XVIII stolaté
2016

2014 « 2015 « **2016** » 2017 » 2018

**2016** / MMXVI – Przestãpny rok, pòczątk chtërnégò przëpôdł na piątk pòdług gregòriańsczégò kalãdôrza. 

Je to 2016 rok naszi erë (pò narodzenim Christusa), 16. rok trzecégò tësąclecô, 16. rok  XXI stolatégò, 6. rok 2-égò dzesãcolecô XXI stolatégò.

2014 « 2015 « **2016** » 2017 » 2018

### Wëdarzenia
* Pòlskô: Rok 2016 ostôł Rokã Henryka Sienkiewicza.

### Ùmarlë
* Otis Clay
* David Bowie, anielsczi spiewôrz, muzyk, kompozytor 
* Maurice White, amerikańsczi spiewôrz, muzyk, ùsôdzca karna Earth, Wind and Fire
* Alan Rickman
* Xymena Zaniewska
* Butrus Butrus Ghali (ùr. 1922)
* Umberto Eco, italsczi runita
* Harper Lee, amerikańskô runitka
* Imre Kertész, runita, noblista
* Prince
* Maria Czubaszek, pòlskô runitka, gazetniczka (ùr. 1939)
* Muhammad Ali, amerikańsczi bokser (ùr. 1942)
* Andrzej Kondratiuk, pòlsczi reżiser filmowy
* Janina Paradowska, pòlskô gazetniczka (ùr. 1942)
* Michael Cimino
* Elie Wiesel
* Szimon Peres
* Gene Wilder
* Andrzej Wajda, pòlsczi reżiser filmowy, teatralny (ùr. 1926)
* Dario Fo, italsczi runita, noblista (ùr. 1926)
* Leonard Cohen (ùr. 1934)
* Janet Reno, amerikańskô prawniczka, politikôrka, generalna prokurator USA (ùr. 1938)
* Jayaram Jayalalitha (ùr. 1948)
* Fidel Castro, kubańsczi rewolucjonista, politikôrz, prezydent Kuby (ùr. 1926)
* Bohdan Smoleń, pòlsczi teatrownik
* Zsa Zsa Gabor, teatrownica
* George Michael, anielsczi spiewôrz, muzyk, kompozytor
* Vera Rubin, amerikańskô astronomka
* Carrie Fisher, amerikańskô teatrownica
* Debbie Reynolds, amerikańskô teatrownica

**Gregòriańsczi kalãdôrz na hewòtny rok**
2014 « 2015 « **2016** » 2017 » 2018

Kategòrëjô:XXI stolaté
2017

2015 « 2016 « **2017** » 2018 » 2019

**2017** / MMXVII – nieprzestãpny rok, pòczątk chtërnégò przëpôdł na niedzelã pòdług gregòriańsczégò kalãdôrza. 

Je to 2017 rok naszi erë (pò narodzenim Christusa), 17. rok trzecégò tësąclecô, 17. rok  XXI stolatégò, 7. rok 2-égò dzesãcolecô XXI stolatégò.

### Wëdarzenia
* -
### Ùmarlë
* -


**↓** **Gregòriańsczi kalãdôrz na hewòtny rok** **↓**

2015 « 2016 « **2017** » 2018 » 2019




2015 « 2016 « **2017** » 2018 » 2019

Kategòrëjô:XXI stolaté
2018

2016 « 2017 « **2018** » 2019 » 2020

**2018** / MMXVIII – nieprzestãpny rok, pòczątk chtërnégò przëpôdł na pòniedzôłk pòdług gregòriańsczégò kalãdôrza. 

Je to 2018 rok naszi erë (pò narodzenim Christusa), 18. rok trzecégò tësąclecô, 18. rok  XXI stolatégò, 8. rok 2-égò dzesãcolecô XXI stolatégò.

### Wëdarzenia
* -
### Ùmarlë
* -



**↓** **Gregòriańsczi kalãdôrz na hewòtny rok** **↓**
2016 « 2017 « **2018** » 2019 » 2020




2016 « 2017 « **2018** » 2019 » 2020

Kategòrëjô:XXI stolaté
2019

2017 « 2018 « **2019** » 2020 » 2021

**2019** / MMXIX – rok nieprzestãpny (zwëczajny), pòczątk chtërnégò przëpôdł na wtórk pòdług gregòriańsczégò kalãdôrza. 

Je to 2019 rok naszi erë (pò narodzenim Christusa), 19. rok trzecégò tësąclecô, 19. rok  XXI stolatégò, 9. rok 2-égò dzesãcolecô XXI stolatégò.

### Wëdarzenia
* Szpòrt**8. Mundial Białk** - Swiatowë Mésterstwa Białków w Bala (*FIFA Women’s World Cup 2019*) òdbëłë sã we Francji od 7 czerwińca do 7 lëpińca 2019 rokù. Zwëcãstwò dobëła reprezentacëjô USA, drëdżi plac dobëła néderlandzkô reprezentacëjô, trzecy plac dobëła szwedzkô reprezentacëjô. Nôdgrodë Złoti Bali i Złotégò Bóta dobëła amerikańskô miónkôrka Megan Rapinoe, nôdgrodã Złoti Rãkawice dobëła néderlandzkô brómkôrka Sari Van Veenendaal, nôdgrodã Wrotnicë Turnejù dobëła brazylskô miónkôrka Cristiane Rozeira, nôdgrodã Nôlepszi Młodi Miónkôrczi dobëła miemieckô miónkôrka Giulia Gwinn, nôdgrodã Fair Play dobëła reprezentacëjô Francji. 

* Pòlitika - Welowanie do Eùroparlamentù òdbëło sã w państwech EÙ od 23. do 27. môja 2019 rokù.

### Ùmarlë
* 14 stëcznika - zabitë Paweł Adamòwicz, pòlsczi dzejôrz, pòlitikôrz i prezydent Gduńska.




**↓** **Gregòriańsczi kalãdôrz na hewòtny rok** **↓**
2017 « 2018 « **2019** » 2020 » 2021




2017 « 2018 « **2019** » 2020 » 2021

Kategòrëjô:XXI stolaté
2020

2018 « 2019 « **2020** » 2021 » 2022

**2020** / MMXX – Przestãpny rok, pòczątk chtërnégò mô przëpôdac na wtórk pòdług gregòriańsczégò kalãdôrza. 

Bãdze to 2020 rok naszi erë (pò narodzenim Christusa), 20. rok trzecégò tësąclecô, 20. rok  XXI stolatégò, 10. rok 2-égò dzesãcolecô XXI stolatégò.

* Szpòrt: w rokù 2020 òdbãdą sã Latnë Òlimpijsczë Jigrzëska w japòńsczim Tokio od 24. lëpińca do 9. zélnika. 

* Kùltura: Swiatowi wëstôwk World Expo 2020 bãdze òtemkłi w Dubaju 20. pazdzérznika. 

* Pòlitika: w rokù 2020 bãdą welowòni nowi prezydentë w Tajwanie (11. stëcznika), w Dominikańsczi Repùblice (17. môja) i w USA (3. lëstopadnika).

### Ùmarlë
*27 rujana - Róman Skwiercz 
*11 lëstopadnika - Blanche Krbechek




**↓** **Gregòriańsczi kalãdôrz na hewòtny rok** **↓**
2018 « 2019 « **2020** » 2021 » 2022




2018 « 2019 « **2020** » 2021 » 2022

Kategòrëjô:XXI stolaté
Szląsczi Alfabét

'''Szląsczi jãzek''' ma dwa alfabéti. **Steuerowi Alfabét** (szl. *Steuerowy szrajbůnek),* ma 30 merków: **A, B, C, Ć, D, E, F, G, H, I, J, K, L, Ł, M, N, Ń, O, P, R, S, Ś, T, U, Ů, W, Y, Z, Ź, Ż**, ë 8 dwa merków  **AU, CH, CZ, DZ, DŹ, DŻ, RZ, SZ**. Drëdżi alfabét to je  ***ślabikŏrzowy szrajbōnek ,*** ma 33 merki **A, Ã, B, C, Ć, D, E, F, G, H, I, J, K, L, Ł, M, Ń, O, Ŏ, Ō, Ô, Õ, P, R, S, Ś, T, U, W, Y, Z, Ź, Ż**. Òd 2010 na Szląsczi Wikipedjô mòżna pisac ślabikorzem.

## Przëpisë

Kategòrëjô:Szląsczi jãzëk
Kategòrëjô:Alfabetë
Dërszewsczi kréz

**Dërszewsczi kréz** (pòl. *Powiat tczewski*) - to je krezã w pòmòrsczim wòjewództwie z sedzbą w Dërszewie. 

Kategòrëjô:Pòmòrsczé krézë
Kwidzëńsczi kréz

**Kwidzëńsczi kréz** (pòl. *Powiat kwidzyński*) - to je krezã w pòmòrsczim wòjewództwie z sedzbą w Kwidzëne. 

Kategòrëjô:Kaszëbë
Kategòrëjô:Pòmòrsczé krézë
Sztumsczi kréz

**Sztëmsczi kréz** (pòl. *Powiat sztumski*) - to je krezã w pòmòrsczim wòjewództwie z sedzbą w Sztëmie. 

Kategòrëjô:Kaszëbë
Kategòrëjô:Pòmòrsczé krézë
Nowòdwòrsczi kréz

**Nowòdwòrsczi kréz** (pòl. *Powiat nowodworski*) - to je krezã w pòmòrsczim wòjewództwie z sedzbą w Nowim Dwòrze. 

Kategòrëjô:Kaszëbë
Kategòrëjô:Pòmòrsczé krézë
Torëńsczi kréz

mały|Torëńsczi kréz w kùjawskò-pòmòrsczim wòjewództwie
**Torëńsczi kréz** (pòl. *Powiat toruński*) – to je krezã w kùjawskò-pòmòrsczim wòjewództwie z sedzbą w Torńu.

## Galeriô

POL_powiat_toruński_COA.svg|Herb torëńsczégò krézu
POL_powiat_toruński_flag.svg|Fana torëńsczégò krézu


## Bùtnowë lënczi

Kategòrëjô:Kùjawskò-pòmòrsczé_wòjewództwò
Algieriô

**Algieriô** abo **Algierskô** - to je stolemne państwò w nordowi Africe, ze stolecznym gardã Algiers. Algerio je nôwikszim wedle wiéchrzëznë panstwã Afriki. 

## Przëpisë

Kategòrëjô:Algieriô
Keniô

**Keniô** - to je państwò w porenkowi Africe, ze stolecznym gardã Nairobi.





Kategòrëjô:Afrika
Madagaskar

**Madagaskar** – to je afrikańscze państwò na stolemnim òstrowie na Jindijsczim Òceanie, na pòrénk kòl pôłniowégò ùbrzéża Africzi, ze stolecznym gardã Antananarivo. Tu roscą stolemne drzéwiãta baobabë i ôrt palmów *ravinala*; żëją tu téż apartne zwiérze kaméléónë, rabusznik *fossa* i 103 ôrtë lemùrów, chtërne żëją leno tu na swece. Lëdzë, chtërni są z Madagaskaru, mają miono Malgasë i brëkùją malgasczi jãzëk.  

## Galeriô Madagaskaru

OaklandZooLemurs.jpg|Lemur Katta 
Allée_des_Baobabs_near_Morondava,_Madagascar.jpg|Baobabe kòl Morondava, na Madagaskarze
Maki_vari_roux_Amiens.jpg|Czerwiony lemur Wari
Black_and_white_ruffed_lemur.jpg|Biôłi lemur Wari
Wild_aye_aye.jpg|Lemurk Aj-Aj
Microcebus_myoxinus.jpg|Maléńczi lemurk 
Indri_indri_001.jpg|Lemur Indri
Phaner_pallescens_1985.JPG|Ticzogłowi lemur
Diademed_sifaka_(Propithecus_diadema).jpg|Lemur "Diademowô Sifaka"
Malagasy_girls_Madagascar_Merina.jpg|Malgscze dzewusë
Pielgrzan.jpg|Ravinala - madagarsczi pielgrzan
Madagascar_-_Location_Map_(2013)_-_MDG_-_UNOCHA.svg|Karta Madagaskaru


## Bùtnowë lënczi

Kategòrëjô:Afrika
Marokò

**Marokò** - to je państwò w nordowi Africe, ze stolecznym gardã Rabat.

* Ledztwò: 37,387,585 mieszkańców (2024)
* Wiéchrzëzna: 716,550 km²
* Nôrodné swiãto: 18 lëstopadnika (swiãto samòstójnoty), 30 lëpińca (swiãto króla).

Greńcze z Algierską, Szpańską, Zôpadny Saharą (nëuznoném państwã, chtëre greńczë z Maùretanią).

## Przëpisë



Kategòrëjô:Afrika
Angòlô

**Angòlô** – to je państwò w pôłniowò-zapôdni Africe nad Atlanticczim Òceanã, ze stolecznym gardã Luanda.

## Galeriô Angòli

Angolan_woman_with_children_outside_health_clinic_(5686703351).jpg|Angòlskô bialka i dzecy
National_Assembly_Building_(19898889148).jpg|Budenk Nôródnégò Parlamentu w Angòli
Lobito_restinga2.jpg|Gard Lobito na ùbrzéżu Angòli nad Atlanticczim Òceanã
Banco_Nacional_de_Angola_in_Luanda_-_Angola_2015.jpg|Nôródni bank Angòli w Luandze
Praia_de_Benguela.jpg|Gard Benguela w Angòli
Angola_carte.png|Karta Angòli


## Bùtnowë lënczi

Kategòrëjô:Afrika
Zimbabwe

**Zimbabwe** – to je państwò w pôłniowi Africe, bez przëstãpù do mòrza, ze stolecznym gardã Harare. 

## Galeriô Zimbabwe

Curled_trunk.jpg|Słoń w Zimbabwe
Canada_wins_Zimbabwe_in_Rio_Olympics_07.jpg|Zimbabwscze mionkarki w bala na Olimpiadze w Rio
ZmbziRvr.jpg|Rzeka w Zimbabwe
Victoria Falls aerial view September 2003.jpg|Wòdaspad Victoria w Zimbabwe
Shona_witch_doctor_%28Zimbabwe%29.jpg|Chłop w Zimbabwe
ZimbabweOMC.png|Karta Zimbabwe


## Bùtnowë lënczi

Kategòrëjô:Afrika
Ùbrzég Słoniowëch Kłów

**Ùbrzég Słoniowëch Kłów** - to je môłë państwò w zapôdni Africe nad Atlanticczim Òceanã, ze stolecznemi gardami Jamusukro i Abidżanã.

## Galeriô Ùbrzégu Słoniowëch Kłów

Ivory_Coast_-_Location_Map_(2013)_-_CIV_-_UNOCHA.svg|Karta Ùbrzégu Słoniowëch Kłów


## Bùtnowë lënczi

Kategòrëjô:Afrika
Antón Kónkel

**Antón Kónkel** (*Antoni Konkel*) - ùr. 1938 rokù w Jastarni, je znónym spòlëznowim dzejôrzã, chtëren wiele lat robił jakno lékôrz w Jastarni. Òn skùńcził sztudérowanié medicynë w Gduńskù, a béł praktikòwny doktór do 2007 r. Ten kaszëbsczi dzejôrz biwôł dosc wiele w stôri rëbacczi chëczi w Jastarni, a pisôł dosc wiele ni leno w "Pomeranii".

## Ùsôdztwò (wëjimk)
*W rybackiej chëczi / [teksty Antoni Konkel ; zdj. Jerzy Kąkel]. [Wejherowo] : Wydawnictwo MS, [ca 2009].
*Stacja ratownictwa brzegowego w Jastarni 1870-1945 / Antoni Konkel. Gdańsk : Centralne Muzeum Morskie, 2012.
*Kaszubski Leksykon Rybacki / Antoni Konkel. Gdańsk-Jastarnia, 2019.

## Bùtnowé lënczi
*''Antoni Konkel''
*VIAF

Kategòrëjô:Kaszëbskô kùltura
Kategòrëjô:Kaszëbi
Kategòrëjô:Medicyna
Wòjcech Cëchòsz

**Wòjcech Cëchòsz** (pl *Wojciech Cichosz*) - ùr. 20 stëcznika 1968 w Kartuzach. W młodich latach ùcził sã m. jin. w Kartuzach. Pòtemù sztudérowôł w Dëchòwny Seminarëji w Gduńskù. Tuwò pò pôrã latach dożdôł sã  ksãżich swiãceniów, chtërne przëjimnął w 1993 rokù. Jakno ksądz béł nôprzód w Gdinie. Òd 2015 rokù òn je profesorã. Òn gôdô i psze w sétme jãzëkach, a w tim pò greckù.

## Òbaczë téż
* strona ks.  Wòjcecha Cëchòsza
* Worldcat

Kategòrëjô:Katolëcczi Kòscół
Kategòrëjô:Kaszëbi
Fragmeńtë Òkazaki

thumb|Replikacjô DNA z dobùdowëwónëma fragmeńtama Òkazaczégò w eùkarioticzny kòmórczi
thumb|Synteza fragmeńtòw Òkazaczégò
a. Nic matrëcowô
b. Nic wiedącô
c. Nic òpózniónô
d. Widliczi replikacyjné
e. Startér
f. Fragmeńtë Òkazaczégò

**Fragmeńtë Òkazaki**− krótczé fragmeńtë nicë DNA, skłôdającë sã z 100–2000 nukleòtidów, dobùdowëwóné bez pòlymerazã DNA do startéra w procese replikacji DNA òb syntezë nicë òpóznióny. Pò ùsëniãcym startérów bez endonukleazë fragmeńtë Òkazaczégò są łãczóné bez ligazã w jednã całotã.

Ne fragmeńtë òdkrëté bëłë w rokù 1968 bez 2 japòńsczich mòlekularnëch biologów Rejidżégò Òkazaczégò (jap. 岡崎令治) i jegò białkã Cuneko Òkazaky (jap. 岡崎恒子) s jich badérsczim karnã i òstałë mionowóné na jich chwałã.

## Lëteratura
*Eldra Solomon, Linda Berg, Diana Martin, Claude A. Villee: *Biologia*. Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 2014, s. 275. ISBN 83-7073-090-6.
*Òkazaki ë jinë, *Mechanism of DNA chain growth. I. Possible discontinuity and unusual secondary structure of newly synthesized chains*, „Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America”, 59 (2), 1968, s. 598–605, PMID: 4967086, PMCID: PMC224714
*K. Sugimòto, T. Òkazaki, R. Òkazaki, *Mechanism of DNA chain growth, II. Accumulation of newly synthesized short chains in E. coli infected with ligase-defective T4 phages*, „Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America”, 60 (4), 1968, s. 1356–1362, PMID: 4299945, PMCID: PMC224926.
*K. Sugimoto ë jinszë, *Mechanism of DNA chain growth. 3. Equal annealing of T4 nascent short DNA chains with the separated complementary strands of the phage DNA*, „Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America”, 63 (4), 1969, s. 1343–1350, PMID: 5260937, PMCID: PMC223470.

Kategòrëjô:Biologijô
DNA

**Kwas deòksyribònuklejinowy** (abò KDN), w anielsczim **DNA** (deoxyribonucleic acid), to je biopòlimer, chtërni zamëka geneticzni informacëji w żëwich òrganizmëch, i je ò sztrukturze 2 nicë, zwiniãtëch w sztôłt helisë.

Ne 2 nicë DNA to pòlinukleòtidë, skłôdającë sã z nukleòtidów, chtërnë skłôdają sã z cëkru deòksyribòzë, sparłãczonégò z 4 tãcheniowemi zasadami: 2 purënowë – adenina (**A** abò Ade) i guanina (**G** abò Gua) – i 2 pirëmidënowë: cëtozyna (**C** abò Cyt) i tëmina (**T** abò Thy). 
Ne zasadë wiążą sã w kòmplementarnë parë **A-T** i **G-C**, chtërnë jakò môłé strzonki parłãczą 2 dłëgë nicë deòksyribòzowe. 

W eùkariontëch DNA je w binë kòmórkòw, w prokariontëch DNA je w cytoplazmë, we wirusëch DNA je w kapsëdach. 

DNA w chemiczni kategòrëji to je òrganiczni związk z grëpë nuklejinowëch kwasów. 

## Lëteratura
* L. Stryer, J.M. Berg, J.L. Tymoczko: Biochemia. Wyd. 4. Wydawnictwo Naukowe PWN, 2011. ISBN 978-83-01-15811-8

Kategòrëjô:Biologijô
Kategòrëjô:Mikrobiologiô
Wãdżel

**Wãdżel** (łac. *Carbonium*, drzewiani wãdżel) – to je chemiczny pierwiôstk, niemetal, chtëren baro łacno twòrzi wiele chemicznëch związków z jinemi pierwiôstczemi (na Zemi je 10 milionów badérowanëch związków wãgla) - i je we wszëtczich żiwech òrganizmëch, dzãka czimu wãdżel je baro wôżni dlô żëcégò na Zemi. 
W nôtërë wëstãpùją baro wiele zortów, związków i òdmian wãgla, np:
* jakò czësti pierwiôstk wãdżla: baro mitczi grafit, baro cwiardi diamańt i fuleren; 
* nieòrganiczné związczi wãgla jakò: wãglanë (np. wãglan kalcéńa, marmor, dolomit i jin. minerałë), wãgliczi, tlenczi (krziseńczi np. CO i CO2), wãdżlowi kwas;    
* òrganiczné związczi wãgla w żiwech òrganizmëch jakò: biôłtcza, tłuszcze, cëkrë, wãglowòdzëczi, aldehëdë, alkohole, aminë, aromatë, estrë, karboksële i jin;
* miészónczi òrganicznëch związków wãgla jakò kòpôlné òpôłë to są: zemny gaz (butan, propan i jin), naftowô ropa, kòpôlné wãdżle - torf, bruny wãdżel, kamowi wãdżel i baro cwiardi a czësti kamowi antracët. Jakò òpôł wãdżel baro łacno sã pôli, le ma nôwikszã temperatura topnieniô ze wszëtczich pierwiôstków.
  
## Chemiczné pòdôwczi
* Symbòl: C
* Lëczba atomòwô: 6
* Temperatura topnieniô: 4440 °C (leno diamańt, w stolemnim cësku 122 tys. atm)
* Atomòwô masa 12,011



## Lëteratura
*Jerzi Nacel (pòl. Jerzy Nacel): Chemiô òglowô i òrganicznô, Gduńsk 2013

 

Kategòrëjô:Chemiczné pierwiôstczi
Kategòrëjô:Chemijô
Tëreckô sënogarlëca

**Tëreckô sënogarlëca** (*Streptopelia decaocto*) - to je ôrt strzédnégò ptôcha z rodzëznë gòłąbkòwatëch. Òna żëje m. jin. na Kaszëbach, czasã jã mòże czëc kòl bùdinków. Tëreckô sënogarlëca wiele razy żëje kòl jiglënowëch drzéwiãt, bò tam òna je òb noc, ale lubi ògrodë ë parczi w gardach. Ta sënogarlëca wiele razy bùduje swòje gniôzdo bëlejak. Òna niese 2 jaja w gniôzdze nawetka 3 – 4 razë w rokù. Tëreckô sënogarlëca mòże zjadac néżczi jedzeniégò człowieka, ale też jesc np. z kùrama bùten. Długòta ji cała je kòle 28 – 33 cm. 

## Lëteratura

Kategòrëjô:Ptôchë
Gòlëb-Dobrziń

**Gòlëb-Dobrziń** (pol. Golub-Dobrzyń) - krézewi gard nad Drwãcą w kùjawskò-pòmòrsczim wòjewództwie. Nen gard òstôł ùsôdzóny w 1951 r. przez sparłãczëne 2 apartne gardë: Gòlëb na prawò nad Drwãcą i Dobrziń na lewò nad Drwãcą. 
W Gòlëbë Krzëżôcë zbùdowalë zómk i nadalë gardowé prawò w 1421 r. Dobrziń miôł gardowé prawò od 1789 r. do 1870 r.

Kategòrëjô:Pòmòrsczé gardë
Kategòrëjô:Kùjawskò-pòmòrsczé wòjewództwò
Pòrënkòwi Timor

**Pòrënkòwi Timor** abò **Pòrénszi Timòr** (tetum: *Timór Lorosa'e*, pòrt.: *Timor-Leste*) - je môłim państwã w Azëji na pòrénszim dzélu òstrowù Timòr, ze stolëcą w Dili. Òstrów bëł zamieszkóny òd 40.000 lat przez aùstralëjsczé plemiona i przez melanezëjsczé plemiona òd 5000 lat. Rosłë tu sandałowé drzewa. Pòrénszi dzél òstrowù béł pòrtugalską kòloniją jakno Pòrtugalsczi Timòr òd 17-égò stoleca do 1975 rokù, a zôpadni dzél òstrowù béł néderlandzką kòloniją, jaż òstôł dzélem Jindonezji. Pòrénszi Timòr ògłosył samòstójnotã od Pòrtugalsczi w lëstopadnikù 1975 rokù, le chùtkò òstôł zaatakowóné przez wòjskò Jindonezji. Krôj béł pòd ôkùpacëją Jindonezji òd 1976 do 1999 rokù i bëłë tu stolemné mùżdżówczi jak np. mùżdżówka w Dili w 1991 r. 
20 maja 2002 Pòrénszi Timòr stôł sã państwã ùznónym przez ONZ, a zôpadny dzél òstrowù wcyg mô Jindonezjô.


East_Timor-CIA_WFB_Map.png|Karta Pòrénszégò Timòrù
Dili_coast.jpg|Ùbrzég gardu Dili, Pòrénszi Timòr
Jaco_3.jpg|Ilha de Jaco, Pòrénszi Timòr
Timorese_Dancers.jpg|Timoresczé tuńcerczi
Lospalos_klein.jpg|Swiãti budënk religijnë w gardze Lospalos, Pòrénszi Timòr
Man_in_traditional_dress,_East_Timor.jpg|Chłop w lëdowim ruchnie, Pòrénszi Timòr


Kategòrëjô:Azëjô
Kategòrëjô:Azjatëcczé_państwa
Grenlandzkô

**Grenlandzkô**, **Grenlandiô** abò **Grenlandëjô** (grenlandsczi: *Kalaallit Nunaat*, dënsczi: *Grønland*) – je teritorium na stolemnim òstrowe polarnim kol Nordowi Kanade. Stolëcznym gardã je Nuuk. Òstrów je zamieszkóni òd 4.500 lat przez eskimosczé plemiona Inuitów, chtërni przecygli z Kanade. Grenlandzkô bëła dënskô koloniją òd 1814 do 1953 roku, i bëła dali dënsczim protektoratã, z dzélową autonomijã od 1979 roku. 21 czerwińca 2009 rokù Grenlandzkô dostôła dzélowa samòstójnotã, le kraj wcyg słëcha do Deńsczi w butnowëch sprawëch midzënôrodnich, monetarnich i dla wòjskòwi obarnë.

## Galeriô

Greenland_42.74746W_71.57394N.jpg|Satelitarni odjimek Grenlandzczi 


## Bùtnowi lënczi

*
Kategòrëjô:Eùropejsczé państwa
Mòrawskô

thumb|200px|Mòrawskô
thumb|200px|Fana Mòrawskô
thumb|200px|Brno westrzédz
** Mòrawskô** je historëczny krôj w westrzédnej Eùropie. Dzél Czesczi Repùbliczi. Stolecznym gardã Mòrawskô je Brno.

## Historëjô
* Mòrawski Królestwò (Państwò Wiôlgômòrawskô):822-906 
* Wòjewództwò (Udzielne Ksyżestwò Mòrawską): 1055-1192
* Mòrawski Marghróbstwò (Marchia Mòrawska): 1192-1920

## Geògrafijô
Mòrawskô je krôj w Westrzédny Eùropie, bez przistãpù do mòrza. Òna greńczi na zôpadze z Bòhemijô, na pôłnim z Aùstrëjackô, òd pórénkù ze Słowackô ë na nordze z Czesczi (Mòrawski) Sląsk.

* stoleczny gard: Brno
* lëdztwò: 3 268 500 (1991)
* wiéchrzëzna: 22,348.87 km²

Tak tej przëpôdô tu leno 122 lëdzy na 1 km². Przë tim 0,9 mln Mòrawianów mieszkô w aglomeracje Brno ë 1,1 mln w w aglomeracje Ostrava. Tu je ùrzãdowi czesczi (mòrawski) jãzëk. Dominëjącą religiją w Mòrawskô je rzimskòkatolëckô wiara.

*
Kategòrëjô:Eùropejsczé państwa
Òlga Tokarczuk

mały|Òlga Tokarczuk na ''Berlinale'' w Berlenie w 2017 rokù.
**Òlga Tokarczuk** (fùl miono pò pòlskù *Olga Nawoja Tokarczuk*, ùr. 29 stëcznika 1962 rokù w Sulechowie) - pòlskô runitka, noblëstka, eseistka, pòétka, dzejôrka spoldeczna i kulturna. W 2019 rokù dobëła lëteracką Nôdgrodã Nobla za rok 2018. Dobëła téż nôdgrodë jakò Man Booker International Prize, Nôdgrodã Vilenica, pòlsczie nôdgrodë Nike, nôdgrodã Polcul Foundation, midzënôrodna Nôdgrodã Mostu gardów Görlitz i Zgorzelc, nôdgrodã Fundacëji Koścëlsczich, nôdgrodë Paszportë Pòliticzi, Strzébni Medal Gloria Artis, Dólnoszląsczą Nôdgrodã Kulturalną „Silesia” i jinë. Dokôzë Oldżi Tokarczuk òstëłë dolmaczoné na 37 jãzëków, w tem na anielsczi, miemiecczi, arabsczi, chińsczi, hindi, hiszpańsczi, japońsczi, persczi, pòrtugalsczi, rusczi i jin. Òlga Tokarczuk òstała téż honorną òbëwatelką gardów Wrocław, Nowô Ruda i Bardo, jakò téż òstała wëróżnieną dla gardu Wałbrzëcha, dólnoszląsczego wòjewództwa i kłodzcziego krézu za ji kulturalné i spoldeczné dzejôrstwo. 

## Ùsôdztwò
(òrginalne title pò pòlskù)
* 1989: Miasto w lustrach (Gard w zdrzadłech)
* 1993: Podróż ludzi Księgi (Réza lëdzów Knédżi)
* 1995: E.E.
* 1996: Prawiek i inne czasy (Prastalece i jinë cząde)
* 1997: Szafa 
* 1998: Dom dzienny, dom nocny (Dzenowi dodóma, nocni dodóma)
* 2000: Opowieści wigilijne (Wilëjné òpòwiescé)
* 2001: Lalka i perła (Pùpa i perła)
* 2001: Gra na wielu bębenkach (Gra na czile bãbniczkach)
* 2004: Ostatnie historie (Slédné historëje)
* 2006: Anna In w grobowcach świata (Anna Jin w grobnicach swiata)
* 2007: Bieguni (Biegunë) 
* 2009: Prowadź swój pług przez kości umarłych (Przecygni swòji płëg bez gnati ùmarłëch)
* 2012: Moment niedźwiedzia - eseje (Moment miedwłédzia)
* 2014: Księgi Jakubowe (Jakùbowé Knédżi)
* 2017: Zgubiona dusza
* 2018: Opowiadania bizarne (Bizarné òpòwiôstczi)
* 2018: Profesor Andrews w Warszawie. Wyspa (Profesor Andrews w Warszawie. Òstrów)

## Przëpisë

Kategòrëjô:Pisarze
Zambiô

**Zambiô** - to je państwò w pòłniowi Africe. Stolëca i nôwikszi gard to je Lusaka. W Zambie są stolemné kataraktë i wodospadë Mosi-o-Tunya (Wiktoriô) na rzece Zambezi.


Cataratas_Victoria,_Zambia-Zimbabue,_2018-07-27,_DD_64-69_PAN.jpg|Kataraktë Mosi-o-Tunya (Wiktoriô) 
Cataratas_Victoria,_Zambia-Zimbabue,_2018-07-27,_DD_05.jpg|Kataraktë Mosi-o-Tunya (Wiktoriô)


African_woman_Mukuni_village_Zambia.jpg|Zambijskô białka 
Barbet-zambian.jpg|Zambijsczi *libius*


Zambia_National_Assembly_Building.jpg|Zambijsczi parlament 
Nalikwanda.jpg|Swiãto Kumboka lëdu Lozi 


Big_Tree_Natl_Mont_Kabwe.JPG|Stolemnô figa
Bangweulu_Swamps.jpg|Bagna Bangweulu


## Przëpisë

## Bùtnowë lënczi

Kategòrëjô:Afrika
Bùrkina Faso

**Bùrkina Faso** (mossi: *Repibilik báága Burkĩna Faso*) - to je państwò w zôpòdni Africe. Stolëca i nôwikszi gard to Ouagadougou. Wedle wiéchrzëznë to je 74. kraj na swecie, mniészi òd Pòlsczi i Italsczi, le wikszi od Nowozelandzczi i Wiôldżi Britanji. Państwò bëło francëską koloniją do 1960 roku i pòtémù miôło wcyg francëscze miono Górnô Wolta (òd rzéki Woltë, chterna płënie stąd do Ghanë). W 1984 rokù prezydent Thomas Sankara zjinaczôł miono kraju na Bùrkina Faso w nôrodnich jãzëczach mossi (Burkĩna - bùszne lëdze) i dioula (Faso - tatczëzna), tak tej "Tatczëzna Bùsznich Lëdzy". Napisôł téż nowi, nôrodni himn *Ditanyè* w jãzëku mossi i skómpònowôł melodëjã. Sankara dôł téż pòjinaczëc stolemné rolné, dëtkowé, zdrowòtné, spoldeczné, szkólné i jinné reformë dlô pòprawë żëcô wszëtczich krajówców Bùrkinë Faso.


Pionniers_de_la_révolution.jpg|Bùrkinscze dzecë


Burkina_faso_artisan_painted_gourds.jpg|Banie w Ouagadougou


A_woman_in_Burkina_Faso.jpg|Bùrkinskô białka 


Moschee_von_Bobo-Dioulasso.jpg|Bobo Diulasso
WP_35,_SDr9776.JPG|Sawanna w Gbomblore


## Bùtnowë lënczi

Kategòrëjô:Afrika
Pôłniowô Afrika

**Pôłniowô Afrika** abò **RPA**, *Repùblika Pôłniowi Africzi* (*zulu: Ningizimu Afrika; xhosa: Umzantsi Afrika; afrikaans: Suid-Afrika; anielsczi: South Africa*) to je duże, wielonôrodne państwò na nôbarżi pôłniowim ùbrzégu Africzi, i grańczë z Jindijsczim Oceanã i pôłniowoatlanticczim Oceanã. RPA ma dzys miono "Tãczôwi Nôrod", bo tu baro wiele różno-narodnich lëdow afrikańsczich jako stolemné lëdze Zulu i Xhosa, i wiele jazëkow, z chtërnëch nôrodne to zulu, xhosa, afrikaans, sotho, tswana, tsonga, swazi, venda, ndebele i anielsczi. Nôwikszi gard to Johannesburg. RPA mô dzys 3 stolëce: Cape Town, dze je parliment, Bloomfontain, dze je nôwëższi sąd i Pretoria, dze je rząd. Nederlandzczé kupcë ùsôdzelë tu kolonijë Fort Goede Hoop i Kaapstad (dzys Cape Good Hope i Cape Town) i z jich nederlandzczégò jãzëka powstôł afrikaans. 


Nelson_Mandela-2008_(edit).jpg|Nelson Mandela, pierszi czôrny prezydent RPA
Table_Mountain_-_South_Africa_(2418536788).jpg|Stołowô Gora i Cape Town
Archbishop-Tutu-medium.jpg|Desmond Tutu


Zoulous_(Shakaland).jpg|Lëdze Zulu
Sagittarius_serpentarius_-Tsavo_East_National_Park,_Kenya_-flying-8.jpg|Nôrodni ptôch sekretôrz


Watching_South_Africa_&_Mexico_match_at_World_Cup_2010-06-11_in_Soweto_7.jpg|FIFA 2010 w Soweto
Boulders_Beach_2019_2.jpg|Afrikańscze pingwinë


Cape_Town_Bo-Kaap_city_street.jpg|Cape Malay Bo-Kaap 
55075_Albert_Lutuli.jpg|Albert Lutuli 


## Bùtnowë lënczi

Kategòrëjô:Afrika
Bòliwiô

**Bòliwiô** (*Szp: Bolivia, G: Mborivia, A: Wuliwya, K: Puliwya*) je państwã w Pôłniowi Americe. Gardë Sucre i La Paz są stolëcami państwa, a nôwikszi gard to Santa Cruz de la Sierra. Tu sa wëszawë Andë i je stolemna rzeka Amazonka. Miono Bòliwii je od Simóna Bolívara, stolemnégò jenerôła. Bòliwiô ma 36 òficjalnëch jãzëków nôrodnich i ji oficjalne miono to *Estado Plurinacional de Bolivia*, plurinôrodné państwò Bòliwii. 


Presidentes_del_Perú_y_Bolivia_inauguran_Encuentro_Presidencial_y_III_Gabinete_Binacional_Perú-Bolivia_(36962597345)_(cropped).jpg|Evo Morales
Copacabana,_Lake_Titicaca_(4088820782).jpg|Jezoro Titicaca


DiabladaFerroviariadeOruroBolivia.jpg|Diablada, nôrodni tùńc
Flickr_-_archer10_(Dennis)_-_Bolivia-133.jpg| Lama


Isla_del_Pescado,_Salar_de_Uyuni.jpg|Salar de Uyuni 


Aymara_ceremony_copacabana_4.jpg|Lëdze Ajmara
20170805_Bolivia_1195_crop_Sucre_sRGB_(26204170499).jpg|Sucre


## Bùtnowë lënczi

Kategòrëjô:Pôłniowô Amerika
Kùba

**Kùba** (*Cuba*) - to je państwò na òstrowiu w Karaibsczim Mòrzu. Stolëca i nôwikszi gard to Hawana. Kùba je słôwnô z komunisticzni rewolucëji pòd przédnictwã Fidela Castro procëm USA i proamerikańscziemù diktatorowi Batista. Kùba je téż znônô z muziki, spiewù i tuńców jakò salsa, mambo, czacza, rumba, son, bolero i conga; z tobaczi i kùbańsczich cygarëch; z rëmù z cëkrowi strzënë jakò Bacardi i Havana Club, i rëmowich koktajlów jakò mojito, daiquiri i cuba libre. 


CheyFidel.jpg|Che i Fidel
Capitolio_full.jpg|Capitolio w Hawanie
Cubaanse_Trogon.jpg|Trogon


Gloriaestefan_ahoy.jpg|Glória Estefan
FIL_2012_-_Orquesta_Buena_Vista_Social_Club_2.JPG|Buena Vista Social Club 
Celia_Cruz_1957_color.jpg|Celia Cruz


Baracoa_cabin.jpg|Kùbańskô baracoa
Mojito98775.jpeg|Mojito
SantiagoPeople_01.JPG|Cygarë w Santiago


Aliviadero_del_embalse_de_Buey_Arriba.JPG|Buey Arriba
Hatuey_monument,_Baracoa,_Cuba.JPG|Hatuey
Havana_-_Cuba_-_3917.jpg|Hawana


## Bùtnowë lënczi

Kategòrëjô:Pôłniowô Amerika
Wenezuelskô

**Wenezuelskô** abò **Wenezuelô** (szp: *República Bolivariana de Venezuela*) je państwã w Pôłniowi Americe. Greńczë z Kolumbią, Brazylską i Gujaną. Stolëca i nôwikszi gard to Caracas. W Caracas ùrodzył sã Simón Bolívar, *El Libertador*, stolemni jenerôł i pôłniowò-amerikańsczi bòhater, od chtërnégò mô miono wenezuelsczi dëtk, bolivar. Nôrodné swiãto je 5 lëpińca, je to dzéń samòstójnoty.  W Wenezueli żëją kapibarë.

Wiéchrzëzna to 912,050 km², Lëdztwò: 31,250,306 w 2024. 


Simón Bolívar by Ricardo Acevedo Bernal.jpg|Simón Bolívar
PicoBolivar2.jpg|Pico Bolivar 
2952-Danzas_Guanaguanare_de_Venezuela_no_Festival_folclorico_da_Coruña._(8200095256).jpg|Tuńc Guanaguanare


Salto_del_Angel-Canaima-Venezuela03.JPG
2007_02_Capybaras_08.jpg|Kapibarë


Tricolor.jpg|Sejm

A_las_puertas_del_cielo.JPG|Puertas del cielo


## Przëpisë

## Bùtnowë lënczi

Kategòrëjô:Pôłniowô Amerika
Kapibara

thumb|Kapibara (''Hydrochoerus hydrochaeris''), òna z dzecma
thumb|Kapibara baro dobrze ùmieje płëwac
thumb|left|Kapibare jôdają trôwã

**Kapibara** (guarani: *Kapiÿva*, łac. *Hydrochoerus hydrochaeris*) to je ôrt zemno-wòdnégò suska. Nôwikszi grëzôk z rodzëznë kawiowôtëch, *Caviidae*, mòże wôżëc do 65 kg. Òna żëje w Pôłniowi Americe i żëwi sã roscënama. 

Kategòrëjô:Susczi
Kòmisjô Ùstalaniô Pòzwów Miescowëch

**Kòmisjô Ùstalaniô Pòzwów Miescowëch** – to béł państwòwi òrgan przë minysterstwie w 1934 rokù i pò wòjnie òd 1945 do 1960 rokù. Swégò czasu bëlë w ti Kòmisji m.jin. profesorowie: Kazmiérz Nitsch i Mikòłôj Rudnicczi. Òna mia ùstalëc pòzwë zamieszkałëch òbiektów i fizjograficzëch, wiele razy zmienic niemiecczé na pòlsczé. Dzysô w Polsce to je Kòmisjô Pòzwów Môlowòsców i Òbiektów Fizjograficzëch.
## Lëteratura
*Jerzi Tréder: Spòdlowô wiédzô ò kaszëbiznie - Gduńsk 2014, ss. 206 - 221
## Bùtnowé lënczi
*''Problematyka związana z urzędowym nazewnictwem miejscowości i obiektów fizjograficznych''
*''Yoshioka, Jun (2007). ''

Kategòrëjô:Geògrafijô
Jan Arnošt Smòler

**Jan Arnošt Smòler** (miem: *Johann Ernst Schmaler*, ùr. 3 strëmiannika 1816 w Łućo (*Merzdorf*) – ùm. 13 czerwińca 1884 w Bùdzyszinie) béł górnołuzëcczim pisôrzã, górnosorbsczim filologã i dzejôrzã kùlturalny rësznotë, a jaczis czas téż szkólnim.
Òn béł m. jin. redaktorã w *Jahrbücher für slawische Literatur, Kunst und Wissenschaft*.
Mòże jegò *Mały Serb* béł mòdlã dlô gramaticzi Cenôwë. Ten łużëcczi Serb béł m. jin. w Rusce. 

## Lëteratura
* *Mały Sserb aby Serske a Njemske Rosmłowenja*. Bùdzyszin 1841 http://reader.digitale-sammlungen.de/resolve/display/bsb10589069.html
* *Njemsko-Serski Słownik &nbsp;– Z wułoženjom powšitkomneho Serskeho prawjepisanja*. Bùdzyszin 1843 https://books.google.de/books?id=LV9IAAAAMAAJ&printsec=frontcover&dq=Njemsko-&hl=de&sa=X&ei=9X4jUcDpCIS1tAaR54DACA&sqi=2#v=onepage&q=Njemsko-&f=false
 
* *Kleine Grammatik der serbisch-wendischen Sprache in der Oberlausitz &nbsp;– Mała serbska ryčnica*. Bùdzyszin 1852 http://reader.digitale-sammlungen.de/resolve/display/bsb10589071.html
* *Wo słowjanskich městnych mjenach w Hornjej Łužicy a jich wuznamje*. Budyšin 1867 http://reader.digitale-sammlungen.de/resolve/display/bsb11173947.html
*Jerzi Tréder: Spòdlowô wiédzô ò kaszëbiznie - Gduńsk 2014, s. 94
## Bùtnowé lënczi
*Jan Arnošt Smoler (1816 – 1884) Lud 1984 t. 68 s. 335-344

 Kategòrëjô:Szkólni
1. Lëst do Tesaloniczanów

**1. Lëst do Tesaloniczanów (''1Tes'')** – béł bodôj napisóny kòle 50/51 rokù pò Chr. przez swiãtégò Pawła. Na ten czas wëznôczô sã cząd drëdżi apòstolsczi rézë. Lëst je wierã nôstarszim pismiona Nowégo Testameńtu, a napisóny je do wierzącëch w Tesalonice.
M. jin. są w nim widzec taczi sprawë:
Pòdzãkòwanié za łasczi (1,2–5). Nawrócenié òd bóżków do Bòga (1,9). Brzadné dzejanié Apòsztoła (2,7–12).  Doprowadzenié do sztabilizacji chrzescëjańszi gminë (3,8). Drëdżé przińdzenié Christusa na slédny sąd (4,13-17).
## Lëteratura
*"Swięté Pismiona Nowégo Testameńtu", Gduńsk-Pelplin 1993, ss. 376 - 381. Eugeniusz Gołąbk (skaszëbił)
Kategòrëjô:Bibliô
Hermann Lange

**Hermann Lange** (ùr. w 1912 rokù w Miemiecce - ùm. 10 lëstopadnika 1943 r. - ksądz, błogòsławiony Kòscoła rzimskòkatolëcczégò. Miemcë mają go zabiti w sôdzi w  Hambùrgù, bò òn miôł gadac, że za przesprawë jich Bóg skôrze.  Jegò beatifikacjô bëła 25 czerwińca 2011 rokù w Lubece. 

## Lëteratura
J. Salij, Poszukiwania w wierze. Wydawnictwo „W drodze”.Poznań 1991, s. 88
## Bùtnowé lënczi
*m.jin. Hermann Lange
*m.jin. Hermann Lange
*VIAF

Kategòrëjô:Katolëcczi Kòscół
Bùkówkò

**Bùkówkò** (pòl. *Bukówko*) - to je wies w gminie Tëchòwò w biôłogardzczim krézu, w Zôpadnopòmòrsczim wòjewództwie.
Lëdztwò wsë: 320. Tu je kòscół.
## Lëteratura
* Heinrich Berghaus: *Landbuch des Herzogtums Kaschubien und der einverleibten Kreise der Neumark; oder des Verwaltungs-Bezirks der Königlichen Regierung zu Köslin westlicher Teil*. Band 1: Kreise Fürstentum Kammin und Belgard. Anklam 1867, s. 309. https://books.google.de/books?id=1dQAAAAAcAAJ&pg=PA309#v=onepage&q&f=false

Kategòrëjô:Zôpadnopòmòrsczé wòjewództwò
Stanisłôw Marońsczi

**Stanisłôw Marońsczi** (*Stanisław Maroński*) - (ùr. 1825 rokù - ùm. 1907 rokù) to beł pòlsczi szkólny m.jin. w  latach 1857 - 1872 w Wejrowie, a ùcził np. pòlsczégò i historii tu w gimnazjum.
Òn napisôł m.jin. ò Kaszëbach .
## Ùsôdztwò (wëjimk)
*Die stammverwandtschaftlichen und politischen Beziehungen Pommerns zu Polen, bis zum Ende der ersten polnischen Herrschaft in Pommerellen, i.J. 1277. Neustadt i. W. 1876
*O nawróceniu Pomorzan (Über die Bekehrung der Pommern 1874)
*Słowianie Meklemburscy (Die mecklenburgischen Slaven 1831)

## Bùtnowé lënczi
VIAF
Sachsenhausen-Oranienburg

**Sachsenhausen-Oranienburg** – niemiecczi kòncentracëjny lager, chtëren béł zbùdowóny w gardze Oranienburg. Òn dzejôł òd 1936 do maja 1945. Bëło w nim wiele Pòlôchów, Żëdów, Kaszëbów i jinëch lëdzy. Ten lager pòchłonãł tësące òfiarów, w tim wiele jinteligencëji. Do ùsmiercaniô lëdzy służił tu téż gaz. Wiele lagrowëch zdżinãło téż w "marszu smiercë" z tego lagru w 1945 rokù. 
## Bùtnowé lënczi
*''Memorial and Museum Sachsenhausen''
*''Sachsenhausen''
*VIAF

Kategòrëjô:Miemiecczé kòncentracjowé lagrë
Szpańsczi slënik

thumb|Szpańsczi slënik sã żewi

**Szpańsczi slënik** (*Arion vulgaris*) - to je smôrzcz z rodzëznë *Arionidae*. Òn mòże żëc m. jin. na Kaszëbach. Szpańsczi slënik je do 120 mm dłudżi i ni mô bùdinôszka. Òn mòże bëc np. całi bruny, ale tak wiedno nie je.  Szpańsczi slënik je òd spòdkù biôławi. Òn baro z wiérzchù szlachùje za *Arion rufus* (Linnaeus, 1758).  Szpańsczi slënik je wiôldżim szkódnikã np. zwëczajny banii, bónka (*Phaseolus*), trëje gò w swòjim czasu stolemnô pùrchawica. Òn zjôdô je nôbarżi òb noc i pò deszczu.

## Bùtnowé lënczi
*''Arion vulgaris''
*''Arion vulgaris'' Moquin-Tandon, 1855
*''Spanish Slug''
*''Inwazyjne w Polsce gatunki ślimaków ...''

Kategòrëjô:Mitkôcze
Wiôldżi slënik

**Wiôldżi slënik** (*Arion rufus*) - to je smôrzcz z rodzëznë *Arionidae*. Òn mòże żëc m. jin. na Kaszëbach. Wiôldżi slënik je do 18 cm dłudżi i ni mô bùdinôszka. Òn mòże żëc w lese i bëc np. całi bruny, ale tak wiedno nie je. Wiôldżi slënik baro z wiérzchù szlachùje za szpańsczim slënikã.

## Bùtnowé lënczi
* s. 81 ''Arion rufus''
*''Arion rufus''

Kategòrëjô:Mitkôcze
Jón Filëp Breyne

**Jón Filëp Breyne** (*Johann Philipp Breyne*), (ùr. 9 zélnika 1680 rokù w Gduńskù – ùm. 12 gòdnika 1764 rokù w Gduńskù) - to béł kùpc i bòtanik w Gduńskù, a syn Jakùba Breyne. J. Breyne pisôł ò kaszëbsczi wice - w zmiéniony przez niegò pùblikacji Jakùba Breyne z 1739 rokù je napisóné ò wice i ò Kaszëbach. Òn wespółrobił z Karolã Linneùszã.
## Wëbróné dokôzë
*Historia naturalis Cocci Radicum Tinctorii quod polonicum vulgo audit (Danzig, 1731).
*Jacobi Breynii, ''Prodromus fasciculi rariorum plantarum, nowi zmiéniony przez niegò pùblikacjô z 1739 rokù.

## Bùtnowé lënczi
*VIAF

Kategòrëjô:Bòtanika
Kategòrëjô:Ùmarłi w Gduńskù