open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
UAnimals

-{H|UAnimals}-

**-{UAnimals}-** — Ukrainada ayvanlarnıñ aqlarını qorçalağan insaniyetlik areketi.

## Tarih
Cemaat faali Oleksandr Todorçuk 2016 senesi ayvan aqlarını qorçalağan teşebbüsini qurdı. 

UAnimals teşkilâtınıñ faaliyeti tsirkte ayvanlarnıñ istismarına qarşı küreşinen başladı, bu künge qadar teşkilât Kıyiv, Dnipro, Ternopil ve başqa şeerlerde köçüci tsirklerde ayvanlarnıñ yasaqlanmasını talap etip, maqsatlarına irişti. Şimdi aynı teşebbüs Ukrainada ayvanlar istismarınıñ bütünley yasaqlanmasını talap etmege devam ete. 

2017 senesi oktâbrniñ 15-inde Ukrainada ayvan aqlarınıñ qorçalanuvına bağışlanğan yürüş UAnimals tarafından ötkerildi. Bu adise Ukrainanıñ 17 şeerinde olıp keçti. Kıyiv, Lviv, İvano-Frankivsk, Ades, Dnipro ve Mariupol kibi şeerler bu ğayege qol tuttı. Kütleviy haber vastalarınıñ malümatına köre, tek Kıyivde ötkerilgen yürüşke beş biñden ziyade insan iştiraq etti. Böyleliknen, teşkil olunğan marş Şarqiy Avropada ayvan aqları qorçalanuvına bağışlanğan tedbirler arasında eñ büyük insan destegini qazanğan tedbir olaraq tanıldı. Şu seneden başlap, çeşit vilâyet qasabalarda, şeerlerde biñlernen adam toplağan ve çeşit cemaat erbaplarınen beraber belli sanat adamlarnı (meselâ, Camala ve ONUKA) birleştirgen yürüş tedbiri er yıl ötkerilmekte. 

2017 senesinden başlap insaniyetlik areketi faal şekilde kürkten vazgeçüv prapagandasını başladı. UAnimals teşebbüsiniñ ötkergen muzakereleriniñ neticesinde -{Andre TAN, BEVZA, ELENAREVA, Ksenia Schnaider, PRZHONSKAYA, Nadya Dzyak}- ve -{Yana Chervinska}-, öz şirketlerinde yaratılğan urbalarında, kürk işletilmesinden vazgeçti. Budan da ğayrı UAnimals yunus balıqlarını tutqan delfinariylerniñ qapatılması ve ayvanlar üzerinde tetqiq etmelerniñ toqtatılması içün küreşini devam ete.

## Menbalar


## Bağlantılar
* -{Facebook}- saife 
* -{Instagram}- saife
Novofastiv

**Novofastiv** () - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Vinnıtsâ rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 973 kişi.


File:Novofastiv mlyn.jpg|
File:Novofastiv 01.jpg|
File:Novofastiv 02.jpg|
File:Novofastiv 03.jpg|
File:Novofastiv 05.jpg|
File:Novofastiv 07.jpg|
Dolınânı (İvano-Frankivsk vilâyeti)

**Dolınânı** () – Ukrainanıñ İvano-Frankivsk vilâyetinde İvano-Frankivsk rayonınında bir köy.

## Tarih

1939 senesinde köyde 2000 adam oturdı, bu cümleden 1850 rum-katolik dinini kütken ukrain, 80 latin-katolik dinini kütken ukrain ve 70 yeudi.

## Belli doğma dolınânılılar
* Kapko Yaroslav Teodoziyovıç (1907—1979)&nbsp;— muallim, Memleketlerara astronomik şura azası, ŞSCB İlimler akademiyasınıñ Deñişici yıldız tedqiqat içün komissiya azası.
* Parpan -{A|crh-latn: Vasıl; crh-cyrl: Васыль}- İvanovıç (1945)&nbsp;— ukrain ormancısı, ayatiyat ilimleri dokorı, Vasıl Stefanık adına Karpatlar yanı milliy universitetiniñ professorı, P.S. Pasternak adına dağ orman müdirligi ilmiy tetqiqat institutınıñ müdiri, Ukraina orman müdirligi akademiyası Ğarbiy bolüginiñ reberi.
* Skomorovskıy Kelestın (1820—1866)&nbsp;— ukrain yazıcısı, rum-katolik papazı, şair, lisaniyatçı, terciman.

## Atıflar
Krıjopil rayonı

**Krıjopil rayonı** () - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde bir sabıq rayondır. Şimdi Tulçın rayonı qısımı.

## Meskün yerleri
**[[Şeer şeklinde qasaba]]:**
* Krıjopil

**[[Köy]]ler:**
* Andriyaşivka
* Cugastra
* Dahtaliya
* Dolınka
* Doyarnâ
* Garâçkivka
* Golubeçe
* Gorodkivka
* İllivka
* Jabokrıç
* Kisnıtsâ
* Knâja Krınıtsâ
* Krasne
* Krasnosilka
* Krıklıvets
* Krınıçkı
* Kunıçe
* Leonivka
* Levkiv
* Maryanivka
* Odayi
* Pavlivka
* Petrunivka
* Savçıne
* Sokolivka
* Sonâçne
* Şarapanivka
* Şumı
* Teklivka
* Ternivka
* Verbka
* Vısoka Greblâ
* Vilşanka
* Zabolotne
* Zalissâ
* Zelenânka

**[[Qasaba]]lar:**
* Gorbı
* Faygorod
* Maryanivske
* Rudnık
* Suha Dolına
* Verbetske
* Vıgoda
PewDiePie

**Feliks Arvid Ulf Çelberg** (; 1989 s. oktâbr 24) ya da **-{PewDiePie}-** — isveçiyalı yutyubci. Antisemitizm ve ırqçılıqnen sıq qabaatlana. 

-{T|PewDiePie}-
Rudi Culiani

**Rudolf Uilyam Luis “Rudi” Culiani** (, 1944 s. mayıs 24 doğ.) —  amerikalı siyasetçi. Donald Trampnıñ advokatı. 

## Atıflar
Kim Tehi

-{H|crh-latn: Kim Tehi; crh-cyrl: Ким Тэхи}-
**Kim Tehi** ( *-{Kim Tae-hee}-*, 1980 s. mart 29 doğ.) — Cenübiy Koreyalı bir aktrisa.
İllivka (Tulçın rayonı)

**İllivka** () - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Tulçın rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 260 kişi.
Türk lirası

**Türk lirası** — Türkiye Cumhuriyetiniñ ve Şimaliy Qıbrız Türk Cumhuriyetiniñ resmiy para birlemi. ISO 4217 kodu — -{TRY}-.

1 türk lirası = 100 kuruş

## Kâğıt para

Fayl:5 Türk Lirası front.jpg|5 Türk Lirası
Fayl:5 Türk Lirası reverse.jpg|5 Türk Lirası
Fayl:10 Türk Lirası front.jpg|10 Türk Lirası
Fayl:10 Türk Lirası reverse.jpg|10 Türk Lirası
Fayl:20 Türk Lirası front.jpg|20 Türk Lirası
Fayl:20 Türk Lirası reverse.jpg|20 Türk Lirası
Fayl:50 Türk Lirası front.jpg|50 Türk Lirası
Fayl:50 Türk Lirası reverse.jpg|50 Türk Lirası
Fayl:100 Türk Lirası front.jpg|100 Türk Lirası
Fayl:100 Türk Lirası reverse.jpg|100 Türk Lirası
Fayl:200 Türk Lirası front.jpg|200 Türk Lirası
Fayl:200 Türk Lirası reverse.jpg|200 Türk Lirası


## Madeniy para

Fayl:1kr obverse.png|1 kuruş
Fayl:1kr reverse.png|1 kuruş
Fayl:5kr obverse.png|5 kuruş
Fayl:5kr reverse.png|5 kuruş
Fayl:10kr obverse.png|10 kuruş
Fayl:10kr reverse.png|10 kuruş
Fayl:25kr obverse.png|25 kuruş
Fayl:25kr reverse.png|25 kuruş
Fayl:50kr obverse.png|50 kuruş
Fayl:50kr reverse.png|50 kuruş
Fayl:1TL obverse.png|1 Türk Lirası (100 kuruş)
Fayl:1TL reverse.png|1 Türk Lirası (100 kuruş)
Aya Utida

**Aya Utida** (, 1986 s. iyül 23) — Gunma prefektligiden yaponiyalı seslendirici aktrisa ve yırcı. -{Across Entertainment}- agentliginen çalışa.
Ayaka Nanase

-{H|crh-latn: Ayaka Nanase; crh-cyrl: Аяка Нанасэ}-
**Ayaka Nanase** (, 1994 s. iyül 11) —  yaponiyalı seslendirici aktrisa.
Sara Natoçenni

**Sara Natoçenni** (1987 s. sentâbr 20) — Amerika Qoşma Ştatlarınıñ seslendirici aktrisa ve yırcı. Pokemon animesinde Eş Ketçumnı seslendirdi.
Okean Elzı

**Okean Elzı** () — Ukrainada eñ meşur rok taqımı. Svâtoslav Vakarçuk şu gruppanıñ frontmenidir.
Rok

**Rok** — muzıka üslüplerinden birisi. «Rok» sözü, ingliz *«-{rock}-» (sallamaq)* sözünden keldi. Rok muzıkasınıñ peyda oluvı ve inkişafınıñ esas merkezleri — AQŞ ve Ğarbiy Avropa (ayrıca Büyük Britaniya).

## İhtar


**Kitaplar**
* ''Gavrikov V.'' Русская песенная поэзия XX века как текст. — Брянск: ООО «Брянское СРП ВОГ». 2011. — 634 с. 
* *Knabe G. S.* Рок-музыка и рок-среда как формы контркультуры // Кнабе Г. С. Избранные труды. Теория и история культуры. — М.-СПб., 2006, с. 20-50 
* -{Музыка наших дней / Вед. ред. Д. М. Володихин — М.: Аванта+, 2002. ISBN 5-94623-025-5}-
* Популярная музыка за рубежом. 1928—1997 ss.: Иллюстрир. биобиблиогр. справочник / Сост. А. А. Герасимов, Ю. Ю. Герасимова, Н. В. Миронова, В. В. Ястребов: под общ. ред. В. В. Ястребова. — Ульяновск: РИА «Симбвестинфо», 1997. — 462 с.: ил — (Справочники от «Симбвестинфо») — ISBN 5-86174-010-0 

**Atıflar**
* «Глоток свободы»
* All Music Guide 
* George Starostin’s Reviews
* Rolling Stone.com
Svâtoslav Vakarçuk

**Svâtoslav Vakarçuk** () — ukrain çalğıcı, siyasetçi, «Okean Elzı» gruppasınıñ frontmenidir.
## İhtar
Maarif İşleri

**Maarif İşleri** - Qırımtatar tasil hadimleriniñ "Maarifçi" assotsiaatsiyasınıñ neşir etken er aylıq gazetası.

## Abune indeksi
94519

## Muarririyet
**Baş muarrir:** Safure Kacametova

**Mesül muarrir:** Ediye Müslimova

### Adres
Vernadskiy caddesi 143/3, Aqmescit ş., Qırım, 95007 UKRAİNA

## Bağlantılar
Maarif İşleri  *www.medeniye.org*
Puri

**Puri**  - İndistanda induizm dininde muqaddes olaraq tanılğan şeerdir. Puride 201026 adam yaşay. Meydanı - 163 268 km².
Şumı (Tulçın rayonı)

**Şumı** () - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Tulçın rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 142 kişi.
Qırımnıñ tatarsızlaştırıluvı

**Qırımnıñ ruslaştırıluvı** — XVIII asırda Qırım Hanlığınıñ anneksiyasından soñ başlanğan esnas.
Anneksiya

**Anneksiya** — uquqşınaslıqta qabul etilgen ıstıla. Başqasınıñ topraqlarını basıp aluv manağa kele.

## İhtar
Himiya

**Himiya** ya da **Kimya** - maddeniñ yapısını, hususiyetlerini, birikmesini,  tesirleşmelerini, himiyaviy reaktsiyalarını tetqiq ve tatbiq etken ilimdir.

## Menba

; Umumiy

* -{Ralph H. Petrucci ... [et (2010) al.],. General chemistry : principles and modern applications (10th ed. bas.). Toronto: Pearson Prentice Hall. ISBN 9780132064521}-

; Şahsiy
Sindzo Abe

**Sindzo Abe** (; 1954 s. sentâbr 21 d. - 2022 s. İyül 8 d.) - yaponiyalı siyasetçi. 2012 senesi dekabr 26-sında Yaponiyanıñ baş naziri vazifesine tayinlendi.

## Menbalar
Qaytarma (film)

**Qaytarma** — qırımtatar halqınıñ sürgünligi aqqında tarihiy bir film. Rejissörı Ahtem Seytablayevdir.

## İhtar
Sefer Ğazı

**Sefer Ğazi ağa** (arap urufatında: سفر غازى آغا) — III İslâm Geray (1644-1654) ve IV Mehmed Geray (1654-1666) vaqtında Qırım Hanlığınıñ veziri. Qırımnıñ eñ belli veziri edi. 
## İhtar
* Natalia Jakowenko: Historia Ukrainy. Od czasów najdawniejszych do końca XVIII wieku. Lublin: Instytut Europy Środkowo-Wschodniej, 2000, s. 235.
* Mirosław Nagielski: Warszawa 1656. Warszawa: Bellona, 1990, s. 120.
Musa Mamut

**Musa Mamut** (1931 s., fevral 20 Uzunca, Qırım — 1978 s., iyün 28 Aqmescit, Qırım) — qırımtatar milliy qaramanı. Qırımtatarlarğa Qırımda yerleşmege yasaqqa qarşı narazılığını bildirmege içün, 1978 senesi iyünniñ 23-ünde özüni yaqtı. İyünniñ 28-inde hastahanede öldi.

## İhtar
Leonid Parfönov

**Leonid Gennadyeviç Parfönov** (, 1960 s. yanvar 26 doğdı, Çerepovets, ŞSCB) — belli sovet ve rus muhalefet jurnalisti, yazıcı, rejissör ve cemaat erbabı. 

«Namedni» ve «Rusiye İmperiyası» leyhalarnıñ müellifi. Beş kere «-{ТЭФИ}-» mukâfatınıñ laureatı (1995, 1999, 2000, 2002 ve 2004 s.) oldı. «Namedni. Bizim çağımız» serialınıñ ve «Parfenon» internet temaşasınıñ  ötkericisi.

## İhtar
Ternivka (Tulçın rayonı)

**Ternivka** () - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Tulçın rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 1 350 kişi.
I Pavel

**I Pavel Petroviç** () — Rusiye İmperiyasınıñ imperatorı. Aqmescitke ve Qırımnıñ daa bir qaç başqa şeerine tarihiy adlarını qaytardı. Saray devrimi sebebinen öldürilgen.

## İhtar
Orativ rayonı

**Orativ rayonı** () - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde bir sabıq rayondır. Şimdi Vinnıtsâ rayonı qısımı.

## Meskün yerleri
**[[Şeer şeklinde qasaba]]:**
* Orativ

**[[Köy]]ler:**
* Balabanivka
* Bartoşivka
* Berezivka
* Bogdanivka
* Bugayivka
* Çagiv
* Çernâvka
* Çovnovıtsâ
* Dibrovıntsi
* Divoçına
* Frontivka
* Gannivka
* Gonoratka
* Jıvotivka
* Kalenivka
* Kamyanogirka
* Kojanka
* Koşlanı
* Lineççına
* Lopatınka
* Lülıntsi
* Mala Rostivka
* Medivka
* Mervın
* Novojıvotiv
* Oçıtkiv
* Orativ
* Orativka
* Osıçna
* Pidvısoke
* Prıberejne
* Rojıçna
* Sabarivka
* Sınarna
* Skala
* Skıbın
* Skomoroşkı
* Sologubivka
* Strıjakiv
* Stupkı
* Tarasivka (Lopatınka köy şurası)
* Tarasivka (Pidvısoke köy şurası)
* Ugarove
* Velıka Rostivka
* Verbivka
* Yablunovıtsâ
* Yakımivka
* Yuşkivtsi
* Zakrınıççâ
* Zaruddâ

**[[Qasaba]]lar:**
* Çagivske
* Ozerne
* Stepove
I Petro

**I Petro Alekseyeviç Romanov** (, 1672 — 1725) — Rusiye İmperiyasınıñ çar ve imperatorı. Rusiyede çoq avropalı reformalarını yapqan edi. Onıñ anası — Natalya Narışkina — qırımtatar mırzası Mordka Kubrat (Narış), qabilesinden edi. 1711 s. Prut seferini yaptı, amma qırımtatar ordusı tarafından qırşavlap, tek osmanlı vezirine qabar berüv Petroğa qırşavlavdan çıqmağa yardım etti. 1725 s. şahzadesiz (özü bir dane oğlan balasını, Alekseyni, öldürdi) öldi. Apayı sabıq köylü Yekaterina (Marta Samuilovna), imperatriçe oldı.

## Çarlığından evelki yılları

Petro 1672 s. mayısnıñ 30 (iyünniñ 9) künü doğdı :
 «В нынешнем во 180 году Маия в 30 день, за молитв Святых отец, Бог простил Царицу Нашу и Великую Княгиню Наталию Кирилловну, а родила Нам сына, благовернаго Царевича и Великаго Князя Петра Алексеевича всея Великия и Малыя и Белыя России, а имянины его Июня 29 числа».
— *Tolu qanunlar toplamı, cılt I, saife 886*

Doğğan yeri tam bilinmegen. Bazı tarihçılarğa köre Petro Moskva Kremlindeki Teremnoy sarayında doğdı, bir rivayetke köre ise doğğan yeri - Moskav yanındaki Kolomenskoye köyü.

Petronıñ babası olğan çar Aleksey Mihayloviçniñ çoq balası edi. Petro balalarından on dörtüncisi edi, lâkin çarnıñ ekinci apayı Natalyanıñ doğurğan birinci balası. İyünniñ 9-ında şahzade Çudov keşişhanesinde protopop Andrey Savinov tarafından vaftiz etilgen. Adı "Petro" dep qoyulğanınıñ sebebi belli degil. Bu ad ne Romanovlarda edi, ne Narışkinlerde.

1676 s. Petronıñ babası, çar Aleksey Mihayloviç, öldi. Petro o zaman üç yaşında edi. Petronıñ ağası Födor Alekseyeviç Aleksey Mihayloviçniñ vasiyi oldı. Petro tek başlanğıç tasil körgen ve ömür boyunca yañlışlarnen yazğan edi, onıñ söz zenginligi zayıf edi.

## İhtar


## Bağlantılar

## Bularnı da baqıp çıqıñız
Yeudiler

**Yeudiler** ya da **Çufutlar** ( "Yehudim") - İsrailde yaşağan samiy grupasından bir halq. İbrani tilinde laf eteyler.

## Menbalar
Çingeneler

**Çingeneler**, **Şingeneler** ya da **Romalar** — bir çoq memlekette yaşağan İndistan tamırlı bir halq. Roma tilinde laf eteler.

Qırımda yaşağan çingeneler eki gruppadan ibaret. Birinci gruppa - Qırım Hanlığı zamanında Qırımğa kelgen, qırımtatar tilinde laf etken özüne "urmaçel" degen çingenelerdir. Ekinci gruppa - Rusiye İmperiyası zamanında Besarabiyadan kelgen, roma tilinde laf etken, özüne "kırımlıdes" (*qırımlılar*), "kırım", "kırımurâ", "kırımitika roma" (*Qırım çingeneleri*) "tataritika roma" (*tatar çingeneleri*), "horahone roma" (*musulman çingeneleri*) degen çingenelerdir

## Menbalar
Bugayivka (Vinnıtsâ rayonı)

**Bugayivka** () - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Vinnıtsâ rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 325 kişi.

## Atıflar


## Tış Bağlantılar
* Историческая информация о селе Бугаевка
Canike

**Canike** (), ya da **Canike hanım** — Qırımda yaşağan belli bir hanzade, Qırq Yerniñ valisi, Toqtamışnıñ qızı, Edigeniñ apayı. Qırım Hanlığınıñ peyda oluv esnasında büyük bir rol oynadı.

XIV asırnıñ soñunda Qırımda doğdı. 1416 senesi o, öz maiyetinen Mekkege acılıqqa barıp keldi. Bu, cümle İslâm alemine pek tesir etti, Canike hanım islâmiy memleketlerde meşur oldı.

Canike hanım Qırım Hanlığınıñ Uluğ Ulustan ayırıluvında büyük bir rol oynadı. O, Qırım beyliginiñ ükümranı olaraq, Kiçi Muhammed ve Seyid Ahmetke qarşı küreşken ve ilk Qırım hanı olğan I Hacı Gerayğa yardım etti.

## İhtar

**Menbalar**
* 
* 
**Kitaplar**
* 
* 
* 
* 
* 
*
Reşid Mediyev

**Abdureşid** **(Reşid) Mediy oğlu Mediyev** (1880 s. — 1912 s.) — qırımtatar cemaat erbabı ve siyasetçisi. Rusiye İmperiyası ekinci Devlet dumasınıñ deputatı. 

## Tercimeial
Abdureşit (Reşit) Mediyev 1880 senesi Or şeerinde, fuqare qorantasında dünyağa kele. On yaşında ekende, Reşit babasından öksüz qala. Qorantanıñ dostu Ali Bodaninskiy onı ocalar seminaryasına oqumağa kirsete. Seminaryanı 1902 senesi alâ işaretlernen bitire ve Qarasuvbazarda ocalıq yapıp başlay. 

Anda belli ziyalılarnen tanış ola. Bu adamlarnıñ yardımlarınen Reşit Mediyev nevbetteki saylavlarda Qarasuvda ilki kere qırımtatarlardan şeer golovası olaraq saylana. Aynı zamanda o Tavriya guberniyasından Rusiyeniñ II Devlet dumasına delegat saylana. Böyleliknen Mediyev Devlet Dumasına kirgen birinci qırımtatar deputat olğan edi.⁣

Mediyevni Yaş Tatarlar areketinde eñ tesirli şahsiyeti dep tanımaq mümkün. Abdureşit beyniñ Qarasuvbazarda yaşağanı içün, bu şeer Yaş Tatarlarnıñ merkezi oldı. 1905 senesi ilk qış ayınıñ 31-nde ötkerilgen umumhalq toplaşuvda bir Cemiyet-i Hayriye qurulması qararı berilgen edi. Bu cemiyetniñ maqsadı yañı usulda çalışqan mektep ve ruşdiyelerni açmaq ve yaş istidatlı qırımtatarlarnı Türkiyege yollap oqutmaq edi. ⁣

1906 senesinde Reşit bey ‘Vatan Hadimi’ adlı gazetasını açqan ve Asan Sabri Ayvazovnen bu gazetanı 1908 senesine qadar alıp barğan edi. 1907 senesi aftada eki kere çıqqan ‘Musulmannıñ sesi’ serlevalı rus tilinde yazılğan gazetasını da çıqartqan edi. Zamanında Mediyevniñ maqaleleri Pariste neşir olunğan ‘Musulman’ adlı mecmuasında ve Bakuda çıqqan ‘Kaspiy’ gazetasında basılğan edi.⁣

Abdureşit Mediyevniñ ziyalılarnı teatr işine celp etüvi, keniş publitsistik faaliyetinen edebiyatımıznıñ o devirdeki inkişafına qoşqan issesi ve yaş istidatlarnıñ östürmesinde işleri diqqatqa lâyıqtır. Abdureşit bey Mediyev ağır hastalıqtan 1912 senesi vefat etti.⁣

## Menbalar
*''Боиович М. М.'' Члены Государственной думы (Портреты и биографии). Второй созыв. М.: Тип. Товарищества И. Д. Сытина. 1907. С. 333. 
* ''Усманова Д. М.'' МЕДИЕВ Решид Медиевич // Государственная дума Российской империи: 1906—1917. Б. Ю. Иванов, А. А. Комзолова, И. С. Ряховская. Москва. РОССПЭН. 2008.  C. 366. 
* Медиев, Абдурешид Медий-оглы // Крымология  
* QARASUVBAZAR: Абдурешид Медиев (1880—1912) 
* Ислам для всех! — Абдурешид Медиев — выдающийся сын крымскотатарского народа 
* Visit Petersburg — Абдурешид Медий-оглы Медиев  
* Армянск Информационный — Медиев Абдурешид (Решид) Медий-оглы (1880 — 16.05.1912)  
*Areket Vaqtı (chr., rus.)

## İhtar
İsmail Müftizade

**İsmail Müftizade** (1841 s. — 1917 s.) — qırımtatar mırzası, polkovnik ve siyasetçidir. Rusiye İmperiyasınıñ üçünci Devlet Dumasınıñ deputatı. 

## İhtar
* ''Боиович М. М.'' Члены Государственной думы (Портреты и биографии). Третий созыв. М.: Тип. Товарищества И. Д. Сытина. 1913. С. 326. 
* *Усманова Д. М.* Муфтий-Заде Измаил Мурза // Государственная дума Российской империи: 1906—1917. *Б. Ю. Иванов, А. А. Комзолова, И. С. Ряховская.* Москва. РОССПЭН. 2008. C. 387-388. 
* 3-й созыв Государственной Думы: портреты, биографии, автографы. — Санкт-Петербург: издание Н. Н. Ольшанскаго, 1910. Табл. 29. 
* Этапы жизни Исмаила Муфтий-заде // Голос Крыма, 02.02.2018 / №5 (148) / История и краеведение " 
* Famille Müfti-Zade
Cemile Osmanova

**Cemile Osmanova** (1957 s. Özbekistanda doğ.) — belli qırımtatar oyuncıdır. «Cemile» qırımtatar milliy oyunı ansamblini tesis etti. 2014 senesi Rusiye Qırımnı anneksiya etken soñ Qırımdan Türkiyege ketti.

## İhtar
Oçıtkiv

**Oçıtkiv** () - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Vinnıtsâ rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 588 kişi.
Crimean Tatars (media leyhası)

__NOTC__
**-{Crimean Tatars}-** ya da **Qırımtatarlar** — qırımtatar media leyhası. Leyhanıñ internet saytı, yutub kanalı ve içtimaiy ağlarda saifeleri bar.

## Atıflar
* Sayt
* -{Facebook}-
* -{VK}-
* İnstagram 
* -{Youtube}-
Stilâ

**Stilâ** (, ) — Qırımnıñ Bağçasaray  rayonında bir köy. XX asırnıñ ekinci yarısında ğayıp oldı.

## İhtar
Skomoroşkı

**Skomoroşkı** () - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Vinnıtsâ rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 1 435 kişi.


Скоморошки. Вулиця.jpg
Скоморошки. Сільрада.jpg
Скоморошки. Школа.jpg
Скоморошки. Дитсадок.jpg
Скоморошки. Клуб.jpg
Скоморошки. Амбулаторія.jpg
Скоморошки. Ставок.jpg
ССЗ.jpg
Skıbın (Vinnıtsâ rayonı)

**Skıbın** () - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Vinnıtsâ rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 116 kişi.

## Atıflar
* Skıbın. Verhovna Rada.
Kioto

**Kioto** (ya da **-{crh-latn: Kyoto; crh-cyrl: Кёто}-**, ) — Yaponiyaniñ ükümet emirnen tayinlengen bir şeeri.
Oxxxymiron

-{H|Oxxxymiron}-

**Oxxxymiron** (*Oksimiron*, ; 1985 senesi yanvarnıñ 31-inde Leningrad şeerinde doğ.), kerçek adı — **Miron Yanoviç Födorov ** () — Rusiyeli bir hip-hop icracıdır ve buking agentliginiñ -{«Booking Machine»}- sabıq müdiri. 2019 s. Moskvadaki protestlerinde iştirak etti. Onıñ eki albomı bar — -{*Вечный жид*}- (2011) ve -{*Горгород*}- (2015).

## İhtar
Adolf Gitler

**Adolf Gitler (Hitler)** ( -{adɔlf ˈhɪtlɐ}-; 1934 s. avgustnıñ 2 – 1945 s. aprelniñ 30) — alman siyasetçisi ve nutuqçısı, Milliy Sotsialistik Alman İşçi Fırqasınıñ (-{*Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei*; NSDAP}-) lideri (1921—1945), Almaniya reyhkantsleri (1933—1945) ve füreri (1934—1945). Üçünci Reyhniñ totalitar rejiminiñ tesisçisidir.

Onıñ  tışqı siyaseti Ekinci Cian cenkiniñ sebebi oldı. Halqara arbiy makemesi Gitlerniñ tesis etken teşkilâtlarını (NSDAP, SS ve başqaları) cinaiy dep tanıdı.

## Şuña da baqıñız
* Benito Mussolini
* İosif Stalin
* Fransisko Franko
* Mao Dzeduñ
* Hideki Toco
* Hirohito
* Gulag
* Holokost
* Stalin repressiyaları
* Natsizm
* Stalinizm
* Faşizm
* Kommunizm

## İhtar


## Kitapları
;Rusça
* 
* 
* 
* 
* 
* 

;Başqa tillerde
* 
* 
* 
*
Rusin tili

**Rusin tili** (öz adı: русиньскый язык, руська бисіда, руснацькый язык, руски язик) ya da **rusin tilleri** — esasen Ukrainanıñ Zakarpattâ vilâyetinde, Slovakiya ve Sırbistanda yaşağan, özüne "rusin" degen adamlar tarafından laf etilgen bir qaç tilniñ umumiy adı.

## Elifbe
Kiril elifbesi:

## İhtar
Lopatınka

**Lopatınka** () - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Vinnıtsâ rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 479 kişi.
Köy

**Köy** (eski qırımtatarca —  *Salay*) — meskün yerler türlerinden biri. Qasabadan daa balaban, amma şeer şeklinde qasabadan ve şeerden ise kiçik bir meskün yer. 

## İhtar


;Kitaplar
* Географічна енциклопедія України.&nbsp;— Т. 3.&nbsp;— К., 1993.&nbsp;— С. 173.
* Алфьоров М.&nbsp;А.&nbsp;Урбанізаційні процеси в Україні в 1945—1991 рр: Монографія/ М.&nbsp;А.&nbsp;Алфьоров&nbsp;— Донецьк: Донецьке відділення НТШ ім. Шевченка, ТОВ «Східний видавничий дім» 2012.&nbsp;— 552 с.
* Галицьке село: соціально-економічне життя та суспільно-політичні процеси (1919—1939) / Віталій Виздрик.&nbsp;— Львів: Ін-т українозн. ім. І. Крип'якевича НАН України, 2015.&nbsp;— 394 с., іл.&nbsp;— ISBN 978-966-486-1199-7
* Сільське суспільство Галицького Прикарпаття у XVI—XVIII століттях: історичні нариси: Моногр. / В.&nbsp;Ф.&nbsp;Інкін; Львів. нац. ун-т ім. І.Франка. Ін-т іст. дослідж.&nbsp;— Л. : Добра справа, 2004.&nbsp;— XX, 420 c.&nbsp;— (Моногр.; №&nbsp;2).&nbsp;— Бібліогр.: с. XXXIII-LXXIII.
* Фінансове забезпечення розвитку сільських територіальних громад: монографія / І. Сторонянська, А. Пелехатий; НАН України, Ін-т регіон. дослідж. ім. М.&nbsp;І.&nbsp;Долішнього.&nbsp;— Львів: ІРД ім. М.&nbsp;І.&nbsp;Долішнього НАНУ, 2014.&nbsp;— 190 c.&nbsp;— (Проблеми регіон. розвитку).&nbsp;— Бібліогр.: с. 166—181.
* 
*
Aqbaba

:*Bu maqale mifik mahlüq aqqında. Quş aqqında [[Küykenek]] maqalesini baqıñız*

**Aqbaba** — bir mifik qanatlı mahlüq, yarıarslan—yarıqartal. Şu mahlüq Qırım Hanlığınıñ tuğrasında bar edi, şimdiki vaqıtta Aqbabanı Qırımnıñ tuğrasına qaytardılar.

## Şuñı daa baqıñız
* Aqbaba — Taraq Taşta aqbardaqnıñ adı

## İhtar
Teymur Abdullayev

**Teymur Abdullayev** (1975 d.) — qırımtatar siyasiy mabüs.

## Bağlantılar
* Teymur Abdullayev hakkında Qırım.Aqiqat
Ahtem Seitablayev

**Ahtem Şevket oğlu Seitablayev** (1972 senesi dekabr 11-inde, Yangiul, Taşkent vilâyeti, Özbekistan ŞSC, ŞSCB) — belli qırımtatar rejissördır, «Qaytarma» filmniñ rejissörlığını etken.

## İhtar

IMDB
Saide Arifova

**Saide Arifova** (1916 s., Bağçasaray — 2007 s., Bağçasaray) — nemse işğali vaqtında 89 yeudi balasını qurtarğan qırımtatar qadınıdır. 1944 s. bütün qırımtatarlarnen Qırımdan sürgün etilgen.
Şargorod rayonı

**Şargorod rayonı** () - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde bir sabıq rayondır. Şimdi Jmerınka rayonı qısımı.

## Meskün yerleri
**[[Şeer]]:**
* Şargorod

**[[Köy]]ler:**
* Andriyivka
* Arıstivka
* Babına Dolına
* Borivske
* Budne
* Curın
* Derebçın
* Derevyankı
* Dovjok
* Dubınkı
* Fedorivka
* Gıbalivka
* Golınçıntsi
* Grelivka
* Homenkı
* İvaşkivtsi
* Kalınivka
* Kalıtınka
* Klekotına
* Konatkivtsi
* Kopıstırın
* Kozlivka
* Kropıvnâ
* Lopatıntsi
* Lozova
* Mala Derebçınka
* Malövnıçe
* Mıhaylivka
* Murafa
* Novi Homenkı
* Nosıkivka
* Pasınkı
* Penkivka
* Perepilçıntsi
* Pısarivka
* Plebanivka
* Pokutıne
* Politankı
* Polâna
* Rahnı-Lisovi
* Rolâ
* Rudanske
* Sadkivtsi
* Sapijanka
* Semenivka
* Sloboda-Şargorodska
* Strilnıkı
* Surogatka
* Teklivka
* Verbivka
* Volodımırka
* Yarove
* Yuhımivka
* Yuliyampil
* Zvedenivka

**[[Qasaba]]lar:**
* Lisnıçivka
* Lukaşivka
* Mışivske
* Olihı
* Sınöjupannıkı
* Yuliyampilske
Küykenek

**Küykenek** () — qırğıy (*-{Accipitridae}-*) ailesinden quş cınsı.

## Şuñı daa baqıñız
* Qartal
Aqquş

**Aqquş** () — papiy (*-{Anatidae}-*) familiyasından bir quş.

## Şuña da baqıñız
* Aqbaba (quş)
* Qartal
* Qaz
Arıstivka

**Arıstivka** () - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Jmerınka rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 190 kişi.
Papiy

**Papiy** — papiy (*-{Anatidae}-*) familiyasından bir quş.

## Resimler

Two ducks in the galapagos islands - santa cruz, ecuador.JPG|Galapagos adalarında papiyler
Duck 1024.jpg
Mandarin.duck.arp.jpg|Mandarin papiyi
Dendrocygna bicolor wilhelma.jpg|Yüzen bir kahverengi papiy (Dendrocygna bicolor).
Pekin ördek civcivi.jpg|Pekin papiy civcivleri


## Buñı daa baqıñız
* Qartal
* Aqquş
Ğolodomor

**Ğolodomor**, **Golodomor**, **Suniy açlıq** () — Ukrainada 1932-1933 seneleri başında İosif Stalin olğan sovet rejimi tarafından ukrainlerge qarşı yapılğan soyqırım eylemi. Bir qaç million ukrain adamı açlıqtan öldi.

## İhtar
;Menbalar

;Kitaplar
* Голодомор в Україні 1932‐1933 рр.: бібліогр. покажч. / упоряд.: Л. М. Бур’ян, І. Е. Рікун; редкол.: С. В. Кульчицький  (наук. ред.), О. Ф. Ботушанська (відп. ред.), В. Мотика; ред.  І. С. Шелестович ; ОННБ ім. М. Горького, Інст-т історії України НАН України. ― О., 2014. ― 685 с.
* Голодомор в Україні 1932—1933 років за документами Політичного архіву Міністерства закордонних справ Федеративної Республіки Німеччина / Упоряд. А.&nbsp;І.&nbsp;Кудряченко.&nbsp;— К. : НІСД, 2008.&nbsp;— 336 с.&nbsp;— К-2 [9(С2)24/Г61].
* Голодомор 1932—1933 років в Україні: причини, демографічні наслідки, правова оцінка: Матеріали міжнародної конференції (м. Київ, 25-26 вересня 2008&nbsp;р.) / Відп. ред. І.&nbsp;Р.&nbsp;Юхновський; Український інститут національної пам'яті.&nbsp;— К. : ВД «Києво-Могилянська академія», 2009.&nbsp;— 447 с.&nbsp;— К-2 [9(С2)25/Г61.
;Vesiqalar
* Полный архив документов 1930—1934 гг. на сайте МИДа России
* 6 декабря 1932 г.: ПОСТАНОВЛЕНИЕ СОВНАРКОМА УССР и ЦК КПбУ О ЗАНЕСЕНИИ НА ЧЕРНУЮ ДОСКУ СЕЛ, ЗЛОСТНО САБОТИРУЮЩИХ ХЛЕБОЗАГОТОВКИ (фотокопия, см. также текст на английском
* Документы о Голодоморе на сайте Государственного комитета архивов Украины.
** Список документов и телеграмм:
* 130 официальных рассекреченных документов, собранных Службой безопасности Украины. Опубликованы 18 августа 2006 г.
* Список лиц, причастных к проведению политики Голодомора
Yantıq

**Yantıq** (*cantıq*) — ananeviy Qırımtatar aşı. Mayasız hamırdan yapılğan, yağsız qavurılğan, etli börektir. Çiberekke oşay, amma yantıq iç yağsız qavurıla.
Anna Ahmatova

**Anna Andreyevna Ahmatova** (aqiqiy soyadı **Gorenko**, , 1889 senesi, iyünniñ 23 - 1966 senesi, martnıñ 5) — Kümüş devri vaqtında icat etken belli bir rus şairi, XX asırnıñ rus edebiyatında büyük bir sıma, Nikolay Gumilövnıñ apayı, Lev Gumilövnıñ anası.

Ahmatovanıñ yaqın adamlarından üçü stalin repressiyalarına oğratılğan. «Halq duşmanlarınıñ» analar ve apayları qaar-qasevetiniñ aqqında «Rekviyem» poemasını yazdı.

## İhtar
Mamay

**Mamay Alaş [[Qıyat]]** (Solhat 1335 s. — Kefe 1380 s.) — Qırımda doğğan ulu qıpçaq seraskeridir, Uluğ Ulusnıñ beklerbegi. Mamaynıñ kelecek nesilleri Ukraina qazaqlarınıñ şekillenüvinde iştirak ettiler.
## Tercimeial
1350 s. soñ Qırımnıñ baş valisi. 
## Ölüm
Qırımda ölgen ve Qırımdaki Şeyh Mamay köyünde defin etilgen.
## İhtar
Halh

**Halh** ya da **halh moğolları** (moñğolca *халх*, aytılışı [], halhalarnıñ adı türk sözünden "halq" asıl olğan bir adı) — Moñğol Ulusınıñ ealisiniñ çoqluğını teşkil etken moñğollarnıñ eñ büyük etnik gruppası.

## Tüpyazı
Aqsaq Temir

**Temir** (Çağatay tilinde: تیمور [*Timür, Timōr*] — *demir*), **Aqsaq Temir**, **Emir Temir**, **Lenk** ve **Timur Lenk** adlarınen de belli — Orta Asiyalı meşur bir türk serdar ve basqıncıdır. Balaban imperiyasını teşkil etti. Avropada Tatarlarnıñ imperatorı olaraq bilingen edi.

## İhtar
Dağıstan

**Dağıstan** — Rusiyede bir regiondır. Merkezi — Mahaçqala.

**[[Şeer]]ler:**
* Buynaksk (Temir Han Şura)
* Dagestanskiye Ogni
* Derbent
* Yizbirbaş
* Kaspiysk
* Qızılyurt
* Qızlar
* Mahaçqala
* Hasavyurt
* Yujno-Suhokumsk

**[[Şeer şeklinde qasaba]]lar:**
* Albörikent
* Accı-Suv
* Bavtoğay
* Belici
* Dubki
* Komsomolskiy
* Kâhulay
* Atlıboyun
* Memetqala
* Manas
* Novıy Kâhulay
* Yañı Solaq
* Semender
* Solaq
* Tarğu
* Töbe
* Şamilkala
* Şamhal

**[[Köy]]ler:**
* Agvali
* Akuşa
* Ahtı
* Babayurt
* Bejta
* Botlih
* Vaçi
* Gergebil
* Gunib
* Dılım
* Qarabudahkent
* Karata
* Kasumkent
* Qorqmazqala
* Kumuh
* Kurah
* Levaşi
* Macalis
* Muharremkent
* Mehelta
* Yañı Qayakent
* Novolakskoye
* Rutul
* Sergoqala
* Tarumovka
* Terekli-Mekteb
* Tlârata
* Tpig
* Urkarah
* Usuhçay
* Hebda
* Hiv
* Hunzah
* Huçni
* Tsunta
* Tsurib

## Eali

## Atıflar
Konstantin Kotov

**Konstantin Aleksandroviç Kotov** (, 1985 s. fevralnıñ 22, Moskva, Rusiye) — Rusiyeli muhalefet grajdan faaliyetçisidir. Moskadaki Protestlerinde istirak etti. «Qırımtatarlarnıñ Rusiye apishanelerge sürgün etilmesi»ne qarşı narazılığını bildirgen. Kotovnı dört yıllıq apis cezasına maküm ettiler.

2020 s., dekabrnıñ 17, 1,6 yıl keçkende soñ, Konstantin Kotov azatlıqqa çıqtı.

## İhtar
Lopatıntsi (Tulçın rayonı)

**Lopatıntsi** () - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Tulçın rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 100 kişi.
Stepan Razin

**Stepan Timofeeviç Razin** (, ya da *Сте́нька Ра́зин*) — bir don qazaqtır, 1670—1671 ss. isyanı başı. Razinıñ anası — qırımtatardır.

## İhtar
Uyğurlar

**Uyğurlar** — bir türk halqı. Qıtaynıñ parçası olğan Şarqiy Türkistannıñ tamır milletidir. Şarqiy Türkistanda 20 milliondan ziyade uyğur yaşay.

Evelleri uyğurlarnıñ öz yazısı bar edi, Uluğ Ulusnıñ bazı yarlıqları eski uyğur urufatında uyğur tilinde yazılğan. Olarnıñ tili pek şerefli edi. 

Şimdilik Qıtay ükümeti 2 mln ya da daa ziyade uyğur adamı mahsus qurulğan toplama lagerlerge yerleştirdi. Aq qorçalayıcılarnıñ aytqanlarına köre, Qıtay uyğurlarnı genotsidke oğrata.

## Menbalar
Yahya Peyğamber

**Yahya Peyğamber** яда Яхья ибн Закария,яда Яя (, , , ) - İsa peyğamberniñ zamandaşı, ulu vaiz ve peyğamber. Zekeriya peyğamberniñ oğludır. Musulmanlar, Sabiiyler ve Bahailer tarafından peyğamber qabul etile. Quran-ı Kerimde bir qaç yerde añıla. Hristianlıqta *Vaftizçi Yaya* kibi sevip sayıla ve aziz adam qabul etile.
Lisnıçivka (qasaba)

**Lisnıçivka** () - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Jmerınka rayonında bir qasaba. Ealisiniñ sayısı 19 kişi.
Kelencik

**Gelencik** (**Kelencik**, ) - Rusiyeniñ Krasnodar ülkesinde bir şeer. Ealisiniñ sayısı 77 212 kişi (2019 senesi).

## Bağlantılar
* https://gelendzhik.org/ - şeer saytı
Trostânets rayonı (Vinnıtsâ vilâyeti)

**Trostânets rayonı** () - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde bir sabıq rayondır. Şimdi Gaysın rayonı qısımı.

## Meskün yerleri
**[[Şeer şeklinde qasaba]]:**
* Trostânets

**[[Köy]]ler:**
* Berejanka
* Budı
* Çetvertınivka
* Demıdivka
* Demkivka
* Dubivka
* Glıboçok
* Gordiyivka
* İllâşivka
* Kapustânı
* Kıtaygorod
* Kozıntsi
* Krasnogirka
* Letkivka
* Mala Stratiyivka
* Mıtkivka
* Nova Obodivka
* Obodivka
* Olânıtsâ
* Oleksandrivka
* Pidlisne
* Savıntsi
* Skıbıntsi
* Torkanivka
* Trostânçık
* Tsıbulivka
* Velıka Stratiyivka
* Verhivka

**[[Qasaba]]lar:**
* Demkivske
* Dovjok
* Dubına
* Glıboçanske
* Ladıjınske
* Severınivka
* Verhivske
* Zelenıy Dovjok
Yalıñız Ağaç

**Yalıñız Ağaç** ya da **Novogrıgorivka** () - Ukrainanıñ Herson vilâyetinde Geniçesk rayonında bir köydir. Ealisiniñ sayısı 2408 kişi.

## Tarih
Toponim ilk olaraq 1788 senesi çıqarılğan nemse tilli bir haritada "-{Ienitsch Agosch}-" adınen añılğan.. Köyniñ temeli 1794 senesi qoyuldı. 1794 senesi poruçik Beymambet mırza Or Qapı çöllerinde (Alıñız) Yalıñız Ağaç degen yerniñ yanında on hane yerleştirilmesi içün topraq alğanı aqqında bir vesiqa saqlandı.. Soñra mında Tatar volost idaresi bar edi. 

Qırım cenkinden soñra bölgede yaşağan qırımtatar ve noğaylar basqı is etip çetelge köçip başladı. Eñ faal icret 1860-1861 seneleri oldı. Neticede Yalıñız Ağaçtaki evlerniñ çoqusı boş qaldı. Bu devirde Tatar volostı lâğu etildi. 

1862 senesi Tatar volost idaresiniñ binası kilse cemaatına berildi  ve 1881 senesi kilse qurulğanına qadar qullanıla edi .

1886 senesi Yüz Quyu volostı içindeki köyde 2211 adam yaşadı, 408 hocalıq, ibadethane, mektep, poçta stantsiyası, 8 skemle, tola zavodı ve 2 kervansaray bar edi, yılda 2 yarmalıq bar edi: martnıñ 17-sinde ve oktâbrniñ 26-sında, bazar künleri bazarlar açıla edi.
Çegerlı

**Çegerlı** () - Ukrainanıñ Herson vilâyetinde Geniçesk rayonında bir köydir. Ealisiniñ sayısı 444 kişi.
Kozıntsi (Gaysın rayonı)

**Kozıntsi** () - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Gaysın rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 747 kişi.
Tıvriv rayonı

**Tıvriv rayonı** () - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde bir sabıq rayondır. Şimdi Vinnıtsâ rayonı qısımı.

## Meskün yerleri
**[[Şeer]]:**
* Gnivan

**[[Şeer şeklinde qasaba]]:**
* Sutıskı
* Tıvriv

**[[Köy]]ler:**
* Borskiv
* Buşınka
* Çeremoşne
* Grıjıntsi
* Grışivtsi
* Guta-Şerşnivska
* Dovgopolivka
* Dubına
* Dzvonıha
* Fedorivka
* İskrivka
* İvankivtsi
* İvonivtsi
* Jahnivka
* Kalnışivka
* Kanava
* Klişçiv
* Kobeletske
* Kolühiv
* Krasnânka
* Krasne
* Krugı
* Kurnıkı
* Lanı
* Mala Vulıga
* Markivka
* Mayaniv
* Maydan
* Nove Misto
* Onıtkivtsi
* Pılâva
* Pırogiv
* Pidlisivka
* Polöva Slobidka
* Potuş
* Rahnı-Polövi
* Rogizna
* Selışçe
* Slidı
* Sokolıntsi
* Stroyintsi
* Studenıtsâ
* Şenderiv
* Şerşni
* Trostânets
* Urojayne
* Uyarıntsi
* Vasılivka
* Velıka Vulıga
* Voroşılivka
* Zarvanka
* Yarışivka

**[[Qasaba]]lar:**
* Guta-Buşınska
Caş tatarlarğa

**Caş tatarlarğa** (edebiy qırımtatarca — *Yaş tatarlarğa*) — 1921 senesi qırımtatar şairi Amdi Giraybaynıñ yazğan bir şiiri.

## Şiirniñ metni

  Ey, horlanğan, qullıq etken cigitler, caş tatarlar!
  Otqa, suvğa, qanğa qarşı qayaday taş tatarlar!
  Bu fursatta bizler kene parmaq tişlep qalmayıq,
  Halq sarı may üleşken soñ, bizler torta almayıq.

  Biz zamannı añlamasaq, zaman bizni añlamaz,
  Kültöbede aytışsaq da bizni kimse dıñlamaz.
  Kültöbeday kül bolır da, kökke uçıp ketermiz,
  İş keçken soñ: «Vay, şay eken» der de, peşman etermiz.

  Romanovlar, Nikolaylar bizni coymaq istedi,
  Avuz açıp bir söz aytsaq, ot saçtı, «sus» dedi.
  Tatar kene türlenmedi, aldanmadı, bitmedi,
  Bizni coymaq istegenler maqsadına cetmedi.

  Bu topraq top parçalansa, yerni cuvsa deryalar,
  Bütün dünya otqa cansa, öksüz qalsa keryalar,
  Bizler kene tatar bolıp, tatar tüsli catarmız,
  Tarihlarnı aqtardıqmı – bu sözlerge qanarmız.

  Qoşulsaq da, çalışsaq da, bir işke baş bolsaq da,
  Catlar kirgen qapılarğa biz de kirip tolsaq da,
  Kene işçi, calpaq taban, qara tatar, tatarmız,
  Bilmiymen men, ne küngecek bizler yantıq satarmız.

  Ay suv carıq, col tahtaday, tüm-tüz bolıp turğanda,
  Halq cıyılıp, sır sırdaşıp, yañı yaşav qurğanda,
  Neçün bizler anda-mında qorqa-pısa cüremiz,
  Çalışqanğa mısqıl ete, ya da dudaq büremiz.

  Halq toy ete, biz sarğuşmız, yuqlamağa dalğanmız,
  Suv sıyırnıñ qaymağınday uyuşqan da qalğanmız.
  Közimizni caltıratıp, qaltıray da turamız,
  «Kel, arqadaş, kel!» – deseler, bizler çette turamız.

  Arqadaşlar! Eger bizler şu qusurnı körmesek,
  Halqımızçün çalışmasaq, can talaşıp cürmesek,–
  Bizler, soysız, bozuq qanlı, atsız, cayav tatarmız,
  Çıqalmamız bastırıqtan, biz ebediy catarmız.

  Qattı küçli caş tatarlar, cıyılıñız, aydıñız,
  Demesinler catlar bizge: «Yıqıldıñız, taydıñız».
  Qoşuldıqmı – añlaşırmız, çalışırmız, çalışır...
  Şayte-şayte bu işlerge alışırmız, alışır.

  Yükselteyik bu caşlıqnı – avelensin, aylansın,
  Bütün tatar, caşı-qartı bir qazıqqa baylansın.
  «Ay, tatarlar! Siz dünyanı cutacaqsız», desinler,
  Bizler kene bağırayıq: "Aqqımıznı bersinler!"


## Atıflar

# Amdi Giraybay "Caş tatarlarĝa" ― Meşur şair Amdi Giraybaynıñ "Yaş tatarlarğa" şiiri müellifniñ eñ belli ve samimiy eserlerden biri sayıla. Milliy areket faallerine bu şiirni mıtlaqqa ezberden bilmek kerek edi. Baqıñız, nasıl duyğulı bu şiirni genç ve nazik Feride Osmanova oquy!
Temir

* Demir sözüniñ çöl şivesindeki şekli
* Temir - Qırımnıñ Qurman rayonında bir köy
* Aqsaq Temir ve ya Timurlenk - belli serdar ve emirdir.
Tatarım!

**Tatarım!** — qırımtatar  şairi Cemil Kermençikliniñ (tat, dağlı qırımtatar) yazğan bir şiiri. 

## Şiir

  Baş üstümde dolaşıyur bir bulut,
  Maña diyur: «Tatarlığı sen unut!»
  Hayır, dostum, sen bu dertten fariğ ol,
  Şu sözleri hatiriñde eyi tut:
  Sen ne dirseñ, tatar oğlu tatarım,
  Tatarlıqtır benim iftiharım!

  Lâtif baar ruzgârları küserse,
  Dört taraftan accı yeller eserse,
  Yerler, kökler, dağlar, daşlar, deñizler
  Yüz çevirip yollarımı keserse,
  Yol aramam, ortalıqta yatarım,
  Amma derim: tatar oğlu tatarım!

  Qorqunç şemşek iç durmayıp çaqarse,
  Er tarafı yıldırımlar yaqarse,
  Biñ yıl yağmur, burçaq, qar, buzlar yağup,
  Düşen seller ortalığı yıqarse,
  Yükselirim, alçalırım, batarım,
  Yer altına kirsem, yine tatarım!
 
  Dünya batsa, derya taşsa, çağlasa,
  Ay, küneş de qorqup qaçsa, ağlasa,
  Yedi qat yer, yedi qat kök birleşüp,
  Tatarlığı inkâr etse, saqlasa,
  Yeri, kökü bir-birine qatarım,
  İnkâr etmem, yine tatar, tatarım!

  Cebrail saña şaatlıq iderse,
  Mikail de qısmetiñi keserse,
  Azrailiñ elinde qılınç kelüp
  Esrafil de soñ süreni oqudurse,
  Uquq uzerinde biñ yıl yatarım,
  Red iderse, zorle derim - tatarım!

  Arş-i-ala ahirete enerse,
  Levh-i-mehfuz köz ögüme kelirse,
  Yedi ceennem, sekiz cennet, bir sırat
  Avaz keser, tatar degilsiñ derse,
  Cümlesini bir tarafa atarım,
  Ceenneme kitsem, yine tatarım!

  Almanlar da senden taraf olurse,
  Cennet gurilerinden soralırse,
  Er millete cennetten yer verilirse,
  Tatar olan, cennetten quvulırse,
  Abdiya-cihanda yanarım,
  Lâkin yine tatar, tatar, TATARIM!
Tatar tügülmen, degenlerge!

**Tatar tügülmen, degenlerge!** — qırımtatar ulu şairi Bekir Çoban-zadeniñ 1919 senesi yazğan bir şiiri. 

## Şiir

Süñlün cılınıñ dördünci ayında,
Macarlar eliniñ bir qızğın cayında…

Cetişti Batı han qart Dunay boyuna…
Haberler ciberdi yavurlar soyuna…

«Habersiz keldiler, deme soñ duşman,
Atıñnı egerle, yayıñnı quşan!..»

Yavurlar, dinleri tatardan ayrı:
Frengi, germanı, o mürtet macarı…

Bekletmiy cetişti, külüşip, oynap,
Collarda tusnaqlar, elçiler qaynap…

Haçların taqtılar öpip moyunğa, 
Kör, topal erenler ep keldi oyunğa…

«Barbarlar, bularnıñ soğuşı oyun…
Din, bilgi qolıman qırayıq soyun…»

Diy edi Avropa, bu yavur oppa…
Tatardan körmegen bir yahşı sopa…

Tatarlar turdılar çıñların cırlap, 
Yayların, atların altunman sırlap…

Bir soğuş boldı şay… Ah, Acem körse!..
Firdevsiy bulardan bir destan örse!..

On kere saldırdı cavur şay gürlep, 
On kere qanıman yerlerni kirlep…

Oy, tatar balları bar edi cenkte, 
Bularnıñ torunı Cengiz de, Lenk de…

Tütme-tüt boldı ay, bayraqlar qolda, 
Qoraylar toz boldı, sel aqtı colda…

Ay, urdı cigitler narasız, sessiz…
Bir künde cığıldı Avropa essiz…

Yetmiş bir milleti boynunı egdi…?-
«Amenna!» dediler, Batı han ceñdi…

Batı han qolunda kemigi, eti…
Avropa o vaqıt «Tatarman!» dey edi…

O aqşam bir dügün yasadı tatar, 
O aqşam kerekmiy cıldızlar, aylar…

Çın tatar bulardır, qaytarma bilgen, 
Tatarca cırlağan, ölümge külgen…

Bar tatar tek bugün caşağan bolsa, 
Bugünçün tuvğan da aşağan bolsa…

«Biz tatar tügülmiz!»,&nbsp;— dey bugün dönme, 
Elbette, tügülsiñ, ay, bayğuş köle…

Sen bugün oytalıq, ırğatsıñ, çoban!
«Tatarman!»&nbsp;— deseñ de, tabılmaz inanğan…

Seniñ bu inkârıñ qorqudan kele…
«Men tatar tügülmen!»&nbsp;— Avropa küle…

Azğana yüregiñ bolsa tek seniñ,
Añlasañ cigitlik ne demek ekenin…

Tanısañ Batını, Cengizni yahşı,
Aqar da közleriñ ökürli yaşı.

«Tatarman!»&nbsp;— der ediñ, kökregiñ tüyip, 
«Tatarman!»&nbsp;— der ediñ öz tiliñ süyip…

Sen tatar tügülsiñ, soğuşta bolmay, 
Bir Batı çığıp da, qamçısın almay…

Tatarsıñ toy bolsa, tac, taht tursa, 
Bir Cengiz qopıp da, ayağın ursa…

Soğuştan burun da er sözü inkâr, 
Soğuşlar bitken soñ alayı tatar…

Qabışqan betiñde bolmasa eski
Batırlar soyunıñ al qanı, süyegi…

Bazı bir sözüñde bolmasa izi, 
Burunğı cigitler duyğusı, sesi…

Oşasañ bütünley duşmanğa, cavğa,
İç tüşkün körmesem qılıçqa, atqa…

Seniñmen der edim men de: «Coq tatar!
Batıman, Cengizmen kömüldi barabar…»
Qorqmañız, Tatarlar!

**Qorqmañız, Tatarlar!** — qırımtatar şairi Şakir Selimnıñ (1942 – 2008) 2000 senesi yazğan bir şiiri. 

## Şiir

Ey siz, öz adından qorqqan tatarlar,
Mashara olmañız, kene satarlar!
Aytıñız, tatardan qorqmağan kim bar?
Olurmı, qardaşlar, qorqudan inkâr?!

Oğuzman, qıpçaqman degenden köre
«Tatarman!» deseñ olmazmı, törem?
Bu addan duşmannıñ yuqusı qaça,
«Tatarva» dünyağa şan-şüret saça.

Bu adnen buv kibi ğayıp olmazsıñ,
Bu adsız Vatanğa saip olmazsıñ.
Yoq, bu ad bizlerge lağap degildir,
«Lağap» degenlerniñ başın egildir.

Mesele lağapta ve adda degil,
Mesele&nbsp;— cigitlik, cesürlikte, bil!

Baş saqlap qaçsañ «dubinkalardan», 
Yavnı fırlatmasañ uçurım-cardan, 
Duşman vaqıf olsa er bir sırıñdan,-
Söyle, ne fayda bar böyle «Qırımdan»?

Elge taş alıp da atmasañ eger,-
Üstüñe kene de yün-teri cabın,
Qobaña bar da, taşlarğa abın!…

Cınğızdan çoq evel biz mında edik,
Aslında biz mında doğğanmız dedik;
Barsın, «uçonıyın» biñ mana tapsın,
Tatardan vazgeçmem, ne yapsa yapsın!

Bütün milletlerin menden töregen,
Asiyañ, Avropañ köz qıpıp yürgen,
Tamırın-hamırın rus menden alğan,
Qara mazinleriñ Qaramzin olgan.

Baq sen, kubanlıman degen qazaqqa,
Epsiniñ qanında tatar taparsıñ,
Soñ nasıl eter de adıñ satarsıñ?

Ey, Sen Vatandaşım, terence oylan,
Şu şanlı adıñnen küreşke şaylan!
Slavânsk-na-Kubani

**Slavânsk-na-Kubani** () - Rusiyeniñ Krasnodar ülkesinde bir şeer. Ealisiniñ sayısı 66 829 kişi (2019 senesi).

## Bağlantılar
* şeer info
Lipka tatarları

**Lipka tatarları** – Litvaniya, Belarus ve Lehistanda yaşağan bir halq. Bazıda qırımtatarlarnıñ bir gruppası olaraq sayıla. Qırım Ulusı, Qırım Hanlığından ve noğay ordularından Ulu Litvaniya Prinsligi topraqlarına (Qıpçaqlarnıñ qadimiy topraqlar [Kıyivnı ve başqa şeerlerini Hacı Geray han minnetdarlıq bildirmek içün Litvaniya kinyazge bağışlandı]) keldiler.

## Menbalar
Dobruca tatarları

**Dobruca tatarları** (**Romaniya tatarları**, **Bulğaristan tatarları**) — Romaniyanıñ şarqında ve Bulğaristannıñ şimal-şarqında bulunğan Dobruca regionında yaşağan qırımtatarlar. Dobruca tatarları - qırımtatarlarnıñ bir grupasıdır, olarnıñ ecdatları XVIII asırnıñ soñunda - XIX asırnıñ ortasında Qırımdan o zaman Osmanlı devletiniñ parçası olğan Dobrucağa köçken. Qırımtatar tiliniñ çöl şivesinde laf eteler. XX asırda Dobrucada laf etilgen çöl şivesiniñ negizinde ayrı bir edebiy norma şekillengen. Romaniya tatarlarını temsil etken esas teşkilât -Romaniya Musulman Tatar Türkleri Demokrat Birligi

## Bağlantılar
* Romaniya Musulman Tatar Türkleri Demokrat Birligi
Lugovoye-2

**Lugovoye-2** — Aqmescitniñ bir maallesi.

## Lugovoye-2-niñ soqaqları
* Haytarma
* İnsaf
* Hayat
* Küreş
* Badem
* Qısmet
* Nasihat
* Ay Vasıl


Луговое-2, 2019, 01.jpg
Луговое-2, 2019, 02.jpg
Луговое-2, 2019, 03.jpg
Луговое-2, 2019, 04.jpg
Луговое-2, 2019, 06.jpg


## Menbalar
* -{Crimean Tatars: Жители микрорайона Луговое 2 добиваются переименования своих улиц — ''YouTube''}-
* -{Crimean Tatars: Жители микрорайона Луговое-2 продолжают борьбу за переименование улиц — ''YouTube''}-
Guta-Şerşnivska

**Guta-Şerşnivska** () - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Vinnıtsâ rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 92 kişi.
Tirupati

**Tirupati**  - İndistannıñ Andhra Pradeş ştatında induizm dininde muqaddes olaraq tanılğan şeerdir. Tirupatide 459985 adam yaşay. Meydanı - 28,86 km².
Deogarh

**Deogarh**  - İndistanda induizmniñ muqaddes şeeridir. Deogarhta 203116 adam yaşay. Meydanı - 337 km².
Kanava

**Kanava** () - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Vinnıtsâ rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 160 kişi.

## Galereya

Рафтинг на канавських порогах.jpg|Aq Suv bosağalarında rafting
На фестивалі "Мамина піч" в Канаві.JPG|“Ana furunı” festivali
Джерело молодості Святої Ангеліни.jpg|Aziz Angelina “yaşlıq menbası”
Вид на Південний Буг з канавської скелі.JPG|Kanavankadi bir qayadan körülgen Aq Suvnıñ manzarası
Могила царського ад'ютанта Романа Кушніренка.JPG|Çar adyutantı Roman Kuşnirenkonıñ qabiri
Інтер’єр садиби «Родинне гніздо».jpg|“Qoranta yuvası” çiftliginiñ içi
Vaşington (eyalet)

**Vaşington** () — şimal-ğarbiy Amerika Qoşma Ştatlarında bir ştat. Paytahtı — Olimpiya.

## Şuña da baqıñız

* Vaşington (şeer)
Köktürk tili

**Köktürk tili** köktürklerniñ tili.

Bilge Qağan yazuvından bir bölümniñ Qırımtatarca tercimesi ;

*Türk oğuz biyleri sözümni yahşı eşitiñiz üstte kök basmasa astta cer deñiz teşilmese seniñ eliñni destüriñni kim boza ?*

*Ey Türk milleti qaltırap özüñe qayt . seni kötergen Bilge Qağanğa erkin eliñe qarşı yañılış qıldıñ yaman vaziyetke tüşürdiñ. Milletniñ adı yoq bolmasın dep Türk milleti içün kece yuqlamadım kündüz oturmadım qardaşım Kültegin ve eki şadnen ölüp bitkence tırışdım halqımnı kötermek içün iş yasadım ...*

Eki söz arasında ayırğıç bolaraq eki noqta (:) qullanılğan 

*tañrı : yarlıqağanı: içün : özümde : bahtım : bar :  dep : qağanlıqqa : oturdım : yalanğaç : bolğan : halqnı : kiygizdim : açlarnı : toyğızdım* 

*üstte : kök : astta : qara : topraq : yaratılğanda : ekisi arasında : ademoğlı : yaratılğan : ademoğlı : üstünde : atam : bumın qağan : istemi qağan : oturğan*
Katarmal

**Katarmal** - İndistanda, Uttarahand ştatınıñ, Almora rayonında, Kumaonda bir köydir. Katarmalda IX asırğa ait Surya mandiri (küneş ibadethanesi) bar.
Gazeta

**Gazeta**, **gazet** ve ya **ceride** - içinde haber, yañılıq, malümat, tapmaca ve reklama olğan, adetince alçaq maliyetli kâğıt qullanaraq basılğan ve tarqalğan bir neşir olıp, halqqa şimdiki olğan şeylernen bağlı malümat berme usulıdır.
Mathura

**Mathura** - İndistanda induistler tarafından muqaddes olaraq tanılğan şeerdir. Mathurada ilâh Krişna doğdı.
Nove Misto (Vinnıtsâ rayonı)

**Nove Misto** () - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Vinnıtsâ rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 789 kişi.
Eklizi Burun

**Eklizi Burun** (, )  - Çatır Dağ yaylasınıñ eñ yüksek noqtasıdır.

Eklizi Burundan dülber bir manzara açıla. Andan Qırımnıñ bütün yalı boyunı, küneşli̇ avada atta Kezlevni̇ körmek mümkün. Bu yerler turi̇stler arasında da pek populâr. Er yıl vatandaşlarımız sürgünli̇k qurbanlarını añmaq maqsadınen Çatır Dağnıñ töpesi̇ne köteri̇leler.

"Ekli̇zi̇" sözü yunancadan "ki̇lse" olaraq terci̇me eti̇le. Seyahatçı Sumarokov dağnıñ töpesi̇nde Panagi̇ya ki̇lsesi̇ni̇ñ vi̇raneleri̇ körüne dep, qayd ete edi̇. Lâki̇n şi̇mdi̇ki̇ vaqıtqa qadar bunı tasdıqlağan i̇ç bi̇r şey tapılmadı. 

Çatır Dağnıñ ğarbi̇y töpesi̇ni̇ Qırımnıñ eñ yüksek noqtası dep, yañlış sayalar. Ekli̇zi̇ Burunnıñ yüksekli̇gi̇ 1527 metr, Orman Qoşnıñ i̇se 1545 metrni teşki̇l ete. 

## Menbalar
Crimeantatars.club
Veli İbraimov

**Veli̇ İbrai̇mov** (1888 - 1928) - qırımtatar ve sovet cemaat-siyasiy erbabı.

## Tercimeial
Veli̇ İbrai̇mov tek başlanğıç tasi̇lni̇ ala bi̇ldi̇. O, fuqare qorantada doğğanı i̇çün 12 yaşından başlap, ammal, kassi̇r ve basmahanede i̇şçi̇ olıp çalıştı. Veli İbrai̇mov Romaniya ve Bulğaristanğa i̇cret etken qırımtatarlarnı Vatanğa qaytaruv leyhasınıñ teşebbüsçi̇si̇ edi̇. Qaytıp kelgen vatandaşlarnı Qırım çölleri̇nde yerleşti̇recek edi̇ler. Faqat, leyha ükümet tarafından desteklenmedi̇. Qırımtatarlar yeri̇ne, topraq yeudi̇y qorantalarına ayırıldı. Çar ordusınıñ sabıq ofi̇tseri̇ Amet Hayserov Veli̇ İbrai̇movnıñ meslekdeşi̇, kâti̇bi̇ edi̇. Bi̇r vaqıtları, o, bolşevi̇klerge qarşı küreşi̇p, 1921 senesi amni̇sti̇yağa oğradı. Veli İbrai̇movnı 1927 senesi i̇yül ayında Ari̇f Çolaqnı öldürüvnen qabaatladılar. Bundan da ğayrı, qabaatlavlar arasında "terakt", "aydutlar taqımında i̇şti̇rak" ve "ükümet malınıñ masraf eti̇lmesi̇" de bar edi̇. Veli İbrai̇movnı ölüm cezasına üküm etti̇ler. 1928 senesi mayıs 9 künü qurşunğa ti̇zdi̇ler. Ükümni̇ amelge keçi̇rgen soñ, mi̇lli̇y erbapnı "mi̇lletçi̇li̇k"nen de qabaatladılar. Veli̇ İbrai̇mov Stali̇nni̇ yahşı tanıy edi̇. Api̇ske alınğan soñ, refi̇qası Ni̇yar hanım Stali̇nnen körüşti. Ni̇yar hanım: "Koba, Veli̇ qabaatsız olğanını bi̇lesi̇ñ de", - dep qandırmağa tırıştı. Stali̇n İbrai̇movnı çetelge yollamağa vade etti̇. Lâki̇n sözüni̇ tutmadı. Veli İbrai̇movnıñ refi̇qası balaları Ti̇mur ve Ceni̇ke Qırımdan qaçmağa mecbur oldı. Stali̇nni̇ñ ölümine qadar olar özleri̇ne başqa adlar alıp, gi̇zlendi̇ler. Veli İbrai̇mov qurşunğa tizilgen soñ, ükümet eñ körümli̇ qırımtatar zi̇yalılarını bi̇rer-bi̇rer yoq etti̇. 1990 senesi i̇yün 20 künü Veli İbrai̇mov Rusi̇ye Federatsi̇yası yuqarı mahkemesi̇ tarafından aqlanğan edi̇.

## Bağlantılar
* -{Т. Б. Бикова. Ібраїмов Вели // Енциклопедія історії України : у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. ; Інститут історії України НАН України. — К. : Наук. думка, 2005. — Т. 3 : Е — Й. — С. 392. — 672 с. : іл. — ISBN 966-00-0610-1.}-