open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mangup Qale

**Mangup Qale** (, ) — qadimiy qale şeeri, Feodoro knâzlığınıñ paytahtı, soñra osmanlı qalesi. Qırımda Bağçasaray bölgesinde Qoca Sala köyü civarındaki Mangup platosında (Baba qaya dağı) buluna. Şeerde bir qaç asırdan berli kimse yaşamay.

## Ad
Mangup Qaleniñ şimdiki adı (peyda oluvınıñ bir qaç versiyası bar) tek 1475 senesinden soñ tarqaldı. XIV-XV asırlarda şeer Feodoro olaraq belli edi. Bazı tarihçılarğa köre Mangup ve Doros adlı VII-IX asırlarnıñ bizans şeeri aynı bir şeerdir.

Rus tilşınası Oleg Trubaçövniñ fikrine köre, Mangup Qaleniñ adı ind-avropa «man kap» — «dağlarnıñ anası» sözlerinden kele. Soñra qırımtatarlar şu isimni «Baba dağ» — «babanıñ dağı» dep tercime ettiler. Amma ilk sefer Mangup adı X as. hazar menbalarında peyda ola. Onıñ içün o, ind-avropa tillerinden degil, türk tillerinden kelip çıqqanı aqqında aytmaq mümkün. Bunen beraber, tarihçı Oleg Vusnıñ fikrine köre, Mangup adı qadimiy german tillerinden kele, çünki belli ki, Mangup Qale civarlarında bayağı vaqıt gotlar yaşağan ediler.

*

## İhtarlar

## Edebiyat

* *Вус О.&nbsp;В.* Оборонна доктрина Візантії у Північному Причорномор'ї: інженерний захист Таврики та Боспора в кінці IV –– на початку VII&nbsp;ст. –– Львів: Тріада Плюс, 2010. –– 304 с.
* Герцен А. Г., О.&nbsp;А.&nbsp;Махнева-Чернец. Пещерные города Крыма.&nbsp;— Севастополь, 2006.
* Могаричев Ю.&nbsp;М.&nbsp;Пещерные города в Крыму.&nbsp;— Симферополь, 2005.
* Горный Крым. Атлас туриста / ГНПП «Картографія», Укргеодезкартографія ; ред.: Д.&nbsp;И.&nbsp;Тихомиров, Д.&nbsp;В.&nbsp;Исаев, геоинформ. подгот. Е.&nbsp;А.&nbsp;Стахова.&nbsp;— К. : ДНВП «Картографія», 2010.&nbsp;— 112&nbsp;с.

## Menbalar ve bağlantılar

* *Д.&nbsp;Я.&nbsp;Вортман*. Мангуп (Мангуп-Кале), археологічна пам'ятка і давнє місто // Енциклопедія історії України : у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. ; Інститут історії України НАН України. — К. : Наукова думка, 2009. — Т. 6 : Ла — Мі. — С. 486. — 784 с. : іл. — .
* План Мангупського городища
* Неофіційний сайт Мангупської археологічної експедиції
* Статті Герцена з історії та археології Мангупа
* Схема оборонних споруд фортеці
* Фотогалерея Мангупа
* Археологічні знахідки
* Фрески південного монастиря на Мангупі
* Фотографії Мангупа
* Сайт пещерного города Мангуп-Кале
* Ізборник
Davul

**Davul** - bir rezonator üzerine kerilgen teriden (bugün pergament, plastik, neylon da qullanıla) yasalğan bir taqım urma çalğı aletiniñ umumiy adıdır. Davul, davul tayaçığınen ya da ellernen çalınır. Davul, yürek çarpıntısınıñ sesini tasvirlemek içün yaratılğan alettir.

## Tarih
Eñ eski urma çalğı aleti Ukraina topraqlarında tapıldı. Çerkası vilâyetiniñ Kaniv rayonındaki Mezıriç köyü yaqınlarındaki paleolitik bir menzilde tapılğan bir alet qararnen m.e. 13-ünci biñyıllıqta yasalğan. Bu, diger çalğı aletlerinen beraber qadimiy avcılarınıñ evlerinden birinde tapılğan savatlı bir mamut qafasıdır .
Tac Mahal

**Tac Mahal** - İndistannıñ Agra şeerinde 1631-1654 seneleri qurulğan dürbe. İslâm dürbe mimarlığınıñ eñ müim eserlerinden biri kibi qabul etile. Baburiylerniñ 5-nci ükümdarı Şah Cihannıñ 1631 senesi iyünniñ 17-sinde yaş keçingen apayı Mümtaz Mahal içün o devirdeki devletniñ paytahtı olğan Agrada Yamuna özeniniñ yalısında qurdurılğan. İçinde Mümtaz Mahalnıñ ve 1666 senesi ölgen padişa Şah Cihannıñ mezarları bar.

*Tac* (urdu tilinden) - *tac* ya da *mañlaylıq*. *Mahal* ise *saray*, *ev* ya da *kâşane* demektir. 

Tac Mahalnıñ yüksekligi 74 metrge yete. Onıñ temelinde 95 merden ziyade taraflı kvadrat platforması tura. Dürbeniñ köşelerinde dört minaresi bar.

Duvarlar perdalanğan mermerden yapılğan, tıştaki bazı yerlerinde qırmızı qum ile tamamlanğan. Pencelerde ve kemerlerde qafes oymalı parmaqlıqlar bar. Yerastı dürbelerniñ keçitleri üstünde arap ariflernen Qurandaki sureler yazılğan.
Qarılğaç yuvası

**«Qarılğaç yuvası»** — mimarlıq ve tarih abidesi, Gaspra qasabasında Ay-Todor burnunıñ 40 metrlik qayasında buluna. 

Qurulış orta asır rıtsar sarayına oşay. Qarılğaç yuvası cenübiy Qırımnıñ timsalidir.

## Tarih

1877—1878 ss. rus-türk cenki zamanlarında Qırımğa yaralanğan general keldi. Oña tahta evçikni qurdılar (o zamanları cenk qaramanlarına evlerni bağışlay ediler). Birinci saibi bu yerni «sevgi sarayı» olaraq adlandırdı.

Ekinci saibi ekim A. Tobin oldı. Ölümden soñ onıñ apayı evçikni Moskvadan kelgen bazırgân qadını Rahmaninağa sattı. O, binanı yıqtı, onıñ yerinde de «Qarılğaç yuvası» adınen belli olğan tahta saray peyda oldı. 

Zemaneviy körünişni «Qarılğaç yuvası» baron Şteyngel sayesinde aldı.

Birinci Cian cenki başında saraynı Moskvadan kelgen bazırgân satın alıp, içinde restoran açtı. Lâkin o, birazdan öldi, ve restoran qapatıldı.

### Zelzele
1927 senesi Qarılğaç yuvası küçlü zelzele neticesinde viranege çevirilgenine az qaldı. «Yuva» dayandı, amma temeli olğan qaya zarar kördi. Yuqarı meydançığından binanıñ ortasına qadar teren çatlaq peyda oldı. Tayanğıç olğan binanıñ bir qısmı deñizge eşilip, közetici meydançıq uçurım üstünde asılıp tura edi. Saraynıñ alı telükeli olaraq tanıp, belli olmağan vaqıtqa qapattılar. 

### Zemaneviy vaqıt
Bügün Qarılğaç yuvası içinde olğan restoran restavratsiyağa qapatılğan. Onıñ etrafında ise, çeşit hatıra şeylerini satın almaq mümkün. 

## Menbalar

* «Qarılğaç yuvası» resmiy saytı
* crimea.ru
* «Qarılğaç yuvası» sarayı
* «Qarılğaç yuvası»&nbsp;— Qırımnıñ ziyaret varaqası

## Edebiyat

* Горный Крым. Атлас туриста / ГНПП «Картографія», Укргеодезкартографія ; ред.: Д.&nbsp;И.&nbsp;Тихомиров, Д.&nbsp;В.&nbsp;Исаев, геоинформ. подгот. Е.&nbsp;А.&nbsp;Стахова.&nbsp;— К. : ДНВП «Картографія», 2010.&nbsp;— 112&nbsp;с.
Sarı deñiz

**Sarı deñiz** ( — *-{Guangay}-*;  —*-{Gvange}-*, ) - Qıtay ve Koreya yarımadası arasında Tınç okeannıñ ğarbiy qısmındaki yarım qapalı kenar deñizidir.

## Deñizniñ sıñırları
Halqara gidrografik teşkilâtı, Sarı deñizniñ sıñırlarını şöyle tayin ete: Sarı deñiz, Yapon deñizinden Cenübiy Çolla vilâyetinde Henam yarımadasınıñ cenübiy kenarından Çecu adasına qadar sızığınen ve Şarqiy Qıtay deñizinden Çecu adasınıñ ğarbiy kenarından Yandzı özeniniñ ağzına qadar sızığınen ayırılğan.
Lüdvig van Bethoven

**Lüdvig van Bethoven** (, -{[ˈluːtvɪç fan ˈbeːtˌhoːfn]}-; 1770 s. dekabr 16, Bonn — 1827 s. mart 26, Viyana) — alman bestekârı ve pianinocısı, «Viyana klassik mektebiniñ» soñ vekilidir.

Bethoven, klassitsizm ve romantizm devirleri arasındaki klassik muzıkanıñ baş sımasıdır, dünyada eñ çoq icra etilgen bestekârlardan biridir. Bethoven yaşağan zamanında olğan janrlarnıñ episinde (operalar, dramatik spektakller içün muzıka, hor eserleri) yarata edi.

Bethovenniñ mirasında aletli eserler eñ müim olaraq sayıla, olarnıñ arasında fortepiano, kemane ve violonçel sonataları, fortepiano ve kemane içün kontsertler, kvartetler, uvertüralar ve simfoniyalar bar. Bethovenniñ yaratıcılığı, XIX ve XX asırlardaki simfonizmge pek tesir etti. 

## Bağlantılar
* *М.М.&nbsp;Гордійчук*. Бетховен // УРЕ
* Beethoven Scores  + audio & MIDI.
* Вільні ноти авторства Людвіг ван Бетховен на сайті International Music Score Library Project (IMSLP)
* Ноти творів Бетговена на сайті проекту Mutopia
* Бетговен&nbsp;— стаття на сайті Союзу обдарованої молоді
* Людвіґ ван Бетговен. Гайліґенштадтський заповіт (укр. переклад)
* Людвіґ ван Бетговен. Лист «Невмирущій коханій» (укр. переклад)
* Людвіґ ван Бетговен. Бабак (аудіо) (укр. переклад)
* Людвіґ ван Бетговен. Пісня про блоху (аудіо) (укр. переклад М. Лукаша)
* Людвіґ ван Бетговен. Пісня про блоху (аудіо) (укр. переклад Д. Ревуцького)
* Бетховен, Людвіг ван (Beethoven, Ludwig van)  / Сайт Наукової бібліотеки Національного університету «Острозька академія»
* https://dovidka.biz.ua/bethoven-tsikavi-fakti/ / Бетховен: цікаві факти. (Довідник цікавих фактів та корисних знань)
* І. Соллертинський. «Фіделіо» (укр.)
* В. Буколик. Людвіґ (укр.)
* В. Одоєвський. Останній квартет Бетговена (укр.)

## Menbalar
Lui Armstrong

**Lui Armstrong** (; 1901 s. avgust 4, Nyu Orleans, ABD — 1971 s. iyül 6, Nyu York, ABD) — amerika caz çalğıcı, borazancı ve yırcısı, Amerika Birleşken Devletlerinde "caz qıralı" olaraq bellidir.

Lui Armstrong 1920 ss. Çikago şeerinde «Hot-Vayf» ve «Hot-Seven» gruppalarınen beraber yazğan yırları yardımınen meşur oldı. 1922 s. Çikago şeerinde Co Oliverniñ orkestrinde çalmağa başladı. Filmlerde rol oynay edi.

Çikagoda «Kreol caz-bend» azası olaraq Lui Armstrong ilk yırlarını yazıp yayınladı. 1924 s. apayı Lil Hardinniñ söylegeni kibi mustaqil karyerasını başlattı. 1925 s. Lui Armstrong «Sıcaq beş» — ilk caz improvizatsiya ansamblini teşkil etti. O yılları yazıp alınğan yırları, caz klassikasınıñ altın kitabınıñ ilk saifesi sayılır. Başta bu «sket» (borazannıñ sesine taqlit etüv) edi.

## Bağlantılar
* Луї Армстронг&nbsp;— Король джазу
* Биография Луи Армстронга  на сайте pro-jazz.com 
* louis-armstrong.net&nbsp;— Sony BMG Music Entertainment
* Louis Armstrong by Nat Hentoff
* Obituary, NY Times
* Quotes and tributes
* Discography
* Filmography @ imdb.com
* The Louis Armstrong Society Jazz Band
* Louis Armstrong: A Life in Music&nbsp;— slideshow by *[[Life magazine]]*
* ''Seeing Black'' jazz critic on the Uncle Tom question
* the official website of the Louis Armstrong House & Archives
* «Louis Armstrong Transcription Project&nbsp;— john p birchall»
* Louis Armstrong at pbskids.org
* David Margolick, The Day Louis Armstrong Made Noise
* Smithsonian Louis Armstrong: A Cultural Legacy
* Louis Armstrong at NPR Music
* Louis Armstrong: discography and early recordings (Real Player format)  on the Red Hot Jazz website.
* Milestone Louis Armstrong recordings  at Three Perfect Minutes
* Louis Armstrong's autobiography online book
** «Satchmo&nbsp;— My Life in New Orleans(1954)» free download
** «Satchmo&nbsp;— My Life in New Orleans»  another website

## Menbalar
Qaytarma (ansambl)

**Qaytarma** &nbsp;— devlet qırımtatar halq oyunı ansambli, eñ eski qırımtatar bediiy taqımı.

## Ansamblniñ tarihı
Ansambl resmiy olaraq 1939 senesi açılğan, amma taqımnıñ iştirakçıarı aytqanına köre, 1936 senesi Aqmescitte teşkil etilgen «Qırımtatar yır ve oyun ansambli» onıñ temeli olğan. 1944 senesi qırımtatarlar sürgün etilgen soñ ansambl qapatıldı ve tek 1957 senesi Taşkentte (Özbekistan) ğayrıdan açıldı. Taqım adında «qırımtatar» sözü yasaq olğanı içün, ansablni qırımtatar halq oyunı şerefine «Qaytarma» olaraq adlandırdılar.

Bestekâr İlyas Bahşış ansamblniñ birinci bediiy reberi oldı. Birinci oyunlarnı Akim Cemilev, Üsein Baqqal, Enver Aliyev sanağa qoydılar. Birinci kontsert 1957 senesi iyünniñ 6-da Taşkent devlet filarmoniyasında berildi.

1970–1978, 1989–1993 seneleri ansamblniñ bediiy reberi Fevzi Belâlov edi. 1987 ansambl yanında «Efsane» taqımı peyda oldı.

Fevzi Belâlovdan soñ ansamblniñ bediiy reberi Ukraina nam qazanğan artisti Refat Aşırov oldı.

## Ansambl taqımı
Soñki 15 yıl devamında ansamblniñ bediiy reberi — Tacikistan halq artisti, Ukrainada nam qazanğan artist Remziye Baqqal-Tarsinova.

Ansamblniñ dirijorı — Ukraina nam qazanğan artisti, Özbekistanda nam qazanğan medeniyet erbabı Refat Aşırov.

Ansamblde 50 artist bar — oyun ve muzıka taqımları, yırcılar. 

## İhtarlar

*

## Edebiyat

* *С. Абдурахманова.* Миллетимиз Къырымда «Хайтарма» ансамблине янъы омюр бере билирми? : / С. Абдурахманова // Къырым.&nbsp;— 31.03.2010.&nbsp;— С. 3. (крим.)
* *Р. Фазил.* Халкъ хызметинде : («Къайтарма» ансамблининъ 30 йыллыгъына) / Р. Фазыл // Ирмакълар. Эдебий макъалелер, очерклер, хатырлавлар, левхалар.&nbsp;— Сімферополь, 2002.&nbsp;— С. 433–442. (крим.)
Qırımnıñ çöl tarafı

**Qırımnıñ çöl tarafı** — Şarqiy Avropada, Qırım yarımadasınıñ şimaliy qısmında üçten eki qısım yerini alğan fizikiy-coğrafiy ülke. Şimalde Qara deñiz yanı alçaqlığı, Karkinit körfezi ve Sıvaş körfezi ile, cenüpte — Qırım dağları ile, ğarpta — Qara deñiz ile, şarqta — Sıvaş körfezi ve Keriç yarımadası ile qomşu.

## Geologik qurulış
Qırımnıñ çöl tarafı Skit platforması ile bağlı olğan tegiz tüzlüktir. Onıñ üstü deñiz neogen ve qıtaiy dörtlemci qatlamlarnen şekillengen. Qırımnıñ çöl tarafı Şimaliy Qırım alçaqlığı, Merkeziy Qırım tüzlügi ve Tarhan Qut yüksekliginden ibaret.

## İqlim
Qırımnıñ çöl tarafınıñ iqlimi orta qıtaiydir. Andaki yaz uzun ve sıcaq, qış ise qısqa ve yımşaqtır. Qırımnıñ çöl tarafında dımlılıqnıñ balansı menfiy olğanı içün, qurğaqlıq ve sam yelleri bağ-bağçalarğa zarar ketire bile.
Oraza bayramı

**Oraza bayramı** () — İslâm diniy bayramı. O, islâmnıñ muqaddes Ramazan ayınıñ bitmesini bildire. Rivayetlerge köre, tamam bu ay peyğamber Muhammed Mekkeni zapt etip, Allahtan Quran metinlerini aldı. Oraza bayramı, 30 künlük orazadan soñ üç kün devam ete ve Qurban bayramından soñ ekinci eñ müim musulman bayramıdır. 

Bayramdan dört kün evel, apaylar ev ve azbarnı cıyıştırmağa, azbar ayvanlarını temizlemege başlaylar. Azırlıqlarğa bütün qoranta azaları qoşula. Bu künleri adamlar mezarlıqqa baralar. Balalarğa ögünden yañı urbalar tikeler ya da alalar. Bayramdan bir kün ögüne arfe künü ola. Bu künü milliy aşlar, tatlılıqlar pişirile. 

## Bayramnıñ tarihleri
* 2005: noyabr 3
* 2006: oktâbr 23
* 2007: oktâbr 13
* 2008: oktâbr 2
* 2009: sentâbr 21
* 2010: sentâbr 10
* 2011: avgust 31
* 2012: avgust 19
* 2013: avgust 8
* 2019: iyün 4
* 2020: mayıs 24
* 2021: mayıs 13
* 2022: mayıs 2
* 2023: aprel 21
* 2024: aprel 9

## Menbalar ve edebiyat

* ’Ід аль-Фітр  // Словник ісламських релігійних термінів арабського походження
* *Ю. А. Резван.* Ид ал-Фитр // Іслам : енциклопедичний словник / відп. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 89. — . (рос.)
* Байрам // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп. т.). — СПб., 1890—1907. (рос. дореф.)
* *А. Мец.* Мусульманский ренессанс. 2-е изд., М., 1977. — С.186.
* *Э. У. Лэйн.* Нравы и обычаи египтян в первой половине XIX в. М., 1982. — С.373—379.
* *G. E. Griinebaum.* Muhammadan Festivals. N.Y., 195. — pp. 62-65.
* *Е. М. Mittwoch.* 'Id al-Fitr // The Encyclopaedia of Islam. New ed. Leiden-London. —3, 1008.

## Bağlantılar

* Eid al-fitr  // Ukrain diniy entsiklopefiya (ukr)
* İdayn  // İslam entsiklopedik luğatı (rus)
Qaçı Kalyon

**Qaçı Kalyon** — Qırımda orta asır qoba manastırı. Aziz Anastasiya Uzoreşitelnitsa şerefine açılğan. 

## Yerleşüv
Bağçasaray bölgesinde Pıçqı ve Qoş Degirmen köyleri arasındaki qale massivi eteginde Bağçasaray&nbsp;— Ulu Sala yolu yanındadır. 

## Ad
«Kalyon» toponimi ispan tilindeki «galeon» sözünden kele. Eski zamanlarda bu toponimniñ manası «balaban yelkennen gemi» edi. Ekinci versiyağa köre, toponim qadimiy yunan «Geleos»&nbsp;— «Köpek balığı» sözünden kelip çıqa; bu alda manası «balaban cenkâver gemisi» olacaq.

## Umumiy malümat
Qaçı Kalyonda çeşit devirlerge ait ve türlü maqsatlarnen (bü cümleden hocalıq, istisal, mesken maqsatları ile) qullanılğan 250 qoba bar. Olar ekseriyeten tabiiy tarzda peyda olğan 5 balaban grotnıñ divarlarında oyulğan.

Qaçı Kalyonnıñ eñ meşur qobaları:

* birinci qoba&nbsp;— Aziz Sofya ibadethanesi ve şarapçılıq taqımı;
* ekinci qoba ve keşişler yaşağan yer;
* üçünci qoba;
* dörtünci qoba&nbsp;— Aziz Anastasiya manastırı;
* beşinci qoba&nbsp;— yarı yıqılğan.

## İhtarlar

## Menbalar ve bağlantılar
* *Д. Я. Вортман*. Качі-Кальон, археологічна пам'ятка // Енциклопедія історії України : у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. ; Інститут історії України НАН України. — К. : Наукова думка, 2007. — Т. 4 : Ка — Ком. — С. 157. — 528 с. : іл. — .
* *Д.&nbsp;Я.&nbsp;Вортман*. Качі-Кальон // Енциклопедія сучасної України : у 30 т. / ред. кол. І. М. Дзюба [та ін.] ; НАН України, НТШ. — К. : Інститут енциклопедичних досліджень НАН України, 2001­–2020. — 10 000 прим. — .

## Edebiyat
* Е.&nbsp;В.&nbsp;Веймарн, М.&nbsp;Я.&nbsp;Чореф. Корабль на Каче.&nbsp;— Археологические памятники Крыма.&nbsp;— Симферополь: Таврия, 1976.&nbsp;— 92 с.
* Могаричев Ю.&nbsp;М.&nbsp;Пещерные церкви Таврики.&nbsp;— Симферополь: Таврия, 1997.&nbsp;— 384 с.
* Гайко Г. , Білецький В. , Мікось Т., Хмура Я. Гірництво й підземні споруди в Україні та Польщі (нариси з історії).&nbsp;— Донецьк: УКЦентр, Донецьке відділення НТШ, «Редакція гірничої енциклопедії», 2009.&nbsp;— 296 с.
* Горный Крым. Атлас туриста / ГНПП «Картографія», Укргеодезкартографія ; ред.: Д.&nbsp;И.&nbsp;Тихомиров, Д.&nbsp;В.&nbsp;Исаев, геоинформ. подгот. Е.&nbsp;А.&nbsp;Стахова.&nbsp;— К. : ДНВП «Картографія», 2010.&nbsp;— 112&nbsp;с.
Potiyivka (Radomışl rayonı)

**Potiyivka** () - Ukrainanıñ Jıtomır vilâyetinde Radomışl rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 1 663 kişi.
Qırımnıñ ilhaqı (2014)

**Rusiye tarafından Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar şeeriniñ vaqtınca işğali** &nbsp;— 2014 senesi martnıñ 18-de Qırım yarımadası topraqlarınıñ qanunsız basılıp alınuvı ve olarnıñ Rusiye Federatsiyası terkibine «Qırım Cumhuriyeti» ve «federal emiyeti olğan Aqyar şeeriniñ» statusında qoşması (2014 senesi martnıñ 16-da keçirilgen sözde «Qırım statusı aqqında referendum» neticesinde).

Qırımnıñ qanunsız işğali, em de sahte referendum, Ukraina ve devletlerniñ çoqusı tarafından tanılmağan qala. BM Baş Assambleyası, Avropa Şurasınıñ Parlamentler Assambleyası, OSCE kibi halqara teşkilâtlar Qırımnıñ ilhaqını tanımadı. Aynı vaqıtta, Rusiyede işğalni «Qırımnıñ Rusiye terkibine qaytarıluvı» olaraq adlandıralar. «Ukraina vaqtınca işğal etilgen toprağında yaşağan vatandaşlarınıñ aqları ve serbestlikleriniñ kefalet etmesi aqqında» Ukraina Qanunına köre, Qırım yarımadasınıñ topraqları rus işğali neticesinde **vaqtınca işğal etilgen territoriya** dep sayıla.

## İhtarlar

## Menbalar
* 
* 
* *Robin Geiß,* Russia's Annexation of Crimea: The Mills of International Law Grind Slowly but They Do Grind // *Stockton Center for the Study of International Law*, 2015
* *Олександр Задорожній,* Анексія Криму&nbsp;— міжнародний злочин: Монографія

## Bağlantılar

* ПАРЄ визнала Росію винною у поновленні депортації мешканців Криму
* До третіх роковин окупації. Десять фактів про Крим і російську агресію
* Рада уточнила дату початку російської окупації Криму&nbsp;— 20 лютого 2014 року 
* Разницы между российской оккупацией Крыма и Донбасса нет&nbsp;— Волкер
* Лекція «Окупація Криму: історичний вимір причин, реалії сьогодення та стратегія деокупації» 
* Ukraine's revolution and Russia's occupation of Crimea: how we got here
* Three years of illegal occupation of Crimea 
* Share Under occupation, Crimean Tatars still fighting for justice
* Юрій Сергеєв: «Коли ти займаєш позицію, в якій все, без виключення, є правдою&nbsp;— тобі починають довіряти… Це призвело до того, що у критичний момент нам повірили»
* Кримські події з 26 жовтня по 1 листопада 2015 року 
* *Гай-Нижник П. П.* Росія проти України (1990—2016&nbsp;рр.): від політики шантажу і примусу до війни на поглинання та спроби знищення.&nbsp;— К.: «МП Леся», 2017.&nbsp;— 332 с. ISBN 978-617-7530-02-1
* ''Krymski worek bez dna: koszty aneksji półwyspu przez Rosję''
* ''Горбулін В. П.'' Тези до другої річниці російської агресії проти України (20 лютого 2016&nbsp;р.)
* ''Олександр Задорожній'' Анексія Криму&nbsp;— міжнародний злочин: Монографія
* Як ми втрачали Крим. Свідчення перших осіб України. Оксана Коваленко, Українська правда
* Анексія Криму та її наслідки для кримських ЗМІ та журналістів (Аналітичний звіт). Сергій Сухобойченко, Східно-Європейський Демократичний Центр (2015) УКР , PL  ENG  RU 
* «Референдум» під дулами, розвінчання російських міфів і початок суду за Крим. Що означає рішення ЄСПЛ / УП, 14 січня 2021
* "Війна за Крим у «Вікіпедії»: окупація української території чи «приєднання» до Росії? // Радіо Свобода.&nbsp;— 29.01.2021.
Qırımnıñ qoba şeerleri

**Qırımnıñ «qoba şeerleri»**&nbsp;— ibadet, hocalıq ya da yaşayış içün qullanılğan Qırımnıñ qalelerinde oyulğan qoba taqımları. Bu qaleler, şeerler ve manastırlar dağlarnıñ irişilmez eteklerinde, Alma, Qaçı, Badraq ve Belbek vadiyleriniñ üstünde buluna.

## Menbalar ve edebiyat

* *Баранов В. В*. Печерні міста Криму // Енциклопедія історії України : у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. ; Інститут історії України НАН України. — К. : Наукова думка, 2011. — Т. 8 : Па — Прик. — С. 202. — 520 с. : іл. — .

### Edebiyat

* *Вус О.&nbsp;В.* Оборонна доктрина Візантії у Північному Причорномор'ї: інженерний захист Таврики та Боспора в кінці IV –– на початку VII&nbsp;ст. –– Львів: Тріада Плюс, 2010. –– 304 с.
* Герцен А. Г., О.&nbsp;А.&nbsp;Махнева-Чернец. Пещерные города Крыма.&nbsp;— Севастополь, 2006.
* Могаричев Ю.&nbsp;М.&nbsp;Пещерные города в Крыму.&nbsp;— Симферополь, 2005.
* Гайко Г. , Білецький В. ,  Мікось Т., Хмура Я. Гірництво й підземні споруди в Україні та Польщі (нариси з історії).&nbsp;— Донецьк: УКЦентр, Донецьке відділення НТШ, «Редакція гірничої енциклопедії», 2009.&nbsp;— 296 с.
* Печерні міста Криму / Олександр Германович Герцен.&nbsp;— Сімферополь: Таврія, 2007.&nbsp;— 159, [1] с., [8] арк. іл. : іл. ; 20&nbsp;см.&nbsp;— Бібліогр.: с. 156—159 та в підрядк. прим.&nbsp;— 2 000 пр.&nbsp;— ISBN 966-435-078-8

## Bağlantılar

* Qırımnıñ qoba şeerleri (rus.)
* http://cave-town.iatp.org.ua/Qırımnıñ http://cave-town.iatp.org.ua/qoba şeerleri fotogalereyası
* http://cave-town.iatp.org.ua/Qırımnıñ http://cave-town.iatp.org.ua/qoba şeerleri fotoresimleri
* Çufut Qale fotoresimleri
* Qaçı Kalyon fotoresimleri
* Töpe Kermen fotoresimleri
* Çilter Qoba ve Süyren qalesi fotoresimleri
* Mangup fotoresimleri
* Eski Kermen fotoresimleri
* İnkerman fotoresimleri
Qırımnıñ yalı boyu

**Qırımnıñ yalı boyu**&nbsp;— Qırım yarımadasındaki Qara deñiz yalısınıñ qısmı, ğarpta Ayya burnundan şarqta Qara Dağ massivine qadar topraqtır. Uzunlığı 180&nbsp;km-ge yaqın, keñligi 1-12&nbsp;km, meydanlığı&nbsp;— 1255 km² (Qırım dağlı topraqlarından 18&nbsp;% ve  yarımadanıñ meydanlığından 4,6 %). Aluşta yanındaki dağlar arasında oyqal — Qırım yalı boyunıñ eñ keniş yeri. Qayalar bazı yerlerde deñizge yaqınlaşa, bazı yerlerde ise uzaqlaşıp, amfiteatrnı teşkil ete. Qırımnıñ yalı boyu Aqyar, Yalta, Aluşta, Sudaq ve qısmen Kefe şeer şuralarınıñ topraqlarını qaplap ala. Bu, Ukrainanıñ eñ cenübiy yalısı. 

## Edebiyat

* *Багрова Л. А., Боков В. А., Багров Н. В.* География Крыма.&nbsp;— К., 2001.(рос.)
* *Денисик Г. І.* Лісополе України.&nbsp;— Вінниця, 2001.
* Природа Украинской ССР. Ландшафты и физико-географическое районирование / А. Шищенко.&nbsp;— К., 1986.(рос.)
* Як оздобити чорноморську перлину // «Урядовий кур'єр», №&nbsp;130, 17 липня 2003.
* Горный Крым. Атлас туриста / ГНПП «Картографія», Укргеодезкартографія ; ред.: Д.&nbsp;И.&nbsp;Тихомиров, Д.&nbsp;В.&nbsp;Исаев, геоинформ. подгот. Е.&nbsp;А.&nbsp;Стахова.&nbsp;— К. : ДНВП «Картографія», 2010.&nbsp;— 112&nbsp;с.

## Menbalar

## Bağlantılar

* Qırım toponimik luğatı .
* Haritada yerleşme
Qırımtatar Milliy Qurultayı

**Qırımtatar Milliy Qurultayı** — milliy toplaşuv, qırımtatar halqınıñ baş temsiliy teşkilâtı.

Qurultayda qırımtatar halqını Ukrainada yaşağan qırımtatarlar ve olarnıñ aile azaları (Ukrainada daimiy şekilde yaşağan er bir millet adamları ya da Ukraina tışında yaşağan ukrain vatandaşları) tarafından saylanğan delegatlar temsil eteler.

Qurultaynıñ resmiy tili — qırımtatar tili.

## Tarih
1917 senesi dekabr ayında qırımtatar halqınıñ birinci Qurultayı keçirilgen edi. Bu tarih Qırım ve qırımtatar halqınıñ tarihında eñ müim künlerinden biri oldı. 

Qırımtatar halqınıñ birinci Qurultayı neticesinde Qırım Halq Cumhuriyeti ilân etildi, Anayasa qabul etildi, milliy timsaller tasdiqlandı ve Milliy Meclis quruldı.

2017 senesi Ukrainada devlet seviyesinde birinci qırımtatar Qurultayınıñ yuzyıllığı bayram etildi (1917 senesi dekabrniñ 9-ı).

## İhtarlar

## Menbalar ve edebiyat

* *О.&nbsp;М.&nbsp;Майборода*. Курултай кримськотатарського народу // Енциклопедія історії України : у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. ; Інститут історії України НАН України. — К. : Наукова думка, 2009. — Т. 5 : Кон — Кю. — С. 530. — 560 с. : іл. — .
* *О.&nbsp;О.&nbsp;Маврін*. Кримськотатарського народу Курултай // Енциклопедія сучасної України : у 30 т. / ред. кол. І. М. Дзюба [та ін.] ; НАН України, НТШ. — К. : Інститут енциклопедичних досліджень НАН України, 2001­–2020. — 10 000 прим. — .
* Інформаційний центр кримських татар 

### Edebiyat

* *В. Котигоренко*. Курултай кримськотатарського народу // Політична енциклопедія. Редкол.: Ю. Левенець (голова), Ю. Шаповал (заст. голови) та ін.&nbsp;— К.: Парламентське видавництво, 2011.&nbsp;— с.384 ISBN 978-966-611-818-2
Cenübiy şarq Asiya devletleri birligi

**Cenübiy şarq Asiya devletleri birligi**, **CŞADB**, **ASEAN **(, ASEAN -{[ˈɑːsiɑːn]}-) - 1967 senesi qurulğan 10 Cenübiy şarq Asiyası devletinden ibaret geosiyasiy ve iqtisadiy devletlerara müessisesi.

## CŞAMBnıñ qurulışı
CŞAMBnıñ eñ yuqarı teşkilâtı aza devletleriniñ liderler (devlet ve ükümet başları) sammiti sayıla, o, 2000 seneden başlap er yıl ötkerile. Sammit 3 kün devam ete ve regional ortaqlarnen körüşüvler müitinde keçe.

Müessiseniñ kündelük işini ağımdaki baş memleketniñ çetel işleri naziri ile diger memleket iştirakçılarınıñ elçileri terkibinde daimiy komitet idare ete. Daimiy kâtiplik Cakartada yerleşe. Kâtiplikke yolbaşçılıq Baş kâtip yapa.

2008 senesi boş ayında bu vazifede Taylandnıñ sabıq çetel işleri naziri Surin Pitsuvan bulunğan edi.

Birlikniñ işi 29 eyyet ve 122 iş gruppasında olıp keçe. CŞAMBda er yıl 300-den çoq tedbir ve körüşüv keçirile.
Coğrafiya

Coğrafiya, ya da  topraq yazısı (-dan γεωγραφία&nbsp;; bu yerde γεια&nbsp;— Yer ve γραφειν&nbsp;— yazmaq, tarif etmek) Yerniñ coğrafik qabuğını (içzeminkürreni) ve fezaiy tabiat ve içtimaiy-iqtisadiy çeşitligini, seyareniñ, onıñ ayrı region ve devletleriniñ hocalığını ve ealisini, em de tabiat müiti ve insan faaliyeti arasındaki bağlarını ögrengen ilimler taqımı. Zemaneviy añlayışta 'coğafiya' añlamınıñ yerini 'coğafiya ilimleri' añlamı alğan.

## Añlam
'Coğrafiya' ıstılasını ilk olaraq qadimiy yunan coğrafiyacı Eratosthenes (ME 276-194) teklif etken.

## Qurulış
Cenübiy okean

**Cenübiy okean,** ya da **Antarktika okeanı,** - Antarktida etrafında bir okeandır.

Halqara gidrografiya müessisesi 60-ıncı cenübiy parallel sıñırlarında okeannı tayin etilüvi aqqında qararını alâ oñaylatmağan. Episi okeanlarnıñ soñki neşir etilgen tayini 1953 tarihlidir: onda Cenübiy okeannıñ mevcutlığı zıt kele. 

Avstraliya ükümeti Cenübiy okeannı, Avstraliya qıtasından doğru cenüpte yerleşken suvları, dep tanıy.

2021 senesi kiraz ayınıñ 8-inde -{National Geographic}- telekanalı, Milliy coğrafiya birleşmesiniñ  () beşinci, Cenübiy, okean ayrı, bar, dep tanığanını bildirdi.
Büyük göller

**Büyük göller**, **Büyük Amerika gölleri** () - Kanada ve Amerika Qoşma Ştatlarında beş büyük gölden (Superior, Huron, Miçigan, Eri, Ontario) ibaret olğan bir göl gruppasıdır. Göllerniñ episi tektonik-buzluq asıllıdır. Umumiy meydanlığı - 245,2 biñ km2 (dünyadaki eñ büyük tatlı suv havuzlarından biri). Superior ve Ontario arasındaki yükseklik farqı 108 m. Bir-birine ve kanallarara bağlı Hadson ve Mississippi özenleri (İllinoys suv yolu). Sent Lorens özeni boyunca deñiz gemileri keçile bile. Sent Lorens suv yolunıñ bir qısmıdır (okeanğa qadar olğan umumiy uzunlıq 3000 km-ge yaqın). Esas limanları: Çikago, Klivlend (ABD), Tander Bey, Toronto (Kanada). Büyük göllerni ilk tedqiq etkenlerden biri frenk seyaatçı Rober Kavelye de la Sal edi.

## Coğrafiya
Beş göl ayrı havuzlarda yer alğanına baqmadan, olar tabiiy olaraq bir-birine bağlı olıp bir tatlı suv massivini teşkil ete. Göller, bir çoq özen ve qararnen 36 000 ada ile keniş bir havuzğa saiptir. Büyük göller regionı tek beş büyük gölden degil, adetince "içki göller" olaraq bilingen biñlerce küçük gölden de ibaret.
Büyük sed rifi

**Büyük sed rifi** - Mercan deñizinde, Avstraliyanıñ şarq yalı boyunda, Kvinslend yalısı yanında bulunğan dünyanıñ eñ büyük mercan bir sistemasıdır. Gledstoun ve Bundaberg şeerleri arasındaki Cedi tropiginden Avstraliyanı Yañı Gvineyadan ayırğan Torres boğazına qadar cenüpten şimalge 2300 km-ge uzana. Umumiy meydanlığı 348.698 km-dir.152 km - cenübiy qısımıda, şimalde 2 km-ge yaqın kenişligindedir. Cenüpte, yalıdan 300 km ve daa şimalde, Melvill burnu yanında, qıtağa 32 km-ge qadar bir mesafede yaqınlaşa. Milliardlarca mercan polipinden ibaret. Canlı vucutlar tarafından teşkil etilgen dünyanıñ eñ büyük yapısı. Riflerniñ çoqusı suv astında ve tartıluvda meydanğa kele.

Deñizniñ abraziv-toplamcı faaliyeti ile bazı rifler mercan adalarına çevirilgen. Deñiz milliy parkı (5 million gektarnıñ üzerinde, 1979 senesi qurulğan) -{UNESCO}- Dünya mirası cedvelindedir. Regionda emiyetli bir iqtisadiy faaliyet - yılda 3 milliardğa yaqın dollar bergen turizmdir.
Qırımtatar akademik muzıkalı drama teatri

**Qırımtatar akademik muzıkalı drama teatri**&nbsp;— Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ paytahtı Aqmescitte çalışqan qırımtatar akademik muzıka ve drama teatri; şeerde, muhtariyette ve umumen memlekette qırımtatar medeniyetini populârlaştırğan merkezdir.

Teatrnıñ tarihı qırımtatar halqınıñ facialı taqdirinen bağlı. Teatr halqınen beraber çar ükümetiniñ zulumı, bölşevikler ve faşistlerniñ repressiyaları, 1944 senesi olğan sürgünlikni ve soyqırımnı yaşadı.

Teatr taqımı 1989 senesi canlandırıldı.

Bu yıllar boyunca teatr taqımı 50-den ziyade spektakl ve kontsert programmasını sanağa qoydı.

Qırımtatar akademik muzıkalı drama teatri repertuarında milliy ve klassik dramaturgiyanıñ pyesaları: Yusuf Bolatnıñ «Arzı Qız» ve «Dubaralı toy», Uilyam Şekspirniñ «Makbet», P. Merimeniñ «Karmen», A. Puşkinniñ «Bağçasaray çeşmesi», N. Gogolniñ «Evlenüv»,  Lesâ Ukrainkanıñ «Orman türküsi» ve saire.

## İhtarlar

## Menbalar, bağlantılar ve edebiyat

* Teatrnıñ veb-saytı
* *Асанова Л. А.* Кримськотатарський національний театр, Кримськотатарський академічний музично-драматичний театр // Енциклопедія історії України. — К. : Наукова думка, 2008. — Т. 5. — . — с. 385
* *Б. Ш. Білялов*. Кримськотатарський академічний музично-драматичний театр // Енциклопедія сучасної України : у 30 т. / ред. кол. І. М. Дзюба [та ін.] ; НАН України, НТШ. — К. : Інститут енциклопедичних досліджень НАН України, 2001­–2020. — 10 000 прим. — .
* Кримськотатарський академічний музично-драматичний театр на ''krim.biz.ua/''  (рос.)
* Меинов Дж. Къырымда татар театросы. «Енъи дюнья», 1925, ноябрь 17
* Керімова С. та ін. Кримськотатарський національний театр (Сторінки історії). Сф., 2003
Qırımtatar Milliy Bayraq Künü

**Qırımtatar Milliy Bayraq Künü** — qırımtatarlarnıñ milliy bayrağınıñ hatıra künü.  2010 senesinden başlap iyünniñ 26-da 

bayram etile. Bayram tek Ukrainanıñ çeşit şeerlerinde degil, dünyanıñ diger memleketlerinde de qayd etile.

## Tasvir
Qırımtatar bayrağı — kök tüslü, yuqarı sol köşesinde sarı tamğalı bayraq. Kök renki türk halqlarınıñ ananeviy tüsüdir. Evelden onı Qırım Hanlığı bayraqlarında qullana ediler. Bayraqtaki tuğra — taraq tamğa Qırım Hanlığında ükümsürgen Geraylar sülâlesiniñ işaretidir.

## Tarih
İlk sefer qırımtatar bayrağı 1917 senesi Fevral inqilâpbından soñ I Qurultay tarafından qabul etilgen edi. 1991 senesi iyünniñ 30-da  II Qurultay tarafından ğayrıdan tiklengen.

2014 senesinden başlap, Qırım Rusiye tarafından vaqtınca işğal etilgen soñ, Qırımtatar milliy bayrağı kününe bağışlanğan tedbirler qıtaiy Ukrainada Qırımtatar Milliy Meclisi qoltutuvı ile «Eki bayraq — bir memleket» şiarınen ötkerile.

*

## İhtarlar
Cakarta

**Cakarta** (, , eski adı **Bataviya**, resmiy adı **Cakarta hususiy paytaht regionı**) - dünyanıñ eñ büyük şeerlerden biri olğan İndoneziyanıñ eñ büyük şeeri ve paytahtıdır.

Şeer, Cava adası şimaliy ğarp yalısınıñ Çilivung özeni Cava deñizine qoşulğan yerinde buluna. Cava regionı memuriyetiniñ bir qısmıdır.

## Eali

## İhtar
Marko Polo

**Marko Polo** (; 1254 s. sentâbr 15 (?) — 1324 s. yanvar 8 ya da 9) — Venedikli tuccar ve seyaatçı, Asiyada seyaat etkende közetkenni tasvirlegen «Dünyanıñ mücizeleri kitabı»nıñ müellifidir. Kitabı, Orta asırlardaki İran, Çin, Moğolistan, İndistan, İndoneziya ve diger memleketlerniñ tarihı, coğrafiyası ve qavmiyatı aqqında qıymetli menbadır. XIV-XVI asırlarda yaşağan deñizciler, haritacılar ve yazıcılarğa pek tesir etti. İtaliya milliy qaramanı sayıla.

## Edebiyat
* Bergreen, Laurence (2007). Marco Polo: From Venice to Xanadu. London: Quercus. ISBN 9781847243454. 
* Marco Polo. The New Encyclopædia Britannica Macropedia 9 (вид. 15). Encyclopædia Britannica, Inc. 2002. ISBN 9780852297872. 
* Brook, Timothy (2010). The Troubled Empire: China in the Yuan and Ming Dynasties. Harvard University Press. ISBN . 
* Burgan, Michael (2002). Marco Polo: Marco Polo and the silk road to China. Mankato: Compass Point Books. ISBN 9780756501808. 
* Dalrymple, William (1989). In Xanadu. 
* Marco Polo (1918).  У William Marsden. The Travels of Marco Polo. LONDON: J.M. Dent & Sons. с. 461. Процитовано 2011-05-29. (Original from the University of Wisconsin&nbsp;— Madison)
* Daftary, Farhad (1994). The Assassin legends: myths of the Ismaʻilis (вид. 2). I.B. Tauris. с. 213. ISBN 9781850437055. 
* Hart, H. Henry (1948). Marco Polo, Venetian Adventurer. Kessinger Publishing. 
* Landström, Björn (1967). Columbus: the story of Don Cristóbal Colón, Admiral of the Ocean. New York City: Macmillan. 
* Nicol, Donald M. (1992). Byzantium and Venice: a study in diplomatic and cultural relations. Cambridge University Press. ISBN 0-521-42894-7. 
* Otfinoski, Steven (2003). Marco Polo: to China and back. New York: Benchmark Books. ISBN 0-7614-1480-0. 
* Parker, John (2004). Marco Polo. The World Book Encyclopedia 15 (вид. illustrated). United States: World Book, Inc. ISBN 9780716601043. 
* *The Travels of Marco Polo* written by Marco Polo and Rustichello of Pisa, англійський переклад опублікований в проекті «Гутенберг»:
** Volume 1 The Travels of Marco Polo&nbsp;— Volume 1 by Marco Polo and Rustichello of Pisa
** Volume 2 The Travels of Marco Polo&nbsp;— Volume 2 by Marco Polo and Rustichello of Pisa
* Yang, Dori Jones (2011-01-11). Daughter of Xanadu. Delacorte Press Books for Young Readers. ISBN 9780385739238.  (Young Adult novel)

## Bağlantılar
* Марко Поло у Китаї (Аудіо)
* *Марко Поло* Книга о разнообразии мира.— М.: Эксмо, 2005.&nbsp;— 480 с. ISBN 978-5-699-31823-0.
* Марко Поло на chronology.org.ru.
* *Дубровская Д.* Марко Поло: презумпция невиновности // Вокруг света, №&nbsp;3 (2798), Март 2007.

## Menbalar
Marsel Prust

**Marsel Prust** (), tolu adı **Valalten Lui Jorj Ejen Marsel Prust** (, 1871 s. iyül 10 — 1922 s. noyabr 18) — frenk yazıcı ve tenqitçisidir. XX asırda dünya edebiyatınıñ eñ meşur eserlerinden biri «Ğayıp etken zamannı qıdırğanda» () romanını bastırıp dünyaca belli oldı. 

## Bağlantılar
* Пруст Марсель // Зарубіжні письменники. Енциклопедичний довідник : у 2 т. / за ред. Н. Михальської та Б. Щавурського. — Тернопіль : Навчальна книга — Богдан, 2006. — Л — Я. — С. 376. — .
* А. Лейтес. Марсель Пруст (поезія великого пасеїста) (1928)
* Нарис Сергія Гупала «Радзивілли розбудовували Олику, а увічнив їх Марсель Пруст» .
* Каталог посилань Dmoz Marcel Proust 

## Menbalar
Caz

**Caz** ()&nbsp;— Amerika Qoşma Ştatlarında XIX-XX asırlarnıñ sıñrında, eziyetlengen, aqsız qalğan Afrika-Amerikalı eali arasında, Vatanlarından zorbalıqnen alıp çıqarılğan çoralarnıñ nesli arasında peyda olğan  ve vaqıt ile tarqalğan bir muzıka sanatı çeşiti. Caz muzıkası tiliniñ has-hususiyetlerinden başta improvizatsiya, sinkopalı vezinlerge esaslanğan vezinonluq ve vezin fakturanı yerine ketirüvniñ unikal usullar taqımı - sving oldı. Rap ve reggae kibi, ananeviyen 'qara terililerniñ muzıkası' olaraq sayıla.

## Istılanıñ tamırı
Creollarda 'jazz' ( &nbsp;— avlamaq sözünden keledir) sözü avcılıq, em de eyecan, qozğalanuv manasını añlata edi. 1860 seneleri  Cenübiy Amerika edebiy tilinde ‘jasm’ sözü peyda olıp, yükselüv, ilhamnı bildire. Biraz vaqıttan soñ onıñ yerine ‘jass’ sözü, em de fiili kelip, ‘tutmaq’, ‘qozğalanmaq” manasını añlata edi. Ket-kete sıqça ‘jaz around’ (dolaşmaq, seyaat etmek) ve ‘jazz up’ (şeñ alında bulunmaq) ibareleri qullanmağa başladı. Muzıka ıstılası olaraq, ‘jazz” sözü ilk sefer 1915 senesi New Orleans üslübinde çalğan beyazlılar çalğı taqımınen bağlı olıp peyda oldı, keççe  - Tom Brownnıñ New Orleans orkestriniñ adında - ‘Tom Brown Dixieland Caz Bend’, bundan soñ ‘caz’ ıstılası Şimaliy Amerikada ve ondan da soñ bütün dünyada tez tarqala.
Cenüp qutubı

**Cenüp qutubı**  (coğrafik ya da yerli Cenüp qutubı) - Yerniñ hayaliy dönüm köçeri ile episi coğrafik tuldaireleri birleşken, dünya üzeri kesilişiniñ eki noqtasından biridir. Cenübiy yarımkürrede yerleşe, dünyanıñ eñ cenübiy noqtası, dünyanıñ Şimal qutubından qarşı tarafında buluna. Cenüp qutubı, Antarktidanıñ Qutup platosı sıñrında, deñiz seviyesinden tahminen 2800 metr yüksekligindedir.

## Coğrafiya

Çoqusı allarda coğrafik Cenüp qutubı, aylanma Yer köçeri Yer üzerini kesken eki cenübiy noqtadan biri olaraq tayin etile (digeri Şimal qutubı oladır). Aqiqatta, faqat aylanma yer köçeri nutatsiya ve pretsesiya esnasında, pek az olsa da, belli bir teprentilerge oğray, şunıñ içün qutupnıñ bir qaç koordinat tayin etilüvinden faydalanalar: qutup *bir* *anlik* (muayyen bir vaqıt anine ait), orta (belli bir devirge) ve efemeridli (ögünden esap etilgen) ola bile.
Arhara rayonı

**Arhara rayonı** () - Rusiyeniñ Amur vilâyetinde bir rayondır.

## Eali

## Meskün yerleri
* Antonovka
* Arkadyevka
* Arhara
* Boguçan
* Bon
* Volnoye
* Gribovka
* Gulikovka
* Domikan (köy)
* Domikan (stantsiya)
* Yerahta
* Yesaulovka
* Juravlövka
* Juravli
* Zareçnoye
* İnnokentyevka
* Kazanovka
* Kazaçiy
* Kamenka
* Kamennıy Karyer
* Kasatkino
* Krasnaya Gorka
* Krasnıy İstok
* Krasnıy Luç
* Kulustay
* Kundur
* Levıy Bereg
* Leninskoye
* Mihaylovka
* Mogilövka
* Novodomikan
* Novopokrovka
* Novosergeyevka
* Novospassk
* Orlovka
* Otvajnoye
* Petropavlovka
* Raçi
* Sagibovo
* Svobodnoye
* Severnoye
* Skobeltsıno
* Tarmançukan
* Tatakan
* Ukrainka
* Uril
* Çernigovka
* Çernoberözovka
* Yadrino
## İhtar
Arhara

**Arhara** () - Rusiyeniñ Amur vilâyetinde bir şeer şeklinde qasaba. Arhara rayonınıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 8437 kişi.

## Eali

## İhtar
Molyer

**Molyer** (), kerçek adı **Jan-Batist Poklen** (); 1622 s. yanvar 15 — 1673 s. fevral 17) — frenk yazıcı, dramaturg ve aktörı, 'Parlaq teatr'niñ (-{L'Illustre Théâtre}-, 1643 s.) qurucılarından ve baş aktörlarından biridir.

Molyerniñ yaratıcılığı, dünya dramaturgiyasınıñ kelecek inkişafına pek tesir etti. Hasta Molyer tarafından yazılğan «Tasavur etilgen hasta» komediyası — komediyalarından eñ şeñ ve sevinçlidir. Komediyanıñ dörtünci taqdim etilüvinde (1673 s. fevral 17) Argan rolüni oynağan Molyer özüni yaramay duyğanına baqmadan spektaklini soñuna qadar oynadı. Bir qaç saat soñ evinde vefat etti. Frenkistannıñ eñ meşur dramaturgı, merasim ve itiramsız özüni öldürgenler ve vaftiz etilmegenler içün mezarlıqta defin etildi.

## Bağlantılar
* Мольєр // Зарубіжні письменники. Енциклопедичний довідник : у 2 т. / за ред. Н. Михальської та Б. Щавурського. — Тернопіль : Навчальна книга — Богдан, 2006. — Л — Я. — С. 201. — .

## Menbalar
Nil Armstrong

**Nil Olden Armstrong** (; 1930 s. avgust 5, Vapakoneta, Ohayo, ABD — 2012 s. avgust 25) — amerika arbiy deñiz uçucısı ve astronavtıdır. 

Ayğa uçqan ve ayğa ayağını ilk basqan  «Apollon 11» komandanı (20-21 iyül 1969 s.). Kongressniñ Altın medalinen mukâfatlandı (2009).

## Bağlantılar

* Ніл Армстронг, офіційна біографія НАСА(англ.)
* Neil Armstrong Honored as an Ambassador of Exploration 
* Book New Yorker
* Cosmos magazine, October 2006 
* Neil Armstrong- U.S. Spaceflight History Biography
* Нил Олден Армстронг. Биографическая справка
* Нейл Армстронг. Полет на Луну 

## Menbalar
Dünya sağlıq saqlav teşkilâtı

**Dünya sağlıq saqlav teşkilâtı** (DSST, ),  Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ dünya miqyasında sağlıq meselelerinde vasiylik etken mahsus bir teşkiâttır. Ştab dairesi Cenevrede (İsviçre) bulunmaqta.

2020 senesine köre DSST 194 memleketten ibaret .  Teşkilâtnıñ bütün dünyada altı yarımmuhtar ofisi ve 150 adiy ofisi bar. Bütün aza memleketler DSST ödevler berip, faaliyetini alıp bara.

1945 senesi San Francisco konferentsiyasında sağlıq saqlav meselelerinden halqara teşkilâtnı yaratmaq qararına kelgen ediler. 1946 senesi New Yorkta ötkerilgen Halqara sağlıq saqlav konferentsiyası DSST Statutını qabul etken.
Qırımtatar aq qorçalayıcı areketi

**Qırımtatar aq qorçalayıcı areketi** Sovetler Birliginiñ Kommunistik Fırqasınıñ kongressinden soñ (1956) qırımtatarlarnıñ sürgünlik yerlerinde peyda oldı (baq. 1944 senesindeki qırımtatar halqınıñ sürgünligi). Çeşit yılları bu areketniñ faaliyetinde ve oña qoltutuvda Amet-Han Sultan, Yuriy Osmanov, Ceppar Akimov, Ayşe Seitmuratova, Abdureim Reşidov, Reşat Cemilev, Seyitnafe Seyitveliyev, Üzeir Abduramanov, Refat Mustafayev, Mustafa Halilov, Bekir Osmanov, Mustafa Selimov, A. Cepparov, A. Ablayev, Mustafa Cemilev, S. Memetov, Petro Grıgorenko, Andrey Saharov, Anatoliy Marçenko, Aleksey Kosterin, Lüdmila Alekseyeva, Genrih Altunân ve digerleri iştirak ettiler. Qırımtatar aq qorçalayıcı areketniñ azaları devletniñ siyasiy reberlerine istidanamelerni yaza ve qırımtatarlarğa qarşı tebliğatnı yoq etmek maqsadı olğan tedbirlerni keçire ediler. Akimiyet buña medeniyetniñ inkişafına yol berüv ve basqı yapuvnen cevaplana edi. 1960 seneleri Vatanğa avdet içün Qırımtatar yaşları birligi yaratılğanda onıñ yolbaşçıları M. Ömerov ve S. Ümerov tevqif etilgen edi. Amma bu vaqia areketni toqtatmadı. Şu vaqıtta areketni teşebbüsçi gruppalar devam ettiler (qanunlarğa boysunıp areket ettiler), ve birazdan azalarınıñ umumiy miqdarı 5 biñge yetti. Bunıñ sayesinde 1960 seneleriniñ ekinci yarısında areketniñ bir bütün teşkiliy qurulışı yaratılğan edi. 

## Menbalar ve edebiyat

* *Кислий О. Є.* Кримськотатарський правозахисний рух // Енциклопедія історії України : у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. ; Інститут історії України НАН України. — К. : Наукова думка, 2009. — Т. 5 : Кон — Кю. — 560 с. : іл. — .
Ovidiy

**Publiy Ovidiy Nazon** (; milâttan evel 43 s. mart 20, Sulmona, bugünki İtaliya — milâttan soñ 17 s., Tomis, bugünki Romaniya) — Roma edebiyatı «altın devriniñ» şairlerinden soñkisi. Ovidiyniñ eserleri, em keç Avropa orta asır, em de zemaneviy edebiyatqa pek tesir etti.

## Galeri

Fayl:Publius_Ovidius_Naso.jpg|Publiy Ovidiy Nazon, Anton van Vernerniñ resmi
Fayl:Ion_Theodorescu-Sion_-_Ovidiu_in_exil.jpg|Ovidiy sürgünlukte, İon Teodereskunıñ resmi
Fayl:Eugène_Delacroix_-_Ovide_chez_les_Scythes_(1862).jpg|Ovidiy, şiirler arasında, Ejen Delakruanıñ resmi
Fayl:Ovid Ars Amatoria 1644 - retouched.jpg|«Ars amatoria» («Sevgi ilmi») neşiri 1644 s., Frankfurt
Fayl:Ex_P._Ovidii_Nasonis_Metamorphoseon_libris_XV.tif|Metamorphoses, 1643 s.
 

## Bağlantılar
* Овідій Насон // Українська мала енциклопедія : 16 кн : у 8 т. / проф. Є. Онацький. — Буенос-Айрес, 1962. — Т. 5, кн. IX : Літери На — Ол. — С. 1182. — 1000 екз.
* Овідій, Публій Овідій Назон // Зарубіжні письменники. Енциклопедичний довідник : у 2 т. / за ред. Н. Михальської та Б. Щавурського. — Тернопіль : Навчальна книга — Богдан, 2006. — Л — Я. — С. 276. — .
* Овідій. Елегія Х з Книги ІІІ «Сумних елегій». Переклад Г. Кочура. Читає В. Білоцерківський (аудіофайл)
* Овідій. Елегія І з Книги І «Любовних елегій». Переклад Г. Кочура. Читає В. Білоцерківський (аудіофайл)
* Овідій. Елегія ІX з Книги І «Любовних елегій». Переклад Г. Кочура. Читає В. Білоцерківський (аудіофайл)

## Menbalar
Gitara

**Gitara**  () - lavta ailesiniñ telli bir çalğı aletidir. Ses, teller tepretüvinden yaratılıp, rezonator olğan aletniñ dekosı ile quvetlendirile. Gitaralar akustik, elektroakustik, elektrik ve yarı akustiklilerge ayırıla. Bundan ğayrı, gitaralarnı teller sayısı ve malzemesinden, kevde qurulışı  ve maqsadından farq etile. 

Gitara, çeşit türlü muzıka yönelişlerinde solo, eşlik ve taqım aleti olaraq qullanıla.
Gize ehramları

**Giza ehramları (piramidaları)** - Mısırnıñ paytahtı olğan Qaire şeeriniñ yanındaki Gize Platosında bulunğan Qadimiy Mısır ehramlarından ibaret bir taqımdır. Bu qadimiy abideler taqımı, Nil üzerindeki qadimiy Gize şeerinden sahranıñ merkezine qararnen 8 km ve Qaire şeer merkeziniñ qararnen 25 km şimaliy ğarbında buluna.

Ğarp dünyasınıñ közünde bayağı vaqıt Qadimiy Mısırnıñ timsali olaraq qabul etilgen ehramlar, Büyük Piramidanıñ Sidonlı Antipater tarafından antik dünyanıñ yedi mücizesi cedveline kirsetilmesinen Yunan devrinde şan qazanğan edi. Bunen beraber, antik Yedi Mücizeden künümüzge qalğan tek bir abidedir.

Gize ehramları, milâttan evel III biñyıllıqta IV sülâleden olğan Hufu (2604–2581), Hafra (2572–2545) ve Menkaur (2545–2511) firavunları tarafından qurdurılğan.


Fayl:Brooklyn Museum - Egypt-Gizeh (pd) (1).jpg|Views, Objects: Egypt. Gizeh [selected images]. View 05: Sphinx and Pyramids., n.d., New York. Brooklyn Museum Archives
Fayl:"Pyramids of Ghizeh." 1893.jpg|*Pyramids of Ghizeh.* 1893.  Egypt ; heliogravures after original views. Wilbour Library of Egyptology. 
Fayl:Giza-pyramids-uwm.png|Aerial view from north of cultivated Nile valley with the pyramids in the background
Fayl:Sphinx partially excavated2.jpg|The Great Sphinx partially excavated, photo taken between 1867 and 1899
Fayl:Pedro II of Brazil in Egypt 1871.jpg|Auguste Mariette (seated, far left) and Pedro II of Brazil (seated, far right) with others during  the Emperor's visit to the Giza pyramid complex at the end of 1871
Fayl:Giza-pyramids.JPG|Yuqarıdan 
Fayl:Great-Pyramids-of-Giza-Aerial-View-Cairo-Egypt.jpg|Yuqarıdan
Fayl:Giza pyramid complex from air (2928).jpg|Yuqarıdan
Fayl:Giza pyramid01(js).jpg|Gize Erhamları
Fayl:Egypt.Giza.Sphinx.01.jpg|Büyük Sfinks
Fayl:Mastabe e piramide di Chefren.jpg
Fayl:Great Sphinx with Stelae.jpg
Fayl:Cairo, Gizeh, Sphinx and Pyramid of Khufu, Egypt, Oct 2004.jpg
Fayl:Sphinx & pyramid in Giza.jpg|Sfinks ve erhamlar
Fayl:Gizeh Sonnenbarke BW 2.jpg|Küneş gemisi
Qırımtatar medeniy-tarihiy miras müzeyi

**Qırımtatar medeniy-tarihiy miras müzeyi**, 2015 senesine qadar **Qırımtatar sanatlar müzeyi** —Aqmescitteki müzey. Bu müessise esasen ilmiy-tetqiqiy, fond toplama, sergi-ekspozitsiya ve ilmiy maarifçilik faaliyetinen oğraşa.

## Tarih
1992 senesi Qırımtatar milliy galereyası teşkil etilgen edi. 1995 senesi oña Qırımtatar tasviriy sanat müzeyi, 1998 senesi ise Qırımtatar sanatı müzeyi adı berildi. O vaqıt Arendtler malikânesiniñ binasında yaşağan insanlarnı başqa yerge köçürgenden soñ onı ğayrıdan qurıp şu müzeyge bermege qarar çıqarıldı. Bu ev ekim Andrey Arendt tarafından qurulğan edi. Anda onıñ oğlu, ekim ve cemaat erbabı Nikolay Arendt de yaşay ediler. Binanıñ ziyaretçiler içün açılması 2015 senesi planlaştırıldı.

1999 senesi dekabrniñ 14-nde Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ ükümeti tarafından müzey esasında Cumhuriyet qırımtatar sanatlar müzeyiniñ yaratıluvı aqqında №&nbsp;493 qarar qabul etilgen edi.

2001 senesi müessiseniñ terkibine Amet-Han Sultan müzeyi kirdi.

2008 senesi fevralniñ 25-nde «Cumhuriyet qırımtatar sanatlar müzeyi»niñ adı «Qırım cumhuriyet müessisesi „Qırımtatar sanatlar müzeyi“» dep deñiştirilgen edi.

## İhtarlar

## Bağlantılar

* Сайт музею (рос.)