Tatarlar

**Tatarlar** (, ) — bir qaç manada qullanılğan etnonim: bir qadimiy türk qabilesi, Tatar Qağanlığı, Avar Qağanlığı ve Cengiz Hannıñ imparatorluğunu yarattılar; qırımtatarlarnıñ öz adı; türkiy tillerde laf etken, çeşit memleketlerde (Rusiyede, Ukrainada Qırım], Türkiyede, Orta Asiyada ve Avropada Litvaniya, Lehistan]) yaşağan bir qaç halq. Uluğ Ulus vaqtında bir millet olğan edi, Uluğ Ulus dağılğan soñ dört dane tatar devleti peyda oldı: Qırım Hanlığı — qırımtatarlar, Qazan Hanlığı  — qazan tatarları, Sıbır Hanlığı — sibir tatarları, Hacıtarhan Hanlığı — hacıtarhan tatarları, şunıñ içün şimdiki vaqıtta bu çeşit halqlar.

## Etnonimniñ tarihı
«Tatar» etnonimi birinci sefer qadimiy türk tilinde yazılğan Orhon-Yenisey yazılarında añıla: 𐰆𐱃𐰔⁚𐱃𐱃𐰺⁚𐰉𐰆𐰑𐰣 (), latin elifbesinde — *-{Otuz Tatar Bodun}-* ve 𐱃𐰸𐰔⁚𐱃𐱃𐰺 (), latin elifbesinde — *-{Tokuz Tatar}-*, zemaneviy qırımtatarca — Doquz Tatar.

Öyle sözler Orhon-Enisey yazılarında daa bar — 𐰆𐰍𐰕: 𐰉𐰆𐰑𐰣: 𐱃𐰸𐰕: 𐱃𐱃𐰺: 𐰋𐰃𐰼𐰠𐰀: 𐱅𐰃𐰼𐰃𐰠𐰯: 𐰚𐰠𐱅𐰃 (*oguz bodun tokuz tatar birle tirlip kelti*), zemaneviy qırımtatarca — «Oğuz halqı (*-{oguz commoners}-*) doquz tatarlarnen beraber keldi».
### Uluğ Ulusta

### Qırım Hanlığında «tatar» etnonimi
Tatarlar Qırım hanlarınıñ unvanında añılğan edi — «**sansız köp tatar padişahı**». Meselâ, 1634 senesi Canibek Geray Lehistan qıralına şöyle yazğan: «Aqkermanda olan tatardan ve Qırımda olan tatardan, ve ğayrıdan Leh vilâyetine ve köy ve kentlerine zerre qadar zarar ve ziyan olmazdır»; Murad Geray muhabbetnamesinde şöyle yazğan: «qamu tatarnıñ uluğ padişah». 1642 senesi Qırım beyi Cantemir çar Mihail Födoroviçke şöyle yazğan: «cümle Qırım tatarlarnı cavlay cibermeske». Canibek Geray seferden Bağçasarayğa qaytqanda: «barça asakir-i tatar birle sağ ve salim mübarek Bağçasaray tahtımızğa kelip olturdıq» dep yazğan. Osmanlı vesiqalarında Qırım hanlarına sıqça "tatar hanı" dep aytılğan: «Leh qıralı, tatar hanına virgüsin her sene vaqtıyle tamaman gönderüb, dostluq eyleye».

Hoca Sinanıñ inşaat cedvelisinde Kezlevde Camisi *Tatar Han mesciti* imzalamağan.

#### Evliya Çelebiniñ tarihiy eserlerde tatarlar
Evliya Çelebi, beli türk seyaatçısı, «*Seyaat kitabında*» Qırım aqqında öyle yazılğan edi:

### Avropada «tatar» etnonimi

Adil_Geray.jpg|Adil Geray — Tatar Ornıñ, Qırımnıñ, Noğaynıñ (ve ilâhre) Uluğ Han, 1670 s. resimi
Nicolaas_Witsen._Pontus_Euxinus_of_niewe_en_naaukeurige_paskaart_van_de_zwarte_zee_uyt_verscheydene_stucken_van_die_gewelten_toegesonden,_ontworpen_door_(18th_century).jpg|Küçük Tatariyanıñ eski harita, XVIII asır 
Файл:Ислям Герай.jpg|İslâm Geray — ulu tatar hanı.
Файл:Herb_Maloi_Tatarszczyny.jpg|Qırım Hanlığınıñ aqqıqıy tuğrası


### Rusiyede «tatar» etnonimi
Rusiye İmperiyasınıñ vaqtında daa bir qaç türkiy halqqa tatar adı berilgen dep sayıla (meselâ, qumuqlar — Dağıstan tatarları, azerler — Kavkaz tatarları ve ilâhre), amma olarnıñ çoqusı bu isimden vazgeçti.

## [[Qırımtatar edebiyatı]]nda «tatar» etnonimi
* «Tatar tügülmen, degenlerge!» — Bekir Çoban-zade.
* «Keçmişteki suçlarımız» — Bekir Çoban-zade.
* «Caş tatarlarğa» — Amdi Giraybay.
* «Tatar içün» — Amdi Giraybay.
* «Ant etkenmen» — Noman Çelebicihan: „*Ant etkenmen, tatarlarnıñ yarasını sarmağa*“.
* «Tatarlar Yurdu» — Noman Çelebicihan.
* «Savluqman qal, tatarlıq...» — Noman Çelebicihan.
* «Qorqmañız, Tatarlar!» — Şakir Selim.
* «Tatarım!» — Cemil Kermençikli.
* «Tatar barmı dep sorağanlarğa» — Memet Niyazi.

## Tatar halqları bugün
*Qırımtatarlar
:*Dobruca tatarları
*Qazan tatarları
*Lipka tatarları
*Hacıtarhan tatarları
*Sibir tatarları
*Tadarlar (hakaslar)

## Şuña da baqıñız
* Aqbaba

## İhtar
### Menbalar

### Bağlatınlar
* Чем чревато искажение стихотворения «Ант эткенмен»?  — Avdet (gazeta), Riza Fazıl
### Kitaplar
*
*