open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Çuvaş tili

**Çuvaş tili** (öz adı Чӑваш чӗлхи) - uzaq bir türkiy tildir. Añlaşlıq kelişik çoq alçaq olğanı içün uzun devir Türkiy til olğanı qabul etilmegendir.

Rusiyede Çuvaşistan Cumhuriyetinde ekinci resmiy tildir. Diger Türkiy tillerinden ayrı qalıp, izolâtsiyanda digerlerinden uzaqlaşqan Çuvaş tili laf etken Çuvaşlar hristiandır. Çuvaş tilini eski Bulğar Türkleriniñ musulman olmağan köylülerniñ keliştirgeni ve bugünge qadar ketirgeni tüşünile.

## Fonetik hususiyetler
Künümizde diger Türkiy tillerge eñ uzaq olğan Çuvaş tiliniñ müim ses deñişimleri bar:
* **Ş** > **L** deñişme: meselâ *çul* (taş) (bu yerde ayrıca t>ç ve a>u deñişimleri de bar), *kĕmĕl* (kümüş).
* **A** > **U** deñişme: meselâ *ut* (at)
* **Z** > **R** deñişme: meselâ *epir* (biz), *sakăr* (sekiz), *esir* (siz), *păru* (buzağı).
* **D** > **R** deñişme: meselâ eski Türkçe hadaq>adaq>uraq>urağ> *ura* (ayaq); eski Türkçe hud->*hur*- (qoymaq).
* **T** > **Ç** deñişme (bazı sözlerde olmaylar): meselâ *çul* (taş). Bazı fiillerde bu tür deñişmelerge rastkelmey; tolmaq fiiliniñ Çuvaşça (tul-) şeklindedir.
* **Q** > **Y** deñişme: meselâ *yun* (qan).

Çuvaşlar bayağı deñişik bir Kiril elifbesinde oqup yazalar.
İli Türk tili

**İli Türkiy tili** - esasen Çinde laf etilgen bir Türkiy tildir. 1982 senesi malümatına köre şu tilde tek 120 insan laf ete.

## Sınıflaştırma
İli Türkiy til Qarluq til gruppasına aittir, faqat şu til Qıpçaq bazı hususiyetlerini köstere. 

İli Türkiy tilindeki Qarluq ve Qıpçaq hususiyetleriniñ qıyaslanması aşağıdaki cedvelde baqıñız:

## Coğrafik dağıluv
İli Türkiy tili Çinde İli Qazah Muhtar Emanetı İli Özen boyunda, onıñ qollarında ve Yiningde bardır. Ğaliba Qazahistanda biraz til taşıyıcılar bardır. İli Türkiy tili iç bir memlekette resmiy til sayılmay.

## Bağlantılar
* İli Türkiy tili Etnologda

## Menbalar
*-{Zhào Xiāngrú and Reinhard F. Hahn (1989). "The Ili Turk People and Their Language". Central Asiatic Journal}- 33 (3/4): 261-285. 
*-{Reinhard F. Hahn (1991). "An Annotated Sample of Ili Turki". Acta Orientalia Academiae Scientiorum Hungaricae}- 45 (1): 31-53.
Özbek tili

**Özbek tili** (öz adı O‘zbek tili) – Türkiy tillerden Qarluq gruppasına ait bir til. Özbekistannıñ bir resmiy til olıp, bütün Orta Asiyada laf etilgen, Türkiy til ailesiniñ 3-nci büyük vekilidir. Şimal ve cenüp şiveleri olmaq üzere eki şivesi bar. Şimal şivesi 40 000 000-ğa yaqın bir toplulıq tarafından Özbekistanda, cenüp şivesi ise tahminen 4 500 000 nufuslı bir azlıq tarafından Afğanistanda laf etile. Özbek tili Uyğur tiline yaqın tildir. Özbek tili Türkistan coğrafiyasında Özbekistan tışında yayılğan olğan özbekler arasında; Qırğızistan, Qazahistan, Tacikistan, Afğanistan, Türkmenistanda de qullanıla. Söz mevzusı bazı regionlarda regionnıñ resmiy tilinden de çoq qullanıla.

## Elifbe

1924 senesinden evel, bütün Orta Asiya tilleri Arap yazısınen yazılır edi. 1924-1940 arasında resmiy Özbek tili, Stalin idaresi tarafından Kiril elifbesi israr dayatılıncağa qadar Latin elifbesinen yazılğan. 1992 yılına qadar Özbekler Kiril elifbesini qullanmağa devam ettiler, faqat şimdi Kiril elifbesi alâ daa yayğın olmasına baqmadan Latin elifbesi resmiy olaraq qabul etilgendir.

* **Kiril**:

* **Latin**:

## Yazı misali

* **Özbekçe (latin)**:
Barcha odamlar erkin, qadr-qimmat va huquqlarda teng bo'lib tug'iladilar. Ular aql va vijdon sohibidirlar va bir-birlari bilan birodarlarcha muomala qilishlari zarur.

* **Özbekçe (kiril)**:
Барча одамлар эркин, қадр-қиммат ва ҳуқуқларда тенг бўлиб туғиладилар. Улар ақл ва виждон соҳибидирлар ва бир-бирлари ила биродарларча муомала қилишлари зарур.

* **Qırımtatarca**:
Bütün insanlar ür, sayğı ve uquqlar itibarı ile musaviy doğalar. Aqıl ve vicdanğa saipler ve bir-birlerine qarşı ağa-qardaşlıq fikirnen areket etmelidirler.
Kuman tili

**Kuman tili** ya da **Quman tili** - Türkiy tillerine ait olğan ölü bir tildir. Qırımtatar tiline oşay edi. Codex Cumanicus kumanca yazılğan bir kitaptır.

Kumanlar Altın Ordudan evel Şarqiy Avropadaki çöllerde Qara deñizniñ Şimal tarafında yaşağan köçebe millet edi.

* Kuman tilinde bir metin:*

-{Atamız kim köktesiñ. Alğışlı bolsun seniñ atıñ, kelsin seniñ xanlığıñ, bolsun seniñ tilemekiñ – neçik kim kökte, alay [da] yerde. Kündeki ötmegimizni bizge bugün bergil. Dağı yazuqlarımıznı bizge boşatqıl – neçik biz boşatırbız bizge yaman etkenlerge. Dağı yekniñ sınamaqına bizni quurmağıl. Basa barça yamandan bizni qutxarğıl. Amen!}-

## Tüpbilgiler
Uyğur tili

**Uyğur tili** (öz adı ئۇيغۇر تىلى‎, Uyghur tili, Уйғур тили) - Şarqiy Türkistandaki Uyğur halqı tarafından laf etilgen Qarluq gruppadan bir Türkiy tildir.

## Ses bilgisi

Uyğur tilinde 8 sozuq, 24 tutuq sesi bar. Uyğur tilinde eki çeşit **e** sesi bardır. Bulardan **e** qırımtatar tilindekinden daa açıq, **é** ise daa qapalı telâffuz etilir. Qalın olğan **q** ve **gh** sesleri yanında i-ler ı olaraq oqulalar, diger yerlerde ise i oqulğanı qabul etilir. **q** ve **gh** sesleri qırımtatar tilindekinden daa qalındır. Bu sesler ğırtlağa daa yaqın olaraq telâffuz etilir. **x** sesi qattı olaraq telâffuz etilgen bir ğırtlaq sesidir. **ng** qırımtatar ñ-ge yaqındır.

## Coğrafik dağıluv

Uyğurca Çinde 9 million kişi tarafından çoqusı uzaq ğarb Şincañ Uyğur Muhtar Rayonında laf eteler. Uyğurca ayrıca 500 000 kişi tarafından Qazahistanda laf eteler, ve Afğanistan, Arnavutlıq, Avstraliya, Belçika, Kanada,  Almaniya, İndoneziya, Qırğızistan, Moğolistan, Pakistan, Saudiy Arabistan, İsveçiya, Tayvan, Tacikistan, Türkiye, Büyük Britaniya, AQŞ, ve Özbekistanda Uyğur cemaatları bardır.

## Elifbe
Uyğurca X asırdan berli arap elifbesinen yazılmaqta. 1969-1983 yılları arasında Çin ükümetiniñ azırlatqan *Yengi Yezik̡* degen Uyğur latin elifbesi ile yazılğan, faqat soñra Uyğur sesleri köstergen tamamlayıcı işaretler ile Arap elifbesine qayttı. 2000-nci senelerden berli yañı *Uyğur Latin Yéziqi* degen bir urufat qullanılıp başladı. Aşağıdaki cedvel Arap ve Latin afileriniñ bir teñeştirilüvidir:

Uyğur Kiril elifbesi tamamlayıcı olaraq eki arif saiptir, ki bular eki sesniñ kombinatsiyasıdır. Bular aşağıda Arap ve Latin arifleriniñ tıpqıdaşı ile kösterilgen.

## Yazı misali

*

***Uyğurca (Uyğur Latin Yézigi)**:
Hemme adem zatidinla erkin, izzet-hörmet we hoquqta babbarawer bolup tughulghan. Ular eqilghe we wijdangha ige hemde bir-birige qérindashliq munasiwitige xash rox bilen mu’amile qilishi kérek.

***Uyğurca (Kiril)**:
Һәммә адәм затидинла әркин, иззәт-һөрмәт вә һоқуқта баббаравәр болуп туғулған. Улар әқилғә вә вижданға игә һәмдә бир-биригә қериндашлиқ мунасивитигә хаш рох билән му’амилә қилиши керәк.

***Uyğurca (Qırımtatar transliteratsiyası)**:
Hemme adem zatidinla erkin, izzet-hörmet ve hoquqta babbaraver bolup tuğulğan. Ular eqilğe ve vijdanğa ige hemde bir-birige qerindaşliq munasivitige haş roh bilen mu’amile qilişi kerek.

***Qırımtatarca**:
Bütün insanlar ür, sayğı ve uquqlar itibarı ile musaviy doğalar. Aqıl ve vicdanğa saipler ve bir-birlerine qarşı ağa-qardaşlıq fikirnen areket etmelidirler.
Ğağauz tili

**Ğağauz tili** (öz adı -{Gagauz dili}-) - çoqusı Moldovadaki Ğağauz Yeri muhtar regionında yaşağan Ğağauzlarnıñ tili. Qararnen 150 000 kişi tarafından laf etile. Ğağauz tili oğuz gruppasına ait türkiy tildir.

Qomşu tillerden çoq söz alınğanına baqmadan bir qırımtatar yalıboylu ile ğağauz qolayca añlaşır. Eskiden ğağauz tili yunan elifbesinen yazılğan edi, amma 1957 senesi kiril elifbesi qullanılıp başlağanda yunan elifbesinden vazgeçken. 1990-ıncı senelerde ğağauzlarğa muhtariyet berilgenden soñ, türk elifbesiniñ esasında şekillendirilgen bir elifbe meydanğa ketirildi ve bugünge qadar qullanıla. Türk elifbesinden farqlı olaraq ğağauz elifbesinde Ää, Êê ve Ţţ arifleri bar. Ğağauz yazı tili Türkiyede halq arasında laf etilgen türkçeniñ yazığa tökülgen şeklidir denile. Türkçe Ğ arfiniñ yerine çoq sözlerde, sozuq arifler çift yazılaraq Ğ sesi qazandırılır.

* -{Soora}- = Soñra
* -{Lääzım}- = Lâzim
* -{Birliindä}- = Birliginde

Çoqluq ad yapımlarında çoqluq affiksi qırımtatar tilindeki kibi -ler/-lar'dır. Amma, Qazan tatar tilindeki kibi, sözniñ soñki arfi M ya da N olsa çoqluq affiksindeki L arfi yerinde N ola.

* -{Günnerindä}- = Künlerinde
* -{Onnar}- = Olar

## Elifbe

* **Kiril**
-{

}-

* **Latin**

-{

}-
Hahlak tili

**Hahlak tili** () slavân gruppasından bir tildir, Lehistandaki Podlaşye regionında ve ğarbiy Ukrainada cayılınğandır. Adetince tilşınaslar Hahlak tiline Ukrain tiliniñ bir şivesi olaraq köreler. Bugün şu tilde tek qart adamlar laf ete.

## Hahlak elfibesi
Yidiş tili

**Yidiş tili** ya da **yidış tili** (öz adı *ייִדיש*) bir german tildir, II Cian cenkinden evel Şarqiy Avropada, şimdi ise esasen AQŞ ve İsrailde cayılınğandır.
Kosovo

**Kosovo** (; ) – cenübiy Avropada bir memleket. 2008 senesi Sırbistandan mustaqillgini ilân etti, faqat mustaqilligi bir çoq memleket tarafından (bu cümleden Rusiye ve Çin) tanılmağan.
Qırım müendislik ve pedagogika universiteti

**Qırım Müendislik ve Pedagogika Universiteti**, **QMPU** (, ) - Aqmescit şeerindeki universitetlerden biridir. Universitet Qırım içün pedagogika, müendislik ve ilim saasında mütehassıslar yetiştire. Tüm konular yalnızca Rusça olarak öğretilir. 

Universitet Qırım Muhtar Cumhuriyeti Nazirler Şurasınıñ emri ile 1993 senesinde quruldı ve 1994 senesinde aliy oquv faaliyetlerini başladı. Universitetniñ qurucısı Prof. Dr. Fevzi Yaqubov bugünge qadar rektorlıqnı devam ettire. Bugün uzaqtan oquğanlar ile beraber universitette beş biñden ziyade talebe tasil ala. Derslerni yüzden ziyade alim keçire. 


Монумент Возрождение, Симферополь.jpg|
Визит Аксёнова в КИПУ (январь 2018, 2).jpg|
Празднование 25-летия КИПУ (2018, 7).jpg|
Празднование 25-летия КИПУ (2018, 2).jpg|


## Menbalar

3. https://kipu-rc.ru/
Pşıboje

**Pşıboje** () - şimal-ğarbiy Lehistanda bir köydir. O Ğarbiy Pomeraniya voyevodalığında Lobez (*Łobez*) şeeriniñ civarındadır. Ealisi - 40 adam (2006 s.).
2006

XX asır | **[[XXI asır]]** | XXII asır  
2002 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | **2006** | 2007 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011


**2006**

## Vaqialar

## Doğumlar

## Ölümler
Lombard tili

**Lombard tili** (öz adı *-{Luumbaart}-*) - İtaliyanıñ Lombardiya bölgesindeki Lombardlar tarafından laf etilgen bir Romans tili.
Kuyavlar-Pomeraniya voyevodalığı

**Kuyavlar-Pomeraniya voyevodalığı** () merkeziy Lehistanda bir voyevodalıq (vilâyet). Kuyavlar-Pomeraniyaniñ merkezi Bıdgoşç ve Torun şeerleri.


Resim:POL województwo kujawsko-pomorskie COA.svg|Kuyavlar-Pomeraniyanıñ gerbi
Resim:Kujawsko pomorskie powiaty.png|Kuyavlar-Pomeraniya haritası
Resim:Torun01CenterWithWall level corr.jpg|Torun
Resim:Bydgoszcz-0368 IMG.jpg|Bıdgoşç
Neapolitan tili

**Neapolitan tili** (öz adı *-{Lengua napulitana}-*) - İtaliyanıñ Neapol şeerinde oturğan eali tarafından laf etilgen bir Romans tili.
Korsikan tili

**Korsikan tili** (öz adı -{*Lingua corsa*, *Corsu*}-) - Frenkistannıñ Korsika adasındaki eali tarafından laf etilgen bir Romans tili.
Slipknot

**Slipknot** - Amerika Qoşma Ştatlarında oturğan 9 kişilik alternativ metal bir çalğı taqımı. Azaları:
* Kori Teylor (-{Corey Taylor}-) - yırcı
* Ceyms Rut (-{James Root}-) - gitaracı
* Mik Tompson (-{Mick Thompson}-) - gitaracı
* Coi Cordison (-{Joey Jordison}-) - davulcı
* Şon Krehan (-{Shawn Crahan}-) - perkussiyacı
* Sid Vilson (-{Sid Wilson}-) - DJ
* Kreyg Cons (-{Craig Jones}-) - sampler
* Kris Fen (-{Chris Fehn}-) - perkussiyacı

## Albomlar
* -{Mate feed kill repeat-1997}-
* -{Slipknot-1999}-
* -{Iowa-2001}-
* -{Vol.3(The Subliminal Verses)-2004}-
* -{9.0 Live-2005}-
* -{All Hope Is Gone 2008}-
* -{Antennas to Hell 2012}-
* -{.5: The Gray Chapter 2014}-
* -{We Are Not Your Kind 2019}-
* -{The End, So Far 2022}-
Portugal tili

**Portugal tili** (portugalca *-{português}-*) - İnd-Avropa til ailesiniñ Romans gruppasına ait bir tildir. Avropa Birligi, Portugaliya, Brazil ve Afrikadaki daa 21 memleketniñ resmiy tili. Portugalca laf etkenler sayısı 210 millionğa yaqın.
Sentenced

**-{Sentenced}-** — Finlandiyada oturğan 5 kişilik hevi metal (-{heavy metal}-) bir çalğı taqımı. Azaları:

* Ville Laihiala — yırcı
* Mika Tenkula — gitaracı
* Sami Lopakka — gitaracı
* Sami Kukkohovi — gitaracı
* Vesa Ranta — davulcı

## Albomlar
* -{Shadows of the Past}- (1991) 
* -{North from Here}- (1993) 
* -{Amok}- (1995) 
* -{Down}- (1996) 
* -{Frozen}- (1998) 
* -{Crimson}- (2000) 
* -{The Cold White Light}- (2002) 
* -{The Funeral Album}- (2005) 
* -{Buried Alive}- (2006)

__NOTC__
Aqmescit Cuma Camisi

**Aqmescit Cuma Camisi** Aqmescit şeerinde qurula ve Qırımnıñ eñ büyük camisi olacaq. Adresi - Yaltinskaya soqağı, 22.

Topraq meselesi sebebinden Qırımnıñ musulman halqı ile Aqmescit şeer şurası arasında büyük davalaşma olğan edi. 2008 senesi cemaat Yaltinskaya soqağında çadırlar qurıp cami içün inşaat malzemelerini toplamağa başladı.

Endi Caminiñ quruluvı başlandı, ve 2021 s. onıñ bitirilüvi tahmin oluna.

2024 —


Мечеть Джума Джами1.jpg|2013
Фундамент Соборной мечети Симферополя (2017).jpg|2017
Соборная мечеть в Симферополе (август 2018).jpg|2018
Симферопольская соборная мечеть, 2019 (1).jpg|2019
Simferopol trolleybus 6404 2021-05.jpg|2021


## Bağlantılar
* Niyara Bekirova. Aqmescit camileri  Yañı Dünya, 2008-02-29
* Zera Bekirova. ''Aktsiya ep quvet ala''  Yañı Dünya, 2008-03-08
* Dilâver Albatlı. ''Qazantatarlar camige taş ketirdiler'' Yañı Dünya, 2008-03-08 
* ''«Afğanlar» da bizge qoltutalar'' Yañı Dünya, 2008-03-08
* ''В чужой монастырь со своей мечетью не ходят'',  Avdet 10/2008, Написал Рустем Хан
Romen tili

**Romen tili** yada **Rumın tili** (romence *-{Limba română}-*) – bir Romans tilidir. Romaniya ve Moldova resmiy tili.

## Elifbe

-{Ă ă}- = bir ı ~ ä sesi 

-{Â â}- ve -{Î î}- = bir "ı" sesi

-{Ș ș}- = bir "ş" sesi

-{Ț ț}- = bir "ts" sesi

## Atıflar
The Ramones

**-{Ramones}-** - Amerika Qoşma Ştatlarında oturğan bir pank rok çalğı taqımı. Azaları:
* -{Joey Ramone}- (-{Jeffrey Hyman}-) - yırcı
* -{Johnny Ramone}- (-{John Cummings}-) - gitarci 
* -{Dee Dee Ramone}- (-{Douglas Glenn Colvin}-) - gitarci 
* -{Tommy Ramone}- - davulcı

## Albomlar
* -{Ramones 1976}-
* -{Leave Home}-
* -{Rocket to Russia}-
* -{Road to Ruin}-
* -{End of the Century 1980}-
* -{Pleasant Dreams 1981}-
* -{Subterranean 1983}-
* -{Too Tough to Die 1984}-
* -{Animal Boy}-
* -{Halfway to Sanity 1987}-
* -{Brain Drain 1989}-
* -{Mondo Bizarro 1992}-
* -{Acid Eaters 1993}-
* -{Adios Amigos! 1995}-

-{T|The Ramones}-
Satanic Surfers

**-{A|Satanic Surfers}-** - İsveçiyada oturğan bir pank-rock çalğı taqımı. Azaları:
* -{Rodrigo Alfaro}- - yırcı
* -{Fredrik Jakobsen}- - gitaracı
* -{Daniel "Dana" Johansson}- - gitaracı
* -{Robert Samsonovitz}- - davulcı
* -{Andy Dahlström}- - gitaracı

## Albomlar
* -{Skate to Hell EP (Bad Taste Records, 1993)}-
* -{Keep Out EP (Burning Heart Records, 1994)}-
* -{Hero of Our Time (Theologian/Burning Heart, 1995)}-
* -{666 Motor Inn (Burning Heart, 1997)}-
* -{Going Nowhere Fast (Epitaph/Burning Heart, 1999)}-
* -{Songs from the Crypt (Bad Taste, 2000)}-
* -{Fragments and Fractions (Bad Taste, 2000)}-
* -{Unconsciously Confined (Hopeless/Bad Taste, 2002)}-
* -{Taste the Poison (Bad Taste, 2005)}-
* -{Back from Hell (Mondo Macabre Records, 2018)}-
Ekinci Cian cenki

**Ekinci Cian cenki** XX asırnıñ ortasında olıp keçti. Altı yıl boyunca, dünyanıñ çeşitli regionlarında sürgen toqtamada cenklernen baş köstergen II Cian cenki, Alman ordularınıñ Lehistanğa ücüm etkeni 1939 s. sentâbr 1 kününde başlağanı qabul etile. 1945 s. sentâbr 2 Yaponiya kapitulâtsiya etken kününde bitti.
Lima

**Lima** () - Perunıñ paytahtı.


Image:Lima Cathedral.jpg|Lima katedral kilsesi
Image:Universidad mayor de san marcos.jpg|Casona de la Universidad Mayor de San Marcos
Image:Panaavisos.jpg|Panamericana Sur
Image:Municpalidad de Lima.JPG|Municipalidad Metropolitana de Lima
Image:Plazasanmartin.JPG|Plaza San Martín
Image:Pabellonmorisco.jpg|Parque de la Exposición

Image:Palaciojusticiaperu.jpg|Palacio de Justicia

Image:Club Nacional.JPG|Club Nacional
Image:Casa-chosica.jpg|Chosica
Image:Municipalidad_de_Lima.JPG|Plaza de Armas
Image:Country_Club_Lima_Hotel.jpg|Country Club Hotel
Remzi Burnaş

**Remzi Burnaş** (1920 - 1982) - belli Qırımtatar şairi.

1920 s. iyün 17 künü Aqmescit civarındaki Tav Dayır köyünde doğdı. Babası Kerim Burnaş köy mektebinde ocalıq yapa edi. Remzide ilk tasilini köy mektebinde aldı. Mektepke barmazdan evel evlerinde ana babasından, qartlarından eşitken efsaneler ve rivayetler anda halq ağız yaratıcılığını ögrenmege aveslik doğurdı. 

O, köy mektebinden soñ, Aqmescitte 13-nci orta mektebte oqudı. O devirde şair İbraim Bahşış, orta mektepniñ yanında edebiyat tögeregi teşkil etip, istidatlı yaşlarnı anda celp etip egitime başlağan edi. Remzi şu tögerekniñ ilki iştirakçilerinden biri oldı. Birazdan soñ köydeşi Cafer Ğafar ve Ğafar Bulğanaqlınen yaqın munasebette bulundı. Olar Remzige yaratıcılıqnıñ sırlarını ögrettiler. Orta mektepni bitirgen soñ, Yaltadaki ocalar tehnik mektebine kirdi. Niayet, 1935 senesi “Yaş Leninciler” mecmuasında ilki şiirleri basılıp çıqtılar. 1940 senesi “Qızıl Qırım” gazetasında yaş şairniñ *Vıborg - sovet şeeri*, *Soldat yırı* kibi şiirleri derc olındı. 1941 senesinde Almanlarnıñ Qırımnı işğalinden soñ, Almanlarğa qarşı uruşmalara qatıldı. Çatışuvlarnıñ birinde yaralandı. Leningrad hastanesinde tedaviylengen soñ, kene cebege qayttı. 

Şair Ekinci Cian cenkinde ŞSCB içüñ bu qadar uruşmasına rağmen Qırımtatarlarnıñ oğrağanı fena aqıbetten qurtulamadı. O da halqınen sürgünlikke oğradı. 

Sürgünde Namangan vilâyetiniñ Hagulabad qasabasında bulunğan 57-nci mektepte kene özüniñ sevimli işini ocalıqı yapmağa devam etti. Talebelerge Rus tili ve edebiyatı dersi berdi. 1952-1956 seneleri öz bilgisini terenleştirüv maqsadıneñ Saratov Universitetiniñ filologiya fakultetinde oqudı. 

1966 senesi Ğafur Ğulam adına edebiyat ve sanat neşriyatında Remzi Burnaşnıñ şairlerden Çerkez Ali ve Amet Metaayevnen birlikte, eñ yahşı eserleri saylanıp derc olunğan Mavı sailler şiirler cıyıntığı çıqtı. Ondan soñra oquyucılar edipniñ *Yürek sırları* (1970), *Edep çoqrağı* (1976), *Mayıs sabası* (1981) kibi şiirler cıyıntıqlarını oqumağa nail oldılar. 

Remzi Burnaş 1982 senesi, qızçığı altı yaşında ekende apansızdan vefat etti.

## Menbalar
* Enver Tohtarov, Kalgay Mecmuası, sañ 36
Çatır Dağ

**Çatır Dağ** - Qırım dağlarınıñ eñ namlı dağıdır. Cenüpte yüksek, şimalde alçaqça eki yayladan ibarettir. Şimaldeki platonıñ yüksek bölükleri qayın, ardıç ormanlarınen qaplıdır. Namlı mağaralarınen trekkingge munasip olması sebebinden turistik bir hususiyetke saiptir. Yüksek plato tik bir enişke saiptir, bu sebepten dağcılıq sportunen  oğraşqanlarnıñ alâqasını çeke. Çatır Dağnıñ şimal yamaçlarında Aqmescit şeeri buluna.

## İhtar
Kalgay mecmuası

**“Kalgay”** - Bursa Qırım Türkleri Yardımlaşma Derneginiñ neşir etken 3 aylıq fikir ve medeniyet mecmuasıdır. 1994 oktâbr ayından berli neşir etilmektedir. 

## Bağlantılar
* Kalgay mecmuasınıñ saifesi
Mahmud Qırımlı

**Mahmud Qırımlı** (**Mahmud Qırımiy**) - XII-XIII asırlarda Qırımda yaşağan bir şair. Mahmudnıñ ayatı aqqında malümatımız yoqtır. Mahmud esasen XII asırnıñ soñunda ve XIII asırnıñ birinci çeriginde yaşağandır. “Hikayet-i Yusuf ve Zuleyha” adlı destanını o ömrüniñ soñunda yazğan ve onı bitirmeden vefat etken. Destannı şu devirniñ Halil oğlu Ali isminde diger bir şairi yazıp soñuna çıqara ve soñra özü de aynı bu mevzuda “Qıssa-i Yusuf” adlı destan yarata. Lâkin Halil oğlu Ali öz destanını yazmazdan evel, türklerge de güzel añlaşılsın dep, Mahmud Qırımlınıñ destanını yerli qıpçaq tilinden türk tiline çevire. 

İ.H. Ertaylannıñ bergen malümatından ve destannıñ öz satırlarından añlaşıla ki, Mahmud  “Yusuf ve Zuleyha” destanınıñ soñunı yazıp bitirmeden vefat ete ve destannı o vaqıttaki Halil oğlu Ali isimli diger bir şair yazıp bitire. Soñra o bu destannı türk tiline tercime ete, onı türkleştire. Bu destannıñ soñundaki: 

kibi beyitlernen açıq añlaşılmaqta. Tercimannıñ adı ve tercimeniñ maqsadı da kösterile. Yani, destannıñ manası türklerge de güzel añlaşılsın, olar oquğanda köp zamet körmesinler dep yapılğan. Tercimeniñ qaysı vaqıtta yapılğanı belli degildir.

“Dest” tilinde yani Qırım-Qıpçaq tilinde yazılğan bu destannıñ asılı tapılğanı yoq. Söz yürüttigimiz “Yusuf ve Zuleyha” destanı onıñ şair Halil oğlu Ali tarafından türkçege tercime etilgen versiyasıdır. 

## Menbalar
* -{Osmanlı Dönemi Kırım Edebiyatı Celal Kurnaz-Halil Çeltik T.C Kültür Bakanlığı Yayınları/2378 - ISBN 975-17-2359-0}-
* -{İsmail Hikmet Ertaylan, Yusuf ile Züleyha İst. 1960}-
Naciye Ametova

**Naciye Refat qızı Ametova** (**Useinova**) (1959 d.) istidatlı icatkârlardan biridir. O, esasen balalar içün yazğan ikâyeleri, masalları ve şiirlerinen bellidir. 

Naciye Ametova 1959 senesi sürgünlikte yani Özbekistannıñ Sırdarya vilayetindeki “Özbekistan” kolhozında Refat ve Zevriye Ametovlarnıñ çoq balalı qorantasında dünyağa keldi. Onıñ eki aptesi, bir ağası ve eki oğlan qardaşı bar edi. Olarnıñ epsi aliy tasilge saip ediler. Naciye hanım 1976 senesi Telman adına 19 sanlı umumtasil mektepni bitirdi. 1977-1982 seneleri Nizamiy adına Taşkent Pedagogika İnstitutınıñ Rus ve Qırımtatar tili fakultetlerinde oqudı. Bunıñnen beraber “Lenin Bayrağı” gazetasınıñ muarriyetinde açılğan “Köy ve şeer gazetacılığı universiteti” aqşamlıq kursunı bitirdi. İnstitutnı bitirgen soñ onı, çalışmaq içün “Lenin Bayrağı” gazetasına yolladılar. Birinci senesi mektüpler bölüginde esapçı soñra sanat ve sovet qurucılığı bölüklerinde mühbir olaraq çalıştı.

1989 senesi “Yıldız” mecmuasına keçirildi. O, 1992 senesine yani Qırımğa köçürilgenge qadar anda üyken muarrir olıp çalıştı. 1995 senesi Qırımtatar muzıkalı drama teatrinde Qırımtatar tilinde ders berdi. Bunıñnen beraber Qırımtatar radiosı balalar içün eşittirüvler programmasında ikâyelerinen sıq-sıq çıqışta bulundı. 1996 senesiniñ ekinci yarısında itibaren ise “Qırım” serbest içtimaiy-siyasiy gazetasında sanat ve medeniyet bölüginde çalışa. Sanat, medeniyet, maarif saasında edebiyatı aydınlatqan tercimeler yapmaqta, balalar içün ikâye ve şiirler yazmaqta, 2004 senesinden berli “Çoqraq” balalar saifesini çıqarmaqtadır. 

Birinci şiiri “Balqurtçıq” 1975 senesi “Lenin Bayrağı” gazetasında derc olunğan edi. Ondan soñra balalar içün yazğan şiirleri ve ikâyeleri “Lenin Bayrağı” gazetasında derc olındı. Neticede Naciye 1976 senesi ötkerilgen “Özbekistan cumhuriyet yaş icatkârlarnıñ seminar muşaveresi”ne qatıldı. 

1982 senesi Taşkentteki edebiyat ve sanat neşriyatında müelliflikte “Qarılğaçlar” şiirler çıyıntığı çıqtı. 2000 senesi “Dağda Bayram” ikâyeler ve masallar kitabı derc olundı. Masallar ve ikâyelerinde balalarğa büyüklerge ürmet, emek-severlik, dostluq kibi hususiyetlerni aşılamağa ziyade diqqat ete. Qırımğa köçip kelgen soñ onıñ ikâyeleri “Qırım”, “Sudaq Sesi”, “Krımska Svitıtsa” (Кримська Світлиця) gazetalarında ve “Yıldız” mecmuasında sıq-sıq neşir etile. O, evli bir oğlu ve bir qızı bar. Naciye Ametova 2002 senesinde Ukraina Yazıcıları Milliy Birliginiñ, 2004 senesinde de Ukraina Gazetacılar Birliginiñ azası olğandır.

## Menbalar
* Ayşegül Süyen, Kalgay Mecmuası
Katalan tili

**Katalan tili** (katalanca *-{Català}-*) - İspaniyanıñ Kataloniya, Valensiya ve Balear Adaları regionlarında ve Frenkistannıñ Şimaliy Kataloniya regionında laf etilgen bir Romans tili.
Paramore

**-{Paramore}-** - Amerika Qoşma Ştatlarında oturğan bir alternativ rok çalğı taqımı. Azalar:
* Heyli Uilyams (-{Hayley Williams}-) — yırcı
* Coş Farro (-{Josh Farro}-) — gitaracı
* Zak Farro (-{Zac Farro}-) — gitaracı
* Ceremi Deyvis (-{Jeremy Davis}-) — davulcı

## Albomlar
* 2005 - -{All We Know Is Falling}-
* 2007 - -{Riot!}-
* 2009 - -{Brand New Eyes}-
* 2013 - -{Paramore}-
* 2017 - -{After Laughter}-

__NOTC__
Sventokşıske voyevodalığı

**Sventokşıske (Aziz Haç) voyevodalığı** () cenübiy Lehistanda bir voyevodalıq (vilâyet). Merkezi Keltse şeeridir.


Resim:POL województwo świętokrzyskie COA.svg|Şvyentokşı&shy;skanıñ gerbi
Resim:Swietokrzyskie powiaty.svg|Şvyentokşıska haritası
Resim:Kielce Bishops' palace 20051008 1019.jpg|Kyeltse
Resim:Skarzysko kamienna milica.jpg|Skarjısko-Kamyenna



## WWW
* https://www.kielce.uw.gov.pl/
Cevdet Ametov

**Cevdet Ahmetov** (1917 — 1995) — Qırımtatar yazıcısıdır. O Qara deñizniñ yalı boyunda  Limena köyünde (şimdiki Yalta regionı) 1917 senesinde doğdı. Yaltada 7 senelik mektepni bitirgen son, Qırım Pedagogika  İnstitutınıñ  Tatar Tili ve Edebiyatı fakultetinde oqudı. Oquvda ekende Ekinci Cian cenki başladı, cenkke ketken içün oquvnı taşladı. 

Cenkten soñ pek çoq ikâye yazdı. İkâye kitapları neşir etildi. “Ateş Başında”, “Toplar Susqan Soñ”, “Erılğanlar Açqanda”, “Qurşunnen Toqtalğan Yır” bularnıñ eñ namlılarıdır.

Cevdet Ahmetovnıñ ikâyelerinde balalarnıñ yeri bek müimdir. Onıñ kitapları meramet, bağlılıq, iygilik  tüşüncelerinen toludır.

Cevdet Ahmetov 1995 senesinde vefat etkendir

## Bağlantılar
* Cevdet Ahmetov
Ruten tili

**Ruten tili** (Eski Belarus tili, Eski Ukrain tili, Ğarbiy Rus tili olaraq da belli, öz adı *руськъ*) - şarqiy slavân gruppasından bir ölü tilidir. Orta Asırlarda Litvan Ulu Prinsliginiñ resmiy tili edi. Vaqıt kettikçe ondan zemaneviy ukrain ve belarus tilleri ayırılıp şekillendiler.
Veyisköy

**Veyisköy** () – Bulğaristanda bir Qırımtatar köyüdir.

Mında yaşağan adamlarnıñ simalarından, tillerinden ve adetlerlerinden belli olğanına köre Veyisköyniñ ealisi, Çatallar, Mumçul, Doğanyuvası köyleriniñ ealileri kibi Qırımnıñ yalıboyu ya da dağ taraflarından bu topraqlarğa icret etkenler. 

Veyisköylülerniñ sayıca müim bir qısmı 1950 senelerinde tekrardan icret etmege mecbur qalıp Türkiyege ketkenler. İstanbulnıñ Taşlıtarla maallesini qurucısı olğan adamlar arasında işte bu muacirler de bardır.

İstanbulda tekstil işi yapıp bay olğan Osman, İsmail ve Nurettin Ölmez, İstanbul Qırım Derneginiñ teşebbüsi ile Qarasuvbazar rayonınıñ Keñ Toğay (Litvinenkovo) köyünde Qırımtatar milliy mektebiniñ tamiri içün yardım ettiler. 

## Menbalar
Türkiyedeki Qırımtatar diasporası

Qırımnıñ Rusiye tarafından anneksiyasından soñ Qırımdaki zulumdan qaçqan Qırımtatar halqınıñ çoqusı Balqanlarğa, Anadoluğa köçken edi. Balqanlarda Osmanlınıñ qolundan çıqqan soñ Romaniyadaki, Bulğaristandaki Qırımtatar halqınıñ çoqusı da Türkiyege keldi. Bugün Türkiyede qaç Qırımtatarnıñ oturğanı tam belli degil. Türkiye Cumhuriyeti daa qurulmağanda Osmanlı Devletine köçken Qırımtatarlarnıñ sayısı tahminen 1,8 million edi. Bu sayığa ve Türkiyeniñ ealisi artuvına köre tüşünsek bu vaqıtta Türkiyede oturğan Qırım tamırlı ealisi 5 millionğa keçken olsa kerek. Amma şu cümleden qaç faiz bugüngece öz Qırımtatar kimligini saqladı kene de belli degil.

## Daa baqıñız
Qırımtatar halqınıñ Türkiyede ekseriyetnen yerleşken yerleri şulardır:
* Türkiyedeki Qırımtatar köyleri
Balqan yarımadası

**Balqan yarımadası** ya da **Balqanlar** - Avropa qıtasınıñ cenüp-şarqında yer alğan büyük bir yarımadadır.

Balqanlarda bulunğan memleketler: Arnavutlıq, Bosna ve Hersek, Bulğaristan, Hırvatistan, Kosovo, Şimaliy Makedoniya, Montenegro, Sırbistan ve Yunanistandır. Türkiye Balqan yarımadasında bir miqdar toprağı (Şarqiy Trakiya) olğanından, Romaniya ve Sloveniya ise tarihiy sebeplerden bazan da Balqan memleketi sayıla.
Bjejnitska Veñgoja

**Bjejnitska Veñgoja** () şimal-ğarbiy Lehistanda bir özendir, Reganıñ qolu. Özenniñ başı Lobez ve Pomeraniyadaki Dravsko şeerleri yanındadır.
2009

XX asır | **[[XXI asır]]** | XXII asır  
2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 | 2008 | **2009** | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 |


**2009**

## Vaqialar

## Doğumlar

## Ölümler
2005

XX asır | **[[XXI asır]]** | XXII asır  
2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 | 2008 | 2009 | 2010


**2005**

## Vaqialar

## Doğumlar
2005 - Arefi Erram (Arab oyuncı)

## Ölümler
* Emir Çalbaş
Asan Çergeyev

**Asan Çergeyev** (1879-1946) Qırımnıñ Or uyezdiniñ Acı Keç köyünde doğdı. İlk mektepni bitirgen soñ, 1892-1899 seneleri arasında Qırımtatar Muallimler Seminariyasında oqudı. Köyüne qaytqan soñ zemstvoda çalıştı. 1909 senesinden soñ Aqmescitte muallimlik yasamağa başladı.  İlk şiirleri *Qart Bağçacı* ve *Çeşme*dir. *Eşit mevta ne söylüyor* manzumesi 1905 s. yazılıp, 1909 s. neşir etilgendir. Bu risalesinde Rusiyeniñ zapt etme siyasetine qarşı kelgeni içün 1912 senesinde apis etilgendir. 1913 senesindeki afu sebebinen serbest qalğandır. 1909 s. yazılıp 1917 s. neşir etilgen *Taqdir* adındaki ikâyesi qadın aqları hususındadır. Bundan başqa Ayvanlar ne ayta şiir kitabınan, *Yıl Dönümi* bala piyesası, *Tilki Qoyan* derlemesi bardır. 1946 senesinde sürgünde ekende Özbekistannıñ Andican şeerinde vefat etkendir.

*Eşit mevta ne söylüyor* manzumesinden alınğan bir bölük aşağıda berile;

:Kötürilgen halq qarşığa 
:Altmış bir senesi. 
:Çoqusı candan ayrıldı 
:Mal-mevaldan kimersi. 

:O vaqıt vaqıf keçti 
:Aqar millet qoluna. 
:Köyni zapt etkeni tursun, 
:Em de bizge qılına.

:Yıqıldı köyler, yurt kesildi, 
:Mezarlıqlar yoq oldı, 
:Olarnıñ da taşlarından 
:İlge bina quruldı.

:Düştim duşman qapqanına 
:Qaldım, sandım qabaatke. 
:Quvdılar beni, dediler: 
:-Poşol tatarskiy lapatke! 

:Dedim aman: "Sen bilesiñ, 
:Bu nasıl bir memleket?! 
:Benim bilgen Qırım olsa, 
:Savğan eken bereket.

:Ay qonaqbay, söyle baña, 
:Bu mırzalar nerede? 
:Dünya içinde kezelermi, 
:Evelkiday kene de?! 

:Az yerlerde temel tikip 
:Mırzanıñ qaldı üç-dördü: 
:Biri Orda, biri Qırda 
:Bilinmez em Vatan yurtu. 

:Ketti itibar, savdı devran, 
:Olar ketti dünyadan, 
:Tek bizden ferqı şudır: 
:Babası kinâz ya dvorân.

:Kimisi em satıp yurtın 
:Tiredi tap taşına 
:Kimisi içti, qonuştı er kün 
:Yetti "Boraqay" başına! 

:Söyleme, añladım, oğlum, 
:Cayet eyi onı ben, 
:Birevizniñ yoqtır farqı 
:Mezarda yatan ölüden. 

:Yoq, qonaqbay, hatırım hoş, 
:Baña teklif eyleme, 
:Memleketiñ kendine olsun, 
:Ben yerime gidemen.

:Tümen tabir mümküni yoq, 
:Ep beterdir körgenim, 
:Bafia köre, ey, Ya Rabbim, 
:Eyi ondan ölgenim! 

## Menbalar
http://ekitap.kulturturizm.gov.tr
Yaqub Şakir-Ali

**Yaqub Şakir-Ali** (1890-1930) - qırımtatar şairi. 1890 s. Bağçasarayda doğdı. Babası da şair edi. Bağçasaraydaki orta mektepni bitirgen soñ, 1905 senesinde Terciman gazetasında çalışmağa başladı. 1916 senesinden vefatına qadar deñişik yerlerde muallimlik yasadı.

İlk şiirleri Terciman gazetasında çalışa ekende neşir etilgen şairniñ, 1917 senesinde “Duyğularım” adında şiir kitabı basıldı.

“Oqu Yaz” (1915), “Mektep ve Milliy Til” (1916) kibi bazı şiirleri, oquvnıñ, talim-terbiyeniñ müim olğanını, ealini caillikten qurtarma maqsadını köstere. Bazı şiirlerinde perişanlıq, boş-boğazlıq kibi cemaatnen alâqalı mevzularnı işlegendir. “Qış” (1914), “Tañ” (1917) “Deñiz ile yel”, (1917) kibi manzumelerinde tabiat adiseleri işlengendir.

## Menbalar
*T.C Kültür ve Turizm Bakanlığı E-Kitap

## Bağlantılar
* Alem-i Medeniye kitaphanesinde Yaqub Şakir-Aliniñ şiirleri
Emel mecmuası

**“Emel”** - Türkiyedeki Emel Qırım Türk Medeniyetini Tanıtma ve Araştırma Vaqfı (Emel Kırım Türk Kültürünü Tanıtma ve Araştırma Vakfı) tarafından neşir etilgen bir mecmuadır.

1929 senesi Romaniyanıñ Hacıoğlu Pazarcıq şeerinde Müstecib Ülküsalnen on dostu Qırımtatar milliy davası içün bir mecmua çıqarmağa qarar berdiler. Özleri arasında para toplap urufat aldılar. Mecmuanıñ ilk sanı Emel mecmuası adınen 1930 yanvar 1 künü neşir etildi. Mecmuanıñ saibi ve baş müellifi Müstecib Ülküsal oldı. Emel mecmuası baştaki eki sene 15 künde bir kere neşir etilir. Daa soñra ayda bir kere çıqtı. Qırım Qurultay ükümetiniñ tış işleri vekili Cafer Seydamet Qırımer de mecmuada maqaleler yazdı. Bir zaman soñra Emel mecmuası Qırımtatar milliy davasınıñ resmiy neşriyatı oldı. II Cian cenki başlağan soñ Almanlar Romaniyağa kirdiler. Mecmuanı çıqarmaq qıyın oldı, 1940 senesi sentâbr ayında 154 san neşir etilgen soñ neşriyatnı toqtattılar.

1960 senesinde Emel mecmuası Türkiyede yañıdan neşir etilmege başladı. 1998 senesine qadar 227 san neşir etildi. Emel mecmuası 1930 senesinden 1940 senesine qadar, 1960 senesinden 1998 senesine qadar Qırımtatar milliy davasınıñ diasporadaki en müim sesi olğan edi. Müstecib Ülküsal 1986 senesinde közleri raatsızlanğanğa qadar Emel mecmuasıñ baş müellifligini yaptı.

Mecmua 2010 senesi İstanbulda üç ayda bir kere yañıdan neşir etilmege başladı. Vaqıf adına saibi Zafer Karatay, yazı işleri müdiri olıp Saim Osman Karahan çalışa.

## Bağlantılar
* Emel Vakfı
Ubuntu

**Ubuntu** — bir -{Linux}- distributivi. -{Debian GNU/Linux}-'qa esaslanğan. Esas işleyici — -{Canonical}- şirketi.

* -{www.ubuntu.com}-
* -{Ubuntu}-'nı yüklemek
Moldova Cumhuriyeti Kommunist Fırqası

**Moldova Cumhuriyeti Kommunist Fırqası** () - Moldovanıñ eñ büyük siyasiy fırqalarından birevidir. 1993 senesinde teşkil etilgen fırqa 2001 senesinden berli Moldova ükümetinde yer ala ve eski ŞSCB cumhuriyetleri arasında saylavlarnen iqtidarğa kelgen yekâne kommunist fırqasıdır. Fırqanıñ reisligini memleketniñ prezidenti Vladimir Voronin yapa. Daa evel tek kommunizm ve internatsionalizm olğan fırqanıñ ideologiyası şimdi sotsial demokratiya ve Avropa Birligidir. Fırqa Kommunist adlı aftalıq gazetanı neşir ete.

## Bağlantılar
* Fırqanıñ resmiy saytı
Recep Tayyip Erdoğan

**Recep Tayyip Erdoğan** (1954, İstanbul) - 2014 senesinden berli Türkiye Cumhuriyetiniñ prezidenti, 2003 - 2014 seneleri Türkiyeniñ baş naziri, Adalet ve inkişaf fırqasınıñ (Adalet ve Kalkınma Partisi, AK Parti) lideri.
Çırçıq vaqiaları

**Çırçıq vaqiaları** - 40 yıl evelsi qırımtatarlarnıñ tarihında facialı, aynı vaqıtta eñ emietli vaqialarniñ birisi olıp keçken edi. 1968 senesi aprel 21-de Özbekistannıñ himiyacılar ve madenciler şeeri Çırçıqta olıp keçken vaqialar "yuqusırağan" pamuqçılar cumhuriyetini ve Moskvanı sarsıtqanlarından ğayrı, uquqqoruyıcı Petro Grıgorenko aytqanına köre, "bütün cianğa belli oldılar". Laf Sovet devletiniñ qırımtatarlarğa ve olarnıñ milliy areketine qarşı cezalav aktsiyalarniñ birisi aqqında ketmekte.

Şu künlerniñ hronologiyasını tek bu vaqialarnıñ iştirakçileri degil, körümli uquqqoruyıcılar, advokatlar, çetel neşirleriniñ mühbirleri ve tarihçı alimler tasvirlegen ediler.
1968

XIX asır | **[[XX asır]]** | XXI asır  
1963 | 1964 | 1965 | 1966 | 1967 | **1968** | 1969 | 1970 | 1971 | 1972 | 1973


**1968**

## Vaqialar
* Aprel 25; Çırçıq vaqiaları.
## Doğumlar
* sentâbrniñ 17: Anastacia

## Ölümler
* mart 27: Yuriy Gagarin
Latin elifbesi

**Latin elifbesi** - künümizde dünyada eñ ziyade darqatılğan elifbedir, Romans, German ve daa pek çoq diger til ailelerine ait tillerde qullanıla. Zemaneviy latin elifbesi 26 ariften ibaret.
Ege deñizi

**Ege deñizi** ya da **Adalar deñizi** - Aq deñizniñ qolu olğan bir iç deñizdir. Meydanlığı 214&nbsp;000 km², eñ teren yeri 2524 metrdir.
C

**-{C c}-** - Latin elifbesiniñ ve zemaneviy Qırımtatar latin elifbesiniñ üçünci arfidir.

__NOTC__
Ç

**-{Ç ç}-** - zemaneviy Qırımtatar latin elifbesiniñ dörtünci arfidir. Qırımtatar imlâsında  sesini ifade ete. Bu arif Latin elifbesini qullanğan er bir tiline kirmeydir. Başqa tillerde  sesi **-{ch}-** (İngliz tilinde), **-{tsch}-** (Alman tilinde), **-{tch}-** (Frenk tilinde), **-{tx}-** (Katalan tilinde), **-{cs}-** (Macar tilinde), **-{cz}-** (Leh tilinde) kibi yazıla.

__NOTC__
D

**-{D d}-** - zemaneviy Qırımtatar latin elifbesiniñ beşinci, Latin elifbesiniñ dörtünci arfidir.

__NOTC__
E

**-{E e}-** - Zemaneviy Qırımtatar latin elifbesiniñ altıncı, Latin elifbesiniñ beşinci arfidir.

__NOTC__
Yañı Dünya

**“Yañı Dünya”** (1957 - 1991 ss. **“Lenin Bayrağı”** adınen neşir etilgen) - Qırımda qırımtatarca neşir etilgen bir gazettir. Şimdilik kiril urufatınen çıqarıla.

Lenin Bayrağı gazetası 1957 senesi Özbek ŞSCniñ paytahtı Taşkentte neşir etilmege başlandı. Qırımtatar tilini ve adetlerini coytulmaması ğayesinen qurulğan gazeta, kün keçken sayın Özbekistandaki qırımtatar müellifleri, şairleri, alimleriniñ toplaşuv yeri oldı. 

Cafer Bulğanaqlı, Kerim Camanaqlı, Ziyaddin Cavtöbeli, Çerkez Ali, Şakir Selim, Yunus Temirqaya, Bekir Çoban-zade, Abdulla Lâtif-zade, Şamil Alâdin, Cevdet Ametov, Abdulla Dermenci, Riza Halid, Osman Ayder, Eşref Şemi-zade, Uriye Edemova, Yusuf Bolat, Zakir Qurtnezir, Ablâziz Veliyev kibi pek çoq yazıcı ve şairniñ eserleri Lenin Bayrağında neşir etildi.

Gazeta 1991 senesinde Qırımğa köçip kelgen soñ adını Yañı Dünya dep deñiştirdi. Yañı Dünya gazetası şu vaqıtta Qırımda neşir etilmege devam ete.

## Bağlantılar
* Yañı Dünya gazeti
Abdullah Gül

**Abdullah Gül** (1950 s. oktâbr 29 künü doğ.) - 2007 - 2014 senelerinde Türkiye Cumhuriyetiniñ 11-nci prezidentidir. Adalet ve inkişaf fırqasından (AKP) prezident saylanğan.
B

**-{B b}-** - Latin elifbesiniñ ve zemaneviy Qırımtatar latin elifbesiniñ ekinci arfidir. Qırımtatar imlâsında dudaq-dudaq yañğıravuq bir tutuq sesine uya.

__NOTC__
Qırım gazeti

**Qırım gazeti** - Qırımda qırımtatarca neşir etilgen gazetlerden biridir. Şimdilik kiril urufatınen çıqarıla.
Arif

**Arif** - yazı yazmaq içün qullanılğan işarettir. Arifleriñ episine elifbe ya da urufat deyler. Yazı arifler tışında raqam, toqtav işaretleri ve başqa işaretler içerip ola, amma arifler yazınıñ eñ temel parçasıdır.

## Arif çeşitleri
Bazı elifbelerdeki arifler:

* Arap elifbesi: ﺍ, ﺏ, ﺕ, ﺙ, ﺝ, ﺡ, ﺥ, ﺩ, ﺫ, ﺭ, ﺯ, ﺱ, ﺵ, ﺹ, ﺽ, ﻁ, ﻅ, ﻉ, ﻍ, ﻑ, ﻕ, ﻙ, ﻝ, ﻡ, ﻥ, هـ, ﻭ, ﻱ
* İbrani elifbesi: א, ב, ג, ד, ה, ו, ז, ח, ט, י, כ, ל, מ, נ, ס, ע, פ, צ, ק, ר, ש, ת.
* Kiril elifbesi: А, Б, В, Г, Ґ, Д, Е, Є, Ж, З, И, І, Ї, Й, К, Л, М, Н, О, П, Р, С, Т, У, Ф, Х, Ц, Ч, Ш, Щ, Ю, Я, Ь, Ђ, Љ, Њ, Ћ, Џ
* Latin elifbesi: A, B, C, D, E, F, G, H, I, J, K, L, M, N, O, P, Q, R, S, T, U, V, W, X, Y, Z.
* Yunan elifbesi: α, β, γ, δ, ε, ζ, η, θ, ι, κ, λ, μ, ν, ξ, ο, π, ρ, σ, τ, υ, φ, χ, ψ, ω
Lenara Osmanova

**Lenara Osmanova** - Qırım Muhtar Cumhuriyetinde nam qazanğan sanatçı, yırcı, kino aktrisası, ötkerici ve oyuncı.

1986 senesi mayısnıñ 7 künü Özbekistannıñ paytahtı olğan Taşkent şeerinde doğdı. Anası muzıka ocası olıp çalışa edi. 1991 senesinde Qırımnıñ Aqmescit şeerine kelgen soñ Qırım Yıldızları-91 yarışmasında ğalebe qazandı.

Aqmescit Sanat Mektebiniñ muzıka sanatı ve horeografiya bölügini alâ derece ile bitirip Kiyev Devlet Estrada ve Tsirk Sanatı Kollecinde estrada yırcılığı oquvına başladı.

Lenara Osmanova, Devlet Medeniyet ve Sanat İdaresi Akademiyası 5-nci kursunda talebelikke devam ete.

2007 s. fevral 5 tarihında resmiy olaraq Qırım Muhtar Cumhuriyeti nam qazangan artisti unvanına saip oldı.

## Bağlantılar
* http://www.lenara.com.ua
Rage Against The Machine

**-{Rage Against The Machine}-** - Amerika Qoşma Ştatlarında oturğan 4 kişilik bir rok çalğı taqımı. 2000 s. dağılğanlar. Azaları:

* Zak de lâ Roça (-{Zack de la Rocha}-) — yırcı
* Tim Kommerford (-{Tim Commerford}-) — gitaracı
* Tom Morello (-{Tom Morello}-) — gitaracı
* Bred Uilk (-{Brad Wilk}-) - davulcı

## Albomlar
* -{Rage Against The Machine}- — 1992
* -{Evil Empire}- — 1996
* -{The Battle Of Los Angeles}- — 1999
* -{Renegades}- — 2000

__NOTC__
Dağlıq Qarabağ

:*Bu maqale tarihiy region aqqında. Tanılmağan devlet aqqında *'Dağlıq Qarabağ Cumhuriyeti** maqalesini baqıñız''
**Dağlıq Qarabağ*' ( ya da *Dağlıq Garabağ'') - ğarbiy Asiyada cenübiy Kavkaz Azerbaycandaki bir tarihiy region.
Refat Appazov

**Refat Appazov** (1920 - 2008) - belli qırırmtatar alimi.

1920 senesi sentâbr 8-de Aqmescitte dünyağa kelgen Refat Appazov ilk tasilini Yalta şeerinde Qırımtatar mektebinde başladı, sekizinci sınıftan Rusça oqudı. Oquvdan soñ 1939 senesi Moskvadaki N. Bauman adına Yüksek Tehnik oquv yurtuna (sabıq Şuralar Birliginde eñ nufuzlı oquv yurtlarından biri) kire. 

Oquvnı tamamlağan soñ Moskva civarında Kaliningrad (şimdi Korolöv) şeerindeki ilmiy-tetqiqiy institutta çalışıp başlay, mında o ilki uzun menzilli raketler ve ŞSCB raket-kâinat tehnikası umumiy proyekt müendisi, meşur Sergey Korolöv ile tanıştı ve onıñ bivasta reberligi altında 20 yıl çalıştı. Refat Appazov tez arada yetekçi proyekt müendisler sırasında yer alıp, Çolpan ve Merih yoldaşlarına yollanılğan kâinat apparatları, Sovet-Amerika "Soyuz-Apollon", "Energiya-Buran" raket-kâinat kompleksleriniñ proyektlerine qoşuldı. 

Refat Appazov 200-den ziyade ilmiy işler müellifidir. 1935 senesiniñ devamında bir zamanlar özüniñ oquğanı Bauman aliy tehnikiy oquv yurtunda ve Moskva Aviatsiya İnstitutında ocalıq yaptı, olacaq alimlerni azırladı. 

Ömrüniñ esas qısmını ilimge, qapalı, gizli müessiselerde çalışuvğa bağışlağan Refat Appazov tabiiy ki, milliy areketke açıqtan-açıq qoşulıp olamadı. 1987 senesi Qırımtatar milleti kütleviy sürette Vatanğa qaytıp başlağandan soñra milliy areket saflarına qoşuldı. 1990 - 1991 senesi V. Dogujiyev reberligindeki Qırımtatar halqınıñ problemlerinen oğraşqan devlet komissiyasınıñ azası oldı. 1991 senesi Aqmescitte olıp keçken Qırımtatar halqınıñ Qurultayında iştirak etti ve Mecliske saylandı. 2008 senesinde vefat etti.

## Menbalar
Kalgay mecmuası
Yeudilik

**Yeudilik** (ibranice יהודה - *Yehudah*) - bir tañrılı İbraimiy dinlerniñ ilkidir. Yeudilik peyğamberi Musa. Yeudilikiñ muqaddes kitabı Tevrattır. 2007 senesi tahminiy yeudi ealisi 13,2 million kişi edi. Bularnıñ 41% İsrailde yaşay edi.
 
Yeudilik, temelleri Tanahta ve Talmud ve diger diniy metinlerde añlatılğan ahlâq ve ilkeleri olğan bir tañrılı bir dindir. Künümizde şimdi barlığını devam ettirgen eñ eski dinlerden birevidir.
Yeudilikke keçmek içün mahsus bir merasim kerekmey. 

## Tarih
Yeudi inançına köre tañrı Yeudi halqınen eki aht yasağan emir ve yasaqlarını Tevratta bildirgendir.

Pek Yeudige köre İbraim nebi ilk İbraniydir. Nuh nebiden soñ putperestlikni ilk qabul etmey tek bir ilâhqa inanğan kişi olğanına inanırlar. Tañrı İbraimge oğulları olacağını müjdeler (Yaratılış 15:5). İsmail ve İshaq isimli eki oğlu olur. İshaq tañrınıñ bildirgeni dayın atasınıñ missiyasını devam eter. Kenan Diyarı İshaq nebige tañrı tarafından vade etilgendir. İshaqnıñ oğlu Yaqup Mısırğa köçe. Zamannen Yaqup nebiniñ halqı Mısırlılarğa qul ola. Yakupnıñ evlâtlarından birevi, Musa, halqını Mısırdan qaçırıp Sina Dağına ketire. Mında tañrınıñ oña bergen Tevratnı halqına bere (M.E. 1313 ya da Yeudi taqvimine köre 2448). Olarnı Kenan Diyarına alıp kete. Musanıñ qardaşı Arun ve onıñ soyundan kelgen aqaylarnı tañrı oğlu din adamları olaraq ata (Çıqış 28:1, 2–4).

Yeudiler Kenan Diyarına yerleşeler ve Şiloh (İbranice: Siloh) ibadethanesini yasaylar. Bu ibadethanesiniñ tikili qalğanı 300 yıl boyunca Yeudiler tañrı tarafından çeşit müsibetler ve işğallernen sınalalar. Sapqınlıqları töpege yetkende tañrı Kenan Diyarınıñ şarq-cenüp yalılarında yaşağan Filistinlilerniñ Şiloh İbadethanesini elge keçirmelerine musaade ete. Yeudiler diger milletler dayın bir devlet qurmağa isteyler.
Vilâyette zaman içinde küçlengen Yeudiler akimler vaqtından soñra bir Yeudi qırallıqnı quralar ve başına Yeudilerniñ qıralı olaraq Şaul keçe. Şaulnıñ ölüminden soñ, Yeudi Qırallığınıñ başına Davud (David Ha-Meleh) keçe. Davudnıñ ölmesinen Yeudi Qırallığınıñ başına Davudnıñ oğlu Suleyman (İbranice: *Şlomo Ha-Meleh*) keçe. Suleyman vaqtında Yeudi Qırallığı altın çağlarını yaşay. Qudus şeeri Yeudilerniñ eñ balaban şeeri alına kele. Suleyman Qudusqa (Yeruşalayim) Suleyman Mabedi (Beth Hamikdaş) denilgen balaban bir mabet yasata. Beth Hamikdaşnıñ bugün tek Ğarbiy Divarı sağlam qalğandır. Bu divarğa Ağlama Divarı denile.

## Tış bağlantılar
* İsa Doğumuna Yakın Zamanlarda Yahudi Dini  
* KIRKBUDAK Anadolu Halk İnançları Araştırmaları Dergisi "Türkiye Yahudiliği" Özel Sayısı
Avropa Birligi

**Avropa Birligi** ya da **AB** (, ) - Avropadaki 27 mustaqil memleketten ibaret bir ittifaqtır. Siyasiy merkezi Brüksel, eñ balaban şeeri Berlindir.

Avropa Birligi, bütün aza memleketleri bağlağan standart qanunlar vastasınen, insan, eşya, hızmet ve sermiya dolaşuvı serbestliklerini qapsağan bir ortaq bazar (tek bazar) keliştirgen. Birlik içinde çiftçilik, balıqçılıq ve yerli inkişaf siyasetlerinden ibaret olğan ortaq bir ticaret siyaseti bar. Birlikke aza memleketleriniñ on doquzı, euro adlı ortaq para birlemini qullanmağa başlağan. Avropa Birligi, aza memleketlerini Dünya Ticaret Teşkilâtında, G7 töpelerinde ve Birleşken Milletlerde temsil etip tış siyasetlerinde de rol oynay. Birlikniñ yigirmi yedi azasından yigirmi biri NATO-nıñ da azasıdır. Şengen Añlaşması uyarınca birlik azası memleketler arasında pasport kontroliniñ lâğu etilüviniñ da arasında bulunğanı pek çoq adliye mevzusı ve içki davalarında Avropa Birliginiñ payı buluna.

## Azalar
Fenerbahçe sport klubu

**Fenerbahçe** () - Türkiyeniñ bir sport klubu. 1907 senesi İstanbul şeeriniñ Qadıköy rayonında qurulğan.

Esasçıları Ziya, Ayetullah ve Necip beylerdir. İlk prezidenti Ziya beydir. Evelce renkleri sarı-beyaz olıp 1909 senesi sarı-lâcivertke çevirilgendir. Şimdiki prezidenti Ali Koçtır. Stadionı, Şükrü Saracoğlu stadionı Türkiyeniñ eñ zemaneviy stadionı olıp 2009 -{UEFA}- kubogı finalınıñ oynalğan yeri edi. Stadion ismini klubnıñ eñ uzun müddet prezidentlik etken kişisi Şükrü Saracoğlundan alğandır.

Fenerbahçe Basketbol Taqımı 2016-2017 senesi -{Euroleague}- çempionı olğan ve Türkiye basketbol tarihınıñ eñ büyük muvafaqiyetini qazanğandır.

## Tış bağlantılar
*-{fenerbahce.org}-
Nyımodlin diyalekti

**Nyımodlin diyalekti** (öz adı: **djalykt ńymodliński ślůnskij godki**) silez tiliniñ bir diyalektidir. Nyımodlin diyalektiniñ taşıyıcılar sayısı 1 250 000-ge yaqın.
Tiflis

**Tiflis** ( - *Tbilissi*) – Gürcistan Cumhuriyetiniñ paytahtı ve eñ balaban şeeridir.

## Resimler

Tbilisi at night, Holiday, Georgia.jpg
Sameba Cathedral, Courtyard, Dusk 2, Tbilisi, Georgia.jpg
Sameba Cathedral, Holy Trinity Cathedral, Interior 3, Tbilisi, Georgia.jpg 
Tbilisi city at night 2, Georgia.jpg
Tbilisi at night, Georgia.jpg
Tbilisi, Panoramic view, South, Georgia.jpg
Tbilisi, Old Tbilisi, Kura River 2, Georgia.jpg 
19th_century_health_baths.jpg
Rainbowtbilisi.jpg
Tbilisi bathdistrict.jpg
Tbilisi balconies.jpg
Narikala 001.jpg
Old Tbilisi 001.jpg
View of Tiflis from Seid-Abaz, Ivan Aivazovsky.jpg
Caravansaray.jpg
Tramway over Kus Tba.jpg
Mtkvari (1).jpg
Dakka

**Dakka** ya da **Dhaka** (, [ˈɖʱaka]) - Bangladeş Halq Cumhuriyetiniñ paytahtı ve eñ balaban şeeridir. Buriganga özeniniñ yalısında buluna. İnd Moğol İmperiyasında **Cahangir Nagar** adı oldı.

## Eali

## İhtar
2004

XX asır | **[[XXI asır]]** | XXII asır  
1999 | 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 | 2008 | 2009


**2004** bir yıl.

## Vaqialar

## Doğumlar

## Ölümler
* 21 Mart - Seitümer Emin, qırımtatar şair, tercimeci ve yazıcı
* 1 İyul - Marlon Brando, Amerikan sinema oyuncusu (d. 1924)
2003

XX asır | **[[XXI asır]]** | XXII asır  
1998 | 1999 | 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 | 2008


**2003** bir yıl.

## Vaqialar

## Doğumlar

## Ölümler
* Sentâbr 12 - Johnny Cash, Amerikan musiqici (d. 1932)
2011

XX asır | **[[XXI asır]]** | XXII asır  
2005 | 2006 | 2007 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015


**2011** bir yıl.

## Vaqialar

## Doğumlar

## Ölümler
### Fevral
* Fevral 27 — Necmettin Erbakan, Türkiyeniñ 25-inci baş naziri (1926 s. doğdı)
* Fevral 28 — Ceyn Rasel, amerikalı aktrisa (1921 s. doğdı)

### Mart

* Mart 21 — Nikolay Andrânov, sovet gimnastı (1952 s. doğdı)
* Mart 23 — Elizabet Teylor, ingliz-amerikalı aktrisa (1932 s. doğdı)

### Mayıs

* Mayıs 2 — Usame bin Ladin, El-Qaide teşkilâtınıñ lideri (1957 s. doğdı)

### İyün
* İyün 3 — Cek Kevorkân, amerikalı evtanaziya qoruyıcısı (1928 s. doğdı)
* İyün 23 — Piter Fok, amerikalı aktör (1927 s. doğdı)

### İyül
* İyül 5 — Say Tvombli, amerikalı ressam (1928 s. doğdı)
* İyül 23 — Eymi Vaynhaus, ingliz yırcısı (1983 s. doğdı)

### Oktâbr

* Oktâbr 5 — Stiv Cobz, amerikalı kompyuter iş adamı (1955 s. doğdı)
* Oktâbr 20 — Muammer Qaddafi, Libiyanıñ lideri (1942 s. doğdı)

### Noyabr
* Noyabr 7 — Co Freyjer, amerikalı boksçu (1944 s. doğdı)
* Noyabr 25 — Vasiliy Alekseyev, sovet ştangisti (1942 s. doğdı)

### Dekabr
* Dekabr 15 — Kristofer Hiçenz, ingliz-amerikalı yazıcı (1949 s. doğdı)
* Dekabr 17 — Kim Cong-il, Şimaliy Koreyanıñ lideri (1941 s. doğdı)
* Dekabr 18 — Vatslav Havel, çeh yazıcısı ve siyasetçisi (1936 s. doğdı)
2002

XX asır | **[[XXI asır]]** | XXII asır  
1997 | 1998 | 1999 | 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007


**2002** bir yıl.

## Vaqialar

## Doğumlar
* Darya Skripka (yanvar 24), yaş yırcı, küçlü ve nazik sesiniñ saibi.
## Ölümler
* Necip Hablemitoğlu (dekabr 19), qırımtatar tamırlı Türkiyeli yazıcı, araştırmacı, tarihçı.
2000

XX asır | **[[XXI asır]]** | XXII asır  
1995 | 1996 | 1997 | 1998 | 1999 | 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005


**2000** bir senesi.

## Vaqialar

## Doğumlar

## Ölümler

1946 - Yasin Eralquzu - Qırımtatarlı şair (Erdem Eralquzu'nun babasu)
Ujgorod

**Ujgorod** (, , , çehçe *-{Užhorod}-*) - ğarbiy Ukrainada bir şeer, Zakarpattâ vilâyetiniñ merkezi.