open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Çerkez Ali

**Çerkez Ali** (aqiqiy adı **Çerkez Ali Amet oğlu Ametov**; 1925 s. d.) - belli qırımtatar şairi, ikâyecisi ve romancısı.

Çerkez Ali Ametov Qırımda Bağçasaray rayonınıñ Bağatır köyünde dünyağa keldi. Babası Qırımtatar Çerkez Ametnen, anası İstanbullı  Melek Filsan (Padişa II Abdülhamitniñ yaveri İhsan Paşanıñ qız qardaşı) İstanbulda evlendi. O vaqıtlarda Kavkazdan kelgen er keske İstanbulda Çerkez dep aytılganı içün Qırımtatar Ametke de Çerkez dep taqmaq tağalar. Çerkez Amet apayınen beraber 1905 senesinde Qırımğa qayttı. Çerkez Amet daa Ali kiçkene ekende vefat etti.

Çerkez Ali ilk mektepni, Bağatır köyünde, orta mektepni Ğavr ve Kökköz köylerinde oqudı.

1944 senesinde sürgünlikte anasını yolda coydı. Özbekistanda ekende anasını izin taptı, qıdırmaq içün Mari Cumhuriyetine yolğa çıqtı. Lâkin anası Mari dağlarında coytulğan edi. Yaqalanıp sürgün qaçqını ükmünen Usoldag lagerine yiberildi. On sene anda qaldı, 1954-de azat etildi. Qazahistan ve Özbekistanda aydayıcı olıp çalıştı. 1962-de Lenin Bayrağı gazetasında, 1967-de Ğafur Ğulam neşriyatı Qırımtatar bölüginde çalışmağa başladı. Yıldız mecmuasında muarrirlik yaptı. 1968-de Taşkent Universiteti Rus Filologiyası bölümini tışardan bitirdi.

Çerkez Ali edebiy eserler yazmağa daa Qırımda ekende başlağan edi. İlk yazğan şiirleri Quş Qaya ve Muzıkant Olurım 1941-de Aqmescitte Yaş Leninciler mecmuasında neşir etildi.

Çerkez Ali tercime saasındada müim çalışmalar yaptı. Alişer Nevainiñ gazellerini, Nizaminiñ şiirlerini, Konstantin Simonov ve Lesâ Ukrainkanıñ eserlerini qırımtatar tiline tercime etti.

1995-de Qırımga qaytqan Çerkez Ali, Qırımdaki gazeta ve mecmualarda şiirlerniñ yazmağa devam ete. Belli Türk şairlerden Ataol Behramoğlu onı añlatqan Çerkez Ali adlı şiir yazdı.

## Eserleri
* Uluqlar (1969),
* Arzularım (1971),
* Sabalar Qucağında (roman, 1973),
* Yeşil Dalğalar (ikâye, 1976),
* Yer Nefesi (1979),
* Köz Nurlarım (1985),
* Pişkinlik (1987),
* Doğmuşlar (1988),
* Çoq Yürgen Çoq Körer (1991, Edebiyat makaleleri),
* Baş-taş Yazıları (1998),
* Uyan Çatırdağ Uyan (1999)

## Bağlantılar
*   Çerkez Ali, Ataol Behramoğlu 
* Bizim Nikita, Küçelekler
Cemil Kermençikli

**Cemil Kermençikli** (1891 – 1942) - belli qırımtatar şairi.

Cemil Kermençikli 1891 senesinde Kermençik köyünde (şimdi Bağçasaray rayonı) dünyağa keldi. Babası muallim olğanı içün oquv-yazuvnı evde ögrendi. Eki sene Bağçasarayda Abdulalim mektebinde soñra Zıncırlı Medresede oqudı. 1908-de bir yıl İstanbulda medresede tasiline devam etti. 1909-1913 seneleri arasında Orenburgda Hüsaniye medresesinde tasil yaptı. 1913-de Qırımğa qaytıp muallim tayin etildi.
1916-1917 senelerinde Terciman gazetasında çalıştı. Qırımtatar milliy areketinde müim vazifeler aldı.

İlk şiirlerin Zıncırlı Medresede oquy ekende yazdı. Aqmescitte Küçük Dostlarıma (1917) adlı şiir kitabı neşir etildi. Tatarım, Muqaddes Emelimiz Olurken, Seviñ Ey Şanlı Millet, Çelebicihana kibi pek çoq şiirinde qırımtatar milliy areketi içün fikirlerni akis ettirdi. Bazı ikâye ve icviye denemeleri yaptı.

Cemil Kermençiklige 1937–de milliyetçilik iddasınen ağır apis cezası berilip Sibirge sürgün etildi. Lagerlerdeki zulüm ve eziyetke dayanamadı. 1942 senesinde Arhangelsk lagerinde vefat etti.

## Menbalar
*Türkiye Cumhuriyeti Kültür ve Turizm Bakanlığı

## Bağlantılar
*Cemil Kermençikli
Eşmırza Oysullı

**Eşmırza Oysullı** ya da **Eşmırza Qart** (1803 - 1883) - belli Qırımtatar halq şairi (keday), çıñcısı.

Eşmırza qart 1803 senesi Keriç yarımadasındaki Oysul köyünde, fuqare qorantasında doğa. Faqır ömür keçirgen bu istidatlı keday köy-köyden yürip, özü uydurğan yırlarını yırlay. Onıñ yırları. çarlıqqa, eziyetke qarşı doğrultılğandır.

Eşmırzanıñ icadı yazılı olaraq degil de, ağızdan-ağızğa avuşuv neticesinde halq arasında keniş tarqağandır. Onıñ yırları Qırımnıñ çöl taraflarında ve Keriç yarımadasında yaşağan qırımtatarlar arasında saqlanıp qaldılar. Qırım destanları, halq ikâyelerini yahşı bile edi. Eserlerinde Qırımdan Rusiye ordusına askerge alıp ketilgen yaşlarnı, qırımtatar icretini, halqqa yapılğan zulümni, mırzalarnıñ yapqan aqsızlıqlarnı, halqnıñ istek ve tüşüncelerini añlattı.

Eşmırza qartnıñ közleri körmey edi. Onı elinden cetep yürgenler. Öyle alicenap insanlardan biri Qırımnıñ Ağırmaq Eli köyünden Qulmambet Bekmambet olıp, soñundan onıñ özü de belli folklorcı, masal aytıcı olıp yetişti. Eşmırza qartnıñ ekseriy şiirleri onıñ ağzından yazılıp alınğandır.

Cenkten evel Eşmırza kedaynıñ yaratıcılığınen A.S. Puşkin adına Qırımtatar tili ve edebiyatı ilmiy-tedqiqat institutı oğraştı. 1940 senesi institut
folklorcı Baqı Ğaziyevniñ "Halq şairi Eşmırza" adlı kitabını neşir etti. Bu kitapqa Eşmırza qart aqqındaki maqalenen beraber, kedaynıñ bazı şiirleri de kirsetildi.

İcrette neşir etilgen "Edebiyat hrestomatiyası" (Taşkent, 1971) kitabına Eşmırza qartnıñ "Soldatlıq aqqında" serlevalı şiiri kirsetildi.

Eşmırza qart 1883 senesi vefat etken.

## Bağlantılar
* Alem-i Medeniye kitaphanesinde Eşmırzanıñ şiirleri
Necip Hablemitoğlu

**Necip Hablemitoğlu** (1954 – 2002) - qırımtatar tamırlı Türkiyeli yazıcı, araştırmacı, tarihçı.

Dr. Necip Hablemitoğlu, 1954 senesinde Ankarada doğdı. Ankara Atatürk Lisesini bitirgen soñ Ankara Universiteti Siyasiy İlimler Fakultetinde oqudı. 1977-de diplomını aldı. 1977-1988 senelerinde Dilde, Fikirde, İşte Birlik mecmuasını neşir etti. 1980-den soñra Ankara Univertiteti Türk İnqilâp Tarihı İnstitutında çalıştı ve mından doktor diplomnını aldı.

1974 senesinde Şuralar Birliginde zulüm, basqı, sürgün ve etnik ayrımcılıqnı añlatqan Sovyet Rusya’da Devlet Terörü adlı kitabını neşir etti. Aynı sene yazğan Yüzbinlerin Sürgünü kitabında qırımtatar sürgünligini añlattı.

1995 – 1996 senelerinde Birleşken Milletler Cemiyetiniñ Moldaviyada Gagauzlarnıñ Latin elifbesine keçme proyektinde muşavir olıp vazife aldı. Türkiye tışındaki türkiy halqlarnen alâqalı pek çoq tedqiqatı ve kitabı olğan Hablemitoğlu 2002 senesinde eviniñ aldında oğrağanı bir suiqastnen öldürildi. Özündiy Univertitet ocası olğan Prof. Dr. Şengül Hablemitoğlunen evli ve eki qız balası bar edi. Son kitabı Köstebek adınen vefatından soñ neşir etildi.

Pek çoq kitabı ve maqalesi olğan Dr. Hablemitoğlu, ömrüniñ soñki yigirmi senesinde Ankara Univertitetinde ocalıq yaptı. Ana ve baba tarafından qırımtatar tamırlı olğan Hablemitoğlu İsmail Gasprinskiy ve qızı Şefiqa Gasprinskayanıñ hususiy vesiqaları da olğan zengin bir arhivi bar edi. 

## Eserleri
* Sovyet Rusyada Devlet Terörü,
* Yüzbinlerin Sürgünü,
* Çarlıq Rusyasında Türk Kongreleri
* Şefiqa Gasprinskiy ve Türk qadın areketi
* Qırımda Türk Soyqırımı
* Gaspıralı İsmail
* Kemal’in Öğretmenleri
* Alman Vakıfları Bergama Dosyası
* Türkiye, Milli Mücadelede Yeşil Ordu Cemiyeti ve Gaspıralı İsmail Bey
* Şeriatçı Terörün ve Batının Kıskacındaki Ülke: Türkiye
* Köstebek

## Bağlantılar
*  Hablemitoğlu
Alim Azamat oğlu

**Alim Azamat oğlu** (1816 - ?) – belli qırımtatar halq qaramanı.

Alim Azamat oğlu (halq arasında Alim Aydamaq dep biline) 1816 senesinde Qarasuvbazar civarında Köpürliköy köyünde doğdı. Fuqare bir köylü olğan Azamat aqaynıñ balası eken. Makeme vesiqalarında anasınıñ adı  Kerime dep yazıla. Aqmescitte yaşağan Çernayeva 1939-da yazğan Pereval Tübünde adlı hatıratında, Alimniñ bir de qız qardaşı olğanını, onı bir mırzanıñ qaçırğanını, mani olmaq istegen Azamat aqaynı kötekletkenini, qısqa bir vaqıt soñra Azamat aqaynıñ ölgenini yaza. 

Alim bala ekende tericide çalışmağa, babası ölgen soñ ırğatlıq yapmağa başlay. 1938 senesinde Aqmescitte yazılğan Alim adlı bir hatıratqa köre, qatında çalışğan pomeşçikniñ qızına aşıq olğan. Lâkin qıznıñ babası olarnı ayırıp Alimni apis ettire. Alimniñ apis oğlanına çoq üzülgen qız, şu yırnı ayta.
:Alim, Alim deyalmam, 
:Men Alimni köralmam. 
:Dünya tolu dülber olsa, 
:Alim kibi tapalmam
:Aman da, Alim, of of
:Yandım da, Alim, of of

Makeme vesiqalarına köre ise Alim cinayetten apis etile. Başta Bender qalesine, soñra Kişinovğa yiberile, 1848-de qaça. Bu vesiqalarğa köre Eski Qırım, Kefe, Aqmescit, Kezlev taraflarında dolaşıp evlerge, yolcularğa basqın yapqanı yazıla. Alimni tutmaq içün mırza ve pomeşçikler çoq oğraşa. Tutulğan soñ yahşı etip köteklenip, Sibirge yiberile. Alimniñ bundan soñraki ayatı aqqında mâlümat yoqtır. Lâkin halq ikâyelerine köre Alimniñ kene qaçıp, Türkiyege ketkeni aytıla.

Alim resmiy maqamlarğa köre aydut, cinayetçi dep aytılsa da, halqqa köre qaramandır. O devirde mırzalarğa, aqsızlıqlarğa qarşı halqnıñ yanında olğan. Onıñ içün yazılğan pek çoq ikâye ve edebiy eser bar. 

## Bağlantılar
* Alem-i Medeniye kitaphanesinde Riza Fazıl tarafından tertip etilgen Alim aqqında hatırlavlar 
* Halk Kahramanlarımızdan: Alim Aydamak
Utarit

**Utarit** (**Merkuriy**; timsali: ) – Küneş sistemasınıñ Küneşke eñ yaqın seyyaresidir. Büyüklik ceetinden sekiz seyyare arasında sekizinci sıranı ala. Çıplaq köznen körünip olğan beş seyyareden biri (digerleri Çolpan, Merih, Müşteri ve Zual) olaraq eski devirlerden berli insan oğlunıñ diqqatını çekkendir. Utarit yer beñzeri ya da "qaya" yapılı seyyareler sınfındadır. Küneşke yaqınlığı sebebinen yer yüzünden közetilüvi zordır ve aqqında bilingenler sıñırlıdır.

## Tüpbilgiler
Çolpan

**Çolpan** (**-{crh-cyrl:Зоре;crh-latn:Zöre}-**, **Venera**; timsali: ) – Küneş sistemasında, Küneşke uzaqlıq baqımından ekinci sıradaki seyyare. Halq arasında Tañ Yıldızı ve Çoban Yıldızı olaraq da belli. Öz köçeri etrafında, Küneş sistemasındaki diger bütün seyyarelerniñ akis istiqamette döne. Çolpan saat istiqametinde döngen tek bir seyyaredir.

Büyükligi ceetinden Dünya ile beñzerlik köstergeninden Dünya ile qardaş seyyare olaraq da biline. Kök yüzünde Küneşke yaqın yerde bulunğanından ve orbitası Dünyanıñkisine köre Küneşke daa yaqın olğanından yer yüzünden tek Küneş doğmadan evel ve batqandan soñ körünip ola. Onıñ içün Çolpan Aqşam Yıldızı, Saba Yıldızı ve Tañ Yıldızı olaraq da adlandırılğandır. Körünip olğanı vaqıtlarda, kök yüzündeki eñ parlaq cisim olaraq diqqat çeker.

## Tüpbilgiler
Seyyare

**Seyyare** (*Planet*, *Gezegen*) – Küneşniñ etrafında aylanıp turğan kök cismi. Tar manasınen, Küneş sisteması içinde, Küneşniñ doğrudan yoldaşı olğan ve Halqlarara Felekiyat Birligi () tarafından bu tarifke uyğundır dep tanılğan sekiz kök cismini tayinlemek içün qullanıla. Küneş sistemasında, resmen qabul etilgen sekiz seyyareden ğayrı, bu cisimlerlge büyüklik, orbita ve fizikiy hususiyetler ceetinden aynı zümrege qoyulıp olacaq yañı kök cisimleriniñ keşif etilüvi, bir yandan da başqa yıldızlarnıñ etrafında da Küneş sistemasındaki seyyarelerge oşağan kök cisimleriniñ dolanğanınıñ saptanması, seyyare tarifiniñ sıñırlarınıñ bulanıqlaşmasına sebep olğandır. 

Halqlarara Felekiyat Birliginiñ, 1919 senesi qabul etken Küneş sistemasınıñ sekiz seyyaresi, küneşke yaqınlıq sırasına köre şulardır: 

#  **[[Utarit]]**
#  **[[Çolpan]]**
#  **[[Zemin]]** (**Yer**, **Dünya**)
#  **[[Merih]]**
#  **[[Müşteri]]**
#  **[[Zual]]**
#  **[[Uran]]**
#  **[[Neptun]]**

Bu sekiz seyyareniñ tışında daa evel seyyare olaraq tariflengen Pluton Halqlarara Felekiyat Birliginiñ yañı tariflemesine köre kiçik seyyare olaraq qabul etile.
İbrani tili

**İbrani tili** yada **İvrit tili** (öz adı עִבְרִית, *İvrit*) – Afro-Asiya til ailesiniñ samiy taqmından bir tildir. İsrailniñ resmiy tili.

## İhtar
Şakir Selim

**Şakir Selim** (1942 – 2008) - belli qırımtatar şairi, sanat erbabı, terciman.

Şakir Selim 1942 s. aprel 10-da Aqşeyh rayonınıñ Büyük As köyünde doğdı. Sürgünlikten soñ başta Özbekistannıñ Cambay qasabasında, daa soñra Taşkentte ömür sürdi. 1958-de orta mektepni bitirip, Samarqand muallim mektebinde oqudı. Eki sene muallimlik yasağan soñ, asker olıp Sibirge ketti. 1965-de Samarqand Universiteti Filologiya Fakulteti Rus tili bölügine kirdi, 1971-de diplomını aldı. İlki şiirleri 1963-de Lenin Bayrağı gazetasında basılıp çığa. 1972-de “Aqbardaq” adınen şiir kitabı neşir ola. Daa soñ, “Duyğularım”, “Sevgi Alevi”, “Uyanuv”, “Yellerni Diñle” ve Qırımda “Tüşünce” adlı şiir kitapları basılıp çığa. 1996-da Ankarada şiir yarışmasında birinci oldı. Kene aynı sene Arif Nihat Asiya şiir mukâfatını aldı. 1997–de Adam Mitskeviçniñ "Qırım Sonetleri" adlı eserini Qırımtatar tiline tercime etkeni içün “Polkul” fondunıñ Lehistan mukâfatını qazandı. Kene 1997-de Taras Sevçenko adına Ukraina Devlet mukâfatı aldı. Şairge 1998-de Qırımtatar Teatri hadimlerinen beraber yüksek devlet mukâfatı berildi. Bir defa Qırımtatar Milliy Meclisi azası oldı. 1997-den 2007-ge qadar Yıldız mecmuasınıñ baş muarriri olıp çalıştı. Müim sağlıq problemleri sebebinen 2008-de Qırımtatar Yazıcılar Birligi reisligi vazifesinden de ayrılğan edi. Şakir Selim 2008 s. noyabr 18 künü ağır haslalıqtan soñ vefat etti.

## Bağlantılar
* Alem-i Medeniye kitaphanesinde Şakir Selimniñ şiirleri
Çermişler

**Çermişler** ya da **mariler** (öz adı *Mari*) - esasen Rusiyede yaşağan fin-ugor halqlarından biri. Umumiy sayı 604 000 kişi (2002), bu cümleden Mariy El Cumhuriyetinde 324 400, Başqırtistanda 105 829, Tataristanda 19 500 kişi.

Çermiş halqı dört qavimden ibaret: dağ çermişleri (Edil özeniniñ oñ kenarında), toğay çermişleri (Edilniñ sol yalısında), şarq çermişleri (Başqırtistan, Tataristan, Uralda) ve şimal-ğarp çermişleri (Nijniy Novgorod vilâyetinde). Şu qavimlerden er birisiniñ öz şivesi bardır, yani çermiş tili dört şivesine ayırıla. Başqırtistan ve Tataristanda yaşağan çermişlerniñ büyük bir parçası tatar tilinde de laf ete.
Cumhuriyet

**Cumhuriyet** — halq tarafından (adetince umumiy saylavlar vastasınen) idare etilgen bir devlettir.

## Bularnı da baqıp çıqıñız
* Qırım Halq Cumhuriyeti
* Qırım Muhtar Cumhuriyeti
Memet Niyazi

**Memet Niyazi** (1878-1931) – Dobrucalı belli qırımtatar şair ve yazıcısı.

Memet Niyazi, 1878 senesinde, Romaniyada Dobrucanıñ Aşçılar köyünde doğdı. İlk mektep ve rüşdiyede oqudı.

1898 senesinde Qırımğa ketip muallimlik yasadı, 1899 senesinde İstanbuldaki Darü'l-Muallimde oqudı. 1900-da Qırımğa muallimlimlik yapmaq içün kene keri qayttı lâkin, çar gizli hızmeti olğan "ohranka" tarafından sıñır tışı etildi.

Memet Niyazi, 1904 senesinde Dobrucanıñ tanınğan adamlarından Abdülhakim Efendiniñ qızı Safiye hanım ile evlenip Dobrucadaki ocalıq işine devam etti.

1910-1912 arasında "Dobruca Sadası" ve "Teşviq" gazetlerinde yazıcı olıp çalıştı. 1914-de Mecidiye şeerine yerleşip, musulman mekteplerinde Türk tili ve edebiyatı dersleri berdi.

1917-de Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ davetinen Aqmescitke kelip, "Haq Ses" gazetinde çalıştı ve daa soñ qısqa bir vaqıt içün Bağçasaraydaki Zıncırlı Medreseniñ müderrisligini yasadı.
1920-de, Qırımtatar Milliy Qurultayı darqatılğan soñ, Romaniyağa keri qaytıp kene ocalıqnen oğraştı.

Memet Niyaziniñ, 1911-de İstanbulda "İthafat" (Bağışlamalar) ve 1913-de Pazarcıqta "Sağış" isimli şiir kitapları neşir etildi. Bulardan başqa  şairniñ pek çoq eseri "Yaş Tatar Yazılar" (İstanbul, 1913), "Kök Kitap" (İstanbul, 1919), "Qırım Şiirleri" (Köstence, 1935) mecmualarda basıldı.
Şiirlerinde, Romaniyadaki Qırımtatarlarnıñ ata vatanlarına olğan sevgilerinden başqa, milliy tüşünce ve üriyet mevzularını tilge ketirdi.
Memet Niyazi, 1931 noyabr 29-da vefat etti ve Mecidiye köyünde kömüldi.

## Menbalar
*  Memet Niyazi
* Alem-i Medeniye kitaphanesinde Memet Niyaziniñ şiirleri
Tataristan

**Tataristan Cumhuriyeti** (, ) — Rusiye terkibinde bir türkiy cumhuriyettir.  3 600 000 ealisi olğan cermay ve maden zengini bir regiondır. 

Paytahtı Qazan 1000 senelik bir şeerdir. Diger balaban şeerleri Yarçallı, Bögilme, Elmet, Çistaydır. Eali sıqlığı 54 kişi/km2. 2010 senesinde ealisiniñ 53,24% Tatar, 39,71% Rus, 3,08% Çuvaş edi. 

## Tarih
Qazan tatarları, Edil-Qama Bulğarlarınen XIII asırda Orta Asiyadan köçken Qıpçaqlarnıñ torunlarıdır. Bulğarlar VII asırda bu ülkege yerleşmege başlağan IX asırda devlet qurğanlar. 922 senesinde İslâmnı qabul etkenler. Moğol basqınlarından soñra qurulğan Altın Ordu devletiniñ akimiyeti astına kirdiler. XV asırnıñ ekinci yarımında Altın Ordu devleti yıqıldı. Bu regionda Qazan, Qırım, Qasım, Hacı Tarhan hanlıqları ve azat Noğay Ordusı ortağa çıqtı. Uzun sançışmalardan soñ Ruslar Qazan Hanlığını yıqtı (1552).
1917 inqilâbı Rusiyede çarlığınıñ yıqılmasına ve keniş siyasiy faaliyetlerge sebep oldı. Bütün Rusiye musulmanlarınıñ qurultayı toplandı ve ilk sefer Rusiyeniñ atamağanı bir müfti saylandı. 1917 s. iyüninde Qazanda toplanğan qurultayda "İçki Rusiye ve Sibir Musulman Türk-Tatarlarınıñ" muhtariyeti ilân etildi. 120 kişilik milliy meclis içün saylavlar yasaldı. 1918 senesinde bolşevikler bu devletni yıqtı. Sovet devrinde tatarlarnıñ topraqlarında Tatar Muhtar Şuralar Sotsialistik Cumhuriyeti (Tatar MŞSC) quruldı. 1991 senesi avgust 30-da azatlığını ilân etse de, bu devlet iç bir devlet tarafından tanılmağandır. Bugünki Tataristan - Rusiye terkibinde bir muhtariyettir.

**[[Şeer]]ler:**
* Qazan
* Egirci
* Aznaqay
* Elmet
* Arca
* Bavlı
* Bulğar
* Bügülme
* Buva
* Alabuğa
* Zey
* Yeşil Özen
* İnnopolis
* Quqmara
* Layış
* Leninogorsk
* Mamadış
* Mendeleyevsk
* Minzele
* Yarçallı
* Aşağı Kama
* Nurlat
* Tetiş
* Çistay

**[[Şeer şeklinde qasaba]]lar:**
* Aqsuvbay
* Aqtöbe
* Alekseyevskoye
* Apas
* Baltaç
* Baylar Sabası
* Vasilyevo
* Celil
* Kama Alanı
* Kama Tamağı
* Qarabaş
* Kuybışevskiy Zaton
* Qaramalı Tav
* Aşağı Maqtama
* Balıq Qasabası
* Tiniş
* Urussu

**Meskün yerler:**
* Aqtanış
* Bazarlı Mataq
* Ulu Etne
* Ulu Qaybıç
* Yuqarı Uslan
* Büyüktav
* Müslim
* Yañı Çişme
* Petreç
* Sarman
* Staroye Drojjanoye
* Tileçi
* Çermişen

## Eali

## İhtar
Remziye Alper

**Remziye Alper** (1944 s. d.) – Türkiyeli belli qırımtatar tamırlı opera sanatkârı-soprano.

Remziye Alper Tanrıkulu 1944 senesinde Qırımnıñ Sudaq şeerinde dünyağa keldi. Daa eki aylıq ekende ailesi Qırımdan köçip Avstriyağa ketti. Avstriyanıñ Bregenss şeeri ve Alberşvende lagerinde 4 sene qaldı. Daa soñra  Türkiyege yerleşti.  Frida Böhme, Carlo Galeffi, Maria Carena kibi ocalarnıñ  közetüvinde oquğanı Ankara Devlet konservatoriyasınıñ yüksek bölügini 1963 senesinde bitirdi. Daa konservatoriyadada oquğan sırada Almaniyadan kelgen şan pedagogı Prof. Clemens Glettenberg onı tınlap çoq muvafaqiyetli olacağını añlap Münihteki yaz kurslarına davet etti. Lâkin talebeliginde ailesiniñ imkânları yetmegeni içün ketalmadı. 1964 senesinde Ankara Devlet Operasında çalışa ekende Prof. Glettenbergniñ yañıdan davetinen bu kurslarğa qatılıp üstün bir muvafaqiyet kösterdi. Daa soñra bu muvafaqiyeti sebebinen, Alman ükümeti tarafından eki senelik DAAD bursunen mukâfatlandırılıp Köln Muzıka Yüksek Mektebinde Prof. Peter Witschnen çalışalma imkânına saip oldı. Mındaqı oquvnı tamamlağan soñ kene Türkiyege qaytıp, Ankara Devlet Operasındaki vazifesine devam etti. 
 
1969 senesinde orkestra şefi Orhan Tanrıkulunen evlendi. 1974-de Romağa ketip Santa Cecilia akademiyasıniñ imtaanlarını qazandı ve namlı metso-soprano Gianna Pederzininen Verdi operaları hususında çalıştı. Niayet mında aqiqiy ses renki olğan lirik-spinto sopranolığı keşif etildi. Santa Cecilia akademiyasını halq jürisi aldında bergen imtaanda birincilik alıp bitirdi. 

Remziye Alper, 1975 senesinden berli Ankara Devlet Operasında aytqanı prima partilerini qatında, AQŞ, İtaliya, Almaniya, Belçika, Frenkistan, İspaniya, Bulğaristan, Macaristan, Romaniya, Avstriya kibi memleketlerde pek çoq kontsert berdi, opera temsillerinde oynadı, resitaller ve radio televizion içün programmalar yasadı. 100.cü sene programı çerçevesinde AOŞ ve Avstriyada kontsert ve resitaller berdi. 

1982 senesinde İstanbulğa kelip İstanbul Devlet Operasında solistlikke devam etti, pek çoq zor operada baş rol oynadı ve milletlerarası kontsertlerini devam ettirdi.
 
 
Remziye Alper türlü yarışmalarğa qatılıp pek çoq milletlerarası mukâfat aldı.
 
* 1974  Busetto-Parma, İtaliya, 14-nci Milletlerarası Verdi Sesleri Yarışması, 3-lük mukâfatı
* 1974  Palermo, İtaliya, 11-nci Milletlerarası Yaş Opera Sanatkârları Yarışması, 1-lik mukâfatı 
* 1975  Lonigo-Verona, İtaliya, 12-nci Milletlerarası Kariyer Sanatkârları Yarışması, 3-lük mukâfatı 
* 1976 Sofiya, Bulğaristan, 6-ncı Milletlerarası Şan Yarışması, Konsert Sanatkârlığı, 1-lik mukafâtı
* 1976 Zaltsburg, Avstriya, Milletlerarası Yaş Sanatkârlar Yarışması, Grand City mukafâtı
* 1976 Plevne, Bulğaristan, Katia Popova Fest., Plevne Bülbüli Altın Medali

## Bağlantılar
Remziye Alper
Rustem Qazaqov

**Rustem Qazaqov** (1947 s. d.) - belli qırımtatar Olimpiya Çempionı küreşçi.

Rustem Qazaqov 1947 senesinde Özbekistanda sürgünlikte dünyağa keldi. 12 yaşında ekende Refat Ablayevniñ trenerliginde küreşke başladı. 1972 Münih Olimpiya Oyunlarında yunan-roma küreşi 57 kg çempionı oldı. Bundan başqa eki kere Dünya çempionlığı qazandı. (1969 - Mar del Plata, Argentina ve 1971 - Sofiya, Bulğaristan). 1970 - Edmonton Dünya Çempionatında üçünci,  1973 - Tehran Çempionatında ekinci oldı.
Rustem Qazaqov, şu vaqıtta Qırımnıñ Aqmescit rayonında küreş trenerliginen oğraşa.
Daşqın Gülmemmedov

**Daşqın Gülmemmed-oğlu Gülmemmedov** (azerice: *Daşqın Gülməmməd-oğlu Gülməmmədov*, gürcice: *დაშგინ გულმამედ–ოკლი გულმამედოვი*) - Gürcistan Azerbaycanlıları Milliy Assambleyası Prezdenti.

## Tercimeial
Daşqın Gülmemmed oğlu Gülmemmedov 12 sentâbr 1977 senesinde Gürcistan SSC, marneuli ilçesi Qaçağan köyünde dünyağa keldi

## Menbalar
## Bağlantılar
Selânik

**Selânik** ( - *Tessaloniki*) - Yunanistanda ekinci eñ büyük şeerdir. Milâttan evel 315 senesi Qadimiy Makedoniya qıralı Kassandr şeerniñ temelini qoyğan.

Türkiye Cumhuriyetiniñ qurucısı Mustafa Kemal Atatürk Selânik şeerinde doğğan.
Monarhiya

**Monarhiya** ve ya **mutlaqiyet** - bir tek kişiniñ üküm sürgeni devlet qurumıdır. Bu kişige umumiy olaraq monarh deyler, ve o qıral, han, haqan, sultan, emir, çar, padişa, imperator kibi isimler alır. Monarhiyanıñ diger qurumlardan farqı üküm sürgen kişiniñ bu küçni ömrü boyunca qolunda tutması ve ölüminden soñ oğlu, qızı ve ya başqa bir soyuna miras olaraq bermesidir. Monarhiya sözü, yunanca μοναρχία (μόνος — tek bir, αρχων - ükümdar) sözünden kelir. Monarhiyada monarh cezalandırma ve afu etme aqqına saiptir. Onıñ aytqan lafları qanundır.
Dut

**Dut** - dutgiller (-{Moraceae}-) ailesinden *-{Morus}-* cinsini teşkil etken terek türlerine berilgen ad.

15 metrge qadar boylana. Kevde silindirik, tik ve qalın; qabuq çatlaqlı ve kül-qave renklidir. Yapraqları saplı, eki sıra üzerine tizilgen, astı yuvarlaq yaki qalp şeklinde, üst beti qoyu, ast beti ise açıqça yeşil renklidir. Kenarları tişlidir. Çiçekler, bir evçikli olıp yapraqlarnıñ qoltuğında ve saplı turuşlar alında tapıla. 

Dut tereginiñ yaprağı yipek böceginiñ pek sevgen aşlarındandır.

## Türler

* Aq dut (*-{Morus alba}-*)
* *-{Morus australis}-* 
* *-{Morus bombycis}-*
* *-{Morus cathayana}-* 
* Hindistan dutu (*-{Morus indica}-*) 
* Balaban yapraqlı dut (*-{Morus latifolia}-*)
* *-{Morus liboensis}-*
* *-{Morus macroura}-* 
* Moğol dutu (*-{Morus mongolica}-*) 
* Teksas dutu (*-{Morus microphylla}-*) 
* Qara dut (*-{Morus nigra}-*) 
* *-{Morus notabilis}-*
* Qırmızı dut (*-{Morus rubra}-*) 
* Himalaya dutu (*-{Morus serrata}-*) 
* Ihlamur yapraqlı dut (*-{Morus tiliaefolia}-*)
* *-{Morus trilobata}-*
* *-{Morus wittiorum}-*
Alet

**Alet** - bir el işini yaki mehanik bir işni yasamaq içün ya da yasavnı qolaylaştırmaq içün yasalğan mahsus nesne. Meselâ, bir şot da alettir, uçaq da.

İlim adamları evelden tek insanlarnıñ alet qullana bilgenini tüşüne ediler. Ancaq soñra añlaşıldı ki, pek çoq ayvan da işlerni körecek eşyalardan faydalana.
Uçaq

**Uçaq** - avada uçqan bir maşna. Diger uçqan maşnalardan farqı taşıyıcı quvetiniñ qanatlarında olmasıdır. Uçaqqa daa "tayyare", "samolöt" da denile.
Cüneyt Arkın

**Cüneyt Arkın** (kerçek adı **Fahrettin Cüreklibatur**; 1937 s. sentâbr 7 — 2022 s. iyün 28) - Qırımtatar tamırlı olıp Türkiyede yaşağan meşur kino sanatçısıdır. Malkoçoğlu, Kara Murat kibi filmleri tillerge destan olğandır. Özü miy cerrahıdır.
## Tüpyazılar
Batı Han

**Batı han **, **Batu han** ya da **Sayin han** (rus tarihçılıqta — *Batıy*, 1227 — 1255) — ulu serasker ve padişah (haqan). Cüçi hannıñ ekinci oğlu, Cengiz hannıñ torunıdır. Öz ordularınıñ başında Qara deñizniñ şimaline ücüm etip, mında Altın Ordu devletini qurğan.

Edil boyu bulğar devleti, rus kinazlıqları, Deşt-i Qıpçaq ve başqa çoq memleket ve halqlarnı fetih etken.

## İhtar
Yanvar

**Yanvar** ya da **qara qış ayı** - seneniñ ilk ayıdır. 31 künden ibarettir.

## Tarih
Yanvar adını Roma qapı tañrısı Yanustan ala.

Original Roma taqviminde 10 ay (304 kün) bar edi. Romalılar qış mevsimini aysız bir zaman olaraq bile ediler. M.E. tahminen 700-lerde Romulustan soñra kelgen qıral Numa Pompilius, taqvimniñ standart qameriy sene (364 kün) ile izalanması içün Yanvar ve Fevral aylarını qoşqan. Çift sayılarğa qarşı batıl itiqatı olğan Romalılar senege bir kün daa qoşıp kün sayısını 365-ge çıqardılar. 

## İzaatlar


## Bağlantılar

## Bularnı da baqıp çıqıñız
Hasan Polatkan

**Hasan Polatkan** (1915 - 1961 sentâbr 16) Eskişehirli  Qırımtatar tamırlı bir siyasetçidir. 

O vaqıtki adınen İstanbul Siyasiy İlimler Mektebinden (İstanbul Siyasal Bilgiler Okulu) mezundır. VIII, IX, X ve XI devir Eskişehir vekilligi etken. Adnan Menderesniñ fırqası Demokratik Fırqanıñ maliye naziri Polatkan,  1960 s. mayıs 27 askeriy avdarmadan soñ baş nazir Adnan Menderes ve tışqı işler naziri Fatin Rüştü Zorlu ile beraber ölüm cezasına oğratılğandır. MBK tarafından 1961 sentâbr 16-da Fatin Rüştü Zorludan aman soñ ölüm cezasına oğrağandır.

## Menbalar
Fevral

**Fevral** ya da **kiçik ay** - Grigorian taqvimge köre seneniñ ekinci ayı. Dört senede bir 29, diger senelerde 28 künden ibaret. 

## Tarih
Fevral ismi Roma arınma tañrıçası Februusnıñ adından kelir.

## İzaatlar


## Bağlantılar

## Bularnı da baqıp çıqıñız
Sarmatlar

**Sarmatlar** - m.e. VI-IV asırlarda Orta Asiyadan Ural dağlarına doğru, soñra cenübiy Rusiye ve şimaliy Kavkazğa, daa soñra Balqanlarğa cayılğan bir halqtır. Tamırı tam belli degil: bazı tedqiqatçılarğa köre Sarmat tili İran til gruppasına mensüp edi, bazıları olarnıñ Türk tilli olğanını, bazıları ise qarışıq bir halq olğanını iddia eteler.

M.e. IV asırda Don özenini aşıp skit topraqlarını işğal ettiler. Neron zamanında Roma topraqlarına keldiler. M.s. I asırnıñ başınace Romanı tehdit etmege devam ettiler.
III asırda sarmat topraqlarınıñ çoqusı got işğaline oğradı. 370 senesinden soñraki hun köçleri sarmatlarnı ortadan köterdi. VI asırda tarihtan silindiler. 

## Medeniyet
Sarmatlar, onıñ içün atlarını qurban etkenleri bir ataş tañrısına tapına ediler. Sarmat qızları yaşlarnen beraber sançışır edi. Başlardaki matriarhal yaşayış deñişti ve bir erkek monarhiyası teşkil olundı. Zengin ölüler içün qazılğan mezarlarğa degerli eşyalarını qoyar ediler.

## Menbalar
Orta Asiya

**Orta Asiya** ya da **Merkeziy Asiya** – Qazahistan, Özbekistan, Qırğızistan, Türkmenistan, Tacikistan, Afğanistan, Çinniñ bir qısmı (Şarqiy Türkistan), Rusiye ve Pakistannıñ bir qısmından ibaret olğan region ve regionnı tarif etmek içün qullanılğan coğrafiy ıstıla. Aynı zamanda Türklerniñ ilk memleketidir.
Bayram

**Bayram** - milliy, diniy ya da hususiy olaraq müim olğan ve qutlanğan kün ya da künlerdir.

## Sözüniñ menbası
Söz eñ eski Türkçe örneklerde *badram* olaraq keçe. Söz Orta Fars tilinde *paδrām* ve aynı añlamda Soğd tilinde *patrām* yazılışı ile neşe, huzur, baht, sükün demektir. İran tillerinde **pati-** keri, tekrar + **rāma-** sükün, barışıq ve baht. 

## Menbalar
Pertev Naili Boratav, *100 Soruda Türk Folkloru*, K Kitaplığı, İstanbul 2003.
Çuvaşistan

**Çuvaşistan** ya da **Çuvaşiya**, resmiy adı **Çuvaş Cumhuriyeti** (; ) - Rusiyeniñ bir muhtar cumhuriyetidir. Cumhuriyetke adını bergen çuvaşlar, türk halqlarından birevidir. Çuvaşistan, Rusiyeniñ orta kesiminde yer ala ve 1920 senesi iyün ayında muhtar cumhuriyet qurulğandır. Meydanlığı 18&nbsp;300 km². Ealisi qararnen 1&nbsp;350&nbsp;000 adamdır. Paytahtı Çeboksarıdır.

Çuvaşlarnıñ, X-XVI asırlarda eski türk boylarınıñ (Edil Bulğarınıñ) qarışmasından meydanğa kelgenleri yazılğandır. Ayrıca çuvaşlarnıñ suvar ya da suvaz adlı türk adından kelgeni de ögge sürüle. Çuvaşlarnıñ 15% Başqurtistan ve Tataristanda otura.

Çuvaşlarnıñ oturğan regionı XVI asırda ruslarnıñ eline keçken, regionda 1920-de muhtar memuriy birligi olğan, 1925 senesi aprelinde de muhtar cumhuriyet alına kelgendir. ŞSCBniñ dağılmasından soñ da (1991) Çuvaşistan Cumhuriyeti adını alğandır.

Çuvaşlar Orta Edil regionında, qapalı bir cemiyet olaraq yaşaylar. Cumhuriyetniñ meydanlığı 18&nbsp;300 km². Memleketniñ üçte biri ormanlarnen qaplıdır. Ealisi 1&nbsp;500&nbsp;000 adamdır. Ancaq Çuvaş nufusı 2&nbsp;000&nbsp;000-ğa yete. Nufusnıñ 60% şeerlerde otura.

### Saat quşağı

Çuvaşistan Moskva Saat quşağındadır (UTC+3). 

## İqtisadiyat
Çuvaşistan iqtisadiyatı sanayı ve ziraatqa dayana. Sanayı qolunda maşna, toquma, elektrik, alkogol, kâğıt, kereste, himiyadır. Çuvaşiyada tahminen 300 sanayı qurulışı bardır.

## Ziraat
Başlıca mahsulatı zahire, kenevir, qartop, sebze, keten, şeker çükündir ve tütündir. Regionda ayvancılıqnıñ domuz asravcılığı de müim yer tuta. Ziraat kolhoz ve sovhozlarda yasala. Et, süt, yımırta işlep çıqaruvı yüksektir.

## Din
Çuvaşlarnıñ esas dini hristian ortodokslığıdır.

## Maarif
İlk olaraq 1872-de çuvaş tili yasalğandır. Çuvaşlarda maarif seviyesi diger cumhuriyetlerde olğanı dayın yüksektir. Şimdi ülkede:
* 24 başlanğıç mektepte 22 000 talebe,
* 702 orta mektepte 280 000 talebe,
* 3 universitette 19 000 talebe
bar olıp, maarif çuvaş tili yasala. Halqnıñ 77% çuvaş tilini qullana.

Ayrıca, Çuvaşistanda 801 kitaphane, 1200 klub bar olıp, yılda 3 million kitap basıla ve 30 gazeta neşir etiledir.

## Naqliyat
Memleketniñ naqliyat ağı qara ve deñiz yolunen yasala. Demiryolları ve qara yolları Moskva, Aşağı Novgorod, Qazan, Ulyanovsk ve paytaht Çeboksarı ile bağlıdır.

**[[Şeer]]ler:**
* Çeboksarı
* Alatır
* Kanaş
* Qozlavka
* Mariya Posadı
* Novoçeboksarsk
* Çoyıl
* Şümirli
* Yedirne

**[[Şeer şeklinde qasaba]]lar:**
* Buinsk
* Vurnarı
* İbresi
* Kugesi
* Novıye Lapsarı
* Sosnovka
* Urmarı

**[[Köy]]ler:**
* Alikovo
* Batırevo
* Komsomolskoye
* Krasnoarmeyskoye
* Qızıl Çotay
* Morgauşi
* Poretskoye
* Şemurşa
* Yalçiki
* Yantikovo

## Eali

## İhtar

## Menbalar

* http://www2.omu.edu.tr/ogrenciklupleri/klupler/turkdunyasi/
Qazan

**Qazan** (, ) - Tataristan Cumhuriyetiniñ paytahtıdır. 
Ealisi 1 138 biñdir. Pek zemaneviy bir şeerdir. Türkiyedeki İstanbul, Eskişehir ve Balıkesir, Qazan şeeriniñ qardaş şeerleridir.

## Tarih
Rivayetlerge köre Qazan eñ az 1000 sene evel qurulğan. Bu rivayetlerniñ delili Qazan kremlinde tapılğan bir çoq aqça (929-930 senelerinde bastırılğan) ve buña beñzer diger buluntılar qabul etile. Lâkin daa ziyade yazılı menbalarda Qazan ilk defa XIV asırda keçe.
Şeer Edil Bulğarlarınıñ sıñır qalesi olaraq qurulğan. XIV-XV asırlarda Qazan Altın Ordu devletiniñ içindeki müim ticariy ve siyasiy bir merkez alına kele. 1438 senesinde şeer Qazan hanlığınıñ paytahtı oldı. 1552 senesinde ise Qazan şeeri rus çarı IV İvan (Qorqunçlı İvan) tarafından zapt etildi ve bu tarihtan başlap Rusiyege tabi oldı. I Petro zamanında şeer Qazan guberniyasınıñ merkezi oldı. Sovet devrinde Tatar Muhtar Şuralar Sotsialistik Cumhuriyetiniñ paytahtı oldı, 1990 senesinden berli ise Tataristan cumhuriyetiniñ paytahtıdır.

## Eali

## İhtar
Aprel

**Aprel** ya da **çiçek ayı** - seneniñ dördünci ayı olıp 30 künden ibaret. 

## Tarih
Aprel adınıñ latince "Aprilis"ten kelgeni rivayet olunır. Latince aperire (açmaq); tereklerniñ çiçek açmağa başlağan mevsimni ifade ete.

## İzaatlar


## Bağlantılar

## Bularnı da baqıp çıqıñız
Mayıs

**Mayıs** ya da **quralay** - seneniñ beşinci ayı olıp 31 künden ibaret.

## Tarih
Mayıs adı Roma bereket tañrıçası Bona Deaman beraber, Yunan tañrıçası "Mayanıñ ayı" añlamında Latince "maius mensis"ten kelir.

## İzaatlar


## Bağlantılar

## Bularnı da baqıp çıqıñız
İyün

**İyün**, **kiraz ayı**, **kirez ayı** ya da **ilk yaz ayı** - seneniñ altıncı ayı olıp 30 künden ibaret.

## Tarih
İyün adı Yupiterniñ apaqayı Roma tañrıçası Yunodan kelir.

## İzaatlar


## Bağlantılar

## Bularnı da baqıp çıqıñız
I Murad

**I Murad**, **Murad Hüdavendigâr** (, ; 1326 - 1389) - Osmanlı Devletiniñ üçünci padişası. Babası Orhan Ğazi, anası Nilüfer Hatundır.

"Hükümdar", "bey" añlamına kelgen *hüdavendigâr* unvanı berilgendir.  Tamğası "Sultan Murad bin Orhan" dep istiflengendir. Bazı kitabelerde "Melikü'l-Adil İl Ğazi es-Sultan Giyasü'd-Dünya ve'd-Din" sanıman añılğandır. Bazı menbalarğa köre, bu Osmanlılarnıñ İlhanlılarğa olğan bağlılığının sonğa ergenini kösterir. Böylece *Sultan* sanı ilk kere I Murat zamanında qullanılğandır. Ğarp menbalarında "Amourad I" dep añılır. 

Edirneni alıp Balqanlarğa keçkendir ve Balqanlarnı fetih etmege başlap Osmanlı Devletiniñ sıñırlarını kenişletkendir. 40-ın üzerinde cenkni idare etkeni ve iç yeñilmegeni çeşitli menbalarda aytılır. I Kosova Cenkinden soñ cenk meydanını kezekende bir Sırb askeri olğan Miloş Obiliç tarafından ançerlip şeit etilgendir.
Bükreş barışıq añlaşması

**Bükreş barışıq añlaşması** 1812 senesi sentâbr 28-de Osmanlı Devletinen Rusiye arasında şimdiki Romaniyanıñ Bükreş şeerinde yasalğan edi.

Sultan II Mahmud tahtqa çıqqanda Osmanlı Rusiyenen sançışa edi. İngilterenen 1809-da yasalğan añlaşma neticesinde Rusiyenen cenkke devam qararı berildi. Rusiyeniñ Frenkistannen meseleleri ve Osmanlı askeriniñ yıllar sürgen cenklerden yorğun tüşmesinden mütevellit eki yaq da 1812 senesinde barışıq añlaşması imzalamağa razı oldı.
Bu añlaşmanıñ bazı şartları şulardır:
* Rusiye, Eflâk ve Boğdandan qaytacaq, Baserabiya regionı Rusiyege berilecek
* Osmanlı, Eflâk ve Boğdandan eki sene bergi almacaq
* Sırblar dahiliy işlerinde azat olacaq
* Tuna özeninde em Rus em de Osmanlı gemileri serbest dolaşalacaq. Prut ve Tuna özenleri eki memleket arasında sıñır olacaq
* Anapa qalesinen beraber, şimalde Quban özeni ağzından cenüpte Bzıb özeninece Qara deñiz yalısı Osmanlı Devletine, Bzıb özeninden cenüpteki Rion özeninece Qara deñiz yalıları Rusiyege taşlandı.
Añlaşma Rus komandanı Mihail Kutuzov tarafından tasdıq etildi.
Mart

**Mart** ya da **saban ayı** - seneniñ üçünci ayı olıp 31 künden ibaret.

## Tarih
Qadimiy Romada bu ay adını Roma cenk tañrısı "Martius"tan alğan. Bu aynıñ cenkke başlamaq içün yahşı bir ay olğanına inana ediler. Yanvar ve fevral ayları cenk içün uyğun olmağanı içün mart ayı Roma taqviminiñ ilk ayı edi.

## İzaatlar


## Bağlantılar

## Bularnı da baqıp çıqıñız
Tacik tili

**Tacik tili** ve ya **tacik fars tili** (tacikçe: -{тоҷикӣ}-, تاجیکی‎, *-{tojikī}-*) – çoqusı Tacikistanda yaşağan Taciklerniñ laf etken tili. Farsçanıñ şivelerinden birisidir. Tacik tili, Tacikistan tışında, Özbekistan, Afğanistan, Türkmenistan, İran kibi memleketlerde yaşağan Taciklerniñ de tilidir. Bugün qararnen 6 mln. adam tacikçe laf ete.

## Yazı sistemi

Al-azırda Tacikçe kiril elifbesinen yazıla, faqat tarihı boyunca em latin, em de arap elifbesinen yazıldı. Tacik Şuralar Sotsialistik Cumhuriyetinde, latin elifbesiniñ qullanıluvı 1928-de başladı, amma soñra 1930-li yıllarında onıñ yerine kiril elifbesi qullanılmağa başladı. Afğanistandaki tacikler arap yazı sistemini qullanmağa devam ettiler, ve bu yazı sistemi alâ daa Afğanistanlı tacikleri tarafından qullanıla. Bugün Tacikistanda bazı cemaat erbapları İran ve Afğanistan (farsça laf etken memleketler)nen daa yaqın medeniy bağlar qurmaq niyetinde olıp kiril elifbesinden arap sistemine dönecegini isteyler.
Orhan Tanrıkulu

**Orhan Tanrıkulu** (1937- 1989) – Türkiyeli belli qırımtatar tamırlı orkestr şefi.

Türkiyeniñ eñ meşur orkestra şeflerinden idi. 1969 senesinde kene qırımtatar tamırlı olğan namlı soprano Remziye Alpernen evlendi.
Qırımtatar muzıkasınıñ öz yırlarını klasik orkestr içün ötkermek istey edi, lâkin ömrü yetmedi. "Qaraker atım", "Qarşıdan kördim seni", "Elmaz" yırlarını orkestr ve piyanoğa köre tüzetti.
Muazzez İlmiye Çığ

**Muazzez İlmiye Çığ** (d. 1914, Bursa) - belli qırımtatar tamırlı türkiyeli sümerolog.

Muazzez İlmiye Çığ qırımtatar tamırlı olıp, 1914-de Bursada dünyağa keldi. Babası Zekeriya İtil Qırımdan Merzifonğa, anası Hamide İtil Qırımdan Bursağa köçken. Ailesi İzmirde yaşay ekende İzmirniñ Yunan ordusı tarafından zapt etilgeni içün daa emniyetli bir yer olğan Çorumğa yerleşti.

İlk mektepke Çorumda başladı. Daa soñra ailesinen beraber yañıdan Bursağa köçti. Bursada hususiy bir mektep olğan "*Bizim Mektep*"te Frenk tili ve keman dersleri aldı. 1926-da imtiannen Bursa Qız Muallim Mektebine (Bursa Kız Öğretmen Okulu) kirdi. 1931-de diplom aldı ve babası da muallimlik yapqan Eskişehirge tayin oldı. Eskişehirde 4,5 sene muallimlik etti. 

1936-da Ankara Univertiteti Til ve Tarihiy Coğrafiya Fakulteti Hititologiya bölügine kirdi. Natsi Fırqasınıñ idaresindeki Almaniyadan  Türkiyege iltica etken Prof. Dr. Hans Gustav Guterboktan *Hitit Tili ve Medeniyeti* derslerini, Prof. Dr. Benno Landsbergerden *Sümer ve Akad Tilleri ve Mesopotamiya Medeniyeti* derslerini de aldı. 1940-da Ankara Universitetini bitirgen soñ *İstanbul Eski Şarqiy Eserler Müzeyi*ne tayin oldı. Aynı sene Kemal Çığnen evlendi. Müzeyde çalışqan 31 sene boyunca meslekdaşı Hatice Kızılay ve Dr. F.R. Krausnen beraber müzeyniñ anbarında olğan Sümer, Akad ve Hitit tillerinde yazılğan on biñlerce tabletni temizlep, ayırıp nomeralandırdı, 74 biñ tabletten teşekkül etken *çivi yazılı belgeler arhivini* meydanğa çıqardı, üç biñ tabletnini kopiyasını yasap katalog alında neşir etti, dünya ilim adamlarına beñzeri olmağan bir menba azırladı.
Muazzez İlmiye Çığ müzeydeki vazifesinden 1972-de istifağa çıqtı. Sümer ve Hitit medeniyetlerini tanıtqan 13 kitap yazdı. 

2000 senesinde İstanbul Universiteti özüne "Fahriy Doktor" unvanı berdi. 2005-de Anadolu Medeniyet Araştırmaları Dernegi (*Anadolu Kültür Araştırmaları Derneği*) tarafından Azat İnsan Mukâfatı (*Özgür İnsan Ödülü*) ile mukâfatlandırıldı.

## Kitapları
-{
* "Kur'an İncil ve Tevrat'ın Sümer'deki Kökeni", 1995,
* "Sümerli Ludingirra - Geçmişe Dönük Bilimkurgu", 1996,  
* "İbrahim Peygamber - Sümer Yazılarına ve Arkeolojik Buluntulara Göre", 1997, 
* "İnanna'nın Aşkı - Sümer'de İnanç ve Kutsal Evlenme", 1998, 
* "Zaman Tüneliyle Sümer'e Yolculuk", 1998, 
* "Hititler ve Hattuşa - İştar'ın Kaleminden", 2000, 
* "Gilgameş - Tarihte İlk Kral Kahraman", 2000, 
* "Ortadoğu Uygarlık Mirası", 2002, 
* "Ortadoğu Uygarlık Mirası 2", 2003, 
* "Sümer Hayvan Masalları", 2003, 
* "Bereket Kültü ve Mabet Fahişeliği", 2004, 
* "Vatandaşlık Tepkilerim", 2004, 
* "Atatürk Düşünüyor", 2005, 
* "Bereket Kültü ve Mabet Fahişeliği", 2005, 
* "Çivi Çiviyi Söker - Muazzez İlmiye Çığ Kitabı", Serhat Öztürk, 2002, 
* "Sümerlilerde Tufan - Tufan'da Türkler", 2008, 
}-

## Tış bağlantılar
*Muazzez İlmiye Çığ URL
*Muazzez İlmiye Çığ Blogu  
*Muazzez İlmiye Çığ ile Söyleşi: "Yunan degil, Sümer"
İsmail Otar

**İsmail Otar** (1911 - 2005) - belli Türkiyedeki  qırımtatar milliy areket erbabı.

İsmail Otar 1911-de Bursada dünyağa keldi. Babası Ali Otar 1880-de Bağçasaray civarında Otarköyde doğğan edi. Anası Emine Otar Bağçasaraylı olğan ve 1880-de Aqmescitke köçken Mustafanıñ qızı olıp 1890-da Aqmescitte dünyağa kelgen edi.

İlk mektepni Bursada oquğan Otar 1935 senesinde İstanbulda Yüksek İqtisat ve Ticaret Mektebinden diplom aldı. Masebecilik ve masebe uzmanlığı yaptı, mesleki bazı eserler ve pek çoq maqale yazdı.

İsmail Otar Qırım Milliy Davasınıñ muaceretteki eñ müim adamlarından birevi edi. Qırım Milliy Davasında yetişmesinde Cafer Seydamet Qırımerniñ tesiri oldı.

Emel ve Qırım mecmualarında pek çoq maqalesi çıqqan Otar, Bekir Sıdqiy Çoban-zade aqqında bir kitap yazdı. "Çarlıq Akimiyetinde Qırım Faciası" (Dr. Amet Özenbaşlı) ve "Tevarih-i Tatar Han" (Kefeli İbraim Efendi) kibi qıymetli eserlerni Türk tiline tercime etti.

Şübesiz, şiirleri arasında *Çibörek* isimli eseri halq tarafından eñ çoq begenilgen ve meşurdır. 
"Emel Türk Kültürünü Araştırma ve Tanıma Vakfı"nıñ da temelci azası olğan İsmail Otar ilerlegen yaşına rağmen ğayretle eser bermege devam ete ve tırışıvnıñ sürdüre ekende 2005 senesinde vefat etti. Arqasında qırımtatarlarnen alâqalı çoq keniş bir arhiv taşladı.
Çin tili

**Çin tili** ya da **Qıtay tili** (çince: 汉语 / 漢語, pinyin: hàn yǔ) – Çinde ve etrafında yaşağan 1 milliarddan ziyade kişi tarafından laf etilgen biñlerce kiçik tillerniñ cümlesine birden berilgen addır ve bular tek bir til sayılsa, dünyada eñ çoq qullanıcısı olğan tildir. Bu til Çin-Tibet til ailesine mensüp. Yazuv sisteminiñ eki türü bar **Esas Çince** (Tayvan) ve **Qolaylaştırılğan Çince** (ÇHC).

Dünyadaki er beş kişiden bireviniñ tuvğan tili olaraq laf etkeni çince, tamamen ayrı birer til olaraq qabul etile bilecek qadar farqlı "tilçik"lerden ibaret. Onıñ içün çinceniñ bir til degil, bir til ailesi olğanı iddia etile. Eñ çoq laf etilgeni Mandarindir, faqat Çinden tış yaşağan çinliler arasında eñ çoq Kanton şivesi qullanıla. Bunıñ sebebi, köçmen çinlilerniñ esasen cenübiy kesimlerden olmasıdır.

Çin yazuvı bu tilge has bir yazı sistemasıdır. Bu sistemanıñ 3500 yılğa barğan bir tarihı bardır.

## Şiveler ("Tilçikler")

* Mandarin
* -{Jin
* Wu
* Hui
* Gan
* Xiang
* Hakka
* Yue
* Ping}-

## Tış bağlantılar

### Luğatlar
* MDBG free online Chinese-English dictionary
* Chinese Characters Dictionary 
* Chinese - English Dictionary : from Webster's Online Dictionary - the Rosetta Edition
* CEDICT Chinese-English Dictionary Project
* English-Chinese Translation Dictionary 
* CantoDict: Cantonese-English Dictionary Project
* Chinese-English dictionary 
* Deutsch - Chinesisch  Almanca - Çince Sözlük
İlhan Mansız

**İlhan Mansız** (1975 s. avgust 10 d.) - forvard olaraq oynağan qırımtatar tamırlı Türkiyeli futbolcı ve aktör.
Duvadaq

**Duvadaq** (-{*Otis tarda*}-) – -{Otididae}- ailesinden çoq ürkek bir quş çeşiti. Dünyada eñ balaban uçqan quşlardan biridir.

Erkek duvadaqlarnıñ qanat açıqlığı 260 sm uzunlığında, ağırlıqları ise, 18 kg qadar ola bile. Irğaçı duvadaqlar bu ölçülerniñ yarısı qadar ve eñ çoq 8 kg ağırlığında ola bile.

Duvadaqlar qaverenki benekli, uzun ayaqlı quşlardır. Yetişken erkeklerniñ saqalları bardır. 

Duvadaqlar Moğolistandan İspaniyağa qadar uzanğan keniş bir coğrafiyağa tarqalğan olsa da, yaşağan kiçkene bölgeleri bir-birinden ayrıdır. Pek çoq memlekette nesilleri endi tükendi, bu vaqıtqace qalğan memleketlerdeki nesli tükenmek havfı altındadır.

Duvadaqlar aşayt qıdırmaq içün  tarlalarnen çöllerde dolaşa. Yetişken soylârı urluq, çekirdek, meyva, ot, böcek ve kiçkene memelilernen beslene, balaları böcek aşay.

## Tarqalma

## Tış bağlantılar
* Förderverein Großtrappenschutz e.V.
* http://www.markuskappeler.ch/tex/texs/grosstrappe.html 
* http://www.noel.gv.at/Service/RU/RU5/Artenschutz/Grosstrappe.htm 
* http://www.wwf.at/Projekte/artenschutz/trappe/?backchannel=/Channels/artenschutz 
* http://www.naturfoto-online.de/galerie-grosstrappe-1.htm
Torğay

**Torğay** - -{“Passeridae”}- ailesinden, insanlarğa yaqın yerde yaşağan, köçüci olmağan, quş türlerine berilgen ad.

11-12 sm boyunda, 50 qadar türü bardır. Umumiyetnen qaverenki, qara ve boz renklidir. İnsanlarğa yaqın yaşağan torğaynıñ, arqası ve qanatları qaverenki, qarın beti bozdır. Erkeklerniñ boynunıñ astında qara bir leke bardır. Irğaçılar daa sönük renklidir.

Meyva ve böceklernen beslenir. Köçüci degildir. Terekler üstünde, quvuşlarda, dam astlarına tüzgün olmağan yuvalar yasar. Boş qarılğaç yuvalarınada kirer. Bütün dünyağa tarqalğandır.

## Tış Bağlantılar
* -{Old World sparrow videos on the Internet Bird Collection}-
Boztorğay

**Boztorğay** () - -{Alaudidae}- (ötüci quşlar) familiyasından bir quş türüdir. Tarla quşu da dep biline. Ğağaları ince-süyrü uclu ve quvatlıdır. Boyu 14 sm-ge yaqın ola bile. Yuvasını yerge, tarlalarğa, yılğalarğa yasay. Kevdesiniñ üstü boz-qaverenki ve yolaqlı, astı beyaz ola. Bazılarında tot renki tac bardır. Tohum ve böcek aşap beslene. Köçüci degildir, ekseriyetnen tarlalarda yaşay. Boztorğay, adı oşasa da torğaydan farqlı familiyadandır.
Qarılğaç

**Qarılğaç** – -{Hirundinidae}- ailesini teşkil etken kiçkene, ötüci quş türleriniñ umumiy adı.

## Tarif
Qarılğaçlar, qutuplardan tış dünyanıñ er yağında yaşay. Çibin, böcek aşap besleneler.

Boyları 10-23 sm arasında deñişe. Ekseriyetnen ast beti beyaz; baş, quyruq ve qanatları qara; mañlayınen moynu qaverenki yıltıravuq tüklüdir. Qısqa ayaqlarınıñ tırnaqları süyrü olğanı içün tüz, yalpaq yerlerge qolayca tutuna bile. Ağızları açıq uça ekende çibin, çirkiy kibi kiçkene böceklerni avlay bile. Quyruqları çatallı, qanatları uzun, süyrü ola. Vızlı uçalar. Quyruqlarnıñ dümen yerine qullanıp, aniy dalışlar eterler. Umumiyetnen sürü alında yaşaylar. 

Yaz soñunda, künler qısqalıp, böcekler azalğanda köçip qışnı Afrikada keçireler. Baarde keri qaytalar. Diger köçüci quşlardan farqlı olaraq kündüz köç yollarına devam eteler. 

Binalarnıñ dam astlarına, saçaqlarına ve pencere oyuqlarına çamur ve kilden çanaq şeklinde sağlam yuvalar yasaylar. Keniş ve yalpaq ğağalarını, yuvalarını yasay ekende, çamurlarnı sılamaq içün maladay qullanalar.

## Tış bağlantılar

* -{Swallow videos on the Internet Bird Collection}-
Behice Boran

**Behice Boran** (1910-1987)  - Türkiyede yaşağan belli qırımtatar asıllı ilk qadın siyasiy fırqa reisi.

Behice Boran, 1910 senesi mayıs 1-de Bursada dünyağa kele. Qırımdan köçken ailesiniñ üyken qızı edi. Litseyni bitirgen soñ tasilini İstanbulda ala. Stipendiya qazanıp, AQŞnıñ Miçigan Universitetinde içtimaiyat (sotsiologiya) tasili ala. 1939-da Türkiyege qaytqan Behice Boran orta mektepte ingliz tili dersleri bere. Soñradan  Ankara Universiteti Til, tarih ve coğrafiya fakultetine kire. Mında dotsent vazifesinde çalışa, 1948-de siyasiy baqışları sebebinden universitetten boşatıla. 1946-da naşir Nevzat Hatkonen evlene. 1950-de Türk barışseverler cemiyetiniñ esasçıları arasında yer alğan Behice Boran mında esasçı ve reis vazifesine tayin etile. Koreya cenkine asker yollağan Adnan Menderes ükümetini tenqit etken bir telegramma yibergeni içün qabaatlanıp, 15 aylıq apis cezası ala. 1962-de, 1961-de qurulğan Türkiye işçi fırqasınıñ (*Türkiye İşçi Partisi*, *TİP*)  azası ola, 1965-de  milletvekili olıp saylâna. 1970-de TİPniñ IV Qurultayında umumiy reis ola. 1971-de 15 yıl cezalana ve 1974 af neticesinde apisten çıqa. 1975 senesi mayıs 1-de TİPni ğayrıdan qura. 1980 senesi sentâbr 12-den soñ Türkiyeden keterek, 1987 senesi oktâbr 10-da Brükselde vefat ete.

## Kitapları
* *İş Bölümü ve Kadının Sosyal Mevkii*, 
* *Toplumsal Yapı Araştırmaları*, 
* *Türkiye ve Sosyalizm Sorunları*, 
* *İki Açıdan Türkiye İşçi Partisi Davası*, 
* *Niye Birleşiyoruz, Ne İstiyoruz, Niye Dönüyoruz*

## Tercimeleri
* Platon (1944) *Devlet Adamı*, 
* Granville-Barker, Harley (1946), *Voysey Mirası*, 
* Steinbeck, John (1964) *Sardalya Sokağı*, 
* Fast, Howard Melvin (1966) *Hürriyet yolu* 

## Tış bağlantılar
*Behice Boran
Yıldız Ayhan

**Yıldız Ayhan** (1938 -2021s. d.) - qırımtatar tamırlı Türkiyeli namlı yırcı.

Yıldız Ayhan, 1938 senesi Ankarada dünyaya geldi. 1956-da yırcı olup Ankara Radyosuna girdi. Özünday yırcı, çalğıcı, bestekâr olğan aqayı Ahmet Gazi Ayhannen beraber pek çok kontsertke katıldı. Türkiyede qırımtatarca yırlarnı ilk aytqan yırcılardandır. 1979-da İstanbul Radyosuna geçti. 1999-da pensiyağa çıktı. Nurdan ve Özlem adlı iki kızı, dört torunu var.

## Tış bağlantılar

*Yıldız Ayhan Boztorğay 
*Yıldız Ayhan Sit Osman 
*Yıldız Ayhan Qınalı Parmaq
Qırım hanları

Aşağıda Qırım Hanlığını üküm etken Geray sülâlesine ait olğan hanlarnıñ hronologik cedveli buluna.

 Canibek Geray (1624 s.) ve Maqsud Geraynıñ (1771-1772 ss.) saltanatları cedvelde kösterilmegen. Bu hanlar Osmanlı sultanı tarafından resmiy olaraq tasdıqlanğanına baqmadan tahtta yer alıp Qırım Hanlığını idare etmegenler. Aslında bu vaqıtlarda Qırımnı III Mehmed Geray ve II Sahib Geray idare etkenler.

Bazı menbalarda añılğan Şahbaz Geray (1787-1789) ve Baht Giray (1789-1792), 1783 senesi Rusiye tarafından işğal etilgen Qırım Hanlığını idare etmegenleri içün cedvelge kirsetilmegen.

Arap urufatında Geray ismi ananege binaen  olaraq (yani  yerine  ile) yazılğan edi.

## Bağlantılar
* Qırım hanlarınıñ hronologik cedveli
30 Seconds to Mars

**-{30 Seconds to Mars}-** - Amerika Qoşma Ştatlarında oturğan bir alternativ rok çalğı taqımı. 
## Azalar
* Cared Leto (-{Jared Leto}-) — yırcı
* Tomo Miliçeviç (-{Tomo Miličević}-) — gitaracı
* Şennon Leto (-{Shannon Leto}-) — davulcı

## Albomlar
* 2002 — *-{30 Seconds to Mars}-*
* 2005 — *-{A Beautiful Lie}-*
* 2009 — *-{This Is War}-*
* 2013 — *-{Love Lust Faith + Dreams}-*
* 2018 — *-{America}-*
* 2023 — *-{It's the End of the World but It's a Beautiful Day}-*

__NOTC__