open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vladimir Putin

**Vladimir Vladimiroviç Putin** (, 1952 senesi oktâbrniñ 7-sinde, Leningradda doğdı) — Rusiye devlet ve siyasiy erbabı, sabıq sovet istihbarat ofitseri, arbiy cinayetçi. Rusiye Federatsiyasınıñ ameldeki prezidenti ve Rusiye Federatsiyasınıñ silâlı quvetleriniñ Yuqarı komandanı 2012 senesi mayısnıñ 7-nden başlap, amma evel prezident vazifesini 2000 senesi mayısnıñ 7-nden başlap eda etken edi.

1999 senesi dekabrniñ 31-inden 2008 senesi mayısnıñ 7-sine qadar Rusiye Federatsiyasınıñ prezidenti, 1999 senesi 2000 senesi ve 2008 senesi 2012 senesi — Rusiye Federatsiyası Ükümetiniñ reisi edi. Yedek polkovnigi (1999). Rusiye Federatsiyasınıñ 1-inci sınıf devlet mesleatçısı (1997). İqtisadiyat ilimleri namzeti (1997). Sambo (1973) ve dzüdo (1975) sport ustası, dzüdo (1976) Leningrad çempionı, sambo (1998) Rusiyeniñ nam qazanğan idmancısı.

## Atıflar
Berdıçiv rayonı (1925—2020)

**Berdıçiv rayonı** () - Ukrainanıñ Jıtomır vilâyetinde bir sabıq rayondır. Şimdi Berdıçiv rayonı qısımı.

## Meskün yerleri
**[[Şeer]]:**
* Berdıçiv

**[[Şeer şeklinde qasaba]]:**
* Grışkivtsi

**[[Köy]]ler:**
* Agativka
* Andriyaşivka
* Benedivka
* Bıstrık
* Bogdanivka
* Burâkı
* Demçın
* Dubivka
* Dubova
* Galçın
* Gardışivka
* Gvizdava
* Hajın
* Hmelışçe
* İvankivtsi
* Jıtıntsi
* Jurbıntsi
* Katerınivka
* Kıkışivka
* Kostântınivka
* Krasivka
* Kukilnâ
* Kustın
* Lemeşi
* Lisova Slobidka
* Lisove
* Lübomırka
* Mali Gadomtsi
* Malosilka
* Markuşi
* Martınivka
* Mırne
* Mıroslavka
* Nıkonivka
* Nova Oleksandrivka
* Novıy Solotvın
* Obuhivka
* Osıkove
* Ozadivka
* Pidgorodne
* Polovetske
* Raygorodok
* Raykı
* Reya
* Romanivka
* Sadkı
* Semenivka
* Sıngayivka
* Skakivka
* Skraglivka
* Slobodışçe
* Sömakı
* Starıy Solotvın
* Şvaykivka
* Terehove
* Velıka Pyatıgirka
* Velıki Gadomtsi
* Velıki Nızgirtsi
* Zakutıntsi

**[[Qasaba]]lar:**
* Berizkı
* Hmelöve
Plodopitomnik (Adıgeya)

**Plodopitomnik** (, ) - Rusiyeniñ Adıgeya cumhuriyetinde Koşehabl rayonında bir qasaba. Ealisiniñ sayısı 92 kişi.

## Eali

## İhtar
Krasnogvardeyskoye rayonı (Adıgeya)

**Krasnogvardeyskoye rayonı** (, ) - Rusiyeniñ Adıgeya cumhuriyetinde bir rayondır.

## Eali

## Meskün yerleri
* Adamiy
* Beloye
* Bjedughabl
* Bogursukov
* Bolşesidorovskoye
* Verhnenazarovskoye
* Vodnıy
* Cambeçiy
* Dogujiyev
* Yelenovskoye
* Krasnogvardeyskoye
* Lesnoy
* Mirnıy
* Naberejnıy
* Novosevastopolskoye
* Papenkov
* Preobrajenskoye
* Pustosölov
* Sadovoye
* Saratovskiy
* Svobodnıy
* Ulâp
* Hatukay
* Çumakov
* Şturbino

## İhtar
Beloye (Adıgeya)

**Beloye** (, ) - Rusiyenıñ Adıgeya cumhuriyetinde Krasnogvardeyskoye rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 3114 kişi.

## Eali

## İhtar
Yuko Natsuyosi

**Yuko Natsuyosi** (,  Mayıs 1) — Osaka prefektligiden yaponiyalı seslendirici aktrisa ve yırcı. -{Ken Production}- agentliginen çalışa.
Boris Nemtsov

**Boris Yefimoviç Nemtsov** (; 1959 s. oktâbr 9 — 2015 s. fevral 27) — Rusiye siyaset ve devlet erbabı. Nijniy Novgorod vilâyetiniñ birinci valisi, Rusiyeniñ yaqıt ve energetika sabıq naziri.

Rusiyeniñ tışqı ve içki siyasetini tenqit etti. 

2015 s., fevralda Moskova Kremli yanında biriniñ sımarışınen atıldı.

## Balalar
* Janna Nemtsova
* Dina Nemtsova
* Sofya Nemtsova
* Anton Nemtsova

## İhtar
Romanivka (Berdıçiv rayonı)

**Romanivka** () - Ukrainanıñ Jıtomır vilâyetinde Berdıçiv rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 915 kişi.
Qaraqırım

**Qaraqırım**, **Qaraqorum** (eski uyğur urufatında: ᠬᠠᠷᠠ ᠬᠣᠷᠣᠮ) — Moğol imperiyasınıñ efsaneviy paytahtı. Onıñ kerçek yerleştirüv şimdiki belli degil.

## Adı
* **Qara** — zemaneviy şarqşınaslar bu sözni türkiy halqlar arasında dünya taraflarınıñ renk belgilenüvinden alalar, bu yerde qara renk şimalni, aq (beyaz) ise — ğarpnı belgiley edi (misal: Qara deñiz, Aq deñiz, Aqmescit).
* **Qorum, qırım** — eski türkiy sözünden kelgen **qurum* (yani «qorçalav, mudafaa») → zemaneviy qırımtatar tilinde — kermen → rus tiline de kirdi — kreml.

Yani **Qaraqırım (Qaraqorum)** — şimaliy kermen demek.

## İhtar
İrina Slavina

**İrina Vâçeslavovna Slavina** (; aqiqiy soyadı — **Murahtayeva**, ; qızlıq soyadı — **Kolebanova**, ; 1973 s. yanvar 8 — 2020 s. oktâbr 2) — Rusiye jurnalisti, cemaat erbabı, «Koza.Press» internet neşiriniñ baş muarriri.

2020 s. oktâbrnıñ 2-sinde özüni yaqtı. Bundan evel -{Facebook}- saifesinde şunı yazdı: 

## Buña da baqıñız
* Musa Mamut

## İhtar

Facebook - https://m.facebook.com/slavirina
Begonya Pas Rey

**Begonya Pas Rey** (, La Korunya) — Galisiya tilinde yazğan Galisiya yazıcı.

## Tercimeial
O, -{UNED}- uzaqtan universitetinde ingliz tilşınaslığı kursunı bitirdi. Soñ medeniy ve gender zorbalığı aqqında ilâve oquv programması bitirdi, magistraturada ispan (Kataloniya, Galisiya ve Bask) edebiyatını Avropa müitinde ögrendi. Onıñ sevimli müellifleri Genri Miller, Reymond Karver, Cerom Selincer, İen Meyuen, Margaret Etvud ve Hyell Askildsen, dep intervyuda añdı.

O galisiya tilinde yaz olsa da, onıñ şiirleri ispan yazıcılarınıñ cıyıntıqlarında derc etildi, bazıda eki tilinde (asıl tilinde ve ispan tercimesinde).

## Kitabiyat
### Nesir
* *-{A ferida}-* (*Yara*), 2004, -{Xerais}-.
* *-{As mellores intencións}-* (*Eñ yahşı niyetler*), 2008, -{Xerais}-.

### Balalar edebiyatı
* *-{Norocai}-*, 2005, -{Baía Edicións}-.

### Şiiriyet
* *-{A mala vida}-* (*Yaramay ayat*),  2011, -{Ediciones La Baragaña}-.
* *-{Caja de las bestias. Caixa das bestas}-* (*-{Ayvanlar fihristi}-*),  2020, -{Baile del Sol}-.

### Kollektiv eserleri ve cıyıntıqlar
* *-{Narradoras}-* (*İkâyeler*), 2000, -{Xerais}-.
* *-{Tripulantes}-* (*Geminiñ erkânı*), 2005, -{Eclipsados}-.
* *-{Poesía para bacterias}-* (*Bakteriyalar içün şiiriyet*), 2008, -{Cuerdos de atar}-.
* *-{23 Pandoras}-* (*23 Pandora*), 2009, -{Baile del Sol}-.
* *-{En defensa do Poleiro. A voz dos escritores galegos en Celanova}-* (*Poleyronı qorumaq içün. Selanovanıñ Galisiya müellifleriniñ sesi*), 2010, -{Toxosoutos}-.
* *-{La manera de recogerse el pelo}-*, 2010, -{Bartleby}-.
* *-{150 Cantares para Rosalía de Castro}-* (*Rosaliya da Kastro içün 150 türkü*, 2015, elektron kitabı).
* *-{Que será ser tú. Antología de poesía por la igualdad}-*, 2018, Sevilya universitetı.
Narodıçi rayonı

**Narodıçi rayonı** () - Ukrainanıñ Jıtomır vilâyetinde bir sabıq rayondır. Şimdi Korosten rayonı qısımı.

## Meskün yerleri
**[[Şeer şeklinde qasaba]]:**
* Narodıçi

**[[Köy]]ler:**
* Babınıçi
* Bazar
* Batkivşçına
* Bolotnıtsâ
* Brodnık
* Buda-Golubiyevıçi
* Buliv
* Çervone
* Davıdkı
* Gannivka
* Golubiyevıçi
* Grezlâ
* Guta-Ksaverivska
* Guto-Maryatın
* Hrıstınivka
* Jerev
* Juravlınka
* Kalınivka
* Karpılivka
* Kloçkı
* Kolosivka
* Laskı
* Lataşi
* Lıplânşçına
* Lıstvınivka
* Loznıtsâ
* Lübarka
* Mejıliska
* Motiykı
* Nedaşkivka
* Norıntsi
* Nova Radça
* Novıy Dorogın
* Nozdrışçe
* Odrubı
* Orjiv
* Osıka
* Radça
* Rovba
* Rozsohivske
* Rubejivka
* Rudnâ-Bazarska
* Rudnâ-Kamyanka
* Savçenkı
* Selets
* Sıngayi
* Slavenşçına
* Slavkovıtsi
* Sloboda-Vyazivka
* Snıtışçe
* Stara Radça
* Starıy Dorogın
* Starıy Kujil
* Suharivka
* Tıçkiv
* Vaskivtsi
* Velıki Minkı
* Vıla
* Vilhova
* Vyazivka
* Yajberen
* Zakusılı
* Zalissâ
* Zavodne
Aq Qaya

**Aq Qaya** (, ) — Qırımda Qarasuvbazar şeerine yaqın bulunğan bir qaya. Qırımnıñ eñ belli ve emiyetli qayası.
Linkin Park

**-{Linkin Park}-** — Amerika Qoşma Ştatlarında oturğan bir alternativ rok çalğı taqımı, 1996 s. teşkil etilgen. Azaları:
*Çester Bennington — esas vokal (1998-2017, 2017 s. ölgendir)
*Mayk Şinoda — vokallar, rep, sintezator
*Bred Delson — solo-gitara
*Devid Farrell — bas-gitara
*Co Han — dicey
*Rob Burdon — uruvlı aletler
## Albomlar
*2000	-{Hybrid Theory}-
*2003	-{Meteora}-
*2007	-{Minutes to Midnight}-	
*2010	-{A Thousand Suns}-
*2012	-{Living Things}-	
*2014	-{The Hunting Party}-	
*2017	-{One More Light}-	
*2024	-{From Zero}-	

## İhtar

-{T|Linkin Park}-
Novosevastopolskoye

**Novosevastopolskoye** (, ) - Rusiyenıñ Adıgeya cumhuriyetinde Krasnogvardeyskoye rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 779 kişi.

## Eali

## İhtar
Naberejnıy (Adıgeya)

**Naberejnıy** () - Rusiyenıñ Adıgeya cumhuriyetinde Krasnogvardeyskoye rayonında bir qasaba. Ealisiniñ sayısı 94 kişi.

## Eali

## İhtar
Jerev (köy)

**Jerev** () - Ukrainanıñ Jıtomır vilâyetinde Narodıçi rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 248 kişi.
Naruhito

**Naruhito** (令和天皇 Reiwa Tennō?), doğğanda **Hiro** (浩宮 Hiro-no-miya?) (1960 s. fevral 23 Tokioda doğ.) - 2019 s. mayısnıñ 1-inden berli Yaponiyanıñ 126-ncı imperatorı.

## İhtar
İosif Stalin

**İosif Vissarionoviç Stalin** (aqqıqıy soyadı — **Cugaşvili**, fırqaviy lağap — **Koba**; ; 1878, Rusiye İmperiyası — 1953 Şuralar Sotsialistik Cumhuriyetleri Birligi) — Rusiye ve gürci inqilâpçısı, şuralar erbabı, ŞSCBniñ diktatorı, hırsız, halqara cinayetçi. Rus şovinisti ve imperialisti. 

Qırımtatarlar, ukrainler, çeçenler ve başqa halqlarnıñ soyqırımı teşkil etken. 

## Tarih

* 1928 - 1933 ss. — turuşı kollektivleştirüv, 1929 - 1941 ss. — sanayılaştıruv. Bu siyasetler kerçekleştirüv vaqtında millionlağan kişi öldi.
* 1939 senesiniñ avgustında Stalin ükümeti Hitler ükümetinen beraber «Agressiya bulunmağan añlaşmanı» (gizli protokolnen) tizgendi, sentâbrda Stalin Hitler ile Lehistanğa ücüm etti. Katında o 30 000 leh zabitin qurşun cezası teşkil etken. Noyabrda basqıncılıq cenk Finlandiyağa qarşı başladı, amma o Stalinğa pek oğursız (bu cenkte ~200 000 rus ve ~25 000 fin öldi) oldı.
* 1939 s. - 1945 s. — Ekinci Cian cenki, Stalin bu cenkte yuqarı baş komandan olğan edi (27 000 000 ölgen şuralar adamı — tek arbiy ğayıplar).
* 1946 s. - 1953 s. — Stalinizmniñ apogeyi, kütleviy repressiyalarnıñ devami.
* 1953 s. — ölüm.

## Bugün
2020 s. Rusiyede Stalini taqdirlev 70%.

## İhtar
Krasnogvardeyskoye (Adıgeya)

**Krasnogvardeyskoye** (, ) - Rusiyenıñ Adıgeya cumhuriyetinde bir köy. Krasnogvardeyskoye rayonınıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 9617 kişi.

## Eali

## İhtar
Tuve Yansson

**Tuve Yansson** (; 1914 s., avgust 9, Gelsingfors — 2001 s., iyün 27, Helsinki) — fin yazıcısı, ressame ve illüstratsiyacı. Mumi-troll aqqında öz kitaplarından sebep bütün dünya belliligini taptı. İsveçça yazğan edi.

## İhtar
Gulnara Abdulayeva

**Gulnara Anvar qızı Abdulayeva** — qırımtatar tarihçısı, ATR telekanalınıñ jurnalisti. «Tuğra» ve «Altın devir» yayınlarınıñ müellifi.

## İhtar
Papenkov

**Papenkov** () - Rusiyenıñ Adıgeya cumhuriyetinde Krasnogvardeyskoye rayonında bir hutor. Ealisiniñ sayısı 25 kişi.

## Eali

## İhtar
Preobrajenskoye (Adıgeya)

**Preobrajenskoye** (; ) - Rusiyenıñ Adıgeya cumhuriyetinde Krasnogvardeyskoye rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 1535 kişi.

## Eali

## İhtar
Maykop rayonı

**Maykop rayonı** (, ) - Rusiyeniñ Adıgeya cumhuriyetinde bir rayondır.

## Eali

## Meskün yerleri
* 17 let Oktâbrâ
* Abadzehskaya
* Bezvodnaya
* Vesölıy (Abadzehskoye)
* Vesölıy (Kamennomostskoye)
* Volnıy
* Grajdanskiy
* Groznıy (Kirovskoye)
* Groznıy (Pobedenskoye)
* Guzeripl
* Dagestanskaya
* Dahovskaya
* Dyakov
* Kalinin
* Kamennomostskiy
* Karmir-Asth
* Komintern
* Krasnaya Ulka
* Krasnooktâbrskiy
* Krasnıy Most
* Kujorskaya
* Kurcipskaya
* Mafehabl
* Mahoşepolâna
* Merkulayevka
* Mirnıy
* Miçurina
* Nikel
* Novoprohladnoye
* Novosvobodnaya
* Oktâbrskiy
* Pervomayskiy
* Pobeda (Kamennomostskoye)
* Pobeda (Pobedenskoye)
* Podgornıy
* Prireçnıy
* Priçtovskiy
* Proletarskiy
* Sadovıy (qasaba)
* Sadovıy (hutor)
* Sevastopolskaya
* Severo-Vostoçnıye Sadı
* Sovetskiy
* Sovhoznıy
* Spokoynıy
* Tabaçnıy
* Timirâzeva
* Tkaçöv
* Tröhreçnıy
* Tulskiy
* Udobnıy
* Ust-Sahray
* Uçebnoye lesniçestvo
* Hakodz
* Hamışki
* Tsvetoçnıy
* Şaumân
* Şuntuk

## İhtar
Tulskiy (Adıgeya)

**Tulskiy** (; ) - Rusiyenıñ Adıgeya cumhuriyetinde bir qasaba. Maykop rayonınıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 11 236 kişi.

## Eali

## İhtar
Astrahan

**Astrahan** (), **Hacı Tarhan** - Rusiyeniñ Astrahan vilâyetiniñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 529 793 kişi.

## Etimologiyası
Evelki adı Hacı Tarhandır, soñ Acı Tarhan → Azı Tarhan → As Tarhan → Astrahan deñişmeleri olğan.

## Eali

## İhtar
Rostov-na-Donu

**Rostov-na-Donu** () - Rusiyenıñ Rostov vilâyetinde bir şeer. Ealisiniñ sayısı 1 137 904 kişi.

## Eali

## İhtar
Velikiy Novgorod

**Velikiy Novgorod** () - Rusiyenıñ Novgorod vilâyetinde bir şeer. Ealisiniñ sayısı 224 936 kişi.

## Tarih
Şeer 859 senesi qurulğan.
Seitcelil Hattat

**Seitcelil Üsein oğlu Hattat** (1873 s., Bağçasaray, Qırım — belli degil [qararnen 1941 s., Kann lagerleri, Krasnoyarsk ülkesi, Reşotı stantsiyası ya da başqa malümatqa köre — 1938 s., aprelniñ 17]) — qırımtatar erbabı, oca, siyasetçi. 1917 s. Qırımtatar Qurultayında iştirak etken — onıñ liderleriniñ biri olğan edi. «Milliy Fırqa davasında» repressiyağa oğratılğan. 1957 s., iyünniñ 18 Qırım vilâyet makemesi tarafından reabilitatsiya etilgen.

## İhtar
17 let Oktâbrâ

**17 let Oktâbrâ** (; ) - Rusiyenıñ Adıgeya cumhuriyetinde Maykop rayonında bir hutor. Ealisiniñ sayısı 196 kişi.

## Eali

## İhtar
Vesölıy (Abadzehskoye)

**Vesölıy** () - Rusiyenıñ Adıgeya cumhuriyetinde Maykop rayonında bir hutor. Ealisiniñ sayısı 315 kişi.

## Eali

## İhtar
Serğiy Ğromenko

**Serğiy Viktorovıç Ğromenko** (1985 s., oktâbrnıñ 13, Aqmescit, Qırım, Ukraina ŞSC) — Ukraina tarihçısı, cemaat erbabı, tarih ilimleri namzeti. 2016 senesiden berli Qırım.Aqiqatta çalışa.

## İhtar
Grezlâ (Narodıçi rayonı)

**Grezlâ** () - Ukrainanıñ Jıtomır vilâyetinde Narodıçi rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 60 kişi.
Orenburg

**Orenburg** ya da **Irınbor** (, , , ) - Rusiyenıñ Orenburg vilâyetinde bir şeer. Ealisiniñ sayısı 572 188 kişi.
Oröl

**Oröl** () - Rusiyenıñ Oröl vilâyetinde bir şeer. Ealisiniñ sayısı 308 838 kişi.

Bu yerlerde qartallar hiç bir vaqqıt yaşamadılar. Şeer adınıñ mañası — **Or-yol**, yani Moskovadan Qırımdaki Or Qapuğa yolı.
## İhtar
Kursk

**Kursk** () - Rusiyenıñ Kursk vilâyetinde bir şeer. Ealisiniñ sayısı 452 976 kişi.

## Tüpyazılar

## Tış Bağlantılar
* Историческая информация о городе Курск
Şimaliy Dakota

**Şimaliy Dakota** () — şimal-ğarbiy Amerika Qoşma Ştatlarında bir ştat. Paytahtı — Bismark.
Nikel (Adıgeya)

**Nikel** () - Rusiyenıñ Adıgeya cumhuriyetinde Maykop rayonında bir qasaba. Ealisiniñ sayısı 0 kişi.

## Eali

## İhtar
Novosvobodnaya

**Novosvobodnaya** (; ) - Rusiyenıñ Adıgeya cumhuriyetinde Maykop rayonında bir stanitsa. Ealisiniñ sayısı 608 kişi.

## Eali

## İhtar
Priçtovskiy

**Priçtovskiy** () - Rusiyenıñ Adıgeya cumhuriyetinde Maykop rayonında bir hutor. Ealisiniñ sayısı 419 kişi.

## Eali

## İhtar
Uçebnoye lesniçestvo

**Uçebnoye lesniçestvo** (; ) - Rusiyenıñ Adıgeya cumhuriyetinde Maykop rayonında bir qasaba. Ealisiniñ sayısı ? kişi.
Tahtamukay rayonı

**Tahtamukay rayonı** (, ) - Rusiyeniñ Adıgeya cumhuriyetinde bir rayondır.

## Eali

## Meskün yerleri
* Apostolidi
* Afipsip
* Drujnıy
* Kozet
* Krasnoarmeyskiy
* Kubanstroy
* Natuhay
* Novaya Adıgeya
* Novobjegokay
* Novomogilövskiy
* Novıy
* Novıy Sad
* Otradnıy
* Panahes
* Perekatnıy
* Prikubanskiy
* Pseytuk
* Starobjegokay
* Staromogilövskiy
* Supovskiy
* Sups
* Tahtamukay
* Haştuk
* Homutı
* Şenciy
* Enem
* Yablonovskiy
## İhtar
Tahtamukay

**Tahtamukay** (; ) - Rusiyenıñ Adıgeya cumhuriyetinde bir aul. Tahtamukay rayonınıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 6031 kişi.

## Eali

## İhtar
Çeboksarı

**Çeboksarı**, **Şubaşkar** (, ) - Rusiyede bir şeerdir, Çuvaşistannıñ paytahtı. Ealisiniñ sayısı 497 618 kişi.
Sıktıvkar

**Sıktıvkar** () - Rusiyede bir şeerdir, Komi Cumhuriyetinıñ paytahtı. Ealisiniñ sayısı 244 403 kişi.
Nova Radça

**Nova Radça** () - Ukrainanıñ Jıtomır vilâyetinde Narodıçi rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 150 kişi.
Keçmişteki suçlarımız

**Keçmişteki suçlarımız** — qırımtatar ulu şairi Bekir Çoban-zadeniñ 1920 senesi Budapeştte yazğan bir şiiri.

## Şiir

Biri açqan kitabını "Lânet!" — diy... 
Elâgüge, Batı hanğa, Temirge, 
Biri yazğan tarihını "Barbar!" — diy... 
Bir vaqıtlar boynun bükken emirge...
 
"Tatar halqı, Tatar hanı!" — fısılday, 
Kâfir, mümin bütün dünya tilleri, 
"Tatar hanı curtumıznı caqtı şay,
Mengülikke ateş bolsun er ceri!.."
 
Faqır tatar attan tüşken, şaşırğan, 
Betin örte, sesin qısa, gizlene... 
"Cengiz, Temir, Batını men bilmiymen, 
Men olarnı iç körmedim..." — seslene...
 
Duşmanları: "Sensiñ!" — diyler, qıynaylar. — 
"Muna resmiñ tarihlerde körüne.
Sensiñ Cengiz arqasından cuvurğan, 
Betiñ sarı, pantik murnıñ kiçkene!"
 
"Men tügülmen!" — diy faqır, ay zarlana. — 
"Cengiz, Batı cınsımda iç bolmadı! 
Babam, anam bir şerife, bir seyid, 
Yaqınlarım ya bir molla, ya qadı..."
 
Taşlañız o faqır halqnı, suçu coq, 
Suçu bolsa, caşavında ödiycek, 
Menmen Cengiz, Temir hannıñ torunı, 
Menmen onıñ colun daym kütiycek...
 
Yüklenemen bar suçların olarnıñ, 
Bizler caqtıq Bağdadıñnı, Basrañnı,
Bizler cıqtıq sarayların Romanıñ, 
Bizler soydıq aq süyegiñ, qarañnı!..
 
Kel, bir sor! Beriyim ep esabın, 
Dalmaçyanıñ, Macarlıqnıñ, Qazaqnıñ, 
İndiyanıñ, Aq deñizniñ, Azaqnıñ,
Kel, bir sor! Barbarlıqnıñ esbabın!..
 
Qılıçım coq, atlarım coq, cayavman... 
Cüregimde canğan ateş duruldı... 
Moynum bahtnıñ qollarında buruldı, 
Bugün ölüm collarında bir savman!..
 
Ey, Yavropa, ey, ülema, biliñiz! 
Kitaplarıñ yalan aytsa daym şay, 
Daym qursañ közyaşıñdan kök saray... 
Silkinirmen, bolurman tez bir Cengiz!..
 
Kitaplarıñ Diclelerge atarman! 
Saraylarıñ yermen yeksan etken soñ, 
Balañ, çağañ otqa qurban ketken soñ, 
Kene keter, mezarsız şay catarman!
 
Eziliyim, yükleniyim suçların!
Büyük hannıñ, büyük halqnıñ mirasın,
Yükleniyim babalarım günasın,
Şay cüriyim şu dünyanıñ ucların!..


:*1920 s., Budapeşt*
Afipsip

**Afipsip** (; ) - Rusiyenıñ Adıgeya cumhuriyetinde Tahtamukay rayonında bir aul. Ealisiniñ sayısı 2225 kişi.

## Eali

## İhtar
Drujnıy (Adıgeya)

**Drujnıy** () - Rusiyenıñ Adıgeya cumhuriyetinde Tahtamukay rayonında bir qasaba. Ealisiniñ sayısı 471 kişi.

## Eali

## İhtar
Çerkessk

**Çerkessk** () - Rusiyede bir şeerdir, Qaraçay-Çerkesiyanıñ paytahtı. Ealisiniñ sayısı 123 168 kişi.
Vladikavkaz

**Vladikavkaz** () - Rusiyede bir şeerdir, Şimaliy Osetiya-Alaniyanıñ paytahtı. Ealisiniñ sayısı 303 597 kişi.
Praga

**Praga** () - Çehiyanıñ paytahtı.

## Resimler

Prag-3150-Vyšehrad-Hradschin-Blick-2008-gje.jpg
Prag-2160-Wenzelsplatz-Nationalmuseum-2008-gje.jpg
Prag-2930-U Kalicha-2008-gje.jpg
Prag-2940-U Kalicha-Schweijk und Woditschka-2008-gje.jpg
Prag-4620-Altstaedter Ring-2008-gje.jpg
Prag-4800-Strasse vom Rathausturm-2008-gje.jpg
Prag-3540-Loreto-Heiligtum-2008-gje.jpg
Prag-6880-Nerudova-3 Herzen-2008-gje.jpg
Prag-7050-Vrtba-Garten-2008-gje.jpg
Prag-3940-Hradschin-Kleinseite-Karlsbruecke-vom Petřín-Aussichtsturm-2008-gje.jpg
Supovskiy

**Supovskiy** () - Rusiyenıñ Adıgeya cumhuriyetinde Tahtamukay rayonında bir hutor. Ealisiniñ sayısı 584 kişi.

## Eali

## İhtar
Yablonovskiy (Adıgeya)

**Yablonovskiy** () - Rusiyenıñ Adıgeya cumhuriyetinde Tahtamukay rayonında bir şeer şeklinde qasaba. Ealisiniñ sayısı 38 793 kişi.

## Eali

## İhtar
Teuçej rayonı

**Teuçej rayonı** (, ) - Rusiyeniñ Adıgeya cumhuriyetinde bir rayondır.

## Eali

## Meskün yerleri
* Assokolay
* Voçepşiy
* Gabukay
* Gorodskoy
* Cicihabl
* Zarâ
* Kazazov
* Kolos
* Koçkin (Ponejukayskoye)
* Koçkin (Pçegatlukayskoye)
* Krasnenskiy
* Krasnoye
* Kunçukohabl
* Neçereziy
* Neşukay
* Novovoçepşiy
* Petrov
* Ponejukay
* Pçegatlukay
* Pşikuyhabl
* Tauyhabl
* Tlüstenhabl
* Tugurgoy
* Çabanov
* Çetuk
* Şevçenko
* Şunduk
## İhtar
Ponejukay

**Ponejukay** (; ) - Rusiyenıñ Adıgeya cumhuriyetinde bir aul. Teuçej rayonınıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 3189 kişi.

## Eali

## İhtar
Yajberen

**Yajberen** () - Ukrainanıñ Jıtomır vilâyetinde Narodıçi rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 222 kişi.
Naryan-Mar

**Naryan-Mar** () - Rusiyede bir şeerdir, Nenets muhtar bölgesinıñ paytahtı. Ealisiniñ sayısı 25 151 kişi.
Hantı-Mansiysk

**Hantı-Mansiysk** () - Rusiyede bir şeerdir, Hantı-Mansi muhtar bölgesi — Yugranıñ paytahtı. Ealisiniñ sayısı 101 466 kişi.
Assokolay

**Assokolay** (; ) - Rusiyenıñ Adıgeya cumhuriyetinde Teuçej rayonında bir aul. Ealisiniñ sayısı 1442 kişi.

## Eali

## İhtar
Zarâ (Teuçej rayonı)

**Zarâ** () - Rusiyenıñ Adıgeya cumhuriyetinde Teuçej rayonında bir qasaba. Ealisiniñ sayısı 0 kişi.

## Eali

## İhtar
Kemerovo

**Kemerovo** () - Rusiyenıñ Kemerovo vilâyetinde bir şeer. Ealisiniñ sayısı 542 928 kişi (2025).
Gorodskoy

**Gorodskoy** () - Rusiyenıñ Adıgeya cumhuriyetinde Teuçej rayonında bir hutor. Ealisiniñ sayısı 307 kişi.

## Eali

## İhtar
Alâksandr Lukaşenka

**Alâksandr Rıgoraviç Lukaşenka** () ya da **Aleksandr Griroryeviç Lukaşenko** ()  — 1994 senesinden Belarusniñ prezidenti. 2020 senesiniñ saylavlarından soñ çoqı memleket (Avropa Birligi, AQŞ ve Büyük Britaniya, Ukraina ve ilâhre) onı prezident dep tanımaylar.

## Atıflar
Ovruç rayonı

**Ovruç rayonı** () - Ukrainanıñ Jıtomır vilâyetinde bir sabıq rayondır. Şimdi Korosten rayonı qısımı.

## Meskün yerleri
**[[Şeer]]:**
* Ovruç

**[[Şeer şeklinde qasaba]]:**
* Perşotravneve

**[[Köy]]ler:**
* Antonovıçi
* Bazarivka
* Barvinkove
* Berejest
* Bigun
* Bilka
* Bilokaminka
* Birkivske
* Bogdanivka
* Bondari
* Bondarivka
* Çaban
* Çerepın
* Çerepınkı
* Çerevkı
* Çervonka
* Çervonosilka
* Divoşın
* Dovgınıçi
* Dubı
* Dubovıy Gay
* Dumınske
* Gayevıçi
* Gladkovıtska Kamyanka
* Gladkovıçi
* Gorodets
* Goşiv
* Gunıçi
* Gusarivka
* Hluplânı
* İgnatpil
* İllimka
* Kamin
* Kamyanivka
* Kırdanı
* Klınets
* Kolosivka
* Koptivşçına
* Korakı
* Korçivka
* Korenivka
* Koşeçkı
* Kovanka
* Kozuli
* Krasılivka
* Krasnosilka
* Levkovıçi
* Levkovıtskıy Mlınok
* Lıçmanı
* Lıstvın
* Luçankı
* Lukişkı
* Mala Çernigivka
* Mala Fosnâ
* Mala Hayça
* Malıy Kobılın
* Mali Moşkı
* Mameç
* Matskı
* Mışkovıçi
* Mlını
* Moçulnâ
* Mojarı
* Moşçanıtsâ
* Nagorânı
* Nevgodı
* Nıjnâ Rudnâ
* Nıvkı
* Norınsk
* Nova Rudnâ
* Novi Velidnıkı
* Novosilkı
* Olenıçi
* Ostriv
* Ostrovı
* Papirnâ
* Pavlovıçi
* Pavlükivka
* Perebrodı
* Pidruddâ
* Pidvelidnıkı
* Pişçanıtsâ
* Pobıçi
* Pokaliv
* Poliske
* Polohaçiv
* Potapovıçi
* Prıbıtkı
* Prılukı
* Prıvar
* Radçıtsi
* Rakivşçına
* Rokıtne
* Rudnâ (İgnatpil köy şurası)
* Rudnâ (Rudnâ köy şurası)
* Selezivka
* Semenı
* Serednâ Rudnâ
* Sırkivşçına
* Sırnıtsâ
* Skrebelıçi
* Sloboda
* Sloboda-Novoselıtska
* Sloboda-Şolomkivska
* Sloveçne
* Smolâne
* Sorokopen
* Stari Velidnıkı
* Staşkı
* Stugivşçına
* Şolomkı
* Teklivka
* Thorın
* Tovkaçi
* Usove
* Velıka Çernigivka
* Velıka Hayça
* Velıka Fosnâ
* Velıkıy Kobılın
* Velıki Moşkı
* Verhnâ Rudnâ
* Verpa
* Veselivka
* Vıstupovıçi
* Vozlâkove
* Voznıçi
* Yasenets
* Yatskovıçi
* Zabolot
* Zadorojok
* Zariççâ
* Zaskı
* Zbrankı
* Zbrankivtsi

**[[Qasaba]]lar:**
* Magdın
Şovgen rayonı

**Şovgen rayonı** (, ) - Rusiyeniñ Adıgeya cumhuriyetinde bir rayondır.

## Eali

## Meskün yerleri
* Vesölıy
* Cerokay
* Doroşenko
* Dukmasov
* Zadunayevskiy
* Zarevo
* Kabehabl
* Kasatkin
* Kelemetov
* Kirov
* Leyboabazov
* Leshoznıy
* Mamatsev
* Mamheg
* Mihaylov
* Mokronazarov
* Novorusov
* Orehov
* Pentühov
* Pikalin
* Pşizov
* Psiço
* Svobodnıy Trud
* Semöno-Makarenskiy
* Tihonov
* Ulskiy
* Hakurinohabl
* Hapaçev
* Hatajukay
* Çernışev
* Çikalov

## İhtar
Hakurinohabl

**Hakurinohabl** (; ) - Rusiyenıñ Adıgeya cumhuriyetinde bir aul. Şovgen rayonınıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 3945 kişi.

## Eali

## İhtar
Bilokaminka

**Bilokaminka** () - Ukrainanıñ Jıtomır vilâyetinde Ovruç rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 188 kişi.
Ulan-Ude

**Ulan-Ude** () - Rusiyede bir şeerdir, Burât Ulusınıñ paytahtı. Ealisiniñ sayısı 439 128 kişi.
Selets (Narodıçi rayonı)

**Selets** () - Ukrainanıñ Jıtomır vilâyetinde Narodıçi rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 500 kişi.
Blagoveşçensk

**Blagoveşçensk** () - Rusiyenıñ Amur vilâyetinde bir şeer. Ealisiniñ sayısı 226 385 kişi.

## Eali

## İhtar
Petropavlovsk-Kamçatskiy

**Petropavlovsk-Kamçatskiy** () - Rusiyenıñ Kamçatka ülkesinde şeer. Ealisiniñ sayısı 179 586 kişi.
Vesölıy (Şovgen rayonı)

**Vesölıy** () - Rusiyenıñ Adıgeya cumhuriyetinde Şovgen rayonında bir hutor. Ealisiniñ sayısı 242 kişi.

## Eali

## İhtar
Cerokay

**Cerokay** (; ) - Rusiyenıñ Adıgeya cumhuriyetinde Şovgen rayonında bir aul. Ealisiniñ sayısı 1116 kişi.

## Eali

## İhtar
Zarevo (Adıgeya)

**Zarevo** () - Rusiyenıñ Adıgeya cumhuriyetinde Şovgen rayonında bir qasaba. Ealisiniñ sayısı 966 kişi.

## Eali

## İhtar
Ob

**Ob** () — Rusiyede bir özen. Karskoye deñizine qoşula.
## Edebiyat
* Обь (река) // Никко — Отолиты. — М. : Советская энциклопедия, 1974. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 18).
* Варпаховский Н. А. Рыболовство в бассейне р. Оби. II. Рыбы бассейна р. Оби. — СПб., 1902.
Lena

**Lena** (; ) — Rusiyede bir özen. Laptevıh deñizine qoşula.
## Edebiyat
* По Лене-реке: Путеводитель по Лене и её притокам / Е. Виллахов, М. Кротов, В. Сенькин. — Якутск: Книжное изд-во, 1966. — 144 с.
* Глушков А. В. 100 рек Якутии. Путеводитель-справочник. — Якутск: Якутский научный центр СО РАН, МГП «Полиграфист», 1996. — 368 с.
* Глушков А. В. Реки востока России. Путеводитель-справочник. — Якутск, 2015. — 408 с. (В книге даны справочные сведения о 110 реках бассейнов Анабара, Оленёка, Лены, Яны, Индигирки и Колымы, перспективных для водных путешествий различной категории сложности)
* Глушков А. В. Реки востока России. Путеводитель-справочник. — Изд. 2-е. — Якутск, 2016. — 502 с. (В книге даны справочные сведения о 128 реках бассейнов Анабара, Оленёка, Лены, Яны, Индигирки, Колымы и Охотского моря, перспективных для водных путешествий различной категории сложности)
* Лена // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
Qorqaq (şiir)

**Qorqaq** — qırımtatar şairi Bekir Çoban-zadeniñ 1914 senesi Odesada yazğan bir şiiri.

## Şiir

Er kölge biñ can bergen, yaşatqan
Dıvardaki er sızıqnı cin, saytanğa oşatqan...

::Sandıçığı çırt-çırt etse, boşasa,
::Qapışını çik-çik erken sarı qurtlar aşasa,

Boş tüfekke «Şaytan işi, patlar!...» degen er zaman,
«Pat! Pat!» etse qorqup olğan toz, duman,

::Caş ağaçnıñ kölgesinde «Yamandır» dep yatmağan.
::Mort ağaçtan zikir, mevlüd tıñnağan,

Cin, şaytanğa yol bastırıp, qanıp yürgen tañğaçek;
Soñ qorazda basıq üyün, reca, niyaz tapqaçek;

::Esi ketken hucur bir halq bar eken,
::Bu halq qaysı? Bunı barmı bilmegen?...

Yedi düvel tanınmağan, bar dünyağa bel buvğan,
Lafqa qalsa, er yigitmen, aydamaqman dost bolğan,

::Yigitligi qaraldısın taş dıvarın keçmegen,
::Saranlıqta, men-menlikte sıñır, ölcü bilmegen.

Öz özüne ağa bolğan, sultan bolğan habersiz,
Yañğız qalsa yedi derya keçken atsız, yegersiz,

::Üyde zalım, toyda yigit, lafları şay arslanday,
::Qaçqan, köçken cansız bir halq bar eken,
::Bu halq qayda, bunı bar mı bilmegen?...

Men baş bolsam, bir kün kelip yekilsem,
Onı duşman ortasına sürermen,
Top yerine onıñ ötün patlatıp,
Duşmannıñ tap taht üyüne kirermen.

:::::::::Odesa, 1914
Adıgeysk şeer bölgesi

**Adıgeysk şeer bölgesi** (, ) - Rusiyeniñ Adıgeya cumhuriyetinde bir şeer bölgesi.

## Eali

## Meskün yerleri
* Adıgeysk
* Gatlukay
* Psekups
## İhtar
Bigun

**Bigun** () - Ukrainanıñ Jıtomır vilâyetinde Ovruç rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 1 614 kişi.
Psekups (hutor)

**Psekups** (; ) - Rusiyenıñ Adıgeya cumhuriyetinde Adıgeysk şeer bölgesinda bir hutor. Ealisiniñ sayısı 877 kişi.

## Eali

## İhtar
Amur özeni

**Amur** (, ) — Rusiyede bir özen. Büyük bir qısmı Rusiye-Çin sıñırı boyu keçe. Ohotskoye deñizine qoşula.
## Edebiyat
* Никольский Г. В. Рыбы бассейна Амура. Итоги Амурской ихтиологической экспедиции 1945—1949. — М., 1956.
* Никольский Г. В. Река Амур и ее рыбы. — Хабаровск, 1953.
* Кучеренко С. П. Рыбы Амура. — Хабаровск, 2005.
* Амур / Г. М. Николаева // А — Анкетирование. — М. : Большая российская энциклопедия, 2005. — С. 633. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 1). — ISBN 5-85270-329-X.
* Приамурье (физическая карта, масштаб 1:2 500 000) // Национальный атлас России. — М.: Роскартография, 2004. — Т. 1. — С. 278—279. — 496 с. — 3000 экз. — ISBN 5-85120-217-3.
* Амур // Словарь современных географических названий / Рус. геогр. о-во. Моск. центр; Под общ. ред. акад. В. М. Котлякова. Институт географии РАН. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.
Zapadnıy (Adıgeya)

**Zapadnıy** (; ) - Rusiyenıñ Adıgeya cumhuriyetinde Maykop şeer bölgesinda bir qasaba. Ealisiniñ sayısı 3418 kişi.

## Eali

## İhtar
Neva

**Neva** () — Rusiyede bir özen. Baltıq deñizine qoşula.
## Edebiyat
* Рихтер Д. И. Нева, река С.-Петербургской губернии // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Петрашень И. В. Мариинская система. 1810—1910. СПб. — 1910.
* По водным путям Северо-Запада. Путеводитель. Г. Е. Евгеньев (Пащенко).— Л.: Речной транспорт.— 1958.
* Голант В. Я. Укрощение строптивой: История наводнений на Неве. — Л.: Гидрометеоиздат, 1966. — 192 с.
* Нежиховский Р. А. Река Нева и Невская губа. — Л.: Гидрометеоиздат, 1981. — (Реки и озёра нашей Родины).
* Горбачевич К. С., Хабло Е. П. Почему так названы? О происхождении названий улиц, площадей, островов, рек и мостов Ленинграда. — 3-е изд., испр. и доп. — Л.: Лениздат, 1985. — С. 450—451. — 511 с.
* Горбачевич К. С., Хабло Е. П. Почему так названы? О происхождении названий улиц, площадей, островов, рек и мостов Санкт-Петербурга. — 4-е изд., перераб. — СПб.: Норинт, 1996. — С. 315—316. — 359 с. — ISBN 5-7711-0002-1.
* Городские имена сегодня и вчера: Петербургская топонимика / сост. С. В. Алексеева, А. Г. Владимирович, А. Д. Ерофеев и др. — 2-е изд., перераб. и доп. — СПб.: Лик, 1997. — С. 83. — 288 с. — (Три века Северной Пальмиры). — ISBN 5-86038-023-2.
* Волго-Балт. От Волги до Балтики. Альбом. Авт.-сост.: В. В. Лапин, А. Н. Чистиков. СПб.: «Лики России».— 2004.
* Мариинская водная система. Выдающиеся гидротехнические сооружения мира / Автор-сост. Чистиков А. Н. СПб.: «Лики России», 2011.
Yaman Pardoş Şerafettin

**"Yaman Pardoş Şerafettin"** (, ) — 2016 s. çıqqan Türkiyeniñ filmi, rejissörler – Mehmet Kurtuluş ve Ayşe Ünal. Filmniñ şiarı: "".

## Rollerde

## Notlar

## Menbalar
*Resmiy sayt 
*Resmiy sayt
Pensilvaniya

**Pensilvaniya** () — şimal-ğarbiy Amerika Qoşma Ştatlarında bir ştat. Paytahtı — Garrisberg.
Stokholm

**Stokholm** () – İsveçiyanıñ paytahtı.


Stockholm-590-Altstadt von Slussen-2005-gje.jpg
Stockholm-588-Aufzug-2005-gje.jpg
Stockholm-328-Altstadtgasse-2005-gje.jpg
Stockholm-352-Schloss-2005-gje.jpg
Stockholm-436-Nordisches Museum-2005-gje.jpg
Stockholm-446-Wasa-2005-gje.jpg
Stockholm-492-Dramatiska Teatern-2005-gje.jpg
Stockholm-500-Strandvaegen-2005-gje.jpg
Stockholm-558-2005-gje.jpg
Lübuş voyevodalığı

**Lübuş voyevodalığı** () — Lehistanda bir voyevodalıq (vilâyet). Merkezi Zelöna-Gura, Gojuv Velikopolski şeeridir.

O, şimalde Ğarbiy Pomeraniya voyevodalığınen, şarqta Büyük Lehistan voyevodalığınen, cenüpte Aşağı Sileziya voyevodalığınen, ğarpta ise Almaniyanen sıñırlana. 2018 senesi dekabr 31 kününe köre, onıñ meydanlığı 13 987,93 km², ealisi ise 1 milliondan eksiktir 2023 senesi iyün 30 kününe köre (bu onı Lehistanda Opole voyevodalığından soñ ekinci eñ kiçik voyevodstvoğa çevire). O, memlekette eñ büyük orman qaplamasına malik.

## İhtar
Podlâşe voyevodalığı

**Podlâşe voyevodalığı** () — Lehistanda bir voyevodalıq (vilâyet). Merkezi Bâlıstok şeeridir.
Voznıçi

**Voznıçi** () - Ukrainanıñ Jıtomır vilâyetinde Ovruç rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 215 kişi.
Şımkent

**Şımkent** (, ) - Qazahistanda bir şeer. İç bir vilâyetke bağlı olmayıp cumhuriyet emiyeti olğan şeer statusı bar.
Almatı vilâyeti

**Almatı vilâyeti** (; ) — Qazahistanniñ bir vilâyeti. Merkezi — Taldıqorğan.

**[[Şeer]]ler:**
* Alatav
* Yesik
* Qonayev
* Qaskeleñ
* Talğar
## İhtar
Qoş Ağaç rayonı

**Qoş Ağaç rayonı** (, ) - Rusiyeniñ Altay Cumhuriyetinde bir rayondır.

## Eali

## Meskün yerleri
* Aq Tal
* Arqıt
* Beltir
* Belâşi
* Cañı Avul
* Kokorâ
* Qoş Ağaç
* Kuray
* Qızıl Taş
* Muhor-Tarhata
* Novıy Beltir
* Ortolık
* Taşanta
* Telengit-Sortogoy
* Tobeler
* Çagan-Uzun

## İhtar
Qoş Ağaç

**Qoş Ağaç** (; ) - Rusiyenıñ Altay Cumhuriyetinde bir köy. Qoş Ağaç rayonınıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 9212 kişi.

## Eali

## İhtar
Bulğar tili

**Bulğar tili** () – cenübiy slavân gruppasından bir tildir, Bulğaristannıñ resmiy tili. Aynı zamanda Ukraina, Moldova, Romaniya, Sırbistan, Makedoniya, Yunanistan ve Türkiyede daa laf etkenleri tapıla. Bir Slavân tili olsada farqlı bir yapığa saiptir, Bulğar tilinde zamirler (Men, Sen, O v.b.) diger Slavân tillerinden farqlıdır. Türkçeden alıntılar bardır, meselâ -{*Пара*, *Кайсия*, *Късмет*, *Джамия*, *Торба*, *Памук*}- (v.b.) .

## Bulğar elifbesi

## Bağlantılar
* Институт болгарского языка Болгарской Академии наук (по-болгарски)
* Болгарский язык в Ethnologue
* Болгарский словарь синонимов
Arqıt

**Arqıt** (; ) - Rusiyenıñ Altay Cumhuriyetinde Qoş Ağaç rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 62 kişi.

## Eali

## İhtar
Mayma rayonı

**Mayma rayonı** (, ) - Rusiyeniñ Altay Cumhuriyetinde bir rayondır.

## Eali

## Meskün yerleri
* Aleksandrovka
* Alförovo
* Barangol
* Birülâ
* Yuqarı Qara Quş
* Verhniy Saydıs
* Dubrovka
* İzvestkovıy
* Karasuk
* Qarlu
* Karım
* Qızıl Özök
* Manjerok
* Mayma
* Ozörnoye
* Podgornoye
* Rıbalka
* Souzga
* Sredniy Saydıs
* Turbaza "Ünost"
* Ulaluşka
* Urlu-Aspak
* Ust-Munı
* Filial
* Çeremşanka

## İhtar
II Aleksandr (Rusiye)

**II Aleksandr** (; Moskova, 1818 — Sankt Peterburg, 1881) — 1855—1881 seneleri Rusiyeniñ imperatordır. 1861 s. Rusiyede topraq qulluğını lâğu etti, azat etmeniñ şartları köylülerge adaletli olmadılar. 1881 s. martnıñ 1-inde narodovoltsi tarafından öldürilgen.

## İhtar
Aleksandrovka (Altay Cumhuriyeti)

**Aleksandrovka** () - Rusiyenıñ Altay Cumhuriyetinde Mayma rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 314 kişi.

## Eali

## İhtar
Verhniy Saydıs

**Verhniy Saydıs** () - Rusiyenıñ Altay Cumhuriyetinde Mayma rayonında bir qasaba. Ealisiniñ sayısı 3 kişi.

## Eali

## İhtar
Zadorojok

**Zadorojok** () - Ukrainanıñ Jıtomır vilâyetinde Ovruç rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 53 kişi.
Napoleon

**Napoleon Bonapart** (; 1769 s., avgustnıñ 15-ci, Korsika — 1821, mayısnıñ 5-ci, Azize Helena adası) — ulu frenk serdar ve siyasetçi, **I Napoleon** olaraq Frenkistannıñ birinci imperatorı (1804 — 1814 ss., ve tekrar 1815 s.).

Napoleon muarebelerinde anti-Napoleon koalitsiyalarını yaratqan Avropa devletlerine  qarşı Frenkistanı reberlik etken. Dögüşlarnıñ çoqusısında o ğalip çıqqan (misal içün, Austerlits, Fridland, Vagram, Borodino). 

Napoleon parlaq qanunşınas da olğan edi. O, Frenkistannıñ Birinci konsul olaraq frenk qanunları kodifikatsiya etken **[[Napoleon Kodeksi|Grajdan kodeksini]]** tertip etti. Bu Kodeks avropalı zemaneviy uquqnıñ negizi.

Vaterloo yanında dögüşinde Edinci antifrenk koolitsiyağa qarşı yeñilgen, ve Azize Helena adasına sürgün etilgen. 1821 senesi mayısnıñ 5-ci, 51 yaşında olğanda, bu adada öldi. Pariste defin etilgen.

## Menbalar
Oñuday rayonı

**Oñuday rayonı** (, ) - Rusiyeniñ Altay Cumhuriyetinde bir rayondır.

## Eali

## Meskün yerleri
* Aq Boom
* Barhatovo
* Biçiktu-Boom
* Büyük Yalaman
* Booçı
* Yelo
* İnegen
* İnâ
* İodro
* Qara Qobı
* Karakol
* Qayıncı
* Qayırlıq
* Kulada
* Kupçegen
* Kurota
* Malaya İnâ
* Malıy Yaloman
* Neftebaza
* Aşağı Taldu
* Ozörnoye
* Oñuday
* Talda
* Tenga
* Tuyekta
* Ulita
* Habarovka
* Çuyozı
* Şaşikman
* Şiba

## İhtar
Oñuday

**Oñuday** (, ) - Rusiyenıñ Altay Cumhuriyetinde bir köy. Oñuday rayonınıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 5586 kişi.

## Eali

## İhtar
Lâle (telekanal)

**Lâle** - ATR telekanalınıñ temelinde qurulğan, 2013 senesi yayınlamağa başlağan qırımtatar balalar telekanalı.

## Menbalar
* Telekanali Veb-saytı
Bülent Ecevit

**Bülent Ecevit** (1925 mayıs 26, İstanbul - 2006 noyabr 5, Ankara) - Türkiye Cumhuriyetiniñ baş naziri edi.

## Menbalar
Aq Boom

**Akbom** (, ) - Rusiyenıñ Altay Cumhuriyetinde Oñuday rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 19 kişi.

## Eali

## İhtar
Biçiktu-Boom

**Biçiktu-Boom** (; ) - Rusiyenıñ Altay Cumhuriyetinde Oñuday rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 241 kişi.

## Eali

## İhtar
Fars tili

**Fars tili** yada **Pars tili** (Farsça, فارسی - پارسی) – İnd-Avropa til ailesiniñ İran taqımından bir tildir. İran, Afğanistan ve Tacikistannıñ resmiy tili. Üç şivesi bar, üçü de üç devlette resmiy til: Fars tili (İran), Dari tili (Afğanistan), Tacik tili (Tacikistan).

## Elifbe

Arap elifbesi (İran ve Afğanistan) 

Kiril elifbesi (Tacikistan)

-{Аа Бб Ва Гг Ғғ Дд Ее Ёё Жж Зз Ии Йй Ӣӣ Кк Ққ Лл Мм Не Оо Пп Рр См Тт Уу Ӯӯ Фф Хх Ҳҳ Чч Шш ъ Ээ Юю Яя}-

## Atıflar
Lıçmanı

**Lıçmanı** () - Ukrainanıñ Jıtomır vilâyetinde Ovruç rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 47 kişi.
Qazan Hanlığı

**Qazan Hanlığı** – 1438–1552 seneleri (bir nice menbalarğa köre 1445-1552) feodal bir devlet. 

1438 senesi Altın Ordadan çıqıp ayırılğan birinci hanı Uluğ Muhammed handır. Qazan Hanlığınıñ cerleri başlıca burunğı Edil boyı Bolğarlarınıñ cerlerin biylegen. Ondan soñ Qazan Hanlığına çermiş halqları öz tileklerimen qoşulğan em oruslar ücüm etmege başlağanda çermiş halqı Oruslarğa qarşı, tatarlarman birge soğuşa, bo eki halqnıñ erteden kelgen dostlığını köstere 1552 senesi Oruslar basıp kirgen.

## Qazan Hanlığı Halqı
Qazan Hanlığı köp milletli siyasiy birleşme bolğan. Qazan Hanlığınıñ içinde tatarlar, çuvaşlar çermişler, udmurtlar, başqırtlar yaşağan. 

Başqırtlar hanlıqqa azğana boysunğanlar. Şulay da han olarğa özüniñ kişilerin ciberip asker cıyğan soñ, başqırtlar hanğa hızmet etmege mecbur bolğanlar. Udmurt yaqlarında hannıñ ükümeti küçli bolğan şo cerlerniñ özegi bolıp Arça (udmurt) şeeri turğan.

Çuvaşlar da pek boysunmağanlar, lâkin olarnıñ cerlerinde tatar mırzaları oturğanı içün olar da aqça tölemege mecbur qalğan. 

## İçtimaiy turmuşı
Qazan cemiyetinde büyük küçke ruhaniyler ve aqsüyekler mensüp bolğan. Divan oturışına kirgen qaracılarman emirler köp biyley almağanlar. 

Baylıq ocaları bolğan, Qazan aqsüyekleriniñ qalğan gruppalarına (cıyınlarına) beklermen mırzalar kirgen. 

## Devlet Tüzülişi
Qırım Hanlığında bolğanı kibi Qazan hanlığında da devlet cetekçisi  Âl-i Cengiz bolğan. Onıñ yaqın keñeşçileri emirler askermen birge cetekçilik etkenler. Şura (divan) resmiy türde de bolsa, hannıñ ükümetini tıyıp turğan qaraca vazifesi nesilden nesilge köçken. Qazan Hanlığında 4 nesil azaları qaraca bola alğanlar. 

Qurultay da bolğan, o yalıñız eñ avur vaqıtlarda cıyıla edi. Anda üç top birge bolıp qoşulğan ruhaniyet, sskerler ve halq.

Uluslarman mırzalar idare etkenler, yani Qazan hanlığında burunğı Moğol patşalığınıñ siyasiy tüzülişi yaşağan dep aytsaq yañlış bolmaz.

Dinge kelsek Qazan Hanlığında halqnıñ köbüsi İslâm dinine ışanğanı içün İslâm resmiy din dep qanunda pekitilgen.
Tögerek

**Tögerek** yaki **tığırçıq, köpçek** – döngelek şekilde bolğan bir köçerni aylandırıp alğan köbüsinmen  arabalarnı aydamaq içün qullanılğan tertibat. Bir kesekli bütün yaki bölingen köp kesekli türde boluvı mümkün . İşlev mekanizmi aylanıp tiyişme quvetini azaytuv arqalı arabanı tezletüv dep aytmağa mümkün. Mekanizm işlevi içün yer tartımı (gravitatsiya quveti) ve yer üstüne tiygizgen bir quvetmen iterilüvi kerek. Tüşüncelerge köre tığırçıq fikiri eñ aldında  Mezopotamiyada yerge qoyulğan agaç kevdelerimen bir zatnı iterüv arqalı peyda bolğan. Eñ birinci İsa peygamberden evelki zamanlarda çıqqan bu tığırçıq fikiri bügüngece  ösip yañarıp kelgen. Bügüngi arabalarnıñ tögereklerine rezina kibi türli yımşaq zatlar yapıştırıla iç yaqları da metallnen yasala bu da qaviyligini ve çıdamını arttıra.
Köktürkler

**Mengele El Köktürk qağanlığı** (yani — *Ebediy Devlet*) dünya tarihinde eñ balaban Asiya devletlerinden biri Aşina Nesilinden çıqqanlar negiz salğan devlet. Meydanı 13 million km² teşkil etken. VI.ncı asırda özüniñ eñ küçlü vaqıtında bügüngi sırt künbatar Qıtay yaqlarında üküm etken küntuvar Türkistan Moğolistan Sırt kavkaz, Qırım kibi yerlerni de boysundırğan.  

603 yılda o imperiya eki kesekke bölüne Künbatar Türk qağanatı ve Küntuvar Türk qağanatı. 

Köktürk elifbasında 𐱅𐰇𐰼𐰰 degen söz Türük 𐱅𐰇𐰼𐰚 degen Türk dep yazılğan, Türkiy halqlarnıñ atası bolğan hanlıq (qağanlıq , qağanat).

Köktürklerden Burun Tatar negizli Tatar Qağanlığı bolğan edi , Tatar qağanınıñ qızıman üylenmege istegen Köktürklerniñ birinci hanı Bumin hanğa Tatar hannıñ aytqanı: "Menim kibi aqsüyek bir kişiniñ qızıman seniñ kibi temirci qul bolğan birev üylene almay". Şuña köre añlaymaq mümkün, ki Köktürkler Tatarlarnıñ qulu bolğan edi ondan soñ köterilip azatlıqqa ımtılğanlar ve ceñgenler. 

Şu soğuşdan soñ Köktürkler Azat bolğan. 

Köktürk hanlığı Qıtaynıñ akimiyetine kirgen Kür şad İlteriş Han kibi  köterilişçiler Qıtayğa qarşı turıp baş kötergenler Köktürk Hanlığını Qıtay qolundan qurtarıp alğanlar ve qaytadan qurğanlar , ekinci köktürk qağanatı qutluq devleti dep de aytıla. 

## Tüpbilgiler
Qadimiy türkler

*[[Köktürkler]]nen – milâdiy 6-7 asırlarda yaşağan türk halqınen qarıştırmaq olmaz.*

**Qadimiy türkler** ya da **Prototürkler** — orta tunç asırında gipotezalı hind-avropa ve ural cemiyetlerinden ayırılğan bir halq (m.e. 3 biñyıllıqnıñ soñu — m.e. 2-nci biñyıllıqnıñ başı). Qadimiy türklerniñ ecdat vatanı aqqında bir qaç variant bar (Şimaliy Qara deñiz regionı, Ural, Altay). Lâkin türklerniñ genetik aqımı Altayğa qurğan ananesini, at asramaq köçebelikni ve diger yañılıqlarnı ketirgeni bellidir. Bu yekâne cemiyetniñ yıqılması m.e. III-I asırlarda, umumiy türk dalından oğur dalı (bugünde oña çuvaşlar kireler) peyda olğanda olıp keçti.

## Resimler

Керносовский_идол.png|Qurğan arheologik medeniyetiniñ balbalı.
Scythian_stelae_01.jpg|Skitlerniñ (iş ğuza) balbalları.
Table_kipchak_idol.jpg|Qıpçaqlarnıñ balbalları.


## İhtar
Yipek Yolı

**Yipek Yolı** (**Yipek Colı**) burunğı zamanlarda em Orta asırlarda Küntuvar Asiyaman Aq deñizni bir-birisine baylağan kervan yolı eñ aldında Qıtaydan yipek çıqaruv maqsadıman qurılğanı içün yipek yolı dep aytılğan, Edil Boyı Bolğarları, Hazar Hanlığı Tatar-Moğol boysundıruvları neticesinde Uluğ Ulus devleti barlıqqa kelgenden soñ tatar hanları kervan yolların qorçalap östürgenler.  Köktürkler zamanında da yipek yolunıñ köbüsin türkler biylegen Qıtayman uruşıp müim ceñişlerge cetken. 

Uluğ Ulus bolğan vaqıtta küntuvarman satıp aluv kelişüvleri ösken Saray Berke, Gülistan, Hacıtarhan kibi tatar şeerleri tez vaqıtta ösken. Orta asiya Türkiy devletleri azat bolğandan soñ Yipek yolın qaytadan yañartuv leyhası kün tertibine kelgen Asiyadağı köp milletler şo yol içün uruşqan lâkin köbüsinmen Türkiyler yolnı biylep alğanlar. Coğrafiy Keşif Areketleri başlağanda Avropa yañı yollar yasağan ve tarihiy yipek yolunıñ bir emiyeti qalmağan. Bügün şo yolnı qaytadan barlıqqa ketirüv leyhaları bar, yol boyında sozılğan eski binalarda yañartuv (restavratsiya) devam ete. 

Yipek yolunıñ üstünde emiyetli pek köp din darqalğan türli halqlarnıñ urf-adetleri bir-birimen baylanış yasağan şulay da bolsa yol üstünde bir nece viruslar de peyda bolğan türli qastalıqlar, avuruvlar darqalğan, veba qastalığı Avropağa qadar cetip halqnıñ köbüsiniñ ölümine sebep bolğan.
Çınar

**Çınar** () — tereklerniñ soyu. Qırımda da öyle terekler öseler

Файл:Platanus orientalis. Flowers plane tree..jpg|Çiçekler ve çınarnıñ yaş yapraqları
Файл:Platanus orientalis - crown and trunk.JPG|Çınarnıñ tacı ve kevdesi
Файл:Platanus orientalis - immature fruit.JPG|Çınarrnıñ pişken degil yemişleri
Файл:Platanus orientalis - ripe fruit..JPG|Pişken yemişler ve çınarnıñ yapraqları
Файл:Platanus nucula 01.JPG|Çınarnıñ fındıçığı

## İhtar
Hacıtarhan Hanlığı

**Hacıtarhan Hanlığı** yaki **Astarhan Hanlığı** -  Altın Orda dağılğandan soñ qurulğan, 1466-1554 yılları arasında üküm etken, baş şeeri Hacıtarhan bolğan bir Türk hanlığı.

Cengiz Hannıñ nesilinden bolğan Cuci Ulusına baylı bolğan Toqa Temir qorantasından bolğan Qasım Han tarafından qurulğan.

Kâde bir Qırım Hanlığıman baylanış yasap Osmanlı Devletiniñ tesirine kirgen Edilmen Don özenleri arasında tüzülgen bir hanlıq edi.

1556 yılında Rusiye çarı Qorqunçlı İvan tarafından yoq etile. Oruslar Hacıtarhanğa basıp kirgen soñ Orta Asiyadaki başqa türklerge de havflı bolmağa başladı, Osmanlı halifesinden yardım tilegen Türkistan hanlıqlarına añlaşıla ki, Osmanlı yeterli yardım berip olamağan, buña sebep bolğan şiy de Qırım hanlarıman Osmanlı paşaları arasında bolğan kelişmemezlik, em Osmanlıdağı Merzifonlı Qara Mustafa Paşanıñ Qırım hanı ve Osmanlı padişasına satqınlığı, neticede şo paşa ölüm cezasına tartılğan. Ekinci Viyana Uruşı da şo paşanıñ hataları sebebinen yeñişsiz bolğan.
Qara Qobı

**Qara Qobı** (; ) - Rusiyenıñ Altay Cumhuriyetinde Oñuday rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 244 kişi.

## Eali

## İhtar
Kupçegen

**Kupçegen** () - Rusiyenıñ Altay Cumhuriyetinde Oñuday rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 551 kişi.

## Eali

## İhtar
Yanvar 1

**Yanvar 1** ya da *[[qara qış ayı]]nıñ 1. künü* — grigorian taqvimge köre seneniñ 1. künü. 

Yılnıñ soñuna qadar 364 (uzun yıllarda - 365) kün qalmaqta. 

## Bayram ve hatıra künleri
*

## Vaqialar
* 1874 — Rusiye imperatorlığı askerlik hızmetiniñ mecburiyetiniñ bütün tabaqaları içün mecburiy ettirgen «Umumiy askerlik hızmetiniñ başlatılmasına dair manifestni» ilân etti.
* 1930 — «Emel», mecmuasınıñ ilk sanı neşir etilgen edi.
* 1992 — Aqmescitte «Yañı dünya» gazeti ğayrıdan neşir etilmege başladı.

## Doğumlar

* 1893 — Behçet Uz, Türk doktor.
* 1897 — Mustafa Halilov, qırımtatar milliy areketiniñ teşkilâtçılarından biri.
* 1923 — Grigoriy Aronov, rus kino rejissörı.
* 1938 — Ayder Osman, qırımtatar ikâyecisi.
* 1939 — Lennara Mambetova, qırımtatar milliy areketiniñ faali.
* 1941 — Safter Nağayev, köyünde yazıcı, naşır, edebiyatşınas, terciman ve oca.
* 1947 — İvan Yermakov, ukrain siyasetçi.
* 1948 — Leonid Graç, ukrain siyasetçi, Qırım Muhtar Cumhuriyetinıñ Devlet Şurasınıñ reisi (1998-2002).
* 1956 — Oleksandr Bartenev, ukrain siyasetçi.

## Ölümler

*

## İzaatlar


## Bağlantılar

## Bularnı da baqıp çıqıñız
Nıjnâ Rudnâ

**Nıjnâ Rudnâ** () - Ukrainanıñ Jıtomır vilâyetinde Ovruç rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 88 kişi.
Qırımnıñ nebatatı

**Qırımnıñ nebatatı**  ya da **Qırımnıñ florası** — Qırımda ösken ösümliklerniñ türleriniñ toplulığı. Qırımda 2400 ösümlik türü bar, olardan — 77 terek.
Qarağaç

:*Bu maqale terek aqqında. Köy aqqında *'Qarağaç (köy)** maqalesini bagıñız''

**Qarağaç''' () — tereklerniñ soyu. Avropada, Şimaliy Amerikada ve başqa yerlerde tapıla. Qırımda da o bar.

## İhtar
Turaçaq rayonı

**Turaçaq rayonı** (, ) - Rusiyeniñ Altay Cumhuriyetinde bir rayondır.

## Eali

## Meskün yerleri
* Artıbaş
* Biy
* Yar Ayıl
* Daybovo
* Dmitriyevka
* İogaç
* İtkuç
* Kanaçak
* Qayaşqan
* Kebezen
* Kurmaç-Baygol
* Lebedskoye
* Maysk
* Novo-Troitsk
* Ogni
* Kürey Köl
* Sankin Ail
* Sovetskiy Baygol
* Starıy Kebezen
* Stretinka
* Suranaş
* Sürâ
* Talon
* Tondoşka
* Tuloy
* Turaçaq
* Udalovka
* Ust-Lebed
* Ust-Pıja
* Çuyka
* Şunarak
* Yaylü

## İhtar
Turaçaq

**Turaçaq** (; ) - Rusiyeniñ Altay Cumhuriyetinde bir köy. Turaçaq rayonınıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 5715 kişi.

## Eali

## İhtar
Türkmençay kelişimi

**Türkmençay kelişimi** (, ) - 1826-1828 yıllardaki Orus-İran cenkini bitirgen Rusiye imperiyası ve İran arasındaki barışıq kelişüvi 1828 yılınıñ fevral 22-sinde Türkmençay avulında (Tebriz yanında) imzalanğan. Kelişüv şartlarını yasamağa Aleksandr Griboyedov qoşulğan. 

## Müimligi
Kelişüv Rusiye İmperiyasınıñ 1814 yılınıñ Gülistan barışıq kelişüvine baylanışlı topraq qoşuluvları qabul etilgen. Şuña köre ermeniler ve azerbaycanlılar Rusiyeniñ içinde yaşamağa başlağan. İran, ermenilerniñ Rusiyege köçüvine köz yummağa mecbur bolğan. İran kümüşmen 20 million soma alım tölemege mecbur bolğan. Rusiye imperiyası kelişüvge qol qoyğan prens Abbas mırzanı İran tahtınıñ varisi etip tanığan.

Barışıq kelişüvimen birge ticaret kelişüvi de imzalanğan, şuña köre orus tuccarları İrannıñ bütün territoriyasında öz tilegimen alış-veriş etmek aqqı alğan. 

Kelişüv, Rusiyeniñ Kavkaz cerindegi siyasetini pekitken misal orus askeriy gemileri tilegenince Hazar deñizinde yaldav aqqını alğan şo kelişüv İranda yaşağan ermeniler içün büyük emiyetke saip bolğan.

## Menbalar

* 
* 
* 
* 
*
Ruslar

**Ruslar**, **oruslar**, **uruslar** (; laqırdı tilinde **qazaqlar**  olaraq da belli) —  Rusiyede ve başqa memleketlerde, yaşağan ve rus tilinde laf etken şarqiy slavân bir halqtır.

## İhtar
Emen

**Emen** () — bik terekleri ailesinden tereklerniñ bir soyudır. O, şimaliy yarımkürreniñ orta iklimli yerlerinde (bu cümleden Qırım yarımadasında) tapıla.
Ermeni soyqırımı

**Ermeni soyqırımı** ( ya da *Մեծ Եղեռն* — *Büyük hiyanetlik*, Türkiyede —  — *Ermeni qıyır-çıyır*) — 1915 senesi Osmanlı Devletiniñ topraqlarında yapılğan bir soyqırım.
Yüke

**Yüke** () — eben kömeçli ya da yükeli ailesinden tereklerniñ bir soyudır. O, şimaliy yarımkürrede orta ve subtropikiy iklimli regionlarda tapıla. Qırımda da bu terekler bar.