open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kürtler

**Kürtler** – Zagros tavlarından künbatarda Toros tavlarınıñ qıblasında Hemrin tavlarınıñ sırtında yaşağan halqnıñ isimi. Umumiy halqınıñ sayısı yaqınca 20-25 million, tilleri İran tilleriniñ bir şivesidir. Türkiyede 12 million kürt yaşay, ondan soñ Iraq, Suriye ve İran kibi yerlerde de yaşağan kürtler bar. 

Qadimiy zamanlarda Kürtler Mecüsiy dinine işanğan halq edi, bügün köbisi sünniy musulman dinine işana. 

## Kürt (Kürd) sözi
Kürt sözüniñ Türkçe bolğanı tüşünile, Türk tilinde qarda yaşağan manasında qardaki (kardaki) sözü bolğan (Fars tilinde kerdâki كرداكى; Türk tilinde kardaki قاردهكى).

## Tüpbilgiler
Örge

**Örge** () — sapindalarlı ailesinden tereklerniñ bir soyudır. Bu terek Avropada (bu cümleden Qırımda), Şimaliy Amerika (AQŞ ve Kanada), Asiyanıñ Uzaq Şarqında tapıla.
Bozqurtlar

**«Bozqurtlar»** () — Türkiyede oturğan caşlar milletşili bir uyışma.

Türkiyeniñ cuvıq zamanda soñki carım asrında üyken bir pigur bolğan Türkiyeniñ eñ üyken caşlıq uyışmalarından birevi. 

Türkiyedegi resmiy adı **Ülkü Ocakları** bo uyışmanıñ negiz mıratı pütün qardaş Türkiy halqlarnıñ birdemligini quruv ve Türkiyler arasındaki doslıq qatnaşlarını bekitüv. Siyasiy pikiri pantürkizm.

1966 cılınıñ 18inşi martında Ankara üniversiteti uqıq pakulteti Til tarih coğrapya pakulteti ve eginşilik pakulteti tarapınan qurulğan. CKMP partiyası bozqurtlar uyışmasınıñ quruluvında kerekli üleşler qoşqan Şo partiyanıñ bo kündegi esimi MHP.

Bozqurt degenniñ manası Qırımtatar tiline kökbörüler dep avdarıla. Türkçede Gökbörüler dep de aytıla.

Bozqurtlar qurulğanı burınğı zamanlarda Türkiyedeki Sol komunist gruplar tarapından ucımga uşrağan şunday qavplı al de bolsa şo uyışma bo küngeşi kelgen. 

Orta Asiya memleketlerinde em Edil boyındagı Türkiy halqlarında şo bozqurtlarğa uşağan türli pantürkist areketler bar bolğan.

Ceditçilik areketine qoşılğanlar bolğan ziyalılar ve olarnıñ içinde Qırımda tuvup ösken soñ İstanbulğa köşken Qırımtatar ziyalısı İsmail Gaspralı da şo pantürkizm ideyasında bolğan edi.

Bozqurtlar eñ aldıman Türkiyede şıqqan bolsa da negizleri Qırımda ve Edil Uralda salınğan. Orus İmperiyasınıñ imperialist siyasetine qarşı küreşken Rusiye müsülmanları cañılıqşı reformist ideologiyaga qol bergeni üşin Cedit (cañı) adını alğan , Olarnıñ negiz mıratı Turan degen Türkiy halqlarnıñ birligini quruv  Türkiylerniñ barini tağa da küşli bir memleket astında birge etüv.
Regional Klassik Vayşnav Universitetı

**Regional Klassik Vayşnav Universitetı** (Rusça: *Региональный Классический Вайшнавский Университет*)  Qazahistan ve Kavkaz boyunca ISKCON GBC tarafından ve Ural boyunca ISKCON GBC tarafından ve anıñ merhemeti Çaytanya Çaran Çandra Prabhu kutlusu olğan proyekttır. Ocaları halkara sertifikatsiyege iye. Mında Gaudiya-Vayşnavizmnıñ temaları boyunca (Bhagavad Gita, evdi İlâhlarğa mabud, Şri İşopanişad, Şrimad Bhagavatam) online bilim aluv mümkin ve serfifikat aluv mümkin.
Proyektını Omsk şeerinden Gopişvara das işlegen.
## Bağlantılar
Региональный Классический Вайшнавский Университет
Ostriv (Ovruç rayonı)

**Ostriv** () - Ukrainanıñ Jıtomır vilâyetinde Ovruç rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 519 kişi.
Lâle

**Lâle** () — çoq yıllıq ot piçim ösümliklerniñ soğanlı bir soyudır. Qırım — zemaneviy lâlelerniñ vatanı. Lâleler Qırımdan Türkiyege ketirildi, soñ Türkiyeden Avropağa, bu cümleden Felemenkke.
Hazar Qağanlığı

**Hazar Qağanlığı** ya da **Hazar Hanlığı** - 650-969 yılları arasında üküm etken Türkiy hanlıq. 

Künbatar Türk qağanatından ayırılıp çıqa Kavkaz aldındaki Edilniñ tüp ve orta aqımındaki bugünki sırt-künbatar Qazahistan territoriyalarını Azaq deñizi boylarını, Qırımnıñ küntuvar Avropanıñ Özü özenine qadarki çöllerni ormanlı cerlerni de idaresi astında tutqan edi.

Devletniñ özegi bugünki Dağıstannıñ deñiz boyu cerlerinde oturğan bola. Şunıñ içün deñizge de alâ bugün bir qaç tilde Hazar deñizi deyler. Soñra Edilniñ tüp yaqlarına köçe. İdare etici aqsüyeklerniñ bir bölümi Yeudilik dinine işanğan edi.

Soñki teşkirüvlerge köre Hazarlarda **R1a-Z93** haplogruppası tapılğan (qazuv işleri qurğanlarında ötkerilgen) birinci haplogruppa topları köbüsinmen qırımtatarlarda (30%), tatarlarda (35%), qaraçay-balqarlarda (40%), başqırtlarda, peştunlarda, qırğızlarda (70%), qoban noğaylarında (55%), iskitlerde, kimerlerde, hunlarda bar. Bugünki yeudiylerde şo gruppalar körülmegen şuña köre Hazar halqınıñ Künbatar Türkiy Qağanatından çıqqanı ve tatar-başqırt, qaraçay-balqar qardaş tuvğanlığı isbatlanğan.
Büyük Bulğar Eli

**Büyük Bulğar Eli** - Qırımda qurulğan hunlardan kelip çıqqan birinci türk devleti. Ogurlar dep de aytıla. Qurucısı Qubrat han, lâkin Qubrat han ölgende devlet uzun yaşap olamağan, hazarlarnıñ basımına oğrağan ve coyulğan. Hazar basqıncıları bo devletni coyğanda bulğarlarnıñ bir bölümi yuqarı yaqqa Edil Boyuna, bir bölümi de astqa Balqan tarafına köçip kelgen. Balqan cerindeki Türkiy Bulğar devleti Ortodokslıq hristianlığı dinine işanmağa başlağan, Edil bulğarları İslâm dinine işanğan ve onı resmiy din bolaraq qabul etken, Qırımda qurulğan birinci Bulğar devleti Tengrizm dinine işanğan edi. Olarnıñ eñ bilingen tamğası **-{ıYı}-** bugün de bulğar milletçileri tarafından qullanıla şo tamğa Osmanlı Devletiniñ negizini salğan Qayı qabilesiniñ tamğasına pek oşay.
Yar Ayıl

**Yar Ayıl** () - Rusiyeniñ Altay Cumhuriyetinde Turaçaq rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 465 kişi.

## Eali

## İhtar
Kadiyivka

**Kadiyivka** () — Ukrainanıñ Lugansk vilâyetinde bir şeer.

Ealisiniñ sayısı — 90 152  kişi.

## İzaatlar
.
Kürey Köl

**Kürey Köl** (, ) - Rusiyeniñ Altay Cumhuriyetiniñ Turaçaq rayonında bir köydir. Ealisiniñ sayısı 384 kişi.

## Eali

## İhtar
Ulağan rayonı

**Ulağan rayonı** (, ) - Rusiyeniñ Altay Cumhuriyetinde bir rayondır.

## Eali

## Meskün yerleri
* Aq Taş
* Balıktu Cul
* Balıqçı
* Bele
* Qara Qucur
* Kök Baş
* Koo
* Pasparta
* Saratan
* Ulağan
* Çibilâ
* Çibit
* Yazula

## İhtar
Aq Taş (Altay Cumhuriyeti)

**Aq Taş** (; ) - Rusiyeniñ Altay Cumhuriyetinde Ulağan rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 2418 kişi.

## Eali

## İhtar
Rakivşçına

**Rakivşçına** () - Ukrainanıñ Jıtomır vilâyetinde Ovruç rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 486 kişi.
Ulağan

**Ulağan** () - Rusiyeniñ Altay Cumhuriyetinde bir köy. Ulağan rayonınıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 3516 kişi.

## Eali

## İhtar
Ortalama kvadratik taypınış

**Ortalama kvadratik taypınış** yaki **Standart taypınış** (, , ) - ihtimallar nazariyesi ve riyaziy statistika kibi ilimlerde bir tesadüfiy degerniñ ya da alıntınıñ ortalama qıymetinden taypınuv içün qullanılğan ölçev. Ortalama kvadratik taypınış dispersiyanıñ kvadrat tamırına teñdir.

Ortalama kvadratik taypınışnıñ asıl qıymetini işaretlemek içün yunan elifbesindeki kiçkene sigma (**σ**) arfi qullanıla, bir alıntınen esaplanğan noqtaviy qararlanmasını işaretlemek içün de **-{S}-** arfi qullanıla. 

## Tarifi
*X bir tesadüfiy deger, E[X] bu degerniñ beklengen qıymeti ve D[X] bu degerniñ dispersiyası olsa, Xniñ ortalama kvadratik taypınışı şöyle tarif etile:
: \sigma[X]=\sqrt{D[X]} = \sqrt{E[(X - E[X])^2]}; 

*X_1, X_2, ..., X_n bir alıntı ve \overline{X} = \frac{1}{n}\sum_{i=1}^n X_i alıntı ortalama qıymeti olsa, alıntı ortalama kvadratik taypınışı şöyle tarif etile:
:S = \sqrt{\frac{1}{n} \sum_{i=1}^n (X_i - \overline{X})^2}.

## Menbalar
* Усеинов С. М., Горяинов А. В. Къырымтатар тилининъ математика терминологиясы. Монография. – Акъмесджит: ИТ «АРИАЛ», 2018. – 184 с. – Къырымтатар ве рус тилинде. ISBN 978-5-907032-05-7
Koo (köy)

**Koo** () - Rusiyeniñ Altay Cumhuriyetinde Ulağan rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 236 kişi.

## Eali

## İhtar
Ust-Kan (Altay Cumhuriyeti)

**Ust-Kan** (; ) - Rusiyeniñ Altay Cumhuriyetinde bir köy. Ust-Kan rayonınıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 4542 kişi.

## Eali

## İhtar
Tesadüfiy deger

**Tesadüfiy deger** (, , ) - ihtimallar nazariyesiniñ esas añlamlarından biri, bir deñevniñ neticesine bağlı olıp farqlı qıymetleri alıp olğan bir sayı.

## Tarifi
\Omega - bir deñevniñ neticeleri toplamı, \mathbb{R} - aqiqiy sayılar toplamı olsa,
:\Omega-nı \mathbb{R}-ge taşığan ölçenip olğan bir funktsiyağa (X: \Omega \to \mathbb{R}) tesadüfiy deger dep aytıla.
Aqiqiy sayı

**Aqiqiy sayılar** - er bir müsbet, menfiy sayı ve ya sıfır. Fizikiy degerlerniñ episini ölçev neticeleri aqiqiy sayılarnen ifade etile. Aqiqiy sayılar toplamı ratsional sayılar ve irratsional sayılar toplamınıñ birleşkeninden ibaret ve \mathbb{R} işaretinen belgilene. Aqiqiy sayılar toplamına "sayı köçeri" ve ya "sayı sızığı" dep de aytıla. Aqiqiy sayılar toplamınıñ müim hususiyetlerinden biri onıñ üzlüksizligidir.
Seytümer Nimetullayev

**Seytümer Nariman oğlu Nimetullayev** () — qırımlı erbap, propagandacı, «Qırım birliginiñ» azası, qabarcı.

## Şuña da baqıñız
* Eyvaz Ümerov
* Mustafa Cemilev
Ust-Kan rayonı

**Ust-Kan rayonı** (, ) - Rusiyeniñ Altay Cumhuriyetinde bir rayondır.

## Eali

## Meskün yerleri
* Calanay
* Calanay Başı
* Motı Başı
* Cabağan Başı
* Vladimirovka
* Kaysın
* Karakol
* Keley
* Kozul
* Korgon
* Qırlıq
* Mendur-Sokkon
* Ozörnoye
* Oro
* Sanarovka
* Talitsa
* Turata
* Tüdrala
* Ust-Kan
* Ust-Kumir
* Ust-Muta
* Çörnıy Anuy
* Yabogan
* Yakonur

## İhtar
Motı Başı

**Motı Başı** (; ) - Rusiyeniñ Altay Cumhuriyetinde Ust-Kan rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 108 kişi.

## Eali

## İhtar
Cabağan Başı

**Cabağan Başı** () - Rusiyeniñ Altay Cumhuriyetinde Ust-Kan rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 116 kişi.

## Eali

## İhtar
Leonid Kızlasov

**Leonid Romanoviç Kızlasov** (1924 — 2007) — Şuralar Birligi ve Rusiyeniñ belli atiqiyatçı-şarqşınası ve tarihçısı. Türkşınas, tarih ilimleri doktorı (1967), professor. Moskvadaki Lomonosov adına Devlet Universitetiniñ tarih fakultetiniñ sabıq ocası.

## İhtar
Qutlaq qalesi

**Qutlaq qalesi** - Qaravul Oba dağnıñ Qara deñiz yuqarısında Qutlaq köyü yanında bulunğan bir istihkâm. Milâttan evel I asırda bar edi.
Ust-Koksa rayonı

**Ust-Koksa rayonı** (, ) - Rusiyeniñ Altay Cumhuriyetinde bir rayondır.

## Eali

## Meskün yerleri
* Abay
* Aq Qobı
* Amur
* Aq Saz
* Baştala
* Berözovka
* Verh-Uymon
* Vlasyevo
* Gagarka
* Gorbunovo
* Zamulta
* Kaytanak
* Qarağay
* Kastahta
* Katanda
* Krasnoyarka (Amurskoye)
* Krasnoyarka (Ust-Koksinskoye)
* Kurdüm
* Kurunda
* Kuçerla
* Maralovodka
* Maralnik-1
* Maralnik-2
* Margala
* Multa
* Nijniy Uymon
* Ognövka
* Oktâbrskoye
* Polevodka
* Sahsabay
* Siniy Yar
* Souzar
* Sugaş
* Talda
* Terekta
* Tihonkaya
* Tügurük
* Tüngur
* Ulujay
* Ust-Koksa
* Çendek
* Yustik

## İhtar
Ust-Koksa

**Ust-Koksa** (; ) - Rusiyeniñ Altay Cumhuriyetinde bir köy. Ust-Koksa rayonınıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 4437 kişi.

## Eali

## İhtar
Serednâ Rudnâ

**Serednâ Rudnâ** () - Ukrainanıñ Jıtomır vilâyetinde Ovruç rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 36 kişi.
Reşat Ametov

**Reşat Medat oğlu  Ametov** — qırımtatar aktivisti. «Qırım samooboronası» tarafından Rusiye Qırımnıñ okkuppatsiyası başlağanda öldürilgen. Qırım Cumhuriyeti prokurorlığı ücretli qatillerni «tapıp olamağanı» içün cinayet davası qapatıldı. Ukraina Qaramanı (2017 s.).

## Terrakt

2014 senesi, martnıñ 3-inde Reşat Ametov öz evinden çıqıp Aqmescitniñ Lenin meydanıda Rusiyeniñ Qırımnı işğal etkenine qarşı bir kişilik piket yaptı. Pikette bulunıp Rusiye arbiy urbalı üç adam tarafından tutuldı ve maşnağa minsetildi. Soñ Reşat Ametov bu adamlar tarafından merametsizce öldürilgen. Cesedi beden zorbalıq izilernen Qarasuvbazar rayonında tapıldı.

Reşat Ametovnıñ üç balası ve apayı qaldı.

## Terrakttan soñ
2017 senesi, Ukraina Qaramanı unvanınen mukâfatlandı.

2019 senesi, Ukrainada işlegen Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokurorlığı beyan etkenine köre, Reşat Ametovnı tutıp esir etken - «Qırım samooboronası» qanunsız silâlı müfrezesi eki azasıdır. Bu gruppanıñ lideri — Rusiye silâlı quvetleri hızmetçisi.

## Şuña daa baqıñız
* Terror

## İhtar
* Reşat Ametovnı tutıp esir etüv — YouTube-taki video
Aq Qobı

**Aq Qobı** (; ) - Rusiyeniñ Altay Cumhuriyetinde Ust-Koksa rayonında bir qasaba. Ealisiniñ sayısı 50 kişi.

## Eali

## İhtar
Berözovka (Altay Cumhuriyeti)

**Berözovka** () - Rusiyeniñ Altay Cumhuriyetinde Ust-Koksa rayonında bir qasaba. Ealisiniñ sayısı 246 kişi.

## Eali

## İhtar
Yarlıq

**Yarlıq** (*Carlıq*) — kâğıtta yazılğan emir fermanı. Yarlıqlar başta Uluğ Ulus, soñ Qırım Hanlığı hanları tarafından Litvaniya (XVI asırğace), Moskoviya (XVIII asırğace) ve Jeç Pospolita (-{XVI—XVIII}- asırları) kinâz ve qırallarına yazılıp yollanğan.

Yarlıq ya da Carlıq — eski türkçe bir söz, eski türk tilinde peyda olıp, soñ rus, moğol (halha, buryat, qalmıq) ve başqa qomşu halqlarnıñ tillerine alınğan.
Mubarek zonası

**Mubarek zonası** () — sürgün etilgen qırımtatarlarnı Özbekistannıñ Mubarek rayonına avuştıruv planı. Plan sovet ükümeti tarafından azırlanğan, onıñ maqsadı qırımtatarlarnı Özbekistanda «temelleştirmek» edi. Neticede bu plan kerçekleşip olamadı, çünki qırımtatarlar aqiqiy vatanını (yani Qırımnı) Özbekistanğa deñiştirmege istemediler.

## İhtar
* Об участниках программы «Мубарекская и Крымская зоны» / «Mubarek ve Qırım zonası» programması iştirak etkenler aqqında — NDKT
Moñğollar

**Moñğollar**, **Moğollar** ya da **Moğol halqları** — moğol tillerinde laf etken bir qaç halq, olardan eñ büyükleri — halhalar (Moğolistannıñ eñ büyük halqı), buryatlar (Buryatistanda yaşağan bir halq), qalmuqlar (Qalmuqistanda yaşağan bir halq). Olarnıñ dini — Buddizm.

## Atıflar
Baburiyler devleti

**Baburiyler devleti**, **Babur devleti** öz adı **Gurkaniyler** ( *-{Gūrkāniyān}-*), ğarp istoriografiyasında **Ulu Moğollar** (, ) — padişa Babur tarafından qurulğan Baburiyler idare etken ükümran sülâlesi. Sülâle ve imperiyanıñ temelcisi Babur türk edi, ve türk tilinde laf etken ve yazğan edi, Baburiy padişaları türk tamırlı olıp çağatay ve fars tillerini qullanğanlar. Devleti bugünki İndistan, Bangladeş, Pakistan ve Şarqiy Afğanistannıñ topraqlarını qaplap alğan edi. 

## Bayraqnıñ başqa türleri
Sefeviyler Devleti

**Sefeviyler Devleti**, **Qızılbaş Devleti**, **Sefeviyler İmperiyası** (, ; -{Dowlat-e Safaviyye}-; Qırım hanlığında *Acemistan* adınen, Ğarp memleketlerinde *Persiya* adınen belli edi) — 1501—1722 seneleri zemaneviy İran, Azerbaycan ve qomşu memleketlerniñ parçalarını idare etken, qızılbaşlar tarafından qurulğan tarihiy türk devleti.

Devletniñ temelcisi şah İsmail qızılbaş türk qabilesinden olıp türk tilinde laf etken ve yazğan.

## Sefeviylerniñ tili
Sefeviylerniñ laf etken tili - eski azerbaycan tilidir. 

## İhtar
Perebrodı (Ovruç rayonı)

**Perebrodı** () - Ukrainanıñ Jıtomır vilâyetinde Ovruç rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 73 kişi.
Qarağay (Altay Cumhuriyeti)

**Qarağay** () - Rusiyeniñ Altay Cumhuriyetinde Ust-Koksa rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 446 kişi.

## Eali

## İhtar
Kastahta (köy)

**Kastahta** (; ) - Rusiyeniñ Altay Cumhuriyetinde Ust-Koksa rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 137 kişi.

## Eali

## İhtar
Gagarka (Altay Cumhuriyeti)

**Gagarka** () - Rusiyeniñ Altay Cumhuriyetinde Ust-Koksa rayonında bir qasaba. Ealisiniñ sayısı 223 kişi.

## Eali

## İhtar
Так называемый Союз

__NOTC__
**«-{Так называемый Союз}-»** — belli qırırmtatar erbabı, şairi Yuriy Osmanovnıñ rus tilinde yazğan bir şiiri. «-{Мир хижине твоей!}-» poemanıñ bir parçası.

Bu şiir rus tilinde olğanda baqmayıp, Qırımtatar Vikipediyasına kerek, çünki: a) Bu şiir — qırımtatar edebiyatınıñ bir misali; b) Onıñ müellifi — belli qırımtatar erbabı.

## Şiir
Şiirni mında oqu bilesiñiz — -{Крым — Родина моя}- (**saife 71**)

Şiirden alıntılar:

## İhtar
* **-{Крым — Родина моя.}-** — Aqmescit: -{КРП «Издательство "Крымучпедгиз"», 2008. — 220 с.}- — Saife 84
Qırımtatar edebiyatı

**Qırımtatar edebiyatı** — qırımtatarlarnıñ edebiyatı. Öz tarihnı Uluğ Ulus vaqtında başlana, Qırım Hanlığı vaqtında — onıñ abadanlığı. Rusiye Qırımnı zapt etkende soñ — turğunlıq devri. XX asırında qırımtatar edebiyatınıñ ğayrıdan doğuvı. Şuralar Birliginde 1944 senesi başlanğan qırımtatarlarnıñ soyqırımı qırımtatar tiline büyük bir ziyan ketirdi, qırımtatar edebiyatına da demek. Gorbaçovnıñ Perestroykası vaqtında edebiyatınıñ ekinci ğayrıdan doğuvı başlandı, amma endi qırımtatar müellifleri esasen rusça yazalar. 2014 s. Rusiye Qırımnıñ anneksiyası yapılğanda soñ Rusiyede ananeviyli olğan tsenzuradan sebebinden, Qırımtatar edebiyatı eminliknen inkişaf etip olurmay. Eskiden Çağatay tili men Uyğur tili çoqu zaman edebiyat tili dep qulanğanlar.

## Belli müellifler ve olarnıñ eserleri
### XIX asırı
### [[İsmail Gasprinskiy]]
* Qırım

### XX asırı
#### [[Noman Çelebicihan]]
* Savluqman qal, tatarlıq...
* Tatarlar Yurdu
* Ant etkenmen

#### [[Bekir Çoban-zade]]
* Keçmişteki suçlarımız
* Tatar tügülmen, degenlerge!
* Qorqaq

#### [[Amdi Giraybay]]
* Caş tatarlarğa
* Tatar içün
* Bağçasaray

#### [[Yuriy Osmanov]]
* Так называемый Союз‎

#### [[Seitümer Emin]]
*Sen olmasañ
Büyük frenk inqilâbı

**Frenk İnqilâbı** ( -{[ʁevɔlysjɔ̃ fʁɑ̃sɛːz]}-) — XVIII asırdağı Frenkistannıñ içtimaiy ve siyasiy sisteması duçar olğan eñ küçlü deñişüvler. Deñişüvler neticesinde Frenkistanda feodal «Eski nizam» (-{*Ancien Régime*}-) bitirilgen, ve o monarhiyadan azat ve musaviy aqlı vatandaşlar cumhuriyetine çevirildi. İnqilâpnıñ resmiy şiarı — «Serbestlik, musaviylik, ağa-qardaşlıq» (-{*Liberté, Égalité, Fraternité*}-) edi.

İnqilâp 1789 senesi quralayında Eski Nizamnıñ devirmesinen ve onıñ yerine esas qanunlı mutlaqiyetni tesbitinen başlandı. 1792 senesi ceviz ayında mutlaqiyet yerine Birinci Frenk Cumhuriyeti keldi ve 1793 senesi qara qış ayında qıral XVI Lui idam etilgen edi. Böylece 1799 senesi boş ayında Napoleon birinci konsul olaraq saylanğanınen başlanğan siyasiy sebatsızlıqnıñ deviri başlandı. Bu tarihnı inqilâp soñu olaraq qabul eteler.

Frenk inqilâbı, frenk tarihındaki eñ emiyetli vaqialardan biridir ve frenk cemiyetinde büyük deñişmelerniñ sebebi olğan. Mutlaqiyet ve asılzadeler devrinden demokratiya devrine ve ealiniñ devlet ayatında umumiy iştirak etmesine keçüv devri olaraq ğarbiy demokratiya tarihındaki baş çevirüv noqtası olaraq qabul etile.
Yanvar 2

**Yanvar 2** ya da *[[qara qış ayı]]nıñ 2. künü* — grigorian taqvimge köre seneniñ 2. künü. 

Yılnıñ soñuna qadar 363 (uzun yıllarda - 364) kün qalmaqta. 

## Bayram ve hatıra künleri
*

## Vaqialar
*

## Doğumlar

* 1896 — Dziga Vertov, SSCB kino rejissörı.
* 1929 — Latif Fayziyev, özbek kino rejissörı.
* 1947 — Rustem Qazaqov, qırımtatar küreşçi (Olimpiya Çempionı), trener.
* 1961 — Hitoşi Sayto, yapon beysbolcı (Olimpiya Çempionı), universitet professorı.

## Ölümler

* 1891 — Aleksander Vilyam Kingleyk, ingliz devlet adamı, tarih ilmi erbabı ve yazıcısı.

## İzaatlar


## Bağlantılar

## Bularnı da baqıp çıqıñız
Cengiz Hannıñ Devleti

**Cengiz Hannıñ Devleti**, **Uluğ Tatar Devleti** yaki **Uluğ Moğol Devleti** (türkiy tillerden *Mengu El* yani *ebediy devlet, ebediy qabile*) — XIII-ci asırda qara tatar Cengiz Han ve Cengiziylerniñ qurğan tarihiy devletidir. Bu memleket tarihta dünyanıñ eñ balaban kontinental imperiyasıdır. İmperiyağa Qırım (ancaq, rus kinazlıqları, misal içün, kibi) da kirgen edi. 

XIII asırınıñ soñunda devlet bölündi. Avropada Uluğ Ulus peyda oldı.
Yanvar 3

**Yanvar 3** ya da *[[qara qış ayı]]nıñ 3. künü* — grigorian taqvimge köre seneniñ 3. künü. 

Yılnıñ soñuna qadar 362 (uzun yıllarda - 363) kün qalmaqta. 

## Bayram ve hatıra künleri
*

## Vaqialar
* 1625 — ilk qırımtatar-ukrayin barışıqlıq ve özara yardım añlaşması imzalanğan edi.

## Doğumlar

* 1892 — Con Ronald Ruel Tolkin, britaniyalı yazıcıdır.
* 1915 — Yunus Temirqaya, oca, şair.
* 2003 — Greta Tunberg, isveçiyalı çevre müiti qorçalayıcı.

## Ölümler

* 1949 — Aleksandr Drankov, rus kino rejissörı.
* 1956 — Vladimir Gonçukov, sovet kino rejissörı.

## İzaatlar


## Bağlantılar

## Bularnı da baqıp çıqıñız
Yanvar 4

**Yanvar 4** ya da *[[qara qış ayı]]nıñ 4. künü* — grigorian taqvimge köre seneniñ 4. künüdir. 

Yılnıñ soñuna qadar 361 (uzun yıllarda - 362) kün qalmaqta. 

## Bayram ve hatıra künleri
*

## Vaqialar
*

## Doğumlar

* 1860 — Amet Qalafatov, quyumcı, dekorativ-ameliy sanat ustası.
* 1924 — Alime Abdennanova, II Cian cenki qaramanı, qırımtatar sovet razvedkacı, gizli teşkilât yolbaşçısı.
* 1945 — Münire Halilova, qırımtatar milliy areketiniñ iştirakçisi, 1969 s. olıp keçken «Taşkent makeme davasınıñ» eñ genç iştirakçilerinden biri.

## Ölümler

* 1973 — Vladimir Şneyderov, sovet kino rejissörı.
* 1986 — Boris Nirenburg, sovet kino rejissörı.

## İzaatlar


## Bağlantılar

## Bularnı da baqıp çıqıñız
Sloboda-Şolomkivska

**Sloboda-Şolomkivska** () - Ukrainanıñ Jıtomır vilâyetinde Ovruç rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 783 kişi.
Yanvar 5

**Yanvar 5** ya da *[[qara qış ayı]]nıñ 5. künü* — grigorian taqvimge köre seneniñ 5. künüdir. 

Yılnıñ soñuna qadar 360 (uzun yıllarda - 361) kün qalmaqta. 

## Bayram ve hatıra künleri
*

## Vaqialar
*

## Doğumlar

* 1936 — Pavel Arsenov, sovet kino rejissörı.
* 1991 — Denis Alibek, Romaniyalı qırımtatar futbolcısı.

## Ölümler

* 1933 — Kalvin Kulic, amerikalı siyasetçi, AQŞnıñ 30-ıncı prezidenti (1923-1929). 
* 1984 — Dmitriy Vasilyev, sovet kino rejissörı.

## İzaatlar


## Bağlantılar

## Bularnı da baqıp çıqıñız
Ahmed Cavad

**Ahmed Cavad** (, 1892 — 1937) — belli azerbaycanlı şair, tercimeci, professor. Azerbaycan Halq Cumhuriyetiniñ milliy marşınıñ müellifi.

Marşta şöyle sözler bar:

## İhtar
Yanvar 6

**Yanvar 6** ya da *[[qara qış ayı]]nıñ 6. künü* — grigorian taqvimge köre seneniñ 6. künüdir. 

Yılnıñ soñuna qadar 359 (uzun yıllarda - 360) kün qalmaqta. 

## Bayram ve hatıra künleri
*

## Vaqialar
* 1993 — Aqmescitte Temsil etilmegen halqlar ve milletler teşkilâtına (THMT) qoşuluvğa dair vesiqalar paketi qabul etildi.

## Doğumlar

* 1938 — Larisa Şepitko, sovet kino rejissörı.
* 1963 — Rustem Çiygoz, siyasetçi, Qırım İqtisadiyat Naziriniñ muavini, Bağçasaray rayon devlet memuriyetiniñ reis muavini.

## Ölümler

* 1919 — Teodor Ruzvelt, amerikalı siyasetçi, AQŞnıñ 26-ncı prezidenti (1901-1909). 

## İzaatlar


## Bağlantılar

## Bularnı da baqıp çıqıñız
Yanvar 7

**Yanvar 7** ya da *[[qara qış ayı]]nıñ 7. künü* — grigorian taqvimge köre seneniñ 7. künüdir. 

Yılnıñ soñuna qadar 358 (uzun yıllarda - 359) kün qalmaqta. 

## Bayram ve hatıra künleri
*

## Vaqialar
* 1769 — Qırım hanı Qırım Geray Rusiye-Türkiye cenki (1768–1774) devrinde Rusiyege qarşı arbiy seferini başlattı.
* 1995 — Aqmescitte Qırımtatar ekimleri cemiyeti teşkil etildi.

## Doğumlar

* 1947 —  Elzara Asanova, balet artisti, oca.

## Ölümler

* 1943 — Nikola Tesla, sırp ve amerikalı icatkâr ve fizikacısı. 
* 1966 — Vladimir Petrov, sovet kino rejissörı.
* 1978 — Villen Azarov, sovet kino rejissörı.

## İzaatlar


## Bağlantılar

## Bularnı da baqıp çıqıñız
Ognövka (Altay Cumhuriyeti)

**Ognövka** () - Rusiyeniñ Altay Cumhuriyetinde Ust-Koksa rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 634 kişi.

## Eali

## İhtar
Oktâbrskoye (Altay Cumhuriyeti)

**Oktâbrskoye** (; ) - Rusiyeniñ Altay Cumhuriyetinde Ust-Koksa rayonında bir qasaba. Ealisiniñ sayısı 252 kişi.

## Eali

## İhtar
Yanvar 8

**Yanvar 8** ya da *[[qara qış ayı]]nıñ 8. künü* — grigorian taqvimge köre seneniñ 8. künüdir. 

Yılnıñ soñuna qadar 357 (uzun yıllarda - 358) kün qalmaqta. 

## Bayram ve hatıra künleri
*

## Vaqialar
*

## Doğumlar

* 1896 — Konstantin Yudin, sovet kino rejissörı. 
* 1902 — Georgiy Malenkov, sovet siyasetçi.
* 1935 — Elvis Presli, amerikalı yırcı ve aktörları .
* 1937 — Viktor Georgiyev, sovet kino rejissörı.
* 1973 — İrina Slavina, Rusiye jurnalisti, cemaat erbabı. 
* 1982 — Kim Coñ In, Şimaliy Koreyanıñ yöneticisi.

## Ölümler

* 1324 — Marko Polo, Venedikli tuccar ve seyaatçı.
* 1642 — Galileo Galiley, italiyalı mütefekkiri, klassik mehanikasınıñ temelcisi, fizikacı, astronom, riyaziyatçı, şair ve edebiy tenqitçisi. 
* 1965 — Boris Barnet, sovet kino rejissörı.

## İzaatlar


## Bağlantılar

## Bularnı da baqıp çıqıñız
Yanvar 9

**Yanvar 9** ya da *[[qara qış ayı]]nıñ 9. künü* — grigorian taqvimge köre seneniñ 9. künüdir. 

Yılnıñ soñuna qadar 356 (uzun yıllarda - 357) kün qalmaqta. 

## Bayram ve hatıra künleri
*

## Vaqialar
*1918 — Birinci Qırımtatar qurultayınıñ fevqulâde oturımı açıldı.

## Doğumlar

* 1913 — Riçard Nikson, amerikalı siyasetçi, AQŞnıñ 37-cı prezidenti (1969-1974).
* 1924 — Sergey Paracanov, sovet kino rejissörı.
* 1931 — Zebri Şamsutdinov, Qırımdaki Aq-Monay köyünde biyologiya ilimleri doktorı, professor, Lenin adına umumittifaq köy hocalığı akademiyasınıñ mühbir azası, Rusiye ilimler akademiyasınıñ azası.
* 1938 — Cülvern Ablâmitov, siyasetçi, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası.
* 1987 — Paolo Nutini, britaniyalı yırcı-icracı, bestekâr, çalğıcı.

## Ölümler

* 2020 — Valeriy Vozgrin, Qırımtatarlar aqqında bir qaç tarihiy kitap yazğan sovet ve Rusiya tarihçı.

## İzaatlar


## Bağlantılar

## Bularnı da baqıp çıqıñız
Yanvar 10

**Yanvar 10** ya da *[[qara qış ayı]]nıñ 10. künü* — grigorian taqvimge köre seneniñ 10. künüdir. 

Yılnıñ soñuna qadar 355 (uzun yıllarda - 356) kün qalmaqta. 

## Bayram ve hatıra künleri
*

## Vaqialar
*

## Doğumlar

* 1892 — Vasiliy Födorov, sovet kino rejissörı.
* 1907 — Basır Ğafarov, alim-tilşınas, cemaat erbabı, Ekinci cian cenkiniñ iştirakçisi, qırımtatar milliy areketiniñ faali.
* 1934 — Leonid Kravçuk, sovet ve ukrain siyasetçi, Ukrainaniñ birinci prezidenti (1991—1994).

## Ölümler

* 1944 — Vladimir Şmidtgof, sovet kino rejissörı.
* 1996 — Müstecib Ülküsal, yazıcı, jurnalist, qırımtatar milliy davasınıñ eñ müim adamlarından birevi.

## İzaatlar


## Bağlantılar

## Bularnı da baqıp çıqıñız
Yanvar 11

**Yanvar 11** ya da *[[qara qış ayı]]nıñ 11. künü* — grigorian taqvimge köre seneniñ 11. künüdir. 

Yılnıñ soñuna qadar 354 (uzun yıllarda - 355) kün qalmaqta. 

## Bayram ve hatıra künleri
*

## Vaqialar
*

## Doğumlar

* 1920 — Vladimir Vengerov, sovet kino rejissörı.
* 1921 — Nuriye Cetere, sovet qırımtatar aktrisası, oyuncı.

## Ölümler

* 1955 — Ümer İpçi, sovet qırımtatar yazıcısı.
* 1983 — Grigoriy Roşal, sovet kino rejissörı.
* 1986 — İlya Averbah, sovet kino rejissörı.

## İzaatlar


## Bağlantılar

## Bularnı da baqıp çıqıñız
Fevral 10

**Fevral 10** ya da *[[kiçik ay]]ınıñ 10. künü* — grigorian taqvimge köre seneniñ 41. künüdir. 

Yılnıñ soñuna qadar 324 (uzun yıllarda - 325) kün qalmaqta. 

## Bayram ve hatıra künleri
*

## Vaqialar
*

## Doğumlar

* 1893 — Amet Özenbaşlı, qırımtatar kökenli sovet siyaset ve fikir adamı.
* 1919 — Aleksandr Volodin, sovet ve rus kino rejissörı.

## Ölümler

* 1837 — Aleksandr Puşkin, Rusiye İmperiyasınıñ  rus şairi ve yazıcısı.
* 1918 — II Abdülhamid, 34. Osmanlı padişası ve 114. İslâm Halifesi.

## İzaatlar


## Bağlantılar

## Bularnı da baqıp çıqıñız
Arhip Kuinci

**Arhip Kuinci** (aqiqiy soyadı — **Quyumcı**; 1842, Qarasuv (Ukrainanıñ cenübide bir şeerçik) — 1910, Sankt Peterburg) — urum, Ukraina ve Rusiye belli ressamı, manzara ressamlığı ustası.

## İhtar
Çervonka

**Çervonka** () - Ukrainanıñ Jıtomır vilâyetinde Ovruç rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 55 kişi.
2021

XX asır | **[[XXI asır]]** | XXII asır  
2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019 | 2020 | 2021 | 2022


**** bir yıl.

## Vaqialar

## Doğumlar

## Ölümler
* Vladimir Naumov, rus kino rejissörı (d. 1927)
Yanvar 17

**Yanvar 17** ya da *[[qara qış ayı]]nıñ 17. künü* — grigorian taqvimge köre seneniñ 17. künüdir. 

Yılnıñ soñuna qadar 348 (uzun yıllarda - 349) kün qalmaqta. 

## Bayram ve hatıra künleri
*

## Vaqialar
* 1991 — Aqmescitte milliy mustaqillikleri içün küreşken Baltıq milletleri ile birdemlik mitingi olıp keçti.

## Doğumlar

* 1902 — Leonid Trauberg, sovet kino rejissörı.
* 1905 — İsaak Menaker, sovet kino rejissörı.
* 1955 — Enver İzetov, qırımtatar ressamı, grafik sanatçısı, dizayncı, animatsion filmleri ressamı.

## Ölümler

## İzaatlar


## Bağlantılar

## Bularnı da baqıp çıqıñız
Dinozor

**Dinozorlar**, **Dinozavrlar** () — 235 mln yıl evel Mezozoy erasında (Triyas, Yura, Bor devrileri) peyda olıp 65 mln yıl evel kütleviy ölgeninece yaşağan süyreklengenlerniñ super taqımı. Olar topraqta üstün olğan ayvanlarnıñ bir gruppası edi. 1000-den ziyade dinozavr türü tasvir etildi. Qıtalarnıñ episinde yaşağan ediler. Uzunlığı — 35 santimetrden 35 metrge qadar, ağırlığı ise 110 grammdan — 100 tonnağace.

Quşlar —  eñ kerçek malümatqa köre dinozavrlarnıñ nesilleri, bazı zemaneviy sınıflaştıruvlarda olarnı dinozavrlardan sayalar. Lâkin ananeviyli quşlı degil dınozavrlarğa «dinozavr» deyler.

## İhtar
* Dinozavrlar  — Büyük Rusiye Entsiklopediyası (rusça)
* *Lucas S. G.* Dinosaurs: The Textbook. — Boston: McGraw Hill, 2005. — 304 р. (inglizca)
* *Paul G. S.* The Princeton Field Guide to Dinosaurs. — 2nd ed. — 2016. — 362 p. — ISBN 978-0691167664. (inglizca)
Vyaçeslav Çornovil

**Vyaçeslav Maksımovıç Çornovil** (1937 — 1999) — ukrain siyasiy erbabı. ŞSCB vaqtında dissident oldı. Ukraina Narodnıy Ruhnıñ (*Milliy areket*) temelcilerden biri. Ukraina qaramanı (2000 s.).

1999 senesi yol qazasına oğrap ölgen. Bazıları bu siyasiy öldürilüvi dep belleyler.

## İhtar
Tihonkaya

**Tihonkaya** (; ) - Rusiyeniñ Altay Cumhuriyetinde Ust-Koksa rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 439 kişi.

## Eali

## İhtar
Ulujay (qasaba)

**Ulujay** () - Rusiyeniñ Altay Cumhuriyetinde Ust-Koksa rayonında bir qasaba. Ealisiniñ sayısı 0 kişi.

## Eali

## İhtar
Çendek (köy)

**Çendek** () - Rusiyeniñ Altay Cumhuriyetinde Ust-Koksa rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 870 kişi.

## Eali

## İhtar
Çamal rayonı

**Çamal rayonı** (, ) - Rusiyeniñ Altay Cumhuriyetinde bir rayondır.

## Eali

## Meskün yerleri
* Anos
* Askat
* Ayula
* Beşpeltir
* Verh-Anos
* Yelanda
* Karakol
* Kuyus
* Aşağı Quyum
* Oroktoy
* Tolgoyek
* Turbaza "Katun"
* Uznezâ
* Uojan
* Ust-Sema
* Çamal
* Çepoş
* Edigan
* Elekmonar

## İhtar
Çamal (köy)

**Çamal** () - Rusiyeniñ Altay Cumhuriyetinde bir köy. Çamal rayonınıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 4011 kişi.

## Eali

## İhtar
Yanvar 12

**Yanvar 12** ya da *[[qara qış ayı]]nıñ 12. künü* — grigorian taqvimge köre seneniñ 12. künüdir. 

Yılnıñ soñuna qadar 353 (uzun yıllarda - 354) kün qalmaqta. 

## Bayram ve hatıra künleri
* Ukrayinada Ukraiynalı siyasiy mabüsler künü qayd etile.

## Vaqialar
*

## Doğumlar

* 1860 — Mamut Refatov, oca, çalğıcı, halq yırlarınıñ icra eticisi, Stalin zulumınıñ qurbanı.
* 1986 — Zlata Ogneviç, ukrainalı yırcı ve yır yazıcı.

## Ölümler

* 1968 — Aleksandr İvanovskiy, sovet kino rejissörı.
* 1979 — Aleksandr Stolper, sovet kino rejissörı.

## İzaatlar


## Bağlantılar

## Bularnı da baqıp çıqıñız
Yanvar 13

**Yanvar 13** ya da *[[qara qış ayı]]nıñ 13. künü* — grigorian taqvimge köre seneniñ 13. künüdir. 

Yılnıñ soñuna qadar 352 (uzun yıllarda - 353) kün qalmaqta. 

## Bayram ve hatıra künleri
*

## Vaqialar
* 1681 — 1676–1681 cenkiniñ neticeleri esasında Bağçasaray barışıqlıq añlaşması imzalanğan edi.

## Doğumlar

* 1896 — Vladimir Braun, sovet kino rejissörı.
* 1899 — Lev Kuleşov, sovet kino rejissörı.

## Ölümler

* 1941 — Ceyms Coys, irland yazıcısı.
* 1987 — Anatoliy Efros, sovet kino rejissörı.
* 2012 — Rauf Denktaş, Qıbrız Türkü siyasetçi ve yazıcı, Şimaliy Qıbrız Türk Cumhuriyetiniñ qurucı prezidentidir.

## İzaatlar


## Bağlantılar

## Bularnı da baqıp çıqıñız
Yanvar 14

**Yanvar 14** ya da *[[qara qış ayı]]nıñ 14. künü* — grigorian taqvimge köre seneniñ 14. künüdir. 

Yılnıñ soñuna qadar 351 (uzun yıllarda - 352) kün qalmaqta. 

## Bayram ve hatıra künleri
*

## Vaqialar
* 1918 — bolşevikler Aqmecitke kirdi.

## Doğumlar

* 1861 — VI Mehmed Vahideddin, 36. Osmanlı padişası ve 116. İslâm Halifesi.
* 1927 — Feliks Mironer, sovet kino rejissörı.
* 1938 — Andrey Ladınin, sovet kino rejissörı.

## Ölümler

* 1923 — Zübeyde Hanım, Türkiye Cumhuriyetiniñ qurucısı olğan Mustafa Kemal Atatürkniñ anası.
* 1974 — Nikolay Moskalenko, sovet kino rejissörı.
* 1988 — Georgiy Malenkov, sovet siyasetçi.

## İzaatlar


## Bağlantılar

## Bularnı da baqıp çıqıñız
Çerepınkı

**Çerepınkı** () - Ukrainanıñ Jıtomır vilâyetinde Ovruç rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 161 kişi.
Yanvar 16

**Yanvar 16** ya da *[[qara qış ayı]]nıñ 16. künü* — grigorian taqvimge köre seneniñ 16. künüdir. 

Yılnıñ soñuna qadar 349 (uzun yıllarda - 350) kün qalmaqta. 

## Bayram ve hatıra künleri
*

## Vaqialar
*

## Doğumlar

* 1901 — Tohtar Afuzov, ressam, qırımtatar tasviriy sanatında ilk mütehassıslardan biri olğan.

## Ölümler

## İzaatlar


## Bağlantılar

## Bularnı da baqıp çıqıñız
Yanvar 18

**Yanvar 18** ya da *[[qara qış ayı]]nıñ 18. künü* — grigorian taqvimge köre seneniñ 18. künüdir. 

Yılnıñ soñuna qadar 347 (uzun yıllarda - 348) kün qalmaqta. 

## Bayram ve hatıra künleri
*

## Vaqialar
* 2010 — "Arzı qız efsanesiniñ" ilk balet sanalaştıruvı numayış etildi.

## Doğumlar

* 1877 — Vladimir Gardin, Rusiye İmperiyası ve SSCB aktörı, kino rejissörı.
* 1899 — Semön Timoşenko, sovet aktörı ve kino rejissörı.
* 1901 — Oleksiy Şvaçko, sovet kino rejissörı.
* 1916 — Vladimir Degtâröv, sovet kino rejissörı.

## Ölümler

* 1936 — Redyard Kipling, britaniyalı yazıcı.
* 1982 — Huañ Sânfan, çinli tarihçı ve antropolog.
* 1990 — Yuriy Pobedonostsev, sovet kino rejissörı.

## İzaatlar


## Bağlantılar

## Bularnı da baqıp çıqıñız
Yanvar 19

**Yanvar 19** ya da *[[qara qış ayı]]nıñ 19. künü* — grigorian taqvimge köre seneniñ 19. künüdir. 

Yılnıñ soñuna qadar 346 (uzun yıllarda — 347) kün qalmaqta. 

## Bayram ve hatıra künleri
*

## Vaqialar
*

## Doğumlar

## Ölümler

* 1991 — Üzeir Abduramanov, II Cian cenki iştirakçisi, Sovetler Birliginiñ Qaramanı, sapör askerleri starşinası.

## İzaatlar


## Bağlantılar

## Bularnı da baqıp çıqıñız
Yanvar 15

**Yanvar 15** ya da *[[qara qış ayı]]nıñ 15. künü* — grigorian taqvimge köre seneniñ 15. künüdir. 

Yılnıñ soñuna qadar 350 (uzun yıllarda - 351) kün qalmaqta. 

## Bayram ve hatıra künleri
*

## Vaqialar
*

## Doğumlar

* 1622 — Molyer, frenk yazıcı, dramaturg ve aktörı.
* 1871 — Agatangel Krımskiy, ukrain tarihçı, tilşınas, alim, şarqşınas, yazıcı ve terciman, poliglot.
* 1879 — Osman Aqçoqraqlı, qırımtatar medeniyet erbabı.
* 1905 — Leo Arnştam, sovet kino rejissörı.
* 1913 — Memet Sevdiyar, qırımtatar yazıcısı ve jurnalisti.
* 1938 — Dilâver Muratov, baytarlıq saasında alim, professor, qırımtatar milliy areketi iştirakçisi, qırımtatar halqınıñ II Qurultayın vekili.
* 1977 — Giorgia Meloni, İtalyan baş naziri.

## Ölümler

* 1984 — Rostislav Zaharov, sovet kino rejissörı.

## İzaatlar


## Bağlantılar

## Bularnı da baqıp çıqıñız
Yanvar 20

**Yanvar 20** ya da *[[qara qış ayı]]nıñ 20. künü* — grigorian taqvimge köre seneniñ 20. künüdir. 

Yılnıñ soñuna qadar 345 (uzun yıllarda - 346) kün qalmaqta. 

## Bayram ve hatıra künleri
*

## Vaqialar
* 1991 — Qırımnıñ statusına dair referendum keçirildi. Neticede 1991 s. kiçik aynıñ 12-de Qırım vilâyeti Ukrayina SSC terkibindeki Qırım Muhtar Sovet Sotsialistik Cumhuriyetine çevirildi.
* 1995 — Gaagada Temsil etilmegen halqlar ve milletler teşkilâtınıñ IV Baş assambleyası başlandı.

## Doğumlar

* 1920 — Federiko Fellini, italyan kino rejisöri ve stsenariycisi.

## Ölümler

* 1995 — Cevdet Ametov, qırımtatar yazıcısı.
* 2015 — Hitoşi Sayto, yapon beysbolcı (Olimpiya Çempionı), universitet professorı.
* 2020 — Hayrettin Karaca, Türkiyedeki qırımtatar tamırlı cemaat erbabı ve ekolog.

## İzaatlar


## Bağlantılar

## Bularnı da baqıp çıqıñız
Yanvar 21

**Yanvar 21** ya da *[[qara qış ayı]]nıñ 21. künü* — grigorian taqvimge köre seneniñ 21. künüdir. 

Yılnıñ soñuna qadar 344 (uzun yıllarda - 345) kün qalmaqta. 

## Bayram ve hatıra künleri
*

## Vaqialar
*

## Doğumlar

* 1905 — Kerim Camanaqlı, qırımtatar şairi, edebiyat ve folklor alimi.
* 1918 — İbragim Sofu, Ekinci cian cenkiniñ iştirakçisi, partizan, Belarusça-Qırımtatarca luğatnıñ tertip eticilerden biri.
* 1952 — Sergiy İvanov, ukrain siyasetçi.
* 1985 — Yumi Hara, yaponiyalı seslendirici aktrisa ve yırcı.

## Ölümler

* 1924 — Vladimir Lenin, rus kommunist inqilâpçı, siyasetçi ve nazariyecisi, ŞSCB kurucu lideri.
* 1971 — Vasiliy Födorov, sovet kino rejissörı.

## İzaatlar


## Bağlantılar

## Bularnı da baqıp çıqıñız
Yanvar 22

**Yanvar 22** ya da *[[qara qış ayı]]nıñ 22. künü* — grigorian taqvimge köre seneniñ 22. künüdir. 

Yılnıñ soñuna qadar 343 (uzun yıllarda - 344) kün qalmaqta. 

## Bayram ve hatıra künleri
* Ukrayina Birdemlik künü.

## Vaqialar
*

## Doğumlar

* 1788 — Corc Gordon Bayron, britaniyali ingiliz şairi.
* 1865 — Yevgeniy Bauer, rus kino rejissörı.
* 1898 — Sergey Eyzenşteyn, sovet kino rejissörı.
* 1930 — Levon Koçarân, sovet kino rejissörı.
* 1994 — Enako, yaponiyalı yırcı ve kospleyer.

## Ölümler

* 1973 — Lindon Conson, amerikalı siyasetçi, AQŞnıñ 36-cı prezidenti (1964-1969).
* 1988 — Veniamin Dorman, sovet kino rejissörı.

## İzaatlar


## Bağlantılar

## Bularnı da baqıp çıqıñız
Yanvar 23

**Yanvar 23** ya da *[[qara qış ayı]]nıñ 23. künü* — grigorian taqvimge köre seneniñ 23. künüdir. 

Yılnıñ soñuna qadar 342 (uzun yıllarda - 343) kün qalmaqta. 

## Bayram ve hatıra künleri
*

## Vaqialar
* 1711 — "Qırım devleti ve Zaporijya ordusı arasında ebediy dostluq, qardaşlıq ve ayırılmaz arbiy ittifaq añlaşması" imzalandı.

## Doğumlar

* 1891 — Pavlo Tıçına, sovet ukrain yazıcı ve ressamı.
* 1903 — Grigoriy Aleksandrov, sovet kino rejissörı.
* 1905 — Üsein Kürkçi, sovet qırımtatar yazıcısı ve tilşınası.
* 1925 — Marianna Roşal-Stroyeva, sovet ve rus kino rejissörı.

## Ölümler

* 1989 — Salvador Dali, katalon kökenli İspaniya ressamı, eykelci, gravüracı, yazıcısı.
* 2005 — Yuliy Karasik, sovet kino rejissörı.

## İzaatlar


## Bağlantılar

## Bularnı da baqıp çıqıñız
Sırnıtsâ

**Sırnıtsâ** () - Ukrainanıñ Jıtomır vilâyetinde Ovruç rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 243 kişi.
Karakol (Çamal rayonı)

**Karakol** () - Rusiyeniñ Altay Cumhuriyetinde Çamal rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 5 kişi.

## Eali

## İhtar
Çoya rayonı

**Çoya rayonı** (, ) - Rusiyeniñ Altay Cumhuriyetinde bir rayondır.

## Eali

## Meskün yerleri
* Bolşaya Kuzâ
* Gusevka
* İşinsk
* Qara Kökşi
* Kara-Torbok
* Qısqa
* Krasnoselsk
* Kuzâ
* Levinka
* Nikolskoye
* Paspaul
* Salganda
* Söyka
* Sovetskoye
* Sugul
* Suhoy Karasuk
* Tunja
* Uymen
* Uskuç
* Çoya
* Inırga

## İhtar
Çoya

**Çoya** () - Rusiyeniñ Altay Cumhuriyetinde bir köy. Çoya rayonınıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 1948 kişi.

## Eali

## İhtar
Yanvar 24

**Yanvar 24** ya da *[[qara qış ayı]]nıñ 24. künü* — grigorian taqvimge köre seneniñ 24. künüdir. 

Yılnıñ soñuna qadar 341 (uzun yıllarda - 342) kün qalmaqta. 

## Bayram ve hatıra künleri
*

## Vaqialar
*

## Doğumlar

* 1872 — Konstantin Bogayevskiy, rus ve sovet ressamı.
* 1885 — Yuriy Tariç, sovet kino rejissörı.
* 1901 — Mihail Romm, sovet kino rejissörı.
* 1910 — Andrey Tutışkin, sovet kino rejissörı.
* 1933 — Kadir Mısıroğlu, türk yazıcı.
* 1975 — Reşat Ametov, qırımtatar aktivisti.
* 2002 — Darya Skripka, ukrain yırcı.

## Ölümler

* 1980 — Nikolay Rozantsev, sovet kino rejissörı.
* 2012 — Rustem Müyedin, qırımtatar yazıcı.

## İzaatlar


## Bağlantılar

## Bularnı da baqıp çıqıñız
Yanvar 27

**Yanvar 27** ya da *[[qara qış ayı]]nıñ 27. künü* — grigorian taqvimge köre seneniñ 27. künüdir. 

Yılnıñ soñuna qadar 338 (uzun yıllarda - 339) kün qalmaqta. 

## Bayram ve hatıra künleri
*

## Vaqialar
*

## Doğumlar

* 1756 — Volfgang Amadey Motsart, Muqaddes Roma imperiyası bestekârı.
* 1841 — Arhip Kuinci, urum kökenli Rusiye imperiyası ressamı.
* 1924 — Rauf Denktaş, Qıbrız Türkü siyasetçi ve yazıcı, Şimaliy Qıbrız Türk Cumhuriyetiniñ qurucı prezidentidir.
* 1996 — Squeezie, frenk yutyubci.

## Ölümler

* 1901 — Cuzeppe Verdi, italyan bestekârı ve dirijorı.
* 1997 — Aleksandr Zarhi, sovet ve rus kino rejissörı.

## İzaatlar


## Bağlantılar

## Bularnı da baqıp çıqıñız
Diana Kadi

**Diana Kadi** () — rus ve kreml propagandacısı ve «yazıcısı». Belli rus stalinistleri, tatarofobları ve şovinistlerinden (misal içün — şoumen Vasserman Anatoliy) intervyü aldı. Qırımtatarlarğa qarşı ğarez ve dayanmamazlıq propaganda yapqan müelliflerden biri.

*Tsitatalar:
 -{Вы какие-то твари неблагодарные}- - Siz nasıldır bir yahşılıq bilmegen mahlüqsiz (qırımtatarlar aqqında)

 -{Я всегда считала себя русской}- - Men er vaqıt özüni rus kördim

*Onıñ "kitapçıqlardan" alınğan bir parçası:
 -{Даже одна проститутка (...) и то сказанула, что может книги писать.}-

## İhtar
Andruşivka rayonı

**Andruşivka rayonı** () - Ukrainanıñ Jıtomır vilâyetinde bir sabıq rayondır. Şimdi Jıtomır rayonı ve Berdıçiv rayonı qısımı.

## Meskün yerleri
**[[Şeer]]:**
* Andruşivka

**[[Şeer şeklinde qasaba]]:**
* Çervone

**[[Köy]]ler:**
* Antopil
* Borok
* Brovkı Drugi
* Brovkı Perşi
* Galçın
* Garapivka
* Glınivtsi
* Gorodışçe
* Gorodkivka
* Grada
* İvankiv
* İvnıtsâ
* Jerdeli
* Kameni
* Korçmışçe
* Kotivka
* Krılivka
* Lebedıntsi
* Lisivka
* Lübımivka
* Mala Pyatıgirka
* Mali Moşkivtsi
* Minkivtsi
* Mostove
* Nehvoroşç
* Nova Kotelnâ
* Pavelkı
* Stara Kotelnâ
* Starosillâ
* Stepok
* Tarasivka
* Velıki Moşkivtsi
* Volıtsâ
* Volosiv
* Yareşkı
* Yaropovıçi
* Zabara
* Zarubıntsi

**[[Qasaba]]lar:**
* Novoivnıtske
Turla Boyu

**Turla Boyu** (**Pridnestrovye** ve **Transnistriya** adlarınen de belli; , , , ) - Turla özeni boyunda Moldovanıñ resmiy olaraq tanılğan 
sıñırları içinde bir region. Resmen Moldovanıñ parçası, lâkin de-fakto mustaqil Pridnestrovye Moldav Cumhuriyeti tarafından idare etile.
Turla

**Turla** ya da **Dnestr** (**Tüle Suv** da qullanıldı; , ) - Şarqiy Avropada büyük bir özendir. 

Turla Ukrainanıñ İlbav vilâyetindeki Drogobıç şeeri yanında doğıp Qara deñizge aqa. Qısqa bir mesafe Ukraina-Moldova sıñırında ileriley, soñ Moldovağa kirip Turla Boyunı Moldovanıñ esas parçasından ayıra. Soñra bir daa Moldova-Ukraina sıñırına yöney ve Ukrainanıñ Qara deñiz yalısındaki Turla limanında deñizge töküle.

Ast qısmınıñ ğarp yalısı yüksek ve töpeliktir, şarq tarafı ise alçaq ve tegizdir. Özen kerçekte Ukrainanıñ cenübine devam etken Asiya çölleriniñ soñki noqtasıdır. Eñ emiyetli qolları Reut ve Bık özenleridir.

## Tüpyazılar
Çervonosilka (Ovruç rayonı)

**Çervonosilka** () - Ukrainanıñ Jıtomır vilâyetinde Ovruç rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 5 kişi.
Elburus

**Elburus** (Qırım Hanlığı vaqtında **Celburuç/Celburuş/Celburus** adları de qulanılğanlar; , ) — şimaliy Kavkazda bir dağ. Rusiyeniñ eñ balaban dağı.

Elburus — qırımtatar sözü,  mana — yelni burğan.
İşinsk

**İşinsk** () - Rusiyeniñ Altay Cumhuriyetinde Çoya rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 3 kişi.

## Eali

## İhtar
Yanvar 29

**Yanvar 29** ya da *[[qara qış ayı]]nıñ 29. künü* — grigorian taqvimge köre seneniñ 29. künüdir. 

Yılnıñ soñuna qadar 336 (uzun yıllarda - 337) kün qalmaqta. 

## Bayram ve hatıra künleri
*

## Vaqialar
* 1990 — qırımtatar halqınıñ meseleleri boyunca Devlet komissiyası meydanğa ketirildi.

## Doğumlar

* 1843 — Vilyam Mak-Kinli, amerikalı siyasetçi, AQŞnıñ 25-inci prezidenti (1897-1901).
* 1860 — Anton Çehov, rus kökenli Rusiye imperiyası ekim ve yazıcısı.
* 1927 — Mihail Kalik, yeudi kökenli sovet ve israilli kino rejissörı ve stsenaristı.
* 1950 — Arkadiy Demıdenko, ukrain siyasetçisi, Qırım Muhtar Cumhuriyetinıñ Nazirler şurasınıñ reisi (1996-1997).

## Ölümler

## İzaatlar


## Bağlantılar

## Bularnı da baqıp çıqıñız
Ukraina Halq Cumhuriyeti

**Ukraina Halq Cumhuriyeti** (ukr. Українська Народна Республіка, УНР) - 1917 senesi noyabr 20-da ilân etilgen bir cumhuriyettir.
Yanvar 25

**Yanvar 25** ya da *[[qara qış ayı]]nıñ 25. künü* — grigorian taqvimge köre seneniñ 25. künüdir. 

Yılnıñ soñuna qadar 340 (uzun yıllarda - 341) kün qalmaqta. 

## Bayram ve hatıra künleri
*

## Vaqialar
*

## Doğumlar

* 1975 — Volodımır Zelenskıy, sabıq komik, 6ncı Ukraina prezidenti.

## Ölümler

* 1942 — Agatangel Krımskiy, rus ve sovet ukrain tarihçı, tilşınas, alim, şarqşınas, yazıcı ve terciman, poliglot.
* 1991 — Yuriy Volkov, sovet ressamı.
* 1999 — Aleksey Saharov, sovet ve rus kino rejissörı.

## İzaatlar


## Bağlantılar

## Bularnı da baqıp çıqıñız
Yanvar 26

**Yanvar 26** ya da *[[qara qış ayı]]nıñ 26. künü* — grigorian taqvimge köre seneniñ 26. künüdir. 

Yılnıñ soñuna qadar 339 (uzun yıllarda - 340) kün qalmaqta. 

## Bayram ve hatıra künleri
*

## Vaqialar
* 2015 — işğalci akimiyet Aqmescitteki ilk qırımtatar "ATR" televizion kanalınıñ ofisinde qanunsuz tintüv ötkergen edi.

## Doğumlar

* 1921 — Yuriy Ozerov, sovet ve rus kino rejissörı.
* 1933 — Eldar Şengelaya, sovet ve gürci kino rejissörı, siyasetçi.
* 1960 — Leonid Parfönov, sovet ve rus muhalefet jurnalisti, yazıcı, rejissör ve cemaat erbabı.

## Ölümler

* 1945 — Irğat Qadır, qırımtatar yazıcı, II Cian cenki qaramanı.

## İzaatlar


## Bağlantılar

## Bularnı da baqıp çıqıñız
Şabalin rayonı

**Şabalin rayonı** (, ) - Rusiyeniñ Altay Cumhuriyetinde bir rayondır.

## Eali

## Meskün yerleri
* Aq Cul
* Arbayta
* Baragaş
* Barlaq
* Beş Özök
* Verh-Apşuyahta
* Verh-Çerga
* Tektiyek
* İlinka
* Kamay
* Kamlak
* Kaspa
* Kukuya
* Kumalır
* Malaya Çerga
* Mariinsk
* Moguta
* Muhor-Çerga
* Mıyuta
* Topuçaya
* Ulusçerga
* Çerga
* Şabalin
* Şırgaytu

## İhtar
Şabalin

**Şabalin** () - Rusiyeniñ Altay Cumhuriyetinde bir köy. Şabalin rayonınıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 5185 kişi.

## Eali

## İhtar
Sergey Zubatov

**Sergey Vasilyeviç Zubatov** (1864, Mosqu (Moskova) — 1917, Mosqu) — Rusiye çar «ohrankasınıñ» memurı ve onıñ sabıq gizli agenti (provokator). «Zubatovlıq» () adlı belingen siyasiy narazılıqnı Rusiye imperiyasında iqtisadiy yönelişke yollanuv ğayesiniñ müellifi.

## İhtar

*-{Pushkareva, Irina. "Зуба́тов, Серге́й Васи́льевич". Энциклопедия Кругосвет. Retrieved 3 January 2021.}-
*-{Schneiderman, Jeremiah (1976). Sergei Zubatov and Revolutionary Marxism, The Struggle for the Working Class in Tsarist Russia. Ithaca: Cornell U.P. p. 50. ISBN 0-8014-0876-8.}-
*-{"Зуба́тов Серге́й Васи́льевич". Энциклопедия Всемирная история. Retrieved 3 January 2020.}-
*-{Zuckerman, F. (April 16, 1996). The Tsarist Secret Police in Russian Society, 1880-1917. Springer. p. 56. ISBN 0230371442.}-
*-{Shatz, Marshall (April 15, 1989). Jan Waclaw Machajski: A Radical Critic of the Russian Intelligentsia and Socialism. University of Pittsburgh Press. p. 119. ISBN 0822976587.}-
*-{Schneiderman. Sergei Zubatov. pp. 99–103.}-
*-{Schneiderman. Sergei Zubatov. pp. 128–133.}-
*-{"ЗУБАТОВ СЕРГЕЙ ВАСИЛЬЕВИЧ". Энциклопедия Всемирная история Рубрики Периоды А … Я Вход для экспертов Поиск по Энциклопедии. Retrieved 26 January 2021.}-
*-{Schneiderman. Sergei Zubatov. pp. 350–51.}-
Poklonnaya gora

**Poklonnaya gora** ya da **Temenna dağı** () — Moskovada bir dağ. Bu dağda öyle adı çünki evelleri Moskoviya kinâzları bu yerde Qırım Hanlığı elçilerine yalvarıp barğanlar (), amma şimdiki ve ertece aqiqiy etimologiyanı deniştirmeycek olalar.

Birinci kere, 1508 senesi oktâbr 24, bu yerde Meñli Geraynıñ orta elçilerini qarşıladılar.

XX asırda Şuralar Birliginiñ akimiyetleri bu dağnı topraqnen musaviy yaptılar.

## Şuña daa baqıñız
Şimdiki vaqıtta ruslar ve «qazaqlar» (olar da ruslar, amma özüne «qazaqlar» deyler) **[[Temenna haçları Qırımda|temenna haçları]]nı** () Qırımda, ayrıca qırımtatar massivleri yanında, qoymağa seveler.

## İhtar
Antopil (Andruşivka rayonı)

**Antopil** () - Ukrainanıñ Jıtomır vilâyetinde Andruşivka rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 370 kişi.
Magdın

**Magdın** () - Ukrainanıñ Jıtomır vilâyetinde Ovruç rayonında bir qasaba. Ealisiniñ sayısı 35 kişi.
Los Anceles

**Los Anceles** () - Amerika Qoşma Ştatlarınıñ Kaliforniya ştatında bir şeer. Ealisiniñ sayısı 3 990 456 kişi.
## Eali

## İhtar
Sara Bernar

**Sara Bernar** (; aqiqiy adı — **Genriyett Rozin Bernar**, ; 1844, Paris — 1923, Paris) — frenk aktrisa, «episi tarihte eñ belli aktrisa» XX asırda dep sayılğan edi.

## Filmçılıq
* 1900 senesi, Gamletniñ dueli (); rol — Gamlet
* 1912 senesi, Elizaveta Qıraliçe (; rol — I Elizaveta Qıraliçe
* 1912 senesi, Kameliyalarnen bir dama (); rol — Margarita Götye.
* 1913 senesi, Andriana Lekuvrör (); rol — Andriana Lekuvrör.
* 1915 senesi, Jana Dore (); rol — Jana Dore.
* 1917 senesi, Frenk analar ().
* 1923 senesi, -{La voyante}- ().

## İhtar
Aq Cul (Şabalin rayonı)

**Aq Cul** (; ) - Rusiyeniñ Altay Cumhuriyetinde Şabalin rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 344 kişi.

## Eali

## İhtar
Beş Özök

**Beş Özök** () - Rusiyeniñ Altay Cumhuriyetinde Şabalin rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 577 kişi.

## Eali

## İhtar
ABD dolları

**Amerika Birleşken Devletleri dolları** () - Amerika Birleşken Devletleriniñ para birlemi.

## Kâğıt para

File:US $1 obverse.jpg
Aleysk rayonı

**Aleysk rayonı** () - Rusiyeniñ Altay ülkesinde bir rayondır.
## Meskün yerleri
* Aleyskiy
* Aleksandrovskiy
* Bezgolosovo
* Berözovskiy
* Bolşepanüşevo
* Boriha
* Borovskoye
* Vavilon
* Vetölki
* Drujba
* Dubrovskiy
* Jeleznodorojnaya Kazarma 347 km
* Jeleznodorojnaya Kazarma 363 km
* Zavetı İliça
* Zelönaya Polâna
* Kabakovo
* Kaşino
* Kirovskoye
* Kondratyevskiy
* Krasnodubrovskiy
* Krasnıy Yar
* Malahovo
* Malinovka
* Mamontovskiy
* Mohovskoye
* Novokolpakovo
* Novonikolskiy
* Oktâbrskiy
* Oskolkovo
* Pervomayskiy
* Plotava
* Priyatelskiy
* Savinka
* Serebrennikovo
* Sovhoznıy
* Solneçnıy
* Tolstaya Dubrova
* Troitskiy
* Urjum
* Urüpino
* Uspenovka
* Çernışevskiy
* Yazevka-Sibirskaya
## İhtar