Tatar Qağanlığı

**Tatar Qağanlığı** (, çinliler tatarlarnı nefretnen *juan-juan* ya da *jujan* dep adlandırğanlar, avropatsentrik tarihşınaslıqta bu devletniñ adı da şundandır) — hunnularnıñ menbalardan ğayıp olğanları arasında ve Türk Qağanlığınıñ yükselmesinden evel olğan qadimiy tatar türk devletidir:155-157:506. Tatar ükümdarları tarihta 402 senede birinci olaraq eski türk *[[Qağan]]* (𐰴𐰍𐰣, yani şahinşah, imperator) unvanını aldılar.

Tatarlar, Halhaslarnıñ rus ve sovet yardımınen öz tarihını qadimiyleştirmege tırışqanlarına baqmadan, öz nevbetinde umumiy olaraq türk olaraq tanığan hunnu ya da doquz oğuz qabilelerinden biri olğanı aqqında sayıla.

VI asırnıñ ortalarında tatarlar daa evel onlar içün demir iritmeknen oğraşqan Aşına urufı başlığındaki köktürkler tarafından mağlüp etildiler. Köktürkler Tatar Qağanlığınıñ topraqlarında qağan unvanı alıp yañı bir türk imperiyasını meydanğa ketirdiler, endi Qırım yarımadasına yettiler.

Bu zamanlarda Avropanıñ çöl taraflarına köçip, Avropa qıtasınıñ emiyetli bir qısmını zapt etken ve Avar Qağanlığını qurulğan avarlar tatar konfederatsiyasınıñ terkibinde ediler. Lâkin İçki Asiya tatarları ve Avropa avarlarını aynılaştıruv meselesi asılında pek mürekkeptir.

Dünya tarihında eñ buyük ve eñ tesirli devletini qurulğan Cengiz Han qara tatar qabilesinden edi. 

## Yazam
Tatarlarda skitlerniñ devirlerinden berli belli olğan runi yazısı olğan, başta İssıq runi yazısı (), soñra Orhon-Yenisey olaraq belli olğan. Qadimiy türkiy runi yazısınıñ abideleri Qırımda skit qurğanlarında tapıla ve tapıla edi (meselâ, Qarasuvbazarda runi yazısı olğan vaza).

## Genetika
Monğol (halha, burât ve qalmuq) qurulışlarınıñ red etilmesi genetikadır. Hunnularnıñ aymaglarından biri tatarlar dep adlandırıla, başqa versiyada tatarlar doquz oğuzlardan çıqqanlar. Ögrenilgen hunnular arasında 16 adam (67%) *-{R1a1a1b2-Z93}-* gaplogruppasınıñ (Qurğan, Sintaşta, Andronovo yani Turan, kimmerler, skit (iş ğuz), hunnu gaplogruppası, türkiy halqlar arasında ükümdar, ösetinler (iron) arasında - 0,5%, slavânlarda diger bir subklad — -{Z280}- — üküm süre), 5 adam - *-{Q1a}-*, 2 adam- *-{N}-*, 1 adam - *-{G1}-* taşıyıcısı edi. Eñ qadimiy skit (İş Ğuz) qurğanlarda de aynı şu gaplogruppalar belli olğan. Genetika ilmiy ceetten isbatladı ki, eñ azdan şarqiy skitler, yani eñ qadimiy skitler (skitlerniñ ecdat vatanı — Altaydır) doğrudan-doğru deyerlik tek türkiy halqlarnıñ ecdatları, hususan qıpçaq tillerinde laf eticilerniñ tarlasınıñ vekilleridir. Mongollarğa has olğan *С* ve *O* gaplogruppaları hunnu arasında belli olmadı.

Toquz-oğuzlarğa kelgende, bu qadimiy uyğurlarnıñ belgisidir. Uyğurlar arasında -{R}- ve -{J}- gaplogruppaları üküm süre (70%).

Bugünde özlerini tatar dep adlandırğan halqlar arasında da -{R}- ve -{J}- gaplogruppaları üküm süre (meselâ, Uluğ Ulustan kelgen, askerlerden, murzalardan, Cengiziylerden, alicenap tatar qorantalarınıñ vekillerinden ve adiy tatarlardan çıqqan lipka tatarları arasında bu gaplogruppalar genofondnıñ 84%-ni teşkil eteler).

Bu künge qadar Tatar Qağanlığından tek bir tatar sakiniñ gaplogruppası bellidir. Onun sonucısı C2a-F1756 ola. Bu monğollar arasında soñ derece siyrek rastkelgen C2a gaplogruppasınıñ türkiy subkladlarından biridir. Bu subklad demir devrinde çölge köçip, türkleşken olsa kerek. Bu subkladnıñ terkibinde türkiy qabileler de rast kelgen: köktürkler, hunnular, Saltovo-Mayaki arheologik medeniyetiniñ alanı, Edil bulğarı, tele, avarlar, hazar ve diger türk halqları, amma bir proto-moğol de bar — sânbi (belki, autlayer, çünki moğollarda C2a'nıñ başqa subkladları üküm süre).

## Şuña daa baqıñız
* Avar Qağanlığı
* Cengiz Hannıñ Devleti
* Uluğ Ulus
* Qırım hanlığı
* Tatarlar

## İhtar


## Edebiyat
* 
*