Cenübiy Afrika

**Cenübiy Afrika Cumhuriyeti** (, ) - Afrika qıtasınıñ cenübindeki devlet. Cenübiy Afrikada 63 million kişi yaşay (2023), qıtanıñ en çoq halqlı devletlerinden biridir. Memleketniñ üç paytahtı bar: Pretoriya (idariy paytaht), Keyptaun (qanuncılıq paytahtı), ve Blumfonteyn (makemelik paytahtı). Eñ balaban ve eñ iqtisadi müim şeer Yohannesburgdır.

Başqa balaban şeherler: Durban, Port Elizabet (Gqeberha), Polokvane ve Nelspruit.

## Coğrafiya
Cenübiy Afrika Afrika qıtasınıñ cenubiy ucunda bulunıp, umumiy meydanlığı **~1,220,000 km²**’dir. Memleket Namibiya, Botsvana, Zimbabve, Mozambik ve Esvatini (Swazilend) ile sıñırdaş. Lesoto tamamen Cenübiy Afrika içindedir.

Eki okeanğa çıqışı bar: Atlantik okeanı (ğarpta) ve İnd okeanı (şarqta). Memleketniñ yalıları uzun ve çeşitlidir, qumlu sayılardan başlap qayalığa qadar türlü yer şekilleri bar.

Cenübiy Afrikanıñ iqlimiy bölgelerge köre deñişe:
* **Cenubiy ve ğarp yalıları** – yımşaq okean iqlimi, yañğır ve serin yazlar.
* **Şarqiy bölge** – tropikal iqlim, yüksek nem ve yañğır.
* **Şimal ve iç bölgeler** – yarı-quraq ve quraq, qışı suvuq keçer.
* **[[Kalahari]] sahrası** – qıtadaki en quraq yerlerden biridir. 

Memleketniñ en yüksek noqtası **Drakensberg Dağları**’nda yerleşken **Mafadi Zirvesi** (3,450 m). En balaban deryaları **Orange Deryası** ve **Limpopo Deryası**’dır.

## Tarih
Cenübiy Afrikanıñ tarixı pek eski devirlerge qadar baradır. Bu topraklarda ilk yaşağan insanlar **San** ve **Koikoi** qabileleri edi. Onlardan soñ **Bantu halkları** şimalden cenuba köçip, balaban qabile devletlerini qurdılar.

**Kap Koloniyası** (1652-1806)

1652 senesinde **Hollandiya Şirketi** (VOC) **Yan van Riebeeck** riyasetinde **Kap Üstün**’ni (şimdiki Keyptaun) esasladı. Bu koloniyanıñ amacı Gollandiya gemileri içün tamirat ve erzak merkezi qurmaq edi. Vaqıt içnde **Boer** (Afrikaner) keneşleri iç bölgelerge köçüp, yerli halk ile qarşıq konflikte kirştile. 1795 senesinde **Britaniya İmparatorlığı** Kap Koloniyası’nı aldı ve 1806 senesinde onu resmen ilhak etti.

**Britan Hakimiyeti ve Büyüñ Göç** (1835-1840)

Britan idaresi yeni qanunlar çıqarıp, qullıqnı yasakladı (1834). Bundan memnun qalmağan Boerler **Büyüñ Göç** (1835-1840) adını alğan balaban köç hareketini başladılar ve iç bölgelerde **Transvaal** ve **Örtey Ölkesi (Oranje Free State)**’ni qurdılar. Lâkin, Britaniler Afrika’daki tesirlerini arttırmaq içün bu yerleri 19. asırnıñ soñunda işğal etti.

**Cenübiy Afrika İttifaqı ve Cumhuriyet** (1910-1994)

1910 senesinde Britaniyanıñ kontrolü altında **Cenübiy Afrika İttifaqı** qurulıp, yarı-müstaqil devlet oldı. 1948 senesinde **Apartheid** siyasetini yürütken **Milliyetçi Parti** akimiyetke keldi. Bu siyaset aqqında Afrika’daki beyazlar ve qara halk arasında riyaziy ayrım yaratıldı.

Apartheid siyasetine qarşı 1960-lardan başlap balaban protestolar çıqtı. **Nelson Mandela** ve **Afrika Milliyeti Kongresi (ANC)** bu sistemge qarşı balaban mücaadele etti. 1994 senesinde Mandela prezident seçilip, Cenübiy Afrika **demokratik cumhuriyet** oldı.

## Apartheid Dönemi (1948-1994)
1948 senesinde **Milliyetçi Parti** (Afrikanerlerin partisi) akimiyetke keldi ve **Apartheid** siyasetinı resmen başlattı. Apartheid, beyazlar ile qara, mulat ve diğer halklar arasında kesin ayrım yaratqan riyaziy bir sistem edi.

### Apartheid Qanunları
Bu sistem çerçivesinde bir sıra sert qanunlar çıqarıldı:

* **Halknı Qayd Etüv Qanunu (1950)** – Her vatandaş **ırqına** köre tasniflendi.
* **Qarışıq Nikâh Qanunu (1949)** ve **Qanunsız İlişkiler Qanunu (1950)** – Beyazlar ve beyaz olmağan insanlar arasında evlilik ve münasebet yasaklandı.
* **Qara Halk içün Yer Qanunu (1951)** – Qara halk şehirlerden ve beyaz bölgelerdan sürüldü.
* **Keçiş Defteri Qanunu (1952)** – Qara vatandaşlar bir yerden başka yerge barmaq içün hususiy ruxsatname taşımağa mecbur edi.
* **Bantu Eğitim Qanunu (1953)** – Qara halk içün ayrımcı, aşağı seviyeli bir eğitim sistemi yaratıldı.

### Qarşılıq ve Direniş
Apartheid rejimine qarşı direniş **Afrika Milliyeti Kongresi (ANC)** ve diğer teşkilâtlar tarafından başlatıldı. **1952 senesinde** "Keçiş Defteri" sistemine qarşı balaban protestolar keçirildi.

1960 senesinde **Şarpvilli Qırğını** oldı – polis, bir protestanıñ üzerine ateş açıp **69 kişini öldürdü**. Bu hadiseden soñ, ANC ve diğer teşkilâtlar yeraltına keçti. 1961 senesinde **Umkhonto we Sizwe** ("Milletniñ Qılıncı") adında bir silâhlı direniş kanadı quruldı.

1964 senesinde **Nelson Mandela** ve başqa ANC liderleri tutulıp, ömür boyu apis cezasına çarptırıldı. ANC ve başka teşkilâtlar sürgünge ketti ve mücaadelelerini dışarıdan devam ettirdi.

### Apartheidniñ Soñu
1980-ci senelerde Apartheid sistemine qarşı protestolar, grevler ve milletlerarası sanksiyalar arttı. **1990 senesinde** prezident **Frederik Willem de Klerk** Apartheid qanunlarını lağv etti ve **Nelson Mandela**'nı qapudan çıqarmağa mecbur oldı.

**1994 senesinde** Cenübiy Afrika'da **birinci serbest ve demokratik saylav** keçirildi. **Nelson Mandela prezident seçilip, Apartheid rejimi rəsmen bitirildi**.

## Siyaset ve İdare
Cenübiy Afrika **unitar-parlamenter respublika** olup, prezident hem devletniñ hem de hükûmetniñ başıdır. Memleket **çok-partiyeli sistem** ile idare etile, amma 1994 senesinden berli **Afrika Milliyeti Kongresi (ANC)** akimiyette.

#### Devlet Qurulması
Cenübiy Afrikanıñ üç Paytahtı bar:

* **Pretoriya** – idari paytaht, prezident ve hükûmet merkezidir.
* **Keyptaun** – qanuniy paytaht, parlament burada çalışa.
* **Bloemfonteyn** – sudiyelik paytaht, Yuqarı Sud burada yerleşe.
*Devlet, **9 bölgeden** teşkil topqan:

* Şimaliy Keyp
* Cenübiy Keyp
* Şarqiy Keyp
* KwaZulu-Natal
* Örtey Ölkesi (Free State)
* Şimaliy Batı
* Şimaliy
* Limpopo
* Mpumalanga

#### Prezident ve Saylavlar
Prezident **5 senelik müddet içün** Parlament tarafından saylanır ve iki müddetten artıq qalmaz. Prezidentniñ vazifesi içün yürütücü idarenı yürüme, qanunları imzalama ve memleket siyasetini tayin etme kirer.

Son saylavlar **2019 senesinde** keçirildi ve ANC, prezident **Ciril Ramafosa** riyasetinde yeniden akimiyetni alıp qaldı.

#### Partiyalar
Cenübiy Afrika'da en mühim siyaset partiyalar:

* **Afrika Milliyeti Kongresi (ANC)** – 1994 senesinden berli memleketni idare ete.
* **Demokratik İttifaq (DA)** – Esas müxalifet partiyası olup, liberallıq ve iş adamlarnıñ menfaatlerini qoruyqan bir teşkilattır.
* **Ekonomik Azatlıq Jenkçileri (EFF)** – Sosyalist, radikal ve qara milliyetçi bir partiya.
* **Inkatha Azatlıq Partiyası (IFP)** – Zulu merkezli, muhafazakar partiya.
* **Afrikaner Partiyaları (VF+, ACDP)** – Afrikanerlerin menfaatlerini qoruyqan kiçik partiyalar.

#### Halqara Münasebetler
Cenübiy Afrika **Afrika Birliği**’niñ ve **Birleşken Milletler**’niñ azasıdır. **BRICS** (Braziliya, Rusiye, Hindistan, Çin, Cenübiy Afrika) blokuna da kirip, inkişaf etken memleketler ile iqtisadi bağlarını kuvvetlendirip.

Memleket **Afrika'da en balaban ekonomik ve diplomatik tesirge sahibi olup**, bölgedeki siyasiy proseslerde mühim rol oynay.