open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Reni uruşı

**Reni uruşı** - 1683-1699 seneleri Lehistan-Osmanlı cenki başlağanda 1683 senesi dekabr 30 — 1684 senesi yanvar 4 künleri bugünki Ades vilâyetindeki Reni şeeriniñ yanında olıp keçken uruş. Uruşta bir taraftan osmanlılarnıñ ittifaqdaşı olğan Qırım Hanlığı, ekinci taraftan Lehistan, Boğdan (Moldaviya) prinsligi ve Özü qazaqları iştirak etti. Yalı paşa yolbaşçılığındaki Qırım ordusı Kitskanı yanında yeñilgen soñ, Qırım hanı II Hacı Geray 7 topnen 10-12 biñ asker toplap, getman Stepan Kunitskiy general uruşnı planlaştırğan Tuna yalısına yol aldı. Qazaqlarnıñ bir qısmı Ukrainağa ğanimet ile qaytqanı içün qazaqlarnıñ küçü 8-10 biñge qadar eksildi. Kunitskiyniñ ordusında toplar az edi. 1683 senesi dekabr ayınıñ soñunda qazaq istihbaratı getmanına Viyana mağlübiyetinden soñ vatanına qaytqan biñlerce osmanlı askeriniñ yaqınlaşqanını haber etti. Bucaqtan acele çekilgen qazaq-moldav ordusı Prut özenine kelip, Reni şeeriniñ şimal-şarqındaki Tobaq köyü yanında özenniñ o bir yalısıa keçmege başladı. Dekabrniñ 30-ında II Hacı Geraynıñ qararnen 12 biñlik ordusı olarnı mında yaqaladı. Amma Kunitskiy yahşı komandan olğanını isbatladı, ordusını tertipke ketirdi, onı arabalarnen sarıp aldı ve Krakov kaştelânı Pototskiyniñ yardımına işanıp Yaş şeerine çekilmege istedi. Tatarlarnıñ küçü Kunitskiyniñ küçünen teñ olsa da, yedi top tatarlarğa üstünlik berdi. 1684 senesi yanvarniñ 3-ünde sabağa qadar qazaqlar tatar ücümlerini muvafaqiyetnen toqtatqanlar. Yanvarniñ 3-ünden 4-üne keçer gecesi, moldovan ittifaqdaşları birden lagerni terk etip, qaçmağa başladılar. Böyle bir vaziyette Kunitskiy qazaq atlılarınen (qararnen 2000 kişi) de qamaçavnı bozmağa qarar berdi ve Prut özeninden keçip oldı. Andriy Mogılanıñ yolbaşçılığındaki qazaq piyadeleri (qararnen 4000 kişi) de Boyanovo yanında Prut özeninden keçip oldı, amma büyük zarar kördi. 
Yanvarnıñ 10-unda qazaqlar Yaşqa yetip olğan da, olarnıñ sayısı 10 biñ kişi oldı.

Daa soñra Kunitskiy öz areketlerini qıralğa, tatar ücümlerinden qorçalamaq maqsadınen Mogılivden Yagorlıqqa qadar sıñır boyunca qazaqlarını yerleştirmek içün Oñ Yalı Ukrainağa ketkeninen añlata edi. Han, qazaqlarnı taqip etmemege qarar berdi ve Aqkermenge ketti, mında ise cenk areketlerini devam ettirmek içün ordunı azırlamağa başladı.

## Menbaları

* Marek Wagner *W cieniu szukamy jasności chwały. Studia z dziejów panowania Jana III Sobieskiego (1684—1696)*. Wydawnictwo Akademii Podlaskiej, 2002, 
* Jan Wimmer *Odsiecz wiedenska 1683 roku*
Qatlama

**Qatlama** — qırımtatar, başqırt, tatar, özbek ve tacik milliy yemeklerinden biri, buvda pişirilgen etli rulet.

Tatar qatlaması çayğa qoşulğan un mahsulı, mantınıñ bir çeşitidir.https://hromadske.radio/podcasts/tse-pro-nas-kulturna-mozaika-narodiv-pivdnia/1227085 

Bazıda yağlı qatlarğa da qatlama deyler. Olar pek qolay pişirile. Pişirmek içün suv, un, tuz, yağ (ya da keten, mustard, künaylan yağı) kerek.

Qatlamanıñ zemaneviy çeşiti tatlı ola bile. Meselâ qaşqaşlı qatlama, hamır adiy qatlama içün kibi, amma haşhaş ve şeker qoşula. Taciklerde böyle qatlamalar bar. 

## İçindekiler
* un
* qıyma
* qartop 
* doğralğan soğan
* yımırta

## Menbaları
* Катлама  
* Катлама з маком по-веганські 

## Notlar
Qoz Camisi

**Qoz Camisi** — Qırımnıñ Sudaq regionındaki Qoz köyüniñ camisi.

## Tasvir

Cami 2003 senesi qurulıp açılğan edi. Meydanlığı 320 m². Cami binası 500 kişi sığdıra bile.

## İhtar
Berdıçiv şeer cemaatı

**Berdıçiv şeer cemaatı** () - Ukrainanıñ Jıtomır vilâyetinde Berdıçiv rayonında bir cemaatı.

## Meskün yerleri
**[[Şeer]]:**
* Berdıçiv

**[[Köy]]ler:**
* Pidgorodne
* Skraglivka

## İhtar
Raygorodok köy cemaatı

**Raygorodok köy cemaatı** () - Ukrainanıñ Jıtomır vilâyetinde Berdıçiv rayonında bir cemaatı.

## Meskün yerleri
**[[Köy]]ler:**
* Andriyaşivka
* Benedivka
* Bıstrık
* Bogdanivka
* Burâkı
* Velıka Pyatıgirka
* Gardışivka
* Jıtıntsi
* Kostântınivka
* Kustın
* Lemeşi
* Lisova Slobidka
* Lisove
* Lübomırka
* Markuşi
* Martınivka
* Mırne
* Obuhivka
* Ozadivka
* Raygorodok
* Romanivka

## İhtar
Semenivka köy cemaatı

**Semenivka köy cemaatı** () - Ukrainanıñ Jıtomır vilâyetinde Berdıçiv rayonında bir cemaatı.

## Meskün yerleri
**[[Köy]]ler:**
* Velıki Gadomtsi
* Velıki Nızgirtsi
* Dubivka
* Zakutıntsi
* İvankivtsi
* Kıkışivka
* Krasivka
* Mali Gadomtsi
* Nova Oleksandrivka
* Sadkı
* Semenivka
* Sıngayivka
* Terehove
* Hajın

## İhtar
Şvaykivka köy cemaatı

**Şvaykivka köy cemaatı** () - Ukrainanıñ Jıtomır vilâyetinde Berdıçiv rayonında bir cemaatı.

## Meskün yerleri
**[[Qasaba]]:**
* Berizkı

**[[Köy]]ler:**
* Demçın
* Katerınivka
* Malosilka
* Mıroslavka
* Raykı
* Slobodışçe
* Şvaykivka

## İhtar
Grışkivtsi qasaba cemaatı

**Grışkivtsi qasaba cemaatı** () - Ukrainanıñ Jıtomır vilâyetinde Berdıçiv rayonında bir cemaatı.

## Meskün yerleri
**[[Qasaba]]:**
* Grışkivtsi
* Hmelöve

**[[Köy]]ler:**
* Agativka
* Galçın
* Gvizdava
* Dubova
* Jurbıntsi
* Kukilnâ
* Nıkonivka
* Novıy Solotvın
* Osıkove
* Polovetske
* Reya
* Skakivka
* Starıy Solotvın
* Sömakı
* Hmelışçe

## İhtar
Tahtalı Cami

**Tahtalı Cami** — Qırımnıñ Bağçasaray şeerinde XVIII asır camisi. 1707 senesi I Selim Geraynıñ qızı Bekhan Sultanhani tarafından qurulğan. 

## İhtar
Uçansuv

**Uçansuv** — özenniñ suv aqımınıñ bir özenniñ özeninden tüşmesi; eroziyağa dayanıqlı taş özeninden tüşken, adetince özen, devamlı suv aqımı tarafından yaratılğan gidrologik obyekt. 

Şelaleler bar: 

• tabiiy

• yapma (bağça ve park sanatı).

## Ukraina şelaleleri

* Eñ yüksek şelale kaskadı (tahminen 20 parça)  — Dembron şelalesi (Smotritskiy), umumiy yüksekligi tahminen 100 m. 

* Ukrainanıñ eñ yüksek şelalesi  — Uçan-su, yüksekligi 98 m. (Qırım dağları).
* Ukrain Karpatlarınıñ eñ yüksek şelalesi  — Prutskıy şelalesi, yüksekligi 80 m. 
* Ukrain Karpatlarınıñ eñ yüksek bir kaskadlı şelalesi - Yalinskıy şelalesi, yüksekligi 26 m. 
* Ukrainanıñ eñ yüksek  — Çervonogorodskıy şelalesi, yüksekligi 16 m. 
* Ukrainanıñ eñ keñ şelalesi  — Vçelka, eni 40 m.

## Menbaları

* ''Водоспад'' &nbsp;— Енциклопедія сучасної України
* ''Водоспад'' &nbsp;— Енциклопедія сучасної України
Göl

**Göl** — yalı kenarındaki tabiat suv anbarı, dalğa ve aqımlar tarafından yapılğan yalı kenarınıñ profilinen, göl kaşası (göl yatağı) içinde yavaş suvuq almaşuvınen çeşit türlü suv kütlelerinen toldurılğan, bir taraflı eğimsiz ve deñiz ya da okean ile doğrudan-doğru alâqası yoq. Göller, global suv aylanmasında tatlı suvnıñ büyük miqdarını toplay. Göller yerastı ve yerastı aqım, atmosferanıñ yağanaqları ile teminlene. Göller özenlerniñ aqımını idare ete, öz suv anbarlarında suvnı sel vaqtında tutıp, yavaş-yavaş onı diger mevsimlerge bere.yalı kenarındaki tabiat suv anbarı, dalğa ve aqımlar tarafından yapılğan yalı kenarınıñ profilinen, göl kaşası (göl yatağı) içinde yavaş suvuq almaşuvınen çeşit türlü suv kütlelerinen toldurılğan, bir taraflı eğimsiz ve deñiz ya da okean ile doğrudan-doğru alâqası yoq. https://vue.gov.ua/%D0%9E%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE

Göller, global suv aylanmasında tatlı suvnıñ büyük miqdarını toplay. Göller yerastı ve yerastı aqım, atmosferanıñ yağanaqları ile teminlene. Göller özenlerniñ aqımını idare ete, öz suv anbarlarında suvnı sel vaqtında tutıp, yavaş-yavaş onı diger mevsimlerge bere.https://slovnyk.ua/index.php?swrd=%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE
Fasova (Horoşiv rayonı)

**Fasova** () - Ukrainanıñ Jıtomır vilâyetinde Horoşiv rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 372 kişi.
Renessans

**Renessans** ( - "yañıdan doğuv") — Orta Asırlarnıñ soñu — Yañı Zamannıñ başındaki medeniy-felsefiy areket, gumanizm ideallarına esaslanıp ve antik mirasına baqtırılğan.  

Zemaneviy tetqiqatçılarğa köre Renessans beş devirden ibaret:
# Proto Renessans (XIII asırnıñ 2-nci yarısı — XIV asır);
# Erte Renessans (1410/1425 s. XV asır — XV asırnıñ soñu);
# Yüksek Renessans (XV asırnıñ soñu — XVI asırnıñ ilk 20 yılı);
# Keç Renessans (XVI asırnıñ ortaları — XVI asırnıñ 90-ıncı yılları);
# Şimaliy Renessans (XVI asır).

## Edebiyat
* M. Mıhalçenko. Gumanizatsiya // Politıçna entsıklopediya/ redkol.: Yu. Levenets (ğolova), Yu. Şapoval (zast. golovı). — K.: Parlamentske vıdavnıtstvo, 2011. — S.166. — .
Qaraşay ve Ğazı

**Qaraşay ve Ğazı** () - qıpçaq halqlarınıñ destanı, «Qırq batır» silsilesiniñ bir qısmıdır. Destanda Oraq adlı noğay mırzasınıñ eki oğlu Qaraşay ve Ğazı cesürlikleri aqqında ikâye etile. Destannıñ qazah variantı eñ yahşı bellidir.

## Peyda oluv
«Qırq batır» detsan silsilesindeki başqa eserler kibi, Qaraşay ve Ğazı destanı qazah halq ağız yaratıcılığınıñ "noğaylı" ananesine aittir, yani qazahlar ve noğaylar arasında yahşı qomşu munasebetleri olğan XV-XVI asır devrinde olğan vaqialar aqqında ikâye ete.

Qaraşay ve Ğazı destanınıñ birinci belli olğan variantınıñ müellifi qazah aqını Murat Münkeulı (1843-1906) sayıla. 

Diger qazah ikâyecileri tarafından yazılğan variatsiyalar da bellidir, şu cümleden Qaşağan Qurjımanulı, Nurpeys Bayğanin, Aysa Baytabınov, Nurtuvğan Kenjeğulu, Seit-jırav, Jaqsılıq-jırav ve digerleri.

## Münderice
Qaraşay ve Ğazı destanınıñ vaqiaları XVI asırnıñ ekinci yarısında, mırza Qazı tarafından temeli qoyulğan Küçük Noğay Ordusı meydanğa kelgen vaqıtta olıp keçe. Esas vaqialar 1570-nci seneleri İran ve Kavkazdaki qızılbaşlar ve noğaylar arasında zıtlaşqanınen bağlıdır. Vaqialarnıñ eñ müimleri noğaylarnıñ Osmanlı devleti ve Qırım hanlığı askerlerinen birlikte qızılbaşlarğa qarşı yapqan seferi, Qırım qalğası Adil Geray ve kelecek Qırım hanı II Mehmed Geray qızılbaşlarğa esir tüşkeni, ve soñra esirlikten qurtulğanıdır. Destan, Qırım hanlığı ve Orta Asiya devletlerinen ittifaqını qurmaq istegen Ğazı ve Rusiye tarafdarı olğan noğay ükümdarı İsmail biy arasında çatışmasınen başlana.

Qazah folklorcısı Avelbek Qoñıratbayev, süjette XVII—XVIII asırlardaki Qazah-Cunğar cenki vaqiaları añılğanı içün, ikâyeniñ tarihiy aqiqatqa tolusınen kelişmegeni iddia ete edi. Bundan da ğayrı, tedqiqatçılar destannıñ vaqialarında aqiqiy Ğazınıñ iştiragi qabartılğanını ve tarihiy menbalarda Qaraşaynıñ siyrek añılğanını qayd eteler.

## Neşirler
Qaraşay ve Ğazı destanınıñ birinci kere ayrı kitap olaraq neşiri daa sovet vaqtında oldı.
Mustaqil Qazahistanda destannıñ neşiri M. O. Avezov adına edebiyat ve sanat institutı tarafından "Medeniy miras" milliy programması çerçivesinde eda etildi. Destan *Qırımnıñ qırq batırı* ve *Babalar sözü* cıyıntıqlarına kirsetildi.

1988 senesi «Melodiya» şirketi qazah tilinde dombıra zilinen Hayrolla İmanğaliyevniñ icrasında "Qaraşay ve Ğazı" plastinkasını çıqardı.

## Bağlantılar

* *Абткаримов У. М.* [Ногайлинский героический эпос «Карасай-Кази» и лиро-эпос «Әділ-сұлтан»](https://bulhistphaa.enu.kz/storage/bulhist/bulhist2(127)/Abtkarimov1.pdf): историческая параллель на основе письменных источников // Вестник Евразийского национального университета имени Л. Н. Гумилева. Серия «Исторические науки. Философия. Религиоведение» : журнал. — Нур-Султан, 2019. — № 2 (127). — С. 34—46. — ISSN 2616-7255.
İsmail Gasprinskiy adına Qırımtatar kitaphanesi

**İsmail Gasprinskiy adına Qırımtatar kitaphanesi** — Aqmescitte qırımtatar kitaphanesi.

## Tarihiy malümatlar
1990 senesi sentâbrniñ 24-nde Aqmescitniñ büyükler içün Merkeziy kitaphane sistemasınıñ şübesi olaraq quruldı. 1995 senesiniñ dekabrinde mustaqil bir kitaphane olıp adını İsmail Gasprinskiy adına Cumhuriyet Qırımtatar kitaphanesi dep deñiştirildi.

## Fondlar
Kitaphaneniñ fondları 32 biñ cılttan ziyade, şu cümleden qırımtatar tilinde 9 biñ nushadan ibaret.

## İnşaat
Kitaphane binası XVI-XIX asır mimarlıq abidesi sayıla. Onıñ eñ eski qısmı, cenübiy tarafı, XVI asırda qurulğan, esas binası ise — XIX asırda. 1910 senesine qadar bu evde rüşdiye mektebi (dünyaviy mektep) bar edi.
Fayl:Библиотека_им._И._Гаспринского.JPG|alt=2013 рік|2013 senesi
Fayl:Медресе,_Симферополь,_2017_(1).jpg|alt=2017 рік|2017 senesi
Fayl:Медресе,_Симферополь,_2017_(10).jpg|alt=2017 рік|2017 senesi
Fayl:Медресе,_Симферополь,_2017_(5).jpg|alt=2017 рік|2017 senesi


## Bağlantılar
* Кримськотатарська республіканська бібліотека
Manğıt

* Manğıtlar - türk-moğol qabilesi
* Qırımdaki köyler
** Manğıt (köy)
** Can Saqal Manğıt
Körfez

**Körfez** — okean, deñiz, göl ya da başqa suv havuzı qara içine terence uzanğan, amma suv havuzınıñ esas qısmınen serbest suv almaşuvı olğan bir qısmıdır. Körfezler arasında çeşit türlüleri bar: liman körfezleri yani buhtalar, özen ağzı körfezleri, fyordlar, lagunalar ve ilâhre.

Körfezniñ gidrologik ve gidrohimik şaraitleri terkibinde olğan suv havuzınıñ şaraitlerinen aynıdır. Bazı allarda yerli iklim hususiyetleri ve qıta aqıntıları köfezlerniñ yüzü qatlamınıñ gidrologik hususiyetlerine bazı özgün hususiyetler bere bile.

Dünya okeanınıñ eñ büyük köfezleri Alâska, Bengaliya, Biskaya, Büyük Avstraliya ve Gvineya körfezleridir.

Bazı allarda gidrologik rejimine köre deñiz olğan suv havuzlarına ananeviy olaraq «körfez» adı berilgen (meselâ, Meksika körfezi, Hadson körfezi, Basra körfezi, Kaliforniya körfezi).

Bundan da ğayrı, yanardağlarnıñ suv basqan kraterleri ve atolllarnıñ lagunası, adet üzre, körfez olaraq tasnif etile.

1982 senesi BMTniñ Deñiz qanunı aqqında konventsiyasında kösterilgen halqara uquqtaki tarifke köre, «körfez yalı boyunıñ yahşı belli olğan oyuqlığı olaraq añlana, o, qarağa öyle derecede - keñligine mütenasıp çıqa. Onıñ kirişiniñ - onıñ içinde deñizge çıqmağan suvlar olğanını ve yalı boyunıñ sade egriliginden ziyade bir şeyni teşkil ete. Lâkin oyuq, eger onıñ meydanlığı yarım daireniñ meydanlığına musaviy ya da ondan büyük olmasa, bu oyuqnıñ kirişini kesken sızıq olğanda, buhta olaraq tanılmay». Yani köfeniñ suv meydanınıñ meydanlığı diametri kirişniñ keñligine musaviy olğan yarım daireniñ meydanından eksik olmamaq kerek. Eger oyuqta adalar olğanı sebebinden bir qaç kiriş olsa, ayrı kirişlerniñ keñlikleriniñ cemisi olaraq kirişniñ keñligi alına. Oyuq içindeki adalarnıñ meydanlığı suv meydanlığına qoşula. Körfezniñ meydanlığı ve kirişlerniñ keñligi alçaq aqıntı sızığınen ölçene.

## Qaydlar
Boğaz

**Boğaz** — eki qara meydanlıq arasında yerleşken ve qomşu suv havuzlarını ya da olarnıñ qısımlarını birleştirgen suv obyektidir.

## Boğazlarnıñ hususiyetleri

Boğazlar uzunlığı, eñ kiçik ve eñ büyük keñligi ve terenliginen harakterlene. Aqımnıñ yönelişi ve suratı da kösterile. Gemicilik boğazları içün uçucılar tertip etildi.

Yer yüzündeki eñ uzun boğaz Mozambik boğazı, uzunlığı 1760 km, eñ keñ ve teren — Dreyk keçiti, keñligi 950 km, глубина 5840 м.

## Boğazlarnıñ tasnifi

* Okean havuzındaki boğazlar
* Qıta boyunca boğazlar

## Qaydlar
Şaşlıq

**Şaşlıq** — asılında ğarbiy ve Orta Asiya memleketleriniñ, Kavkaznıñ yemekleri, et parçalarından (meselâ, qozu eti), şampurğa saplanğan ve mangalda, yaqqan gazda ya da elektrik mahsulatında yanğan kömürniñ sıcağında pişirile. qızdırıcı; bu alda marinadnı qullanmaq mümkün, eñ sade bademlerden (tuz, qara biber, sirke) başlap, mahsus azırlıqnı talap etmek içün mürekkep çoq komponentli terkiplerge qadar. Soñra rus tilinde «kebap» adı domuz, quş, balıq, sebzeler ve aynı şekilde azırlanğan mantarlardan yapılğan yemeklerge de tarqaldı.

## Edebiyat

* *Похлёбкин В. В.* Шашлык // Кулинарный словарь. — М.: Издательство «Э», 2015. — С. 409. — 456 с. — 4000 экз. — .
* *Похлёбкин В. В.* Национальные кухни наших народов. — М.: Лёгкая и пищевая промышленность, 1983. — С. 118. — 304 с.
* Шашлык // Товарный словарь / И. А. Пугачёв (главный редактор). — М.: Государственное издательство торговой литературы, 1961. — Т. IX. — Стб. 595—596. — 890 с.
Burma

**Sarburma**, qırımtatarlarda sadece burma ve Poloniya ve Litva tatarlarında piekaczewnik olaraq da belli, qırımtatar aşhanesinde ananeviy et pirogıdır. Qırımtatar tilinde sarmaq sözü «sarmaq», burmaq ise «burmaq» manasını añlata.

Pölşa ve Litva tatarlarında onıñ adı rusca perekatet «katit» fiilinen kelip çıqa[1]. Şimdi bu Qırımda ve Türkiyede rastkelgen lezzetli aştır (türk. etli kol böreği).

Poloniyada o tatarlarnıñ mahsus aşhanesidir ve Avropa Birliginiñ qaidelerinen qorçalanğan asıl belgisinen qorçalana. Esas mahsulatlar ananeviy olaraq qozu eti ve hamırdır. Aynı şu şey qırım ve türklerniñ daa bir pek sevgen yemeklerinde – çeburekte de qullanıla.

## Edebiat

*Алесь Белы. Наша страва. Перакачаўнік // «Наша Ніва». — 2007. — № 14.
*Наша страва: Сапраўдная беларуская кухня / Алесь Белы, Зьміцер Дядзенка, Алег Дзярновіч і інш. — Другое выданне. — Менск: І. П. Логвінаў, 2010. — 288 с. — ISBN 978-985-6901-72-3

## Qaydlar
Emin Bektöre

**Emin Bektöre** (; 1906—1995 senesi aprelniñ 15-i) — türk ve rumın folklorcı ve qırımtatar tamırlı qavmiyatçı, Türkiye ve Romaniyada qırımtatar milliy areketiniñ faali.

## İhtar
Tektonika

**Tektonika** — ( τεκτονική — qurucılıq işi, τεκταίνω — qurmaq, yasamaq) — Yer qabırğasınıñ ve onıñ altındaki kütlelerniñ qurulışını ve areketlerini ve bu areketler neticesinde peyda olğan dağ taşlarınıñ şekillerini ögrengen ilim (geologiya saası), geologik tarihını ve tektonik areketlerniñ inkişaf qanunlarını tetqiq ete.

## Dünyanıñ zemaneviy tektonik haritası

## Bağlantılar

* Tektonika // Umumiy ensiklopediya sözlük, 2006 senesi, http://slovopedia.org.ua/29/53410/21801.html
* Ukraina tektonik haritası
Qayalı dağlar

**Qayalı dağlar** () — Şimaliy Amerikanıñ ğarbiy qısmında büyük bir dağ sırası. AQŞ ve Kanadanıñ ğarbında Şimaliy Amerika Kordilyera sistemasınıñ şarqiy qısmı.

## Bağlantılar
* Життя у Скелястих горах
Cemboylıq

**Cemboylıq** — cenübiy Ukrainada tarihiy regionı. Evelleri zamanda Qırım Hanlığınıñ vilâyeti. XVIII bu yerlerge noğay orduları Qubandan Qırım hanları tarafından köçürildi. Qırım Hanlığı zapt entkenden soñ Rusiye İmperiyası noğaylarnı qıyır-çıyır etti, şunıñ neticesinde olar bu yerlerden Şimaly Kavkazğa ve Osmanlı Devletine köçmege mecbur oldılar. XVIII başlap Rusiye bu adamlardan «azat etilgen» yerlerde müstemlekecini başladı.

## Şuña daa baqıñız
* Cedisan
* Bucaq
* Dobruca
* Quban
* Taman
* Cediçkul
Dürbe

**Dürbe** — mezarlarda qurulğan bina türü. Yaqın ve Orta Şarq musulman memleketleriniñ mimarlığıñda qadimiy zamanlardan berli dürbe qurmaq ananesi bar. Adeti üzre bir medreseniñ yanında ya da mezarlıq kompleksiniñ azbarında buluna.

## Edebiyat
* Тюрбе  // Великий тлумачний словник сучасної української мови.&nbsp;— К.: Перун, 2005.
* Тюрбе  // *Тимофієнко В. І.* Архітектура і монументальне мистецтво: Терміни та поняття / Академія мистецтв України; Інститут проблем сучасного мистецтва.&nbsp;— Київ. 2002.
Geologiya

**Geologiya** ( —  yer, ve λογος  — ilim) - yerniñ sert qatlamı, onıñ qurulışı, maddiy terkibi, areketleri ve inkişaf tarihı, em de onı yaratqan esnaslarnı ögrengen ilim. 

Geologiya, faydalı maddeler ve karbonhidratlarnıñ çıqarılması, telükeli tabiat adiseleri aqqında bilgi ve olarnıñ aqibetleriniñ azlaştırılması içün müim olğan esas akademik ilimdir.

Ukrainada geologiyağa büyük isse qoşqanlar Volodımır Vernadskiy, Nıkıfor Borısâk, Volodımır Riznıçenko, Volodımır Bondarçuk, Yevgen Lazarenko ve digerleri.

## Edebiyat
* Мала гірнича енциклопедія :     у 3 т. / за ред. В. С. Білецького. —     Д. : Донбас, 2004. — Т. 1 :     А — К. — 640 с. — .
* Геологія     з основами геохімії та палеонтології: посібник для студ. хім. та біол.     спец. вищ. навч. закл. / Й. М. Свинко,     М. Я. Сивий. — Вид. 2-ге, доповн. — Тернопіль: ТНПУ     ім. В. Гнатюка, 2011. — 384 с. — 
* Геологія     і ми / І. К. Латиш, І. О. Падалка ; ред. канд.     геол. наук. А. І. Радченко. — Київ: Академперіодика,     2010. — 178 с. — 
* Геологія     України / В. Г. Бондарчук,     Інститут геологічних наук АН УРСР. — Київ: Видавництво АН УРСР,     1959. — 832 с.
* Динамічна     геологія (Загальна геологія): навчальний посібник / Володимир     Мізерський ; переклад доцента Р. Смішка. − Видання 2-е, виправлене. −     Львів: ЛНУ імені Івана Франка, 2011. − 356 с.
* Загальна     та нафтогазова геологія: навч. посібник з грифом МОН /     В. Г. Суярко та ін. — Харків: ХНУ імені В. Н. Каразіна,     2013. — 212 с.
* *М. О. Шалімов*.     Геологія з основами геоморфології: конспект лекцій — Одеса: Наука і     техніка, 2006. — 144 с.
* Основи     геології: навч. посібник / В. Г. Суярко та ін. — Полтава:     Полтавський національний технічний університет, 2012. − 151 с.
* Спеціальні     методи в геології: [навч. посіб. для студентів ВНЗ / Багрій І. Д. та     ін.] ; за заг. ред. І. Д. Багрія,     В. І. Альохіна ; Держ. ВНЗ «Донец. нац. техн. ун-т». —     Покровськ (Донец. обл.): ДонНТУ, 2017. — 215 с. : іл.,     табл. —
Yanardağ

**Yanardağ** —  yer içinden yer yüzüne lava, kül, sıcaq gazlar, suv buharı ve dağ taşlarınıñ atılması neticesinde peyda olğan geologik şekil.

Bir çoq tillerde ynardağ içün qullanılğan "vulkan" sözü Vulkano adasından kele, onıñ adı ise, qadimiy romalılarnıñ zan etkenine köre, bu adada demirci olğan Vulkan tañrısından kele.

## Diger seyyarelerde yanardağlar
Yanardağlar Küneş sistemasınıñ başqa seyyarelerinde de bar: Çolpan ve Merihte.

## Edebiyat
* Мала гірнича енциклопедія : у 3 т. / за ред. В. С. Білецького. — Д. : Донбас, 2004. — Т. 1 : А — К. — 640 с. — .
* *Кравчук П. А.* Рекорды природы. — Любешов : Эрудит, 1993. — 216 с. — .  (рос.)
* «Все про все на світі» с. 143
Nuriye Cetere

**Nuriye Cetere (Celilova)** (1921 s. qara qış ayınıñ 11, Bağçasaray — 1991 s. çiçek ayınıñ 18, Taşkent) — Qırımtatar aktrisası, oyuncı. Server Cetereniñ qadını. 

Aqmescit teatral oquv yurtunı bitirdi. Qırımtatar devlet drama teatriniñ artisti olaraq çalıştı (1925–1941).

## Edebiyat

* Джетере Нуріє Джелілівна  // Енциклопедія сучасної України.
Qırımda açlıq (1921 - 1923)

**Qırımda açlıq (1921-1923)** — Qırım Muhtar Sovet Sotsialist Cumhuriyeti ve Şimaliy Qara deñiz regionı (evelki Tavriya guberniyasınıñ topraqları) territoriyasında olğan büyük açlıq. Açlıqnıñ sebepleri İçki cenkniñ ve bolşeviklerniñ muvafaqiyetsiz iqtisadiy siyasetiniñ aqibetleri edi. Açlıqnıñ birinci alâmetleri 1921 senesiniñ ekinci yarısında peyda oldı. Mahsus organ - Açlıq çekkenlerge yardım etüv merkeziy cumhuriyet komissiyası () teşkil etildi. Açlıqqa qarşı küreş içün aşayt mallarnı üleştirüv, aş payları sistemasını işletüv, bağışlar, diniy cemaatlardan qıymetli şeylerini musadere (konfiskatsiya) etüv, balalar evleri ve aşayt noqtalarını teşkil etüv kibi çareler körüldi. Lâkin açlıqtan eñ çoq zarar körgen köylerde bu tedbirler yahşı yardım etmedi. 1922 senesiniñ yazında halqara teşkilâtlar yardım etip başladılar. Açlıq zamanında, çeşit tahminlerge köre, 100 biñge yaqın adam elâk oldı, olarnıñ çoqusı köylüler edi, milliy terkibi ceetinden ise eñ büyük qurbanlar qırımtatarlarğa tüşti (76 biñ).

## Tüpyazılar


## Edebiyat
*  
*
İrina Mahalova

**İrina Andreyevna Mahalova** () —  yaş Rusiye tarihçısı, Ekinci Cian cenkinde işbirlik yani kollaboratsionizm mevzusından mütehassıs, Aliy İqtisadiyat Mektebiniñ mezunı, tarih ocası. Talebelerniñ aytqanlarına köre, eñ yahşı AİM ocalarından biri. 2021 senesi Ekinci Cian cenki vaqtında Qırımda işbirlik mevzusında namzetlik dissertatsiyasını qorçaladı. Sözde tarihçılar (publitsist Romanko ve tilci Malgin yolbaşçılığında) farqlı olaraq, Qırımdaki işbirlikni qırımtatar degil de, regional noqta-i nazarından baqa edi. Böyleliknen, Qırımnıñ yeudiy ve Qırım çingenesi ealisini taqip etüv ve yoq etüvde Qırımda tapılğan ruslar ve ukrainlerniñ rolüni kösterdi. O, qırımtatarlar, Qırımdaki ruslar ve ukrainlernden farqlı olaraq, Holokostta iştirak etmegenlerini ve tınç sakinlerge qarşı repressiyalarda iştirak etmegenlerini qayd etti. O, partizanlarğa qarşı küreşte, partizan mahsulatlarını talamaqta ruslar ve ukrainler de iştirak eteler, degen neticege keldi.

## Bağlantılar
* Автор: Махалова Ирина Андреевна – Новости
* Научный сотрудник Международного центра Второй мировой войны и преподаватель Школы исторических наук Ирина Махалова вошла в число лучших преподавателей 2020 года
* «Принятое на каждом этапе решение было наиболее правильным» // Историк Ирина Махалова о начале академической карьеры и роли научного руководителя
Feminizm

**Feminizm** ( «qadın») — qadınlarnıñ siyasiy, cemaat medeniy ve içtimaiy musaviyligini saqlap qalmağa yönelgen bir sıra siyasiy, içtimaiy areketler, mefküreler ve nazariy paradigmalar. 
## İhtar
Manğıtlar

**Manğıtlar**, **Mañğutlar** (, ; ) - orta asırlarda yaşağan Deşt-i Qıpçaqta türk boylarınen qarışıp İslâmlaşqan bir moğol qabilesi.

Manğıtlar XIV asırnıñ ekinci yarısında Altın Ordanıñ inkişaf devrinde keniş belli oldı. Reşid ed-Dinniñ "Cami et-Tevarih" ve "Moğollarnıñ gizli yılnamesi" eserlerine köre, manğıt adlı küçük bir qabile başta büyük Kirun moğol qabile birliginiñ bir qısmı edi. Olar darlikinlernen beraber moğol halqınıñ esas qısmını teşkil ete edi. Manğıtlar Cengiz Han imperiyası yaratılğan vaqıtta türk-moğollarnıñ arbiy ve siyasiy ayatında faal iştirak ete ediler. Mañğıtlarnıñ soñraki tarihı Deşt-i Qıpçaq toprağınen bağlıdır. Moğol imperiyasınıñ memuriy bölünmesi neticesinde manğıtlar Cüçi ulusınıñ ğarbiy qısmını işğal eteler. Bu milletniñ temelini köçebe qıpçaq qabileleri teşkil eteler. XIII asırnıñ ortalarında manğıt ulusı Cüçi hannıñ torunçığı olğan emir Noğayğa keçe. Böyleliknen, musulman yazılarında rastkelgen "manğıtlar" adınen beraber rus yazılarında "noğaylar" ismi peyda ola. Neticede bu milletke noğaylar dep aytmağa başladılar. XIV asırnıñ ekinci yarısında manğıtlar Aq Ordanıñ siyasiy ayatında büyük rol oynadı. Olar şimdiki Ğarbiy Qazahistandaki Cem özeninden başlap, Edilniñ sol yalısına qadar olğan topraqlarnı işğal ettiler. Manğıtlarnıñ mırzaları Orıs hannıñ, onıñ oğlu Temir Melikniñ, soñra ise Toqtamışnıñ işançlı arqadaşları edi. O devirde manğıtlarnıñ belli bir erbabı Edige edi. XV asırnıñ birinci yarısında manğıt ulusınıñ esasında Noğay Ordası meydanğa keldi.

Noğay Ordusı zayıflaşıp, parçalanmağa başlağan soñ, manğıtlar ğarpqa ve şarqqa köçtiler. Ğarbiy Qazahistandaki noğay uruvlarınıñ esas qısmı qazahlarnıñ Kiçik Yüzü ve Orta Yüzüne qoşuldı. XVII-XIX asırlarda Buharada ve Harezmde manğıtlarnıñ rolü pek büyük edi. Manğıtlar sülâlesi Buhara emirligini 1755 senesinden 1920 senesine qadar idare ete edi. XIX asırnıñ başından alınğan malümatlarğa köre, Buharada 100 biñge yaqın manğıt, Harezmde ise 15 biñ adam yaşağan. Sahalar (yaqutlar) arasında manğıtlar degen uruv bar.
İnd

**İnd** — Cenübiy Asiyada bir özen, Tibetten aqıp, Qıtay, İndistan ve Pakistan topraqlarından keçip İnd okeanına qoşula. İnd cenübiy Asiyanıñ iqtisadiyatı içün pek müimdir. Memleketniñ avropa adı — Indistan, özenniñ farsça adından kelgen.

## Edebiyat
#
Moğol

* **[[Moñğollar]]** — Moğolistanda yaşağan bir halq.
* Ulu Moğollar — **[[Baburiyler devleti]]niñ** başqa adı. Bu devlette yaşağan türk halqı ve üküm sürgen sülâlesiniñ adı moğollar edi.
Kemane

Kemane (eski yunanca skrýpatı, italyanca violino) — yoldızlı çalğı aleti. Dört tel bar, ve olar kvinttağa (g, d1, a1, e2) uyğunlaştırıla. XVI asırnıñ ortasında peyda oldı. Keman çalğan çalğıcığa kemancı deyler. Kelinlerni yapqan ustağa kemancı deyler.

## Kelinniñ qurucılığı
Kelin eki esas qısımdan ibaret: gövde ve arqası boyunca teller uzanğan grif. Tam bir kemerniñ ölçüsi 60 sm, ağırlığı   300 — 400 gramm.

## Belli olğan kemaneciler
Belli ukrain kemane ustaları  —  T. Dağnıñ astı, V. Moçalov, Luka Maryanenko, Miroslav Puçentella ve digerleri.
Qırım çamı

**Qırım çamı** ya da **Pallas çamı** ()  — Avropa qara çamınıñ (-{Pinus nigra}-) bir alttürü, daa evel ayrı bir tür olaraq sayıla edi.

Qırım çamı Qırımda, Kavkazda, Anadoluda öse.

## Qullanıluvı
Qırım çamınıñ kevdeleri — yahşı qurucılıq malzemesi. Qırım çamı Ukraina ve Rusiye cenübinde park ve bulvarlarda dekorativ terek olaraq ve tik bayır caplarnı pekitmek içün qullanıla bile.

## Bağlantılar
* Бровко Ф. М. Щодо інтродукції Сосни Палласова (*Pinus pallasiana* D.Don) на відвальні ландшафти Придніпровської височини України// Інтродукція, селекція та захист рослин. Матеріали Другої міжнародної наукової конференції (м. Донецьк, 6—8 жовтня 2009 р.)
Çöl

**Çöl** — orta iklim quşağında tapılğan bir biom, onıñ esas hususiyetleri - ot (esasen başaqlı otlar) basqan qara topraq ve kestane tüsü topraqlarıdır.

## Peyda oluvı
Çöllerniñ peyda olmasınıñ tabiiy şartları iklim ve ayatiyat faktorlarınıñ birleşmesidir. Eñ müim biologik faktor - balaban ot aşayıcı ayvanlarnıñ çoqluğıdır, olar ösümliklerni o qadar çoq aşaylar ki, bu basqığa tek ot dayana bile.

Çöl iklimi şöyle bir dımlılıqqa saip ki, dımlılıq ot ösmesi içün yeterlik, tereklerniñ inkişafı ise yetersizdir.

Ayvanlarnıñ otlatıluvı, ormanlarnıñ kesilmesi, göllerniñ qurutıluvı çöllerniñ kenişlemesine sebep oldı.

## Çöllerniñ çeşitleri
* Kerçek çöller
* Subtropik çöller  

## Edebiyat
# *Афанасьєв Д.Я*. Рослинність УРСР: природні луки. — К.: Наукова думка, 1968. — 253 с.
# *Байрак О. М., Дудкін О. В., Коломійчук В. П., Полянська К. В.* Заповідні степи України. — Полтава: Дивосвіт, 2014. — 56 с.
# Біотопи степової зони України / Ред. академік НАН України Я. П. Дідух. — Київ–Чернівці: ДрукАРТ, 2020. — 392 с. —  (електронне видання [Архівовано 7 січня 2022 у Wayback Machine.])
Topraq

**Topraq** (onun tarafından. Grund  — topraq, temel)  — topraq litosferasınıñ üst qatlamında biotik, abiotik ve antropogen faktorlarnıñ uzun müddetli tesiri neticesinde peyda olğan tabiiy-tarihiy organik-mineral bedeni, ösümliklerniñ ösüvi ve inkişafı içün uyğun şaraitler yaratqan mahsus genetik-morfologik alâmet ve hususiyetlerge saiptir.

Üremlilik - topraqnıñ esas hususiyetidir.

Suv topraqnıñ şekillenmesinde ve bereketliliginde esas rol oynay: suv müitinde minerallarnıñ avalandırılması ve yañıdan şekillenmesi, himiyeviy reaktsiyalar, gumusnıñ şekillenmesi, topraq profilinde maddelerniñ yañıdan tarqaluvı esnasları kerçekleşe; topraqta suv topraqnıñ sıcaq balansını ve onıñ arareti rejimini büyük ölçüde belgiley, ösümliklerniñ yaşayış şaraitlerini temin ete.

Topraq ava miqdarı ve terkibi ösümlik ve mikroorganizmlerniñ inkişafı ve işlevi, himiyeviy birleşmelerniñ çezilüvi ve köçüvi, topraq esnaslarınıñ intensivligi ve yönelişine tesir ete.

Mikroorganizmler Dünya biomassasınıñ 17% teşkil ete, ve topraqlar mikroorganizmler içün eñ zengin müitlerden biridir.

Topraq ekosisteması kontekstinde mikroorganizmlerniñ esas vazifelerinden biri, üzvi maddeni parçalap, azot, fosfor ve digerleri kibi besleyici maddelerni ösümlikler tarafından qabul etile bilecek şekillerde çıqarğanları, besleyici maddeler aylanasıdır. Bu ceryan, ösümliklerniñ beslenüvini devamlı ve musaviy şekilde temin ete ve topraqnıñ bereketli olmasını temin ete.

## Edebiyat

* Біопродуктивність ґрунтів: навч. посіб. / Г. С. Іванюк ; М-во освіти і науки України, Львів. нац. ун-т ім. І. Франка. — Львів: ЛНУ ім. І. Франка, 2009. — 350 с.: іл. — Термінол. слов. — Предм. покажч. — Авт. покажч. — Додатки. — 
* Грунтознавство: навчальний посібник / Панас Р. М. — Львів: Новий світ — 2000, 2018.– 372 с.
* Ґрунтознавство: Навч. посіб./ М.Ф.Бережняк, Б.Є.Якубенко,. А.М.Чурілов, Р.В.Сендзюк. // За заг. ред. Якубенка Б. Є. — К. : Видавництво Ліра-К, 2017. — 612 с. 
* Екологічна якість ґрунту: навч. посіб. / З. Г. Гамкало; М-во освіти і науки України, Львів. нац. ун-т ім. І. Франка. — Львів: ЛНУ ім. І. Франка, 2009. — 412 с.: іл. —
Qırım ayvanatı

Qırım dağlarınıñ faunası orman tabiatına saiptir. O, 3-5 million yıl evelsi Neogeno devriniñ soñundan şekillendi. Qırımda süyeklengen ayvanlar bar: Qırım adiy ayvanı, Qırım asil ayvanı, yabanı qoyun, Kamçayan qoynı, borsuq, tilki, süyek ve digerleri. Quşlar arasında pek çoq siyrek türler bar. Ukrainada yalıñız Qırımda qara grif, aq başlı otlaq, qara başlı soyka yaşay. Sürüngenlerniñ dünyası çeşitlidir: gecon, Qırım yalıbaqışı, sıq rastkelgen ayaqsız sarıbuz, leopard şeritleri. Qırım ve qayalıkta sıq-sıq tırtıqlar körüne.

## Qırım ayvanatını tedqiq etkenler
Qırım faunasınıñ eñ belli tedqiqatçıları arasında — Petro Pallas, Aleksandr Nikolskiy, Aleksandr Brauner, İvan Puzanov ve daa bir çoqları bar.https://geografiamozil2.jimdofree.com/%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0/%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BC%D1%81%D1%8C%D0%BA%D1%96-%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8/

## Edebiyat
http://www.zooeco.com/
II Devlet Geray

**II Devlet Geray** (; 1648—1718) — Geray sülâlesinden belli bir han. 1711 senesi Prut uruşında onıñ parlaq areketleri neticesinde I Petronıñ 80 biñ süngülik Moskova ordusı, qorantası ve Petronıñ özü qırımtatarlar tarafından sarıp alındı. Petro tek satqın osmanlı Baltacı Mehmet Paşanıñ hiyaneti saesinde sarıp aluvdan qurtulmaq muvaffaq oldı. Serdarlıq istidadı ve siyaset sanatı saesinde Osmalı Devletinde eñ populâr siyasetçi oldı. Şunıñ içün osmanlı padişası onı hanlıqtan boşattı.

## İhtar


## Kitaplar
*  
*
Larişes

**La Richesse** (frenkce zenginlik)  — Qırımtatar qadimiy şeyler müzeyi, 2011 senesi iyülniñ başında Salaçıq köyünde (Bağçasaray tarihiy rayonı) Zıncırlı-medrese tarihiy kompleksinde  "Fransiya-Qırım" assotsiatsiyasınıñ prezidenti Guliver Altinniñ (2004 senesi fevralniñ 14-nde açılğan) kollektsiyası esasında quruldı.

Müzeyniñ ekspozitsiyasında (1,5 biñ eşya) dünyada XIII ⁇ XX asır Qırım ve qırımtatarlar resimleriniñ eñ büyük kollektsiyası (qırımlılarnıñ gravüraları, 1535 — 1921 seneleri Qırım manzaraları ile litografiyaları, onıñ sakinleriniñ resimleri, Qırım ve Qırımtatarlar aqqında fotomateriallar, Ekinci cian cenki devirinde), 1550 —1906 seneleri coğrafiy haritalarnıñ kollektsiyası, 1552 — 1935 seneleri raritet kitaplarınıñ kütüphanesi, XVII —XX asırnıñ başlarında qırımtatarlar yaşayışınıñ eşyaları bar.

Qırımğa qaytqanına qadar "La Richesse" müzeyi eksponatları frenk banklarından biriniñ seyflerinde saqlanıla edi.

## Menbaları

* Кримськотатарське «Багатство» повернулося додому // День, № 117-118, 8.07.2011
* В історичній столиці Криму — Бахчисараї відкрито Кримський історичний музей «La Richesse» // Сайт Меджлісу кримськотатарського народу [Архівовано 24 березня 2014 у Wayback Machine.]
Tarhan Qut yarımadası

**Tarhan Qut** — Qırım yarımadasınıñ ğarbındaki bir yarımada, cenübiy-ğarbında Tarhanqut ve Qara Murun burunları bar.

## Umumiy tasvir
Yarımadanıñ meydanlığı 1550 km². Tarhan Qut yarımadası esasen neogen kireçtaşlarından ibaret. O - 179 metr yüksekliginde, vadiy ve yılğalarnen qaplanğan bir tüzlüktir. Alçaq yerlerde tuzlu göller bar (eñ büyügi Doñuzlav gölü). Çöl ösümliklerinen qaplı.

Tarhan Qut yarımadasında qadimiy yunan meskün yerleriniñ qalımtıları bar (olardan eñ büyügi bugünki Aqmeçit qasabasınıñ kenarındaki Kalos Limen), skit mezarlıqları. Tarhan Qut burnu üzerinde Tarhan Qut farosı (mayakı) bar, o, 1816 senesi İnkerman beyaz kireçtaşından qurulğan 42 m yüksekliginde qadimiy bir fenerdir. Belli tabiat abidesi  -  Qara Acı köyüniñ yanındaki çoq sayılı qaya ve yıqıntılar ile Canğul sürülgen yalı kenarı. Yarımadada Tarhan Qut yel elektrik stantsiyası buluna.

## Menbaları
* Енциклопедія українознавства : Словникова частина : [в 11 т.] / Наукове товариство імені Шевченка ; гол. ред. проф., д-р Володимир Кубійович. — Париж — Нью-Йорк : Молоде життя, 1955—1995. — .
* Тарханкутський півострів у Великій радянській енциклопедії (рос.)
* Тарханкутський півострів на сайті Інституту географії РАН
* Книга рекордів Криму
Qızıl Qoba

**Qızıl Qoba** —  Anğara köyünden 3,5 kilometr uzaqlığında, Qızıl Qoba ayırığınıñ ortasındaki küçük qapalı derede bir qoba. Adını yanındaki Qızıl Qayadan alğan, Qızıl Qaya ise demir oksidlerinen boyalanğan qızıl, bazı yerlerde pembe kireçtaştan ibaret. Qoba Qırım dağlarınıñ Baş sırasınıñ ğarbiy yamaçındaki kireçtaşlarda suvnen yuvulıp oyulğan. M.E. VII asırdan berli belli.

Qoba 6 qatlıdır. Aşağıda yerastı Qızıl Qoba özeniniñ suvları ve onıñ tarafından şekillengen göl ve sifonlar. Qobada suvlu ve quru galereyalar, 80 metr uzunlığında, 60 metr keñliginde ve 40 metr yüksekliginde zallar bar. Bir çoq çeşit renkli taşlamalar buluna, bu cümleden stalaktitler, stalagmitler, sutunlar ve ilâhre.

## Menbaları
* Печера Кизил-Коба [Архівовано 24 Листопада 2021 у Wayback Machine.]
* Топонімічний словник Криму
* [1][*недоступне посилання з липня 2019*]

## Edebiyat
Горный Крым. Атлас туриста / ГНПП «Картографія», Укргеодезкартографія ; ред.: Д. И. Тихомиров, Д. В. Исаев, геоинформ. подгот. Е. А. Стахова. — К. : ДНВП «Картографія», 2010. — 112 с.
Gülbün-i hanan yahut Qırım tarihı

**Gülbün-i hanan yahut Qırım tarihı**  () — Halim Geray sultannıñ yazğan Qırım hanlığı ve ükümdarlarınıñ tarih kitabı. Kitap klassik osmanlı tilinde yazılğan ve 1811 senesi İstanbulda neşir etildi. Eserde qırq dört Qırım hanı aqqında malümat berilgen.

## İçindekiler
Kitapnıñ müellifi Halim Geray - Şehbaz Geraynıñ oğlu, Arslan Geray hannıñ torunı. Halim Geray Hansarayda terbiyelendi, anda tasil aldı ve şiiriyet qabiliyetine saip oldı. Onıñ içün, öz soy tarihını öz ağızından bilip, 44 Qırım hanınıñ ayatı ve muvafaqiyetlerini tafsilâtlıca beyan etti.

## Neşirler
Eserniñ ilk neşri müellifi daa sağ olğanda, 1811 senesi İstanbulda basılğan edi. 1806-1812 Rus-Osmanlı cenki vaqtında basılğanı ve müellifniñ özü şu cenkte iştirak etkeni içün kitap o zaman aktual edi.

1909 senesi Ablâkim İlmiy kitapnı adiy halqqa añlaşılmağan klassik osmanlıcadan yañı osmanlıcağa çevirip yañıdan neşir etti.

## Menbaları
«Halim Giray, Gülbün-ü Hânân (Kırım Hanları Tarihi)», Yayına Haz. Alper Başer-Alper Günaydın, İstanbul Üniversitesi, Avrasya Enstitüsü Yayınları, İstanbul, 2013, 16 x 24 cm., V+121+59 s. tıpkı basım sayfa, Türkçe, Karton kapak. . стор. («Gülbün-ü Hânân» турецькою мовою із біографією, аналізом творчості та роз'ясненнями (тур.));

## Bağlantılar
* http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Krym/XV/Rozovyj_kust_chanov/index.phtml?id=12918
Vladimir Nazlımov

**Vladimir Aliver oğlu Nazlımov** — qırımtatar şuralar ve amerikalı sportçusı, qılıççı. Üç defa Olimpik çempionı. Onıñ torunı 2024 s. Olimpik oyunlarda iştirak etti. Nazlımovnıñ ana ve baba Gurzuftan Dağıstanğa köçtiler, şunıñ içün o Mahaçqalada doğdı.

## İhtar
Kamyanıy Brid (Horoşiv rayonı)

**Kamyanıy Brid** () - Ukrainanıñ Jıtomır vilâyetinde Horoşiv rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 198 kişi.
Adaviye Efendiyeva

**Adaviye Efendiyeva** (1879, Kezlev — 1944, Samarqand şeeri yanında, Özbekistan) — qırımtatar ressam-ornamentalist.&nbsp;&nbsp;

## Biografiya
Adaviye Efendiyeva 1879 senesi Kezlev şeerinde (şimdi – Qırım Muhtar Cumhuriyeti) doğdı. Qartana onı bediiy nağışını ve toqumacılıqnı ögretti. &nbsp;1928 senesinden başlap Kezlev müzeyiniñ milliy nağışınıñ tögereginıñ başı edi, ise 1930 senesinden başlap artel işçisi olıp çalışa, ve soñra «Eski Örnek» artelinde nağışçılıq boyunca instruktor olaraq. 1937 senesine qadar o 500-den ziyade ornamentlar yarattı. 1944 senesi sürgünlik yolunda, Özbekistannıñ Samarqand şeeri yanında vefat ete. Reabilitatsiya etildi.
## Yaratıcılıq
1935 senesinden başlap Adaviye ressamlıq sergilerinde iştirak ete.
Fayl:Adaviye_Efendiyeva_02.JPG|alt=Композиція (червень 1943)|Kompozitsiya (kiraz ayı 1943) 
Fayl:Adaviye_Efendiyeva_03.JPG|alt=Вирізка (травень 1943)|Çıqarılğan qısım (quralay 1943) 


## İhtar
Örenköy (Çerkeş)

**Örenköy** — Türkiyeniñ Çankır vilâyetindeki Çerkeş ilçesinde bir köy.Köyde Qırımtatarları yaşamaqtadır 

## Tarih
Köyniñ eski adı 1836 senesi yazılarında "Mirza" olaraq, 1919 senesi yazılarında ise "Örençik" dep yazılğan edi.&nbsp;&nbsp;

Köy Çankır şeer merkezinden 130 km ve Çerkeş şeer merkezinden 5 km uzaqlığındadır. Köy Çerkeşniñ cenüp-ğarbında olıp bir köy yolunen doğrudan-doğru ilçe merkezine bağlıdır.

## Eali

## Menba
Nişanyan, Sevan. "İndeks-Anatolik: Türkiyedeki qasabalarnıñ inventarizatsiyası". nisanyanmap.com. 2022 senesi iyülniñ 17-de asıl nushadan arhivlendi. Kiriş vaqtı: 2022 senesi iyün 15.
"Erenköy köyü". Yerli ağ.org.tr. 2015 senesi iyün 7 künü asıl nushadan arhivlendi. Kiriş vaqtı: 2022 senesi iyün 15.

"Gugl haritalarınıñ tafsilâtları". Gugl haritaları. 2022 senesi iyülniñ 17-de asıl nushadan arhivlendi. Kiriş vaqtı: 2024 senesi yanvar 4.

## Tışqı bağlantılar
Orenköy, Çerkeş içün kosmosdan resimler içün saytlar: Google, Yahoo, Microsoft
Qbaаdi cenkinde

**Qbaаdi cenkinde** XIX asırnıñ ortasında olıp keçti, âni 1864 senesi. Soñra imperator II Aleksandr Kavkaz dağlarında âşağan halqlarğa qarşı cenk başladı . Rusie imperiâsı musulman éalisine qarşı pek çoq kazaklarnı qullandı. bu cenk bir asırdan ziâde qanlı cenkniñ finalı édi. 250 biñinci orduğa II Aleksandr padişanıñ qardaşı olğan Mihail knâzʹ başlıqlıq éte édi. Ve kavkazlılarnıñ tek 20 biñ adamı bar édi, olarnıñ arasında pek çoq qadınlar, balalar ve qartlar bar édi. Ruslar şeérge patlap kirip, ér birini oldûrdiler.

## İhtar
PlayStation

**PlayStation** (Japonca: *プレイステーション* - *Pureisutēshon*; resmiy olaraq **PS** şeklinde kısaltılır), Sony Computer Entertainment tarafından geliştirilen video oyun konsolu serisi markası. İlk olarak 3 Aralık 1994 tarihinde, Japonya'da tanıtılan marka kapsamında beşinci, altıncı ve yedinci nesil video oyun konsolları üretildi. Günümüzde PlayStation markası altında beş ev konsolu, iki taşınabilir konsol, bir media merkeziy, çevrimiçi servis, telefon ile birlikte çeşitli oyun kumandası ve dergiler bulunmaktadır.

Serinin ilk konsolu olan ve 1994'te piyasaya sürülen PlayStation, satışa sunulduğu tarihten yaqlaşıq 9 yıl 6 aylıa süre sonrasına qadar dünya çapında 100 milyonun üstünde sattı ve bu başarıyı elde eden ilk video oyunu konsolu oldu. Ardılı niteliğinde olan ve ilk olarak 2000'de satışa sunulan PlayStation 2, 31 Ocak 2011 itibarıyla sattığı 150 milyonun üzerindeki ürünle en çok satılan video oyunu konsolu oldu. Serinin üçüncü ev konsolu olan PlayStation 3 ise 29 Mart 2011 tarihi itibarıyla dünya genelinde 50 milyonun üzerinde bir satış rakamı elde etti. PlayStation 4 ise 20 Şubat 2013 tarihinde tanıtılmış, 2021 Nisan ayı itibarıyla 116 milyon satış rakamına ulaşmıştır. Firma, 2020 yılında da yeni nesil oyuncu konsolu PlayStation 5'i piyasaya sürmüştür. 2004'ün sonunda çıkarılan ve 2011'in üçüncü çeyreği itibarıyla yaklaşık 58,9 milyon ünite satan PlayStation Portable, serinin ilk taşınabilir oyun konsolu oldu. PlayStation Portable'ın ardılı olan PlayStation Vita'nın ise 2012'nin ilk çeyreğinde satışa sunulmuştur.

Öte yandan PlayStation markası altında PSX isimli PlayStation ve PlayStation 2 entegreli dijital video kaydedicisi yayınlandı. Fakat yüksek fiyatı sebebiyle kısa ömürlü oldu ve Japonya dışında satışa sunulmadı. 2010'da üretilen PlayStation 2 entegreli Sony Bravia televizyon ise yine sadece Japonya'da piyasaya sürüldü. Serinin ana oyun kumandası ise DualShock adı altında üretildi ve 28 Haziran 2008 itibarıyla 28 milyonun üzerinde satıldı.

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

* PlayStation resmî sitesi (Japonya)  
* PlayStation resmî sitesi (Kuzey Amerika)  
* PlayStation resmî sitesi (Birleşik Krallık)  
* PlayStation resmî sitesi (Avrupa)   
* PlayStation resmî sitesi (Kanada)
Dünyanı Sarsqan On Kün

Dünyanı sarsıtqan on kün (1919)

## Neşirler

* Dynjanь sarsqan on kyn / Dçon Rid; [Myterçimi: Arıf Hakım]. — Aqmesçıd: Qrьm devlet neşrıjatь, 1929. — 48 s.
Lıman süpürgisi

**Lıman süpürgisi** — Harkov vilâyetiniñ Lıman köyünde yapılğan yerli süpürginiñ bir çeşitidir. Süpürgi Harkov vilâyetiniñ maddiy olmağan medeniy mirasıdır ve er künlük ömürde temizlev aletleri olaraq qullanıla. Onı, adet üzre, sorğudan yapalar ve maşinalar yardımınen yapalar.

## Tarih
Lıman süpürgileri aqqında çoq efsaneler bar: olardan eñ çoq rastkelgeni XIX asırnıñ rus-türk cenklerinden birinden soñ Lıman sakini Kindrat Tışçenko öz yanında sorgo çeşitinden boğday ketirgen (yerli halqnıñ aytqanına köre, türk tarısı) esirlikten ) ve olarnıñ nasıl etip süpürge örgenlerini kördi. Bundan soñ yerli sakinler şu boğdaynen topraqnı işletmege başlaylar, soñra olardan süpürgi orıp, örmege, soñra mal olaraq satmağa başlaylar. Soñra Lıman «süpürgilerniñ paytahtı» oldı ve şimdiki vaqıtta süpürgiler Harkov vilâyetiniñ maddiy olmağan medeniy mirasıdır.

## Yapıluv
Sorgo urluqları mayıs ayında saçıla. Yaş ösümlikler ösyeler, çuqurda on bir ösümlik qaldıra: eger saçma sıq olsa, panik ince olacaq, boğdaynıñ miqdarı ise az olacaq. Sentâbr ayında ösümliklerni qırqalar, saplarını qısqartalar ve uyğun aletler yardımınen artıq yapraqlarnı çıqaralar. Saplar qurutıla, nevbetteki saçma içün boğday temizlene. İşlengen soñ saplar biri-birine yapıştırıla ve yipler ya da plastik yiplernen bağlana. Örmek «maşina» yardımınen keçe. Adet üzre, süpürgiler satıla, amma yerli halq olarnı öz ihtiyacları içün de yapa.

## Qullanuv
Lıman süpürgisi Lıman ve Zmiiv vilâyetiniñ ayrıca markasına çevirildi. Bu aletni şereflemege süpürgi aqqında yırlar yırlağan yerli «Kalınonka» folklor taqımı yardım etti. Harkov vilâyetinde olıp keçken çeşit medeniy tedbirlerde qullanıla. Körüşüv master-klassları içün mahsus «bayram maşinası» yapıldı. Onıñ aqqında tasil ve medeniyet nazirliginde dokladlar yazıla edi ve Harkov vilâyetinden tış tedbirlerge ketirile edi. İşte, yayılğanı sebebinden liman süpürgileri Harkov vilâyetinde meşur oldılar.

## Qaydlar

## Menbalar

* https://www.cultura.kh.ua/uk/intangible-cultural-heritage/elements/elements-of-kharkiv-region/4409-vjazannja-vinikiv-na-slobozhanschini 
* https://kharkivoda.gov.ua/news/72553
* https://suspilne.media/181986-lavanda-pid-cuguevom-viniki-u-limani-novij-vipusk-umandruvali-za-harkovom/
* https://www.ukrainer.net/spivy-slobozhanshchyny/
* https://gromada.group/news/news/26223-vipusknicya-zi-slobozhanskoyi-gromadi-peremozhnicya-finalnogo-etapu-man
* https://www.cultura.kh.ua/uk/intangible-cultural-heritage/elements/elements-of-kharkiv-region?start=10
Hüseyin vahidi

**Hüseyn Vahidi** (az: Hüseyn Vahidi حسین واحدی ; 1981 30 Ekim, Urmiya, İran) yazıcısı, gazeteci. 

## Kitapları

* Sevgi yolcuları (سئوگی یولچولاری), (öyküler derlemesi), Yaz Yayınevi, Urmiye, 2012
* Yabancı (Albert Camus romanı) (یابانچی), Albert Camusun Yabancı romanının Yabançi adıyla çevirisi) (Azerbaycan Türkçesi), Buta yayınevi, Urmiye, 2016
* Beyaz Geceler (بیاض گئجه&zwnj;لر), Fyodor Dostoyevskinin romanını, Kiril alfabesi, Arap alfabesine çevirmesi. Buta yayınevi, Urmiye, 2017
* Bizim hikâyele (بيزيم حكايه لر) (Hikayeler Antolojisi, Azerbaycan Türkçesi), Ahtar yayınevi, Tebriz, 2023

## Bağlantılar
Zeri hanım

**Zeri Hanım Avşar** (azer. زری خانیم افشار Zəri Xanım) — Urmiye kökenli olarak, 1918 1999-cu yılında Cilovluk soykırımında Hoy şehrinde, gösterdiyi korkmazlıklar sayesinde tolum tarafından sevilen Azerbaycan kadın halk kahramanıdır.

## Baş veren hadiseler
**Cilovluk Soykırımı** - Mart ayında 1918 binlerce Azerbaycan Türkü, özellikle Urmiya, Khoy ve Salmas'ın, şehirlerinde yaşayan insanlar Ermeniler ve jilovlar/jiloslar (Aysors) tarafından katledildi.

Bu katliamda 200-500 bin Şii-Müslüman Azerbaycanlı'nın öldürüldüğü iddia ediliyor. Bu oran'da yaşayanların yaklaşık yüzde 15'i kadardı.

Dizgin kelimesi Cilo kelimesinden gelir. Cilo, modern Türkiye'nin Hakkari ili topraklarında, Van Gölü'nin güneyinde yer alan bir idari birimdir. Çoğunlukla Aysorlar ve bazı Kürtler buraya yerleşti. Birinci Dünya Savaşı'nin başlamasından sonra Aysorlar, Rus İmparatorluğu ile ittifaka girdiler ve bu nedenle Osmanlı İmparatorluğu tarafından bölgeden sürgün edildiler. Bundan sonra Aysorların büyük bir kısmı İran'a, özellikle de İran Azerbaycan'ına kaçtı. Onları takip eden Osmanlı İmparatorluğu ve onunla müttefik olan Kürt aşiretleri İran Azerbaycan'nin batısına girdiler.

Bu olaylar sırasında Aysors, Ermenilerle ittifak kurarak başta Azerbaycan Türkleri olmak üzere Rusya, İngiltere ve Fransa'dan destek aldılar. Nowiki'ye karşı organize katliamlar.

Bu soykırımda, erkekler savaş alanından kaçmasınlar diye **Zari Hanim** başörtüsünü indirerek bu işe engel olur ve kendisi de tüfekle savaşarak Hoy şehrini hainlerin elinden korur. Jilov Ermenileri.

## Kaynaklar
Rudnâ-Fasova

**Rudnâ-Fasova** () — Ukrainanıñ Jıtomır vilâyetinde Horoşiv rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 74 kişi.
GLAM

**Ğlam** (hangul, 글램; GLAM olaraq tercime etilgen ), Big Hit Music ve Source Music tarafından teşkil etilgen Cenübiy Koreyanıñ qadın gruppası edi. Gruppa beş azadan ibaret edi: Zinni, Trinity, Jiyeon, Dahee ve Miso. Glam 2015 senesi ayırıldı.
Dekabr 25

**25. [[dekabr]]** ya da *[[Aralıq ayı]]nıñ 25. künü* — grigorian taqvimge köre seneniñ 359. (uzun yıllarda - 360.) künü. Yılnıñ soñuna qadar 6 kün qalmaqta. 

## Bayram ve hatıra künleri

## Vaqialar

## Doğumlar

* 1926 — Edem Nalbandov, qırımtatar bestekâr ve çalğıcısı.

## Ölümler

* 1970 — Naum Trahtenberg, rus kino rejissörı.
* 1977 — Çarli Çaplin, Büyük Britaniya'niñ aktör.

## İzaatlar


## Bağlantılar

## Bularnı da baqıp çıqıñız
Dekabr 27

**Dekabr 27** ya da *[[Aralıq ayı]]nıñ 27.cı künü* — grigorian taqvimge köre seneniñ 361. (uzun yıllarda — 362.) künü. Yılnıñ soñuna qadar 4 kün qalmaqta. 

## Bayram ve hatıra künleri

## Vaqialar

## Doğumlar

* 1885 — Aleksandr Volkov, rus kino rejissörı.
* 1899 — Yevgeniy Çervâkov, rus kino rejissörı.
* 1901 — Marlen Ditrih, alman aktrisası ve yırcısı.
* 1909 — Yevgeniy Andrikanis, rus kino rejissörı.
* 1917 — Fazıl Ametov, qırımtatarlarnıñ Vatanğa qaytuv oğrundaki milliy areket iştirakçileriniñ biri, metsenat.

## Ölümler

* 1974 — Nina Agacanova-Şutko, rus kino rejissörı.

## İzaatlar


## Bağlantılar

## Bularnı da baqıp çıqıñız