open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Qırım (şiir)

**Qırım** — qırımtatar ulu mütefikkiri İsmail Gasprinskiyniñ yazğan bir şiiri.

## Şiirniñ metni
Buña “Yeşil ada” derler, yüce maali Çatır Dağ,
Bunıñ bir tarafı çöldir, bir tarafı bağça-bağ.
Kelir suvlar yaylalardan, ne güzeldir boyları,
Altın aşlıq tarlaları, qozuları qoyları.
 
Öter quşlar saba-aqşam, olur yazda gülistan,
Er ne taraf göz ederseñ altın aşlıq, bağ-bostan
Pek güzeldir ab-avası, yay ve cay, cay ve yay,
Şeerlerniñ eskileri – Qarasuv, Bağçasaray.
 
Dop-dolu edi halqımızla Yeşil ada bir zaman,
Az degildi yurtumızda Manla-Batır, qaraman.
Zeval keldi, yurt bozuldı, qaç ve köç aldav ile,
Gitti halqlar, keldi yadlar başqa al ve dil ile.
 
Unutmañız çocuqlarım, Qırım siziñ vatandır,
Saip oluñız bu vatana çalışıp edep ile.
Buña “Yeşil ada” derler, yüce maali Çatır Dağ,
Bunıñ bir tarafı çöldir, bir tarafı bağça-bağ.
:::::*İsmail Mustafa oğlu Gasprinskiy*
## Menbalar

# İsmail Gasprinskiy "Qırım" — Türkşınas, yazıcı, cemaat erbabı, naşır, oca, islâhatçı, maarifçi.  Bütün Türk ve musulman dünyası oña ocalarnıñ Ocası dey edi. O, bizim iftiharımız, merhametsiz dünyada merhametlik tantanasınıñ remzidir.   Gasprinskiy nasıl faaliyet yapmasın, taliyi angi ülkelerde onı  atmasın, angi ğayelerni ömürge keçirmesin, er şey onıñ içün Qırımnen başlanıp Qırım ile biter edi.  Qırımnı o, Yeşil ada, dep añdı.  Onıñ tuvğan toprağına ve halqına sevgisi asırlar aşa sönmedi.  O, bugün de bizge öyle hitap ete ki, sanki bundan 100 yıl evel "Qırım" şiirini yazğan İsmail Ocamız aramızda yaşamaqta.
# Исмаил Гаспринский, «Крым» — Liliya Bucurova rusça oqıy.
Qırımtatar sürgünlik yırları

**Qırımtatar sürgünlik yırları** ― sürgünlikte peyda olğan yırlar. Esasen sürgünlik yırları vatan Qırım asretligini añlata.

## Yırlarnıñ cedveli
* Ey, güzel Qırım
* Bizim taraf
* Suvuqsuvda
Qırımtatar milliy urbası

**Qırımtatar milliy urbası** — Qırımtatarları halq taqımıdır. &nbsp;Onıñ içinde tabiiy bez, el tikme, çeşit dekoratsiya ve ince mücevher işleri bar. Qırımtatarlarnıñ kostüminiñ müim bir hususiyeti - etraf ile harmoniyadır.

## Qadın kostyumı
Qırımtatar qadınlarınıñ kostyumı bayram ve ev (er kün) terkibine bölünmekte. Nişanlı ya da merasim kostüminde, parça, yırtıcı ve oksamit kibi paxtalar ola. Böyle kostüm adetince qol ve göğüs üzerinde tikme ile süslenir, küçük eşyalar ya da inciler qullanıla. Qadınlarnıñ er künki kostümleri adetince ucuz parçalardan yapılğan keñ-küreklik ve halat taqımlarından ibaret edi. Ev kostyumı küçük resimler ile süniledi. Kıyafetniñ üstünde paltarlar kiygen ediler. Başına beyaz bir saç, bazen de bir süslü bir bezege bağlanırdılar. Ellerniñ quçaqları qolları tikilgen ⁇ elk'apik manjetlernen gizlenilgen edi. Kıyafet astında bir şerke ve pantolon kiyindi.

Qırımtatar qadınlarınıñ başqa bir müim qısm qısm qısmı - yüzeq qurtası "saltа markа". Bu paltonun qolları yelpazadan biraz aşağı. Onıñ üstünde "shal" sıcaq yünlük qoruğu taşıy ediler

## Baş kiyimler
Qırımtatarlarnıñ eñ müim urbalarından biri, geometrik yaraştırılğan  "marama"  şalıdır. Çatırlar ağ ya da tereknen sızılğan edi. Maramnı evli qadınlar ya da yaş qadınlar taşıy edi. Genç qızlarnıñ başları  "firlanta"  ya da  "şerbentti"  şal ile örtülgen edi. Çulnıñ kenarlarında ince iplikten tikilgen örme bar edi. Ornament tek tekrarlanğan elementten ya da B şekilli kompozitsiyadan ibaret edi.

Qırımtatar qadınlarnıñ baş kiyimleri "fes" şeklinde şekil alğanda, bütünletilgen konusnıñ alt qısmını teşkil ete.  Bu, tikme ve para ile bezilgen küçük şapka.  Yüzniñ boyu qadın qolınıñ dört parmağı olmalı, başında yahşı tutmalı.  Fes balalıqtan berli taşıdı.

## Ayaqqabılar
Qırımtatarlarnıñ ağaç sandalları "nalin" adlana ediler, olar yapon getasına oşağan ediler. Nalinilar tualetke, yuvma ve çölge çıqmaq içün kiyimler kiygen ediler. Çöllerde yüksek ağaç platforması bar edi. Qadınlarnıñ soyunması da yımşaq terinden yüzleri bozulğan ayaqqabılar ya da yımşatılğan sabınoñ çuvalları ile ibaret edi

## Belge
Qırımtatar qadınlarınıñ bir müim hususiyeti "k'uшак'" kemeridir. O, belli bir simvolik manasını taşıy, qıznıñ içtimaiy statusını köstere. Belge bezetmek içün mücevherler çalışa; pleyka, em tam bir filigran, em de metaldan yapılğan karbon ola bile. Belniñ merkeziy qısmı qovulğa qoyulmalı. Başqa bir aksesuar - göñül, V-keşelüklük ya da Gerdanlik. Bu, bir qaç sırağa qoyulğan paralardan ya da bir incirnen şekillendirilgen bir ağdan ibaret.

## Notlar
*Кадырова А. Я.* Синтез традиций и современности в крымскотатарском костюме  // Таврический научный обозреватель. 2016
Gidrogen

**Gidrogen** (**-{H}-**) ( telâffuzı *idrogono* – "suv azırlağan", "suvnı yapqan") — Mendeleyevniñ himiyaviy elementlerniñ devriy sistemasında 1-inci elementtir. Nisbiy şaraitte tüssüz, qoqusız, ğayrımetal, dadsız, qolay yanğan, avadan 14,5 kere yengil, suvda qıyın irigen ve -{H2}- molekulalarından ibaret gazdır. 1.00794 g/mol-ge beraber olğan atom kütlesinen bütün elementlerden eñ yengil elementtir.
Turbiv qasaba cemaatı

**Turbiv qasaba cemaatı** () - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Vinnıtsâ rayonında bir cemaatı.

## Meskün yerleri
**[[Qasaba]]lar:**
* Mala Bila
* Turbiv

**[[Köy]]ler:**
* Bila
* Brıtske
* Vahnivka
* Jurava
* Kobılnâ
* Kozıntsi
* Konüşivka
* Kosakivka
* Kostântınivka
* Kohanivka
* Nova Prıluka
* Nove
* Penkivka
* Petrivka
* Prıborivka
* Sıvakivtsi
* Sobolivka
* Stara Prıluka
* Çuprınivka
* Şenderivka

## İhtar
Lıpovets şeer cemaatı

**Lıpovets şeer cemaatı** () - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Vinnıtsâ rayonında bir cemaatı.

## Meskün yerleri
**[[Şeer]]:**
* Lıpovets

**[[Qasaba]]lar:**
* Ksaverivka
* Lıpovets
* Pılıpenkove
* Pidlisne
* Yasenetske

**[[Köy]]ler:**
* Berestivka
* Bilozerivka
* Bogdanivka
* Gannivka
* Gordiyivka
* Horoşa
* İvankı
* Korolivka
* Lozuvata
* Lukaşivka
* Napadivka
* Nartsızivka
* Oçıtkiv
* Oleksandrivka
* Pisoçın
* Popivka
* Rosoşa
* Skıtka
* Slavna
* Strutınka
* Şçaslıva
* Teklınivka
* Troşça
* Ulânivka
* Verbivka
* Vernânka
* Vikentiyivka
* Viytivtsi
* Yasenkı
* Zoziv
* Zozivka

## İhtar
İllintsi şeer cemaatı

**İllintsi şeer cemaatı** () - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Vinnıtsâ rayonında bir cemaatı.

## Meskün yerleri
**[[Şeer]]:**
* İllintsi

**[[Qasaba]]lar:**
* Çervone
* Hmelöve

**[[Köy]]ler:**
* Babın
* Borısivka
* Dankivka
* Daşiv
* Hrinivka
* İllinetske
* Jadanı
* Jornışçe
* Kabatnâ
* Kantelına
* Krasnenke
* Lısa Gora
* Lugova
* Nemenka
* Parhomivka
* Pariyivka
* Pavlivka
* Raykı
* Romanovo-Hutir
* Slobidka
* Soroka
* Şevçenkove
* Tâgun
* Ulanivka
* Vasılivka
* Volodımırivka
* Vyazovıtsâ
* Yakubivka

## İhtar
Camolidin Abducaparov

**Camolidin Abducaparov** (; 1964 s. kiçik ay 28, Taşkent ş. doğ.) — şuralar ve Özbekistan ihtisasiy şosse ayaqmaşna qoşucısı. Sprinter. Etnik qırımtatardır. Rusiyeniñ itibarlı sport ustası (2007).

## Dünya reytingi

## Bağlantılar
*
Tamır Amerikalıları

**Tamır Amerikalıları**, **Amerika yerlileri** ve ya **Amerindler** (), eskirgen ad — *Qızılterililer* () ― halq ve qabileler gruppasınıñ umumiy adı. Avropalı müstemlekeciliginden evel Amerikalarda yaşağan Amerikanıñ tamır halqı. XV asırda başlanğan Hristian Avropanıñ Amerikalarğa basqınından soñ millionlarnen Amerika yerlileri dünya tarihında eñ büyük genotsid neticesinde öldi ve öldürildiler.

## İhtar
Bağçasaray (şiir)

**Bağçasaray** —  qırımtatar şairi Amdi Giraybaynıñ yazğan bir şiiri.

## Şiirniñ metni

*Bağçasaraylı Ayşe totayğa*

Bağçasaray, Hansaray, dertli saray,
Küneş aqşam süzülip qavuşqanda,
Mezarından baş tiklep Geray qaray,
Kün saqlanıp, ay tuvıp avuşqanda.

Bağçasaray degende közlerime,
Cılay turğan bir öksüz qız körüne.
Qulaq sal, ey, tuvğanım, sözlerime,
Hansaraynıñ köz taşla bir törüne.

Kâbesidir tatarnıñ Bağçasaray,
Bugün halqnıñ közünde hor bolsa da,
Tatar kene qıbla dep oña qaray,
Bağçasaray bağında gül solsa da.

Bağçasaray deseler köz torlana,
Göñlüm coşa, muğayıp qalbim cılay,
İçke aqa közyaşlar, can horlana.
Bağçasaray, yıqıldıñ niçün bulay?

Medresesi, mektebi, çardaqları,
Birer tenbel yuvası – qave bolğan,
Öz toprağı, çay içken bardaqları,
Qavelerge tatarlar qoyday tolğan.

Bağçasaray, yuqlama, baar keldi,
Küneş tuvdı, dünyanı yarıqlattı.
Kesertkiler, yılanlar talıp öldi,
Seniñ sabrıñ duşmannı ayıqlattı.

Bağçasaray, bağçalar, bağçası bol,
Bülbülleriñ сırlasın, cırlasınlar.
Sen tatarnıñ öz küçü aqçası bol,
Çeçekleriñ Qırımnı sırlasınlar.


## Menbalar
# Amdi Giraybaynıñ şeerleri
# Багъчасарай Амди Гирайбай — Elmar bey Ablayevniñ oquvı
Seyit-Settar Cami

**Seyit-Settar Cami** — Aqmescitniñ Eski şeerinde bir cami, adresi — Klara Tsetkin soqağı, 34. Bu yerde ilk cami 1850 senesi qurulıp 2014-16 seneleri yıqtırıldı ve yerinde yap-yañı cami quruldı. 

Cami kompleksinde dua zalı, medrese ve idare binası bar.

## Galereya

Fayl:Старый_город,_Симферополь_(2020)_30.jpg
Fayl:Старый_город,_Симферополь_(2020)_45.jpg
Fayl:2022._Сейит-Сеттар_Кулиеси_DSC_2046.jpg
Fayl:Старый_город,_Симферополь_(2020)_34.jpg


## İhtar
Cadılar Bayramı

**Cadılar Bayramı** ya da **Hellovin** (), er yıl oktâbrniñ 31-nde bayram etile, evelden pagan ve soñra hristian tamırları olsa da bugün dünyaviy bayram oldı. Bu bayram balalarnıñ qorqunç kostümler kiyip, evden-evge barıp, şeker (bonbon, tatlı) ve para toplağanı bir bayramdır. Başqa Cadılar Bayramında tapılğan adetler, maskalı balolar,  qabaqqa yüz oyma, qorqu filmleri baqmaq ve qorqunç olğanına inanılğan evlerge ziyaretler ola bile.

Cadılar bayramı esasen Şimaliy Amerika ve Britaniya adalarında qayd etile. Bu regionlarda pek büyük ve şerefli bir festival olğan Cadılar Bayramı, Amerika medeniyetiniñ tesiri ile Avropa ve Okeaniyadaki diger Ğarbiy memleketlernen beraber, Yaponiya, Filippinler ve Latin Amerika da tarqalmaqta.

## İhtar
Orativ qasaba cemaatı

**Orativ qasaba cemaatı** () - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Vinnıtsâ rayonında bir cemaatı.

## Meskün yerleri
**[[Qasaba]]lar:**
* Çagivske
* Orativ
* Ozerne
* Stepove

**[[Köy]]ler:**
* Balabanivka
* Bartoşivka
* Berezivka
* Bogdanivka
* Bugayivka
* Çagiv
* Çernâvka
* Çovnovıtsâ
* Dibrovıntsi
* Divoçına
* Frontivka
* Gannivka
* Gonoratka
* Jıvotivka
* Kalenivka
* Kamyanogirka
* Kojanka
* Koşlanı
* Lineççına
* Lopatınka
* Lülıntsi
* Mala Rostivka
* Medivka
* Mervın
* Novojıvotiv
* Orativ
* Orativka
* Osıçna
* Pidvısoke
* Prıberejne
* Rojıçna
* Sabarivka
* Sınarna
* Skala
* Skıbın
* Skomoroşkı
* Sologubivka
* Strıjakiv
* Stupkı
* Tarasivka (Lopatınka)
* Tarasivka (Pidvısoke)
* Ugarove
* Velıka Rostivka
* Verbivka
* Yablunovıtsâ
* Yakımivka
* Yuşkivtsi
* Zakrınıççâ
* Zaruddâ

## İhtar
Pogrebışçe şeer cemaatı

**Pogrebışçe şeer cemaatı** () - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Vinnıtsâ rayonında bir cemaatı.

## Meskün yerleri
**[[Şeer]]:**
* Pogrebışçe

**[[Qasaba]]lar:**
* Grıgorivka
* Filütka
* Pogrebışçe Druge
* Pogrebışçe Perşe

**[[Köy]]ler:**
* Adamivka
* Andruşivka
* Babıntsi
* Bıstrık
* Bilaşkı
* Borşçagivka
* Buhnı
* Bulayi
* Burkivtsi
* Çeremoşne
* Dovgalivka
* Dovjok
* Dzünkiv
* Gopçıtsâ
* İvankı
* Krupoderıntsi
* Kuleşiv
* Kuryantsi
* Levkivka
* Lişçıntsi
* Malınkı
* Monçın
* Morozivka
* Nadrossâ
* Novofastiv
* Obozivka
* Oçeretnâ
* Ordıntsi
* Ozerna
* Pariyivka
* Pavlivka
* Pedosı
* Plıskiv
* Popivtsi
* Rozkopane
* Sarajıntsi
* Skıbıntsi
* Smarjıntsi
* Snijna
* Sopın
* Sosnivka
* Spıçıntsi
* Şırmivka
* Stanılivka
* Starostıntsi
* Stepankı
* Svıtıntsi
* Talalayi
* Travneve
* Vasılkivtsi
* Veselivka
* Vışnivka
* Yunaşkı
* Zadorojne
* Zbarjivka

## İhtar
Cağa Quşçu Camisi

**Cağa Quşçu Camisi** — Qırımnıñ Kezlev rayonındaki Cağa Quşçı köyünde bir cami.

## Tarih
Cağa Quşçu camisi köyniñ ilk yıllarından cemaat ayatınıñ merkezi edi, ve o, 1944 senesi qırımtatar sürgünliginden soñ sovet akimiyeti tarafından yoq etildi.

2012 senesi oktâbrniñ 22-nde yañı caminiñ temeli qoyuldı. Qurulışnı Qırım musulmanları diniy idaresi ve Saq şeeriniñ musulman cemiyeti yardımınen «Al-Raid» teşkil etti. Cami leyhası, mında yaşağan ve etrafındaki köylerde yaşağan 250 qoranta içün yapıldı.

Birinci taşnı 78 yaşında olğan Rifat Abdulrahmanov qoydı, o, quvançını gizlemedi: sürgünlikten qaytqan köyünde cami peyda olğanına qadar yaşadı.

## İhtar
Oleksa Gayvoronskiy

**Oleksa Gayvoronskiy** (, tolu adı — **Oleksiy Yevgenovıç Gayvoronskiy** , 1974 s. çiçek ayı 30 — 2023 s. ceviz ayı 27) — belli qırım ve ukrain tarihçısı, fotograf ve ötkerici. Qırım Hanlığı, qırımtatarlar ve Qırım  aqqında tarihiy eserler yazğan edi.

## Eserler
* -{Гайворонский Олекса. Повелители двух материков. — Том. I: Крымские ханы XV—XVI столетий и борьба за наследство Великой Орды. — Киев; Бахчисарай: Оранта, Майстерня книги, 2007.  — 368 с.}-
* -{Гайворонский, Олекса. Повелители двух материков. — Том. IІ: Крымские ханы первой половины XVII столетия в борьбе за самостоятельность и единовластие. — Киев: Майстерня книги ; Бахчисарай: Оранта, 2009. — 272 c. : ил.,карты.}-
* -{Созвездие гераев: краткие биографии крымских ханов (Сімферополь: «Доля», 2003);}-
* -{Ханское кладбище в Бахчисарайском дворце. — Симферополь: Доля, 2006. — 62 с.}-
* -{Страна Крым: Крымское ханство в лицах и событиях (Сімферополь: «Доля», 2004—2006)}-
Sıvaş

**Sıvaş** — Azaq deñiziniñ ğarbında yalı körfezleriniñ sisteması, deñizden Arabat belinen ayırılıp, Geniçesk boğazı ile bağlana.

## Tarih

Fayl:CASTELNAU(1827)_p3.162_VUE_DES_LACS_SALES.jpg|alt=Чумацький промисел на Сиваші (малюнок з праці Габрієля де Кастельно (1827))|Sıvaşda çomaqlıq (Gabriel de Castelnau, 1827) 
Fayl:Sivash.jpg|alt=Похід радянських солдат через Сиваш (1943)|Şuralar askerleriniñ Sıvaş üzerinden yürüşi (1943) 


## Edebiyat

* Ukraina iliminiñ ensiklopediyası: Sözlük qısmı: [11 t.] / Şevçenko adına ilmiy cemiyet; baş muarrir Profesör, Doktor Volodymyr Kubiyovyç. — Paris — New York: Yaşağan yaşlar, 1955—1995. — .        
* Ukrainanıñ coğrafiya ensiklopediyası (3 tomda). — Kyiv, 1993 senesi.&nbsp;
Barınlar

**Barın** — qadimiy türk qabilesi. Barın begi Qırım Hanlığınıñ qaraçı beklerinden (devletniñ eñ küçlü dört qabile bekleri) biri edi.

## İhtar

*
Yusuf (hazar begi)

**Yusuf** — soñki ya soñdan evelki hazar begi (930—960 seneleri). *[[Bek]]* — Hazar Qağanlığı ükümranlarınıñ unvanı.

## İhtar ve edebiyat

* *[[:ru:Голб, Норман|Голб Н.]], [[:ru:Прицак, Омельян Иосифович|Прицак О.]]* Хазарско-еврейские документы X в. — М.—Иер., 2000. — ISBN 5-93273-126-5 
* *Коковцов П. К.* Еврейско-хазарская переписка в X веке. — Л.: Изд-во АН СССР, 1932.
* *Щавелев А. С.* Датировка дипломатических писем Хасдая ибн Шапрута // Вестник ВолГУ. Серия 4, История. Регионоведение. Международные отношения. 2018. Т. 23. № 5.
Bek

**Bek** (eski qırımtatarca, ) — türk unvanı; Qırım Hanlığı, Hazar Qağanlığı ve diger tarihiy türkiy ve ayrıca cengiziy devletlerde qullanılğan edi. Sözniñ mañası — ükümran, efendi.

Şimdiki vaqqıtta "bek"niñ osmanlı tilinden kelgen "bey" şekli aqaylarğa muracaat etkende qırımtatarlar tarafından qullanıla (meselâ: Enver bey, Elmar bey, İsmail bey).

## Şuña daa baqıñız
* Hanım

## Edebiyat
* Би // Казахстан. Национальная энциклопедия. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2004. — Т. I. — ISBN 9965-9389-9-7. (CC BY-SA 3.0) 
* Бей : [арх. 4 января 2023] / Д. Ю. Арапов, М. С. Мейер // «Банкетная кампания» 1904 — Большой Иргиз. — М. : Большая российская энциклопедия, 2005. — С. 176. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 3). — ISBN 5-85270-331-1.
* Жукокова, Н. К. Исторические аспекты зарождения и становления института отбора судей: сравнительно-правовой анализ законодательства Российской Федерации, Республики Казахстан и Республики Беларусь. // Известия Юго-Западного государственного университета. Серия История и право (2015): 8. ISSN 2223—1501.
* Бег // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Янгузин Р. З. Хозяйство и социальная структура башкирского народа в XVIII—XIX вв. Уфа, 1998.
* Башкиры: Этническая история и традиционная культура. Уфа, 2002.
Hmilnık şeer cemaatı

**Hmilnık şeer cemaatı** () - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Hmilnık rayonında bir cemaatı.

## Meskün yerleri
**[[Şeer]]:**
* Hmilnık

**[[Qasaba]]lar:**
* Krasnosilka

**[[Köy]]ler:**
* Berezna
* Bilıy Rukav
* Budkiv
* Velıkıy Mıtnık
* Verbivka
* Vuglı
* Golodkı
* Guli
* Dumenkı
* Juravne
* İvanivtsi
* Kojuhiv
* Kolıbabıntsi
* Krıvoşıyi
* Krupın
* Krutniv
* Kumanivtsi
* Kurılivka
* Kuşelivka
* Lelitka
* Lısogirka
* Lisne
* Luka
* Malıy Mıtnık
* Medvedivka
* Oleksandrivka
* Osiçok
* Pedosı
* Porık
* Serbanivka
* Sokolova
* Stara Guta
* Sömakı
* Tesı
* Tomaşpil
* Filiopil
* Çudınivtsi
* Şevçenka
* Şıroka Greblâ

## İhtar
Jdanivka köy cemaatı

**Jdanivka köy cemaatı** () - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Hmilnık rayonında bir cemaatı.

## Meskün yerleri
**[[Köy]]ler:**
* Viytivtsi
* Volodımırivka
* Derjanivka
* Dibrivka
* Kaçanivka
* Lisogirka
* Maryanivka
* Nova Sulkivka
* Olgıne
* Semkı
* Sofiyivka
* Sulkivka
* Tereşpil
* Torçın
* Ukrayinske

## İhtar
Ulaniv köy cemaatı

**Ulaniv köy cemaatı** () - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Hmilnık rayonında bir cemaatı.

## Meskün yerleri
**[[Köy]]ler:**
* Velıkıy Ostrojok
* Vışenka
* Voronivtsi
* Gnativka
* Dubına
* Zozulıntsi
* Klitenka
* Krıjanivka
* Kropıvna
* Kustivtsi
* Kustovetske
* Lıpyatın
* Lozna
* Malıy Ostrojok
* Markuşi
* Mıtıntsi
* Morozivka
* Osıçna
* Pagurtsi
* Petrıkivtsi
* Podorojnâ
* Pustoviytı
* Rıbçıntsi
* Rogıntsi
* Salnıtsâ
* Slarjıntsi
* Sloboda-Kustovetska
* Smila
* Stupnık
* Taraskı
* Ulaniv
* Hutorı-Krıvoşıyinetski
* Çepeli
* Çervonıy Step
* Çernâtıntsi
* Çesnivka

## İhtar
Birinci Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ 100 yıllığı (zarf)

**«Birinci Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ 100 yıllığı»** — İsmail Gasprinskiy adına Geostrategiya İnstitutı ile birlikte «Ukrpoşta» aktsiyalı şirketi tarafından işlenip çıqarılğan tamğalanğan bediiy zarf.

## Ayrıca baqıñız
* Qurultay
* I Qurultay

## İhtar
Arhimed

**Arhimed** (; tahminen m.e. 287 s., Sirakusa — m.e. 212 s., Sirakusa) - qadimiy yunan matematikacı, fizikacı, müendis, icatçı ve astronom. Onıñ ayatı aqqında pek az malümat olsa da, o, eñ büyük antik alimlerden biri sayıla.

## Tüpyazılar
Silâlı quvetler

**Silâlı quvetler** ya da **Ordu** — devletniñ ya da devletler gruppasınıñ esas silâlı teşkilâtı. Arbiy havfsızlıq temin etmek, agressiya ve cenk etkende devlet menfaatlarını qorçalamaq, devletler arasındaki barışıqlıqqa telükeniñ ögüne keçmek içün qullanıla. 

Silâlı quvetlerge berilgen esas vazifelerni becermekten ğayrı, olar felâketli vaziyetlerde devlette tertipni saqlavğa, tabiiy ve tehnogen afatlarnıñ neticelerini yoq etmege, em de nasıldır başqa devlet ve halqara vazifeleri becere.
Lozna

**Lozna** () - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Hmilnık rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 784 kişi.
Acı Muşqay

**Acı Muşqay** (, ) — Qırımnıñ Keriç şeer şurasında bir köydir. Ealisiniñ sayısı ? kişi.

## Atıflar
Özbek Han Medresesi

**Özbek Han Medresesi** — 1333 senesi Eski Qırımda qurulğan medrese, Özbek hanı camisinden (1314 senesi) uzaq degil, lâkin bugünge qadar tek binanıñ viraneleri saqlanıp qaldı.

## Ayrıca baqıñız

* Özbek Han Camisi

## Bağlantılar

* Özbek han camisi Qırımnıñ eñ qadimiy camilerinlen biri
Ahısqa türkleriniñ sürgünligi

**Ahısqa türkleriniñ sürgünligi** — 1944 senesi şuralar tarafından yapılğan Ahısqa Türkleriniñ genotsidi. 

## İhtar
Mahnivka köy cemaatı

**Mahnivka köy cemaatı** () - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Hmilnık rayonında bir cemaatı.

## Meskün yerleri
**[[Qasaba]]:**
* Sadove

**[[Köy]]ler:**
* Bezimenne
* Vovçınets
* Kumanivka
* Lıstopadivka
* Mala Klitınka
* Markivtsi
* Mahnivka
* Medvedivka
* Molodijne
* Molotkivtsi
* Mşanets
* Nemırıntsi
* Peremoga
* Polıçıntsi
* Ternivka
* Tuça
* Hliborobne
* Çernıçkı
* Yurivka

## İhtar
Tatar Ükümdarları Haberlerinde Yedi Seyyare

**Tatar Ükümdarları Haberlerinde Yedi Seyyare** () ya da **Yedi Seyyare** () — XVIII asırnıñ qırımtatar tarihiy menbası, hanlıq zamanınıñ emiyetli menbalarından biridir. Osmanlı tilinde belli qırımtatar tarihçı Seyid Muhammed Riza tarafından yazılğan ve bugünge qadar Avropa tillerine tercime etilmegen. Bazıları Qırım hanı II Meñli Geray bu eserniñ müellifdeşi olğanını dep belleyler.

## Edebiyat
;Menbalar
**Сеїд Мухаммед Різа.* Семь планет в известиях о царях татарских. Передмова Р. Р. Абдужемілєва / І. М. Міргалєєва. — Казань : Інститут історії ім. Ш. Марджані АН РТ, 2019. — 364 с. — ISBN 978-5-94981-313-3. (рос.)
;Tarihçılıq
**Коллектив авторів.* История крымских татар в пяти томах // Том III. Крымское ханство XV—XVIII вв / Зайцев Іван ВолодимировичQ. — Казань : Інститут історії ім. Марджані, 2021. — Т. 3. — 1024 с. — ISBN 978-5-94981-368-3. (рос.)
**Абдужемілєв Р.Q.* Источниковедческо-композиционный обзор «Семи планет» Сейид-Мухаммеда Ризы // Золотоордынское обозрение. — 2020. — Т. 8, № 2. — С. 316-344. — DOI:10.22378/2313-6197.2020-8-2.316-344.
**Сейтяґяєв Н.Q.* Происхождение Сейида Мухаммеда Ризы (к вопросу о месте его «Семи планет» среди произведений крымской исторической прозы XVIII века) // Культура народов Причерноморья. — 2003. — № 44. — С. 35—41.
**Сейтяґяєв Н.Q*. «Семь планет» Сейида Мухаммеда Ризы и «История крымских ханов» Хурреми Челеби акая: проблема перевода и упрощения текста в крымской придворной литературе XVIII в. // «Тюркологія». — 2011. — № 4. — С. 69—77. — ISSN 1727-060.
**Сейтяґяєв Н.Q*. Короткий нарис історії кримської придворної літератури (XV—XVIII ст.) // «Стилос». — 2008. — № 7. — С. 133—152.
**Смірнов В. Д.* Крымское ханство XIII—XV вв. // Том III. Крымское ханство XV—XVIII вв. — М. : Вече, 2021. — 336 с. — ISBN 978-5-9533-5795-1.
On yedilikniñ mektübi

**"On yedilik mektüp"** () —çoq populâr degilaçıq mektüp sürgün etilgen qırımtatar cemiyetine, mart ayında 'Lenin bayrağı''-da Qırımğa qaytmaq istegini qabaatlağan 1968. . Qırımtatar insan aqları faali Yuriy Osmanov onı «milliy satqınlardan mektüp» dep adlandırdı. Alçaqgöñülli mektüp olarnıñ Asiyadaki küreşlerini ve diskriminatsiyalarını aşalamaqtan başlandı, qırımtatar arqadaşlarını bir çoq qırımtatarlarnıñ arzusı olğan Qırımğa qaytmaq aqqını qıdırmaqtan ziyade, vaziyetni qabul etip, Orta Asiyada tamır atmağa çağırdılar. Soñra «reabilitatsiya» aqqında qarar «olarnıñ milliy meselesini radikal şekilde çezgeni» iddia etildi; Lâkin aqiqatta, ilk vaqıtlarda bazı qırımtatarlarğa Qırımğa qaytmağa ruhset etilecegi aqqında ümüt bağışlağan keniş horlanğan qarar, sadece kâğıt üzerinde qırımtatarlarnı kompensatsiya ya da qaytaruv aqqı olmağan reabilitatsiya etilgen olaraq belgiledi, aynı vaqıtta 1990 senesiniñ aşalayıcı terminologiyasını qullandı. evel Qırımda yaşağan «tatar milletli vatandaşlar» qırımtatar tilinde kerçek etnonim yerine. Soñunda Qırımğa qaytuv büyük eyilik içün bastırılmaq kerek olğan romantik arzu olaraq tasvirlene. Mektüpni nisbeten muvafaqiyetli, lâkin az belli olğan 17 cemaat azaları imzaladılar, olar Sovetler Birligi Kommunist partiyasınıñ safını ayaq bastılar ve qaytuv aqqını cemaat ögünde qıdırmadılar. On yıllar keçken soñ, qırımtatarlarğa Qırımğa qaytmağa ruhset berildi, mart 15 1991 mektüp "Avdet" gazetasında 1991 senesinden kelgen adamlarğa itibar ile tekrar basıldı. mektüpni imzalağanlar kibi, ağır vaqıtlarda öz halqına hiyanetlik yapıp.
## İmza qoyğanlar
* Seit İzmailov .
* Seit Tairov.
* Mustafa Çolakov
* Mustafa Çaçi.
* Şevket Atamanov .
* Anife Alçikova
* Abduraim Appazov
* Yağya Avlâkimov .
* Livan Appazov .
* Ahtem Mustafayev
* Qurt Sametdinov .
* Riza Memetov
* Gülver Asanov .
* Şevket Qadırov
* Meryem Kovaleva .
* İsa Azizov
* Memet Moloçnikov .

## Bölüm. da
* Mubarek zonası.

## Bağlantılar
* Текст листа 

## Qaydlar
Taşkent onluğı

**Taşkent onluğı** () - 1969 senesi Taşkentte makeme etilgen qırımtatar milliy areketiniñ on faali. 1969 s. iyülniñ 1-sinden avgustnıñ 5-inece on qırımtatar insan aqları faali Taşkent şeer makemesinde RŞFSC Ceza kodeksiniñ 190-1 maddesi ve buña beñzegen başqa cumhuriyet kodeksleriniñ maddelerinen makeme etilgen. Prokuror Boris Berezovskiyniñ aytqanına köre, makeme davasınıñ sebebi - «sözde "qırımtatar meselesi"niñ [sic] çezilmesinde faal iştirak etkenleri»dir. O devirde standart olğanı kibi, mahkeme vesiqalarında qırımtatarlarğa «evelde Qırımda yaşağan tatar milletli vatandaşlar» dep aytılıp ve «sözde qırımtatarlar» kibi aşalayıcı ibareler qullanılıp, qırımtatarlarnı ayrı bir millet olaraq tanımaqtan qaçına edi..

## Cevapkârlar
* Svetlana Ametova
* Reşat Bayramov
* Ayder Bariyev
* Ruslan Eminov
* Ridvan Ğafarov
* İzzet Hairov
* Münire Halilova
* Rollan Qadıyev
* Riza Ümerov
* İsmail Yazıcıyev

## Bibliografiya
* Ташкентский процесс: Суд над десятью представителями крымскотатарского народа (1 июля&nbsp;— 5 августа 1969 г.): Сборник документов с иллюстрациями.&nbsp;— Амстердам: Фонд імені Герцена, 1976.&nbsp;— 854 с., [4] л. іл.: портр., факс.&nbsp;— (Серія «Библиотека Самиздата»; №&nbsp;7)
Tumlar

**Tum** (belki  sözünden) - XVII asırnıñ ekinci yarısında ve XVIII asırnıñ birinci yarısında – musulman erkegi (ekseriyetnen türk ya da qırımtatar) ve esir hristian qadını (ekseriyetnen rus ya da ukrain) arasında olğan qarışıq evlenüvden doğğan adam. Tumlarnıñ çoqusı musulman din ve adetlerini kütken edi.

Bir ukrain halq yırı: «Tuma qazağı seni deli etecek, o seni sevmez...» dep tenbiley edi.

Özü qazaqlarınıñ Qırım hanlığına ya da Osmanlı devletine qarşı yapqan muvafaqiyetli seferlerinde, qazaqlar tumlarnı (anaları ve başqa hristian qullarınen beraber) «azat etip», hristian toprağına alıp kete ediler. Qazaqlarnıñ tumlarğa munasebetleri yaramay edi. Velıçko yılnamesi 1675 senesi olğan bir vaqia tarif ete: İvan Sirkonıñ Qırımğa ücüminden soñ, qazaqlar 7 biñ hristian ve tumnı alıp kettiler, olardan 3 biñi Qırımğa qaytmağa istediler, çünki: "olarnıñ Qırımda endi öz mülkler ve çiftlikleri olğanı, ya Rus şeerlerinde bir şeyi olmağanı içün Rustan ziyade anda yaşamağa isteyler". Sirko, o adamlarnı Qırımğa yibergen soñ, olarnıñ Rusqa qaytacaqlarına ümüt ete edi. O, anda olğan qabirge çıqıp, ketkenler körünmegence, olarğa baqtı. Ve olarnıñ ep bir Qırımğa ketkenlerini körip, deral biñlernen yaş qazaqlarğa atlarına minip, ketkenlerni tutıp, episini iç bir merametsiz parça-kesek etip öldürmege emir etti. Özü de ketken tumlarğa ve onıñ emiri nasıl kerçekleştirgenini baqmaq içün artından ketmege mecbur etti. Qazaqlar, Sirkodan böyle emir alğan soñ, ketken tumlarnı yaqaladı ve Sirkonıñ emrine köre areket ettiler ki, bir tiri cannı da qaldırmadılar. Az vaqıt keçken soñ, Sirko özü, atına minip, emri yerine ketirilgen yerge sekirdi. Ve anda kelip, onıñ buyruğı yerine kelgenini körip, o yerde çalışqan qazaqlarğa teşekkür bildirdi ve ölü cesetlerge böyle sözlerni ayttı: «Bizni bağışlañız, qardaşlar, amma siz özüñiz mında Rabbiniñ soñki ükmünde yuqlaysıñız. Nasıl etip Qırımda bizim hristian cesür başlarımız üstündeki kâfirler arasında çoqlaşmaq kerek olur ediñiz, amma olarnıñ ebediy yoq etilmesine suvğa batırılmayıp».

## Menbalar
* ''Самійло Величко''. Літопис / Пер. з книжної української мови, комент. В.&nbsp;О.&nbsp;Шевчука; Відп. ред. О.&nbsp;В.&nbsp;Мишанич.— К.: Дніпро, 1991.&nbsp;— Розділ шістнадцятий
* ''Володимир Голобуцький''. Запорозьке козацтво.&nbsp;— К.: Вища шк., 1994. Розділ XII. Запорозьке козацтво у 1657—1687 роках. Руїна
* *[[Мушкетик Юрій Михайлович|Юрій Мушкетик]]*. Яса

## Qaydlar
İvaniv köy cemaatı

**İvaniv köy cemaatı** () - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Hmilnık rayonında bir cemaatı.

## Meskün yerleri
**[[Qasaba]]:**
* Matâşivka

**[[Köy]]ler:**
* Baykivka
* Gruşkivtsi
* Guşçıntsi
* Jıgalivka
* İvaniv
* İvanopil
* Kamyanogirka
* Maydan-Bobrık
* Pıkiv
* Pıkivska Slobidka
* Slobidka
* Uladivka
* Şepiyivka

## İhtar
Kalınivka şeer cemaatı

**Kalınivka şeer cemaatı** () - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Hmilnık rayonında bir cemaatı.

## Meskün yerleri
**[[Şeer]]:**
* Kalınivka

**[[Qasaba]]lar:**
* Gulivtsi
* Kalınivka Druga
* Pervomayske
* Rivnınne
* Yabluneve

**[[Köy]]ler:**
* Adamivka
* Antonopil
* Berejanı
* Çerepaşıntsi
* Çernâtın
* Çervonıy Step
* Drujelübivka
* Drujne
* Garasımivka
* Glınsk
* Golendrı
* Golubivka
* Homutıntsi
* Kordelivka
* Kotüjıntsi
* Lemeşivka
* Lisova Lısiyivka
* Lülıntsi
* Mali Kutışça
* Mırne
* Mizâkiv
* Mizâkivska Slobidka
* Monçıntsi
* Napadivka
* Nova Greblâ
* Panasivka
* Pavlenkı
* Pavlivka
* Pısarivka
* Polöva Lısiyivka
* Prılutske
* Radivka
* Raykı
* Salnık
* Sofiyivka
* Tarasivka
* Uladivske
* Velıki Kutışça
* Vesela
* Vışneve
* Zabara
* Zagrebelnâ
* Zalıvanşçına

## İhtar
Lâtife

**Latife** (qırım tar lâtifesinden tercime) Qırımtatar halq nesir qısqa mündericeli, ibretli ve yumoristik tabiatlı ikâyeleri. Olar orta asırlar devamında peyda olıp, bir sıra etnografik delillerni qavrap alalar, o vaqıttaki, esasen kündelik, bazıda içtimaiy-siyasiy adiselerni aks eteler. Olarnıñ bir çoq süjetleri folklor ananelerinden alınğan, Şarq memleketlerinde Hoca Nasredin aqqında ikâyeler devirinden bellidir. Bir çoq L.-lerniñ baş qaramanı Qırım sakini Ahmet aqay (Ahmed emce). Seriya L. Özenbaş qasabasınıñ sakinleri aqqında (şikanizm elementlerinen ya da kündelik davranışnıñ menfiy taraflarını samimiy mısqıllavnen) tasvir ete (şimdi Sçastlivoye köyü Bahçasaray Qırım Cumhuriyeti. L.niñ bir çoq qaydları sovet devirinde basıldı. Lâkin bu neşirlerde yerleştirilgen metinlerniñ ekseriyeti, olarnıñ spetsifik edebiy işlemesi vastasınen, asıl (ikâye etken) L. mündericesini bozuq şekilde yetkizeler.Tedqiqat közetüvlerine köre, qırımtatarlarnıñ bir qısmı Qırımğa qaytarılğan soñ (baq. Qırımtatar halqınıñ sürgün etilmesi 1944 s.

## Menbalar ve edebiyat
* *Кислий О.Є.*  Лятіфе  

### Edebiyat
*Мирер С. Ахмед-Ахай Озенбашский. Первая книга сказок. М., 1940
*Гордлевский В.А. Ахмет-Ахай. В кн.: Гордлевский В.А. Избранные сочинения, т. 4. М., 1968
*Лятифе. В кн.: Музафаров Р., Короткая А. Крымско-татарская энциклопедия, т. 2. Симферополь, 1995.
Baqlava

**Baqlava** — Yaqın Şarq halqlarında keniş tarqalğan, bal, cevizler ve qatlamlı hamırından yapılğan meşur şekerleme mahsulatı.

## Galereya

Fayl:Gəncə_paxlavası.JPG|Gence baqlavası (Azerbaycan)
Fayl:Quba_paxlavası.jpg|Guba baqlavası (Azerbaycan)
Fayl:Armenian_baklava,_Togh,_Artsakh_-_Հայկական_փախլավա,_Տող,_Արցախ.jpg|Ermeni baqlavası
Fayl:Azərbaycan_paxlavası.jpg|Azerbaycan baqlavası
Fayl:Baklawa_algérienne.jpg|Cezair baqlavası
Fayl:Baklava_ST_06.JPG|Qudusda tabaqada baqlava
Niger (özen)

**Niger** — Ğarbiy Afrikada (Gvineya, Mali, Niger, Nigeriya memleketleriniñ topraqlarında) bir özen. Nil ve Kongodan soñ uzunlığı ve havuz meydanlığı ceetinden Afrikada üçünci büyük özendir. Uzunlığı 4160 km, suv toplama havuzı 2 117 700 km², ağzındaki ortalama yıllıq suv masrafı 8630 m³/s, yıllıq aqımı 378 km³, balçıq miqdarı yılğa 67 million tonna. 

## Bağlantılar
* WATERSHEDS OF THE WORLD: AFRICA - NIGER WATERSHED
Qırımtatar Medeniy Merkezi (Lviv Şübesi)

**Lvivdeki Qırımtatar Medeniy Merkezi** (Qırımtatar Medeniy Merkezi (Lviv Şübesi)) ― Lvivdeki medeniy merkezi ve mescid'tir. Şeerniñ merkezinde, Saksaganskogo soqağı, 20, kv. 5 yer almaktadır. Merkezniñ vazifesi ― qırımtatar medeniyetiniñ populârlaştırılması.

## Tarih
Lvivde qırımtatarlarnıñ zemaneviy tarihı 2014 senesi başlandı, Qırım işğalinden dolayı bir qısım Qırımlılar esas Ukrainağa, hususan Lvovğa da köçti.

2017 senesi Lvivda Qırımtatarlarnıñ Medeniy Merkezini qurmaq fikri peyda oldı, anda toplaşmaq, laf etmek, til ve medeniyetni ögrenmek, medeniy, maddiy ve maneviy ihtiyaclarını yerine ketirmek, bayram, evlilik ve cenaze merasimlerini ananeviy şekilde keçirmek qayeler korsetlidi. Saksaganskogo 20 soqağında yerleşken bina kiraye etilmek qararına keldi, 2017 senesi Mayıs 16-da Qırımtatar Medeniy Merkeziniñ resmiy açılışı olıp keçti, buña musulman ananelerine köre umumiy dua ve qırımtatarlarnıñ ananeviy yemekleri ile beraberlik etildi.

**Merkezniñ idareceleri**

* Abkeliamov Ernest Ziyâ oğlu (2017 ― 31.12.2021)
* Kuçuk Enver Mustafa oğlu (31.12.2021 ― 24.02.2022)
* Tohlu İslâm Usein oğlu (21.02.2023 ― şimdi)

## Mescid
Merkezinde Lviv Musulman Cemiyetiniñ temsilcileri toplaşqan ibadet içün bir mescid yeri bar. O eki qısımdan ibaret: erkek ve qadın. Cumaertesi künü mında toplu cuma namazı keçirile, nikâh (evlilik) ve cenaze merasimleri keçirile, Quran oquma dersleri, Ramazan ayında toplu teraviler namazları ve toplu iftahar bayramları keçirile. İslâm edebiyatını bedava almaq ve qullanmaq mümkün.

## Merkezniñ faaliyeti
Merkezinde qırımtatar tilini ögrenüv bala sınıfları çalışa, qırımtatar medeniyeti ve anane aqqında dersler ve seminarlar, Lviv studentler içün sınıflar keçirile. Bundan ğayrı, yerli ustalar merkeznın muzeyinde qırımtatarlarnıñ ananeviy kiyimlerini (bu içün merkezinde mahsus tikme maşnası bar) ve 2021 senesinden başlap UNESCO tarafından qorçalağan Örnek qırımtatarlarnıñ milliy urnaması inkişaf eteler.

2024 senesi mayıs 18-de, Qırım halqı genotsidi qurbanlarınıñ hatırası kününe bina, qırımtatarlarnıñ Qırımdan sürgün etilmesiniñ 80-inci yıllığına bağışlanğan hatıra tedbirini teşkil etti. Hususan, 1944 senesi sürgünlikke bağışlanğan plakatlar sergi etildi.

2024 senesi iyün 26-da merkezniñ temsilcileri ― İslâm Tohlu ve Amet Bekirov Lvivde qırımtatar bayrağını köterüvde iştirak ettiler.

## Galereya

Fayl:Crimean_Tatar_Cultural_Center_in_Lviv_01.jpg|alt=Вхід|Qırış
Fayl:Crimean_Tatar_Cultural_Center_in_Lviv_02.jpg|alt=вулиця Саксаганського, 20|Saksaganskogo sokaqı, 20


## Ayrıca baqıñız

* 

## Kaynaklar

* Rayska, Yeva (2024).  mecmuası, No 3 (65), 2024, Lvivde  Qırımlılar. Ukraina Galitska Sssambleyası. s. 78—81.
* Ruddina, Alina. "Beyazrusya-Ukraina işbirligi merkeziniñ muarriri", No 13, mayıs 25, 2024, "Bizler, 20 asırda atalarımıznıñ yapamadığı şeyni yapa bilemiz - kötülükni cezalandırmaq, mesüliyetke çekmek" (Ukraina). s. 4.
* Lviv balalar gazetası Galitske gençligi, Ğalebe içün iman ile! No 211, 2024, Olar daima hatıramızda qalacaq. s. 2—3.

## İhtar

## Bağlantılar

* Facebook'ta merkeznın saifesi
* İnstagram'da merkeznın saifesi
* Telegram'da merkeznın saifesi
Doñuzlav (göl)

**Doñuzlav** — Qırımnıñ eñ teren gölü ve Aqmeçit rayonınıñ eñ büyük gölü, Tarhanqut göl gruppasına ait.

Meydanlığı — 48,2 km². Umumiy mineralizatsiyanıñ tipi — tuzlu, eñ şimalde — tatlı.

Oluv — tektonik.

## Edebiyat

* DNVP Kartografiya, 2006 senesi.&nbsp;
* DNVP Kartografiya (Ukraina coğrafiya atlası), 2003 senesi.&nbsp;

## İhtar
Yıldızçıq

**«Yıldızçıq-Ziroçka»** — 1998-2003 seneleri Aqmescit şeerinde çıqqan eki tilli qırımtatar ve ukrain bala mecmuasıdır.

## Tarif
Birinci sanı 1998 senesi oktâbr ayında Vidrocennâ halqara fondu tarafından maddiy yardım ile çıqtı, bedava tarqatıldı. Üçünci sanı 2001 senesiniñ mart ayında çıqtı. Soñra yılda 4 kere çıqqan edi, soñki sanı ise 2003 senesi mart ayında çıqtı. Mecmua «Dolâ» neşriyatında 5 biñge yaqın tirajnen neşir etildi.

Soñra «Yıldız» mecmuasına ilâve olaraq 1000 nusha tirajnen, tek neşirniñ abunecileri elinde olğan ilâve olaraq neşir etildi.

Mecmuanıñ baş muarriri ve tesisçisi yazıcı ve jurnalist Valeriy Basırov, neşirniñ teşebbüsçileri arasında şair Nuzet Ümerov, Daniil Kononenko ve Ablâziz Veliyev.

Mecmuanıñ rubrikaları arasında «Masallar dünyasında», «Qalem sınavı», «Mektep tebessümleri» ve «Til bürüşikleri» kibi rubrikalar bar edi. «Dostluq luğatı» bölügi sayesinde balalar yavaş-yavaş qırımtatar tilini ögrenmege mümkün oldılar. «Yıldız» mecmuasınıñ ilâvesiniñ soñki basamağında böyle rubrikalar mevcut edi: «Qartanamnıñ sırlı sandığı», «Yıldızçıqnıñ musafiri», «Bayramlarımız», «Edep qaideleri», «Pek meraqlı», «Tılsımlı boyalar», «Oyun».

## Edebiyat

* Гульнара Усеинова. На страницах детского журнала «Йылдызчыкъ — Зірочка» // Голос Крыма. — 2000. — 24 ноября. — С. 6.
Yedi Cami

**Yedi Cami** — Uluğ Ulus ve XIII-XVII asırlardaki Qırım hanlığı devirlerinden qalğan qasaba, o, Taz dağ töpesinde ve onıñ etraflarında, Zaporojye vilâyetiniñ Orehov rayonınıñ zemaneviy Yurkovka köyü yanında mevcut edi. Ticaret, zenaat ve diniy merkezi müimdir.

## Tarih

Rus menbalarında şeerniñ adı Konskiye Vodı ([Konskaya] özeniniñ eki yalısında yerleşken), arap haritalarında Nekropol (Ölülerniñ şeeri) olaraq belgilengen, italyanlar ise onı Yedi Cami dep adlandırğanlar. Şeerde yedi musulman diniy binası bar edi.

Yedi Cami Büyük yipek yoluniñ bir pıtağında yerleşe edi, şeerden Qırımdan Qıtayğa kervanlar keçe ve aksine.

Yedi Caminiñ ealisi qırımtatarlar, monğollar, ruslar (ukrainler) edi.

Şeerniñ yıqılması İpek yolunıñ emiyetini coymasınen bağlıdır. O, Volga ve Dnepr vilâyetleriniñ bütün çöl şeerlerini yoq ettirgen Timur Tamerlannıñ devrinde yıqıcılıqqa oğradı, çünki Çingizhannıñ iradesine köre, bu yerlerde monğollar yaşamamaq kerekler - Tamerlan atta monğol olmağanına baqmadan.

Lâkin daa XVII asırda noğay tatarları ve Zaporojye kazakları arasındaki sıñır Yurkovkadan şimalde, Konsk özeni boyu keçkende, Şavrova Moğıla töpesinde tatar qalesi ve cami olğan aul bar edi.

Endi taşlanğan şeer ekinci kere XVIII asırnıñ ekinci yarısında rus ordusı askerleri tarafından yıqıldı.

Şimdi tek yer astında saqlanğan şeyler saqlanıp qaldı.

## Arheologik qazılmalar
Tarihiy diqqatqa lâyıq yerni ilk kere 1993 senesi Zaporojye rayon müzeyi mütehassısları taptılar, olar o yerlerde arheologik ekspeditsiya keçirdiler. Lâkin 1990-ncı seneleri ağır iqtisadiy vaziyet sebebinden bütün işler toqtatıldı. 2007 - 2008 seneleri qasabanıñ arheologik araştırması keçirildi, anda qasaba 20 gektarğa yaqın yerni qaplap alğanı ve öz suv resursı, mezarı, balaban camileri, hamam ve zenaat ustahaneleri olğanı tapıldı. Arheologlar keşyu mahsulatlarını ve şarqiy nağışlarnen taşlarnı taptılar.

Bundan da ğayrı, 2005 senesi arheologlar şarqiy nağışlarnen yaraştırılğan sutunnıñ parçasını taptılar. Eski Qırımdaki Han Özbek Camisi sutunlarına pek beñzey edi.

Arheologlar caminiñ temelini de qazdılar.

## Daa baqıñız
Мамай-Сарай
Sudaq qadılığı

**Sudaq qadılığı** — Osmanlı devrinde Qırımnıñ cenüp-şarqında memuriy-territorial birlemdir. 1475-1558 seneleri Kefen sancağınıñ terkibinde edi.

1520 ve 1542 seneleri Kefe sancağınıñ ealisi sayıldı. Bu materiallarğa köre, qadılıqnıñ terkibinde aşağıdaki köy ve qasabalar edi:

* Manastır
* Qutlaq
* Vorun
* Duvaq
* Quru Özen
* Ulu Özen
* Şuma
* Demirci
* Körbekli
* Qapsihor
* Üsküt
* Aluşta
* Geçi Özen
* Qozlu
* Qopsut
* Toqluq
* Aya Yorin
* Arpadi
* Taşlı
* Çölmekçi
Esapqa alınğan materiallarda añılğan Vorunaray soñradan qayd etilmegen (genuez vesiqalarından Reven özeniniñ ağzındaki bu yalı boyu köy, (ital. Casale de lo Diauollo) XV asırnıñ yer köçüvlerinden soñ taşlanğanı aqqında fikir bar). 1634 senesi yapılğan «cizye defter»de (islâm diniy olmağan halqnıñ bergi cedveli) Qaza-i Suğdaqta (Qadilik qasabasında) 642 hanı (qoranta) qayd etildi. Defterler içün Sudaqtan Aluştağa qadar yalı boyundaki köylerden yüksek bergiler ve kazaklarnıñ sıq basqınları sebebinden hristian muhacirleriniñ çoqusı Qırım hanlığınıñ köylerine yol alalar. Episi olıp, cedvelge köre, Qadilikanıñ 26 köyünde 494 hristian qorantası esaplandı.

1652 senesi *Ciza Deftera Liva-i Kefe* (Osmanlı bergi cedveli) köylerniñ cedveli bar, onıñ artında türk ükümdarlığı devrinde qadilikniñ tahminiy terkibini körmek mümkün:

* Gürültü
* Körbekli
* Demurci
* Ulu özen .
* Quru Özen .
* Küçük özen .
* Tuvaq
* Uskut .
*Kapsihor
* Şelen
* Ay Seres .
* Toqluq .
* Suğdaq
* Orta Alan
* Qarasuv .
* Sartana
«1680-nci seneleri Cenübiy Qırımnıñ Osmanlı topraq mülkleri cedveli»ne köre, Soğdaq kadillâğına Soğdaq qalesi ve 19 köy kire:

* Köşe
* Qozlar .
* Toqluq .
* Taraqtaş
* Seoguksu
* Vorin
* Ayserez
* Kabşor
* Şelen
* Arpad
* Uskut .
* Tuvaq
* Küçukodzen
* Ortaozen
* Uluozen
* Demirci
* Gürültü
* Körbegller
* Aluşta
Hanlıq 1774 senesi Küçuk-Qaynarci tınçlıq muqavelesi boyunca mustaqillik qazanğan soñ (1774) Küçük-Qaynarcı tınçlıq muqavelesi (1774). Sanat. 3 «buyruq aktı ile» Şagin-Girey 1775 senesi, aman-aman deñişmeden, qadilik kaymaqanatı Qırım hanlığına kirsetildi Qırım hanlığı Quruuzen.
* Aysereç.
* Aluşta.
* Arpat.
* Qarğa.
* Görbek.
* Kamuşor.
* Köz.
* Qutlaq.
* Kuçuk üzen.
* Suuksu.
* Taraqtaş.
* Temerci.
* Tokluq.
* Tuvaq.
* Ulu Üzen.
* Üsküt.
* Şilen
* Gürülti.

## Qaydlar
Dobrucatatar grammatikası

**Dobrucatatar grammatikası** — Dobrucatatar tiliniñ yazuv qaideleri, fonetika, urufat ve til içün müim işlerni içere.

## Edebiy tatar tili
Romaniyada laf etilgen tatar tilinde eki ayrı taraf bar, olar bir-birinen qarışıp, edebiy tatar tilini "edebiy tatarşa" şekillendire. Bu aspektlerniñ biri - "ğalpî Tatarşa" ya da "ğalpak Tatarşa" olğan otantik tatar tili, digeri ise "muwallímatşa" adlı akademik tatar tili.

* Akademik tatar tili, asıl şeklinde ilim, din, edebiyat, sanat ve siyasette peyda olğan arap ve fars neologizmlerini yazmaq ve aytmaq demektir.
:Örnek: *fil/fíl kayçî, çay...* 

* Otantik tatar tili, olarnıñ öz fonetik sistemasına uyğunlaştırılıp, arap ve fars terkibinde olğan sözlerni yazıp çıqaruvnı añlata.
:Örnek: *píl, kayşî, şay...*

## Harfler
Determinant seslerini temsil etmek içün umumiy olaraq 10 harf qullanıla, olardan 9-u -{a, e, i, í, î, o, ó, u, ú,}- akademik vokal içün á harfi qullanıla. Yazma sisteması 19 harfnen ait semitlerni qayd ete: -{b, ç, d, g, ğ, j, k, l, m, n, ñ, p, r, s, ş, t, z}- ve akademik semitlerni temsil etken üç işaret bar: -{f, h, v}-. Em de eki semit bar: -{y, w}-. Eski bir semit, türk semit,  harfi tarafından temsil etilgen /ç/ sesi nadir eşitile, çünki Dobrucatatar tilinde  onı /ş/  harfi olaraq yazırlar. Yazılı til eñ çoq laf etilgen tilni  -den  -ğa avuştırğanından soñ, neticede Romaniyada laf etilgen tatarça  ve /ç/ sesleri çoqusı vaqıt akademik olaraq baqıla.

## Doğulğanlıq
Doğulğanlıq, akademik laf sesleriniñ yazılmasını aşağıdaki usullarğa köre, aitteki seslerge avuştırmaqta, anda büyük bir işaret bir sesniñ digerine deñiştirgenini köstere.
 
-{f > p}-
-{v > w}- 
-{v > b}-
-{ç > ş}- 
-{ç > j}- 
-{h >}- (oqunmay) 
-{h > k}- 
-{h > y}-
-{h > w}-

## Başqa tillerden sözler
Dobrucatatar tilinde Romence sözler tapmaq mümkün, örnek -{"ençiklopediya"}- (Romence: -{enciclopedie}-) ya da -{"arheoloğiya"}- (Romence: -{arheologie}-). 
Türkçeden sözlerde  tapıla, örnek -{"makas"}- (Türkçe: -{makas}-) faqat öz dobrucatatar sözide bardır onıñ içün: -{"kayşî"}-. Benzer şey Romenceden kelgen sözlerde de tapıla, örnek -{"pat"}- (Romence: -{pat}-), öz dobrucatatar sözinde -{"ğatak"}-.

Arapça-farsça sözlerniñ yerine Türkiye "til devrimi" vaqtında uydurılğan bir çoq türkçe söz edebiy Dobruca tatar tiline de alınğan. Meselâ: *önem* (Qırımda *emiyet*), *özel* (Qırımda *hususiy*, *mahsus*), *genel* (Qırımda *umumiy*), *etki* (Qırımda *tesir*), *kişisel* (Qırımda *şahsiy*).

## Daa baqıñız
* Dobrucatatar elifbesi
* Dobrucatatar tili

## İhtar
Muqaddes Roma imperiyası

**Muqaddes Roma imperiyası** (, ) — 962 - 1806 seneleri arasında garbiy ve merkeziy Avropada bir devlet. Başta o üç qırallıqtan ibaret edi: Almaniya, İtaliya ve Burgundiya, soñra imperatorñın akimiyetıne çeşıt derecede suverenitetke saip olğan devlet subyektleriñin konglomeratına çevirildi. Eñ büyük ekspansiya devrinde imperiyanıñ terkibinde şu zemaneviy devletlerniñ topraqları edi: Almaniya, Avstriya, Lüksemburg, Lihtenşteyn, İsviçre, Felemenk, Belçika, Monako, San Marino, Vatikan, Çehiya, Sloveniya, şimaliy ve merkeziy İtaliya, Lehistannıñ ğarbiy qısımları ve Frenkistannıñ şarqiy qısımları.

## Menbalar
* Войтович Л. В. Священна Римська імперія // Енциклопедія історії України : у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. ; Інститут історії України НАН України. — К. : Наукова думка, 2012. — Т. 9 : Прил — С. — С. 489. — .
Kilimancaro

**Kilimancaro** — Tanzaniyanıñ şimaliy şarqında, Afrika eñ yüksek dağı. Deñiz seviyesinden yüksekligi 5895 m). Bazı tetqiqatlarğa köre faal stratvulkandır.

## Galereya

## İhtar
Dobrın

**Dobrın** () - Ukrainanıñ Jıtomır vilâyetinde Horoşiv rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 420 kişi.
Qara aqbaba

**Qara aqbaba** () — qırğıylar ailesiniñ qırğıy kibi quşlarnıñ bir türü (-{Accipitridae}-).

## İhtar
Qırımtatar mimarlığı

**Qırımtatar mimarlığı**  —  Qırım Hanlığı ve Ukraina tamır halqlarından biri olğan qırımtatarlar mimarlığı. https://esu.com.ua/article-1519

## Tarzı hususiyetleri
Qırımtatar mimarlığı Qırım yarımadası, Aq deñiz ve türk mimarlığı ananeleri sayesinde şekillendi. Qırımtatar üslübiniñ hususiyetleri - sert, dayanıqlı, hususiy yaraştırılğan üslübidir, kerekli detaller ve paalı yaraştırmalardan yiberilgen. https://cidct.org.ua/uk/interer-zhilishha-kryimskih-tatar/

## Qırımtatar mimarlığınıñ binaları
Qırımtatar mimarlığınıñ eñ güzel binaları Eski Qırım, Bağçasaray, Yevpatoriya (1784  — Gezlev), Feodosiya (1266  —    1787  —  Kafa), Aqmescit (1784  — Aq-Meçet), Aluşta, Yalta ve diger şeerlerde saqlanıp qaldı. Qırımnıñ eñ emiyetli binaları arasında m. Eski Qırım  — Batı hanınıñ sarayı (1253), Bey-Bars camisi (1287 — 88), Özbek hanınıñ camisi (1314) medresesi ile (1332 —   33). 

Qırımtatar mimarlığı ticaretiniñ inkişaf seviyesi boyunca dağ ögündeki ekinci şeeri Şirin beyler soyuna ait olğan Qarasuvbazar (1944 senesinden başlap - Bilogirsk) oldı. 16 asırda belli liman şeeri  ⁇  Kafa, mında qırımtatarlar 70 camini qurdılar. Osmanlı mimarlıq ananelerinde qurulğan Müftiy Cami (1623 senesi) eñ yahşı saqlanğan camidir. Birinci Qırım hanı Hacı Geray 15 asırnıñ ortalarında şeerniñ eski qısmında öz küçlü rezidentsiyasını qurdı, Salaçıqta ise saray qurdı. Bağçasaray şeeriniñ adını bergen Bağ sarayı (qırımtatar  ⁇  Bağçasaray) 17 asırdan başlap 300 yıl devamında şarqiy şeref ile qurulğan edi.
Aydın Şemi-zade

**Aydın Eşref oğlu Şemi-zade** (1933 senesi sentâbr 1, Aqmescit - 2020 senesi oktâbr 17, Moskova) — qırımtatar alimi, medeniyet erbabı, şair ve yazıcı, fizika-matematika ilimleri doktorı, Eşref Şemi-zadeniñ oğlu. Moskvadaki qırımtatar cemiyetiniñ körümli vekillerinden biri.

## İhtar
Samgorodok köy cemaatı

**Samgorodok köy cemaatı** () - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Hmilnık rayonında bir cemaatı.

## Meskün yerleri
**[[Köy]]ler:**
* Blajiyivka
* Velıkıy Step
* Vivsânıkı
* Voskodavıntsi
* Dubovi Maharıntsi
* Jurbıntsi
* Zbaraj
* Zozulıntsi
* Yosıpivka
* Korıtuvata
* Krasne
* Lozivka
* Lopatın
* Malışivka
* Mıkolayivka
* Mıhaylın
* Muhuvata
* Soşanske
* Şıroka Greblâ

## İhtar
Kozâtın şeer cemaatı

**Kozâtın şeer cemaatı** () - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Hmilnık rayonında bir cemaatı.

## Meskün yerleri
**[[Şeer]]:**
* Kozâtın

**[[Qasaba]]:**
* Zaliznıçne

**[[Köy]]ler:**
* İvankivtsi
* Kozâtın
* Kordışivka
* Korolivka
* Maharıntsi
* Pıkovets
* Pruşınka
* Pustoha
* Rubanka
* Sestrınivka
* Sıgnal
* Sokilets
* Tıtusivka
* Florianivka

## İhtar
Gluhivtsi qasaba cemaatı

**Gluhivtsi qasaba cemaatı** () - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Hmilnık rayonında bir cemaatı.

## Meskün yerleri
**[[Qasaba]]lar:**
* Brodetske
* Gluhivtsi
* Gluhivtsi
* Dubına

**[[Köy]]ler:**
* Bilopillâ
* Velıke
* Verbolozı
* Vernıgorodok
* Gurivtsi
* Derjanivka
* Jejeliv
* Kaşperivka
* Nepedivka
* Panasivka
* Plâhova
* Puzırkı
* Selışçe

## İhtar