open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Baş Saife

**Yañı bir maqale yazıp olasıñız!**
 type=create
 width=60
 bgcolor=#ffffff
 preload=Template:Standard content for new page
 editintro=Template:Instructions
 default=


__NOTOC__ __NOEDITSECTION__
2007

XX asır | **[[XXI asır]]** | XXII asır  
2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | **2007** | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012


**2007**

## Vaqialar

## Doğumlar

## Ölümler
* Aprel 23; Boris Yeltsin.
Abdureim Reşidov

**Abdureim Reşidov** - II Cian cenki uçucısı, Sovyetler Birliginiñ Qaramanı, podpolkovnik.

Abdureim Reşidov 1912 senesi Qırımda, Mamaşay köyünde köylü qorantasında doğdı. O, yaşlıqtan uçucılıq zenaatına aveslendi ve Aqmescit aeroklubına oqumağa kirdi. Soñra Ades (Odessa) arbiy uçucılar mektebini bitirdi ve arbiy uçucı oldı.

Abdureim Reşidov bombalayıcı ağır uçaqlar eskadrilyasınıñ komandiri edi. O özüniñ cenkâver dostlarınen duşmanğa qarşı uruşlarda misli yoq cesürlik, fedakârlıq, erlik kösterdi. Çoq cenkâver medallernen taqdirlendi.

1945 senesiniñ iyün ayında Abdureim Reşidovğa uruşlarda köstergen cesürlik, fedakârlıqları içün Şuralar Birliginiñ Qaramanı unvanı berildi ve “Altın Yıldız” taqdim etildi.

## Menbalar
* warheroes.ru
* Газета «Ленин байрагъы» от 22 февраля 1962 года
* Газета «Ленин байрагъы» от 23 января 1975 года
* Газета «Ленин байрагъы» от 4 марта 1975 года
* Газета «Ленин байрагъы» от 3 ноября 1984 года
Ablây Şamil

**Ablây Şamil Çonğarlı** (1900 - 1942) - qırımtatar yazıcısıdır.

Ablây Şamil 1900 senesi Qamacı köyünde (şimdiki Canköy rayonı) fuqare köylü ailesinde dünyağa keldi. Köy mektebini bitirgen soñ Canköyde yedi yıllıq mektepke oqumağa kirdi. 1925 senesi pedagogik tehnikumnı bitirir eken onı Qazan universitetine oqumağa yollaylar. 1930 senesi universitetni muvafaqiyetnen bitire ve ocalıq yapıp başlay. Ocalıq yapqan yılları Aqmescit pedagogik institutında ğıyabiy oquy ve 1940 senesi bitirip çıqa. Aqmescitteki 12-ci orta mektepniñ oquv işleri müdiri olıp çalışa. Ablây Şamil yaş nesilni terbiye etüv işine can yürekten berilgen ilk sovet ocalarından biri edi. O, aynı vaqıtta matbuatta faal iştirak etken mühbir, edebiy mecmualarda öz ikâyelerinen, til ve oquv metodikaları aqqında meraqlı maqalelerinen çıqışlarda bulunğan faal bir pedagogika mütehassısı ve yazıcı edi.

Ulu Vatan cenki yıllarında, 1942 senesi, nemse faşist işğalcileri tarafından vahşiyce öldürile.

## Bağlantılar
* TC Kültür Bakanlığı
Adana (il)

**Adana** - Türkiye Cumhuriyetiniñ cenübiy qısmındaki bir il (vilâyet). Adana vilâyetiniñ Aq deñizge çıqışı bardır. Vilâyetniñ merkezi - Adana şeeridir. Vilâyet meydanlığı 14 256 km², ealisi 2000 senesinde toplam 2 201 670 adamdır (2015). Adana vilâyetinde merkez dail 14 ilçe (rayon) bar.
Abibulla Odabaş

**Abibulla Abdureşid oğlu Odabaş** (1891 – 1938 (?) ) – belli qırımtatar yazıcı ve medeniyet erbabı.
  
Abibulla Odabaş 1891 senesi doğdı. İptidaiy ve orta tasilni Qırımda alğan Abibulla, oquvnı İstanbulda devam etti. Abibulla Odabaş İstanbulda olğan vaqıtları, Noman Çelebicihan, Cafer Seydamet, Ablâkim İlmiy ve başqaları tarafından siyasiy maqsatnen qurulğan “Vatan” cemiyetiniñ azası edi. Tam şu devirde, Timurcan tahallüsinen “Altın yarıq” poemasınen (1911 s.) edebiyat alanına ilk adım attı. 

1913 senesi basılğan “Yaş tatar yazıları” edebiy eserler toplamında Abibulla Odabaşnıñ “Zavallı tayım” adlı kinayeli şiiri basıldı. Aynı şu cıyıntıqta onıñ İsmail Gasprinskiyge bağışlanğan “Ulu babay” adlı şiiri basıldı. 1917 senesi, Qırımğa qaytıp kelgen soñ, Abibulla Odabaş edebiy eserler ile beraber qırımtatar edebiy tiliniñ tiklenmesi ve inkişaf etmesine hızmet ete.

1920 senesi, Vrangel devrinde, Abibulla Odabaş Aqmescitte “Yeşil ada” mecmuasını çıqarmağa başladı. Bu mecmuanıñ yalıñız dört-beş sanı çıqqan. 1921 senesi neşir olunğan “Bilgi” mecmuasınıñ da muarriri Abibulla Odabaş olğan. Mecmuasında aydınlatılğan meseleleriniñ dairesi ğaet keniş edi: maarif işleri, til, edebiyat meseleleri, yaşlarnıñ terbiyesi, milletniñ kelecegi kibi mevzular mecmua saifelerinde yer alğan.

1921 senesinden soñ Qırım MŞSC Maarif Halq Komissarlığında çalıştı ve aynı vaqıtta Totayköy ocalar tehnikumında ders berdi ve soñra Qırım pedagogika institutında qırımtatar tili ve edebiyatı fakultetiniñ dotsenti oldı. Ümer Acı-Asannen birge “Türk-tatar tili” (1923), “Oquv kitabı” (1924) dersliklerini, Z.Buhareviçnen beraber “Qırımtatar bala türküleri” (1926) toplamını ve diger kitaplarını çıqardı. 1925-1926 seneleri “Oquv işleri” mecmuasında bir sıra edebiy-medeniy maqalelerini bastırdı. 1926 senesi Bakuda ötkerilgen І Bütünittifaq türkşnaslıq syezdinde iştirak etti ve “Türkiy tillerde terminologiya” mevzusında maruzanen çıqışta bulundı.

Abibulla Odabaş 1928 senesi oktâbr 26-da Celâl Meinov, Amdi Giraybay, Yaqub Kemal, Ablâkim İlmiy kibi ziyalılarımıznen bir sırada apiske alındı. Aynı şu yılı dekabr 17-de OGPU kollegiyası onı ölüm cezasına üküm sürdi. O, bir yıl qadar Moskvada Butırskaya türmesinde ölümge üküm etilgenler kamerasında yattı. 1931 senesi yanvar 13-te ölüm cezası 10 yıl lager cezasınen deñiştirildi. 1991 senesi aprel 17-de qabul olunğan Ukraina Qanunı mücibi bütünley aqlana.

## Bağlantılar
* Alem-i Medeniye kitaphanesinde Abibulla Odabaşnıñ eserleri
Afrika

**Afrika** – Avropanıñ cenübinde, Atlantik okeannıñ şarqında, İnd Okeanınıñ ğarbında ve Antarktidanıñ şimalinde bulunğan bir qıta.
Afrika qıtasınıñ meydanlığı 30 300 000 km² (dünyanıñ 5.9%), ealisi 922 000 000 kişidir (dünya ealisiniñ 12%).
Afğanistan

**Afğanistan**, resmiy adı **Afğanistan İslâm Emirliği** ( – *-{Afġānistān}-*, *د افغانستان اسلامي امارت* – *-{Də Afġānistān Islāmī Imārat}-*;  – *-{Afġānistān}-*, *امارت اسلامی افغانستان*  – *-{Imārat-i Islāmī-yi Afghānistān}-*) – Asiyada bir memleket.


Image:Kabul_TV_Hill_view.jpg|
File:Kabul_TV_Hill_view_S.jpg|
File:Kabul_Graveyard_Hill_pool.jpg|


## Tüpbilgiler
Alime Abdennanova

**Alime Abdennanova** (1924 - 1944) - II Cian cenki qaramanı, belli razvedkacı, gizli teşkilât yolbaşçısı, qırımtatar halqınıñ fedakâr qızıdır.

Alime Abdennanova 1924 senesi Keriç şeerinde işçi qorantasında doğdı, Qamış Burunda Maksim Gorkiy adına orta mektepte oqudı. Mektepni bitirgen yılı cenk başlandı. Nemse natsistlerine qarşı gizli küreş alıp baruv içün Krasnodar ülkesinde razvedkacılar mektebinde mahsus azırlıq keçti.

1943 senesi Alime Abdennanova, Qırımğa yollanıldı. Cermay Qaşıq köyünde işançlı adamlardan gizli teşkilât tizdi. Olar Keriç yarımadasında nemse askerleriniñ areketleri aqqında zarur malümatlarnı devamlı vaqıt cebe komandanlığına yollap turdılar.

1944 senesi Alime ve onıñ cenkâver dostları gestaponıñ qoluna tüştiler ve elâk oldılar. Alime Abdennanova 1944 senesi aprel 5 künü Aqmescit civarında vahşiycesine öldürildi.

2014 senesinde Alime Rusiye Qaramanı oldı.

## Menbalar
* warheroes.ru
Aluşta şeer şurası

**Aluşta şeer şurası** (, ) - Qırım yalı boyunda bir regiondır.

## Meskün yerler

* **[[Aluşta]]**
* **Büyük Lambat köy şurası**
** Büyük Lambat (Malıy Mayak)
** Aşağı Degirmenköy (Nijneye Zaprudnoye)
** Çayka
** Degirmenköy (Zaprudnoye)
** Küçükköy (Puşkino)
** Küçük Lambat (Kiparisnoye)
** Kürkület (Lavrovoye)
** Lazurnoye
** Qarabağ (Bondarenkovo)
** Qarasan (Utös)
** Qastel (Vinogradnıy)
** Qızılköy (Puşkino) ?
* **Demirci köy şurası**
** Demirci (Luçistoye)
** Lavanda
** Yedi Ev (Semidvorye)
* **Körbekül köy şurası**
** Körbekül (İzobilnoye)
** Aşağı Şuma (Nijnâya Kutuzovka)
** Haçı Özenbaş (Rozovıy)
** Yuqarı Şuma (Verhnâya Kutuzovka)
* **Küçük Özen köy şurası**
** Küçük Özen (Maloreçenskoye)
** Quru Özen (Solneçnogorskoye)
** Tuvaq (Rıbaçye)
** Ulu Özen (Generalskoye)
* **Partenit qasaba şurası**
** Partenit
* **Üsküt köy şurası**
** Üsküt (Privetnoye)
** Arpat (Zelenogorye)

## Qırım haritasında Aluşta regionı
Amdi Alim

**Amdi Alim** (aqiqiy soyadı **Ğaniyev**) (1905 - 1942) - qırımtatar şairidir.

Amdi Ğaniyev 1908 senesi Kuybışev rayonındaki Adım Çoqraq köyünde doğdı. 1927 senesi edebiy eserler yaza başladı. Bir şair sıfatında yaratqan şiirleriniñ ekserisi arbiy mevzuda edi. "Qaytırmız biz yeñiş yırını yırlap, qaytırmız biz soñki ücümden..." dep yazdı şair. Qaytıp kelmedi. Vatan cenki qanlı uruşlarında elâk oldı. Cenkten evel şair Azam Ametnen birlikte “Raport” adlı birinci şiirler kitabı çıqtı. Amdi Alim - qardaş halqlar edebiyatını terenden bilgen ve olarnıñ eñ yahşılarını açıq-aydın, sade ve dülber tilnen tercime etken şairimiz edi.
Şekspirniñ Qırımtatar Devlet teatrinde oynalğan “Otello” tragediyası, Lope de Veganıñ “İspan papazı” komediyası, Nikolay Ostrovskiyniñ “Çelik nasıl pişkinleşti” romanı, Şota Rustaveliniñ “Qaplan terisi kiygen pelvan” poeması ve saireler Amdi Alim tarafından tercime etilgenleri alda, halqımıznıñ ana tilinde sevip oquğan eserleri olıp qaldılar.

1942 senesinde ağır yaranlanğanı soñ hastahanede vefat etti. 

Amdi Alim - etraflıca bilgili, yüksek medeniyetli, acayip adam edi.
Amdi Giraybay

**Amdi Giraybay** (aqiqiy adı **Abdulafat Lâtifov**) (1901 fevral 14 - 1930 sentâbr 13) — ulu qırımtatar şairidir.

## Tercimeial
Amdi Giraybay 1901 senesi Kefe uyezdiniñ Yeñi Sala köyünde ülema qorantasında doğdı. 1910 senesi Qarasuvbazar iptidaiy mektebini bitirdi. 1917 senesi Aqmescitte açılğan rüşdiye mektebine kirdi. Lâkin grajdanlıq cenki zamanında tasiline devam etip olamadı. Soñra, 1921 senesi az bir müddet rabfakta oqudı. 1922 senesi topraq istisal şirketine kirdi. Aynı zamanda qırımtatar dar ül-fünun talebeleri şirketini teşkil etip keldi de bu yerde oquvını devam etti. 

1923 senesi Veli İbraimovnıñ yardımı ile İstanbulğa ketip andaki dar ül-fünunnıñ edebiyat şübesinde üç yıl oqudı ve 1926 senesiniñ soñlarında Qırımğa qayttı. Milliy maarif ve medeniyetiniñ inkişafı yolunda elal hızmetlerde bulundı. 

1928 senesi “milletçilik”nen qabaatlanıp İçki İşler Halq Komissarlığınıñ (NKVD) Baş Siyasiy İdaresi (GPU) hadimleri tarafından yaqalandı ve 1930 senesi Moskvada Butırskaya türmesinde vahşicesine öldürildi. 

Amdi Giraybaynıñ “Elâk Oldı Cigitler” adlı ilk şiiri 1917 senesi neşir etildi. Şair eserlerini esasen sade halq tilinde yazdı. “Cigitke” (1918), “Caş Tatarlarğa” (1921), “Tuvğan Tilim” (1921) kibi şiirlerinde vatanperverlik ve milletseverlik ğayelerini aks etti. Halqımıznıñ turmuşını ve bazı eskirgen adetlerini “Zavallı Tatar Qızı” (1921), “Talaq” (1921) kibi nazm parçalarında ifade etti. 

Qırımtatar milliy edebiyatında körümli yerni tutqan “İcret” poeması 1927 senesi basıldı. 

Amdi Giraybay qalemini dramaturgiya janrında da sınap baqqan edi. 1919 senesi “Eski Tatar Mektebi”, 1923 senesi “Öksüzler” serlevalı balalar içün yazılğan pyesaları neşir olundı. 

Şairniñ vefatından soñ, 1935 senesi Romaniyada çıqqan “Qırım Şiirleri” mecmuasında onıñ qırımtatar milliy edebiyatınıñ tarihı aqqında acayip ilmiy maqalesi basıldı.
## Şiirler ve poemalar
* «Hicret»
* «Cigitke»
* «Tatar içün» 
* «Bağçasaray (şiir)»
* «Caş tatarlarğa»
* «Zavallı Tatar Qızı»

## Bağlantılar
* Alem-i Medeniye kitaphanesinde Amdi Giraybaynıñ şiirleri
Amerika Qoşma Ştatları

**Amerika Qoşma Ştatları** (**AQŞ**) ya da **Amerika Birleşken Devletleri** (**ABD**) () – Şimaliy Amerikada büyük ve inkişaflı bir devlet. 50 ştattan ibaret olğan federal cumhuriyet: 48 ştat ve Kolambiya federal bölgesi şarqında Atlantik okean, ğarbında Tınç okean, şimalinde Kanada, cenübinde Meksika arasında buluna, bulardan ğayrı daa eki ştat bar: Alâska ve Havayi. Bundan da ğayrı, AQŞ Virgin adalarınıñ bir qısmına (Amerika Virgin Adaları), Karib deñizindeki Puerto Rikoğa, Tınç okeandaki Şarqiy Samoağa, Guam adasına, Şimaliy Mariana adalarına ve Okeaniyadaki diger adalarğa saiptir. Paytahtı - Vaşington şeeri.


US Capitol west side.JPG
0326New York City Statue of Liberty.JPG
Golden Gate Bridge Clear.JPG
Apollo 15 flag, rover, LM, Irwin cropped.jpg
Amet-Han Sultan

**Amet-Han Sultan** — belli qırımtatar arbiy uçucısı, II Cian cenki iştirakçisi, Şuralar Birliginiñ eki defa qaramanı.

## Tercimeial

Amet-Han Sultan 1920 senesi Alupkada doğdı. Aqmescitte FZO mektebinde oqudı. Bundan soñ, ustanıñ şegirdi olaraq, parovoz deposında çalıştı. Aynı vaqıtta aeroklubğa qatnap oqudı. Arbiy uçucı olmaq istegi onı Aqyar yaqınlarındaki Qaçı aviatsiya mektebine alıp keldi. On doquz yaşında bu mektepniñ kursantı oldı.

Amet-Han Qaçı mektebini II Cian cenki başlamazdan bir yıl evel bitirdi ve ŞSCBniñ ğarbındaki qısımlardan birine hızmet etmege yollandı.

Amet-Han ve onıñ silâdaşları quveti qat-qat artqaç olğan ava duşmanına qarşı küreşte aqranı olmağan erlik, cesaret ve qaramanlıq kösterdiler.

Qızıl bayraqlı gvardiya qırıcı aviatsiya polkunıñ eskadrilya komandanı Amet-Han Sultan 359 uruşta bulundı. Şahsen özü on bir duşman uçağını urıp tüşürdi. Gruppa ile olğan ava çatışmalarında ise 19 duşman uçağını ğayıp etti. Bundan ğayrı, Stalingrad cebesinde 110 cenkâver uruşta bulundı, şahsen özü altı uçaq urıp tüşürdi ve gruppa ile olğan ava cenkinde yedi duşman uçağını ğayıp etti.

Bu fedakârlığı içün Amet-Hanğa 1943 senesi avgust 24-te, ükümetniñ qararı mücibi ile, Şuralar Birliginiñ Qaramanı unvanı berildi.

Amet-Han ava cenkiniñ büyük ustası ve aqiqiy ass oldı. 1942 senesi mayıs 31-de Yaroslavl töpesinde Yunkers-88 uçağını özü uçağınıñ kevdesi ile urıp yerge tüşürgende, ekipajdan eki nemse uçucısı esir alındı, ekisi uçaq içinde yandı. Amet-Han özü ise avadan yerge paraşüt ile tüşip qurtuldı. O, Şarqiy Prussiyada altı uçaq urıp tüşürdi. 1945 senesi yanvar 18-de dört biñ metr yükseklikte yigirmi beş nemse uçağına qarşı bir özü çıqıp, üç uçaqnı urıp tüşürdi.

Bu batırlıqları içün Amet-Han Sultanğa 1945 senesi iyün 29-da Şuralar Birliginiñ Eki defa Qaramanı unvanı berildi. Misli yoq cesürligi içün Amet-Han Sultan cenkniñ soñunda Devlet mukâfatı laureatı unvanını aldı.

Uruşlarda Amet-Han özüniñ ustalığı, pişkinligi, cesürligi ile öyle yüksek şüret qazandı ki, ondan közleri qorqqan nemse aviatsiya komandanlığı bir çare tapıp Amet-Han Sultanı yaqalamaq ve yoq etmek ükümini çıqardı. Amet-Han ise qorqmadı. “Men Amet-Han Sultanım! Men Amet-Han Sultanım! Nemse basqıncılarına ölüm!” – dey edi radio ile. Oña cevap olaraq nemselerniñ efirde: “Achtung! Achtung! (Diqqat! Diqqat!) Avada Amet-Han! Uruştan çıqıñız!” – degen emirleri eşitile edi.

Devrimizniñ acayip adamı, qırımtatar halqınıñ iftiharı Amet-Han Sultan 1971 senesi fevral 1-de yañı uçaq sınavı vaqıtında elâk oldı.

Bugün Aqmescit, Alupka ve Mahaçqala şeerleriniñ meydan ve soqaqları Amet-Han Sultannıñ adı taşıylar.

## Bağlantılar
* Amet-Han Sultan. Sovetler Birliginiñ eki defa qaramanı.  *QIRIM.net*

## Linklar
* warheroes.ru
* Amet-Han Sultan fotolar
Alupka

**Alupka** (, ) — Qırım dağlarınıñ cenübiy capında, Ay Petriniñ eteginde bulunğan bir şeerdir, belli kurort.

## Coğrafiya
### İklim
Yanvarnen fevral aylarınıñ orta arareti +3 – +4°C, avgustnıñki +24,6°C. Yağanaqlarnıñ orta yıllıq derecesi — 400 mm, yıllıq küneşli saatlarnıñ orta miqdarı — 2150, avanıñ nisbiy dımlılığı — 69 %. Yuvunuv mevsimi marttan oktâbrgece devam ete (suv arareti tahminen +22 – +28°C).

## Tarih
Zemaneviy Alupka topraqlarında insannıñ yerleşmeleri milâttan evel VIII biñyıllıqta peyda oldı. Şeer Alubika adınen birinci kere 960 senesi añıldı. XIV-XV asırlarda bu yerde cenevizlerniñ Lupika adlı qaleçik buluna edi. 1475-1774 seneleri Alupka osmanlılarnıñ akimligi altında edi. Qırım Rusiye eline keçkenden soñ (1783), Alupka R. Potömkinniñ mülkü edi. 1823 senesi ise, mında saray qurdurğan Mihail Vorontsovnıñ saipligine keçti.
XX asırnıñ başından Alupka belli kurort oldı. Bu yerge devalanmağa, raatlanmağa Födor Şalâpin, Maksim Gorkiy, Valeriy Brüsov, İvan Bunin, Lesâ Ukrainka ve başqaları kelgen ediler.

1938 senesi Alupkağa şeer statusı berildi.

## Naqliye
Şeer Yaltadan 17 km uzaqlıqta buluna. Qırımnıñ merkezi ve diger meskün yerlerine Alupka Aqyar-Yalta-Aqmescit-Kefe avtotrassası vastasınen qavuşa.

## İçtimaiy saa
Şeerde eki umumtasil ve bir dane muzıka mektepleri, hastahane, eki kitaphane, eki musafirhane, medeniyet merkezi bar.

## Mahsus itibarğa lâyıq yerler
Şeerniñ meşur yerlerinden Vorontsov sarayını ve onıñ etrafındaki parknı añmaq lâzim.

Alupkada doğğan II Cian cenkiniñ iştirakçisi, uçucı Amet-han Sultannıñ müzeyi bar.

1972 senesi şeerde terek ve çalılarnıñ eki yüzden ziyade çeşitten ibaret olğan park açıldı.

## Bağlantılar

* Alupka malümat portalı 
* "Bütün Qırım avuç üstünde" saytı Alupkada raatlanuv aqta er angi malümat 

## Atıflar
Andorra

**Andorra**, resmiy adı **Andorra Prinsligi** () - ğarbiy Avropadaki Pirene dağlarında İspaniya ve Frenkistan arasında bulunğan kiçik bir devlet.
Ant etkenmen

«**Ant etkenmen**» — Qırımtatarlar milliy gimni. Sözler ve muzıkasını Noman Çelebicihan yazdı.

Başta şiir Çelebicihan tarafından qırımtatar tiliniñ tuvğan noğay şivesinde yazılğan edi, şimdi ise tilni edebiy tiline yaqınlaştırmaq içün tüzetilgen variantı qullanıla.

## Söz
### Çelebicihannıñ yazğan şiiriniñ asıl metni
:Ant etkenmen, tatarlarnıñ yarasını sarmağa, 
:Nasıl bolsun bu zavallı qardaşlarım çürüsin? 
:Onlar içün ökünmesem, qayğurmasam, yaşasam, 
:Yüregimde qara qanlar qaynamasın, qurusın!

:Ant etkenmen, şu qaranğı yurtqa şavle serpmege, 
:Nasıl bolsun iki qardaş bir-birini körmesin?
:Bunı körip buvsanmasam, muğaymasam, yanmasam, 
:Közlerimden aqqan yaşlar derya-deñiz qan bolsun!

:Ant etkenmen, söz bergenmen bilmek içün ölmege, 
:Bilip, körip milletimniñ közyaşını silmege. 
:Bilmiy, körmiy biñ yaşasam, Qurultaylı han bolsam, 
:Yine bir kün mezarcılar kelir meni kömmege.

### Bugün gimn olaraq qullanılğan versiyası
:Ant etkenmen, milletimniñ yarasını sarmağa,
:Nasıl olsun bu zavallı qardaşlarım çürüsin?
:Onlar içün ökünmesem, qayğırmasam, yaşasam,
:Yüregimde qara qanlar qaynamasın, qurusın.

:Ant etkenmen, şu qaranğı yurtqa şavle sepmege,
:Nasıl olsun eki qardaş bir-birini körmesin?
:Bunı körip buvsanmasam, muğaymasam, yanmasam,
:Közlerimden aqqan yaşlar derya-deñiz qan olsun.

:Ant etkenmen, söz bergenmen millet içün ölmege,
:Bilip, körip milletimniñ köz yaşını silmege.
:Bilmey, körmey biñ yaşasam, Qurultaylı han olsam,
:Kene bir kün mezarcılar kelir meni kömmege.

## Bağlantılar
*-{YouTube saytında videosı}-
* Чем чревато искажение стихотворения «Ант эткенмен»?  — Avdet (gazeta), Riza Fazıl
Antarktida

**Antarktida** – cenübiy yarım kürreniñ eñ cenübinde bulunğan bir qıta. Antarktidada Yerniñ Cenübiy qutubı bar.


File: 061212-nordkapp.jpg
File:GletscherMM.jpg
File:Fryxellsee Opt.jpg
File:Mount Erebus Aerial 2.jpg
File:Aurore australe - Aurora australis.jpg
Antigua ve Barbuda

**Antigua ve Barbuda** () - Şimaliy Amerikada terkibinde Karib deñizindeki bir qaç ada bar olğan bir devlet.
Aqmeçit rayonı

**Aqmeçit rayonı** (, ) - ğarbiy Qırımda bir rayondır.

## Meskuün yerleri

* **Aqmeçit qasaba şurası**
** Aqmeçit (Çernomorskoye)
* **Doñuzlav köy şurası**
** Doñuzlav (Krasnoyarskoye)
** Dört Saqal (Lenskoye)
* **Kirovskoye köy şurası**
** Tarhan Qut (Kirovskoye)
** Aq Qoca (Dozornoye)
** Camal (Nizovka)
** Çoñğurçı (Zadornoye)
* **Novoivanovka köy şurası**
** Novoivanovka
** Sadır Bağay (Hmelevo)
* **Novoselskoye köy şurası**
** Novoselskoye
** Toqa (Artömovka)
* **Qara Acı köy şurası**
** Qara Acı (Olenevka)
** Ablaq Acı (Kalinovka)
** Mayak
* **Qızıl Çoñrav köy şurası**
** Qızıl Çoñrav (Krasnaya Polâna)
** Çegelek (Kuznetskoye)
** Yaşpek (Vnukovo)
* **Tabuldı As köy şurası**
** Tabuldı As (Medvedevo)
** Terekli As (Ozerovka)
* **Tarpançı köy şurası**
** Tarpançı (Okunövka)
** Bel Avuz Qıpçaq (Gromovo)
** Can Baba (Maryino)
** Çeger Acı (Znamenskoye)
** Qunan (Krasnoselskoye)
* **Tatar Çağaltay köy şurası**
** Tatar Çağaltay (Dalökoye)
** Bay Qıyat (Vladimirovka)
** Juravlövka
** Nemse Çağaltay (Severnoye)
** Otuz (Zorânoye)
* **Yarılğaç köy şurası**
** Yarılğaç (Mejvodnoye)
** Kerlevüt (Vodopoynoye)
** Musa Ali (Zaytsevo)
** Novoulyanovka
** Qarlav (Snejnoye)

## Qırım haritasında Aqmeçet rayonı
Aqşeyh rayonı

**Aqşeyh rayonı** (, ) - şimal-ğarbiy Qırımda bir rayondır.

## Meskün yerler

* **Aqşeyh qasaba şurası**
** Aqşeyh (Oyfgong, Razdolnoye)
* **Ayıp köy şurası**
** Ayıp (Botaniçeskoye)
** Qızıl Bay (Kumovo)
** Tatar Aqşeyh (Çervonoye)
* **Baqqal köy şurası**
** Baqqal (Slavnoye)
** Büyten (Kotovskoye)
** Qarçığa (Rıleyevka)
** Yuqarı Baqqal (Stereguşçeye)
* **Berezovka köy şurası**
** Berezovka
** Niva
** Tavkel Nayman (Ulyanovka)
* **Manay köy şurası**
** Manay (Kovılnoye)
** Bozuq Quyu (Senokosnoye)
** Çerkez (Vetrânka)
** Smail Bay (Voloçayevka)
** Yañı Manay (Moloçnoye)
* **Montanay qasaba şurası**
** Montanay (Novosölovskoye, Freydorf)
** Celâl (Severnoye)
* **Munus köy şurası**
** Munus (Serebrânka)
** Ağay (Çehovo)
** Amanşa (Sokolı)
** Aqsaqal Merkit (Bahçovka)
** Biy Örlük (Orlovka)
** Qara Merkit (Kaştanovka)
* **Nemse Köp Qarı köy şurası**
** Nemse Köp Qarı (Ruçyi)
** Atay Temir (Maksimovka)
** Födorovka
** Kereyit (Kommunarnoye)
** Rus Köp Qarı (Kamışnoye)
** Taş Quyu (Ogorodnoye)
* **Oğuz Oğlu köy şurası**
** Oğuz Oğlu (Çernışovo)
** Sarı Bolat (Portovoye)
** Toq Şeyh (Kropotkino)
* **Qaraba Köküş köy şurası**
** Qaraba Köküş (Kukuşkino)
** Bay Oğlu Qıpçaq (Ogni)
* **Sadır köy şurası**
** Sadır (Slavânskoye)
** Tatış Qoñrat (Avrora)
* **Zimino köy şurası**
** Zimino
** Borağan (Ovrajnoye)
** Qadış (Voronki)
** Qocalaq (Krasnoarmeyskoye)

## Qırım haritasında Aqşeyh rayonı
Argentina

**Argentina**, resmiy adı **Argentina Cumhuriyeti** () — Cenübiy Amerikada bir memleket. Paytahtı - Buenos Ayres. Ealisiniñ sayısı 40 301 927  kişi (2007 senesi).

* -{Álbum de Estampillas}-
Arnavutlıq

**Arnavutlıq**, resmiy adı **Arnavutlıq Cumhuriyeti** () – cenübiy Avropada Adriatik deñiziniñ şarqiy yalısında bir memleket.
Aqmescit rayonı

**Aqmescit rayonı** (, ) - merkeziy Qırımda bir rayondır.

## Meskün yerleri

* **Acı Qal köy şurası**
** Acı Qal (Çistenkoye)
** Livadki (Levadki)
** Molla Eli (Kamışinka)
** Qaraç (Trudolübovo)
** Seymanlarköy (Novozburyevka)
** Terek Eli (Tröhprudnoye)
** Yağmurça (Fontanı)
* **Badana köy şurası **
** Badana (Perovo)
** Acı İbram (Klüçi)
** Aratuq (Klinovka)
** Atman (Vesöloye)
** Bötke (Dubki)
** Çeşmeci (Töploye)
** Çumaq Qarı (Obrıv)
** Kaştanovoye
** Konstantinovka
** Moloçnoye
** Novonikolayevka
** Qarağaç (Kizilovka)
** Qurça (Ukrainka)
** Sabla (Partizanskoye)
** Topolnoye
** Zalesye
* **Beş Terek köy şurası**
** Beş Terek (Donskoye)
** Aşağı Asma (Nijnekurgannoye)
** Dermenci (Spokoynoye)
** Qalmuq Qarı (Dmitrovo)
** Şeyhköy (Davıdovo)
** Tuvatay (Klönovka)
** Yuqarı Asma (Verhnekurgannoye)
* **Biy Tanış köy şurası**
** Biy Tanış (Pervomayskoye)
** Çalğarı (Krasnoye)
** Çüyke (Çaykino)
* **Borançı Qıtay köy şurası**
** Borançı Qıtay (Şirokoye)
** Prolötnoye
** Qazançı (Divnoye)
** Uzqastı (Kuprino)
* **Bulğanaq köy şurası**
** Bulğanaq (Kolçugino)
** Cav Cürek (Ravnopolye)
** Prudovoye
* **Bulğanaq Badraq köy şurası**
** Bulğanaq Badraq (Pojarskoye)
** Ağaç Eli (Lekarstvennoye)
** Demyanovka
** Qoyaş (Vodnoye)
* **Çoyunçı köy şurası**
** Çoyunçı (Urojaynoye)
** Beki Eli (Jivopisnoye)
* **Eski Lez köy şurası**
** Eski Lez (Skvortsovo)
** Peredovoye
** Üç Quyu Tarhan (Kolodeznoye)
** Yañı Lez (Mejgornoye)
* **Mamut Sultan köy şurası**
** Mamut Sultan (Dobroye)
** Anğara (Perevalnoye)
** Büyük Yanköy (Mramornoye)
** Colman (Pionerskoye)
** Eski Orda (Lozovoye)
** Petropavlovka
** Salğır Yañı Sala (Çaykovskoye)
** Şumhay (Zareçnoye)
** Tahta Cami (Andrusovo)
** Tavel (Krasnolesye)
** Tavşan Bazar (Privolnoye)
** Totayköy (Fersmanovo)
* **Mazanka köy şurası**
** Mazanka
** Atalıq Eli (Solovyovka)
** Krasnovka
** Tav Dayır (Lesnoselye)
** Tolban (Opuşki)
* **Miñlerçik köy şurası**
** Miñlerçik (Juravlövka)
** Azat (Storojevoye)
** Sumskoye
* **Molodöjnoye qasaba şurası**
** Molodöjnoye
** Solneçnoye
* **Nikolayevka qasaba şurası**
** Nikolayevka
** Aleksandrovka
** Cabaç (Petrovka)
** Dörtkül (Razdolye)
** Kün Tuvğan (Teplovka)
** Qara Çora (Klüçevoye)
** Vinnitskoye
* **Novosölovka köy şurası**
** Novosölovka
* **Qaşıq Degirmen köy şurası**
** Qaşıq Degirmen (Novoandreyevka)
** Acı Keç (Haritonovka)
** Cağa Mamış (Suhoreçye)
* **Qulçuq köy şurası**
** Qulçuq (Rodnikovo)
** Cabanaq (Kubanskoye)
** Novıy Mir
** Qart Mışıq (Şafrannoye)
** Taqıl (Arkadyevka)
** Ulu Çoqraq (Kurgannoye)
* **Sarabuz qasaba şurası**
** Sarabuz (Gvardeyskoye)
** Kiçkene (Malenkoye)
** Novıy Sad
** Qaraça Qañğıl (Krasnaya Zorka)
** Sofiyevka
* **Saraylı Qıyat köy şurası **
** Saraylı Qıyat (Mirnoye)
** Aqtaçı Qıyat (Beloglinka)
** Gruşevoye
* **Şkolnoye qasaba şurası**
** Şkolnoye
* **Trudovoye köy şurası**
** Trudovoye
** Akropolis
** Ana Yurt
** Aykavan
** Bura (Lazarevka)
** Cafer Berdi (Drujnoye)
** Cañatay (İvanovka)
** Mamaq (Strogonovka)
** Suin Acı (Denisovka)
* **Yañı Sarabuz köy şurası**
** Yañı Sarabuz (Ukromnoye)
** Temir Ağa (Sovhoznoye)

## Qırım haritasında Aqmescit rayonı
Aqmescit şeer şurası

**Aqmescit şeer şurası** (, ) – merkeziy Qırımda bir regiondır. Region terkibinde altı kent bar: Aqmescit şeeri, Aeroflotskiy, Agrarnoye, Gresovskiy, Komsomolskoye ve Qara Qıyat qasabaları.

* **Aqmescit şeer şurası**
** **[[Kiyev rayonı]]**
*** Agrarnoye
** **[[Zaliznıtsâ rayonı|Demiryol rayonı]]**
*** Gresovskiy qasaba şurası
**** Gresovskiy
**** Aeroflotskiy
**** Komsomolskoye
**** Qara Qıyat
** **[[Tsentr rayonı|Merkeziy rayonı]]**


## Qırım haritasında Aqmescit şeeri
Asiya

**Asiya** – dünyada eñ büyük bir kontinenttir, Avropanen beraber Avrasiya qıtası terkip ete. Tınç, Arktik ve İnd okeanlarına çıqışı bardır.
Atlantik okean

**Atlantik okean** – Tınç okeandan soñ eñ büyük ekinci okeandır. Bir zamanlar bir parça olğan qıtanıñ bölüngeninen meydanğa kelgen olıp, Avropa ve Afrikanı Amerika qıtasından ayıra. Yan deñizlerinen beraber (Aq deñiz, Şimaliy deñiz ve Baltik deñiz) 106,2 mln. km² meydanlıqqa saip olıp, yer yüzüniñ beşte bir meydanlığını qaplay.

3314 m ortalama terenligi bulunğan okeannıñ eñ teren noqtası Puerto Riko çuqurıdır (9219 m). Ayrıca dünyanıñ eñ uzun okean dağ sırası olğan Orta Atlantik sırtı bu okeanda buluna.
Atırav

**Atırav** (qazahça Атырау, ) - Qazahistanda bir şeer, Atırav vilâyetiniñ merkezi. Şeerniñ yarısı Avropada, diger yarısı ise Asiyada buluna.

## Tarih
1640 senesi Rusiyedeki Yaroslavl şeerinden kelgen bazırgân Guriy Nazaryev öz oğullarınen beraber Sarayçıqta (orta asırlarda *Saray Cük*) Cayıq (yani Ural) özenine saip olğan Noğay Hanlığına bergi tölep Hacı Tarhan (Astrahan) voyevodaları yardımınen Cayıq özeniniñ ağzında oñ yalısında tahta pekinti qurdurdı. Pekintiniñ adını "Ust-Yaitskiy gorodok" qoydılar. Nazaryevler kelmezden evel anda qazahlar tarafından özen ağzı köndelen qurulğan qızıl balıq tutqan üyşik degen qamış ya da tahta qora bar edi. Yalıdaki meskün yer de aynı şu Üyşik (qırımtatarca "evçik") degen adnı taşıy edi.

1647 senesi iyün 6-da taş qale quruluvı başlandı. Çeşit qıyınlıqlar sebebinden quruluv tek 1662 senesi tamamlandı. 1734 senesine qadar işbu qalege Rusiyede "Nijne-Yaitskiy kamenniy gorodok" dediler.

1734 senesi şeer adı Nazaryev qorantasınıñ başı şerefine resmiy tarzda Guryev olaraq deñiştirildi.

1991 senesi oktâbr 9-da vilâyet halq deputatları Şurası qararınen Guryevniñ adı Atırav olaraq deñiştirildi.

## İqtisadiyat
Atırav cermaynen gaz çıqaruv ve işlev, balıq avı iri merkezidir. Şeerdeki ACİZ (Atırav Cermay İşlegen Zavodı) – Qazahistannıñ cermay işlegen ilk zavodıdır.
Şimdi Atırav vilâyetinde 12 balıq avlayıcı artel ve 50-den ziyade işhane balıq avınen oğraşalar.

## Bağlantılar
* Atırav şeeriniñ saytı
Avropa

**Avropa** – Afrikanıñ şimalinde, Asiyanıñ ğarbında ve Atlantik okeanınıñ şarqında bulunğan, yarımada şeklindeki qıta. Dünyanıñ eñ küçük ekinci qıtası. Asiyanen beraber büyük Avrasiya qıtası terkip ete. Atlantik ve Arktik okeanlarğa ve olarnıñ deñizlerine (Aq, Qara, Baltik ve ilh.) çıqışı bardır. Avropa qıtasınıñ meydanlığı 10&nbsp;523&nbsp;000 km² (dünyanıñ 2%), ealisi 712&nbsp;000&nbsp;000 kişidir (dünya ealisiniñ 11%).
Avstriya

**Avstriya**, resmiy adı **Avstriya Cumhuriyeti** () — Avropada Alp dağlarında ve Tuna özeni vadiysinde bir devlet.

## Tüpbilgiler
Aydın (il)

**Aydın** - Türkiye Cumhuriyetiniñ bir vilâyeti. Paytahtı — Aydın şeeri. Ealisiniñ sayısı — 989,862 kişi.
Azam Amet

**Azam Amet** (1909 - 1941) - qırımtatar edebiyatına yigirminci seneleri kelgen şairdir. 1909 senesi Qalımtay köyünde fuqare Seyid-Ametniñ ailesinde doğdı. 1924 senesi Bağçasarayda açılğan yedi yıllıq qırımtatar mektebine Yağya Bayburtlı, Yaqub Kermençikli, Bilâl Terlikçi kibi büyük bilgi ve medeniyet saibi ocalarnıñ elinde tasil kördi, nefis edebiyatnı sevdi. Azam o devirniñ gürdeli inqilâbiy ömürinen yaşadı. “Qara qan”, “Apayım”, “Komsomol” degen şiirlerini yazıp “Yaş quvet” gazetasında bastırdı.
1928 senesi Aqmescitteki işçi fakultetine (rabfak) kirdi. Bu devirde “Bizim künler”, “Köy”, “Alevli köyler”, “Rabfaklılar sesi” şiirlerini yazdı. 1931 senesi Moskvadaki Lomonosov adına Devlet Universitetiniñ neşriyat şübesine kirdi. Aqmescitte şair Amdi Alimnen beraber “Raport” adlı şiirler kitabı neşir etildi.

1941 senesi Vatan mudafaasına ketti. Sovet zabiti (ofitser) olaraq yavuz duşmannen cenkleşti. Vatanını qorçalar eken, qaramanca elâk oldı.
Azerbaycan

**Azerbaycan** (), resmiy ad **Azerbaycan Cumhuriyeti** () – ğarbiy Asiyada, cenübiy Kavkaz regionındaki bir türk memleketi. Hazar deñizine çıqışı bardır. Paytahtı Baqu şeeridir

## Tüpyazılar
Aşıq oyunı

**Aşıq oyunı** - qoynıñ , eçkiniñ aşıq kemiginen oynalğan bir bala oyunıdır. Aşıq kemigi yerge tüşken yağına köre derecelenir. "Talşı" aşıq kemiginiñ qırıntılı olğan yan betidir. Eñ yüksek derece ondadır. "Talşı"nıñ qarşısı "Tav"dır. Ekinci yüksek derece ondadır.

Aşıq kemigi bet üstü turğanda "Bük" olur, sırt üstü turğanda "Şıq" olur. Eñ tüşük derece "şıq"tır. Aşıq kemigi yerge bızıq tüşerse "Dişir" olur, oyun bızılır.
Oyunğa qatılğanlar başlatacaq balağa birer aşıq berirler. Aşıqlar yerge atılıp şaşılır. Eñ yüksek dereceli kelgen aşıq birinci çertme aqqına saiptir. Aşıq saibi bala aşığını çertkende urğan aşıqnı alır. Uramasa sıra soñraki derecedeki aşıqnıñ saibi balağa keçer. Yerdeki aşıqlar bitken soñra, yañı oyun başlar.
Avstraliya ve Okeaniya

**Okeaniya** – Tınç Okeandaki bir çoq ada ülkelerinden ve Avstraliyadan ibaret bir qıtadır.

Asiyanıñ cenüp ve cenüp-şarqında, Antarktidanıñ şimalinde ve Tınç Okean ile İnd Okeanınıñ arasında yer ala.
Bahreyn

**Bahreyn**, resmiy adı **Bahreyn Malikligi** ( - *-{al-Bahrayn}-*, مملكة البحرين - *-{Mamlakat al-Bahrayn}-*) - Asiyada memleket.
Bangladeş

**Bangladeş**, resmiy adı **Bangladeş Halq Cumhuriyeti** ( – *-{Bangladesh}-*, *গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ* – *-{Gônoprojatontri Bangladesh}-*) – Asiyada bir memleket.

## İhtar
Bağçasaray rayonı

**Bağçasaray rayonı** (, ) - cenüp-ğarbiy Qırımda bir rayondır.  Şu anda Rusya tarafından işgal altında.

## Meskün yerler

* **Bağçasaray şeer şurası**
** Bağçasaray
** Nauçnıy
* **Acı Bolat köy şurası**
** Acı Bolat (Uglovoye)
* **Albat qasaba şurası**
** Albat (Kuybışevo)
** Büyük Süyren (Tankovoye)
** Kermençik (Vısokoye)
** Küçük Süyren (Maloye Sadovoye)
** Otarçıq (Novoulyanovka)
** Taş Bastı (Bolşoye Sadovoye)
* **Alma Tamaq köy şurası**
** Alma Tamaq (Pesçanoye)
** Zamruq (Beregovoye)
* **Alma Tarhan köy şurası**
** Alma Tarhan (Vilino)
** Rassadnoye
* **Aromatnoye köy şurası**
** Aromatnoye
** Büyük Yaşlav (Repino)
** Ediş Eli (Malovidnoye)
** Küçük Yaşlav (Viktorovka)
** Qazbiy Eli (Rozovoye)
* **Azek köy şurası**
** Azek (Plodovoye)
** Biy Eli (Dorojnoye)
** Dubrovka
** Gorka
** Qoçqar Eli (Brânskoye)
* **Bazarçıq qasaba şurası**
** Bazarçıq (Poçtovoye)
** Alma Kermen (Zavetnoye)
** Atçeut (Kazanki)
** Han Eli (Novopavlovka)
** Novovasilyevka
** Oysunki (Rastuşçeye)
** Priyatnoe Svidaniye
** Qobazı (Malinovka)
** Sevastyanovka
** Stalnoye
** Şaqul (Samohvalovo)
** Topoli
** Zubakino
* **Biya Sala köy şurası**
** Biya Sala (Verhoreçye)
** Qoş Degirmen (Preduşçelnoye)
** Pıçqı (Baştanovka)
** Şüri (Kudrino)
** Tatarköy (Maşino)
** Ulu Sala (Sinapnoye)
* **Büyük Qaralez köy şurası**
** Büyük Qaralez (Krasnıy Mak)
** Qoca Sala
** Yuqarı Qaralez (Zalesnoye)
** Zalanköy (Holmovka)
* **Foti Sala köy şurası**
** Foti Sala (Golubinka)
** Aromat
** Aşağı Foti Sala (Nijnâya Golubinka)
** Ayırgül (Solneçnoselye)
** Kokluz (Bogatoye Uşçelye)
** Kökköz (Sokolinoye)
** Marqur (Polâna)
** Yanco (Putilovka)
** Yañı Sala (Novopolye)
* **Jeleznodorojnoye köy şurası**
** Jeleznodorojnoye
** Mostovoye
** Reçnoye
** Süyren (Siren)
** Süyür Taş (Belokamennoye)
** Teberti (Turgenevka)
** Töle (Daçnoye)
* **Qalımtay köy şurası**
** Qalımtay (Tenistoye)
** Arançı (Suvorovo)
** Çotqara (Krasnaya Zarâ)
** Efendiköy (Ayvovoye)
** Gölümbey (Nekrasovka)
* **Kişine köy şurası**
** Kişine (Tabaçnoye)
* **Tatar Osman köy şurası**
** Tatar Osman (Zelönoye)
** Bağatır (Bogatır)
** Büyük Özenbaş (Sçastlivoye)
** Ğavro (Plotinnoye)
** Küçük Özenbaş (Mnogoreçye)
** Mahuldür (Nagornoye)
* **Tav Badraq köy şurası**
** Tav Badraq (Skalistoye)
** Mañğuş (Prohladnoye)
** Ulaqlı (Glubokiy Yar)
** Yañı Badraq (Trudolübovka)
* **Topçıköy köy şurası**
** Topçıköy (Dolinnoye)
** Aqtaçı (Furmanovka)
** Aranköy (Novenkoye)
* **Yañı Bürlük köy şurası**
** Yañı Bürlük (Kaştanı)
** Baqqal Suv (Koçergino)
** Hanışköy (Otradnoye)
** Qocuq Eli (Şevçenkovo)

## Qırım haritasında Bağçasaray rayonı

## Bağlantılar

* http://bakhchisaray.com.ua/
Bekir Vaap

**Bekir Vaap** (1915 - 1944 avgust 14) - qırımtatar şairi.

Bekir Vaap 1915 senesi Büyük Qaralez köyünde (şimdiki Bağçasaray rayonı) doğdı. 1938 senesi Aqmescit pedagogik institutını bitirdi. Bu yıllar içinde “Yaş Leninciler” ve “Sovet edebiyatı” mecmualarında, aynı zamanda cumhuriyet gazetalarınıñ saifelerinde onıñ “Vatanım”, “Ana”, “Sevem seni”, “Ordudan selâm”, “Partizan Asan”, “Telman”, “Komsomol yırı” kibi bir sıra talantlı şiiriy eserleri basıldı. 1938 senesi “Yaşlıq yırları” cıyıntığında onıñ eñ yahşı şiirleri çıqtı. Şu yılı ŞSCB yazıcılar birligine aza qabul olundı.
Belarus

-{crh-latn: **Belarus**; crh-cyrl: **Беларус** яки **Беларусь**}-, qırımtatar tilinde **Aqrusiye**, **Aq Rus** ve **Belorusiye** olaraq da belli, resmiy adı **Belarus Cumhuriyeti** (; ) — şarqiy Avropada bir memleket.

## Memuriy bölünüv
Belarusta altı vilâyet bar:
* Brest vilâyeti
* Gomel vilâyeti
* Grodno vilâyeti
* Minsk vilâyeti
* Mogilöv vilâyeti
* Vitebsk vilâyeti

## Atıflar
Belçika

**Belçika**, resmiy adı **Belçika Qırallığı** (; ) - ğarbiy Avropada bir devlet, Avropa Birliginiñ azası. Avropa Birligi ve -{NATO}- kibi bir qaç halqara teşkilâtlarnıñ merkezleri Belçikadadır.
Boliviya

**Boliviya** — Cenübiy Amerikada bir memleket.
## Şuña daa baqıñız
* Boliviyanıñ resmiy tilleri cedveli
Bolu (il)

**Bolu** - Türkiye Cumhuriyetiniñ Qara deñiz regionınıñ Ğarbiy Qara deñiz bölüminde bir şeerdir.

## Tış bağlantılar
* Bolu Valiliği
* Bolu Belediyesi
* Bolu ile ilgili internet sayfası
Bosna ve Hersek

**Bosna ve Hersek** (bosnakça, sırbca, hırvatça: -{*Bosna i Hercegovina*}-) – Avropada bir memleket. Paytahtı Sarayevo şeeridir.
Bruney

**Bruney**, resmiy adı **Bruney Darü's-Selâm Devleti** () - cenüp-şarqiy Asiyadaki Borneo adasındaki bir memleket.
Burundi

**Burundi** — merkeziy Afrikada bir memlekettir. Esas qavmiy zümreler — Hutular ve Tutsiler. 1916 ve 1960 seneleri arasında Belçikanıñ müstemlekesi edi. 1993 senesinden 2005 senesine qadar vatandaşlık cenki bardı.


Bujumbura market.jpg
Karuzi Burundi goats.jpg
BujumburaAirport.jpg
RuyigiHopital.JPG
University of Burundi, Kiriri Campus, Bujumbura 2006.jpg
Vote counting in Bujumbura, Burundi, June 29, 2015.jpg
Juego Burundi.jpg
Bridge in Rutana,Burundi.jpg
Sifting Manioc.jpg
Burundi 2010 2.jpg
Butan

**Butan**, resmiy adı **Butan Qırallığı** ( - *-{Brug Rgyal-hab Dru Gâhap}-*) - Asiyada İndistan ve Çin arasında bulunğan kiçik bir memleket. Resmiy dini Buddizm.
Büyük Britaniya

**Büyük Britaniya** ve ya **Birleşken Qırallıq**, tolu resmiy adı **Büyük Britaniya ve Şimaliy İrlandiya Birleşken Qırallığı** () – ğarbiy Avropada bir devlet.

## İhtar
Bulğaristan

**Bulğaristan**, resmiy adı **Bulğaristan Cumhuriyeti** () – cenüp-şarqiy Avropada Balqan yarımadasınıñ şarqiy qısmındaki bir memleket.

## Tüpbilgiler
Canköy

**Canköy** (, , ) — şimaliy Qırımda bir şeer. Cumhuriyetke boysunğan şeer statusı bar. Şeerniñ adı *cañı köy* (cañı ~ yañı) söz birikmesinden asıl oldı. Şeer Canköy rayonınıñ merkezidir, lâkin rayon terkibine kirmey, cumhuriyetke boysunğan 11 şeerniñ birisi ola. Aqmescitten şimalge taba 93 km qadar uzaqlıqta buluna.

1926 senesi Canköyge şeer statusı berildi.

Şeerdeki işhaneler: maşna-qurucılıq, demirbeton konstruktsiya, konserv, süt, kombikorm zavodları, et kombinatı ve hocalıq malları fabrikası. Bundan da ğayrı Canköyde ihtisas-tehnikiy oquv yurtu ve ülkeşınaslıq müzeyi bar.

## İklim
İklim quru, orta sıcaq, orta yımşaq qışlı. Yanvarniñ orta arareti –1,8°C, iyülniñ +23,3°C. 
Yıllıq yağanaqlar — 418 mm.

## Halq sayısınıñ dinamikası
* 1805 — 173 kişi (167 qırımtatar, 7 esir)
* 1926 — 8310 kişi (5603 rus, 933 yeudi, 473 alman, 322 qırımtatar).
* 1939 — 19 576 kişi
* 1970 — 43 000 kişi
* 1989 — 53 464 kişi
* 2001 — 42 861 kişi

## Bağlantılar
* Canköy şeer şurasınıñ resmiy saifesi 
* şeer saytı  

## Atıflar
Canköy şeer şurası

**Canköy şeer şurası** (, ) – şimaliy Qırımda bir regiondır. Region terkibinde tek bir şeer (Canköy) bar.


## Qırım haritasında Canköy şeeri
Cenübiy Amerika

**Cenübiy Amerika** – Amerikanıñ cenübiy yarısını teşkil etken bir qıtadır. Ğarbında Tınç okean, şarqında ise Atlantik okean bar. Şimalinde Panama boynunda Şimaliy Amerikanen sıñırdaş ola.
Koreya Cumhuriyeti

**Cenübiy Koreya**, resmiy adı **Koreya Cumhuriyeti** (, hanja:大韓民國 - *Teğanminguk*) - Asiyada Koreya yarımadasınıñ cenübiy qısmındaki bir memleket.

## İhtar
Curçı rayonı

**Curçı rayonı** (, ) - şimal-ğarbiy Qırımda bir rayondır.

## Meskün yerler

* **Curçı qasaba şurası**
** Curçı (Pervomayskoye)
** Qıyat Orqa (Upornoye)
** Tabor Kirey (Makarovka)
** Üçevli Orqa (Pşeniçnoye)
* **Aqçora köy şurası**
** Aqçora (Gvardeyskoye)
** Büyük Qoñrat (Bratskoye)
** Yelenovka
* **Ay Qış köy şurası**
** Ay Qış (Çernovo)
** Devlet Ali (Sverdlovskoye)
** Totman (Kaştanovka)
* **Aybar köy şurası**
** Aybar (Voykovo)
** Nayn Bront (Otkrıtoye)
** Oy Mamşaq (Dmitrovka)
* **Beş Üy İlâq köy şurası**
** Beş Üy İlâq (Stahanovka)
** Burçı (Dalneye)
* **Büyük Buzav köy şurası**
** Büyük Buzav (Susanino)
** Acı Atman (Rovnoye)
** Ulan Eli (Panfilovka)
* **Eski Ali Keç köy şurası**
** Eski Ali Keç (Alekseyevka)
** Qocambaq (Privolnoye)
* **Der Emes köy şurası**
** Der Emes (Pravda)
** Arbuzovo
** Şigim (Matveyevka)
* **Muniy köy şurası**
** Muniy (Stepnoye)
** Qara Nayman (Krılovka)
* **Orcaq Caba köy şurası**
** Orcaq Caba (Abrikosovo)
* **Orman Acı köy şurası**
** Orman Acı (Kalinino)
** Levitanovka
* **Qıyat köy şurası**
** Qıyat (Ostrovskoye)
** Kütüke (Melniçnoye)
** Snegirevka
* **Sarıbaş köy şurası**
** Sarıbaş
* **Sırt Caylav köy şurası**
** Sırt Caylav (Krestyanovka)
** Neydorf (Novaya Derevnâ)
* **Toğaylı köy şurası**
** Toğaylı (Kormovoye)
** Botaş (Çapayevo)
** Boz (Tihonovka)
* **Toqulçaq köy şurası**
** Toqulçaq (Grişino)
** Frunze
** Yapınca (Vıpasnoye)
* **Küçük Boraş köy şurası**
** Küçük Boraş (Yudendorf, Oktâbrskoye)
** Kamenka

## Qırım haritasında Curçı rayonı
Cıyın

**Cıyın** - qırımtatar halqınıñ adetlerinden bir adettir. Cıyınlar qış vaqıtı, köylülerniñ azbarda, çayırlarda ve bağ-bağçalarda, qızğın işleri bitken soñ, keçirile turğan. Yaşlar ve qızlar birde bir dostlarınıñ evinde qonuşmaq ve eglenmek içün nevbetnen toplaşa ediler.

Siz milliy tertipte donatılğan odanı kördiñizmi? Mına, şimdi öyle odanı köz ögüne ketiriñiz. Keñ ve ruşen oda, qarşı divar boylap, bir köşeden diger köşege qadar set qurulğan. Set üstünde sıranen dülber örnekli divar yastıqları tizilgen. Olarnıñ üstüne ise beyaz örme peşkir çekilgen. Köşede çeşit renkli yiplernen nağışlanğan yüzbez asılğan. Pencerede bürmeli perde sarqıp tura. Sıcaq soba yanında ise minder töşelgen. Böyle bir odada cıyın keçirile…

Cıyınğa kelgen yaşlar, qızlar setlerge yerleşip oturalar. Olarnıñ artında, qarılğaç çipçeleri kibi, balalar tizile, minder üstüne ise esli-başlılar otura. Setlerde yer yetmegen yaşlar qapı tarafta skemlelerge ve kürsülerge oturalar. Er kes öz yerine yerleşken soñ cıyın başlay.

Toplaşqanlar qoşulıp, halq yırlarını yırlaylar. Yaşlar şaqalaşa, lâtifeler aytıp külüşeler.

Cıyında çeşit zevqlı oyunlar oynap eglenmek te adet oğlan. Yaşlarnıñ sevimli oyunlarından: "Yüzük", "Telefon", "Quşaq" oyunları pek şen keçe edi.

İstidatlı yaşlar ve qızlar özleri uydurğan çıñ, mane, şaqalarnı köydeşlerine taqdim ete ediler. Cıyınlarda bulunmaq, hususan balalar içün, zevqlı ve faydalı edi. Olar halq ağız yaratıcılığınen canlı surette tanış ola ediler.

Böyleliknen, qıymetli medeniy asabalığımız nesilden nesilge avuşıp saqlana ve zenginleşe edi.

## Menbalar
QIRIM.net
Dare

**Dare** mahsus azırlanğan ağaç qasnaqqa qoy, eçki yaki balıq terisi tarttırılıp yapıla. Qasnaqnıñ çetleri oyulıp, anda tögerek etip kesilgen yezden üç-dört çift zil pekitile. Qasnaqnıñ özü emen ağaçından qayırılıp yapıla. Dare çaluv ustalığı dareciden büyük canbazlıq talap ete. Dare hususan Qırımnıñ çöl tarafında ziyade qullanıla, onsuz iç bir tantana, iç bir cıyın olmay edi.

Image:Daff.jpg|
Image:Daf-isfahan.jpg|
Image:Rhythm Tech tambourine.jpg|
Cezair

**Cezair** - şimaliy Afrikada bir memleket. Afrikanıñ Sudandan soñ eñ balaban ekinci memleketi. Şarq-şimalinde Tunus, şarqında Libiya, şarq-cenübinde Niger, ğarp-cenübinde Muritaniya ve Mali, şarqında Mağrip ve Ğarbiy Sahra memleketleri bardır. İslâm, Arap ve Berberiy bir memlekettir. Memleketniñ ismi arapça (*el-cezayir*) "adalar" manasına kele.
Dümbelek

**Dümbelek** - çeşit kölemde çerepler şekilinde çift litavralar kibi alettir. Onıñ açıq tarafına ögüz quvuğı, balıq yaki eçki terisi tarttırıla. Çerepler çamurdan yapıla ve soñra ateşte pişkinleştirile. Dümbelek mahsus çertilip azırlanğan çubuqlarnen çalına. Çereplerniñ kölemi çeşit olğanı içün olar eki çeşit: alçaq ve yüksek davuşlar çıqaralar. Çalmazdan evel terisini küneşte yahut ateşte qızdıralar.

Evelde dümbelek arbiy orkestrde ya da saray qaravullarınıñ signal aleti sıfatında qullanılğan: onıñ vastasınen çeşit emirler berilgen, ealige ise hannıñ tantanalı çıquvı hususında haber berilgen. Bu soñkisi içün dümbelekniñ "Büyük dümbelek" pek büyük soyundan faydalanılğan. Onı eki adam çala eken ve sesi ta uzaqlarğa eşitile eken. Küçük dümbelekten atlı askerler de faydalanğanlar. Onı atnıñ boyunına asa ekenler. Qartlarnıñ aytışınca o dümbelekler ağaçtan oyulıp yapıla ekenler. Halq arasında ise dümbelekniñ küçük soyu qullanıla edi. Onıñ yüksekligi 200-250 mm, bir çerepniñ diametri 160-180 mm, digeriniñ ise 80-100 mm. ola. Dümbelekten çalğı taqımı erkânında faydalanıla.

Image:Darabuka.jpg|
Image:Darbouka égyptienne recadrée.jpg|
Image:Goblet drum 01.jpg|

Image:Darabuka2.jpg|
Ennan Alimov

**Ennan Alimov** (1912 - 1941) - qırımtatar ressam ve yazıcı. 

Ennan Alimov 1912 senesi Köpürliköyde (şimdiki Qarasuvbazar rayonı) doğdı. Qarasuv doquz yıllıq mektebinde ders alğan soñ, tütün fabrikalarında işçi olaraq çalıştı. 1933 senesi cumhuriyet halq emek komissarlığı apparatında çalıştı ve Aqmescit nefis sanat tehnikumında oqudı. Yazıcı ve ressam sıfatında öseyatqan bu yaş talant 1936 senesi akademik Samohin adına ressamlar tehnikumına direktor tayin etildi. Rus tilini mükemmel ögrendi, klassiklerni çoq oqudı.

1933 - 1936 seneleri gazeta ve mecmualarda onıñ “Bostanda”, “Tuvğan köyüm”, “Qumru qanat kerdi”, “Menim qartım”, “Balıqçılar” kibi ikâyeleri, “Yaş quvet”, “Komsomolskaya pravda” gazetalarında – “Bağcı qızlar”, “Ormanda tañ”, “Qaytarma oynağan qız” adlı resimleri basıldı. Kommunist Alimov 1940 senesi Qırım MŞSC halq komissarları şurası yanındaki nefis sanat idaresi fırqa teşkilâtınıñ kâtibi oldı. Ulu Vatan cenkiniñ ilk künleri cebege ketti ve atlı asker sıfatında Or Qapı tübündeki deşetli uruşlardan birinde elâk oldı.
Ermeni Bazar

**Ermeni Bazar** (, ) – şimaliy Qırımda, Qırımnı qıtanen bağlağan Or boynunda bir şeerdir.

## Tarih
XVIII asırnıñ başında Or Qapı qalesinden köçken ermeni ve rumlar tarafından qurulğan. Ermeni Bazar adınen 1730 senelerinden bellidir. 1921 senesi rus tilinde Armânsk (Армянск) adı berildi. Şeer statusı 1993 senesi berildi (böyleliknen, Ermeni Bazar Qırımnıñ eñ yaş şeeridir). 

## Eali sayısınıñ dinamikası
* 1926 — 2 670 kişi (1 159 ukrain, 614 rus, 572 qırımtatar, 157 yeudi, 22 alman, 14 ermeni, 6 yunan)
* 1939 — 3 975 kişi
* 1989 — 24 833 kişi
* 2001 — 24 508 kişi (54 % - ruslar, 29 % - ukrainler, 4 % - qırımtatarlar, başqa 11 milletniñ vekilleri)

## İqtisadiyat
Esas müessiselerden ekşilik, maden kübrelerni çıqarğan zavodnı, yengil sanayı içün boyalarnı çıqarğan zavodnı ("Сивашский анилино-красочный завод") qayd etmek mümkün. Bundan da başqa demirbeton mahsullar zavodı, ötmek kombinatı çalışalar.

## İçtimaiy saa
Şeerde umumtasil mektepler, muzıka mektebi, ihtisasiy oquv yurtu, Herson milliy tehnik üniversitetiniñ filialı, Qırım gumanitar institutınıñ (Yalta) filialı; kitaphaneler, tarihiy ülkeşınaslıq müzeyi; merkeziy şeer hastahanesi; "Titan" ("Титан") adlı futbol klubu, çapıcılarnıñ "Tonus" ("Тонус") adlı klubu ve ilâhre bar.

## Bağlantılar
* Armânsk-Şimaliy Qırım 
* Armânsk şeeriniñ saytı 
* Armânsk şeeriniñ forumı  

## Atıflar
Ermeni Bazar şeer şurası

**Ermeni Bazar şeer şurası** (, ) – şimaliy Qırımda bir regiondır.

## Meskün yerler

* **[[Ermeni Bazar]]**
* **Üç Cılğa köy şurası**
** Or Qapı (Perekop)
** Qulla (Voloşino)
** Üç Cılğa (Suvorovo)


## Qırım haritasında Ermeni Bazar regionı
Ekvador

**Ekvador** — Cenübiy Amerikada memleket.

### Guápulo, Quito “Ekvador”


File:(Guápulo) Buena Vista black and white.JPG
File:(Guápulo) Calle pic. z.JPG
File:(Guápulo) Calle pic. e.JPG
File:(Iglesia de Guápulo) vista to gonzalez suarez quito.JPG
File:(Iglesia de Guápulo) pic. b.JPG
File:(Guápulo) Calle pic. b.JPG
File:(Guápulo) Calle pic. a.JPG
Ermenistan

**Ermenistan**, resmiy adı **Ermenistan Cumhuriyeti** ( - *Hayastan*, *Հայաստանի Հանրապետություն* - *Hayastani Hanrapetutyun*) - ğarbiy Asiyada cenübiy Kavkaz regionındaki bir memleket.
Eski Qırım

**Eski Qırım** (, ; tarihiy adları **Qırım**, **Solhat** (*Sulaat*, *Solğat*)) — şarqiy Qırımda bir şeerdir.

## Tarih

Evel zamanlarda Solhat adı ile belli olğan. Endi peyda olğanınen Solhat – çoq cemiyetli ve tilleri çoq olğan şeer edi. Zaman ile Solhat şeeri inkişaf etip, büyük iqtisadiy merkezge çevirilgen. Mında zenginler ve esnafçılar içün evler qurulğan, bazirgânlarğa satmaq içün yer ayırılğan.

1253 s. Batu hannıñ emiri ile Solhatta büyük saray köterilgen. Ondan soñ Solhat adı ile beraberlikte Qırım adı qullanılğan. Solhat-Qırım aqqındaki şan-şüret, asılı qıpçaqlardan olğan Mısır memlük sultanı Al-Melik Beybarsqa da yetip bardı. O, öz tarihiy vatanında özüniñ adını ebediyleştirmek içün ve Solhat-Qırım şeeriniñ ealisini musulmanlıqqa döndürmek içün bu yerde büyük cami qurdura. Mermerden ve çeşit qıymetli madenlerden yasalğan caminiñ divarları bu vaqıtqa qadar böyle güzellikni körmiyegen ve suvğa, ösümliklerge inanğan insanlarnı teren ayrette qaldırğan. Eski Qırım şeerindeki zemaneviy Lenin ve Daçnaya soqaqlarında Qurşun Cami adlı caminiñ qalımtıları alâ daa saqlanıp qalğan. Böyle ad berüvden sebebi – bu cami qurulğanda taşlar arasındaki deliklerge  qurşun tökip qapatqan ekenler.

Eski Qırımnıñ daa diqqatqa lâyıq yeri – kervansaraydır. 14 asırda peyda olğan bu qurulğan merkez – iqtisadiyatnı inkişaf ettirgen ve satın-aluv munasebelerni pekitken qocaman bazar edi.  Bu yerde  çeşit memleketlerden ketirilgen basmalar, kilimler, maqatlar, savut-saba, ilvanlar ve diger, insannıñ ömürinde zarur şeylerni satqanlar.

Qırım Hanlığı mustaqillikni qazanğan soñra, 1428 s. birinci Qırım hanı I Hacı Geray tahtqa oturğanınen hanlığınıñ merkez şeeri  başta Qırq Yer ve soñ Bağçasaray ola, Solhat-Qırım şeeriniñ emiyeti alâ daa evelkisi kibi büyük olsa da, faqat endi bütün müim siyasiy ve tarihiy vaqialar Bağçasaraydaki Hansarayğa keçeler. Şeer ise Eski Qırım dep adlandırıla.

## Eali sayısı

## Menbalar
# Tamila Abduveliyeva "Qırım seyaatları" programması, "Meydan" radiosı, Aqmescit

## Atıflar
Eskişehir

**Eskişehir** - Türkiye Cumhuriyetiniñ bir vilâyeti. Tarihtaki eski adı Dorlion edi. Ankaranıñ ğarbiy yağında olğan Eskişehirniñ lületaşı namlıdır. Şeerniñ ortasından Porsuk özeni keçe. Demir yollarınıñ kesişim noqtasındadır. Ankara ve İstanbul kibi eki balaban şeerniñ arasında qalğanı içün inkişaf etkendir. Yañı yasalğan vızlı tren de Eskişehirden keçe. Ealisi 600 000 kişiden ziyade. Üç universiteti (Anadolu, Osman Ğazi Univertitetleri ve Eskişehir Teknik) olğanı içün talebe şeeri dep biline. Türkiyeniñ eñ zemaneviy şeerlerinden birevidir.

Türkiyede eñ qalabalıq qırımtatar tamırlılarnıñ olğanı şeer. Şeer ealisiniñ tahminen 20% qırımtatar tamırlıdır. Şeerniñ belli qırımtatar tamırlı adamları arasında rametli Hasan Polatkan (Türkiyeniñ eski maliye nazirlerinden), rametli Sezai Aksoy (şeerniñ eski belediye reislerinden), Süreyya Özkefe, Nihat Atacan, Bilal Acuner, Yenal Kaçıra, İlhan Mansız (Türkiyeniñ eski milliy futbol taqımı futbolcıları), Cüneyt Arkın (kerçek adı Fahrettin Cüreklibatur, namlı kino oyuncısı) bardır.