Sarf

**Sarf, grammatika** ( qadimiy yun. γραμματική dan γράμμα - «arif») - bir ilim olaraq tilniñ grammatik qurulışını, doğru, manalı nutuq şekilleri singmata qurucılığı qalıplarını, cümleler, diktemler, metinler ). Grammatika bu qalıplarnı umumiy grammatik qaideler şeklinde ifadeley.

Grammatika aqqında ilim olaraq aytqanda, ayıramız:

* *tarihiy grammatika* til tarihınıñ çeşit basamaqlarını teñeştirüv vastasınen inkişaf etken söz, söz birikmeleri ve cümlelerniñ qurulışını ögrengen ilimdir;
* *sinhron grammatika* sözlerniñ, söz birikmeleriniñ ve cümlelerniñ qurulışını sinhron şekilde ögrengen ilimdir (XIX asırda bu fen *tasviriy grammatika* dep adlandırıla edi).

## Grammatikanıñ ilim olaraq peyda oluvı
Zemaneviy grammatikanıñ añlamlar ve kategoriyalar sisteması, terminologiyağace (söz qısımlarınıñ adları, kelişler ve ilâhre), qadimiy til ananesine barıp toqtay (yunanlar - Aristotel, stoikler, . İskenderiye mektebi; Rimliler - Varro).
Zemaneviy grammatika usulları indiya til ananesinde (m.e. 1 biñyıllıqnıñ ortalarındaki Panininiñ yazılarında) peyda ola.

Orta asırlarda yedi liberal sanat biridir. Em tasviriy, em de normativ olıp, klassiklerniñ metinlerini ögrenüvni ve til aqqında belli bir ğayeni özüne ala; latin ile aynılaştırılğan til, doğrudan-doğru fikir mehanizmlerinen bağlı olğan, pötentsial ebediy şekil olaraq peyda ola. XII asırnıñ soñuna qadar keç latin derslikleri Donata ve Priscian oqutuvda qullanıla ve tek soñra birinci asıl grammatikalar peyda ola (*Doctrinales* Aleksandra Vildye ve *Gretsizm* Eberhard Betuneniñ).
* Renessans ve Aydınlatuv devirleriniñ Avropa filologları latin grammatikasınıñ añlamlarını ve kategoriyalarını yañı tillerniñ grammatikalarına keçirdiler (meselâ, birinci kilise slavân grammatikalarında - 1591, 1592). 1596 senesi).

* XVII-XVIII asırlarda. Grammatika nazariyesi mantıqiy ve felsefiy esaslarına meraq bayağı arta («universal» ya da «umumiy» grammatika meselesi).
* Tipologik araştırmalarnıñ inkişafı ve dünya tilleriniñ birinci morfologik tasnifleriniñ yaratılması (XIX asırnıñ başı) çeşit sistemalı tillerni tasvirlemek içün differentsial qavrayış sistemalarınıñ yaratılmasına siltem berdi; bu yönelişte sistemalı işni H. Ştayntal ve neogrammatikler tarafından devam etti.
* Spetsifik tillerniñ tasviriy grammatikalarında latin-yunan grammatik ananesinden yañı tillerniñ grammatikasınıñ «emansipatsiyası» ğayesi esas olaraq tek XX asırnıñ başında siñdi [1]. . Hususan, rus grammatikasında F.F. Fortunatov.
* XX asır grammatikanıñ inkişafınıñ esas satırları konkret tillerni tasvirlev usullarına o qadar da ait degil edi (bu tarafqa yeterli diqqat ayırılğan olsa da, misal olaraq, tasviriy tilşınaslıq), amma ziyadece nazariy grammatikalarnıñ meseleleri.

## Grammatik tasnif

### Cümle azaları

Kategoriya sözler, morfologik ve sintaktik hususiyetlerinen belgilengen. Dünya tilleri birinci nevbette ad (onı daa isim, sıfat ve ilâhrelerge bölmek mümkün, amma bu universal degil) ve * qarşılaştıralar. [[fiil ]]*, tillerniñ çoqusında nutuq qısımlarını mustaqil ve funktsional dep bölmek de umumiy qabul etile.

#### İsim

ad kategoriyasına ve tam qıymetli leksemalar sınıfına ait olğan emiyetli (mustaqil) söz çeşiti cümlede vazifelerde peyda ola bilir. mevzu, tarifler , qoşmalar, al ve haberniñ adiy qısmı. Rus tili tilinde mustaqil söz çeşiti ifadeley ve *kim?* ya da *ne?* sualine cevap bere. '. Esas leksik kategoriyalardan biri; cümlelerde isim, adet üzre, müpteda ya da predmet vazifesini becere, em de zarf ve haber vazifesini becere.

#### Sıfat

Predmetniñ bir de bir hususiyetini bildirgen ve *ne*, *ne*, *qaysı*, *qaysı*, *qaysı*, *qaysı* suallerine cevap bergen mustaqil söz çeşiti. kimniñ*. Rus tilinde sıfatlar [[Cınıs (grammatika)|cınıs]], [[padej]]ler ve [[sayı (grammatika)|sayılar]] ile infleksiyalanalar, olarda [[sıfatlarnıñ qısqa şekli|qısqa şekili]] ola bilirler. . Cümlede sıfat eñ çoq [[Tarif (sintaksis)|tarif]] ola, amma [[haber|haber]] de ola bilir.

==== Fiil ====

Mustaqil [[nutuq qısmı]], o [[Protsess|areket]] ya da [[vaziyet]] bildire ve [[sual]]niñ *ne yapmaq kerek?* *ne yapmaq kerek?* * cevap bere. 'ne yaptı (a, ve, o)?*.

==== Zarf ====

Mustaqil [[Cümle azaları|cümle azası]], deñişmez, iş-areketniñ alâmetini, alâmetini bildirgen. Mektep oqutuvında bu sınıfnıñ sözleri «nasıl?», «qayda?», «qayda?», «qaydan?», «ne vaqıt?», «ne içün?», « suallerine cevap bereler, dep aytmaq adet bar. ne maqsatnen?», «ne derecede?» ve eñ çoq fiillerge muracaat eteler ve areket alâmetini bildireler. Zarflarnıñ yapıluv ceryanına [[Zarflaştıruv|zarflaştıruv]] deyler.

==== Müpteda ====

[[İsim|isimler]], [[Zamir|zamirler]], [[Sayı|sayı]] diger sözlerden [[Sintaksis|sintaktik]] bağlılığını ifadelegen funktsional [[Söz çeşitleri|söz çeşiti]] söz birikmeleri ve cümleler.

==== Birlik ====

Yardımcı [[cümle azası]], onıñ yardımınen [[tarekkep cümle|tarekli cümle]] ya da [[cümleniñ soydaş azaları]] qısımları bağlanalar.

==== Qarşılıq ====

Deñişmez sözler ve söz birikmeleri olmağan [[söz birikmesi|söz birikmesi]], adet üzre, morfologik ceetten bölünmez olıp, nutuqta bir terkipli [[Cümle (tilşınaslıq)|cümleler]] şeklinde peyda olıp, [[Duyğu|duyğular] ifadelemege hızmet eteler. ] (quvanç, taacip, açuvlanuv, açuvlanuv, açuv, ağrı, igrençlik, şaşmalav ve ilâhre), duyğular, ruhiy allar ve başqa reaktsiyalar, olarnıñ adlarını aytmayıp.

=== Fiilniñ qullanuv variantları ===


==== İnfinitiv ====

Fiilniñ bellisiz şekli, fiilniñ [[fiilniñ soñsuz şekli|belli olmağan]] (şahıssız) şekillerinden biri. [[Rus tili|Rus tili]] tilinde infinitiv mürekkep fiilniñ [[haber|haber]] qısmı ola bilir. Meselâ: *resim yaptı* - *resim yapmağa istey*, *baqa* - *seyir etmege seve*.

==== Kommunikatsiya ====

Mustaqil söz çeşiti ya da (baqış noqtai nazarına köre) em fiilniñ, em de [[Sıfat|sıfat]] hususiyetlerine malik olğan fiilniñ mahsus şekli. Predmetniñ alâmetini iş-areketnen köstere ve «qaysı biri?», nasıl?, ne yapa?, ne yaptı?, ne yaptı?», suallerine cevap bere.
Fiilniñ fiil hususiyetleri [[Aspekt (tilşınaslıq)|taraf]], [[Ses (tilşınaslıq)|davuş]] kategoriyası ve aynı vaqıtta [[Zaman (tilşınaslıq)|vaqıtnıñ] hususiy şeklidir.

=== Cümleniñ azaları === 

==== Mevzu ====

Baş aza [[Cümle (tilşınaslıq)|cümleler]], grammatik ceetten mustaqil; areketi [[haber|haber]] ile ifadelengen predmetni bildire. Müpteda cümlede kim ya da ne aqqında aytılğanını bildire ve «kim?», «ne?», suallerine cevap bere. Cümleni talil etkende, bir hususiyetnen ayrıca qayd etile. Müpteda ve müptedanen bağlı olğan bütün kiçik cümle azaları *müptedanıñ terkibini* teşkil eteler. Eñ çoq müpteda [[İsim|isim]] [[isim|isim]] şeklinde ifadelenir.

==== Haber ====

Baş [[cümle azası|aza]] [[cümle (tilşınaslıq)|cümleler]], [[subyekt|subyekt]] ile bağlı olıp, [[suallerge]]lerge cevap bere: «predmet (ya da şahıs) ne yapa?», «oña ne ola?», «o nasıl?», «ne bumı? ", "o kim?" ve ilâhre Haber predmet ve şahıslarnıñ müpteda tarafından ifadelengen iş-areketini ya da alını bildire. Haber eñ çoq [[müpteda|müpteda]] ile kelişken [[fiil]] ile ifadelenir, amma çoq vaqıt haber başqa [[cümle azaları|cümle azaları]] ile ifadelenir (isimler, sıfatlar, zarflar, sayılar , zamirler, zarflar, bölünmegen söz birikmeleri). Cümleni talil etkende haber eki alâmetnen qayd etile.

==== Qoşuv ====

[[isim|isim]] ya da [[zamir|zamir]] ile ifadelengen kiçik cümle azası. Predmet [[haber|haber]] ile kösterilgen iş-areketniñ obyekti olğan [[subyekt]] ya da şahısnı bildire, vastasız [[al]]lerniñ suallerine cevap bere («ne?», «kim?» , «kimge?» ve ilâhre). *'doğrudan-doğru obyekt** - [[Keçiş|perehod]] [[fiil]]a (rus tilinde - ayıplav kelişinde, bazıda cinaiy kelişte) soñra müpteda olmağan predmet bar - ve **. vastasız predmet** ( başqa allarda - [[müpteda]]lerden soñ ve vastasız allarda). Fiilden soñ doğrudan-doğru predmetniñ qullanıluvı, adet üzre, vastasız predmetten ziyade farz ola; bazı tillerde bazıda başqa farqlar da bar. Fiilniñ, adet üzre, bir doğrudan-doğru obyekti ola, bir qaç vastasız obyektleri ise ola bilir. Cümleni talil etkende, qoşmanıñ astını kesik [[noqtalı sızıq]] sızalar.

==== Şarait ====

Ekinci dereceli [[cümle azası]], [[haber|haber]] ile bağlı ve iş-areketniñ alâmetini ya da başqa alâmetniñ alâmetini bildire. Adet üzre allar isimler vastasız kelişler ya da zarf şeklinde ifadeleneler, amma allarnıñ bazı gruppaları [[zarf|zarf]] aylanma ile ifadelene bilirler.

==== Qullanma ====

[[Tarif (tilşınaslıq)|Tarif]], kelişte tarif etilgen söznen kelişken isimnen ifadelene, meselâ: ''Dev qayanıñ köküsinde altın bulut geceledi***.
Qullanmalar predmetniñ çeşit hususiyetlerini köstermek, yaşını, milletini, zenaatını ve diger hususiyetlerni köstermek mümkün. O, tarif kibi, dalğalı sızıqnen qayd etile. Has isim, umumiy isimnen birleşkende, şahısnıñ adını qoymağan vaqıtta ilâve ola bilir. Eger qullanma yanında - umumiy isim - belli bir söz olsa, o da umumiy isimdir, olar adet üzre defisnen birleştirile: *uçqan kilim*, *rafiq-asket*, *Bulbul the tonağan*.

== Grammatikanıñ merkeziy qısımları == 
Bu manada grammatikanıñ merkeziy qısımları ananeviy olaraq [[Nutuq qısımları|nutuq qısımları]] ve olarnıñ [[Grammatik kategoriyaları|grammatik kategoriyaları]] doktrinası, em de sözlerni uzunca birlikleri (söz birikmeleri, cümleleri) ve bu nutuq birlemleriniñ qurulışı [[sintaksis]]ye.

== Sintetik tillerniñ grammatika bölükleri ==
Grammatika [[Sintetik tiller|sintetik tiller]] terkibinde [[Mörfemika|mörfemika]] mörfemalardan söz tizüv qaideleri aqqında ilim olaraq ve [[sintaksis]] sözlerden beyan tizüv qaideleri aqqında ilim olaraq, em de morfologiya ve sintaksis arasındaki ara sfera [ [morfosintaksis]], o, klitiklerniñ, funktsional sözlerniñ ve analitik şekillerniñ komponentleriniñ areketlerini ögrenir.

== Grammatika ve diger tilşınaslıq fenleri arasındaki sıñırlar ==
[[Semantika]], [[leksikologiya]] ve [[fonetika]] umumen grammatikağa kirmeyler (ve qarşı keleler). Lâkin grammatikanıñ bazı añlamlarında onıñ dairesi kenişletilgen şekilde añlaşıla - grammatika bu ilmiy fenlerniñ uyğun fen saalarını «siñdire». Oña [[grammatik semantika]], [[morfonologiya]] (bunıñ içinde segmental morfonologiya, [[Aktsentologiya|aktsentologiya]] ve [[İntonologiya|intonologiya]], yani [[İntonatsiya (tilşınaslıq)|intonatsiya] aqqında ilim kirsetile. ] ) ve [[Derivatologiya|derivatologiya]] (söz yapuv ilimi), grammatika ve, buña köre, semantika, fonetika ve leksikologiyanıñ çetinde yatalar.

== Grammatika ve başqa fenler arasındaki bağ ==
Lâkin daa tar añlaşılğanda, grammatika [[Leksikologiya|leksikologiya]] ile sıq bağlıdır (çünki o, sözlerniñ grammatik hususiyetlerini ögrene; [[Grammatik luğat|Grammatik luğatlar]] baq.), em de tilşınaslıqnıñ böyle saalarınen:
* [[imlâ]] (ve, daa keniş şekilde, fonetika), çünki o, manalarnı ifade etmekniñ ses vastalarını ve *telâffuz grammatik şekillerini* araştırmaqta,
* [[imlâ]], çünki olarnıñ [[imlâ]], .
* [[üslüb]], çünki nutuqnıñ çeşit janrlarında grammatik şekillerniñ qullanıluvınıñ üslübiy qalıplarını tasvir ete (baq. [[grammatik üslübi]]).

Grammatika içinde grammatik araştırmalarnıñ bir qaç saası bar:

=== Resmiy ve funktsional grammatika ===
* «Formal» (baq. [[Grammatikada formal yöneliş]]) (başqaca, *yüzü*) grammatikası [[Grammatik vastalar|grammatik vastalar]] (*grammatik köstergiçler* ve olarnıñ formal çeşitleri - *grammatik yollar*);
* [[Funktsional grammatika]] (ya da başqaca aytqanda, *teren grammatika*) grammatik manalar aqqında doktrinanı inkişaf ete ve bunıñnen grammatik ve semantikanıñ (grammatik semantika) kesişüv saasını teşkil ete.

===Umumiy ve hususiy grammatika ===
* [[Universal grammatika]] dünyanıñ çeşit tilleriniñ grammatik qurulışını tasvirlemek içün qullanmaq mümkün olğan añlamlarnı işlep çıqa;
* [[Şahsiy grammatika]] ayrı tillerniñ grammatik qurulışını, em de olarnıñ gruppalarını ve qorantalarını ögrene.

=== Sinhron ve tarihiy grammatika ===
* [[Sinhronik grammatika]] bir tilniñ barlığınıñ bir de bir basamaqta olğanını tasvir ete. XIX asırda, qısmen soñra ise, böyle grammatikağa adet üzre «tasviriy» dey ediler, XX asırda ise. [[Diahroniya ve sinhroniya|sinhron]] ya da *sinhron* dep adlandırılmağa başladı;
* [[Tarihiy grammatika]] (başqaca, *diahroniya* ya da *diahroniya*) o tilniñ inkişafındaki çeşit tarihiy basamaqlarnı teñeştire, grammatik şekiller ve dizaynlar sisteması. Soñkileriniñ bir çeşiti teñeştirüv tarihiy grammatikası (başqaca aytqanda, teñeştirüv grammatikası), bütün bir gruppa ya da soy-sop evlât tillerniñ qorantasınıñ bir menbadan - proto-tilden peyda oluvını ögrengen grammatikadır.


== Edebiyat ==

* *Yyespersen O.* Grammatika felsefesi. Per. ingliz tilinden- M., 1958 (baq. .ru/books/espersen_filosofiya_gram] or [https://web.archive.org/web/20070929022230/http://lib.englspace.com/2006/01/01/filosofiya_grammatiki___the_philosophy_of_grammar__espersen___jespersen_otto___otto_.html]);
* *Kuznetsov P.S.* Grammatikanı ögrenüv printsipleri aqqında.- M., 1961 senesi;
* *Blumfild L.* Til. Per. ingliz tilinden– M., 1968 senesi, s. 165— 310;
* *Bulıgina T.V.* Grammatika // TSB. Red. 3. T. 7. – M., 1972 senesi;
* **. Nazariy tilşınaslıqnen tanışuv. Per. ingliz tilinden– M., 1978 senesi, s. 146— 423;
* **. Til ve tilşınaslıq. Per. ingliz tilinden- M., 2004 senesi, s. 96-127 seneleri;
* *Maslov Yu.* Tilşınaslıqqa kiriş. Red. 2-nci.– M., 1987 senesi, s. 125-185, 210-213 seneleri;
* Zemaneviy ecnebiy grammatik nazariyeleri.- M., 1985 senesi;
* *Admoni V.G.* Grammatik qurulış sisteması olaraq ve grammatikanıñ umumiy nazariyesi.- M., 1988 senesi;
* *Şvedova N. Yu.* Grammatika // [[Lingvistik entsiklopedik luğat]].– M., 1990 senesi, s. 113-115 seneleri;
* *Arno A., Lanslot K.* Umumiy ratsional grammatika. Per. fransız tilinden- L., 1991 senesi;
* *Testelets Ya.* Umumiy sintaksisnen tanıştıruv.- M., 2001 senesi;
* *Bondarko A.V.* Rus grammatikasınıñ nazariy meseleleri.- Sankt-Peterburg, 2002 senesi;
* *Gvarna A.'' Grammatik cenk, ya da Yañı grammatika eseri, qısqa ve acayip sanatnen taqdim etilgen (1511) // XIV-XVI asırlar Avropada til ve metin ilimleri. – M., 2016. – S. 100-139.

## Qaydlar