Qırım Evi

**'Qırım Evi**' — Ukrainadaki medeniy, içtimaiy, uquq qorçalav, tasil ve haber saalarında Qırım mevzuatınen oğraşqan içtimaiy ve medeniy teşkilâtlarnıñ ğayketini birleştirgen bir platforma, medeniy bir alan. Devlet müessisesi statusındadır.

## Teşkil etilüv
Qırım Evini teşkil etüv fikri Kyivde 2014 s. peyda olıp, faqat tek 2015 s. yerine ketirilgen edi.

Ukraina vatandaşlarınıñ – em de Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlarındaki milliy azlıq ve elbette qırımtatarlarnıñ – aqları ve serbetliklerini temin etmek içün Qırım evi teşkil etilgen.

'Qırım Evi'niñ ilk müdiri, "Qırımnıñ inkişafı vaqfı"nıñ prezidenti Skorık Oleksiy oldı, 2017 senesinden berli şu vazifesinde meşur aktör ve rejisör Ahtem Seitablayev buluna.

Programma müdiri – uquq qorçalayıcı, tasil ve medeniy leyhalarnıñ idarecisi, jurnalist ve 'Qırım SOS' içtimaiy teşebbüsiniñ tesisçilerinden biri Alim Aliyevdir:

.

## Faaliyet
Medeniy ve sanat merkezi olğan Qırım Evi, munaqaşalar keçirmek, kitaplar taqdim etmek, edebiy yarışlar ve halq ögünde çıqış yapmaq, em de uquq qorçalav tedbirlerini ötkermek içün bir meydançıq oldı.

Qırım Eviniñ faaliyeti bir qaç saalarında keçirilir:

* Medeniy
* Tasil
* Uquq qorçalav
* Mahsus leyhalar

Medeniy saasınıñ dallarından biri edebiyat ola. 2018 s. Qırım Evi, «Qırım inciri» adlı bir ukrain-qırımtatar edebiy yarışını teşkil etken. Bu yarış, tek qırımtatar tili ve edebiyatınıñ inkişafına ve kenişletmesine degil, eki medeniyetiniñ daa yahşı ve teren añlaması içün tercimelerniñ sayısını arttırmağa da yardım ete. Yarış neticesinde ukrain şairleriniñ eserleri ilk kere qırımtatar tiline, qırımtatar yazıcılarınıñ eserleri ise ukrain tiline tercime etilgen. 2018 s. yarışqa 244 eser  (olar arasında 178 ukrain ve 43 qırımtatar tilinde) taqdim etilgen edi. 

Yarış iştirakçılarınıñ eñ güzel eserlerini birleştirgen «Qırım inciri» ilk edebiy cıyıntığı edebiy yarışnıñ mahsulı oldı. Kitap 2019 s. Kyivdeki «Kitap Arsenalı» (ukraince «Книжковий Арсенал») milletlerara forumı çerçivesinde taqdim etildi.

2019 s. Qırım Evi, «Qırım inciri» ekinci edebiy yarışını ilân etti. Şu yıl  müellifler üç yuzden çoq eser yöneltken ediler. 2018 s. köre,  qırımtatar tilinde yazılğan eki kere çoq eser kelgen, em de tercimeler sayısı artqan.

Bundan ğayrı, Qırım Evi, qırımtatar halqınıñ tarihı ve medeniy mirasinen bağlı edebiyatını neşir etmesine yardım eter:

* «Kün doğdı» - ukrain tiline tercime etilgen qırımtatar klassik edebiyatı
* Yusuf Bolatnıñ «Alim» romanı
* Nataliya Belitserniñ «Qırımtatarlar tamır halqı olaraq» kitabı
* Mıhaylo Yakuboviçniñ «Qırım hanlığınıñ felsefiy fikri» kitabı

### Diger medeniy tedbirler

* Mıstetskiy Arsenaldaki beraberlikte yapılğan «Qırımnıñ acayip ikâyeleri» sergisi

* «Qırım qara qan damarlarında» foto sergisi (Zarema Yalıboylı)
* 'Leh musulmanları — tatarlarnıñ ananeleri ve zemanesi' sergisi (Leh institutınen birlikte)
* «Qırım ateş hattı» fotoleyhası
* «SURGUN» adlı zemaneviy sanat leyhası
* «Sürgünlikniñ yüzü» fotosergisi (Zarema Yalıboylı)

Qırım Evi, acele meselelerni aktualleştirip faal sürette halq ögünde çıqışlar ve lektsiyalar keçire:

* «Qırımtatar qurşunlanğan uyanuvı»
* «Qırım hanlığında qadınnıñ vaziyeti»
* Qırım teşkilâtlarınen speed-dating
* «Qırım: kelecekniñ stsenariyi» muzakeresi
* «Qırımtatarlarnıñ etnogenezi» lektsiyası
* «Belli ol(ma)ğan Qırım» lektsiyalar qaytavı
* «Qırım: evge yol» tögerek masası

### Tasil saası
2018 s. Qırım Evi esasında qırımtatar milliy oyunları dersi peyda olğan vaqıtta tasil saası faal sürette çalışmağa başladı. Bundan ğayrı, bütün istegenler içün bedava qırımtatar tili kursları ve «Laf et!» laqırdı klubu teşkil etildi..Viki-muarrirliginen bağlı «Qırımtatarca Vikipediyasını yazayıq» tasil tedbiri ve Qırımtatar tiliniñ vaziyetine bağışlanğan konferentsiya keçirildi. 

Uquq qorçalav saası Qırım Eviniñ eñ müimlerinden biridir:

* Qırım siyasiy mabüslerine qoltutmasına bağışlanğan aktsiyalarnı teşkil etilüv ve keçirüv.
* Kyiv Qırım birdemligini ötkerüv (Kreml siyasiy mabüsleriniñ soylarınen cemaat ögünde körüşüvler).

### Mahsus leyhalar

##### «Qırım Evi yüreklerni birleştire»
2017 s. Ukraina mustaqillik kününi qutlamaq içün Qırım Evi, Kyivdeki Poştova ploşçada «Qırım Evi yüreklerni birleştire» ilk qırımtatar open-air kontsertini keçirdi. Kontsertte «Shatur-Gudur» pank-rok gruppası, caz pianisti ve bestekârı Usein Bekirov ve Elzara Batalova kibi qırımtatar icracıları iştirak ettiler. Kontsertke de 2013te Eurovision Song Contest yarışınıñ Ukrainanı temsil eticisi Zlata Ogneviç qoşulğan edi.

Oktâbr ayında 2018 s. «Qırım Evi yüreklerni birleştire» hayriye kontserti keçti. Ses yazuv evinde belli qırımtatar bestekârlar icrasında qırımtatar etnocazı yañğırağan edi. Sanada Ukrain halq artisti, gitaracı Enver İzmaylov, caz yırcısı Aysel Baliç ile pianist ve bestekâr Usein Bekirov bulunğan ediler. Kontsert devamında Qırımdaki balalarğa yardım etmek  içün para toplanıla edi.

2019 s. ukrain şeerlerinde Qırım ve qırımtatar mevzularına bağışlanğan «Qırım Evi yüreklerni birleştire» tedbirleri keçirilgen. Bu leyha Ukraina medeniy vaqfı yardımıi le Mariupol, Herson, Ujğorod, Odesa, Kramatorsk, Harkiv ve Kyiv şeerlerinde ötkerilgen. İyül – avgust 2019 s. devamında cemaat erbapları, Kreml sabıq siyasiy mabüsleri, siyasetçiler ve jurnalistler kibi spikerlernen beraber içtimaiy ve siyasiy muzakereler keçirildi. Eglenceli programma em edebiy oquvdan, em de «Qırım inciri» edebiy antologiyasınıñ tanıtılmasından ibaret olğan. Ukrainlerge qırımtatarlarnıñ medeniyetini daa yaqın köstermek içün bazı şeerlerde kontsertler, bazılarında çölmekçilik dersleri teşkil etilgen edi. Misal içün Mariupol ve Ujğorod şeerlerinde çölmekçilik derslerini Rustem Skibin alıp barğan edi. Odesa ve Herson şeerlerinde ise leyhalarnıñ eglenceli programmasını Usein Bekirov ve Aysel Baliç taqdim etken ediler. Harkiv ve Kramatorsk şeerlerinde Qırım Evi 'Shatur-Gudur' qırımtatar pank-rok gruppasınıñ muzıkası yardımınen yüreklerni birleştirgen edi.

25 avgust 2019 s. Kyivde ötkerilgen ve Ukraina mustaqillik kününe bağışlanğan 'Qırım Evi yüreklerni birleştire'niñ ekinci open-airinde leyhanıñ soñu oldı. Festival çerçivesinde qırımtatar muzıkası yañğıray edi, em de 'Hromadske' taqımı tarafından çıqarılğan ukrain esir deñizcileri aqqında «Keriç esirleri» vesiqalı filmi ilk kere kösterildi. Kontsertniñ eñ meşur iştirakçısı, 2016 s. Eurovision yarışınıñ ğalibesi ukrain yırcısı Jamala oldı. 7 saat devamında Oleksandr Polojınskıy ve «Buvye» gruppası, KYRBASY etno gruppası, Elvira Sarıhalil, «Shatur-Gudur» kibi ukrain ve qırımtatar icracılarınıñ yırı yañğırağan edi.

Fevral ayında 2018 s. Qırım Evi, «Ukrain aqiqatı» internet neşrinen beraber Terroristlikke Qarşı Ameliyatındaki Qırımdan askerler aqqında ikâye etken 'Qırım ateş hattı' foto leyhasını taqdim etti.

##### «Tamırlar»
1944 s. qırımtatar halqı sürgünliginiñ canlı şaatlarını toplağan 'Tamırlar' kütleviy davranışı.

'Tamırlar' multimedia platformasınıñ maqsadı, bu qorqunçlı facianı başından keçirgen insanlarnıñ ikâyelerini toplamaqtır.

Alim Aliyev:

'Cep telefonlarımıznı, smartfonlarımıznı alıp, qartanalarımız ve qartbabalarımıznıñ yanına kelip, sürgünliknen bağlı biz tizgen sual cedveli boyunca sorav (nasıl er şey edi, sürgünlik nasıl keçe edi, sürgünlikten soñ ilk yılları yaşayış nasıl edi) keçirmege teklif etemiz'.

#### «Ot topraqnı teşip keçe» teatr leyhası
Fevral ayında 2019 s. Qırım Evinde Qırım rejisörı Galina Cıkayeva tarafından çıqarılğan ve dramaturglar Dena ve Yana Gumennıh oynağanı «Ot topraqnı teşip keçe» teart leyhasınıñ premyerası olıp keçti. Leyha,  КримSOSnıñ Qırımdaki işkenceler aqqında şaatları, Amnesty Internationalnıñ Şarqiy Ukrainadaki insan aqlarını bozması ve işkenceler aqqında esabatı esasında yaratıldı. Seyare Kökçe ve Aliye Kencaliyevanıñ qırımtatar şiiriyeti, leyhanıñ bediiy temeli oldı.

## Devletlerara alanlarda Qırım mevzusını qorçalav
Qırım Evi Avropa Şurası, Avropa Parlamenti, ATET (ing. OSCE), Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ Telükesizlik Şurasında Qırım vaziyetine bağışlanğan qorçalav missiyalarına faal sürette qoşula.

## Menbalar