open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Türkiy devletler

**Türkiy devletler** - türkiy tiller laf etip aynı cedden kelgen devletler:

* Mustaqil türkiy memleketler:
**  Azerbaycan
**  Qazahistan
**  Qırğızistan
** Şimaliy Qıbrız Türk Cumhuriyeti1
**  Özbekistan
**  Türkiye
**  Türkmenistan

:1 - aslında mustaqil, amma tanılmağan bir devlet.

* Muhtar türkiy devletler:
**  Altay Cumhuriyeti - Rusiye
**  Başqırtistan Cumhuriyeti - Rusiye
**  Çuvaşistan Cumhuriyeti - Rusiye
**  Ğağauz Yeri - (Ğağauzlar:) - Moldova
**  Hakas Cumhuriyeti - Rusiye
**  Qaraqalpaqistan Cumhuriyeti - Özbekistan
** Nahçıvan Muhtar Cumhuriyeti - Azerbaycan
**  Şincañ Uyğur Muhtar Rayonı (Şarqiy Türkistan) - Çin
**  Tataristan Cumhuriyeti - Rusiye
**  Tıva Cumhuriyeti - Rusiye
**  Saha Cumhuriyeti - Rusiye

* Türkiy halqlar yaşağan muhtariyetleri:
**  Dağıstan Cumhuriyeti - (Qumıqlar:  ve Noğaylar: ) - Rusiye
**  Qabada-Balqar Cumhuriyeti (Balqarlar) - Rusiye
**  Qaraçay-Çerkes Cumhuriyeti (Qaraçaylar) - Rusiye
**  Qırım Muhtar Cumhuriyeti - (Qırımtatarlar:) - Ukraina
Toşe Proeski

**Toşe Proeski** (makedonca:Тодор „Тоше" Проески) (1981 - 2007) - makedon yırcısı.
Braynigeberg

**Braynigeberg** () - Almaniyada bir köy.

Ealisi: 971 kişi 

Deñizge nisbeten yüksekligi: 261 m.

## Tış bağlantılar
* Breinigerberg 
* Breinig + Breinigerberg
Arap tili

**Arap tili** (arapça العربية - *el-arabiyye*) – Afro-Asiya til ailesiniñ samiy taqımından bir tildir. Saudiy Arabistan, Mısır, Suriye, Iraq ve daa 22 memleketniñ resmiy tili.
Azerbaycan tili

**Azerbaycan tili** (Az. tili *-{Azərbaycan dili, Azərbaycan Türkcəsi, Türk dili}-*) – türkiy gruppadaki oğuz tillerinden bir tildir, Azerbaycannıñ resmiy tili. Azerbaycan tili türkiy tillerinden eñ cayratılğan (40 mln. yaqın) birisidir.

## Azerbaycan ve Qırımtatar
Qırımtatar tili Oğuz tillerinden tesirlengeni içün, Azerbaycan tiline bayağı bir yaqındır.

Qısqa bir luğat:

Azerbaycanca - Qırımtatarca

Çox - Çoq

Pişik - Mışıq, Pışıq, Pisiy

Şorba - Şorba

Qərb - Ğarbiy

Şimal - Şimaliy

Toy - Toy

## Menbalar
Zaza tili

**Zaza tili** - Türkiyeniñ şarqında laf etilgen İnd Avropa til ailesiniñ İraniy tiller gruppasına ait bir İran tili. Hususan Tunceli ve Bingöl şeerlerinde laf etile. Etnologue malümatnamesine köre 2,5 millionğa yaqın insan tarafından laf etile.

## Bağlantılar
* Zazalar ve Zaza tili
* Zazalar ve Zaza tili
* Zaza tili enstitüsü
* Zaza tarihı ve Zaza tili
* -{Only Zazaki news}-
Qıtay

**Qıtay**:

* Qırımda bir qaç köyniñ adı:
*# Qıtay (Şirokoye), Qıtay köy şurası, Aqmescit rayonı
*# Qıtay (Libknehtovka), Dere Salın köy şurası, Yedi Quyu rayonı
*# Meçetli Qıtay (Stolbovoye), Totay köy şurası, Canköy rayonı
* Çin memleketiniñ başqa adı
Ayatiyat

**Ayatiyat** (**Biologiya**) - canlılarnı tedqiq etken bir ilim dalıdır. Ayatiyatnıñ nebatiyat (botanika), ayvaniyat (zoologiya) ve tibbiyet kibi bir çoq dalı eskidir.

Ayatiyatçılar bütün canlılarnı, bütün seyyareni qaplağan kürreviy büyüklikten, üceyre ve molekulalarnı qavrağan mikroskopik büyüklikke qadar olarnı tesirlegen müim dinamik adiseler ile birlikte tedqiq etken, ayatiyat ilminen oğraşqan kişilerdir. Bir çoq esnası terkibinde sığındırğan ayatiy esnaslardan bazıları; energiya ve maddeniñ işlenmesi, vucutnı oluştırğan maddelerniñ sintezlenmesi, yaralarnıñ yahşılaşması ve cümle organizmniñ çoğalmasıdır.

Ayatiyat, bu qadar ziyade mevzunı öz qavramı altında toplağanı içün bir çoq dallarğa bölüngendir. Organizm türüne köre bu ilim dalını bölgen usul; ösümliklerni tedqiq etken botanika, ayvanlarnı tedqiq etken zoologiya ve soñki olaraq da mikroorganizmlerni tedqiq etken mikroayatiyatnı baş dallar olaraq ala. Bazı bölme usullarnı ise, tedqiq etilgen organizmlerniñ derecesine köre bu talilni yapmaqtadır. Bu sistema ayatnıñ temel himiyasını tedqiq etken molekulalar ayatiyatnı, ayatnıñ temel yapı taşları olğan üceyrelerni tedqiq etken üceyre ayatiyatını, organizmlerniñ içki organlarınıñ çalışuvını tedqiq etken fiziologiyanı, organizmlerniñ tış körünişlerini tedqiq etken morfologiyanı ve organizmlerniñ bir-birleri ve çevre ile bağlarını tedqiq etken ekologiyanı, ayatiyatnıñ baş dalları olaraq qabul ete.

## Resimler

Guriezo Adino vaca toro terneras.jpg|-{Animalia - Bos primigenius taurus}-
Zboże.jpg|-{Planta - Triticum}-
Morchella esculenta 08.jpg|-{Fungi - Morchella esculenta}-
Fucus serratus2.jpg|-{Stramenopila/Chromista - Fucus serratus}-
Gemmatimonas aurantiaca.jpg|-{Bacteria - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Micrometer)}-
Halobacteria.jpg|-{Archaea - Halobacteria}-
Gamma phage.png|-{Virus - Gamma phage}-
Riyaziyat

**Riyaziyat** (**Matematika**) - sayılar, formulalar ve olarnen bağlı strukturalar, figura ve fezalar, miqdarlar ve olarnıñ türlenüvleri kibi mevzularnı tedqiq etken ilim dalıdır. Riyaziyatnıñ esap (arifmetika), cebir (algebra) ve endese (geometriya) kibi bir qaç dalı bar. Formalist noqta-i nazarına köre aksiomatik olaraq tarif etlilgen abstrakt yapılarnıñ mantıq ve matematik notatsiya qullanılaraq araştırılmasıdır.

Riyaziyatçılar tarafından tedqiq etilgen bazı yapılar, tabiiy ilimlerden hususan fizikadan menbalanıp ola. Bunıñ ile birlikte riyaziyatçılar, örnekniñ bazı alt saalarnı birleştirici bir umumiyleme ya da ortaq esaplar içün yararlı bir alet olğanları içün tamamen riyaziyatqa ait yapılar da tanımlar ve araştırırlar. Bir çoq riyaziyatçı riyaziyatnı bir ilimden çoq sanat olaraq körip araştırğanlar saalarını tek saf bir estetik itina ile tedqiq eteler. Riyaziyatnı ilimniñ tili olaraq elge alıp, pozitiv ilim saymağan felsefeciler de bardır.
Enver İzmaylov

**Enver İzmaylov**  (1955 s. Ferğana, Özbekistan d.) - belli qırımtatar gitaracısı.

## Albomlar

***-{Around the Black Sea}-**, *-{JRC}-, 2007*

#Sudak
#Privoz
#-{Chacha (Charlie Chaplin)}-
#-{All for you}-
#-{Dance of Gul'mira}-
#-{Memories}-
#-{Midngiht steps}-
#-{Shkatulka (Musicbox)}-
#-{Apipa}-
#-{Way to Yalta}-
#Horan -{(Wedding dance)}-
#-{Uzbek rhapsody}-
#Beslan
#-{Crimean sunrise}-

***-{With My Best Wishes!}-**, *-{Atlantic Records, 2004}-*

#-{D'enver Blues}- 4:43
#-{Crimean Girl}- 2:44
#-{Tatar Dance}- 3:24
#-{Prelude}- 1:41
#Tarantella 2:03
#-{To My Love}- 3:07
#-{Flight}- 7/8 2:38
#Kimono 2:21
#-{Eastern Funk}- 6:59
#-{Return}- 3:41
#-{Amazon Forever}- 4:49
#-{Eclipse}- 3:25
#-{Chernobyl}- 2:50
#-{Dubinushka}- 5:05


***-{The Eastern Legend}-**, *-{Boheme}-, 2000*

#-{Introduction}-
#-{Indian miniature}-
#Capanitsa
#-{Eastern Legend}-
#-{Uzbek Miniature}-
#Boina
#-{Short Story}-
#Tatarluğum


***Minaret -{"Art Trio Of Crimea"}-**, *-{Symphocarre}-, 1998*

#-{Bulgarian Dance}-
#Mekhmonhona
#Boina
#-{Near Spring}-
#Sevan
#Balkan
#Yalta


***Yarımada -{(Peninsula)}-**, *RDM, 1997*


***-{Art Of The Duo "Live"}-**, *-{Tutu Records}-, 1996*

#-{Terrain Turquoise}-
#-{Touch Down at Falconara}-
#-{Ancona Danza}-
#-{Among the Hops}-
#-{Near the Grapes}-
#Noina
#Dolu
#-{Lonely Dancer}-
#-{Enver's Mood}- #2
#-{Departure}-
#-{White Minarets}-


***-{Dancing Over The Moon}-**, *-{Tutu Records}-, 1996*


***-{At A Ferghana Bazaar "Live in Munster"}-**, *-{Tutu Records}-, 1993*

#-{Legend of Izmailov, No. 1}-
#-{Scholocho (Armenian Dance)}-
#-{Never Ending Nostalgia}-
#-{Like a Dervish Experience}-
#-{Song for My Love}-
#-{Champak Odours - Indian Dreams}-
#-{I'll Remember Satriani}-
#-{Four Shade of a Tartarian Lifeline Resting and Hunting, Sitting ...}-
#-{At a Ferghana Bazaar}-
#-{Enver Left Town}-
#Boina
#-{Legend of Izmailov, No. 2}-


***-{The Eastern Legend}-**, *-{RDM}-, 1993*


***Karadeniz (-{Black Sea}-)**, *-{Unit Records}-, 1992*

#Akdeniz kenarında 7:07
#Deniz rahatsız 7:46
#Soğuk suda 3:56
#Tım tım 4:41
#Hikaye 9:30
#Pakistan tarafı 4:38
#Özbek-Tatar-Türk düğünü 6:21
#Özümüz bir 5:52
#Ve veda 2:24


## Bağlantılar

* Şahsiy internet saytı
Paytaht

**Paytaht** - bir devletniñ memuriy merkezi olğan şeeri, devletniñ merkezini temsil ete. Bazı monarhiyalarda paytaht ükümdarnıñ bulunğan şeeri temsil ete.
Resmiy til

**Resmiy til** ya da **devlet tili** — bir memlekette qanunnen qabul etilgen tili tanımlamaq içün qullanılğan ıstıladır. Meselâ, Ukrainada resmiy til esas qanun ile ukrain tili olaraq belgilengendir.
Terciman

**“Terciman”, تَرْجِمَانْ** - dünyaca belli maarifperver İsmail Gasprinskiy tarafından neşir olunğan Qırımtatar tilinde çıqqan kündelik gazetalarnıñ eñ eskisidir. Birinci sanı 1883 senesi aprel 10-da dünya yüzü körgen bu gazetanıñ çıquvı tamam 35 yıl, yani 1918 senesi fevral ayına qadar devam etti. İsmail Gasprinskiyniñ bütün ayatı, tüşünceleri bu gazetanen bağlı olıp, özüniñ maqsadına, ğayesine, halqına, bütün türk-musulman alemine esasen bu gazeta vasıtasınen hızmet etti. 

“Terciman” gazetası Rusiye İmperiyasında yaşağan türk-musulman halqlarınıñ yaşayışları ve vaziyetleri aqqında malümatlarnıñ çoqrağı oldı. Tek Qırımda degil, Avropa memleketlerinde, İndistanda, Qıtayda, Acemistanda, Mısırda, AQŞda darqatıla edi.

Gazeta aftada bir kere çıqa edi. 1885 senesinden ise biraz vaqıt aftada eki kere çıqmağa başladı. Maddiy meseleleri neticesinde on yıl devamında kene de aftada tek bir kere çıqmağa mecbur edi. Soñra üç kere çıqa, 1912 senesinden kündelik gazetası oldı.

Yigirmi eki yıl devamında qırımtatarca ve rusça olıp, eki tilde çıqqan “Terciman” gazetası 1905 senesi inqilâbından soñ, yalıñız qırımtatar tilinde çıqıp başladı (1905 senesi dekabr 9). O vaqıtqace gazetanıñ başında “Aftalıq siyasiy-iqtisadiy-edebiy gazeta” dep yazıla edi. O kündelik gazetağa çevirilgenden soñ (1912 senesi sentâbr ayından) “Tilde, fikirde ve işte birlik!” şiarı altında çıqa başladı. Bu devirde İsmail Gasprinskiy endi gazetağa ziyadece siyasiy tüs bermege ıntıldı. Gazetanıñ tirajı yavaş-yavaş arta edi. Birinci nushanıñ tirajı 370 olsa, 1891 senegece tirajı 1500 oldı, 1905 senesine ise “Terciman” gazetanıñ 5000 abunecileri bar edi.
Bu gazeta ve onıñ naşiri qırımtatar edebiyatını, aynı zamanda qırımtatar jurnalistikası ve gazetacılığını, publitsistikanı inkişaf ettirüvde, maarifçilikni ileriletüvde, halqnıñ medeniyetini köterüvde, bütün bu saalarda qalemi pişken istidatlı mütehassıslar österüvde büyükten-büyük rol oynadı. “Terciman” etrafında o devirdeki qırımtatar medeniy küçleri: İsmail Lömanov, Asan Sabri Ayvazov, Abdureşid Mediyev, Osman Aqçoqraqlı, Ali Bodaninskiy, Üsein Şamil Toqtarğazı ve başqalar birleştiler.

İsmail Gasprinskiy ömrüniñ soñuna qadar, yani 1914 senegece gazetada muarrirlik vazifesini becerip kelgen. Babasınıñ vefatından soñ, muarrirlik vazifesini oğlu Refat, soñra ise, 1914 senesiniñ 28 oktâbrinden Asan Sabri Ayvazov alıp bardılar. “Terciman” 1918 senesinece neşir olundı. Böyleliknen, meşur qırımtatar gazetası 35 yıl devamında qırımtatar halqınıñ medeniy ilerilüvine hızmet etti. Bu vaqıt devamında gazetanıñ 3000 nushası dünya yüzüni kördi.
Memet Nuzet

**Memet Nuzet** (Tureviç, asıl soyadı **Çelebiyev**; 1888 mart 13, Aydar Ğazı köyü  – 1934 mayıs 4, Kökköz köyü) - qırımtatar şairi.

Memet Nuzet Kezlev uyezdiniñ Aydar Ğazı köyünde Şeyh İslâm çelebiniñ qorantasında doğa. Özüniñ ilki tasilini köy ocapçesinden ala. Soñra babası Şeyh İslâm çelebi 1897 senesi onı Kezlev medresesine yerleştire. 1900 senesi Bağçasaraydaki meşur Zıncırlı medresege oqumağa kire.

Memet Nuzetniñ faal edebiy yaratıcılığı 1905 senesi inqilâbı devrinde başlay. Edebiyatşınaslıq nazariyesinde maarifçilik realizmi dep adlandırılğan yaratıcılıq usulı, yani ratsionalizm, didaktizm ve ahlâq tüzetüv usulınen yazılğan edebiy eserleriniñ tesiri altında icat ete.

1909 senesi politsiya nezareti altında bulunğan yaş şair, inqilâp cellâtları olğan devlet erbapları aqqında epigrammalar yazuvda qabaatlanıp qapatıla ve 4 ay Aqmescit türmesinde sorğu altında buluna. Apishaneden çıqqan soñ o Qırımdan kete. O vaqıtta şair Moskvada, Sankt Peterburgda, Nijniy Novgorodda, Qazanda, Ufada, Uralskte, Orenburgda buluna. 1910 senesiniñ başında, Qazanda Abdulla Toqaynen körüşe, onıñ lektsiyalarını diñley.

Memet Nuzet Kuybışev rayonınıñ Kokluz köyünde ocalıq yapar eken, ağır hastalanıp, 1934 senesi mayıs 4-te Kökköz hastahanesinde vefat etti.

Memet Nuzet şiiriyetniñ çeşit janrlarında eserler yarattı: satirik ve yumoristik şiirler, balalar içün şiirler, ahlâq ve turmuş, terbiye mevzularında şiirler, lirik şiirler, agitatsion şiirler, şiiriy pyesalar, poemalar ve ilâhre. Şairniñ böyle satirik ve yumoristik manzumeleriniñ halq arasında eñ ziyade meşur olğanlarından: “Noğaynıñ adağı”, “Uzun qulaq aziz”, “Ava sertiygen”, “Menden de geceñ hayır”, “Soqur közden seadet”, “Türküli namaz”, “Çoban ve eçki”, “Taqsim dersi”, “Qaydan çıqa?”, “Bizniñ babaylar”, “İçki qurbanı”, “Vaaz”, “Noğaynen molla”, “Tek mağa körünme”, “Ağır ceza” ve daa çoq eserlerini qayd etmek mümkün. 

Memet Nuzetniñ büyük kölemli elyazmalar defteri belli şairimiz Abduraman Qadri-zadeniñ Romaniyada yaşağan qızı Piraye hanımda saqlanıp qalğandır. Bu defterdeki bir sıra şiirlerni Eşref Şemi-zade “Lenin bayrağı”nıñ 1967 senesi “Raatlıq saifeleri”nde (mayıs 6, iyun 17) bastırğan edi. Şairniñ saylama eserlerniñ cıyıntığı (“Qırımnıñ çöl ayatından”) Aqmescitte 2003 senesi neşir etildi.
Meydanlığına köre memleketlerniñ cedveli

Bu saife meydanığına köre devletler cedvelidir. Cedvelde Birleşken Milletler Teşkilâtı tarafından mustaqil devlet olaraq qabul etilgen devletler, qaplağanlar meydanlarına köre büyükten küçükke doğru derecelendirilgendir. İçki suvlar (göller ve özenler) bu ölçümniñ bir parçasıdır, amma qıta şelfleri ve Antarktidadaki aq iddiaları sayılmağandır.

Dünyanıñ toplam meydanlığı 510 065 284 km². Bu meydanlıqnıñ 70,8 % (361 126 221 km²) suvlar ile, 29,2 % (148 939 063 km²) qara ile qaplıdır.

*Bazı memleketlerniñ ale daa kesin olmağan, ya da añlaşmazlıq sebebi olğan vilâyetleri bardır. Bularnen bağlı malümatnı bu maqaleniñ İnglizce versiyasında tapıp olasıñız: [[:en:List of countries and outlying territories by total area|List of countries and outlying territories by total area]]*
Şçetsin

**Şçetsin** (, ) – şimal-ğarbiy Lehistanda bir şeerdir, Ğarbiy Pomeraniya voyevodalığınıñ merkezi.

## Eali sayısınıñ dinamikası
* 1939 - 382 984
* 1946 - 72 948
* 1960 - 269 318
* 1970 - 338 000
* 1980 - 388 322
* 1990 - 413 437
* 2000 - 416 485
* 2006 - 409 068


Resim:0907 Zamek KPom Wieża Dzwonów Szczecin SZN.jpg
Resim:PolandSzczecinLoitz.JPG
Resim:PolandSzczecinKingsGate.JPG
Resim:PolandSzczecinRedCityHall.JPG
Resim:0907 Pomnik Czynu Polaków Szczecin SZN.jpg
Resim:1009 Rynek Sienny Szczecin SZN.jpg
Resim:0912 Stare Miasto Szczecin SZN.jpg
Resim:1109 Ratusz Staromiejski Szczecin.jpg
Resim:0907 Szczecin Jane Błonia SZN.jpg
Resim:0908 PAZIM Szczecin SZN 1.jpg
Resim:0907 Most Długi Szczecin SZN 7.jpg
Resim:0910 Bazylika archikatedralna św Jakuba Szczecin.jpg
Umumiy içki mahsulat

**Umumiy içki mahsulat** (**UİM**) - bir memleket vatandaşlarınıñ malüm bir yıl içün işlep çıqarğanlar toplam malı ve hızmetleriniñ, belli bir para birlemi qarşılığındaki degeriniñ toplamıdır. "Vatandaşlıq" ayrımınıñ yapılmasındaki sebep Umumiy İçki Kelir (UİK) den farqlı olğanını belgilemek içündir. UİK, o memlekette faaliyet köstergen yabancı memleket vatandaşlarınıñ işlep çıqarğan niaiy malı ve hızmetlerini de qavray.
Devlet qurumı

**Devlet qurumı** - aliy devlet organlarınıñ sisteması, olar meydanğa ketirilüviniñ tertibi ve olarnen vatandaşlarnıñ arasındaki munasebetlerden ibaret. Aşağıda devlet qurumınıñ esas çeşitleri bulunmaqta.

Akimiyet organlarınıñ qurumına köre:

* Cumhuriyet
** Prezident cumhuriyeti
** Parlament cumhuriyeti
** Qarışıq cumhuriyet
* Monarhiya (mutlaqiyet)
** Absolüt monarhiya
** Esasqanuniy monarhiya
** Parlament monarhiyası

Regionlar muhtariyeti seviyesine köre:
* Federativ devlet
* Unitar devlet

Cemiyet qurumına köre:
* Demokratiya
* Aristokratiya
* Diktatura
* Avtoritar devlet
* Totalitar devlet
* Lâdiniy devlet
* Teokratiya
Ealisine köre memleketlerniñ cedveli

Bu saifede **memleketlerniñ ealilerine köre sıralanması**nı körip olasıñız. Cedvelde tek dünyanıñ mustaqil devletleri buluna.


## İzaatlar
Mustaqillik

**Mustaqillik** - bir milletniñ ya da devletniñ, öz vatandaşları ya da ealisi tarafından serbestçe idare etilip oluvıdır. Yani akimiyet aqlarınıñ başqa bir devletiniñ elinde olmamasıdır.
Yuqarı Sorb tili

-{H|crh-latn:Lujitsa;crh-cyrl:Лужица}-
 
**Yuqarı sorb tili** ya da **Yuqarı Lujitsa tili** (öz adı *-{hornjoserbska rěc, hornjoserbšćina}-*) - bir ğarbiy slavân tilidir, Almaniyadaki Yuqarı Lujitsa regionında qullanıla. Yuqarı sorbca laf etkenlerniñ sayısı 55 000-ge yaqın.
Kaşub tili

**Kaşub tili** (kaşubca *-{kaszëbsczi jãzëk}-*) - ğarbiy slavân gruppasından bir tildir, Lehistandaki Kaşubiya regionınıñ resmiy tili. Kaşub tilinde laf etkenlerniñ sayısı 50 000-ge yaqın.
Silez tili

**Silez tili** ya da **şlonska tili** (öz adı  *-{ślōnskŏ gŏdka}-*) - ğarbiy slavân gruppasından bir tildir, Lehistandaki Sileziya regionında cayılınğandır. Silez tiliniñ taşıyıcılar sayısı 1 200-ge yaqın.
İnternet domeni

**İnternet domeni** — unikal domen adınen belgilengen internet domen adlarınıñ iyerarhik fezasınıñ pıtağıdır.

Domen adı internetniñ tüyümlerini ve olardaki ağ resurslarını (saytlar, elektron poçta serverleri, ağ servisleri) insan içün qolaylı şekilde adreslendire. Alternativ olaraq -{IP}- adresinen adreslendirüv qullanılıp ola, lâkin o qolaysız ve aqılda zornen tutula.

Domenniñ tam adı noqtalarnen bölüngen o kirgen cümle domen adlarından ibaret. Meselâ, -{crh.wikipedia.org.}- (soñunda noqta bar) tam adı "-{crh}-" üçünci seviyeniñ domenini ifade ete, o ise "-{org}-" domenine kirgen "-{wikipedia}-" ekinci seviyeniñ domenine kire, "-{org}-" domeni ise tamır domenge kire.
Makedoniya (añlam)

**Makedoniya**:

*Şimaliy Makedoniya, Balqanlarda bir cumhuriyet, Avropada mustaqil devlet
*Makedoniya (Yunanistan), Yunan Makedoniyası, Yunanistanda bir region
*Qadimiy Makedoniya
Aşağı sorb tili

-{H|crh-latn:Lujitsa;crh-cyrl:Лужица}-
 
**Aşağı sorb tili** ya da **Aşağı Lujitsa tili** (öz adı *-{dolnoserbska rěc, dolnoserbšćina}-*) - bir ğarbiy slavân tilidir, Almaniyadaki Aşağı Lujitsa regionınıñ resmiy tili. Aşağı Sorbca laf etkenlernin sayısı 14 000-ge yaqın.
Lobez

**Lobez** (, ) – şimal-ğarbiy Lehistanda bir şeerdir. Ealisiniñ sayısı 10 066 kişi (2019 senesi).  

## Coğrafiya
Coğrafik koordinatalar 	53°38′ ş. e. 15°37′ ş. b.

## Tarih
Temeli qoyulğan tarihı: 1275

## Eali

ImageSize = width:380 height:320
PlotArea = left:50 right:20 top:25 bottom:30
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:11000
ScaleMajor = unit:year increment:11000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:20 align:center
  bar:1680 from:0 till:800
  bar:1740 from:0 till:1191
  bar:1749 from:0 till:1339
  bar:1831 from:0 till:2443
  bar:1895 from:0 till:5187
  bar:1925 from:0 till:5994
  bar:1933 from:0 till:6947
  bar:1939 from:0 till:7310
  bar:1945 from:0 till:1710
  bar:1946 from:0 till:4144
  bar:1957 from:0 till:6026
  bar:1970 from:0 till:7355
  bar:1990 from:0 till:10953

PlotData=
  textcolor:black fontsize:S
  bar:1680 at: 800 text: 0,8 shift:(0)
  bar:1740 at: 1191 text: 1,2 shift:(0)
  bar:1749 at: 1339 text: 1,3 shift:(0)
  bar:1831 at: 2443 text: 2,4 shift:(0)
  bar:1895 at: 5187 text: 5,2 shift:(0)
  bar:1925 at: 5994 text: 6 shift:(0)
  bar:1933 at: 6947 text: 7 shift:(0)
  bar:1939 at: 7310 text: 7,3 shift:(0)
  bar:1945 at: 1710 text: 1,7 shift:(0)
  bar:1946 at: 4144 text: 4,1 shift:(0)
  bar:1957 at: 6026 text: 6 shift:(0)
  bar:1970 at: 7355 text: 7,4 shift:(0)
  bar:1990 at: 10953 text:11 shift:(0)
  
## Burmistr

## Sport

* -{MLKS „Światowid” - 5. Football League}- http://swiatowidlobez.pl/news.php

## Bağlantılar
*  -{www.lobez.pl}-
* -{BIP Łobez}-
* -{Łobez - You Tube}-
Para birlemi

**Para birlemi** - mal ve hızmet içün ödeme olaraq bütün devlet ve şahsiy müessiseler tarafından qabul olunmaq kerek olğan qanunğa binaen belgilengen ödeşme vastadır.
Qırımtatar elifbesi

**[[Qırımtatar tili]]** eki elifbe qullana, bular latin ve kiril elifbeleridir. 1928 senesinden evel arap elifbesi qullanıla edi.

## Latin elifbesi
Qırımtatar latin elifbesi 1992 senesi II Qırımtatar Milliy Qurultayı tarafından tasdıqlandı. O 31 arif ve 1 işaretten ibarettir

**-{Â â}-** işareti ayrı bir arif degil de, ögünde turğan tutuq sesni yımşatuv işareti olaraq qullanılır.

Bu ariflerniñ telâffuzı şöyledir (Halqara Fonetik Elifbesi (-{IPA}-) vastasınen yazıla):

## Kiril elifbesi
Qırımtatar kiril elifbesi 1938 senesi sovet ükümeti tarafından tasdıqlandı. 1992 senesi II Qırımtatar Milliy Qurultayı yañı latin elifbesi tasdıqladı, amma kiril elifbesi bugünge qadar da pek sıq qullanıla. Şu elifbe 37 ariften ibaret.

**-{гъ}-**, **-{къ}-**, **-{нъ}-** ve **-{дж}-** ayrı ariflerdir (sözlerni elifbe tertibinen sıralav içün müimdir, misal olaraq luğatlarda).

## Arap elifbesi

Eskiden, 1928 senesinden evel arap elifbesi qullanıla edi. 

1 — ﻙ (kef) arfi sıq-sıq ﮒ ve ﯓ arifleriniñ yerine qullanıldı.

### Örnekler
* Qırımtatar tili – قریم تاتار تیلی 
* Qırımtatarca – قریم تاتارجا
* Tatarşa – تاتارشا
* Tatarca – تاتارجا
* Tatar tili – تاتار تیلی
* Qırım – قریم
* Mışıq – میشیق
* Balqurt – بالقورت
* Sıcan – سیچان
* Baqa – باقا
* Tavşan – تاوشان
* Qış babay – قیش‌ بابای

## Tüpbilgiler
Bahçesaray mecmuası

**“Bahçesaray”** (Bağçasaray şeeriniñ türkçe adı) - bir mecmua, İstanbul Qırım Derneginiñ () resmiy yayın organı. İlk defa 1994 senesi çıqarıldı. Eki ayda bir kere türkçe neşir etile. 2001 senesinden berli 32 saifelik mecmua formatında çıqa ve qırımtatarca maqale ve reportajlar da ola. Abune olğanlarğa poçtanen bedava yiberile. Mecmuanıñ tirajı 10 000 nusha.

## Bağlantılar
* Bahçesaray Mecmuası
Cafer Seydamet Qırımer

**Cafer Seydamet Qırımer** (; 1889 s. sentâbr 1 , Qızıltaş — 1960 s. aprel 3 , İstanbul) — belli qırımtatar siyasetçisi ve devlet erbabı. 1889 senesi sentâbr 1 künü Qırımnıñ Yalta şeeriniñ civarında Qızıltaş köyünde doğdı. İlk tasilini Qırımda, orta ve litsey tasilini İstanbulda kördi. 1911 senesi Pariske barıp Uquq fakultetine kirdi. Birinci Cian Cenki başlağanda Qırımğa qayttı. Qırımda yaqın arqadaşlarınen birlikte inqilâpçı, gizli bir teşkilât qurdı.

1917 senesi Qırım Halq Cumhuriyeti ilân etilgeninen, Noman Çelebicihannıñ reisligindeki ükümette Arbiy Tışqı işler naziri oldı.

1960 senesi aprel 3 künü İstanbulda vefat etti.

## Kitaplar
* ***-{Yirminci Asırda Tatar Milleti Mazlumesi}-*** (Türkçe), İstanbul, 1911 (Şahap Nezihi lağabınen)
* ***-{La Crimeé}-*** (Frenkçe), Lozann, 1921
* ***-{Krym}-*** (Lehçe), Varşava, 1930
* ***-{Rus İnkılâbı}-*** (Türkçe), İstanbul, 1930
* ***-{Ukrayna ve İstiklal Mücadaleleri}-*** Volodemir Musrky'den Tercüme (Türkçe), İstanbul, 1930
* ***-{Gaspıralı İsmail Bey}-*** (Türkçe), İstanbul, 1934
* ***-{Rus Tarihinin İnkılâba}-***, ***-{Bolşevizme ve Cihan İnkılâbına sürüklenmesi}-*** (Türkçe), İstanbul, 1948 (beş yerde berilgen konferentsiya)
* ***-{Mefküre ve Türkçülük}-*** (Türkçe), İstanbul, 1965 (konferentsiya ve yazıları)
* ***-{Unutulmaz Göz Yaşları}-*** (Türkçe), İstanbul, 1975
* ***-{Nurlu Kabirler}-*** (Türkçe), İstanbul, 1992
* ***-{Bazı Hatıralar}-*** (Türkçe), İstanbul, 1993

## İhtar
Vımısörışa tili

**Vımısörışa tili** - german tillerinden biri. Lehistandaki Vilamovitse şeerniñ tili. Vımısörışa tilinde 70-ge yaqın adam laf ete.
Keriç boğazı

**Keriç boğazı** (, , ) - Qara deñiznen Azaq deñizini birleştirgen boğazdır.

Qadimiy zamanda ve Orta asırlarda, suv yollarını birleştirgen müim bir ticariy yol işlevi körgendir. Milâttan evel VIII asırdan başlap, Keriç Boğazınıñ eki yalısı boyunca Yunan ticaret şeerleri qurulğandır. Bularnıñ eñ müimleri boğaznıñ ğarbiy yalısında bulunğan ve Bosporos Devletiniñ paytahtı olğan Pantikapeyon (şimdiki Keriç) ile cenübindeki Nimfey, şarqiy yalısında da Fanagoriya ve Hermonassa edi.

Keriç Boğazı daa soñra bir çoq kere el deñiştirdi. 1991 senesinden Keriç Boğazınıñ ğarbiy yalısı Ukraina, şarqiy yalısı da Rusiye sıñırları içinde qaldı.
Or boynu

**Or boynu** ya da **Or boğazı** (, ) - Qırım yarımadasını qıtağa bağlağan boyundır. Or boynunıñ toprağında Ermeni Bazar şeeri ve bir qaç köy buluna.
Salğır

**Salğır** - 204 km uzunlıq Qırımnıñ eñ uzun özenidir. Ortalama debit 2&nbsp;m³/sn. Çatır Dağdan doğıp, Aqmescitten keçip Azaq Deñiziniñ Sıvaş körfezine töküle. Salğır Aqmescitniñ içinde mükemmel bir raatlıq, eglenme, kezinti parkı suna ve şeerge ayrı bir güzellik qoşmaqtadır.
İlim

**İlim** - dünya (tabiat ve cemiyet) aqqında aqiqiy bilgi almaq, dünyanıñ obyektiv qanunlarını keşif etmek ve onıñ inkişaf etecegini tahmin etmek maqsadınen yapılğan kişilerniñ faaliyetidir. 

* **[[İçtimaiy ilimler]]**
** Atiqiyat (Arheologiya)
** Beşeriyat (Antropologiya)
** Edebiyatşınaslıq
** Felsefe
** İçtimaiyat (Sotsiologiya)
** İqtisadiy coğrafiya 
** İqtisadiyat
** Medeniyetşınaslıq (Kulturologiya)
** Ruhiyat (Psihologiya)
** Sanatşınaslıq 
** Siyasetşınaslıq (Politologiya) 
** Tarih
** Tilşınaslıq, Lisaniyat (Lingvistika)
** Ülkeşınaslıq

* **[[Riyaziyat]]** (Matematika)
** Cebir (Algebra) 
** Endese (Geometriya) 
** Esap (Arifmetika)
** Riyaziy talil (Matematik analiz) 
* **[[Tabiiy ilimler]]**
** Ayatiyat (Biologiya)
*** Ayvaniyat (Zoologiya)
*** Nebatiyat (Botanika)
*** Teşri (Anatomiya)
*** Tibbiyet 
** Coğrafiya 
** Fenniyat (Tehnikiy ilimler)
** Fizika 
*** Felekiyat (Astronomiya) 
*** Mehanika
** Himiya
** Yerşınaslıq (Geologiya)
Toğay bey

**Toğay Bey** (? - 1651) Qırım Hanlığınıñ meşur askeriy lideri ve siyasetçisi. Toğay adlı-sanlı Qırım ailelerinden Arğınlardan kelmektedir, tam adı Arğın Doğan Toğay bey. Bey unvanını Or Qapı sancağınıñ başına keçkeni zaman alğandır. Bu sancaq Qırım Hanlığı içün pek müim edi, çünki anda Qırım yarımadasını qıtanen bağlağan Or boynu buluna.

1648 senesi Zaporog Qazaqlarınıñ Lehistanğa qarşı yapqan Hmelnıtskiy İsyanında Bogdan Hmelnıtskiyge yardım etmek içün bir ordu (tahminen 6000 - 20000 kişilik) ketirgen. İşbu cenk devamında Toğay bey çeşitli müim muarebelerde iştirak etken edi ve soñunda Beresteçko muarebesinde öldürilgendir.
Yusuf Bolat

**Yusuf Bolat** (1909, Aluşta - 1986, Taşkent) - belli qırımtatar yazıcısı.
 
Yusuf Bolat 1909 senesi Aluşta şeerinde, fuqare bir ailede doğdı. Köy mektebini bitirgenden soñ, Yaltadaki ocalar mektebinde oqudı. Qırım pedagogika institutınıñ Qırımtatar tili ve edebiyatı bölümini bitirgenden soñ, edebiyat saasında çalıştı. 1939-1941 senelerinde “Sovet Edebiyatı” mecmuasınıñ muarriri oldı.

Yusuf Bolatnıñ edebiy yaratıcılığı, 1929 senesi başladı. Cenkten evel o umumen pyesalarnı yaza edi. O devirde Yusuf Bolatnıñ bir çoq meraqlı pyesası basıldı ve sanalandı: “Toy devam ete”, “Deñiz dalğasız olmaz”, “Soñki gece”, “Arzı qız” bulardan bazıları.

İstidatlı genç bestekârlar pyesaları içün muzıka yazdılar. “İşlegen tişler” pyesası içün Asan Refatov, “Toy devam ete” pyesası içün Yaya Şerfedinov, “Arzı qız” içün Yaya Şerfetdinov ile İlyas Bahşış muzıka yazdı.

Bu yıllarda edebiy mecmualarda Yusuf Bolatnıñ “Qoysuz çoban”, “Balta” ve “Tufanda qalğan qoy sürüsi” adlı ikâyeleri basıldı.

Yusuf Bolat halq qaramanı Alim Aydamaq aqqında “Alim” romanını yazdı. II Cian cenkinden soñ “Saf yürekler”, “Anife”, “Sadakât” romanlarını yarattı.

Yusuf Bolatnıñ yaratıcılığında mizah eserleriniñ de ayrıca müim yeri bardır. Onıñ “Toy devam ete” , “İşlegen tişler”, “Dubaralı toy” isimli komediyaları büyük ustalıqnen yazılğan. Yusuf Bolat, qısqa mizahiy ikâyeler mevzusında da usta olğan. Onıñ mizahiy ikâyeleri “Tabiatım öyle” isimli kitabında toplanğan.

Yusuf Bolatnıñ ikâyeleri, em münderice, em til ceetinden zengin ve meraqlıdır. Onıñ yaratıcılığı qırımtatar edebiyatınıñ müim bir qısmını teşkil ete.

1986 senesi oktâbr 22 kününde Yusuf Bolat Özbekistannıñ Taşkent şeerinde vefat etti.
Ades

**Ades** (resmiy adı — **Odesa**; , qırımtatar tarihiy — **Hacıbey**) - Ukrainanıñ cenüb-ğarbında bir şeerdir, Ades vilâyetiniñ merkezi. Qara deñiz yalısındaki eñ büyük limanlardan birine saiptir. Odessa Qırım Hanlığı tarafından Hacıbey ismi ile XII asırda quruldı. Şeerniñ eñ qadimiy maallesi Tahirovadır.
Kimmerler

**Kimmerler** - 3000 yıl evel Qara deñizniñ şimalinde yaşağan, milâttan evel VIII asırnıñ soñunda Skitlerniñ ücümlerinden qaçaraq Anadoluğa köç etken bir köçebe halqı.

Herodotosqa köre milâttan evel VII ve VIII asırda Şimaliy Kavkazda şimdiki Rusiye ve Ukraina vilâyetinde yaşağan atlı köçebe Kimmerler, Skitlerniñ basqısınen yurtlarını terk etip Kavkazdan Anadoluğa kirdiler.

Qara deñiz şimaliy yalılarındaki atiqiy qazılardan kimmerler ile bağlı çoq az bilgige rastlanğandır. Amma katakomb medeniyetinden soñ ortağa çıqqan srubnaya medeniyetinen beñzerlikler taşımaqtadır.

## İhtar
Skitler

**Skitler** (yunanca Σκύθης) ya da **İş Ğuz** — milâttan evel VII asırda Avropanen Asiyanıñ ğarbiy qısmında yaşağan qadimiy bir halqtır. Skit tili Türk gruppasına mensüp. Skitrlerniñ mifalogiyada, olarnıñ soy başı — Tarğıtay edi.

M. E. III-I asırlarda — skit memleketiniñ merkezi Özü özeni boylarından Qırımğa avuştı. Skit devleti Qırımda bulunğanda paytahtı Neapolis şeeri edi. Bugün Neapolis viranesi Aqmescit şeerinde buluna.

Frenk tarihçı Pyer Düval (-{Pierre Duval}-) 1676 s. yazğan "Dünya ve ya universal coğrafiya" (-{«*Le monde ou La géographie universelle*»}-) kitabında qırımtatarlar oña skitler bizim ecdatlarımızdır dep aytqanlarını yazdı. 


Scythians shooting with bows Kertch antique Panticapeum Ukrainia 4th century BCE.jpg|
Scythian comb.jpg|
Фрагменты Пекторали.jpg
Warrior of Scithians.png


## İhtar
* Düval, Piyer -{Le monde ou La géographie universelle : contenant les descriptions, les cartes, et le blason, des principaux païs du monde.}-, 1676
Özü özeni

**Özü**  ya da **Özü Suv** (, , ) — Ukraina, Belarus ve Rusiye topraqlarınıñ bir qısmını suvlağan bir özendir, Ukrainanıñ esas özeni. Edil ve Tunadan soñ Avropanıñ üçünci uzun özendir. 2290 km uzunlığındaki bu özen, Valday dağları yaylasınıñ cenübinden doğa, Smolensk şeerine yete, Belaruske kire, bu memleketniñ şarqiy qısmından keçip Ukrainağa yete. Soldan Desna özeninen birleşken, Kıyivden keçe. Daa soñra Özü yaylasını bir egri sızıp dolaşa ve yalı tiliniñ qısmen qapatqanı bir liman meydanğa ketirerek Adesniñ şarqından Qara deñizge töküle. Özü, Volın kütlesiniñ sert qayalıqlarında meydanğa kelgen bir diyarnı aşa. Özenniñ rejimi Şarqiy Avropa aqar suvlarınıñ rejimindendir. Qışnıñ ayazı sebebinen suvları azlaşır, baarde büyük bir artım köstere. Yaznıñ ise sıq buharlaşma sebebi ile suvları azlaşır. Müim bir gidroelektrik menbasıdır. Eñ müim qolları Berezina (585 km), Pripât (790 km), Teteriv (365 km), İngulets (550 km), Desna (1180 km), Psel (800 km) özenleri.
Edil

**Edil** ya da **Volga** (bazan *İdil*, *İtil * yaki *Etil* şeklinde de yazıla; , ) - Avropanıñ eñ uzun özenidir. Uzunlığı taqriben 3692 km olğan Edil, Moskva ile Sankt Peterburg arasındaki Valday yaylalarından doğa. Deñiz seviyesinden 28 m astında olğan Hazar deñizine töküle. Hazar deñizine 50 km qala 200-den ziyade qolğa ayırılıp Edil deltası meydanğa kelir. Bu deltanıñ keñligi 100 km-den ziyadedir.

Edil qışnıñ üç ayında buzlap qala. Bu zaman devamında bazı yerlerde özen üstü qara yolu olaraq faydalanılır.

Bazı tarihçılarğa köre tarihiy Avropa Hun ükümdarı Atillanıñ ismi Edil özeninden kele: Atilla = Edilli.

## Tüpyazılar
Birinci Cian cenki

**Birinci Cian Cenki** XX asırnıñ başında olıp keçti. 1914 senesi iyül 28 künü başlandı. Bir qaç künden soñ bu cenk cian cenkine çevirildi. Dört yıl ve üç ay devam etken (1918 senesi noyabr 11 künü bitti) cenkte otuz üç memleket – o devir insanlıqnıñ 87%-i – iştirak etti.

Cenk yılları iqtisadiy vaziyet ep kerginleşe edi. Fabrikalar qapala, fiyatlar öse, köyler harabe alda ediler. Bu devirde devletke itirazlar ve inqilâbiy ğayeler arta edi. Tek Ukrainada 1915 senesi 117 iş taşlav (забастовка), 1916 senesi – 218 iş taşlavlar olıp keçti. İş taşlavlarda 240 000 işçi iştirak etti.

## Esas iştirakçiler
Közyaş divar

**“Közyaş divar”** destanı Eşref Şem’i-zadeniñ yaratıcılığını ve zemaneviy qırımtatar edebiyatını cian seviyesine kötergen eserdir. Bu eser qadimiy facialı efsane esasında yazılğan. Efsanede böyle vaqia tasvirlene: yaş qadınnı ğarez, pahıl, küncü insanlar beftan yerde cin-şeytanğa uydı dep, qabaatlaylar ve tiriley taş isar içine qalaylar. Yaş qadın isar içinde taş kesile, isarda qaldırılğan eki teşikniñ birinden közyaş kibi temiz suv aqa, ekinciden ise ana sütü aqa.

Eserniñ neşir etilüv tarihı mürekkep oldı. 1969 senesi “Toğan qaya” cıyıntığında destannıñ birinci qısmı “Toğan qaya” serlevasınen neşir etildi. Soñra 1978 senesi şiirler ve poemalar kitabında “Aslıhan” serlevasınen kene tek birinci qısmı basıldı. Edip sağ olğanda “Közyaş divar” destanı tolu kölemde neşir etilmedi, çünki kommunist nezareti ruhset bermedi. Bunıñ sebebini eserniñ mündericesi ile tanış olğandan soñ añlamaq mümkün. Destan tolu kölemde birinci kere “Yıldız” mecmuasınıñ saifelerinde dünya yüzü kördi (1990 s. No. 4-5). Niayet, “Közyaş divar” destanı 1996 senesi Aqmescitte ayrı kitap şeklinde derc olundı.
Qırım trolleybusı

**Qırım trolleybusı** — Aqmescit, Aluşta ve Yalta şeerlerini bağlağan trolleybus sisteması. Dünyanıñ eñ uzun (86 km) trolleybus yolu.

## Marşrutlar
### Şeer marşrutları
#### Aqmescit
* **4** Maryino - 7-nci şeer hastahanesi
* **5** Novoromanovka -  Moskovskaya meydanı - Zagorodnıy
* **6** Maryino - Merkez
* **7** Svoboda - Balaklavskiy bazarı
* **9** Ava limanı - 7-nci şeer hastahanesi
* **10** Arabatskaya soqağı - Zavodskoye ava limanı
* **15** Maryino - Marşal Jukov soqağı
* **16** Maryino - Agrarnaya soqağı
* **17** Ava limani - Selskaya soqağı

#### Aluşta
* **2** Trolleybus stantsiyası — Tırnaq (Professorskiy ugolok)

#### Yalta
* **1** Trolleybus stantsiyası — Pionerskaya soqağı
* **3** Massandra — Pionerskaya soqağı

### Şeer civarı marşrutları
#### Aqmescit
* **21** Demiryol vokzalı - Anğara köyü

#### Aluşta
* **31** Trolleybus stantsiyası — Yuqarı Şuma
* **32** Trolleybus stantsiyası — Degirmenköy
 
#### Yalta
* **41** Trolleybus stantsiyası — Qızıltaş
* **42** Sovetskaya meydanı — Nikita nebatat bağçası

### Şeerlerara marşrutları
* **51** Aqmescit — Aluşta
* **52** Aqmescit — Aluşta — Yalta
* **53** Aluşta — Yalta
* **54** Aqmescit ava limanı — Aluşta
* **55** Aqmescit ava limanı — Aluşta — Yalta

Evelâ da böyle marşrutlar çalışa edi:
* **56** Aqmescit — Anğara boğazı
* **57** Aluşta — Anğara boğazı
* **58** Aluşta — Anğara

### Esas toqtav yerler
* **Aqmescit demiryol vokzalı**
* Moskovskaya meydanı (Moskoltso)
* Kuybışev meydanı
* Avtovokzal
* Maryino
* Eski Orda1
* Eski Tahta Cami
* Tahta Cami
* Colman1
* Eski Saray
* Mamut Sultan1
* Şumhay1
* Anğara1
* Tavşan Bazar
* Anğara boğazı
* Kutuzov çeşmesi
* Demirci2
* Yuqarı Şuma
* Aşağı Şuma
* Trolleybus parkı
* **[[Aluşta]]**
* Lazurnoye2
* Büyük Lambat
* Küçük Lambat
* Küçükköy
* Partenit2
* Degirmenköy2
* Artek2
* Qızıltaş
* Gurzuf2
* Ay Danil
* Nikita nebatat bağçası
* Nikita
* Sosnâk
* Massandra
* **[[Yalta]]**

(1) — köy içinde bir qaç trolleybus toqtav yeri bar

(2) — trolleybus toqtav yeri köy tışında buluna

## Bağlantılar
* "Qırımtrolleybus" devlet şirketi — Resmiy sayt
Anadolu

**Anadolu** ya da **Urum** - Asiya qıtasınıñ cenüp-ğarbiy ucunda bir yarımadadır. Tolusınen Türkiyede buluna. Şimalinde Qara deñiz, ğarbında Marmara ve Ege deñizleri, cenübinde ise Aq deñiz buluna. Adı qadimiy yunan tilinde "şarq" manasına kelgen Ἀνατολή (Anatole) sözünden kele.

Avropa tilleriniñ bazılarında yarımadanıñ adı **Kiçik Asiya** olaraq keçe (, , ).

Anadolu, Asiya ve Avropanıñ birleşme noqtasındaki strategik yeri sebebinen, tarih evelâ çağlardan beri bir çoq medeniyetniñ beşigi olğan.
İslâm

**İslâm**, **İslâmiyet** ya da **Musulmanlıq** ( – el-islām) – tek bir tañrını qabul etken semaviy dinlerniñ soñkisi, üç cian dinleriniñ birisidir. Hristianlıqtan soñ dünyanıñ eñ tarqalğan ekinci dinidir. İslâm dini bu dinniñ peyğamberi – Muhammed vastasınen VII asırda yayılmağa başladı. İslâm dinine inanğan adamlarğa mümin, İslâm dininiñ emirlerine boysunmağa tırışqan adamlarğa musulman deyler. Musulmanlar, İslâmnıñ muqaddes kitabı Qurannı teşkil etken sureler Cebrail adlı melek vastasınen, sözlü olaraq, Muhammed peyğamberge vahiy etilgenine (endirilgenine) inana.

Musulmanlarnıñ eñ büyük eki aqımı sünniylik ve şiiyliktir. Bulardan ğayrı uquq, itiqat kibi çeşit kategoriyalarda bir çoq fikriy ceryan ve mezhep bardır. İslâm dininiñ temelinde bütün büyük mezhepleriniñ qabul etken tevhit esası tura ki, bu añlam tek Allahnıñ barlığı ve birligine inanmaq manasına kele.

İslâm peyğamberi Muhammed İslâm dinini yayğan esnada İslâm Devletini de qurdı, daa soñra bu İslâm Devleti mühtelif hanedanlar tarafından uzun bir vaqıt devamında idare etilgen. Bu devletlerniñ başlıqları halife unvanını taşığan ediler. Çeşit bölgelerde yaşağan halqlar İslâmnı qabul etmege başlağandan soñ, mühtelif ve yañı musulman devletleri de peyda oldı.

## Sözniñ manası
İslâm sözü arap tilindeki "-{crh-latn:S-L-M;crh-cyrl:С-Л-М}-" tamırından kele, bu tamır da "barışıqlıq", "sulh", "tınçlıq", "amanlıq", "bütünlik", "sağlamlıq", "sağlıq" manalarını ifade ete. Bunen beraber bu sade tamırdan yapılğan "esleme" fiili "teslim olmaq", "boysunmaq" manalarına kele. Bu fiilniñ masdarı (isimfiili) "islâm " olıp, "teslimiyet", "boysunuv"  manalarını ifade ete. Musulman ise, "teslim olğan", "boysunğan" demektir. Musulman tek bir Tañrı olğanı qabul etilgen Allahqa teslim ola, Oña boysuna.
İslâm dinine mensüp adamlarnı adlandırmaq içün qullanılğan "mümin" sözü "kesen-kes inanğan" manasına kele.

## [[İslâmnıñ beş şartı]]
İslâm dininiñ emir etkeni, yapılmasını farz (kerekli) qılğanı qulluqlarnıñ bütünidir. İslâm dini muqaddes kitabı olğan Quran-ı Kerimde farz olaraq emir etilgen er ibadet ve areketniñ yapılması, inanğanlarğa şarttır.
 
* Kelime-i şeadet ketirmek
* Namaz qılmaq
* Oraza tutmaq
* Zekât bermek
* Acılıqqa barmaq
Hristianlıq

**Hristianlıq** - bir İbraimiy din, üç cian dinleriniñ biridir. Hristianlıq dinine saip adamlarğa *hristian* deyler. Hristianlar dünyanıñ er yerine cayılğan, amma esasen Avropa, Amerika, Cenübiy Afrika ve Avstraliyada bulunalar. 2 milliarddan ziyade mensübi ile dünyanıñ eñ cayğın dinidir.

Hristianlıqnıñ muqaddes kitabı, Bibliya ya da Kitab-ı Muqaddes adınen añıla. Bibliya Eski Ahit ve Yañı Ahit degen eki bölükten ibaret. Eski Ahitniñ eñ müim parçası Tevrat, Yañı Ahitniñ ise - İncildir.

Hristianlıqnıñ esas mezepleri Katoliklik, Protestantlıq ve Ortodokslıqtır.
Harkiv

**Harkiv** (, qırımtatar tarihiy isim **Qarkop**) Ukrainanıñ şarqında bir şeerdir, Harkiv vilâyetiniñ merkezi. Ukrainanıñ ekinci eñ büyük şeeridir.
Ğarbiy Pomeraniya voyevodalığı

**Ğarbiy Pomeraniya voyevodalığı** () şimal-ğarbiy Lehistanda bir voyevodalıq (vilâyet). Ğarbiy Pomeraniyaniñ merkezi Şçeçin şeeri.


Resim:POL województwo zachodniopomorskie COA.svg|Ğarbiy Pomeraniyanıñ gerbi
Resim:ZP Powiaty.png|Ğarbiy Pomeraniya haritası
Resim:Stargard Rynek2.JPG|Şçeçindaki Stargardı şeerinde bir kilse
Macar tili

**Macar tili** (macarca: *-{magyar nyelv}-*) – Ural til ailesinden bir tildir, Macaristannıñ resmiy tili.
Esperanto tili

**Esperanto tili** (esperantoca: *-{Esperanto}-*) — bir suniy tildir. Esperantonı yaratqan Lüdvik Leyzer Zamenhof.

## Tarih
Esperanto tili aqqında *Birinci kitap* (esperantoca: -{Unua Libro}-) 1887 senesi basılğan.

## Elifbe
Esperanto tilinde yazmaq içün latin elifbesi qullanıla. Esperanto elifbesinde (esperantoca: *-{alfabeto}-* ya da *-{aboco}-*) 28 arif bar. 

## Bağlantılar
* Esperanto - Kurslar
* Esperanto - til aqqında esas malümat, elifbe
Azaq deñizi

**Azaq deñizi** (, ) - Qara deñizniñ şimal-şarqında bulunğan kiçik bir deñiz.

Meydanlığı 37 700 km² olğan Azaq deñiziniñ uzunluğı 240 km kenişligi ise 135 km. Azaq deñizi Keriç boğazınen Qara deñizge bağlana. Azaq deñiziniñ yalıları alçaqtır. Don ve Quban özenleri bu deñizge töküle.
Qaraçay-Balqar tili

**Qaraçay-Balqar tili** (öz adı: *къарачай-малкъар тил / qaraçay-malqar til*) - Kavkazda yaşağan Qaraçaylılar ve Balqarlarnıñ tilidir, Türkiy tillerniñ Qıpçaq gruppasına mensüp Qırımtatar tiline pek oşağan tildir. Qaraçay ve Balqar şiveleri bir-birine pek yaqın şiveler olğanı içün ortaq bir adnen de adlandırıla.

## Elifbesi
Qaraçay-Balqar elifbesi

## Menbalar
* Chodiyor Doniyorov and Saodat Doniyorova. *Parlons Karatchay-Balkar*. Paris: Harmattan, 2005. ISBN 2-7475-9577-3.

## Bağlantılar

* Qaraçay-Balqar tili aqqında malümat (Rusça ve Qaraçay-Balqarca)
Seid Abdulla Özenbaşlı

**Seid Abdulla Özenbaşlı** (1867 s., Bağçasaray - 1924 s. Aqmescit) – belli qırımtatar yazıcı, şair ve Qırımtatar Milliy Areketi erbabı. Amet Özenbaşlınıñ babasıdır.

İsmail Gaspralınıñ yaqın dostu olğan Seid Abdulla Özenbaşlı, Tercimannıñ muarrirlerindendir. Şiirleriniñ, maqaleleriniñ ve eserleriniñ çoqusı Tercimanda basıldı. Şair, aqsızlıqqa, adaletsizlikke, dinge hurafat qarıştırıluvına ve cail mollalarğa qarşı edi. Eserlerinde çarlıq Rusiyesine ve öz halqınıñ ananeviy, durğun zeiniyetine qarşı çıqıp, aktiv, dinamik yaşayışnı alğışladı.

## Eserleri
* **Ey Göñül** (şiir, Terciman, 1902)
* **Bağçasaray Destanı** (şiir, Terciman, 1902)
* **Olacaqqa Çare Olmaz** (üç perdelik oyun, Bağçasaray, Terciman matbaası, 1902 (yazıldı: 1897))
* **Tatarnıñ Vasiyeti**; **Cenaze Başında** (şiirler, Yeñi Dünya, 1924)
İtalyan tili

**İtalyan tili** – bir Romans tilidir. İtaliya, İsviçre, San Marino ve Vatikan devletleriniñ resmiy tili.
Corsivo- come scriverlo a mano in italiano, schede didattiche con alcuni esempi di Paolo Villa (prima edizione commons wikimedia org)-Letters-characters in italics-cursive- how to write it by hand in Italian.pdf|İtaliya mektebinde elyazma kursiv (20-nci 21-nci asır)
Ahmed İhsan Qırımlı

Dr. **Ahmed İhsan Qırımlı** (1920 aprel 23, Balıkesir, Türkiye - 2011 dekabr 11, Anqara) - belli siyasetçi, devlet adamı ve cemiyet reisi. “Qırım Türkleri Medeniyet ve Yardımlaşuv Dernegi” Umumiy Merkeziniñ 1987 senesinden başlap reisligini vefatına qadar devam ettirdi.

Dr. Ahmed İhsan Qırımlınıñ büyük qartbabası, Bağçasaraylı Ulema-i İzam Meşayih-i Kiram Akseyyid Mehmet Efendidir.
Celâl İçten

**Celâl İçten** (1955 fevral 2, Fatih, İstanbulda doğdı) - “İstanbul Qırım Türkleri Dernegi”niñ 1993 senesinden başlap reisligini devam ettire. Celâl İçten çoq yıllar devamında İstanbul şeerindeki qırımtatar diaspora vekillerine reberlik yapa. Vatandan uzaq olğanına baqmadan, Qırımdaki vatandaşlarnı qayğıra ve daimiy sürette maddiy yardım köstere. 

## Tercimeial
Celâl İçten 1955 s. fevralni̇ñ 2-sinde İstanbulda (Türkiye) dünyağa keldi. Onıñ ana-babası Ekinci Cian cenki arfesinde Qırımnı terk etip,  icret etmege mecbur oldılar. Babasınıñ ecdatları Bağçasaray mırzalarından olğanlar, ana tarafından ise, tamırları Kezlevden. 

1984 senesi Celâl İçten "İstanbul Qırım Türkleri Dernegi"niñ azası ola. 

1993 senesi ise "İstanbul Qırım Türkleri Dernegi"niñ  yolbaşçısı vazifesinde çalışıp başlay, ve bu küngece faaliyetini devam ettirmekte. Celâl bey Türkiyede yaşağan qırımtatarlarnıñ medeniyeti, urf-adetleri ve özgünliginiñ saqlanması içün küçüni ayamay.
Çağatay tili

**Çağatay tili** (öz adı جغتای - *Cağatay*; ; ) - tarihiy türkiy bir tildir. Orta Asiyada türkiy yazı tiliniñ inkişaf etilmesindeki üçünci devirni teşkil ete. Qırım Hanlığında edebiyat tili edi, çoqu zaman Qırım Hanları bu tilde yazğan ediler.

## Qullanıluvı
Çağatay tili yalıñız Orta Asiya türkiy devletlerinde yazı ve diplomatiyası tili olaraq qullanılmağa qalmağan, Rusiyede oğuzlar-qayılar tışındaki musulman türkler arasında da XIX asırğa qadar qullanılğandır. Harezm türkiy tiliniñ devamı olaraq Timurlılar devrinde peyda olğandır.

## Qullanılğan elifbeleri
Çağatayca yazılğan eserlerniñ aman-aman episi Arap arifleri ile. Bunıñnen birlikte uyğur ariflerinen bazı çağatayca metinler de rastkele.

## Fonetik ve morfologik farqlılıqlar
Çağatay tilinde, Orta Asiyada türkiy yazı tilini ögündeki devirlerindeki bazı fonetik ve morfologik birimlerni farqlılaşqanı diqqatnı çeke. Meselâ: ilk ecada e/i deñişmesi: *keç~kiç* (keç), *men~min* (men) kibi; e/ö deñişmesi: *erük~örük* (erik), *teşüt~töşük* (teşik) kibi; tutuq sesleri ekizlemey: *yiti~yitti* (yedi), *qatıq~qattıq* (qattı). Bütün türkiy tillerde olğanı kibi çağatay tilinde de yalın, mürekkep ve örmek cümle yapıları qullanıla. Çağataycada İslâm medeniyeti tesiri de körüne. Arapça, hususan farsça bir çoq söz ve tamlama olduqça çoqtır. Çağatay tili yerini bugün şimdiki özbekçege qaldırdı.

## Bağlantılar

*Rus devlet politik Orta Asyada *H.B.Paksoy*
Ayni tili

**Ayni tili** köçebe bir Türkiy halq olğan Ayniler tarafından laf etile. Bu halq ğarb Çinde yaşay. Qarışıq bir tildir. Bir Türk tili olğanınıñ delili olaraq sarfı Türkiydir, amma söz hazinesiniñ çoqusı Fars sözlerden ibaret. 6570 laf etkeni olğanı biline.
Qırım Got tili

**Qırım Got tili** — bir  ölü german tilidir. III asırdan XVII asırğa qadar Qırımda laf etilgen edi.
Lehistan gimni

**Dombrovskiniñ Mazurkası** () - Lehistannıñ devlet gimnidir. Sözleriniñ müellifi — Yuzef Vıbitski (-{Józef Wybicki}-), muzıkanıñ müellifi belli degil.

-{
 Jeszcze Polska nie zginęła,
 Kiedy my żyjemy.
 Co nam obca przemoc wzięła,
 Szablą odbierzemy.
 
 Marsz, marsz Dąbrowski,
 Z ziemi włoskiej do Polski.
 Za twoim przewodem
 Złączym się z narodem.
 
 Przejdziem Wisłę, przejdziem Wartę,
 Będziem Polakami.
 Dał nam przykład Bonaparte,
 Jak zwyciężać mamy.
 
 Marsz, marsz...
 
 Jak Czarniecki do Poznania
 Po szwedzkim zaborze,
 Dla ojczyzny ratowania
 Wrócim się przez morze.
 
 Marsz, marsz...
 
 Już tam ojciec do swej Basi
 Mówi zapłakany —
 Słuchaj jeno, pono nasi
 Biją w tarabany.
 
 Marsz, marsz...}-


## Muzikalna notatsiya
 \header {tagline = ""} \relative c' }
\score {\unfoldRepeats \relative c' }
\midi {}}
Büyük Lehistan voyevodalığı

**Büyük Lehistan (Velkopolska) voyevodalığı** () merkeziy Lehistanda bir voyevodalıq (vilâyet). Büyük Lehistanniñ merkezi Poznan şeeridir.


Resim: Wielkopolskie location map.PNG|Lehistan haritasında Büyük Lehistan vilâyeti
Resim: Woj wielkopolskie adm.png|Büyük Lehistan haritası
Resim: POL województwo wielkopolskie COA.svg|Büyük Lehistannıñ gerbi
Resim: Poznan Poland.jpg|Poznan şeeri
Donald Tusk

**Donald Tusk** (1957 s. aprel 22 d.) - bir leh siyasetçisi. 2007 senesi noyabr 16-sında Lehistannıñ baş naziri vazifesine tayinlendi.

## Menbalar
Üterzen

**Üterzen**  () - şimaliy Almaniyada bir şeerdir. Ealisi - 17.865 adam (2006 s.). Deñizge nisbeten yüksekligi: 1-18 m.
Bıdgoşç

**Bıdgoşç** () – merkeziy Lehistanda bir şeerdir, Kuyavlar-Pomeraniya voyevodalığı merkezi.

## Coğrafiya
Coğrafik koordinatalar 	53°07′ ş. e. 18°00′ ş. b.
## Tarih
Temeli qoyulğan tarihı: 1038
## Sport
* -{Zawisza Bydgoszcz}- http://www.wkszawisza.pl/
* -{Astoria Bydgoszcz}- http://www.astoria.bydgoszcz.pl/

## Bağlantılar
* -{www.Bydgoszcz.pl}-
Bizans İmperiyası

**Bizans İmperiyası** (**Rum İmperiyası**, **Şarq Roma İmperiyası**) - Roma İmperiyasınıñ 395 senesi Şarq ve Ğarp olaraq ekige ayrıluvınen meydanğa çıqtı. Biñ sene devamlı yaşayışından soñ XV asırda Osmanlılar tarafından tar-mar etildi. Paytahtı Konstantinopolis (bugünki İstanbul) şeeri olğan edi.

## İhtar
Roma İmperiyası

**Roma İmperiyası** () - Roma Cumhuriyetiniñ Avgustus liderliginde Milâttan Evel I asırda yañıdan qurulğan qadimiy Roma devletidir. Uzun yıllar Aq deñiz çevresinde üküm sürgen Roma İmperiyası, Ulu Qavimler Köçünen başlağan qarışıqlıqlardan soñ Milâttan Soñ 395 senesi şarq ve ğarp olmaq üzere ekige ayrıldı. Ğarbiy qısım (Ğarp Roma İmperiyası) 476 senesi Ulu Qavimler Köçünde Avropağa kelgen Şimal Kavimleriniñ ücümleri soñucında yıqılğan, şarqiy qısım da barlığını Şarq Roma İmperiyası ya da Bizans İmperiyası olaraq 1453 senesinde Osmanlılarnıñ Konstantinopolis fetih etüvine qadar sürdürgendir.

## İhtar
Başqırt tili

**Başqırt tili** (öz adı *башҡорт теле*) — Qıpçaq gruppasına ait bir Türkiy tildir. Başqırtlar tarafından laf etilgen bu til Qazan Tatar tiline bayağı yaqındır.

## Hususiyetler

* ç sesi s-ge çevirildi: Başqırtça: -{nisek / нисек}- (< niçek) "nasıl", -{ağas / ағас}- (< ağaç)...
* s sesi h-ge çevirildi: -{hin / һин}- (< sen), -{harı / һары}- (< sarı), -{hıw / һыу}- (< suv)...
* "O"lar u ola: -{urman / урман}- (< orman), -{ut / ут}- (< ot), -{uynaw / уйнау}- (< oynav)...
* "Ü"ler ö ola: -{kön / көн}- (< kün)...
* Z'ler ve bazı Arap alınmalarındaki d'ler ź ola: -{diñgeź / диңгеҙ}- (< deñiz), -{eźebiyet / әҙәбиәт}- (< edebiyat)

## Elifbe