open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Edvin Eddi

**Edvin Eddi** (16 yanvar 1988 d.) - Romaniyalı qırımtatar yırcısı.

## Tercimeial
Romaniyanıñ Dobruca bölgesinde yaşay. Dobrucada qırımtatar halqınıñ eñ büyük diasporası yerleşe. Romaniya qırımtatarları til, urf-adet, folklor nümünelerini unutmayıp, yaş nesilge ögretip oldılar. Diasporanıñ eñ parlaq vekillerinden biri yırcı Edvin Eddi. Onıñ repertuarında bir sıra qırımtatar yırları bar. Edvi̇nni̇ñ tamırları - Qırımdan.  Ecdatları Romani̇yağa  19-ıncı asırda i̇cret etti̇ler. Lâki̇n qorantasında mi̇lli̇y ananeler yıllar devamında kütüli̇p kelmekte. Tuvğan ti̇l unutılmay, ep yañğıray. Ana-babası balalıqtan oña qırımtatar yırlarını ögretti̇ler. Oğlan 3 yaşından başlap muzikanen oğraşa. Ki̇çi̇k olğanda Qırımğa keli̇p, Vatannı zi̇yaret etti. Edvi̇n Avropada gastrollerinen bulundı.

## Bağlantılar
* Qırımtatar yırcısı Edvin Eddi Avropada gastrollerni keçire
Çoban Limanı

**Çoban Limanı** (, ) — Aqyar şeerindeki liman, Mıkolayivskiy ve Pavlovskiy burunları arasındaki Büyük Aqyar limanına qoşula. Bu limannıñ yanında Aqyarnıñ demiryol vokzalı buluna.

## Tarih
Aqyarnıñ demi̇ryol vokzalına kelgende i̇lk körüngen deñi̇z qısmı – Cenübi̇y Li̇mandir. Bu ad tek 18-inci̇ asırnıñ soñunda peyda oldı. Şu yerni̇ñ kerçek adı i̇se – Çoban Li̇manı. Li̇manğa böyle ad beri̇ldi̇, çünki̇ mında çobanlar ayvanlarnı suv i̇çi̇rmek i̇çün aydap keti̇re edi̇ler. Li̇mannıñ başqa da adları olğan, olardan bi̇ri̇ - Qartal Qoş. Er alda, evelleri̇ mında qartallar yaşağanı sebebi̇nden böyle i̇si̇m beri̇ldi̇. Li̇mannıñ yañı adı i̇se onıñ bulunğan yeri̇ i̇çün beri̇ldi̇. O, Aqyar li̇manınıñ tam cenübi̇y noqtasındadır.

## Menbalar


# Cenübiy limanınıñ kerçek adı Çoban-Limandır
Kaylaş

**Kaylaş** - Himalayalar dağ massivinde, Çinniñ Tibet muhtar rayonında bulunğan induizmde muqaddes olaraq tanılğan dağdır.
Tatlar

*Bu maqale *'qırımtatar halqınıñ -{A|crh-latn: subetnik; crh-cyrl: субэтник}- gruppası** aqqında. Kavkazda yaşağan tat halqı aqqında malümat şu maqalede tapa bilesiñiz: [[Tatlar (Kavkaz)]]''


**Tatlar** (ecnebiy tillerdeki ilmiy edebiyatta **dağlı qırımtatarlar*' termini qullanıla) — [[qırımtatarlar|qırımtatar]] halqınıñ üç subetnik gruppasından biri. [[Qırımtatar sürgünligi|Sürgünlikten]] evel [[Qırım dağları]]nda ve [[Qırım orta yolağı|orta yolağında]] yaşağan ediler. [[Evliya Çelebi]]niñ yazğanlarına köre [[Qırım Hanlığı]] zamanında tatlarnıñ yaşağan regionına "Tat İli" dep aytqan ediler.

== Tasvir ==
Tatlar asırlar devamında yarımadanıñ dağlarında yaşağanlar. Olarnıñ etnogenezi pek mürekkep ve künümizge qadar tamamen ögrenilmedi. Tatlar yarımadada qadimiy zamanlardan berli yaşap kelgen qabiledir ve diger qabilelernen qarışıp şekillengendir. Olarnıñ arasında [[tavrlar]], [[skitler]], [[sarmatlar]], [[bulğarlar]], [[hazarlar]], [[peçenekler]] ve [[qıpçaqlar]] bar. Amma eñ çoq [[alanlar|alan]] ve [[gotlar|got]] qabilelerniñ tesiri duyula. Dağlı qırımtatarlar arasında sarı ve sarışın veki̇ller de rastkele. Tatlar orta [[avropa]] ırqına mensüpler. Şiveleri̇ i̇se, em qıpçaq, em az oğuz çi̇zgi̇leri̇ni̇ taşıy. Aynı bu şive zemaneviy qırımtatar tiliniñ temelidir. Tatlar esasen ayvanasravcılıq ve bağçacılıqnen oğraşqanlar. Dağlarda yaşağan tatarlar et, süt mahsulatlarını, em de meyva ve sebzelerni̇ qullanğanlar.

== İhtar ==
;Menbalar
<references/>
;Kitaplar
* 
* *Ро­слав­це­ва Л. И.* Крым­ские та­та­ры: ис­то­ри­ко-эт­но­гра­фи­че­ское ис­сле­до­ва­ние. , 2008; 
* [[:ru:Российская академия наук]]// *Тюрк­ские на­ро­ды Кры­ма: Ка­раи­мы. Крым­ские та­та­ры. Крым­ча­ки.'' , 2003.  
* 
* 
*
Aşlama Saray

**Aşlama Saray** — Qırım Hanlığı zamanında Çürük Suv özeniniñ vadiysinde (bugün o topraqlar Bağçasaray şeeriniñ bir parçası) bulunğan Qırım hanlarınıñ sarayıdır. Künümizge qadar saqlanmadı.

Evliya Çelebi Aşlama Saray aqqında şöyle yaza:
 Великий дворец насчитывает четыре тысячи пятьсот помещений, он крыт черепицей, с каменными стенами и с трубами, высокими, как кипарисы, с отстроенными крепостными воротами… Дворец этот подобен раю, и если человек на него внимательно посмотрит, то удивится и изумится, и невольно приложит палец к устам, ум его треснет – вот такой это необычный и удивительный дворец.
Rusiye akimiyeti Aşlama Saraynı yoq etken soñ Simon Pallas şöyle yazğan:
 В восточной долине, внизу Джуфут-кале, ниже истока Джурюк-су виднеются фундаменты бывшего ханского увеселительного замка, называемого Ашлама. Подле него был превосходный плодовый сад с деревьями, привитыми в лучших сортах, но от сада, как и от замка, теперь едва приметны только следы...

## Buñ daa baqıñız
* Devlet Saray
* Hansaray
Qırım çingeneleri

**Qırım çingeneleri** ya da **tatar çingeneleri** ve **tayfa** — evelleri — çingenelerniñ gruppası, şimdiki vaqqıtta — qırımtatarlarnıñ subetnik grupası, qırımtatarca laf eteler. Qırım çingineleri İslâm dinini küteler, sürgünlikten soñ olar qırımtatarlaşıp qaldılar.

## Menbalar
Studenıtsâ (Vinnıtsâ rayonı)

**Studenıtsâ** () - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Vinnıtsâ rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 92 kişi.
Guta-Buşınska

**Guta-Buşınska** () - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Tulçın rayonında bir qasaba. Ealisiniñ sayısı 93 kişi.
Şamatalı Qoranta

**Şamatalı Qoranta** — 2019-2020 ss. «-{Qaradeñiz production}-» (ATR) studiyasınıñ yapqan birinci qırımtatarca komediya serialı. Yutubta, -{Crimean Tatars}- kanalında, endi eki bölümi çıqtı. Serialnıñ prodüserligini Elzara İslâmova, Lilâ Bucurova ve Ayder Muradosilov, stsenariy yazıcılığını Suleyman Ümerov, rejissörlığını ise Dilâver Dvacıyev yaptı.

## Menbalar

*  Шаматалы къоранта - 1 болюм (-{Крымскотатарский комедийный сериал "Шумная семейка" - 1 серия}-) — birinci bölümi -{Crimean Tatars}- yutub kanalında
*  Шаматалы къоранта - 2 болюм (-{Крымскотатарский комедийный сериал "Шумная семейка" - 2 серия}-) — ekinci bölümi -{Crimean Tatars}- yutub kanalında
* «Azatlıq» radiosı (Qırım.Aqiqat): -{«Шумная семейка»: в Крыму снимают первый крымскотатарский ситком}- — 2019 s. dekabrniñ 4-ü
YouTube

**-{YouTube}-** (-{[ˈjuːtjuːb]}- *yutüb*, *yutyüb*) ya da **yutub** — internet videohosting ve media leyhası. Yutub internette endi eñ meşur videohosting oldı.
Çernivtsi rayonı (Vinnıtsâ vilâyeti)

**Çernivtsi rayonı** () - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde bir sabıq rayondır. Şimdi Mogıliv-Podilskıy rayonı qısımı.

## Meskün yerleri
**[[Şeer şeklinde qasaba]]:**
* Çernivtsi

**[[Köy]]ler:**
* Abramivska Dolına
* Babçıntsi
* Berezivka
* Bilânı
* Borivka
* Bukatınka
* Dubına
* Gamulivka
* Gontivka
* Grabovets
* Kaminske
* Kosı
* Kotlubayivka
* Lozove
* Lujok
* Mayorşçına
* Nove Jıttâ
* Mazurivka
* Moyivka
* Pelınivka
* Romaşka
* Sayinka
* Skalopil
* Sokil
* Şenderivka
* Vazluyivka
* Vesnâne
* Vıla-Yaruzki
* Vışneve
* Vivçarnâ
* Volodiyivtsi
* Yosıpivka

**[[Qasaba]]lar:**
* Skorâçıy Yar
* Stepne
* Stepok
* Traktove
* Tuliyiv
* Yasne
Qıpçaqlar

**Qıpçaqlar** (öz adı — **[[tatarlar]]**, olarnıñ tiliniñ öz adı — **tatar tili** (tatarçe), latince — -{*comanicum*}-) — Deşt-i Qıpçaqta (yani Qırımda, Qara deñizniñ şimal yalısında, Edil boyunda, bugünki Qazahistanda, Uralda) yaşağan bir türk halqtır, Qadimiy Qıpçaq tili ve Qıpçaq şivelerinde laf etkenler. XIII asırında Qırımda qıpçaqlarnıñ bir şivesi olğan Kuman tilinıñ abidesi yapılğan — Codex Cumanicus — qırımtatar tiliniñ eñ eski abidesi.

## İhtar
;Menbalar

;Kitaplar
*
Vesnâne (Mogıliv-Podilskıy rayonı)

**Vesnâne** () - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Mogıliv-Podilskıy rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 215 kişi.
Qıyat Börü Teginler

**[[Qıyat (qabile)|Qıyat]] Börü Teginler** (türk tililerniñ kündoğuş dialektlerinde yani eski tatar tilinde — Qıyat börü ceginler/börceginler)  — qadimiy bir türk sülâlesi. Cengiz han bu qabileden.

Qırım hanları da bu sülâleden. Şahin Geray — Qıyat Börü Teginler qabilesinden tarihte soñki devlet ükümranı.

Koreya genetikleri Cengiz Hannıñ balalarınıñ mezarlarını teşkerip,  Cengiz Hannıñ **-{R1b-M343}-** gaplogruppasınıñ taşıyıcısı olğanını bildiler. Anastasiya Agcoyan tarafından ögrenilgen numüneden belli ki, Qırımdaki qırımtatarları arasında eñ çoq rastkelgen üçünci gaplogruppa — -{R1b-M343}-. Zemaneviy monğollar arasında ükümdar gaplogruppalar -{C}-, -{O}-, -{N}-. -{R1b}- gaplogruppası yoq. 

## Menbalar
Cengiz Han

**Cengiz Han** (öz adı **Temucin** — şarqiy türk sözünden *"temürci"* (onıñ manası — demirci) asıl olğan bir adı, *Cengiz* ise — *"tengiz"* degen eski türk sözünden türegen ve "deñiz" manasına kelgen fahriy unvanı, 1155 ya da 1162 s. — 1227 s. avgustnıñ 25-i) —  ulu bir qara tatar seraskeri ve devlet erbabı, çeşit türk (qıyatlar, naymanlar, merkitler, tatarlar, kereitler, misal içün) ve moğol (oyrat, misal içün) qabilelerini birleştirgen ve dünyada eñ büyük kontinental imperiyasını teşkil etti. Cengiz Hannıñ babası — Qıyat Börü Teginlerniñ çavuşıdır. 1206 senesi Qurultayda Temucin ulu han (haqan) ilân etilgen.

## Genetika

Koreya genetikleri Cengiz Hannıñ balalarınıñ mezarlarını teşkerip,  Cengiz Hannıñ Avropalı -{R1b-M343}- gaplogruppasınıñ taşıyıcısı olğanını bildiler. Anastasiya Agcoyan tarafından ögrenilgen numüneden belli ki, Qırımdaki qırımtatarlar arasında eñ çoq rastkelgen üçünci gaplogruppa — -{R1b-M343}-. Zemaneviy monğollar arasında ükümdar gaplogruppalar -{C}-, -{O}-, -{N}-. Amma -{R1b}- gaplogruppası olarnıñ arasında yoq.

## Cengiz Han aqqında alınmalar

Men-da bey-lu tatarlarnıñ tarihı üzerinde Çengiz Hannıñ ayatı devamında yazılğan bir menbadır (1221). «Moğollarnıñ gizli tarihı» dep adlandırılğan kitap küçlü türk tesiri olğan mançjur tilinde, qıtaylarnıñ emirinen XV asırda yazılğan ve defalarca sahtalaştırılğan. XIX asırda rus ruhaniyi Kafarov tarafından sahtalaştırılğan, bu Kafarovnıñ versiyası bu künge qadar saqlanıp qaldı.

## İhtar
### Menbalar

### Kitaplar
*

*
Tatarlar Yurdu

**Tatarlar Yurdu** — qırımtatar ulu erbabı Noman Çelebicihanıñ 1914 senesi yazğan bir şiiri.

## Şiir

Qırım, Qazan, Astrahan — tatarlar yurdu. 
Ketti elden qul boldıq, Haq buyurdı.        
Lâle, sünbül, melevşe cavunsız soldı. 
Zavallı tatar halqı da oquvsız boldı... 

Öldik, öldik qan, irin, topraq boldıq, 
Körmezmiken tatarlıq bir onğanlıq?!           
Cigit attan cığılır, duşmanlar küler,             
Qolunda tizgin bolğan soñ, sekirer miner! 

Yerni, kökni suv alsa, tentirep qalsaq,     
Arş-ı-alâğa çıqarmız çalışsaq.
Tatar barmı dep sorağanlarğa

**Tatar barmı dep sorağanlarğa** — qırımtatar belli şairi Memet Niyaziniñ (1878—1931) yazğan bir şiiri.

## Şiir

Tatar barmı dep kim soray? Men barman.
Atın, sanın bek tanığan caş tatarman.

Türkten özge, tuvğanım yoq dünyada.
Türkniñ özi, öz qardaşı Çoñğarman.

Millet atım türk bolsa da, tarihte
Şanlı atım tatar, şay dep yazarman.

Öz teregin begenmegen soysuzlarğa
Gür davuşman: Kerekmiysiz dep aytarman.

Kelgen keçken hanlıqlarnı, barlıqlarnı
Yoqtır, degen qansızlarğa cav bolarman.

Sav bol, aruv millet! Bugün yuqlasañ da,
Köz yaşımman betiñ sıypap men yantarman.

Talq bolsaq da, halq qatında şüretiñ bar,
Kün körersiñ sen de halqday itibarman.

Men körmesem savlığımda bunday künler,
Mezarımda: Tatar qayday? dep sorarman.

Tatar qayday, dep sorarman mezarımdan.
Alalmasam yahşı cevap, ah ... Cılarman.
Tatar içün

**Tatar içün** — qırımtatar ulu şairi Amdi Giraybaynıñ 1921 senesi yazğan bir şiiri.

## Şiir

Tatar alın teftiş etip cürgende,
Men bu öksüz tatarlarnı körgende,
Közyaş tökip, cılamağa başlayman,
Cavnıñ küçün közden töben taşlayman.

Büyük bir küç tabaman men özümde,
Balq-calq etip caşın caşnay közümde,
Çal saqallı bir qart kele qatıma,
Men cer tepip atlanaman atıma.

Bir arslanday baş tikleymen turaman,
Sanki cavnı qalbinden uraman
Keñ temelni ineçikmen qazaman,
Yemin etip şu sözlerni yazaman:

Tatar içün ceennemde yanarman,
Tatar içün qızıl otqa atarman,
Tatar içün kölmegimni satarman,
Men Altaynıñ bir çeçegi tatarman!

Qol köterip tatar, tatar, degende
Tatar qanı sıñırlarğa kelgende
Men dünyağa bir cumurdıq urarman,
Duşmanımnıñ tacın, tahtın qırarman!

Tatar içün deryalarnı tıyarman,
Bir ineniñ teşigine sıyarman,
Tatar içün incerermen, azarman,
Tatar sözün baştaşıma yazarman!

Tatar içün darağaçqa asılsam,
Topraq bolıp ayaqlarman basılsam,
Cer astında kene de şay aytarman:
Tatarman dep, men ahretke qaytarman!
Savluqman qal, tatarlıq...

**Savlıqman qal, tatarlıq...** — ulu qırımtatar cemaat erbabı, siyasetçi ve şairi Noman Çelebicihannıñ yazğan bir şiiri.

## Şiir

Savlıqman qal, tatarlıq! Men ketem cennke,
Atımnıñ başı aylandı ahiret betke.
Seniñ içün yaşadım, sensiz ölsem.
Bilmem, nasıl kirermen boş cennetke.

Avdarıldı altavlar, tamurlar taşqan,
Bu işlerge biz tuvul, melekler şaşqan.
Hırpalanğan menlikler, horlanğan qızlar,
balasın taşlap anaylar çöllerge qaçqan.

Artıma baqsam — aq ömür, aldımda — ölüm,
Köp uzamaz belliymen qaranğı yolum.
Qarsambadan havf etmey, kölgeden ürkmey,
**Soñ nefeste «tatar» dep, uzanır qolum**.


## Menbalar
Areket (gazeta)

**Areket** — mustaqil qırımtatar gazetası. Gazetanıñ birinci baş muarriri — Yuriy Osmanov.

## Menbalar


## Bağlantılar
* Халид Бекташ: Как создавалась газета «Арекет»
Voynaşivka

**Voynaşivka** () - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Jmerınka rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 556 kişi.
Skorâçıy Yar

**Skorâçıy Yar** () - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Mogıliv-Podilskıy rayonında bir qasaba. Ealisiniñ sayısı 37 kişi.
Bar rayonı

**Bar rayonı** () - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde bir sabıq rayondır. Şimdi Jmerınka rayonı qısımı.

## Meskün yerleri
**[[Şeer]]:**
* Bar

**[[Şeer şeklinde qasaba]]:**
* Kopaygorod

**[[Köy]]ler:**
* Adamivka
* Antonivka
* Balkı
* Barok
* Bilıçın
* Borşçi
* Brıgıdivka
* Butsni
* Çemerısı-Barski
* Çemerıske
* Çereşneve
* Garmakı
* Gavrışivka
* Gayove
* Glınânka
* Golubivka
* Gorânı
* Grabivtsi
* Gubaçivka
* Guli
* Hodakı
* İvanivtsi
* Juravlivka
* Kanonıtske
* Karışkiv
* Kıyanivka
* Kolosivka
* Komarivtsi
* Koşarıntsi
* Kozarivka
* Kuzmıntsi
* Kvitka
* Lâdova
* Lisove
* Luka-Barska
* Malçivsi
* Mankivtsi
* Martınivka
* Maryanivka
* Mateykiv
* Melnıkı
* Mıgalivtsi
* Mırne
* Mıtkı
* Mijlissâ
* Muraşka
* Okladne
* Pavlivka
* Pereliskı
* Pılıpı
* Pidlisnıy Yaltuşkiv
* Plâtsına
* Polöve
* Popivtsi
* Prımoşçanısâ
* Regentivka
* Seferivka
* Semenkı
* Sloboda-Gulivska
* Sloboda-Hodatska
* Sloboda-Yaltuşkivska
* Stasükı
* Stepankı
* Supivka
* Şevçenka
* Şevçenkove
* Şerşni
* Şıpınkı
* Şıroke
* Şpırkı
* Tereşkı
* Trudolübivka
* Ukrayinske
* Ulânivka
* Vasütıntsi
* Vereşkı
* Verhivka
* Volodiyivtsi
* Voynaşivka
* Yaltuşkiv
* Yosıpivtsi
* Zamojne
* Zatokı
* Zelene
* Zorâne

**[[Qasaba]]lar:**
* Bar
* Dibrova
* İvanovetske
* Kopay
* Kotova
* Lugove
* Sloboda
Kali-Gandaki

**Kali-Gandaki** (, ) - İndistan ve Nepalda özendir. Kali-Gandaki induizm dininde muqaddes özen olaraq tanıla.

## Galereya

Kali_Gandaki_valley.jpg
KaliGandaki.jpg
Kaligandaki_ghasa.jpg
Kagbeni, Gandaki River, Autumn in Mustang, Nepal.jpg
Kali Gandaki Valley, Gandaki River 2, Nepal, Himalaya.jpg
Kali Gandaki Valley, Odyssey, Nepal.jpg
Palpa, Kali Gandaki Valley, Nepal.jpg
Manosarovar

**Manosarovar** (tibetçe: མ་ཕམ་གཡུ་མཚོ།; çince: 瑪旁雍錯, 玛旁雍) - Çinniñ Tibet muhtar rayonında dağlar içinde bulunğan bon, buddizm, induizm ve caynizm dinlerinde muqaddes yer olaraq tanılğan bir göl.
Nepalda induizm

Nepalda 2011 senesi halqnıñ 81,3%-i induist olğan. Nepalnıñ resmi taqvimi - Vikrat Samvat İnduist Küneş taqvimidir.
Qadim zamanda Katmandu vadiyinde Ne İnduizm kahini olğan ve Teku, Bagmati ve Bişmati özenneri qoşulğan mekanda dini rituallar becergen. Ne pal sözi  **Ne** (ulu aqıl iyesi isimi) ve **pal** (mekan) manada.  

## Nepal dairelerinde İnduistlar nisbeti
Koronavirus 2019

**-{COVID}--19** — yuqunçlı hastalıqtır, 2020 s. başında dünyada -{COVID}--19 pandemiyası başlandı. Qıtaydaki Vuhan şeerinde peyda oldı. 2020 s. martnıñ ortasında Qıtayda ve İtaliyada koronavirusqa oğrağanlarnıñ sayısı eñ büyük.

## Koronavirus dünyada (17.03.2020)

## İhtar
* -{World health organization}-

;Menbalar
Tatar oğlu tatarım

**Tatar oğlu tatarım** — ulu qırımtatar mütefikkiri İsmail Gasprinskiynıñ yazğan bir şiiri. İsmail Gasprinskiy yalıboylu tatardır.

## Şiir (zemaneviy qırımtatarca)

Tatar oğlu tatarım,
Tüp-temelden tatarım.
Ata Çınğız kününde
Adam olğan tatarım.

Qırda doğıp, atlı ösip
Qımız ile beslengen.
Tatar oğlu tatarım,
Qalqan ile bezengen.

Qırlar maña ola kelgen
Vatan ezelden.
Çin tavında aş aşap,
Su içem men ezelden

Bir ayağım Asurda,
Biri Salğır boyunda.
Timur kibi cigitler
Bek de köptir soyumda.

Bir selamğa, bir tütünge
Bir qırallıq satarım.
On eki hanğa tac berip,
Cigit olğan Tatarım.

Atqa minsem toqtamam,
Cian çevirgen tatarım.
Ankarada sultannı
Esir tutqan tatarım.
Şiva

**Şiva** - İnduizm dinde İlâh. Şiva Şayvizmde eñ ulu İlahdır. Şiva transformatsiya ve yavuzlıqnı tar-mar etmek İlâhıdır. Şiva Kaylaş dağında yaşaydir.
Melnıkı (köy)

**Melnıkı** () - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Jmerınka rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 19 kişi.
Vişnu

**Vişnu** - İnduizm dinde İlâh ve Vişnuizmde Eñ Ulu Candır. Vişnu İlahı İnduizmde saqlamaq İlâhıdır.
Çandra

**Çandra** (Sanskrit tilinde:चन्द्र, Sanskrit tilinden terçimesi "yıltıraucı" ya Ay) İnduizm dinde Ay İlâhı ve bazartesi hükümdarıdır.
Çanakya

**Çanakya** (, 370-283 b.e.q.) — İndistan felsefecisi, brahman, “Fayda aqqında” (Arthaşastra) siyasiy eserini yazğan yazıcı, Şivait.
## Edebiyat
* -{Бонгард-Левин Г. М. Индийский брахман Чанакья в античной традиции // Вестник древней истории. 1982. № 1. С. 13-26.}-
* -{Вигасин А. А. «Устав о рабах» в «Артхашастре» Каутильи // Вестник древней истории. 1976. № 4. С. 3-19.}-
* -{Лелюхин Д. Н. Государство, администрация, политика в Артхашастре Каутильи // Вестник древней истории.1993. № 2. С. 4-25.}-
* -{Burrow T. Canakya and Kautalya // Annals Bhandarkar Oriental Research Institute, Poona. 1968. 48-49. P. 17-31.}-
* -{Goyal S. R. Kautiliya and Megasthenes. Meerut, 1985.}-
* -{Ведические афоризмы Чанакьи Пандита}-
* -{Политическая этика Чанакьи}-
Pança-tattva-mantra

**Pança-tattva-mantra** - İnduizm dininde Gaudiya Vaişnavizm mezhebinde esas mantralarınıñ biridir. Hare Krişna mantrası aldınnan oqula.
## Pança tattva mantra sözleri

**Caya Şri Krişna Çaytanya, Prabhu-Nityananda,** 
**Şri-Advayta, Gadadhara, Şrivasadi, Gaura-Bhakta-Vrinda**
Edil boyu bulğar devleti

**Edil boyu bulğar devleti** — Edil ve Çulman özenleri boylarında bulğar adlı bir türk halqı tarafından qurulğan tarihiy devlet. Şu devletni Batu han fetih etken. Fetih etilgeninden soñ Edil bulğar devletiniñ yerinde Uluğ ulusnıñ Bulğar vilâyeti peyda olğan.
Vayang

**Vayang** - İndoneziyada, Yavada marionetka teatrıdır. Vayang teatrında Ramayana ve Mahabharata eposlarından ve başqa medeniy rivayetlerden epizodlar oynala.
Çaru

*Çaru* (चारु) - Sanskrit tilinde sözdir, tercimesi güzel, gratsioz ve ruhi manada saf, çiçektir. Misal içün çaru sözü Ay aqqında ve Rama İlâhı aqqında laf etkende qullanıla.
Atil

**Atil**, **Atilla** ya da **Edil** (406 s. sentâbr 2 — 453 s. mart) — ulu türk serasker, fetihçi, hunlarnıñ ükümranı, Hunlarnıñ imperiyasınıñ haqanı. Reynden Edilge uzanğan öz imperiyasını teşkil etti. Hunlarnıñ imperiyasında Qırımda tapıladı.

## Tarih
### Evelki adiseler
Hunlar — Edilniñ şarqiy tarafından Ğarbiy Avropağa köçken türk qabilesi. Olarnıñ migratsiyası Halqlarnıñ büyük köçüvi başlattı.
## Buña da baqıñız
* Cengiz Han

## İhtar
;Menbalar

;Ebediyat
* ''Менхен-Хельфен Дж.'' Мир гуннов. Исследования их истории и культуры. Перевод В. С. Мирзаянова  по ориг. изданию: Maenchen-Helfen, Otto J. (1973). The World of the Huns: Studies in Their History and Culture. Ed. by Max Knight. — Berkeley and Los Angeles: Univ. of California Press. — ISBN 0-520-01596-7.
* Сказания  *Приска Панийского*. / Пер. Г. С. Дестунисаru. СПб., 1860. 112 стр. (оттиск из: Ученые записки Второго отделения Императорской Академии Наук. Кн. 7, вып. 1. СПб., 1861. С. 408—457)
* Приск Панийский. Готская история. // Вестник древней истории, № 4. 1948. Перевод В. В. Латышева.
* J. Heather, The Fall of the Roman Empire: A New History of Rome and the Barbarians. — Oxford University Press US, 2006. — ISBN 0-19-515954-3.
* J. B. Bury, History of the Later Roman Empire, ch.9
* Иордан, «О происхождении и деяниях гетов».
* E. A. Thompson, Peter Heather. The Huns. — Oxford: Blackwell Publishing, 1999. — ISBN 0-631-21443-7.
* Edina Bozoky. Attila et les Huns: Vérités et légendes. — Paris: Librairie Académique Perrin, 2012. — 305 p. — ISBN 978-2262033637.
Yüz Quyu (Plavske köy şurası)

**Yüz Quyu** () - Ukrainanıñ Herson vilâyetinde Geniçesk rayonında Plavske köy şurası bir köydir. Ealisiniñ sayısı 124 kişi.
Murugan İlahı putı

**Murugan İlâhı putı** (Tamil tilinde: முருகன் சிலை; Malay tilinde: -{Tugu Dewa Murugga}-) - Malayziyada Kartikeya (Murugan) İlâhı putı.
2006 yılda Thaypusam bayramında açılğan olğan.
Semenkı (Jmerınka rayonı)

**Semenkı** () - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Jmerınka rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 385 kişi.
Mridangam

**Mridangam** (ya Tannumay) - baraban türüdir. İnduizm dininde diniy yır - kirtan - vaqtında qullanıladır.
Bhaktivedanta Kollec

**Bhaktivedanta Kollec** () - Belçikada Ardenn dağlarında Vayşnav dini bilim aliy oquv yurtudır. Çester Universitetı ve Halqlarara Krişna Añı Cemiyeti (-{ISKCON}-) ile affirlanğan. 
Bhaktivedanta Kollec 2002 yılda açılğan olğan. Kollecnıñ rektorı Yadunanda Svami.
Orta Taş (Geniçesk rayonı)

**Orta Taş** () - Ukrainanıñ Herson vilâyetinde Geniçesk rayonında  bir köydir. Ealisiniñ sayısı 708 kişi. Köyniñ ilk olaraq 1859 senesi çıqarılğan bir haritada "Орта Таш" adınen añılğan.
Orta-Oba (Geniçesk rayonı)

**Orta-Oba** (ukraince Рівне) -  Ukrainanıñ Herson vilâyetinde Geniçesk rayonında bir köydir. Ealisiniñ sayısı 1447 kişi.
Halqlarara Vedik Hindu Universiteti

**Halqlarara Vedik Hindu Universiteti** - Amerika Qoşma Ştatlarında Florida ştatında Orlando şeerinde aliy bilim yurtıdır. 1993 yılda açılğan olğan. Kampusı meydanı 39000 m² ve iki binası bar. Halqlarara Vedik Hindu Universitetinde 2009 yılda 8000 student bilim alğan. Universitette Sanskrit tili, İnduizm dini felsefesi, Yoga, Ayurveda ve Cyotiş kursları bardır.
## Bağlantılar
* International Vedic Hindu University official web site
* Hindu University of America official website
Mariya Spiridonova

**Mariya Aleksandrovna Spiridonova** (; 1884 s. oktâbrnıñ 28, Tambov — 1941 s. sentâbrnıñ 11, Oröl yanında) — rus inqilâpçısı, solcu Sotsialist-İnqilâpçılarnıñ reberlerniñ biri. Mariya Spiridonovanı 1941 senesi İİHK qurşunlandı. 1992 senede Mariyanı reabilitatsiya ettiler.
## Menbalar

## Ebediyat
* *[[Швецов, Сергей Порфирьевич|Швецов С. П.]]* Дело М. А. Спиридоновой. — СПб., 1906. — 72 с.
* *Кравченко Т.* Возлюбленная террора. — М.: Олимп; Смоленск: Русич, 1998. — 474 с. — 11 000 экз. — (Серия «Женщина-миф»).
* *Мещеряков Ю. В.* Мария Спиридонова. Страницы биографии. — Тамбов: Центр-пресс, 2001. — 178 с.
* *Безбережьев С. В.* Мария Александровна Спиридонова // Вопросы истории. — 1990. — № 9. — С. 65—81.
* «Она могла умереть…»: (М. А. Спиридонова в тюремной психиатрической больнице) / Публ. подгот. В. В. Крылов, Т. Ф. Павлова // Кентавр. — 1994. — № 1. — С.49—60.
* *[[Лавров, Владимир Михайлович|Лавров В. М.]]* Мария Спиридонова: террористка и жертва террора: Повествование в документах. — М.: Прогресс-Академия, 1995. — 288 с.
* *Рид Дж.* 10 дней, которые потрясли мир. — М., 1957. — С. 247.
* *Владимирова В.* Левые эсеры в 1917—1918 гг. // Пролетарская революция. — 1927. — № 1. — С. 112.
* Протоколы I съезда ПЛСР. — М., 1918. — C. 34—35.
* *Ю. Фельштинский, С. Юшенков.* Открытое письмо Марии Спиридоновой ЦК партии большевиков. ru/HISTORY/FELSHTINSKY/f3.txt
Madhubani/Mithila resim sanati

**Madhubani/Mithila resim sanati** - İndistanda ve Nepalnıñ Mithila rayonında resim sanati türidir.
Ayappa

**Ayappa** - İnduizm lokal İlâhıdır, qız qıyafetini alğan Vişnu İlâhı (Mohini) ve Şiva İlâhı oğludır.

## Bağlantılar
* Ayappan İlahı — tarih, foto, muzıka, marşrutlar, cedvel.
Şevçenka (Jmerınka rayonı)

**Şevçenka** () - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Jmerınka rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 12 kişi.
Gandhari Amman Kovil

**Gandhari Amman Kovil** İndistanda, Keralada, Thiruvananthapuramda, Mele Thampanurda İnduizm ibadethanesidir. İbadethaneniñ baş Alihesi Gandhari Amman Alihesidir. İbadethane kompleksında Ganeşa, Nagarac ve Manthramurti İlâhlarınıñ da kiçik ibadethaneleri bardır. İbadethaneniñ baş bayramı may ayında Cithra Purnima bayramıdır.
Gandhari Amman Kovil (ibadethane) Thampanurda Thiruvananthapuram demir yolu stantsiyasinnan 1,5 km arada.
## Atıflar
Vayu

**Vayu** () İnduizm dininde Yel İlâhıdır. Bhimanıñ babası ve Hanumannıñ ruhiy babasıdır. Pavanlokada yaşaydir. Mantrası - Om Vayave namaha. Vahanası (atlanğan ayvanı) - ğazaldır.
Hare Krişna mantra

**Hare Krişna mantra** (ya Maha mantra - Büyük mantra) - 16 sözlü Vayşnava mantrasıdır.

File:Hare Krishna.jpg|thumb|Devanagari yazmasında Hare Krişna mantra (Maha mantrası).
File:Mahamantra.png|thumb|Bangla tili yazmasında Hare Krişna mantra.
File:Radhamadhava.JPG|thumb|Hare Krişna Hare Krişna Krişna Krişna Hare Hare Hare Rama Hare Rama Rama Rama Hare Hare.
Suryavarman II

**Suryavarman II** (Khmer tilinde: សូរ្យវរ្ម័នទី២) — Khmer imperiyesi hükümdarı (1113—1150 yıl).
Tarihta Angkor Vat ibadethane kompleksı içün bilgilidir.
Şri Çinmoy

**Şri Çinmoy** - İnduizm dini gurusı, ressam ve muzıkanttır. Şri Çinmoy 1931 senesi avgust 27 künü Şarqiy Bengaliyede Çittagong rayonında Şakpura köyinde doğdı. 1943 senesinde öksüz qaldı. Şri Aurobindo Aşramında 20 yıl ruhi meditatsiye, Bengal ve İngliz edebiyatı, atletika ögrengen ve kottec sanayında işledi. Çinmoy Aşramnıñ baş serkatibi Nolini Kanta Guptanıñ yazmalarını Bengal tilinden İnglizçege tercime etken. 1964 yılda Şri Çinmoy Amerika Qoşma Ştatlarına Nyu-York şeerine ruhi sefer ile barğan.
İllintsi rayonı

**İllintsi rayonı** () - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde bir sabıq rayondır. Şimdi Vinnıtsâ rayonı ve Gaysın rayonı qısımı.

## Meskün yerleri
**[[Şeer]]:**
* İllintsi

**[[Şeer şeklinde qasaba]]:**
* Daşiv

**[[Köy]]ler:**
* Babın
* Bilkı
* Borısivka
* Çortorıya
* Dankivka
* Daşiv
* Gorodok
* Hrinivka
* İllinetske
* İvanivka
* Jadanı
* Jornışçe
* Kabatnâ
* Kalnık
* Kamyanogirka
* Kantelına
* Kıtaygorod
* Kopiyivka
* Krasnenke
* Krıştopivka
* Kupçıntsi
* Leuhı
* Lısa Gora
* Lugova
* Nemenka
* Oleksiyivka
* Parhomivka
* Pariyivka
* Pavlivka
* Petro-Markivka
* Prıvilne
* Raykı
* Romanovo-Hutir
* Rosohovata
* Slobidka
* Slobodışçe
* Soroka
* Şabelnâ
* Şevçenkove
* Tâgun
* Ulanivka
* Vasılivka
* Volodımırivka
* Voloşkove
* Vyazovıtsâ
* Yakubivka
* Yastrubıntsi

**[[Qasaba]]lar:**
* Çervone
* Hmelöve
* Krıştopivske
* Pervomayske
* Verbivka
Mai Pohari

**Mai Pohari** - Nepalnıñ İlam rayonında İnduizm dininiñ ve Buddizm dininiñ ezgi gölüdir. Mai Pohari yanında bağçalar ve orhideyalar yurtu ile Maipohari Botanik Bağçası bar.
Lev Trotskiy

**Lev Davidoviç Trotskiy** (), aqiqiy adı **Leyba Bronşteyn** (; 1879, Rusiye İmperiyası — 1940, Meksika) — rus inqilâpçısı, sovet devlet erbabı ve siyasetçi. 1940 s. Meksikada İİHK (İçki işler halq komissariatı) agenti tarafından öldürilgen.

## İhtar
Büyük Rusiye Entsiklopediyası

**Büyük Rusiye Entsiklopediyası** () ya da **BRE** () — eñ nufuzlı rus ve dünya entsiklopedilerinden biridir.
Pura Maospahit

**Pura Maospahit** - İndoneziyade, Bali adasında, Denpasar şeerinde 13 asır İnduizm dini ibadethanesi ya puradır. Babad Vongayah Dalem taş yazmasında ibadethane arhitektorı Şri Kbo İva ismi bar.
Mihail Födoroviç

**Mihail Födoroviç Romanov** (, 1596 — 1645) — Romanov sülâleninden birinci rus çar (1613 — 1645). Zemskiy şuraninen saylamağan.
Krasnenke (Vinnıtsâ rayonı)

**Krasnenke** () - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Vinnıtsâ rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 475 kişi.
Trikuteşvara ibadethanesi

**Trikuteşvara ibadethanesi** - İndistanda, Karnatakada, Gadag şeerinde İnduizm dini Şiva İlahı ibadethanesi.
Maheşvarnath ibadethanesi

**Maheşvarnath ibadethanesi** - Mauritusta, Triolet şeerinde İnduizm dini ibadethanesidir. İbadethaneniñ baş İlahı Şiva, ve Parvati Alihesi, Sarasvati Devi Alihesi, Hanuman İlahı, Ganeşa İlahı, Lakşmi Alihesi, Nataraca Alihesi, Cagannath İlahı, Kali Alihesi putları ve Lingam bardır. İbadethaneniñ tarihı 120 seneden artıq.
Satyapurna Tirtha

**Satyapurna Tirtha** - İnduizm dini felsefeçisi, alimi ve ezgisi olğan. 1706-1726 senelerinde Uttarahadi Mathnıñ birinci kahini olğan.
## Edebiyat
* Sharma, B. N. Krishnamurti (2000). A History of the Dvaita School of Vedānta and Its Literature, Vol 1. 3rd Edition. Motilal Banarsidass (2008 Reprint). ISBN 978-8120815759.
* Rao, C. R. (1984). Srimat Uttaradi Mutt: Moola Maha Samsthana of Srimadjagadguru Madhvacharya.
Kaçiyapper

**Kaçiyapper** - şair ve Vedanta alimi ve ibadethane kâini olğan. Kaçiyapper Şayvit bramin ailesinde doğdı ve Kançipuramda Ekambareşvarar ibadethanesinde kahin olaraq hizmet etti. Kaçiyapper Şayvit ve Vedantist olğan. Kaçiyapper Kanda Puranam eserini yazğan.
## Edebiyat
* Chitty, Simon Casie (1859). The Tamil Plutarch, containing a summary account of the lives of poets and poetesses of Southern India and Ceylon. Jaffna: Ripley & Strong. pp. 31.
* Pillai, M. S. Purnalingam (1904). A Primer of Tamil Literature. Ananda Press.
* Rao, P. V. L. Narasimha (2008). Kanchipuram: Land of Legends, Saints and Temples. Readworthy. ISBN 978-81-89973-54-4.
* Spuler, Bertold (1975). Handbook of Oriental Studies. BRILL. ISBN 978-90-04-04190-5.
Sudhakara Dvivedi

**Sudhakara Dvivedi** (1855–1910) İndistan Sanskrit, matematika ve astronomiya alimidir. Sudhakara Dvivedi 1855 senesinde Varanasi şeeri yanında Khacuri köyünde doğdı. Bala olğanda o Pandit Devakrşnadan matematika ögrengen. 1883 senesinde Varanasi Devlet Kollecinde kitaphanede işlegen ve soñra riyaziyat ve astrologiya ustazı olğan. 
## [[Sanskrit]]çe eserleri
* -{*Chalan Kalan*}-
* -{*Deergha Vritta Lakshan*}- ("Ellips hasiyetleri")
* -{*Goleeya Rekha Ganit*}- ("Sfera sızığı matematikası")
* -{*Samikaran Meemansa*}- ("tegizlemeler analizı")
* -{*Yajusha Jyauti-sham and Archa Jyauti-sham*}-
* -{*Ganakatarangini*}- (1892)
* -{Euclid's Elements 6th, 11th and 12th parts}-
* -{*[[Lilavati]]*}- (1879)
* -{*[[Bijaganita]]*}- (1889)
* -{*[[Pañcasiddhāntikā]] of [[Varāhamihira]]* (1889): Co-edited with George Thibaut}-
* -{*[[Surya Siddhanta]]*}-
* -{*[[Brahmagupta]]’s [[Brāhmasphuṭasiddhānta]]*}-, 1902, ()
* -{*[[Aryabhata II]]'s [[Maha-Siddhanta]]* (1910)}-

## [[Hindi]]ce eserleri
* -{*Differential Calculus*}- (1886)
* -{*Integral Calculus*}- (1895)
* -{*Theory of equations*}- (1897)
* -{*A History of Hindu mathematics I*}- (1910)

## Bağlantılar
*-{Yajusha Jyauti-sham}-
Fizika

**Fizika** () ya da **İkmet tabiye**,  maddiy alemin afaqiy hassalarını ögrengen tabiiy ilimlerden biridir. Fizika yunanca tabiat demek. Fizikağa ilim adı ilk kere qadim yunan felsefecisi Erestun (Aristoteles) berdi.
Fizika ep tabiat adiselerinin olmasını umumiy qanunlarını, maddiy alemin qurulış ve hassalarını ögrene.

## İstinat
Dungeşvor ibadethanesi

**Dungeşvor ibadethanesi**  (Nepaliçe: डुङ्गेश्वर मन्दिर)  o Nepalda, Karnali Pradeşta, Daylekh rayonında Şiva İlâhı ibadethanesidir. O Pagoda üslübindedir.
Ruru Kşetranıñ Rişikeş kompleksı

**Ruru Kşetranıñ Rişikeş kompleksı** - cenüp-künbatı Nepalda, Lumbini zonasında Palpa rayonında müim İnduizm dini sefer mekanidir. O İnduizm dini eposlarında bar ve krematsiya mekanidir.
Kıtaygorod (Daşiv qasaba cemaatı)

**Kıtaygorod** () - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Gaysın rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 1 236 kişi.
Badut

**Badut** () - İndoneziyada Malang şeeriniñ ğarbında Tidar degen yerde 5 kvadrat km qaplağan VIII asır İnduizm ibadethanesidir (Çandi).

Candi Badut.JPG|thumb|left|Badut ibadethanesi manzarası.
041 Sanctum with Linga, Candi Badut (25545450147).jpg|thumb|right|Kala-makara portalı.
040 Durga Mahisasuramardini, Candi Badut (40417054401).jpg|thumb|right|Durga Mahisasuramardini putı.
Beng Malea

**Beng Malea** ya **Bung Mealea** (Khmerçe:ប្រាសាទបឹងមាលា "lotos kiçik gölü") - o Angkor Vat kompleksı vaqtı ibadethanesidir. O Kamboçiyada Angkor Vatnıñ asas ibadethanelerden şarqta, Preah Khan Kompong Svayga qadimiy raca yolundadır.
Çervone (Vinnıtsâ rayonı)

**Çervone** () - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Vinnıtsâ rayonında bir qasaba. Ealisiniñ sayısı 41 kişi.
Qırım köpüri

**Qırım köpüri** () — Mosquda Mosqu ozeninde bir asma köpür. Köpürnıñ yanında Qırım hanlığınıñ elçisiler yerleşkenler (amma esas elçilik Kreml içinde olğan edi).
## Menbalar

## Ebediyat
# 
# 
# 
# 
# 
#  
# 
# 
# 
#
Şatkona

**Şatkona** o İnduizm dini yantrasında qullanılğan tamğadır, o erkek ve qadın-qız forması birligini körsete. Mahsusraq, ol Puruşanı (eñ olo mehluqatini ve kosmik formansini) ve Prakritini (ana tabiatini ya sebeb materiyesini) körsete. Sıq o Şiva / Şaktiniñ simvolıdır.
Şatkona geksagramma ve Şiva-Şakti oğlu İlahı Murugan (Skanda İlahı) ile assotsiatsiyelene.
Stilistik yaqtan o Yeudi David yıldızı ve Yaponiya Kaogome tamğasına doğru kele.

## Bağlantılar
* :en:Sri Yantra
* :en:Yin and yang
Mangal Mahadev

***Mangal Mahadev*** - Mauritiuste Grand Bassinde Ganga Talao krater gölü yanında Trişulası (üç yepli süngüsü) ile yüksekligi 33 m (108 fut) olğan İnduizm dini Şiva İlâhı putıdır. Mangal Mahadev İndistanda, Göcaratta Vadodarasda Sursagar gölünde Şiva putınıñ replikası ve Mauritiusnıñ eñ yüksekli puttır.
## Edebiyet
Berlitz: Mauritius Pocket Guide, APA, Berlitz Pocket Guides, 2016, 978-1-78004-930-4
## Bağlantılar
* https://books.google.com/books?id=qVWpDAAAQBAJ&pg=PT78
Necat Sali

**Necat Sali** (; 1953 s., sentâbrniñ 4-ü) — Romaniyada yaşağan qırımtatar siyasetçisi ve ekonomisti. *[[Romaniya Musulman Tatar Türkleri Demokrat Birligi]]* (-{Romanya Müslüman Tatar Türklerĭ Demokrat Bĭrlĭgĭ}-, RMTTDB) partiyasınıñ azası.
Tomaşpil rayonı

**Tomaşpil rayonı** () - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde bir sabıq rayondır. Şimdi Tulçın rayonı qısımı.

## Meskün yerleri
**[[Şeer şeklinde qasaba]]lar:**
* Tomaşpil
* Vapnârka

**[[Köy]]ler:**
* Antonivka
* Antopil
* Blagodatne
* Gnatkiv
* Gorışkivka
* Jolobı
* Kalınka
* Kasânivka
* Kıslıtske
* Kolodenka
* Komargorod
* Lıpivka
* Markivka
* Netrebivka
* Oleksandrivka
* Palanka
* Penkivka
* Pılıpı-Borivski
* Rakova
* Rojnâtivka
* Rusava
* Stina
* Vapnârkı
* Velıka Rusava
* Verbova
* Vıla
* Vısoke
* Yalanets
* Yarışivka
* Zabilânı

**[[Qasaba]]lar:**
* Gorışkivske
* Komargorodske
Kolodenka (Tulçın rayonı)

**Kolodenka** () - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Tulçın rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 638 kişi.
Oleg Romanko

-{H|crh-latn:Romanko; crh-cyrl: Романько}-

**Oleg Romanko** () — rus propagandacısı, yazıcısı. Qırımtatarlar aqqında çoq propaganda eserleri yaza. Rusiye Qırımğa istilâ etken vaqıtta Rusiyege qoltuttı, Ukrainanı tenqit etmege ve Rusiye ükümetinen beraber çalışmağa başladı. Böyleliknen, o Ekinci Cian cenkte Qırımtatarlarnıñ «kollaboratsionizmi» yazğanda, özü kollaboratsionist olıp qaldı.
Ertuğrul Ğazi

**Ertuğrul Ğazi** ()  — I Osmannıñ babası. Onıñ babası — Suleyman Şah ya da Gündüz Alp, anası ise — Hayme hatun.


## Atıflar
https://as-salam.ru/news/1692/
Agusan putı

**Agusan putı** (ya Altın Tara) - Filippinlerden, Mindanao adasınnan, Esperantsadan, Vava özeni yalınnan 9 - 10 asır Şivaizm Alihesi (ya Buddizm Tara Alihesi farazı var) putıdır.
Başqırtlar

**Başqırtlar** () – esasen Başqırtistanda ve Edil boyunda yaşağan bir halq. Türkiy til zümresine mensüp olğan başqırt tilinde laf eteler.

## İzaatlar
Halime hatun

**Halime hatun** — Ertuğrul Ğazınıñ ömür arqadaşı, I Osmannıñ anası. Balaları - Gündüz, Savcı ve Osman.

## İhtar
Co Bayden

**Cozef Robinet (Co) Bayden** (; d. 1942 senesi noyabr 20, Skrenton, Pensilvaniya) — amerikalı siyasetçi, AQŞnıñ 46-cı prezidenti (2021—2025).

AQD Demokrat fırqasınıñ azası, AQŞnıñ 47-ci vitse-prezidenti (2009-2017).

## Menbalar
Andrey Saharov

**Andrey Dmitriyeviç Saharov** (; 1921 senesi mayıs 21, Moskova — 1989 senesi dekabr 14, Moskova) — belli rus nazariyeci fizik, Şuralar Birliginiñ İlimler akademiyasınıñ akademigi, birinci gidrogen bombasınıñ yaratıcısı. Cemaat erbabı, dissident, aq qorçalayıcı; halq mebusı. Muabbetlik Nobel mukâfatınıñ laureatı.

Aq qorçalayıcı faaliyetinden sebep şura mukâfatılırnıñ episinden marum etildi ve 1980 senesi apayı Elena Bonner ile beraber Moskovadan sürgün etilgen. 1986 soñunda ŞBKFnıñ baş kâtibi Mihail Gorbaçev olarğa Moskovağa yol berdi.

## İhtar
Seyran Üseinov

**Seyran Memet oğlu Üseinov** (1938 senesi mart 19, Körbekül, Qırım — 2018 senesi iyün 28, Aqmescit, Qırım) — qırımtatar alimi, pedagog, leksikograf, bir çoq luğatnıñ tertip eticisi.
## Tercimeial
1938 s. — Qırımnıñ Körbekül köyünde qırımtatar qorantasında doğdı.
1939 — 1944 s. - Qorantasınen beraber anasınıñ doğmuş köyü olğan Quvuş köyünde yaşağan.
1944 s. — 6 yaşında bütün qırımtatar milletinen beraber genotsidke oğrağan.
1960 s. — Ferğana devlet universitetiniñ filologiya fakultetine kirdi.
1965 s. — universitetni bitirdi.
1965 - 1988 ss. — Ferğana vilâyetindeki mekteplerde rus tili ocası, oquv işleri müdiri olıp çalıştı. Aynı zamanda qırımtatar tiliniñ luğatı içün material toplap başladı.
1988 s. soñ — Qırımğa avet olıp, Qırım universitet ve mekteplerinde çalışqan. Qırım müendislik ve pedagogika universitetinde üyken oca, soñ ilmiy hadim olıp çalışqan. Qırımtatar tiliniñ bir çoq luğatı neşir ettirdi (bu cümleden rusça-qırımtatarca, qırımtatarca-rusça, orfoepiya, terminologiya, frazeologiya luğatı).
2018 senesi iyünniñ 28-inde — Aqmescitte öldi.

## İhtar
 
* Сейран Меметович Усеинов (1938)
* В Крыму скончался Сейран Усеинов
Keriç Köpüri

**Keriç Köpüri** — Keriç boğazında Rusiye tarafından qurulğan, Qırımnı Qubannen bağlağan bir köpür.
Yalanets (Tulçın rayonı)

**Yalanets** () - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Tulçın rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 1 511 kişi.
Şarad Bihari

**Şarad Bihari** - Tatarstan Krişnaitlar muzıka türkümü. Kirtan (Hare Krişna mantra) yırlaylar. Akkompanement: mridanga, gitara, akkordeon.
## Bağlantılar
Şarad Bihari kirtanı.
Eski qırımtatar tili

**Eski qırımtatar tili** — Qırım Hanlığı vaqtında qırımtatarlarnıñ laf etken tilidir, qırımtatar tiliniñ eski şekli. Bugün bazı Qırımtatarlar (çoqı çöl şivesindekiler) eski sözlerni qullana.

## Eski qırımtatarca meraqlı sözler ve ifadeler
***Yeziq** — til
Evliya Çelebi öyle sözlerni ve ifadelerni yazıp aldı
*Bir, iki — bir, eki
*Çalab — Tañrınıñ adı
*Yalavac — peyğamberniñ adı
*Kumac — ötmek
*Putğa — pirniç botqası
*Oyan — şorba
*May — may, yağ
*Kemertme — Aqlat armutı
*Çum — qızıl
*Salabçi — tas
*Kumğan — baqır gügümi
*Çömlek — stakan
*Ayaq — balçıq filcan
*Bulduq — meşrebe 
*Çapaç — tavuq
*Aqay — ağa 
*Abi — ana
*Şura — qul
***Devke** — qız
***Marya** — adiy qadın
*Yahşı, cahşı — yahşı
*Yaman, caman — yaramay
*Batır cigit aş bolsun
*Atmaca bursun — veba ursın
*Özümke seni soramen — Mağa evlenmek sorayım
*Bızka bar mı qunaq? — dostum, buza barmı sende?
*Köp — çoq
*Neyleyyen kongul düşker
*Qart kişi
*Qayda barasın tentek — qayda barasın köpek
*İrnini burnunı çum yyemiş ite uşatarım — senin özüni.
*Cahşi devkeler tilersek
*Bır sadaq berçi manğa cigit. 
*Şeydâqnı bile bolsun. 
*Carlıq — ferman
*Salay — köy
*Özüni soqarım — öldüreyim
*Batır kişi, culuq bolsun. 
*Alay bolsun — öyle olsun
*Qızılğa — altın. 
*Aqına barup
*Duyum bulganda
*Bergenim bar
*Çalab tanıgandır
*Qoşumuza kelçipi. 
*Özün bilir batır
*Özüni sokar mıltıq cuqurma cigit

## İhtar
Vladimir Polâkov

**Vladimir Yevgenyeviç Polâkov** (, 1946 s., Bükreş) — belli Ukraina tarihçısı, tarihiy ilimleri doktorı. Bekir Çoban-zade adına mukâfatınıñ laureatı.

## İhtar
* Поляков Владимир Евгеньевич
Jmerınka rayonı (1923—2020)

**Jmerınka rayonı** () - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde bir sabıq rayondır. Şimdi Jmerınka rayonı ve Vinnıtsâ rayonı qısımı.

## Meskün yerleri
**[[Şeer]]:**
* Jmerınka

**[[Şeer şeklinde qasaba]]:**
* Brayiliv

**[[Köy]]ler:**
* Bilıkivtsi
* Budkı
* Çernâtın
* Demıdivka
* Demkiv
* Dubova
* Golubivka
* Guta-Movçanska
* Jukivtsi
* Kamyanogirka
* Karmalükove
* Katsmaziv
* Korostivtsi
* Kudiyivtsi
* Kurılivtsi
* Lelâkı
* Lısogirka
* Lopatıntsi
* Luka-Movçanska
* Lüdavka
* Mala Jmerınka
* Mali Korostivtsi
* Martınivka
* Maydan-Golovçınskıy
* Mejıriv
* Mogılivka
* Movçanı
* Noskivtsi
* Novoselıtsâ
* Oleksandrivka
* Oleksiyivka
* Petrani
* Petrivka
* Poçapıntsi
* Podilske
* Potokı
* Poval
* Rıjavka
* Riv
* Rojepı
* Serbınivtsi
* Severınivka
* Sidava
* Sloboda
* Sloboda-Çernâtınska
* Sloboda-Mejırivska
* Sloboda-Noskovetska
* Sömakı
* Stanislavçık
* Stodultsi
* Şçuçıntsi
* Tarasivka
* Tartak
* Telelıntsi
* Tokarivka
* Varjınka
* Voznivtsi
* Yaroşenka
* Zorıntsi

**[[Qasaba]]lar:**
* Brayiliv
* Hatkı
* Mateykove
* Melnıkı
* Nastasiyivka
* Travneve
* Şevçenkove
* Vasılivka
* Volodımırivka
Şimaliy Reyn-Vestfaliya

**Şimaliy Reyn-Vestfaliya** (  ) — Almaniya Federativ Cumhuriyetiniñ -{crh-latn: federal; crh-cyrl: федераль}- bir ülkesi. Paytahtı — Düsseldorf, eñ balaban şeeri — -{crh-latn: Köln; crh-cyrl: Кёльн}-.

## İhtar


## Bağlantılar
* Resmiy saytı (türkçe, almanca, inglizce, frenkçe ve felemenkçe)
Serge

-{H|crh-latn: Serge; crh-cyrl: Сэргэ}-
-{H|crh-latn: serge; crh-cyrl: сэргэ}-

**Sergeler** ( — *at bağlamaq içün direk*) — burâtlar ve yakutlarnıñ merasim direkler ve terekleri.

Serge, onıñ turğan yeriniñ bir saibi olğanını köstere. Yurtnıñ kiriş yeriniñ yanında, ev qapısınıñ yanında tikile (“serge turğanda, qoranta tiri”). Serge yıqmaq olmaz, özü örselenmek kerek.

## Kitaplar
* 
* 
*
Mandalaç

**Mandalaç** () — *-{Poaceae}-* ailesinde çoq yıllıq ot piçim ösümlikler bir cınsı.

## Tüpbilgiler
Madhya Pradeş

**Madhya Pradeş** ( — *Merkeziy mıntaqa*; ) — merkeziy İndistanda bir ştat. Paytaht — Bhopal. Başqa balaban şeerler — Gvalior, İndaur, Cabalpur. Esas til — hindi.
Moranc ibadethanesi

**Moranc ibadethanesi** - Frenkistannıñ İnd Okeanınıñ cenüp-ğarbiy deñiz artı departamentı Reyunyon adasında İnduizm dini ibadethanesidir. Sen-Denide Morancte ve 2010 senesi 17 cevizden mimarlıq eykeli olıp saymaq etiledir.
## Tarihı
Moranc ibadethanesini Leon Valliam qurmaq etken, yerini 19-ıncı asır ahırında Moranc efendiden satın alğan ve İnduistler ibadethanede praktikalay alğan. İbadethane binası 1947 senesiniñ ve çañ qullesi 1949 senesiniñ. İbadethanede Kali Alihesiniñ ihtiram tseremoniyeleri ve Surya (Küneş) İlâhı tseremoniyeleri başqarıla.
Şimdi eski Moranc şeker kerhanesi parcaları ve onlar arasında qadim şeker qamışı qantarı da bar.

Temple-Morange.JPG|thumb|right|Moranc ibadethanesi kiriş manzarası.
Interieur temple morange.jpg|thumb|İlâhlar ile Moranc ibadethanesi içi.
Balance temple morange.jpg|thumb|Qadim şeker qamışı qantarı.
Clocher temple morange.jpg|thumb|Moranc ibadethanesiniñ çañ manarası.
Cezzar Pamir Geray

**Cezzar Pamir Geray** — Geraylar sülâlesiniñ vekili; Qırım ve Uluğ Ulus taqtlarınıñ hanzadesi. Londonda yaşay, Oksford universitetini bitirdi.
Guta-Movçanska

**Guta-Movçanska** () - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Jmerınka rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 108 kişi.
Tümen Tarhan

**Tümen Tarhan** — Taman yarımadasında eski bir türk şeeri.

## Şuña daa baqıñız
* Acı Tarhan
* Tmutarakan — Desna özeninde bir şeer. Şimdiki Ukrainanıñ Çernigiv vilâyetinde.
* Germonassa
Ateşgâh

**Ateşgâh** - Azerbaycanda, Apşeron yarımadasında, Baqu özeninden 30 km da, Surahan rayonında, Surahan meskün yeri yanında ateş ibadethanesidir. Ateşgâhta İnduizm dini, Zerdüştçilik dini ve Sikh dini tarafdarları dua oquğan.
Ahısqa Türkleri

**Ahısqa Türkleri** (, მესხეთელი თურქები) — bir türk halqı. Gürcistanıñ tamır halqı, olarnıñ etnogenezi Meshetiyada oldı. 1944 s. Stalin tarafıdan sürgün etilgenler. Ahısqa Türklerinin asıl Halqı Atabekler'dir.

## Istinadlar
Corc Floyd protestleri

**Corc Floyd protestleri** () — 2020 s. mayısnıñ 26 afroamerikalı Corc Floydnıñ politsiya hadimi tarafından öldürüvinden soñ AQŞnıñ Minneapolista başlanğan protestleri. Protestleriniñ esas sebebi — ırqçılıq, esas şiarı — «-{*Black lives matter*}-».
Kalpa

**Kalpa** İnduizm dinide ve Buddizm dininde vaqıt ölçü birlemidir.
İnduizm dinide Kalpa 4,32 mlrd sene devam ete. Bir kalpada 1000 maha-yuga.
Şimdi dünya Şveta-varaha kalpada ve Brahmağa 51 senedir.
Kali Alihesi

**Kali Alihesi** (Sanskritçe:काली, Kālī, «qara») - İnduizm dininiñ Alihesi ve Şakti ve Şivanıñ herabe etmek aspektıdır. Alihe - ana, herabe etmek simvolıdır.
 
## Etimologiyesi
İsiminiñ etimologiyesi "vaqıt" ve "qara". "Kalimata" ("qara yer anası"), "Kalarati" ("qara gece"), Tamillar arasında Kottravej. "Kalike/Kalika" - Kali isminiñ formasıdır.
Purohit

Purohit - İnduizm dininde aile kahinidir. Racpurohit ya racguru padişalıq içün rituallar işlegen ve keñeş etken kahindir.
Anna Politkovskaya

**Anna Stepanovna Politkovskaya** (qızlıq soyadı — **Mazepa**, ; 1958 s. avgust 30 — 2006 s. oktâbr 7) — belli Rusiye jurnalisti, «Novaya Gazeta» gazetasınıñ matbuat kâtibi, cemaat erbabı, aq qorçalayıcı, yazıcı. Rusiye—Çeçenistan cenki aqqında yazğan. 

2006 senesi öz eviniñ liftinde bir adamnıñ (bu adam resmiy olaraq alâ daa bilinmegen) sımarışınen atıldı.

## Bibliografiya
* 2002. Ekinci Çeçenli ISBN 5-8159-0265-9
* 2004. Putin Rusiyesi
* 2007. Ne içün

## Şuñı daa baqıñız
* Boris Nemtsov

## İhtar
Potokı (Gnivan şeer cemaatı)

**Potokı** () - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Vinnıtsâ rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 707 kişi.
Real Chernobyl

Real Chernobyl - Çernobil dışlama bölgesinde turizm organize eden profesyonellerden oluşan bir ekip. Tüm turlar yasaldır, şirket Dışlama Bölgesi'ni ziyaret etmek için gerekli tüm belgelere sahiptir. Geziler sadece güvenli radyasyon arka planına sahip yerlerde yapılır. Tur sırasında rotayı açıkça takip etmeli ve kılavuzun talimatlarını takip etmelisiniz. Kıyafetler vücudu tamamen kaplamalıdır. Tüm kurallara tabi olarak, turlar sağlık için tamamen güvenlidir. Yalnızca 18 yaşında olanların bölgeyi ziyaret etmesine izin verilir.

Şirket bireysel, grup, bir günlük ve iki günlük turlar düzenlemektedir. Ayrıca helikopter hava turları düzenliyorlar. Rehberler Real Chernobyl Rusça, Ukraynaca ve İngilizce, Almanca, İspanyolca ve Fransızca turlar düzenlemektedir.
Çornobıl atom elektrik stantsiyası

Çernobil olarak kısaltılmış olan Lenin Çernobil Nükleer Santrali, 1977'den 2000'e kadar Kiev bölgesindeki Pripyat şehrine yakın bir nükleer santral.

İstasyonun inşaatı 1970 yılında başladı, ilk birim 1977'de başlatıldı. NPP, öncelikle çalışanları için istasyona paralel olarak inşa edilen Pripyat şehrine 2 km mesafede yer almaktadır. Adı Çernobil şehri, daha sonra bu bölgenin ilçe merkezi ile ilişkilidir. 1986'nın başından itibaren Çernobil, SSCB'nin Avrupa'daki en güçlü nükleer santraliydi.

26 Nisan 1986'da tasarım testleri sırasında, istasyonun dördüncü reaktörünü tamamen tahrip eden ve çevrenin radyoaktif maddelerle  önemli ölçüde kirlenmesine neden olan bir patlama meydana geldi. Bu kazanın bir sonucu olarak, Pripyat, Çornobıl ve istasyonun çevresindeki 30 km'lik bir yarıçap içindeki diğer tüm yerleşimler tamamen boşaltılmış ve kazanın kendisi insanlık tarihinin en büyük insan yapımı felaketlerinden biridir.

Çernobil NPP, Pripyat şehrine 2 km, Çernobil şehrinin 18 km kuzeybatısında, Belarus sınırının 16 km güneyinde ve Kiev'in yaklaşık 110 km kuzeyinde yer almaktadır.

###### Durduktan sonra istasyon çalışması
Çernobil NPP kolektifi için 15 Aralık 2000, herhangi bir nükleer santralin tüm yaşam döngüsünün önemli bir parçası olan durdurulan güç ünitelerinin devreden çıkarılması dönemi başladı. Bu görevi yerine getirmek için, hükümetin kararı ile Çernobil nükleer santrali Energoatom şirketinden çıkarıldı ve devlete özel bir işletmeye dönüştü. Energoatom'un bir parçası olarak Çernobil onarım hizmetine dayanarak, bugün üç yüzden fazla Çernobil nükleer santralinin çalışanı olan 730 kişinin çalıştığı Atomremontservice kuruluşu kuruldu. Çernobil nükleer santralinde acil müdahale yönetimi temelinde oluşturulan Energoatom şirketinin eğitim ve acil durum merkezinde de esas olarak eski Çernobil çalışanları görev yapıyor.
Veliko Tırnovo

**Veliko Tırnovo** () – Bulğaristannıñ paytahtı (1185-1393).


Veliko Tarnovo002.JPG|
Tsarevets zvuk i svetlina.jpg|
Bulgaria Bulgaria-0893 - Trapezitsa (7433398084).jpg|
Veliko Tarnovo Cathedral 4.jpg|
Former Post Hall Veliko Tarnovo 2.jpg|
SS. Forty Martyrs Church.jpg|
Samovodska charshia 6.JPG|
Veliko Tarnovo - Varosha quarter.jpg|
Aleksey Novoselskiy

**Aleksey Andreyeviç Novoselskiy** (; 1891, Tambov — 1967, Moskova) — stalinci tarihçı, propagandacı, «lısenkocılıq»nıñ tarafdarı. Qırımtatarlarnıñ tarihı yañından yazacaq oldı.

## İhtar
Vasiliy Smirnov

**Vasiliy Dmitriyeviç Smirnov** (; 1846 s., Hacı Tarhan — 1922 s., Petrograd) — rus tarihçısı, belli şarqşınas, Qırım Hanlığınıñ tarihı mütehassısı. Başqa rus ve sovet (1944 s. soñ ve stalinci ayrıca) tarihçılarıdan farqlı olaraq, o Qırım Hanlığınıñ tarihını yeterli derecede bitaraflı yazıp tasvir etti.

## İhtar
Brayiliv (qasaba)

**Brayiliv** () - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Jmerınka rayonında bir qasaba. Ealisiniñ sayısı 378 kişi.