open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sidney

**Sidney** () - Avstraliyanıñ eñ büyük şeeri, onıñ ealisi, 2014 senesiniñ sayısına köre tahminen 4,84 million şahıs edi. Sidneyniñ ealisi, çoq milletli ve kosmopolitli, sakinlerge ingilizce Sydneysiders deyler. 

Sidney, Yañı Cenübiy Uels ştatınıñ paytahtı ola. Şeerniñ temeli, 1788 s. mında İlk flotnıñ başında kelgen Artur Filippnen qoyulğan edi. O, Avstraliyadaki ilk avropalı  müstemlekeli yerleşmeniñ temeli qoyulğan yeri edi. 

Şeer, Sidney Limanı kibi belli olğan Cekson Limanını sarıp alğan töpelerde qurılğan. Anda ise, Sidney opera teatriniñ binası ve Garbor-Bric köpüri körüne. Paytaht aglomeratsiyasınıñ içki bölgeleri milliy parklar (olar arasında Sidney limanınıñ milliy parkı, Leyn-Kouv) sarıp ala, yalı yanı bölgelerinde ise çoq körfez, özen ve plâj bar, şu cümleden belli Bondi Beach plâjı. Şeerniñ çoq belli parkı ve bağçası bar: Gayd-park, Yuzyıllıq Parkı, Qıral nebatat bağçası, Maunt-Annan avstraliyalı nebatat bağçası ve Çin dostluğı bağçası. 

Forbes jurnalı tarafından 2010 senesi mütehassıslar arasında keçirilgen soraştıruvına köre, Sidney, dünyadaki eñ güzel on eki şeer arasına kirgen.

Sidney, sarmal şeerlerniñ birinci onluğına kire. 2010 senesi Sidney, 2thinknow yañartuv agentliginiñ Innovation Cities Top 100 Index reytinginde iqtisadiy yañartuvlar boyunca Asiyada 7-ci, dünyada ise - 28-ci yerni alğan Daa Sidney, *[[Mercer Human Resource Consulting|Mercer]], [[Економіст (журнал)|The Economist]]  *ve *[[Monocle]]* şirketlerniñ reytingine köre, yaşayış içün dünyadaki eñ oñaytlı şeerler onluğına kirip, dünyadaki esas mot paytahtlardan biri sayılmaqta. Şeer, büyük halqara sport tedbirlerniñ, hususan, 1938 senesi İttifaqdaşlıq Oyunlarınıñ ve 2000 senesi Yaz Olimpik oyunlarını keçirüv yeri olğan edi. Şeerniñ esas naqliyat qapıları ise - Sidney ava limanı ve Sidney limanı ola.

## Tarih

## Coğrafiya

### Topografiâ

### İqlim

## Halqtasvirlik
### Şeerde din
2006 senesi keçirilgen cedvel aluvına köre, şöyle din gruppaları eñ sıq rastkelgen edi: katolikler(29,1%), anglikanlar (17,9%), ortodokslar (4,3%), musulmanlar (3,9%), büddistler (3,7%) ve avstraliyalı birleşüv kilseleri (3,4 %). Daa 1,7 fayız indistanlılar ve 0,9 fayız yeudiler ediler, 14,1 % iç bir din gruppasına ait olmağanlarnı ilân ettiler, umumen, 64 % hristian dinine ait olğanını ilân etti.
## Menbalar
Şimaliy deñiz

Şimaliy deñiz - Atlantik okeannıñ qısmı, şarqta - Norvegiya ve Danimarkanıñ, ğarpta - İskoçiya ve İngiltereniñ, cenüpte - Almaniya, Felemenk, Belçika ve Frenkistannıñ kenarlarını yuva.

Danimarka, Norvegiya ve İsveçiyanı ayırğan **Şimaliy deñiziniñ** Skagerragı Kattegat, Örezund, Büyük Belt ve Küçük Belt ile Baltıq deñizinen bağlana.

Cenüpte Şimaliy deñiz  Pa-de-Kale ve soñ İngiliz Kanalı vastasınen Atlantikanıñ qalımtısı ile bağlana, şimalde ise - Norveg deñizi ile.

Deñizniñ meydanlığı, 565 biñ kvadrat metri  (Skagerrak aqımınen beraber); terenligi - 809 m qadar; say yeri - Dogger-banka; qoşulğan özenler: Reyn, Elba (Almaniya), Temza (Büyük Britaniya). Deñizniñ akvatoriyasında balıqçılıq darqağan, daa cermaynıñ ve tabiiy gaznıñ faal çıqaruvı keçirile.
Halqara Qızıl Haç ve Qızıl Ay areketi

**Halqara Qızıl Haç ve Qızıl Ay areketi**, dünya çerçivesinde 97 millionğa yaqın göñülliden ibaret olğan halqara bir insaniy yardım areketidir.  Areketniñ maqsadı, ırq, din ya da siyasiy körünişi ne olsa olsun insan ayatını ve sağlığını qorumaq, insan accısını tenbilemek ve qolaylaştırmaqtır.

Areket şöyle terkip eticilerden ibaret:

** **Halqara Qızılhaç Eyyeti** (HQE), 1863 senesinde İsviçreniñ Cenevre şeerinde qurulğan hususiy bir teşkilâttır.  25 azalı eyyet, halqara ve içki silâlı çatışma qurbanlarınıñ ayatlarını ve menligini qorumaq için halqara cemiyeti tarafından özüne berilgen beñzeri yoq vekâletlerge saiptir.
** **Halqara Qızılhaç ve Qızılay Toplulıqları birşleşmesi** (HQ ve QATF), 1919 senesi Pariste qurulğan teşkilâttır. Birleşme öz areketi çerçivesinde bütün milliy teşkilâtlarnı idare ete. Milliy teşkilâtlarnen yaqın işbirligi içinde, bayağı ihtiyatlarğa ihtiyacı olğan halqara insaniy ameliyatlarını keçire. Birleşmeniñ halqara kâtipligi İsviçreniñ Cenevre şeerinde bulunmaqta.
** HQE tarafından tanılğan ve birleşmeniñ tam azası olğan 186 milliy topluluq tarafından temsil etilgen **Qızılhaç ve Qızılay Milliy Topluluqları**.  Er biri öz devletinde halqara gumanitar uquq esaslarına ve areketniñ nizamnamelerine köre çalışa. Şaraitlerine köre, milliy topluluqlar, doğrudan halqara uquq ya da halqara areket azalarınıñ temsilcileri tarafından belgilenmegen qoşma insaniy vazifelerni becer bile.
Haçlılar seferleri

**Haçlılar seferleri**  (; ,  , , ) - XI-XV asırlarda yani Orta devirde, Tañrığa Muqaddes Topraqlarnı (yani Filistinni), bu cümleden Yeruşalimni musulman basımından qurtarmağa söz bergen Ğarbiy Avroplalı hristianlarnıñ askeriy seferleridir. Keniş añlamda - musulmanlar, putperestler, ehl-i bidat (kilseden ayırılğan hristianlar) kibi ‘yavurlarğa’ qarşı cenkleşmege ant etken hristianlarnıñ bütün askeriy davranışlarıdır. Vaaz yolundan ilân etile edi ve bütün hristian ükümdarları ve halqlarınıñ Roma Papası egidası altında birligi şart edi. Er göñülli iştirakçi aht ete edi ve urbasınıñ üstüne Papanıñ özü ya da temsilcileriniñ elinden haç işaretini ala edi. Haçlılar, günâh bağışlama kâğıtı ve muvaqqat imtiyazlarnı ala ediler: dünyaviy akimiyet tarafından mahkeme altına almamazlığını, şahıs ya da mülküne toqunılmamazlığını ve ilâhre. Haçlılar seferlerinden eñ bellileri, Yeruşalimni azat etüv ve qorçalav kibi Şarq seferleri, digerler arasında - rekonkista ve İber yarımadasındaki musulman devletlerine qarşı hristian davranışları (XI - XVI asırlar), Baltıq boyu putperestlerine (pruslar, litvanlarğa) qarşı Şimal seferleri, Albigensiansqa qarşı seferler, ingliz qıralı Topraqsız Con ya da II Frederikke (XIII asır) qarşı davranışlardır.
Han sülâlesi

**Han sülâlesi**  (, ananeviy , -{Hàncháo}-) — milâttan evel 206 — milâttan soñ 220 seneleri yani Tsiñ sülâlesiniñ yıqılğanından soñ ve memleketniñ üç devletke bölüngeninden evel Çinni idare etken bir sülâle. Han imperatorları Liu soyundan (劉/刘) edi. Bu sülâleniñ idaresi 400 yıldan ziyade sürdi. Han sülâlesiniñ idaresi eki devirge ayrılır - Erte Han (Ğarbiy Han, m.e. 206 - m.s. 9) ve Keç Han (Şarqiy Han, m.s. 25 - 220 seneleri). Arasında qırmızı qaşlılarnıñ isyanı ve ‘zorlap alıcı’ Van Mannıñ qısqa müddetli idaresi oldı. Çin tarihçılığında Han devri Çin tarihınıñ eñ emiyetli devri olaraq qabul etile, çünki o sırada bu sülâleniñ adını taşığan han çin qavmi yaratıldı.

## İhtar
Elektron musiqiysi

**Elektron musiqiysi** yada **Elektron muzıkası** - öyle keniş bir ıstıladır ki, o, elektron aletler ve kompyuter muzıka programmalarını qullanıp yaratılğan muzıkanı bildire.

E. Denisovnıñ nümüneviy tarifine köre, elektron muzıkası - ‘ses obyektlerini elektron şecelikler yaratqan muzıkadır. Bu tarifine köre elektron muzıkanıñ maddiy temeli, elektronika yardımınen işlep çıqarılğan, azırlanğan ve icatiletilgen seslerdir.

'Elektron muzıkası’ ıstılası 1951 senesi, Kölndeki RTF Elektronische Musik (E.M.A.K.) studiyasında çalışqan çalğıcılar taqımınıñ  beyannamesinde ilk sefer peyda olğan.
Komiks

**Komiks** ( - "külünçli") - qısqa metinli resimli ikâye. Metinlerniñ çoqusı alda "laf bulut"ı bar, o, qaramannıñ ya da serlevanıñ lafını ya da fikrini bildire. Komiksniñ edebiyat ve tasviriy sanat çizgileri bar. Sade ve meraqlı ikâyeler içün eglendirici bir körgezme kibi qullanılğan komiksler, bir çoq türleri olğan ayrı sanat janrına çevirildi.

## İzaat

Komiksniñ bir qaç izaatı bar, amma umumen alğanda, bu - nasıldır bir ikâyeni tariflegen resimler toplamıdır. Komiks - körgezmelik ve ikâyeniñ birleşüvidir.

Komikslerniñ türleri ve resim tarzı çeşit-türlü olmaq mümkün. Komiks şeklinde atta edebiyat klassikleriniñ eserleri uyğunlaştırıla. Amma öyle olıp qaldı ki, komikslerniñ eñ populâr janrları - bu maceralar ve mizahtır. 

Kölemine köre komiksler qısqa "stripler"den (inglizce *Comic strip*) büyük grafik romanlarğa ve bir çoq mevsimli seriallarğa qadar ola bile.

Komiks, film, em de mıtlaq multfilmlernen pek bağlıdır.
Empayr steyt bilding

**Empayr steyt bilding** () — AQŞnıñ New York şeerindeki Manhattan cıvarında, Art Deco üslübinde inşa etilgen, 381 m  (antenna ile 448 m) yüksekliginde 102 qatlı kökdelegendir. Bina, Beşinci Caddedeki 33-inci ve 34-ünci Batı soqaqları arasında  yerleşe. Binanıñ saibi W & H Properties şirketi ola. Empayr steyt bilding, dünyada 100-den çoq qatlı olğan ilk bina edi.

1986 senesi Empayr steyt bilding AQŞnıñ milliy emiyeti olğan mimarcılıq abideleri cedveline kirsetildi.
Gupta imperiyası

**Gupta imperiyası**  (, -{gupta}-, , -{Gupta Rājavaṃśa}-) — 320 — 550 seneleri İndistanda paytahtı Pataliputrada bulunğan bir devlettir. Onıñ adı, qadimiy İnd sülâlesiniñ başlayıcısı Şri Gupta adından kele.

Büyük ihtimalnen 320 senesi Gupta devletiniñ temelini qoyğan raca I Çandraguptadır. Bu tarihtan başlap, 300 yıldan ziyade sürgen ‘Gupta devriniñ’ orta asır qısmı yer ala. Gupta sülâlesiniñ ükümranlığını aqlı olaraq klassik İnd tarihınıñ altın devri dep qabul eteler.

I Çandragupta, Gang vadiyiniñ orta qısımı olğan Bengalnıñ bir parçası Magadhanıñ esabına sülâleniñ mülkiyetini kenişletken. Eñ qudretli devirinde, II Çandragupta Vikramaditya (380-415) altında, devletniñ topraqları aman-aman bütün Şimaliy İndistan ve Gucaratnı, Arap deñizinden Bengal körfezine qadar qaplap ala edi.

## İhtar
Süveyş kanalı

**Süveyş kanalı** () - Aq ve Qırmızı deñizlerni bağlağan ve Avropanı Asiyağa qoşuluvnıñ eñ qısqa yolu ile imkân yaratqan Mısırdaki gemi yaldav kanalı. Kanal, 1869 senesi qasım aynıñ 17-sinde açılğan edi. O, şimalde Port Said ve cenüpte Süveyş arasında keçe. Kanalnıñ başlanğıç uzunlığı 162,5 km, terenligi ise - 8 m. 2010 senesine qadar Süveyş kanalınıñ uzunlığı, 193,30 km edi, terenligi - 24 m, keñiligi ise - 205 m. O, dünyadaki eñ çoq yüklü olğan halqara deñiz gemi yaldav hattıdır. Kanalnıñ şlüzi yoq: deñiz suvu, Qırmızı deñizden kanal ile Büyük Albav gölüne aqqanınen beraber buvlanğan suvnı deñiştire. Aq deñiz ve Büyük Albav gölü arasında aqıntı yoq. Kanal, Mısır Arap Cumhuriyetiniñ mülkiyeti olıp -{Suez Canal Authority}- devlet şirketi tarafından idare etile. Kanal boyunca gemi yaldavı resmiy tarzda bütün devletlernen açıq olıp Süveyş kanalı aqqında şartnamenen idare etile, lâkin bazı allarda gemilerniñ keçüvi saylama tarzda ya da bütünley yasaq etile.
Eykel

**Eykel** ( - "pek büyük yapı") - balçıqtan, mayışkütleden yapuv, eserleri üçölçevli kölemli bir şekilge saip olğan ve qattı ya da mayışıq malzemelerden yapılğan bir tasviriy sanat çeşiti. Eykel esas olaraq insannı, daa az ayvannı tasvir ete, onıñ baş janrları -  portret, tarihiy, turmuş, temsiliy, kinayeli tasvirler, animalistik janrdır. Bediiy ve ifadeli eykel vastaları - kölemli şekil yapması, mayışkütleden imsel etüv (balçıqtan yapuv), talda, faktura, bazı allarda da renk işlep çıqaruvdır.
Rakovıçi

**Rakovıçi** () - Ukrainanıñ Jıtomır vilâyetinde Radomışl rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 222 kişi.
Suahili tili

Suahili, öz-özüni adlav Kisuahili - Suahili kenarında ve şarqiy Afrikanıñ qıtaiy memleketlerinde (Tanzaniya, Keniya, Uganda, Ruanda, Brundi, Kongo DC ve ilâhre)  tahminen 100 mln insan laf etken til.

Suahili - Afrika qıtasınıñ eñ emiyetlilerinden biri ve bantu tillerinden eñ büyügi. Etnikara qonuşuv tili olıp, suahili, şarqta Suahili kenarından ğarpta KDC merkeziy vilâyetlerine, şimalde Somaliden cenüpte Mozambikke qadar Afrikanıñ büyük Şarqiy ve Merkeziy territoriyasında darqalğan.

Suahili, Tanzaniya, Keniya ve Ugandanıñ devlet tili ola. O, daa Ruanda, Burundi, Zambiya, Malavi, Komor adaları ve Madagaskarda faal sürette qullanılmaqtadır. Suahili - Afrika birleşmesiniñ (2004 seneden itibaren) iş tili statusını alğan yekâne afrikalı tili ola. 

Farqlı malümatlarğa binayen, suahili, 2,5-5 mln şahsı içün ana tili olaraq sayılmaqtadır. Daa 50-70 mln şahıs, onı qonuşuvda ekinci ya da üçünci til olaraq qullana. 

C. Grinbergniñ şecereli tasnif etüvine esaslanıp bant tilleri, benuye-kongolez zümresiniñ niger-kongolez ailesine ait.

M. Gasriniñ içki tasnifine köre, suahili tili, G42 gruppasına ait: Bant şekilli / Cenübiy / Tar bantlı / Merkeziy / G.

Zemaneviy suahili, latin urufatını qullanmaqta.
Esas qanun

**Esas qanun** (— tayin etülüv, qurum, tertip) öyle esas devlet vesiqası (qanundır) ki, o, devlet qurumını, tertibini ve temsil etici, icra ve makeme akimiyet teşkilâtlarınıñ vazifelerini becerüv esaslarını, saylav tertibini, devlet, cemiyet ve grajdanlarnıñ aqları ve vazifelerini tayin ete. Devletniñ diger qanunları adet üzre anayasağa esaslana.

Qanun çıqarıcınıñ iradesi ne qadar obyektiv ifade etkenine köre, anayasanıñ eki - yazma ve yazılmağan gruppasını ayıralar. Yazma anayasalar adliye vesiqalar şeklinde tertip etilip, öz nevbette kodifikatsiyalanğan (tertiplengen şekilde yekâne akt) ve kodifikatsiyalanmağanlarğa (bir qaç vesiqa toplulığına) bölüne. 

Çoqusı dünya devletleriniñ, şu cümleden de Ukrainanıñ yazma kodifikatsiyalanğan anayasası bar.
Ceneviz qalesi (Gurzuf)

**Gurzuf qalesi ya da Ceneviz qalesi** — Qırımnıñ cenübindeki Gurzuf şeeri sıñrında, yalı boyu Cenevez Qayada yerleşken eski bizans ve ceneviz qalesidir.

Ceneviz qalesi Gurzuf vadiysiniñ sakinlerini boysundırmaq ve yalı boyunda deñizcilikni nezaret astında tutmaq maqsadınen qurulğan edi.

## Yerleşüv
Qale, Gurzuf körfezine kiriş yeriniñ yanındaki 70 metrlik qayada (Qırımnıñ yalı boyu), Şalâpin qayalarından ğarbiy tarafta qurulğan edi. Qayanıñ antik adı belli degil, onıñ zemaneviy adını ise («Cenevez Qaya») yerli sakinler qayada qurulğan qaleniñ hatırasına berdiler.

## Qaleniñ tarihı
Qırım yarımadasına da toqunğan halqlarnıñ büyük köçüvinden soñ, köçebelerniñ muntazam basqınları sebebinden Qırım çölleriniñ ealisi az edi. Dağlarda ve olarnıñ etegi yanında skitler, gotlar, alanlar, sarmatlar ve tavrlarnıñ evlâtları yerleşe ediler. Bizansta Qırımnıñ aborigen ealisine gotlar dey edi. Tamam şu gotlar Gurzuf vadiysinde bizanslar kelmezden evel yerleşkendirler. Bizans İmperiyasınıñ terkibine Bospor çarlığı kirgende, bizanslarğa onıñ ve Bizansnıñ Tavrikadaki baş arbiy-deñiz bazası olğan Hersones arasında işançlı bağ kerek olğan. Yekâne bağlanuv yolu yarımadasınıñ yalı boyundaki deñiz edi, çünki Qırım çöllerinde daima köçebe hunlar qabilesi ücüm etüv telükesi bar edi.  

## Bağlantılar

* Фортеця в Гурзуфі. Реконструкція за О.&nbsp;І.&nbsp;Домбровським 
* Генуезька Фортеця й мечеть (зруйнована в тридцяті роки) на етюді А.&nbsp;В.&nbsp;Мартинова[недоступне посилання з вересня 2019]. Українська поштова листівка, Харків, «Контрагентство друку», двадцяті роки XX&nbsp;ст.
* Поливаний посуд XIV—XV&nbsp;ст. з розкопок на скелі Дженевез-Кая.
Üy

**Üy** yada **Ev**, insanlar tarafından yaratılğan ve qullanılğan, iç yer üstü boşluğı (odalar) olğan bir bina çeşitidir.

## Mesken evniñ çizgileri
* binanıñ, bu binalarnı vatandaşlarnıñ daimiy yaşaması içün elverişli mimariy ve qurucılıq, sihhiye ve esenlik, yangın ve diger qaidelerge uygunlığı;

* belli şartlarnı qarşılağan inşa etilgen binanıñ ekspert eyyeti tarafından qullanılmağa alınması;
* binanıñ yerli öz-özüni idare etüv teşkilâtlarda mesken olaraq qaydı.
Everest dağı

**Comolungma** (tib. ‘Alem anası’), **Sagarmatha** (nep. सगरमाथा), ya da **Everest** - Çin ve Nepal sıñırındaki Himalayalarda bulunğan dünyanıñ eñ yüksek töpesidir. Yüksekligi deñiz seviyesinden 8848,86 metrdir.

## Etimologiya
‘Comolungma’ tibetçeden ‘ilâhiy (como) ayat (lung – yel ya da ayat küçü) Ana (ma)’, o, Bonn tanrıçası Sherab Jamminiñ adını alğan.  Comolungmanıñ nepalca adı – ‘Sagarmatha’ - "Kökyüzüniñ Töpesi" añlamına kele.
Rabindranat Tagor

**Rabindranat Tagor** (bengalca রবীন্দ্রনাথ ঠাকুর [Robindronath Thokur], inglizce **Rabindranath Tagore**; 7 mayıs 1861 s. — 7 avgust 1941 s.) — bengal ve ind yazarı, şairi, dramaturgı, bestekârı ve Nobel mukâfatınıñ laureatıdır (1913 s.).

Hindistan ve Bangladeş gimnleriniñ müellifidir.

1929 senesinden 1941 senesine qadar ressamlıqnen oğraşa edi. Tagor, Hindistan, Avropa ve Asiyanıñ sergilerinde iştirak etken tahminen 2500 resimniñ yaratıcısıdır. Ressamnıñ ilk sergisi, Frenkistanda qonuşqan sanat erbaplarınıñ daveti ile, Pariste keçken. Bazı manzaraları ve özsuretlerinde impressionizmden tesirlenüv körünir. Tagor Şimaliy İrlandiyanıñ esnafları, Kanadanıñ ğarbiy yalısında (Britaniya Kolumbiyası) yaşağan hayda halqınıñ oyması ve Maks Pehşteynniñ ekşi gravürası kibi çoq üslüpke taqlit ete edi.

## Bağlantılar

* Тагор (Тхакур) Рабіндранат // Зарубіжні письменники. Енциклопедичний довідник : у 2 т. / за ред. Н. Михальської та Б. Щавурського. — Тернопіль : Навчальна книга — Богдан, 2006. — Л — Я. — С. 582. — .
Tañ sülâlesi

**Tañ sülâlesi** (, pinyin: -{táng}-, 618 kiraz ayınıñ 18 - 907 kiraz ayınıñ 4) - Qıtay tarihında sülâle ve imperatorlıq, Suy sülâlesiniñ halefi; Beş sülâle ve on çarlıq devriniñ selefi. Li Yuan tarafından qurulğan. Sülâleniñ ükümdarlığı, U Dzetân imperatriçesinen Ekinci Cou sülâlesiniñ (690 ekin ayınıñ 16 - 705 saban ayınıñ 3) peyda oluvı ile qısqa müddetine toqtatılğan edi.

Tañ imperatorlığınıñ paytahtı, o vaqıttaki dünyasınıñ eñ büyük urbanistik merkezi Çañan şeeri olğan. Tañ sülâlesiniñ ükümdarlıq devri, muvafaqiyetli basqıncı cenkler ve iqtisadiyatnen medeniyetiniñ şiddetli inkişafına zengin. Tañ devletinden Qıtay tarihındaki “altın devri” başlana.

### Ükümet
Nazirler kabineti, icraiy vazifelerni altı ananeviy idare ile amelge keçire edi. Olarnıñ eñ esası, orta asırlı cemiyetiniñ bütün yaşayış ceetlerinden ibaret olğan (merasimlerge riayet etüv, tebaalarnıñ ahlâqlı oluvı ve olarnıñ tasili, diniy teşkilâtları) Merasim müdiriyeti (Li bu) olğan edi. Elçihanelerni qabul etüv ve diplomatik munasebetlerni tizüv de Merasim müdiriyetine bağlı edi.
Satyacit Ray

**Satyacit Ray** ( ya da bengalce সত্যজিৎ রায়, ; 2 mayıs 1921 s., Kolkata — 23 aprel 1992 s., Kolkata) — bengal ve ind kino rejisöri, stsenariycisi, bala yazıcısı, bestekâr, prodüseri, naşiri, kino tenqitçisi ve ressamıdır. «Oskar» muqâfatınıñ ilk ind laureatıdır. Çoqusı filmleri içün muzıkanıñ müellifidir. 

Satyacit Ray, XX asırda yaşağan eñ körümli ressamlardan biridir.

## İhtarlar

## Bağlantılar

* Сторінка Сатьяджита Рая на IMDB
* Satyajit Ray by Helen Goritsas
* Роботи Сатьяджита Рая та про нього в Інтернет-архіві
* SatyajitRay.org
*  стаття В. Ендрю Робінсона[en]
* Extensive analyses of Ray's films at Let's talk about Bollywood
Tanganyika gölü

**Tanganyika** () - 3° 20'den 8° 48' qadar cenüp enligi ve  5° 29' başlap 31° 15 qadar şarq boyluğı coğrafiy koordinatlarnen Şarqiy Afrikadaki bir göl. Dünyadaki eñ uzun ve eñ teren göllerden biri.

Kölem ve terenligine köre, Tanganyika, Baykal gölünden soñ dünyada ekinci yer ala.

## Tarih
Avropa ve Amerikada göl aqqında ilk malümatlar 1858 senesi peyda olğan. Olarnı Riçard Frensis Berton ve Con Genning Spik britaniyalı tetqiqatçıları tetqiq etmege başladılar. Büyük Nilniñ çoqrağını qıdıraraq, tesadüfen bu gölge rastkelip, onı baştan Nil başı dep saydılar. Amma soñra Spayk öz tetqiqlerni devam etti ve çoqraqnı tapıp, onı Viktoriya gölü dep adlandırdı. Gölni ziyaret etken eñ belli seyaatçı ve alimlerden biri Devid Livingston ola. O, “qara qıta”nıñ  ve, ayrıca, Büyük Nil başlarını tapmağa tırışıp Büyük Afrika gölleriniñ tetqiq etüvlerge 30 yıl bağışlağan.
Tarihtan evel zamanları

**Tarihtan evel zamanları**, daa **Tarihtan evel vaqıtları, Tarih evelsi** - insaniyet tarihınıñ başlanğıç devri, ilklemci cemiyetniñ tarihı, yazıdan evel tarihı. 

## Qısqa tasvir etüvi
Tarih evelsi, sıq, gömininlernen 3.3 mln yıl evel ilk taş aletlerini qullanuv ve yazuv sistemalarnı işlep çıqaruv arasında insaniyet tarihınıñ devri olaraq baqıla.

Tarih evelsi, ilmiy yönelişi, ayrı bir fen olaraq HIH asırnıñ ekinci yarısında peyda ola. O, D. Vilson, D. Labboka, Ç. Layyel, S. Nilson, E. Taylor, L. Morgan, K. Tomsen, Y. Vorso, G. Mortilye, O. Monteliusnıñ işleriniñ sayesinde peyda olıp inkişaf etilgen. Tarihtan evel zamanlarnıñ menbaları atiqiyat, paleocoğrafiya, geoatiqiyat, palebeşeriyat, arheoayvaniyat, qavmiyat ve lisaniyat ola. 

Yazıdan evel tarihı, paleolit, mezolit, neolit, halkolit, tunç devirden ibaret. 

Tarihtan evel zamanları prototarihına keçe.
Rihard Vagner

**Vilgelm Rihard Vagner** (; 1813 s. mayıs 22, Leyptsig — 1883 s. fevral 13, Venedik, İtaliya) — alman bestekârı, dirijorı, muzıka nazariyecisi ve yazıcısıdır. Edebiy üslüp — «Veymar mektebi». Vagner, operaları ya da «muzıka dramaları» içün pek bellidir. Vagner, XIX ve XX asırlardaki Avropa medeniyetine, hususan moderncilikke, pek tesir etti. Vagnerniñ mistikacılığı ve semiyge qarşısı, XX asırnıñ başında alman milletçiligine tesir etti.

Frenk karikaturacısı Andre Jil, Vagnerniñ mızıkasınıñ adden-aşır gür olganını tüşüne edi.

## Bağlantılar
* Ваґнер Ріхард // Зарубіжні письменники. Енциклопедичний довідник : у 2 т. / за ред. Н. Михальської та Б. Щавурського. — Тернопіль : Навчальна книга — Богдан, 2005. — А — К. — С. 218. — .

* Ріхард Ваґнер. Віртуоз і митець&nbsp;— http://maysterni.com/publication.php?id=134580
* Ріхард Ваґнер. Мистецтво і революція&nbsp;— http://maysterni.com/publication.php?id=90256
* Ріхард Ваґнер. Митець і публіка&nbsp;— http://maysterni.com/publication.php?id=133504
* Ріхард Ваґнер. Музика майбутнього&nbsp;— http://maysterni.com/publication.php?id=134559
* Ріхард Ваґнер. Паломництво до Бетговена&nbsp;— https://docs.google.com/document/d/1DQA7zrvUpZeMUqjSpnxdgcLjJpon5rjd21hVNoOUOBo/edit
* Ріхард Ваґнер. Публіка в часі й просторі&nbsp;— http://maysterni.com/publication.php?id=134659
* Ріхард Ваґнер. Про компонування віршів і музики&nbsp;— http://maysterni.com/publication.php?id=134489
* Ріхард Ваґнер. Про призначення опери&nbsp;— https://drive.google.com/drive/my-drive
* Ріхард Ваґнер. Про сутність німецької музики&nbsp;— http://maysterni.com/publication.php?id=133610
* Ріхард Ваґнер. Публіка і популярність&nbsp;— https://drive.google.com/drive/my-drive
* Ріхард Ваґнер. Твір мистецтва майбутнього &nbsp;— http://maysterni.com/publication.php?id=98944
* Іван Соллертинський. «Моряк-бурлака» Ваґнера (укр.)
* Іван Соллертинський. Про «Нібелунгову каблучку» Ваґнера (укр.)
* Петро Чайковський. Байройтське музичне свято (укр.)
* Петро Чайковський. Ваґнер і його музика (укр.)
* Сайт присвячений композитору (нім.)
* Сайт Байройтського фестивалю(нім.)
* Дім-музей Вагнера (Вілла Ванфрід)(нім.)
* Вагнер Ріхард&nbsp;— колекція міді-файлів
* М. Тараканов, Г. Маркези. Рихард Вагнер (рос.)
* Wagner Operas&nbsp;— сайт присвячений творчості Ріхарда Вагнера. (англ.)
* Шалагінов Б. Б. Ріхард Ваґнер і наш час: до 200-річчя з дня народження  / Борис Шалагінов // Всесвіт.&nbsp;— 2013.&nbsp;— №&nbsp;3-4.&nbsp;— С. 185—196

## Menbalar
Eyfel qullesi

**Eyfel qullesi** () - Paris şeerindeki Mars alanında zemaneviy Frenkistannıñ timsali olğan mimariy bir abidedir. Qulle, adını qurucısı Gustav Eyfelden alğan. Eyfelniñ özü oña ‘300 metrlik qullesi’ () dedi, "Demir hanım" () degen halq adı da bar. Populâr turistik bir obyekt, yılda 6 milliondan ziyade kişi tarafından ziyaret etile. Qulle 2007 senesi 6&nbsp;893&nbsp;000 kişi tarafından, bütün tarihı boyunca (yani 1889 - 2007 seneleri) 236&nbsp;445&nbsp;812 kişi tarafından ziyaret etilgen.  Qulle, dünyada eñ çoq ziyaret etilgen  ve eñ çoq fotosı çıqarılğan turistik yeri oldı.

## Menbalar
Halqara adalet makemesi

**Halqara adalet makemesi** (, )&nbsp;, Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ müim makemiy organıdır. Devletler tarafından berilgen bütün sualler ve BMT nizamnamesi, ameldeki muqavele ve añlaşmalar tarafınan berilgen bütün sualler onıñ uquq areketleriniñ bir parçasıdır.  Bu teşkilât, Baş Assambleyası ve Telükesizlik Şurası tarafından doquz yıl içün ayrı-ayrı seçilgen 15 akemden ibaret olur. Akemler, millet alâmetleri esasında degil, ihtisas seviyesi esasında saylanılır.  Lâkin bir devletten eki akem saylanılmaz. Makeme Laheyde (Felâmenkte) bulunmaqtadır.  Aza devletleri, sıñır anlaşmazlıqları, balıq aqqı, maden aqqı ve diger anlaşmazlıqlar aqqında Halqara Adalet Makemege davalarına bere bilir. Baş Assambleyası ve Telükesizlik Şurası er türlü mevzuda Halqara adalet makemesinen aqıl tanışa bilirler.
Taş devri

**Taş devri** - tarihtan evelki zamannıñ büyük müddeti (insaniyet tarihındaki eñ uzun devri). Bu zaman içinde insanlar, iş aletlerini işlep çıqaruv içün taşnı qullana ediler, madenni işlev tehnologiyası olmağan edi. Aynı vaqıtta ağaç, kemik qullanıla edi, soñra balçıqnı işlev tehnologiyası peyda olğan, balçıqtan savut yapıla edi.

Üç çağ shemasını (taş, baqır, maden çağları) 1836 senesi dan atiqiyatçı, Kopengagen atiqiyat müzeyinde kollektsiya saqlayıcısı H. Tomsen teklif etti.

## Umumiy tasvir
Taş aletleri, taşnıñ türlü çeşitlerden işlenip çıqarıla edi. Böyleliknen, çaqmaqtaş ve kireçtaş şistleri kesken aletler ve silâ içün qullanıla edi, siya mermer ve qumtaştan iş aletleri işlenip çıqarıla edi, misal olaraq, el degirmenler içün taşlar. Daa ağaç, kemik, qabuq, sığın boynuzı, mamont filtişleri keniş sürette qullanıla edi.

Bu devirde tehnologiyalarnı keñ sürette qullanuv, ilk sefer emiyetli tarzda insan evolütsiyasına tesir etken. İnsannıñ yaşayış miqyası, Şarqiy Afrikanıñ savannalarından dünyanıñ diger köşelerine qadar kenişlengen. Taş devriniñ soñunda bazı kiyik ayvanlarnı ev tarzına alıştıruvı olıp, madenniñ işlenip çıqarılması içün baqır ham madeniniñ iritilüvi başlanğan. Taş devri, insaniyet inkişafınıñ tarihtan evel zamanlarına ait, çünki o vaqıt adamlar daa yazıp olamay edi (o ise - tarihiy yıl saylavnıñ ananeviy başlanuvını tasvirley). 

## İhtar
Qırımda adları deñiştirilgen meskün yerler

**Qırımdaki meskün yerlerniñ** **adlarını kütleviy deñiştirüv**niñ dört dalğası (1944, 1945, 1948 ve 1949 senesi) edi. Yañı adlar meskün yerlerge Qırım Muhtar Şuralar Sotsialistik Cumhuriyeti lâğu etilip, Qırım vilâyeti şekillengen vaqıtta berile edi. Adlarnıñ deñiştirilüvi, 1944 senesi qırımtatarlar ve Qırımdaki slavân olmağan başqa halqlar sürgün etilgen soñ başlandı. Eski adlar esasen qırımtatar tilinde, yañı adlar ise rus tilinde edi. O vaqıt yañı adlar Qırımnıñ 1300-den ziyade meskün yerlerine (yarımadadaki meskün yerlerniñ 90 fayızından ziyadesine) berildi. Çoq köy soñ kelgen onyıllıqlarda yoq etildi. 1990 senesinden soñ üç meskün yerge eski adlar (Köktöbel, Partenit ve Sarıbaş) berilgen edi. 

1944 senesi Qırımnıñ bölgeleri ve bölge merkezleri, 1945 senesi köy şuraları ve olarnıñ merkezleri, 1948 ve 1949 seneleri ise meskün yerlerniñ ekseriyetine yañı adlar berilgen edi. 

## İhtarlar

## Vesiqalar

* Указ Президиума ВС РСФСР от 14 декабря 1944 года «О переименовании районов и районных центров Крымской АССР».
* Указ Президиума ВС РСФСР от 21 августа 1945 года «О переименовании сельских Советов и населённых пунктов Крымской области».
* Указ Президиума ВС РСФСР от 18 мая 1948 года «О переименовании населённых пунктов Крымской области».

## Edebiyat

* Р. А. Агеева. Топонимика и межнациональные отношения (рос.). — М.: МФГО, 1991. — 134 с.
* Посохов С. И. Актуальные проблемы отечественной и всемирной истории (рос.). — Харьков: Харьковский государственный университет. — Т. 5.
Teatr

**Teatr** ( <  — "temaşa yeri") - sanada seyirciler ögünde aktörlar, icra etken yaşayışnı ifadelegen sanat çeşiti ve artistlerniñ ayrı bir kollektivi ile sana temaşalarını icra etken müessise ve temaşalar ötkerilgen binası. Teatr sanatınıñ nazariyesini ve ameliyatını tetqiq etken ilmine teatrşınaslıq aytıla. İnsanlar ile rollerni canlandırılğan teatrlardan ğayrı, qoqla teatrleri da bar, esas qaramanları - doğru manada oyuncaq olmağan ve buña köre idare etilgen teatr qoqlalarıdır.

## Teatr sanatınıñ hususiyetleri
Teatr sanatı, öz tabiatına köre, sintetik ola. Onıñ eserleri başqa sanat çeşitlerinden ibaret: edebiyat, muzıka, tasviriy sanat, horeografiya ve başqalarından. Bundan da ğayrı, çeşit türlü ilimlerniñ ve tehnika saalarınıñ çoq sayılı yeñişlerni qullanalar. Misal olaraq, semiotika, tarih, içtimaiyat, fiziologiya saalarındaki tetqiqleri kibi ruhiyatçılığınıñ ilmiy işlenmeleri, aktör ve rejissörlıq yaratıcılığınıñ temeline qoyulğan edi.
Fotografiya

**Fotografiya**, **foto**, **fotosuret**  (yunancadan φώς (φωτός) — yarıq ve γράφω — yazam)  - obyektlerniñ tek uzun devamlı tasvirini yarıq yardmınen qayd etmek maqsadı olğan çeşit-türlü ilim ve tehnika vastaları ve tehnologiyaları toplulığı.

Fotografiyacılıq esnasınıñ neticesine - elektron ya da belli malzemede, ekseriyette sıq kâğıt üstünde elde etilgen tasvirge de fotografiya deyler. Fotografiya taqımına fotoalbom deyler. Elektron tasvirini işlep çıqarmaq içün monitorlı ya da proektorlı kompyuter kibi bir donatma kerek.
Sadkı (Radomışl rayonı)

**Sadkı** () - Ukrainanıñ Jıtomır vilâyetinde Radomışl rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 65 kişi.
Flamenko

**Flamenko** - XVIII asırnıñ soñlarında kevdelengen (ilk olaraq 1774-te edebiyatta adı keçken) bir cenübiy ispan muzıka, yır ve oyun tarzıdır. Yır yırlamaq ve oynamaq solo, gitara, kastanyetler çalması müitinde icra etile.

Flamenko icracılarına ‘baylaor’ (oyuncı), ‘kantaor’ (yırcı), ‘tokaor’ (gitara oyuncı) denilir. Flamenkodaki vezinge pusula denilir.  Flamenko sanatınıñ er bir janrı özüne has qurulışına, tabiatına ve puslasına saiptir.
Çiñ sülâlesi

**Çiñ sülâlesi** (mancurca: Daicing gurun; ; tercimesi - “temiz”) ya da **Büyük Çiñ** () - Miñ sülâlesi yoq etilgen soñ 1636-1912 seneleri Çinni idare etken mancur sülâlesidir. Aysin Göro aqraba tarafından qurulğan. Dzin mancur devletiniñ temelinde asıl olıp, adı 1636 senesi Çiñ soyuna deñiştirilgen edi. Mancur arbiyleri 1646 senesi Çinniñ aman-aman bütün territoriyasını zapt etken ediler. Lâkin vilâyetlerniñ patsifikatsiyası ve qavmiy çinlilerniñ (hân) çıqışlarınıñ bastıruvı, 1683 senesine qadar sürgen edi. 

Çiñ sülâlesi idare etüv vaqtında basqıncı mancurlar pek çinleşti, amma bunen beraber, köçebelik tarzınıñ bazı unsurlarını saqlap olğanlar. İmperatorlıq azbarı, olarnıñ özüne tabiligini tasdiqlatmaq içün, memleketniñ erkek ealisine başlarnı tıraş etip mancur tarzına uzun saç örmesini yapmaq mecbur etken.

Çiñniñ inqiraz devri XIX asırda başlanğan. O, Ğarp memleketleriniñ tış istilâsı, memleket merkezi ve cenübinde hân isyanları ve cenkte mağlübiyetler müitinde keçken. Tış ve içindeki basqılarına qarşı çıqıp olamayıp, sülâle 1912 senesi fevralniñ 12-sinde Sinhay inqilâbınıñ neticesinde devrilgen edi. Sülâleniñ soñki ükümdarı, imperator Pu Yi, yapon cenkseverlerinden teşkil etilgen mustaqil Mancur devletina (1932-1945) yolbaşçılıq etmege birazdan soñ razı olğan.
Kalamita

**Kalamita** — orta asır bizans qalesidir. Onıñ qalımtıları Çorğuna özeniniñ ağzı yanında (İnkerman), platoda, Manastır Qayanıñ cenübiy ğarp qısmındadır. Şimdi tek bazı qulleler ve diger qoruyıcı qurulışlarnıñ viranesi saqlanıp qaldı. «Kalamita» toponimi yañı yunan tilinden «güzel deñiz burnu», eski yunan tilinden ise «qamışlı» dep tercime etile. Qale «Tavriya Hersonesi» milliy qoruğınıñ filialıdır.

## Tarif
Qale dört qale divarınen bitişip altı qulleden ibaret olğan edi. Qale buttan ve kireçtaş bloklarından qurulğan edi. Qoruyıcı divarlarnıñ qalınlığı 1,2 metrden 4 metrge, qullelerniñ yüksekligi ise 12 metrge qadar yete edi. İnşaatnıñ umumiy uzunlığı — 234 metr, meydanlığı ise qararnen 1500 m².

Şimdiki Kalamita — yarı viran olğan qulleler ve divarlarnıñ qalımtıları, qoba-kazematlarnen olğan taş or ve evelleri kilse bulunğan yerdeki büyük ağaç haçtır. Qale astında — İnkerman aqay manastırı.

## Edebiyat
* Бертье-Делагард А.Л. Каламита и Феодоро.— Известия Таврийской ученой архивной комиссии, 1918.— Вып. 55.
* Веникеев Е.В. Севастополь и его окрестности.— М.: Искусство, 1986.

## Bağlantılar

* Каламита-Инкерман (Пещерная крепость) 
* Інкерман. Печерний монастр і фортеця Каламіта. Чудова фототека
Tunç devri

**Tunç devri** - taş devrinden soñ eneolit (baqır devri) keçici devirniñ yerine kelgen insaniyet tarihında medeniy-tarihiy devir. Özüniñ tunçtan iş ve silâ aletlerini işlep çıqaruv ve qullanuv, köçebe tuvarcılıq, suvarma ziraatçılıq, yazı, qulluq devletleri (milâttan evel ІІІ biñyıllıqnıñ soñu - І biñyıllıqnıñ başı) hususiyetlerine has. Tunç devri, milâttan evel І biñyıllıqta demir devrine deñişken. Umumen, tunç devriniñ hronologik çerçiveleri şöyledir: milâttan evel 35/33 — 13/11 asırları, lâkin diger medeniyetlerde olar farq eter.

Üç çağ shemasını (taş, baqır, maden çağları) 1836 senesi dan atiqiyatçı, Kopengagen atiqiyat müzeyinde kollektsiya saqlayıcısı H. Tomsen teklif etti.

## Istılanıñ etimologiyası
Tunç devri ıstılası, ilk sefer Gesiodnıñ “İşler ve künler” (daa “İnsaniyetniñ devirleri” kibi belli) kitabında rastkele. Bu kitapta insanlıq tarihı 5 qısmına bölüne: altın, kümüş, tunç, qaraman ve demir devrine.

Atiqiyatnıñ mustaqil ilimge inkişafı ile, dan atiqiyatçı Hristiyan Yürgens Tomsen, iş aletleri yapılğan malzemesine köre artefaktlarnıñ tasnif esasında tarihtan evel zamannıñ devrimini teklif etken. Tunç devrindeki artefaktlarnıñ bu tasnifi, Aq deñiz ve Yaqın Şarqnıñ atiqiyat tapılmalar içün eñ çoq kelişe. Bunen beraber, Qadimiy Çinniñ atiqiyat medeniyetlerinde tunç ve demir devirlerini ayırmağa biraz zor kele.

## İhtar
Üsnühat

**Üsnühat** (,  - *yahşı sızıq*; **hattatlıq**, **kalligrafiya** olaraq da belli) - oqunaqlı, güzel ve açıq-aydın yazısınen yazmaq sanatı, qadimiy kitaplarnıñ, resmiy vesiqalarnıñ elyazma urufatınıñ kemalatlı şekli.

Kitaplar matbaalarda basılıp başlanmazdan evel üsnühat büyük bir inkişafına yetip, bir çoq medeniyetlerniñ müim qısmı olıp qala.

## Tarih
### Umumiy añlam
Yazınıñ tarihı - tehnikiy alışqanlıqlar, malümatnı paylaşuv suratı ve insan, vaqıt ve fezanıñ maddiy sıñırlar çerçivesinde inkişaf etken bediyat añlamları inqqiyatınıñ tarihı. Adette urufat, eli ya da elifbe kibi tasvir etilgen mektüp üslübi.

Zemaneviy üsnühat çeşit-türlüdir - varaqalardaki elyazma turmuş yazılardan yüksek sanatqa qadar. Soñkisinde elnen yazılğan işaretniñ ifade quveti, er vaqıt açıq-aydın arif şekillerini doğurmaz. Nümüneviy kalligrafiya, urufat işlerinden ve standart olmağan elyazma şekillerden pek farq ete, hattat ekisini yapmaq ve bilmek kerek olsa da; arifler, böyle şekillerge tarih boyu teşkil olunğan, lâkin bunen beraber olar çoqusı allarda daima öz başına ve yazğan ande doğa.
Film

**Film** – aynı zamanda **Kinofilm**, **Kino**, icadiy bir fikir ve ifade vastalarınen birleşilgen ve yazıcılarnıñ, icra etkenlerniñ ve istisalcılarnıñ ortaq faaliyetleriniñ neticesi olğan parçalardan ibaret audio vizual kinematografiya eseridir .  Tehnologik ceetten film ortaq bir süjetnen bağlı areketli bir tasvirler (montaj kadrları) toplulığıdır. Er montaj, üzerine ayrı-ayrı areket devirleri qayd etilgen fotosüretli ya da raqamlı areketsiz tasvirler ardı-sıralığından teşkil etile. Film, adetinde, muzıka ozğarmasına saiptir.

Filmlerniñ yaratılması ve ğayrıdan yaratmasınen bağlı insan faaliyeti saasına kinematograf denilir. 

Filmlerni seyir etmesi zemaneviy medeniyetniñ bir qısmıdır. Mot filmlerniñ ve aktörlarnıñ qaramanları sıq meşur ola. Filmni mahsus kütleviy seyir etmesi içün kinoteatrlarnı quralar. Adetince filmniñ devamlığı 90-120 daqqadır (1,5 - 2 saat).
Til

**Til** - insaniyetlik inkişafınıñ belli bir seviyesinde peyda olğan, ilerilegen ve içtimaiy maqsadı olğan ses ve grafika işaretleri sisteması; til qaideleri, işaretler qullanuvını ve insanlar qonuşuvı vastaları olaraq vazifesini tertip ete. Til - eñ müim qonuşuv ve bilgi elde etüv usulıdır. 

Ukraina devlet standartlarına köre (2392-94), **til**, bildirişüv esnasını temin etken ve adette luğat ve qaidelerden ibaret olğan işaretler sistemasıdır.

İnsan, formal ve ayvan tillerini ayıralar. Tillerniñ ögrenüvinen oğraşqan ilim, tilşınaslıq ya da lisaniyat deyler.

## Tilniñ tetqiq etüv usulları
Tilniñ tetqiq etüviniñ esas usulları tasviriy, qıyaslama-tarihiy, teñeştirüv ve qurulışlı ola. Diahronik ve sinhronik til yöneliş çeşitleri ögrenüvine dair tetqiqiy usullar qullanalar.
Versal muqavelesi

**Versal barışıq muqavelesi** - 1919 senesi kiraz ayınıñ 28-inde Versalde Birinci cian cenkinde bir taraftan ğalip çıqqan devletler (AQŞ, Büyük Britaniya, Frenkistan, İtaliya, Yaponiya, Belçika ve digerleri) ve o bir taraftan yeñilgen Almaniyanıñ imzalanğan muqavelesi. Birinci cian cenki vaqtında Almaniyanıñ tarafında iştirak etken diger merkeziy devletlernen ayrı muqaveleler imzalanğan edi. 1918 senesi qasım ayınıñ 11-inde imzalanğan ateş toqtatuv, cenk areketlerini aqiqaten bitirgenine baqmadan, barışıq muqavelesini tizmek içün Paris barışıq konferentsiyasındaki muzakeresine daa altı ay kerek olğan. Muqavele, 1919 senesi ekin ayınıñ 21-inde Milletler Ligasınıñ kâtibiyetinde resmiyleştirilip Treaty Series-te bastırılğan edi.
Fleyta

**Fleyta** (Almanca: Flöte), kevde (kövde) divarınıñ keskin çetini kesip, ava aqımı tesirinden ava sutunı titremege başlağan nefesli muzıka aletleriniñ umumiy adı. İhtisasiy muzıkada eñ tarqalğan fleyta türüne - köndelen fleytağa adetince fleyta denile.

Fleyta, eñ eski muzıka aletlerinden biridir. Ta qadimiy halqlarda peyda olğan adiy bir sızğıravuqqa fleytanıñ atası demek mümkün, ve o zamanlarda o, bir muzıka aleti degil, misal içün Şimal ve Cenüp Amerikadaki yerli halqlar sızğıravuqnı balçıq, kemik ve ağaçtan yapıp, diniy siirli merasimlerni icra etmesine oyuncaq ya da tertibatları edi. 

İlk tapılğan kemik fleytası dört delikli edi ve bir neandertal tarafından yapılğan edi.
Vikingler

**Vikingler** (eski skandinav tilinden -{vikingr}- - “korsan”) - VIII—XI asırlarda Skandinaviyalı deñiz yolcu askerleri. Avropa tarihına büyük tesir etkenler. Avropada, Ğarbiy Asiyada ve Şimaliy Afrikada aydutlıq ve ticaretnen oğraşa ediler. IX—XI asırlar içinde Avropanıñ büyük bölgelerini müstemlekeleştire ediler: Şarqiy İngiltere, Normandiya, İslandiya, Farer ve Şetland adaları, Siciliya, Rusni ve ilâhre. Esasen dan, norveg ve isveçlerden ibaret ediler. Baştan putperest skandinav dinini kütken edi, Х—ХІ asırlar devamında hristianlıqqa döndi. Skandinaviyanıñ o vaqıttaki artqaç ealisi olğanı ve qomşularnıñ imayesiz olğanı sebebinden sıq yağmacılıq yapa ediler. Deñizde ve özenlerde uzun yelkenli qayıqlarnı qullana ediler. Yalı boyu bölgelerindeki şeerlerni ve qasabalarnı berbat ete ediler.

Topraq saipleriniñ ya da soy başları tarafından idare etile ediler. Seferlerden boş vaqıt içinde ziraatçılıq ve ticaretnen oğraşa ediler. Özi ve İdil ticariy yollarnı inkişaf ettiler. Orta asırdaki avropalılar arasında Grenlandiya ve Şimaliy Amerikağa yetken ilk soyları ediler. Saga degen vikinglerniñ destanları bugüngece saqlanğan. 793-1066 seneleri olarnıñ ekspansiya devri, tarihçılıqta viking devri adlanılğan edi.

## İhtar
Fortepiano

**Fortepiano** ( — gür sesinen, -{*piano*}- - yavaştan) - royal ve pianino kibi telli urmalı tuşlu muzıka aletleri sınfınıñ umumiy adıdır.

Fortepianodaki sesniñ ceryanı, kiyiz örtüli tahta toqmaqlardan ses çıqarmağa başlağan ve parmaqlarnıñ tuşlarğa basaraq çalışqan demir tellerdir. Teller, qol yardımınen rezonans dekasına kerilir (pianinoda deka vertikal olaraq buluna, royalde gorizontal olaraq). Şimdiki fortepianonıñ spektri 7 ⅓ oktavdır (88 tuş).

Fortepianonıñ selefleri, klavesin ve klavikord edi. Olarnıñ qusurları, legato oynuna keder etken tez solğan ses edi ve muzıkanıñ emiyetli ifade aletlerden birini, dinamiklerni (ses deñişmesi) çıqarılğan ve ses yükseliginiñ daimiy seviyesi edi (tek klavesinge ait). Fortepianodaki ses ise bir çimçik tarafından degil, bu aletniñ dinamik imkânlarını kenişletmege izin bergen bir uruvnen yapıldı.
Mikolay Kopernik

**Mikolay Kopernik** (, , ; 1473 s. fevral 19, Torun, bugünki Lehistan — 1543 s. mayıs 24, Frombork, zemaneviy Lehistan) — leh astronomiyacı, riyaziyatçı, fizikacı, diplomat, iqtisadiyatçı ve ekim. Küneş sistemasınıñ küneşmerkezli nazariyesiniñ müellifi.

## Tercimeiyal
Torun/Torn (, ) şeerinde doğdı. 

Babası ticaret kitaplarında baqır satqan zengin katolik tuccarı olaraq qayd etilgen. 

Anası — Barbara Vattsenrode (), Torundeki bay tuccar ve tükâncı Lukas Vattsenrodeniñ ve onıñ qadını Katarina Russeniñ qızıdır. Onıñ üç tata-qardaşı bar edi.

Nikolay Kopernikniñ balaları yoq edi, amma o yegenlerinen pek yaqın edi, olarnı ömrüniñ soñuna qadar eybetley edi.

## Kopernikniñ ilmiy faaliyeti ve onıñ emiyeti

Kopernik, özüniñ eñ esas «Kök kürreleriniñ aylanması aqqında» () eserini, çoq şübelerden soñ ölgen senesi (1543) derc etti.

Alim bu eserinde Yerniñ ve aynı vaqıtta insannıñ Kâinattaki yerlerinen bağlı bütünley yañı bir añlam yerleştirip, dünyanıñ küneşmerkezli nazariyesiniñ yaratıcısı olğan.

## Menbalar
Kitap

**Kitap** - derc etilgen malzemeniñ mecmualanğan saifeler sıfatında devriy olmağan neşir; kağıt, pergament ya da diger bir malzemeden yapılıp, adetince bir taraftan pekitilgen yazılı, derc etilgen, resimli ya da boş saifeler taqımıdır. Bir yapraqnıñ tarafına saife deyler.

Raqamlı sıfatta azırlanğan kitapqa e-kitap denilir. Maddiy taşayıcı seslendirilgen ve yazılğan kitapqa sesli kitap (sesli kitap, davuşlı kitap) denilir.
Malümat

**Malümat** - kontekstke köre türlü añlamlar taşığan mücerret bir fikir etüvdir. İç duygu seviyesinde malümat, alıcı bilgenniñ mündericesi olğanını añlata.

XXI asırnıñ başında malümat, insannıñ cemiyet azası olaraq ömründe ket-kete daa müim yer almaqta. Kütleviy haber vastaları onı tarqata, malümat tehnologiyaları onı işlep çıqarmasınen oğraşa. İnsaniyet malümat cemiyetine doğrutıla bilgeni fikri peyda ola. Böyle cemiyetniñ temeli, mal ve hizmetlerni degil, malümatnı işlep çıqarmaq ve qullanmaq olur edi.
Entsiklopediya

**Entsiklopediya** (,  — ‘ilim dairesi’,  — daire ve  — ögrenüv, ilim) — 'ilim dairesi', keñ sualler dairesinden ilim bilgileri toplulığı. Keñ manada - türlü mevzuda ilim malümatı ve malümatname cıyıntığı, keñ oquyıcılar dairesine doğrutılğan.  Bütün (*universal entsiklopediya*) ve ya bazı (*saa entsiklopediyası*) saalardan nazariy em de ameliy bilgilerni qaplap ala. Entsiklopediya entsiklopedik maqalelerden ibaret olıp, er biri bir obyekt, şahıs ve ya adiseni tarif ete. Adetince böyle maqaleler elifbe tertibinde berile.

## Etimologiya
"Entsiklopediya" sözü  sözünden, o ise  sözünden, o da yunanca ἐγκύκλιος παιδεία, ἐγκύκλιος ‘daireviy, qaytavlı’ sıfatından ve παιδεία ‘ilim, ögretüv, terbiye’ isiminden ibaret olıp, arif-arfine ‘ilim dairesi’ manasına kele.
Jurnalistika

**Jurnalistika** - öyle içtimaiy institut ki, o, cemiyet yaşayışı subyektleriniñ episine içtimaiy aqiqatnı bütünley ve obyektiv malümat bermek maqsadınen yaratılıp, diger içtimaiy institutlar episiniñ ve umumen cemiyetniñ özmuntazamlı yoruq olaraq optimal çalışmasına kerek. 

Jurnalistikanıñ içtimaiy maqsadı, vatandaşlarnı inkişafı içün malümat bermektir. Zemaneviy dünyada jurnalistikanıñ çalışması tehnikiy, malümatlı, teşkiliy ve idare etici, oqutuv yurtları ve müessiselerden ibaret olğan teşkilâtlar cemisinden temin etilmekte.
Kütleviy haber vastaları

**Kütleviy haber vastaları (KHV), kütleviy media** () - büyük insan taqımlarına bir vaqıtta malümat berilmesine niyetlengen media çeşitidir.  Matbuat (gazetalar, mecmualar, kitaplar), radio, telekörüv, internet, kinematograf, ses ve video yazıları, videometin, telemetin, reklama resimleri ve panelleri, multimedia merkezleri kibi media, malümatnıñ berilmesi, saqlanması ve icra etilmesini qaplap ala. Bütün bu vastalarnıñ umumiy has-hususiyeti bar - kütleviy bir auditoriyağa muracaat etüv, bir çoq kişi içün qullanıla bilüv, şirket tarafından mündericesini işlep çıqaruv ve malümatnı tarqatuv. *Media* ıstılası, misal içün telekörüv kanalları ya da neşriyatlarnı şu tehnologiyalar temin etken teşkilâtlar içün de qullanıla. Kütleviy media - teşviqatnıñ baş aletidir .
Qırımtatar yemekleri

**Qırımtatar yemekleri** — qırımtatarlarnıñ milliy aşlarıdır.

Qırım yarımadası ösümlikler, et, sebze ve meyvalar ile zengindir. Qırımtatar yemekleri çöl ve Aq deñiz medeniyetleri tesirinde şekillendi. Onıñ içün noğay ve yalı boyu aşları pek farqlana. Yalıboylularnıñ sofralarında sıq-sıq sebze, meyva ve balıq ola, çöllüler ise et ve süt mahsulatını aşamağa daa çoq seve. Buña baqmadan, er sofrada umumhalq yemeklerini körmek mümkün.

## Tarih
Evel-ezelden qırımtatarlar çöl, dağlar ve Qara deñiz yalısında yaşay edi. Yemekleriniñ temelinde at, qoy, tuvar eti bar edi, amma domuz eti degil. Domuz musulmanlar içün yasaqtır.  

## Esas yemekler
**Şiş kebap** — qoy, at ya da müsür etinden kebap. 

**İmam bayıldı** &nbsp;— qarıştırılğan biber, domates, soğan, sarımsaq, mağdanoz ile toldurılğan patılcan.

**Dolma (tolma)**&nbsp;— qıymanen toldurılğan biber.

**Sarma**&nbsp;— yaş yüzum yapraqlarına sarılğan qıyma.

**Köbete**&nbsp;— içine qoy eti, qartop ve soğan qoyulğan hamır aş. 

**[[Çiberek]]**&nbsp;— yarımay şeklinde qaynağan yağda qavurılğan hamır aş, içinde qıyma bar.

**Pilâv**&nbsp;— ananeviy Qırım pilâvına quru yüzüm qoyula. 

**Baqla şorbası** &nbsp;— baqladan pişirilgen et şorbası.

**Sarburma**&nbsp;— ince cayımğa sarılğan et qıyması. Fırında ya da mantı qazanında pişirile. Yalıboylular, qıyma yerine qabaq ve ceviz qoyıp onıñ tatlı soyunı da yapa.

**[[Yantıq]] (çöl tarafında: cantıq, yalı boyunda: fırın yantıq)** &nbsp;— fırında pişirilgen qayıq şeklinde yapılğan hamır aş, ortasına et qıyması ya da penir qoyula.

Qaşıq aş (qaşıq şorba)&nbsp;, yalı boyunda *ufaq aş* denile. Aqiqiy aşçınıñ bir qaşıqqa 9 aşı sığmalı.
Viktoriya gölü

**Viktoriya, Viktoriya-Nyanza, Ükereve** (, luo tilinde -{Nam Lolwe}-, lug. 'Nnalubaale) - Şarqiy Afrikada, Afrika platformasınıñ tektonik sapmasında bir göl, Keniya, Uganda ve Tanzaniyanıñ sıñırındaki Afrikanıñ eñ büyük gölü; ayvanatına zengin; gemi yolculığı ve balıqçılığı inkişaf etilgen.

Gölni 1858 senesi keşf etip, onı qıraliçe Viktoriya şerefine adlandırğan britaniyalı tetqiqatçısı Con Genning Spik edi. 

## Keşif tarihı
Viktoriya gölü aqqında qayd etilgen ilk malümat, altın, filtiş ve başqa qıymetli şeylerniñ ve qullarnı qıdıruv maqsadınen içteki yollar boyunca seyaat etken arap alış-verişçilerinden kele. 

Belli qadimiy harita, 1154 senesi tarihlıdır. Bu harita müellifi, musulman coğrafiyacı ve haritacı Muhammed el-İdrisiniñ tefsirlerinen beraber Rojer kitabı adınen belli. Bu kitap, Viktoriya gölü aqqında doğru tasavurnı ifadelep, onı Nilniñ çoqrağı dep tasvirley.
Bildirişüv

**Bildirişüv** ya da **kommunikatsiya** ( — "birleşme", "bildirme",  - "ortaq" sözünden kele) - eki ve ziyade şahıslar arasında malümat (fakt, fikir, körüş, duyğular) almaşuv esnası, söz ve sözsüz vastalar ile malümat berüv ve aluv maqsadınen qonuşuv.

## Bildirişüv çeşitleri
Çeşit-türlü bildirişüv usullarını üç gruppağa bölmek mümkün: ağzaviy, yazma ve körüvli.

Qonuşuvnıñ kendisini söz, sözsüz ve yazma soyuna bölmek mümkün. Sözsüz qonuşuvğa beden tili, körüv kontakt, ima-işaret tili ve dig. ait. Zemaneviy şaraitlerde ağ qonuşuvınıñ emiyeti arta.
Vyetnam cenki

**Vyetnam cenki** (, ) - 1959—1975 seneleri kommunistik Şimaliy Vyetnam (ŞSCB ve ÇHC tarafından qoltutulğan) ve Cenübiy Vyetnam (AQŞ, Avstraliya, Yañı Zelandiya, Cenübiy Koreyanıñ ve başqa memleketleri tarafından qoltutulğan) arasındaki cenk. Frenkistannıñ iştiraki ile keçirilgen İlk ind-qıtay cenkini (1946-1954) közde tutıp, şu cenkke Ekinci ind-qıtay cenki de deyler. 

### Davanıñ tarihiy sebepleri (1858—1940)
1858 seneden itibaren Frenkistan imperiyası, Cenüp-Şarqiy Asiyanı fetih etmege başlağan. 1888 senesine qadar, yerli ükümdarlarnıñ silâlı qarşılıq köstergenlerine baqmadan, Frenkistan imperiyasına zemaneviy Kamboçiya ve Vyetnam territoriyaları yekâne müstemleke - Frenk İnd-Qıtayı olaraq (Laos onıñ terkibine biraz daa keç kirsetilgen edi) qoşturılğan edi.

Birinci Cian cenki bitken soñ, memlekette milliy añ büyümege başlanğan, Vyetnamnıñ mustaqilligi oğruna çıqqan yerastı areketleri inkişaf etmege başlağan, bir qaç silâlı isyan olıp keçken.
Japon tili

**Japon tili** (öz adı 日本語, にほんご, にっぽんご, nihon-go [nʲiɦoŋŋo], nippon-go [nʲippoŋŋo]) - japonlar, Japon taqımadalarınıñ sakinleri ve icretteki japonlar tarafından laf etilgen til. Japon-rükü til gruppasına aittir. Grajdanlıqqa alınğan ecnebiylerden ğayrı, Japon sakinleri episiniñ ana tilidir. Uquqiy ceetten resmiy til degil, amma aqiqatta resmiy til olaraq qullanıla. Japon tasil sistemasında “devlet tili” olaraq ögrenile.

Türlü qıymet kesüvlerge binaen, til taşıyıcılarnıñ miqdarı, 127-130 million şahısnı teşkil ete, japon tili, til taşıyıcılarnıñ sayısına köre 9 yerde.

Japon tiliniñ bar olğanını tasdıqlağan ilk vesiqalı malümatlar VIII asırda yazılğan.

Japon tilini yazıda ifade etken üç terkibiy unsurlar - hiragana ve katakana degen eki sillabik elifbe ve Kandzi iyeroglifleridir. Bundan da ğayrı, japon fonemalarını seslendirmek içün bazıda romadzi adlı japon latin elifbesi qullanıla. 

Japon tiliniñ luğatı milliondan ziyade sözden ibaret. Til, çin tiliniñ tesirine oğrağan edi. Ekinci Cian cenkinden soñ ingliz tilinden sözlerniñ faal alınması biline.

## Menbalar