Ukraina Prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki Temsilcilig

**Ukraina Prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki Temsilciligi** (****)&nbsp;— Ukraina Prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyeti vazifeleriniñ yerine ketirilmesini maqsat tutqan devlet organı, temsilcilik. 2014 senesi Qırımnıñ rusiye tarafından işğal etilmesinden soñ işğal etilgen yarımadada yaşağan Ukraina vatandaşlarına destek ve olarnen siyasiy, içtimaiy, informatsion, medeniy ve diger bağlarnı teminley.  

2021 senesinden berli Temsilcilik esasında Qırım platforması ve ekspert şurası faaliyet köstere.

2022 senesi Rusiye Ukrainağa qarşı tam miqyaslı cenk başlatqan soñ, Temsilcilikniñ Herson şeerindeki ofisi öz faaliyetini vaqtınca toqtattı.

## Tarih
Ukraina Prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki Temsilciligi 1992 senesi quruldı, onıñ faaliyeti “Ukraina Prezidentiniñ Temsilcisi aqqında” Ukraina Qanunınen tertiplene. Bu Qanunda Qırım Muhtar Cumhuriyetinde Prezident vazifeleriniñ becerilmesini temin etecek Temsilcilikniñ kerekligini qayd etile. 17 dekabr 1992 senesi Ukraina Yuqarı Şurası Temsilcilikniñ bir icra organı olaraq qanuniy statısını belgilegen ayrı bir qanun qabul etti. Bu kün Temsilcilik qurulışınıñ resmiy tarihi sayıla.

31 mart 1994 senesi Ukraina Prezidentiniñ Fermanınen Qırım Cumhuriyetinde Ukraina Prezidentiniñ Daimiy Temsilciligi quruldı. Temsilcilikniñ esas vazifeleri arasında yarımadada Ukraina Anayasası ve qanunlarına riayet etilmesiniñ közetilmesi, siyasiy ve içtimaiy-iqtisadiy stabillikniñ temin etilmesidir. 

31 yanvar 1996 senesi Temsilcilikniñ zemaneviy adı peyda oldı – Ukraina Prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki Daimiy Temsilciligi. Aynı yıl iyün ayında Ukraina Anayasasınıñ qabul etilmesinden soñ onıñ statusı Temsilcilikni Qırımda topraqlarında esas qanun icra organı olaraq belgilegen 139-ncı maddede pekitildi. 

Birinci Daimiy Temsilci olaraq Valeriy Gorbatov tayin etilgen edi. 

1998 senesi Ukraina Yuqarı Şurasınen tasdıqlanğan Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ yañı Anayasası Temsilcilikniñ qoşma vazifelerini tayinledi. Temsilcilik, Qırım akimiyeti tarafından qabul etilgen normativ-uquqiy aktlarınıñ Ukraina Anayasası ve qanunlarına munasip olmasını, bundan da ğayrı yerli devlet akimiyeti teşkil etilüvinde kadrlar vazifesini közetüv vazifesini aldı. 2000 senesi “Ukraina Prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki Temsilcilik aqqında” Ukraina Qanunı bu organnıñ vazifelerini, hususan insan aqları faaliyeti ve milletlerara meselelerni çezüv qısmını kenişletti.

2014 senesi Qırım Rusiye Federatsiyası tarafından işğal etilgen soñ, Temsilcilikniñ Aqmescitteki faaliyeti toqtatıldı. Vaqtınca işğal şaraitinde çalışmalarnıñ devam etmesi içün Temsilcilik Hersonğa köçürildi, 2019 senesi ise Kıyivde daa bir ofis açıldı ve esas ofis oldı. Yañı şaraitte Temsilcilikniñ esas vazifeleri – işğal etilgen topraqlardaki ukrain vatandaşlarınıñ konstitutsion aqlarını desteklev ve Qırımnıñ işğalden qurtarılması içün areketlerni koordinatsiya etüv oldı.

2017 senesi Ukraina Prezidentiniñ Fermanı ile Daimiy Temsilciniñ qırımtatar halqı meselelerinden birinci muavinine mahsus vazifeler berildi. Devlet hızmetleri aqqında yañı qanunlarğa köre, Temsilcilik esasında Memuriyet başlığı vazifesi de yaratıldı.

2021 senesi Ukraina Prezidenti Volodımır Zelenskıy Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar şeeriniñ işğalden qurtarılması ve reintegratsiya etüv strategiyasını tasdıqladı, bu ise Temsilcilikniñ faaliyeti içün esas vesiqa oldı. Aynı şu sene Qırımnıñ işğalden qurtarılmasını desteklemek içün halqara toplulıqnıñ seberberligine baqtırılğan halqara mesleatlaşma-koordinatsiya formatında Qırım platforması teşkil etildi. 

2022 senesi Rusiyeniñ Ukrainağa qarşı tam miqyaslı tecavuzından ve topraqlarınıñ bir qısmı işğal etilgen soñ Hersondaki Temsilcilik ofisi vaqtınca faaliyetini toqtattı.

2022 senesi Temsilcilik Qırım platforması çerçivesinde faaliyetini devam etip, devlet ve ükümet başlıqları seviyesinde Qırım platformasınıñ Ekinci Sammitini ve Zagrebte Birinci Parlament Sammitini teşkil etti. İşğal etilgen topraqlarda Ukraina vatandaşlarınıñ aqlarını temin etüv  ve Ukraina topraq bütünliginiñ yañıdan tiklenilmesi içün halqara toplulıqnı celp etüv Temsilcilik faaliyetiniñ evellikleri olaraq qalmaqta.

## Faaliyet
Ukraina Prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki Temsilciligi, 2014 senesi yarımada Rusiye tarafından işğal etilgen soñ, aqları bozulğan şahıslarğa uquqiy yardım kösterüvde esas yerni almaqta. Temsilcilik, insan aqları teşkilâtlarınen işbirlik yapıp, Ukraina vatandaşlarınıñ ve tamır halqlarnıñ aq-uquqları bozuluv vaqialarnı vesiqalay, işğal etilgen Qırımda tintüvler, qırımtatarlar ve ukrainlerniñ tutuluvları ve siyasiy taqipleri aqqında bildire.

Mülk aqları, vatandaşlıq ve devlet hızmetlerine erişüv meselelerinden uquqiy yardım kösterip, Temsilcilik yaşlarğa aliy oquv yurtlarına kirmege yardım ete.  Qırımda yaşağan şahıslarnıñ tasil vesiqalarını tanığan; böyle etip vatandaşlarğa ukrain tasilini ve devlet diplomlarını almağa imkân bergen qanunnıñ qabul etilmesi Temsilcilikniñ müim muvafaqiyetlerinden biri oldı.

Temsilcilik Qırımdan köçip kelgen ve Ukrainanıñ başqa bölgelerinde yaşağan insanlarğa qol tutmaq içün kerekli yardım köstere.

Qırım sakinleriniñ işğalge qarşılıq köstergenlerine diqqat çekmek içün “Menim cenkim Qırımda başlandı” ve «#10YılQarşılıq» kibi çeşit informatsion kapmaniyalar ömürge keçirile. İşğal etilgen Qırımda ve Rusiye Federatsiyasında mahküm etilgen siyasiy mabüslerge maneviy destek kösterip, olarnıñ tutuluv şaraitlerine tesir etmek maqsadınen teşkil etilgen ve çerçivesinde 800-den ziyade mektüp yollanılğan “Serbest Qırımğa mektüpler” teşebbüsi ve belli insanlarnen işbirlikte qarşılıq areketi aqqında materiallarnıñ neşir etilmesine baqtırılğan “ŞUM” teşebbüsi de ömürge keçirile. Ayrıca, işğal etilgen topraqlarda vaziyet aqqında daimiy şekilde esabat berile. 

Ukraina Milliy Telükesizlik ve Mudafaa Şurası ve başqa devlet organları ile işbirlikte Temsilcilik Qırımnı işğalden qurtaruv ve reintegratsiya etüv strategiyalarını azırlavda iştirak etmekte. 2021 senesi iyül ayında qabul etilgen, qırımtatarlarnıñ, qaraylarnıñ, qırımçaqlarnıñ aqlarını tanığan «Ukrainanıñ tamır halqları aqqında» Ukraina Qanunınıñ yaratılmasına issesini qoştı. Aynı sene mart ayında Temsilcilik Ukraina Prezidenti tarafından tasdıqlanğan ve yarımada üzerindeki nezaretni ğayrıdan tiklev adımlarını añlatqan “Qırımnıñ işğalden qurtarılması ve reintegratsiya strategiyası” çalışmalarında de iştirak etti.

2023 senesi Ukrainanıñ cenkten soñ umumiy tiklenüv planına kirsetilgen Qırımnıñ iqtisadiy tiklenüvi Strategiyası ve onıñ çerçivesinde yañı iş yerleri yaratuv, küçük ve orta bizneske qol tutuv ve bölgede iqtisat saasını yañıdan areketlendirmek içün halqara investorlarnı celp etüvge baqtırılğan “We build Crimea” leyhası üzerinde çalışmalar başlatıldı.

İşğalden soñ kerekli adımlarğa azırlanmaq içün Temsilcilik memurlar ve faaller içün simulativ oqutuvlar, yaşlar içün seminarlar keçire, kognitiv deokupatsiya üzerinde çalışa, bular arasında rus propagandasına qarşılıq kösterüv,  ukrain tasilini ve matbuat saasını ğayrıdan tiklev de bar. Aynı vaqıtta reintegratsiya esnasını desteklev maqsadınen 2024-2027 yılları içün Yol haritası ve tedbirler planı işlep çıqarıldı. 

2021 senesinden berli Temsilcilik esasında işğal etilgen yarımadadaki insan aqları, iqtisat, ekologiya ve medeniy miras boyunca közetüv yapqan, Qırımnıñ işğalden qurtarılması ve reintegratsiya strategiyasınıñ ömürge keçirilmesine qol tutqan, Qırımda bulunğab Ukraina vatandaşlarınen bağ tutqan ve Qırım platforması çerçivesinde sammitler teşkil etken Qırım platforması ofisi faaliyet kmstermekte. 

Ukrainanıñ Devlet hızmetleri boyunca milliy agentliginen beraber Temsilcilik kelecekte Ukrainanıñ azat etilgen topraqlarında çalışacaq kadrlarnı azırlav leyhasını da ömürge keçire.

## Ukraina Prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki Temsilcileri:

# **[[Valeriy Gorbatov]] (1994—1996)**
# **[[Dmıtro Stepanük]] (1996—1997)**
# **[[Vasıl Kıselöv]] (1997—1999)**
# **[[Anatoliy Korniyçuk]] (1999—2002)**
# **[[Oleksandr Didenko]] (2002—2005)**
# **[[Volodımır Kuliş]] (2005—2006)**
# **[[Gennadiy Moskal]] (2006—2007)**
# **[[Viktor Şemçuk]] (2007)**
# **[[Volodımır Homenko]] (2007)**
# **[[Leonid Junko]] (2008—2010)**
# **[[Sergiy Kunitsın|Serğiy Kunitsın]] (2010)**
# **[[Volodımır Yatsuba]] (2011)**
# **[[Viktor Plakida]] (2011) vekil**
# **[[Viktor Plakida]] (2012—2014)**
# **[[Sergiy Kunitsın|Serğiy Kunitsın]] (fevral — mart 2014)**
# **[[Nataliya Popovıç]] (05.2014 — 08.2017)**
# **[[Borıs Babin]] (17.08.2017 — 03.12.2018)**
# **[[İzet Gdanov]] (2018—2019) i.f.**
# **[[Anton Korınevıç]] (25.06.2019 — 25.04.2022)**
# **[[Tamila Taşeva]] (25.04.2022 — 5.12.2024)**
# **Olga Kurışko (5 dekabr 2024-ten beri) i.f.**

## Status
Ukraina Prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki Temsilciligi Ukraina Anayasası, “Ukraina Prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetinde Temsilciligi aqqında” Ukraina Qanunı ve onıñ faaliyetini belgilegen Prezidentniñ başqa qararları temelinde çalışmaqta.

Qanunğa köre, Temsilcilik Qırım topraqlarında devlet siyasetiniñ amelge keçirilmesini ve vaqtınca işğal etilgen bölgelerde yaşağan ya da ondan köçken Ukraina vatandaşlarınıñ aq-uquqları ve serbestlikleriniñ qorçalanuvını teminley. Temsilcilikniñ esas vazifelerine analitik, insan aqları, kadrlar ve informatsion faaliyetler kire. Temsilcik ve onıñ muavinleri Ukraina Prezidenti tarafından tayin etileler ve bu vazifelerni becermek içün kerekli vekâletke saipler.

Ukraina Prezidentiniñ № 117/2021 “Ukraina Milliy Telükesizlik ve Mudafaa Şurasınıñ 11 mart 2021 senesinden “Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar şeeriniñ işğalden qurtarılması ve reintegratsiya etüv strategiyası aqqında” Qararı”na köre, Temsilcilik İşğalden qurtaruv Strategiyasınıñ ömürge keçirilüvinde esas yer almaqtadır. Bu vesiqa Qırımda Ukrainanıñ devlet suverenitetini tiklev ve azar etilgenden soñ yarımadanıñ integratsiyası içün bir sıra tedbirlerni közde tuta.

Bundan ğayrı, “Vaqtınca işğal etilgen Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar şeeriniñ işğalden qurtarılması ve reintegratsiyasına baqtırılğan belli tedbirler aqqında» Prezidentniñ № 491/2021 qararı Temsilcilikniñ esas çalışma saalarını belgiley. Buña halqara işbirlik, reintegratsiyağa azırlıq, gumanitar teşebbüslerniñ koordinatsiyası, yarımadanıñ medeniy mirasını qorçalav kire.

Temsilcilik faaliyetiniñ müim qısmı – “Devlet içinde köçken şahıslarnıñ aqları ve serbestliklerini teminlev aqqında” Ukraina Qanunına köre,  vaqtınca işğal etilgen topraqlardan köçken şahıslarğa (VPO) yardım etmek. Temsilcilik bu şahıslarnıñ aqlarını qorçalamağa ve olarğa devlet hızmetlerinden faydalanmağa yardım ete.

Ukraina Prezidentiniñ Qırımdaki Temsilciligi Qırım boyunca devlet siyasetini ömürge keçirüvde, işğal etilgen topraqlarda vatandaşlarnıñ aq-uquqlarını qorçalavda, qabul etilgen strategik vesiqalarğa köre yarımadanıñ işğalden azat etilmesine ve reintegratsiyasına azırlanuvda esas yer almaqta.

## Edebiyat
# Копиленко&nbsp;О.&nbsp;Л.Україна і Крим: «переговори у справі нового ладу» (документи і матеріали).&nbsp;— К.: Новий парламентський інститут, Парламентське видавництво, 2001.&nbsp;— 232 с.; Копиленко О. Л. З історії законодавства про громадянство України.&nbsp;— К.: Новий парламентський інститут, Парламентське видавництво, 2001.&nbsp;— 72 с.; Копиленко&nbsp;О.&nbsp;Л. Автономна Республіка Крим: проблеми правового статусу: Монографія.&nbsp;— К.: Таксон, 2002.&nbsp;— 342 с.
# Административно-территориальные преобразования в Крыму. 1783—1998 гг. Симферополь, 1999.&nbsp;— 150 с.; Зінченко Ю. Кримські татари. Історичний нарис.&nbsp;— К., 1988.&nbsp;— 146 с.; Тищенко Ю., Піховшек. Повернення кримських татар. Хроніка подій.&nbsp;— К., 1999&nbsp;— 208 с.; Чубаров Р. Інтеґрація кримськотатарського народу в українське суспільство: політико-правові аспекти // Національна безпека і оборона.&nbsp;— №&nbsp;4.&nbsp;— 2001.
# Губогло М., Червонная С. Крымскотатарское национальное движение (1994—1996). Институт этнологии и антропологии РАН. Исследования по прикладной и неотложной этнологии. №&nbsp;101.&nbsp;— М., 1997.&nbsp;— 120 с.
# Габриелян О., Ефимов С., Зарубин В., Кислый А., Мальгин А., Никифоров А., Павлов В., Петров В. Крымские репатрианты: депортация, возвращение и обустройство.&nbsp;— Симферополь, 1998.&nbsp;— 340 с.
# Віталій Велігодський. Інститут Представництва Президента України в Криму: Історія становлення // Схід (журнал), 2003.

## İzaatlar