open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Osmanlı Devleti

**Osmanlı Devleti** ( - Yüksek Osmanlı Devleti) - 1299 senesi oğuz türklerinden Osman Ğaziniñ qurğan Osmanoğlu sülâlesiniñ ükümdarlığında Orta Asırlardan Yañı Zamanğa qadar yaşağan bir imperiyadır.

## Osmanlı Padişaları
* I Osman (1281–1326)
* I Orhan (1326–1359)
* I Murad (1359–1389)
* I Bayezid (Yıldırım Bayezit) (1389–1402)
** Fetret devri (1402–1413)
* I Mehmed (1413–1421)
* II Murad (1421–1444) (1445–1451)
* II Mehmed (Fatih Mehmet) (1444–1445, 1451–1481)
* II Bayezid (1481–1512)
* I Selim (Yavuz Selim)(1512–1520)
* I Suleyman (Qanuniy Suleyman) (1520–1566)
* II Selim (Sarı Selim) (1566–1574)
* III Murad (1574–1595)
* III Mehmed (1595–1603)
* I Ahmed (1603–1617)
* I Mustafa (1617–1618)
* II Osman (Genç Osman) (1618–1622)
* I Mustafa (1622–1623)
* IV Murad (1623–1640)	
* I İbrahim (1640–1648)
* IV Mehmed (1648–1687)
* II Suleyman (1687–1691)
* II Ahmed (1691–1695)
* II Mustafa (1695–1703)
* III Ahmed (1703–1730)
* I Mahmud (1730–1754)
* III Osman (1754–1757)
* III Mustafa (1757–1774)
* I Abdülhamid (1774–1789)
* III Selim (1789–1808)
* IV Mustafa (1808–1808)
* II Mahmud (1808–1839)
* Abdülmecid (1839–1861)
* Abdülâziz (1861–1876)
* V Murad (1876)
* II Abdülhamid (1876–1909)
* V Mehmed Sultan Reşat (1909–1918)
* VI Mehmed Vahideddin (1918–1922)
Qamış qaval

**Qamış qaval** - ince qamıştan yapılğan alettir. Onıñ yuqarı tarafı qapalı, aşağı tarafı ise açıq ola. Yuqarı tarafında mahsus ara açıp oña til qoyalar. Qavalnıñ üst tarafında yedi dane teşik ola, olarnıñ üçüni sol eliñniñ üç parmağınen qapatasıñ, dörtüni ise sağ eliñniñ parmaqlarınen qapatasıñ. Aletniñ diapazonı - bir oktava. Lâkin icracılar dudağınen tilni qısqartıp onıñ diapazonını bir buçuq ve atta eki oktavağa yetkizip, hromatik davuş çıqara bileler. Qamış qavalnıñ davuşı keskin lâkin yımşaq ola. Onıñ sesler sırası çeşit, lâkin daima diatoniktir.
Esasen çobanlarda qullanılğan bu alet şimdi bütünley ğayıp oldı demek mümkün.
* Dilli Kaval
* http://www.burhantarlabasi.com/en/indexen.htm 
* https://web.archive.org/web/20090305181106/http://www.burhantarlabasi.com/mp3/instrumental.mp3
Qarasuvbazar

**Qarasuvbazar** (, ) — merkeziy Qırımda, Aqmescitten şarqqa taba 42 km uzaqlığında, Büyük Qarasuv özeni yalısında bir şeer. Qarasuvbazar rayonınıñ merkezidir. Qarasuvbazardan Aqmescitni şarqiy Qırımnen (Sudaq, Kefe, Kerç) bağlağan yol keçe.

## Tarih
Şeer aqqında ilk zikir XIII asırğa dair. Keç Orta asırlar devrinde Qarasuvbazar Kezlev ve Kefege yetici kervan yollarında iri tranzit noqta edi. Qırım Hanlığı zamanında şeer asıl Şirin tayfası saip olğan yerleriniñ merkezi oldı. Zaporoj qazaqları şeerni bir qaç kere (1624, 1628, 1630, 1675) berbat ettiler. 1736 senesi Minih yolbaşçılığı altında olğan Rusiye askeriy quvetleri Qırımnıñ o zamandaki paytahtı Bağçasaraynı yandırğandan soñ Qarasuvbazar II Fetih Geray hannıñ rezidentsiyası olğan edi, amma bir yıl keçken soñ şeerni Duglas generalnıñ ordusı yandırdı.
Tap 1944 senesi mayıs 18 künündeki qırımtatarlar sürgünligine qadar Qarasuvbazar qırımtatar ealisi çoqusı olğan üç şeerniñ biri (Bağçasaray ve Aluştanen beraber) olğan edi. 

XX asırnıñ birinci yarımınace Qarasuvbazar qırımçaqlarnıñ baş merkezi edi, faqat alman-faşist işğali vaqtında natsistler ep qırımçaq ealisini yoq ettiler.

## İqtisadiyat
Episinden iri istisal — Qarasuvbazar şarap işlep çıqarğan zavodı. Bundan ğayrı “Qarasuvbazar istismar etken materiallar zavodı”, “Qarasuvbazar karyer idaresi” ve başqa daa da ufaqça istisallar amelde.

## İçtimaiy saa
Şeerde 4 umumtasil mektep, 2 şifa müessisesi, medeniyet evi, poliklinika, kinoteatr, 2 kitaphane, muzıka ve balalar sport mektepleri, 2 stadion, ülkeşınaslıq müzeyi, musafirhane, eki bank bölükleri, bir qaç kilse, 3 cami bar.

## Mahsus itibarğa lâyıq yerler
Mimarcılıq abidesi — XV asırda qurulğan Taş Han kervansarayınıñ viranesi. Şeerniñ etrafındaki Aqqaya köyü yanında acayip bir tabiat abidesi - Aqqaya bar.

## Halq sayısınıñ dinamikası
* 1926 — 7 634 kişi (2 580 qırımtatar, 2 397 rus, 1000 qırımçaq, 426 yunan, 400 ermeni, 200 ukrain, 190 yeudi)
* 1939 — 10 829 kişi
* 1989 — 18 045 kişi
* 2001 — 18 420 kişi (37 % rus, 28 % qırımtatar, 24 % ukrain)


Таш-Хан в Белогорске (2018, 3).jpg
Мечеть Джума Джами в Белогорске (2018, 1).jpg
Нагромождение старых камней в Белогорске (2018, 1).jpg
Нагромождение старых камней в Белогорске (2018, 3).jpg
Памятник Бекиру Чобан-заде в Белогорске.jpg
Памятник Суворову в Белогорске (2018).jpg
Памятник Магубе Сыртлановой в Белогорске (2018).jpg
Бюст Суворову в парке Белогорска (2018).jpg
Дом культуры в Белогорске (2018).jpg
Администрация города и горсовет Белогорска (2018).jpg


## Atıflar
Qarasuvbazar rayonı

**Qarasuvbazar rayonı** (, ) - merkeziy Qırımda bir rayondır.

## Meskün yerler

* **Qarasuvbazar şeer şurası**
** Qarasuvbazar
* **Arğınçıq köy şurası**
** Arğınçıq (Zıbinı)
** Şavqal (Melniki)
* **Bağça Eli köy şurası**
** Bağça Eli (Bogatoye)
** Aylanma (Povorotnoye)
** Biy Eli (Gorlinka)
** Köpürliköy (Çeremisovka)
** Sollar (Krasnaya Sloboda)
** Tekiye (Melehovo)
** Urus Qoca (Russkoye)
* **Beş Aran Otar köy şurası**
** Beş Aran Otar (Novojilovka)
** Alevke (Annovka) 
** Novoaleksandrovka 
** Turgenevo
* **Efendiköy köy şurası**
** Efendiköy (Zelenogorskoye)
** Arğın (Balki)
** Baqsan (Mejgorye)
** Novogrigoryevka 
** Otarköy (Aleksandrovka)
** Qadı Eli (Yakovlevka)
** Qaynavut (Ovrajki)
** Qoñrat (Paseçnoye)
** Qurtluq (Pçelinoye)
** Üç Köz (Novoklönovo)
** Yañı Saray (Blagodatnoye)
* **Kriniçnoye köy şurası**
** Kriniçnoye 
** Başı (Golovanovka)
** Bürçek (Kirpiçnoye)
** Qarasuv Başı (Karasövka)
** Sartana (Alekseyevka)
** Toğay (Yabloçnoye)
** Yeñi Sala (Krasnosölovka)
** Qışlav (Olhovka)
* **Krımskaya Roza köy şurası**
** Krımskaya Roza
** Vişnövoye 
* **Kökey köy şurası**
** Kökey (Rusakovka)
** Qañğıl (Lugovoye)
* **Küçük Burunduq köy şurası**
** Küçük Burunduq (Muromskoye)
** Mırzaköy (Divnoye)
** Qalpaq (Hlebnoye)
** Tana Geldi (Sennoye)
** Töben Saray (Krivtsovo)
* **Muşaş köy şurası**
** Muşaş (Vişennoye)
** Aqqaya (Belaya Skala)
** Cavluş Qarabay (Mironovka)
* **Ortalan köy şurası**
** Ortalan (Zemlâniçnoye)
** Bez Baylan (Radostnoye)
** Çoqraq (Rodniki)
** Köktaş (Sinekamenka)
** Qamışlıq (Opıtnoye)
** Yuqarı Toplu (Uçebnoye)
** Yelenovka
* **Qaburçaq köy şurası**
** Qaburçaq (Miçurinskoye)
** Qatırşa Saray (Leçebnoye)
* **Qaraçöl köy şurası**
** Qaraçöl (Çernopolye)
** Cemrik (Kizilovka)
** İşün (Dozornoye)
** Sultan Saray (Ulyanovka)
* **Qışlav köy şurası**
** Qışlav (Kurskoye)
** Toplu (Topolövka)
* **Şaban Oba köy şurası**
** Şaban Oba (Aromatnoye)
** Çuqurça (Krasnogorskoye)
** Han Toquz (Kurortnoye)
* **Terekli Şeyh Eli köy şurası**
** Terekli Şeyh Eli (Melniçnoye)
** Boçala (Udarnoye)
* **Qoy Eli köy şurası**
** Qoy Eli (Vasilyevka)
** Azamat (Malinovka)
** Ceppar (Severnoye)
** Melek (Nekrasovo)
** Prolom
** Toğay (Pavlovka)
* **Yañı Burulça köy şurası**
** Yañı Burulça (Tsvetoçnoye)
** Eski Burulça (Dolinovka)
** Burashan (Melovoye)
* **Zuya qasaba şurası** 
** Zuya 
** Aşağı Fındıqlı (Nijniye Oreşniki)
** Balanovo
** Barabanovo
** Keñ Toğay (Litvinenkovo)
** Köneçi (Vladimirovka) 
** Qaraş Eli (Petrovo)
** Töben Eli (Ukrainskoye)
** Yuqarı Fındıqlı (Verhniye Oreşniki)

## Qırım haritasında Qarasuvbazar rayonı
Qaray dini

**Qaray dini** ya da **karaimizm** - Qaraylarnıñ dinidir.

Qaray dini adı ile tarihqa kirgen inanç - VIII asır felsefeci Anan ben David nazariyesiniñ esasında inkişaf etken. Bu inançnıñ temelinde Tevratnıñ eñ esas printsipleri, yani Tañrı ve yaqınlarğa sevgi, yatadır. Qaraylar on din buyruğına riayet eteler. Eskiden bu inançnıñ tarafdarlarına - Muqaddes Kitaplarıñ Oğulları denile edi. Anan ben David nazariyesiniñ esas printsipi - Muqaddes kitaplarnı er kes özü ögrenmeli, başqalarnıñ fikrine dayanmamalı. İbadetler em ana tilinde, em de Tevratnıñ (yani qadimiy yeudiy) tilinde keçer edi. İlâhnıñ adı olaraq eski türk tilinden alınğan Teñri adı qullanıla. İbadetler dualar ve Davud mezmurlarından (psalmlarından) ibarettir. Bundan ğayrı muhtaclarga yardım etmek, cümertlik köstermek - Teñrige ibadet yerine keçer edi. Hahamlarnıñ episi bu printsipke riayet ete ediler. Barlıqlı qaraylar da olardan artta qalmayıp, fuqarelerge yardım etmege tırışa ediler. Diniy bayramlardan çoq yayğın "Hıdci tambılarnıñ" (Paskaliya bayramı) ve "Hıdci aftalarnıñ" (Pâtidesâtnitsa) bayramları edi. Cumaertesi künü muqaddes kün sayıla, orazalar tutula, orazalar qurban bayramınen bite. On buyruq ve Tevratnen beraber, qaraylar eski inançlarına da riayet eteler. Qaraylar alâ daa muqaddes emenlerge, eyi ve yaman ruhlarğa, eyilik tañrısı - Uluğ Ata ve yamanlıq tañrısı - Qarğal Atağa inanalar. Qarğal Atanıñ adınen analar yaramaz balalarını qorquta ediler. Çarşenbe künü - eski inançlarğa köre "qan kün" yani qurban künü sayıla. Bazı ayvanlar (meselâ, horaz ve qaşqır) da muqaddes sayıla edi.

Bizim künümizge qadar Muqaddes Emenlerge tapınma merasimi de yetti. Keçken asırnıñ soñlarında, qurğaqlıq vaqtında qaraylar Çufut Qale Kenassalarından Balta Tiymez mezarlığına kelip, yağmur dualarını oqup, emenlerge tapına ediler. Olar emenlerniñ yardımına inanıp, tereknlerni pıçmaga yasaqlağan ediler. İnançqa köre, muqaddes emenler yanında yapılğan dualarnı Teñri qabul ete eken. Seraya Şapşalnıñ qayd etkenine köre, resmiy dinniñ bu eski inançlarını yasaqlamağa küçü yetmedi.

## Ayrıca baqıñız
* Qaraylar
* Qaray tili
* Qırımçaq dini
Qaray tili

**Qaray tili** ya da **karaim tili** - türkiy tillerniñ qıpçaq gruppasına kirer. 

Qaray tiline eñ yaqın tiller - qaraçay-balqar, qumıq ve qırımtatar tilleridir. Zemaneviy noğay, tatar, başqurt, çuvaş, qazah, qırğız, qaraqalpaq tilleri de qaray tiline yaqındır. Qadimiy türk tillerden biri olıp, qaray tili alimlerniñ diqqatını özüne çeke. XVII asırda onı isveç şarqşınası Gustav Deringer, XIX ve XX asırlarda türkşınaslar akad. V.V. Radlov, T. Kovalski (Lehistan), V.A. Gordlevskiy, A. Zayonçkovskiy (Lehistan), Ya. Gjegojevskiy (Lehistan), prof. N.A. Baskakov, prof. A. Dubınski (Lehistan), B. Munkaçi (Macaristan), K.M. Musayev, S.M. Şapşal ve başqa alimler qaray tili üzerine tedqiqatlar keçirgen ediler.

Qaray tiliniñ böyle şiveleri bardır: Qırım (şarqiy) şivesi ve ğarbiy şivesi. Ğarbiy şive Trakay ve Galiç-Lutsk şivelerine ayrırıla. Qırım şivesi XIX a. soñuna qırımtatar tili ile assimilâtsiyağa oğradı, ğarbiy şive ise deñişmelerge oğramağan.

Qaray tiline başqa tillerden kirgen sözlerniñ sayısı çoq degil.
Eñ eski alınma sözler - farsiy sözlerdir. Bunıñ sebebi - iran qabileleriniñ (sarmat-alanlar) türkiy halqlarnıñ etnogenezinde iştirak etmesidir. Hazarlar devrinde ve soñra, XI-XVI asırlarda qaray tiline arapça-farsça sözler kire. N.A. Baskakov şunı qayd ete: "Qaray tiliniñ fonetik, leksik ve gramatik, strukturasında eñ qadimiy türkiy tillerniñ izleri körülmektedir. Meselâ, qaray tiliniñ ve Orhon yazılarınıñ tiliniñ fonetik strukturası aynıdır. Leksika ceetinden, hususan eski elyazmalarda, Tevratnıñ tercimelerinde qadimiy türkiy tillerniñ leksikasına ait sözlerge rastkelemiz…"

N.A. Baskakovğa köre, eski qaray leksikasınıñ ögrenüvi bütün türkiy tiller içün çoq emiyetlidir. Türkiyede Mustafa Kemal Atatürkniñ reformaları zamanında 1934 s. İstanbulda til kongressi olıp keçti ve onıñ qabul etilgen qararına köre, arap, fars tillerinden alınğan sözlerniñ yerine qaray tilinden türk tiline 330 söz alınğandır.

1930-31 ss. Berlin Universitetinde Ural-Altay tilleri kafedrasında prof. V.Bang-Kayn qaray tilinden dersler bere edi. 1974 s. Akademik Qaray-Rus-Leh tillerniñ luğatı çıqqan edi. (174.000 söz). Zemaneviy qaray tili çoq ağır bir vaziyette. Bu tilde qonuşqan adamlarnıñ sayısı ep azlamaqta. Qaray tili boyunca çoq araştırmalar yapılğan, amma onıñ daa çoq saaları öz tedqiqatçını bekleyler.

## Ayrıca baqıñız
* Qaraylar
* Qaray dini
* Qırımçaq tili
Qatar

**Qatar**, resmiy adı **Qatar Devleti** ( - *-{Dawlât Qatar}-*) – Asiyadaki Basra (Fars) körfezi regionında bir memleket.

## Atıflar
Qaval

**Qaval** - sızğırtmaq tarzında üfürip çalınğan ve çeşit ağaçlardan yapılğan alettir. Uzunlığı 250-300 mm olıp, ağaçtan qolnen yonılıp yapıla. Qavalnıñ içi tsilindr şekilinde ola. Üst tarafında altı-yedi teşik ve astında bir teşik ola. Sesler sırası diatoniktir. Sesler kölemi qavalnıñ uzunlığına ve teşiklerniñ sayısına bağlı.

Qaval da, tulup-zurna kibi, çobanlarnıñ çalğı aletidir. Şimdi o, ansambllerde solo çalğan alet olaraq qullanıla.
Qazah tili

**Qazah tili** (qazahça Қазақ Тілі) – türkiy gruppadan bir tildir, Qazahistannıñ resmiy tili.
Qazahistan

**Qazahistan**, resmiy adı **Qazahistan Cumhuriyeti** (; ) – merkeziy Asiyada bir memleket. Hazar (Kaspiy) deñizine çıqışı bardır.

## Memuriy bölünmesi
Qıbrız

**Qıbrız** (, ) – Aq deñizde bir ada. Cenübiy rum parçası (Qıbrız Cumhuriyeti) ve şimaliy türk parçasına (Şimaliy Qıbrız Türk Cumhuriyeti) ayırıla.
Qırğız tili

**Qırğız tili** (öz adı -{кыргыз тили, кыргызча}-, قىرعىزچا, قىرعىز تىلى) – türkiy gruppadan bir tildir, Qırğızistannıñ resmiy tili. Qırgızistannıñ ealisinden 60%-ge yaqın qırğızca laf ete.

## Bağlantılar
*       Kırgız Edebiyatı - I 31.Cilt **Türkiye Dışındaki Türk Edebiyatları Antolojisi**, T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı 
* Kırgız Edebiyatı - II. 32. Cilt **Türkiye Dışındaki Türk Edebiyatları Antolojisi**, T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı 
* THE TALKING KYRGYZ PHRASEBOOK 
* Киргизско-Русский (Кыргызско-русский) словарь.
Qırğızistan

**Qırğızistan**, resmiy adı **Qırğız Cumhuriyeti** () – Merkeziy Asiyada bir memleket. Deñizge çıqışı yoqtır.

## İdariy bölünmesi
Qırğızistan 7 vilâyet () ve iki şeerlerden ibarettir.
Birleşken Arap Emirlikleri

**Birleşken Arap Emirlikleri** ( - *-{Al-Imārāt al-ʿArabiyya al-Muttaḥida}-*) - ğarbiy Asiyadanıñ Basra körfezi regionındaki bir memleket.
Qurman rayonı

**Qurman rayonı** (, ) - merkeziy Qırımda bir rayondır.

## Meskün yerler

* **Qurman qasaba şurası**
** Qurman (Krasnogvardeyskoye)
** Canğara (Vidnoye)
* **Alabaş Qoñrat köy şurası**
** Alabaş Qoñrat (Amurskoye)
** Çeçe (Tsvetkovo)
** İskra
** Novoalekseyevka
** Novoivanovka
** Novozuyevka
* **Aqyar Ciyren köy şurası**
** Aqyar Ciyren (Kotelnikovo)
** Molla Eli (Dubrovskoye)
** Yüzler (Maşino)
* **Beşüyli köy şurası**
** Beşüyli (Pâtihatka)
** Aqula (Mendeleyevo)
** Azov
** Cağa Şeyh Eli (Holmovoye)
** Salgirka
** Tovmay (Zareçnoye)
* **Biy Aqay Kemelçi köy şurası**
** Biy Aqay Kemelçi (Aleksandrovka)
** Cañı Kesek (Timaşovka)
** Könçi Şava (Krasnodarka)
* **Büyük Onlar qasaba şurası**
** Büyük Onlar (Oktâbrskoye)
* **Çoñrav köy şurası**
** Çoñrav (Kolodeznoye)
** Ay Tuvğan (Pologi)
** Tilençi (Dokuçayevo)
** Yañı Tilençi (Nizovoye)
* **Kalinino köy şurası**
** Kalinino
** Alğazı Qoñrat (Pobedino)
** Annovka (Kommunarı)
** Qodağay (Vişnâkovka)
* **Krasnoznamenka köy şurası**
** Krasnoznamenka
** Cuma Ablam (Traktovoye)
** İlgeri Ablam (Simonenko)
** Özenbaş (Timoşenko)
** Qır Baylar Vaqıf (Radujnoye)
** Yañı Sala (Rogovo)
* **Mare köy şurası**
** Mare (Maryanovka)
** Mırzalar Kemelçi (Şçerbakovo)
** Davçı (Ulyanovka)
* **Nayleben köy şurası**
** Nayleben (Voshod)
** Berlik (Znamenka)
** Çalbaş (Dohodnoye)
** Fraydorf (Novoseltsı)
** Kökteyin (Plodorodnoye)
** Mişen (Nahimovo)
** Neygofnungstal (Vladimirovo)
** Neyşprotsung (Çapayevo)
** Oyflenburg (Zarâ)
** Rotendorf (Klimovo)
* **Buzavçı köy şurası**
** Buzavçı (Novopokrovka)
** Adarğın (Muskatnoye)
** Eski Bayavut (Mironovka)
** Krasnaya Dolina
** Kül Oba (Nevskoye)
** Neylibental (Novodolinka)
** Yañı Bayavut (Protoçnoye)
* **Petrovka köy şurası**
** Petrovka
** Çaqmaq (Kremnevka)
** Kence (Mirolübovka)
** Kökçora Qıyat (Blijneye)
** Novoestoniya
** Qara Çaqmaq (Krasnaya Polâna)
** Samav (İzvestkovoye)
** Tsarekviçi (Puşkino)
* **Poltavka köy şurası**
** Poltavka
** Köstel (Kurgannoye)
** Yañı İtaq (Komarovka)
* **Qara Asan köy şurası**
** Qara Asan (Rovnoye)
** Egre Eli (Moloçnoye)
** Nekrasovo
** Bek Bolatçı (Novonikolskoye)
* **Qır Baylar köy şurası**
** Qır Baylar (Leninskoye)
** Bolatçı (Prâmoye)
** Oçqa Baylar (Zvözdnoye)
* **Tabuldı köy şurası**
** Tabuldı (Naydönovka)
** Ala Tay (Zolotoye)
** Qırımçaq (Orlovka)
* **Taşlı Dayır köy şurası**
** Taşlı Dayır (Yantarnoye)
** Boranğar (Krasnıy Partizan)
** Mamek (Grigoryevka)
** İşün (Udaçnoye)
* **Taşlı Qıpçaq köy şurası**
** Taşlı Qıpçaq (Klepinino)
** Qaravul Canğara (Karpovka)
** Temir (Yastrebovka)
* **Yaqub köy şurası**
** Yaqub (Zernovoye)
** Novoyekaterinovka

## Qırım haritasında Qurman rayonı
Qırım Muhtar Cumhuriyeti

**Qırım Muhtar Cumhuriyeti**, **QMC** (, ) Qırımda bulunğan Ukraina içinde bir muhtar cumhuriyettir.1991 s. fevralniñ 12-ne qadar **Qırım vilâyeti**, 1994 s. sentâbrniñ 21-ne qadar **Qırım Cumhuriyeti** (), 1992 s. fevralniñ 26-na qadar **[[Qırım Muhtar Sovet Sotsialistik Cumhuriyeti]]** (). 2014 senesi Rusiye tarafından alınğanına ve ondan berli de-fakto idare etilgenine baqmadan dünya devletleriniñ çoqusı Qırımnıñ Ukrainağa ait olğanını qabul ete.  Şu anda Rusya tarafından işgal altında.

## Siyasiy qurum
Qırımdaki akimiyetniñ esas organları parlament (Yuqarı rada) ve ükümet (Nazirler Şurası). QMCde prezident rütbesi yoqtır. Nazirler Şurasınıñ reisi (baş nazir) Ukraina prezidentinen kelişkeninen Yuqarı Rada tarafından tayin etile. Nazirler Şurası da Yuqarı Rada tarafından teşkil etile. Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ Esas Qanunı 1998 senesi oktâbr 21-de QMC Yuqarı Radasınıñ ekinci sessiyasında qabul olundı.



## Memuriy bölünmesi
Qırım-Moskova Cenki (1571–1572)

**Qırım-Moskova Cenki** (1571 – 1572) – Rus devletine qarşı Qırım Hanlığınıñ bir cenki.

1551 senesinde I Devlet Geray Qırım hanı olaraq tayin etildi. Taht qavğalarını toqtatmaq içün Devlet Geray han emcesi Sahib Geraynı (1532-1551) ve onıñ ailesini öldürdi. Qırımdaki bu qanlı vaqialardan faydalanıp IV İvan Qorqunçlı (Groznıy) (1533-1584) çoq uzun sürgen bir qamaçavdan soñ 1552 senesinde Qazannı, 1556-da ise Hacı Tarhannı zapt etti. (Qazannıñ tüşmesinden soñ Edil özeni boyunda X asırnıñ 20-nci senelerinde qurulğan bir İslâm devleti yoq etilgen oldı).

1558-1559 senelerinde Rus orduları Qazaqlarnen birlikte Qırım ve Azaqqa ücüm yaptı. Bu da tek Qırım ile degil Osmanlı Devletinen doğrudan-doğru çatışmağa kirmek demek edi. Faqat cenkleşip Qazan ve Hacı Tarhannı keri almaq içün Qırımnıñ küçü endi yoq edi.

Amma 1568 senesinde Osmanlı Devleti başqa devletler ile yapqan cenklerden biraz soluq alğandan soñ Qazan ve Hacı Tarhannı keri aluv tedbirlerge başlandı. Edil ile Don neerlerini bir-birine bağlaycaq ve gemilerniñ işlemesine elverişli olğan bir kanalnıñ qazıması zarur köründi. Osmanlı flotu bu kanaldan keçip Edil neerine irişip Qazan ve Hacı Tarhannı keri qazanıp Hazar Deñizine çıqacaq edi.

1568 senesinde kanalnıñ üçte biri qazılğan edi. Faqat Osmanlı-Qırım ordusı qışnıñ şiddetli ayazından saqınıp qazuv işlerini kelecek senege qaldırıp ketti. Ne bar ki, bu planlar kerçekleşemedi.

1571 senesi mart ayında Osmanlı padişasınıñ emri üzerine 120 biñ asker ve toplu yañıçarı destegi ile I Devlet Geray Moskva seferine çıqtı. Bu vaqia aqqında rus Piskaröv vaqanuvisi şöyle yazğan edi:
 

Devlet Geray han qaçqan IV İvanğa elçilerini yolladı. Qırım elçileri rus çarını Moskvağa qaytarğan vaqıtta Bratovtşçina köyünde bularaq hannıñ mektübini taqdim ettiler. Mektüpte şöyle denile: 

Böylece 1571 senesinde mayıs 24-de Qırım-Osmanlı orduları tarafından yapılğan Moskvanıñ zaptı neticesinde Qırım ile Rus devleti arasındaki zıddiyet eñ yüksek noqtasına barğan oldı. Bu zıddiyet 200 yıldan ziyade sürgendir.

## Daa baqıñız
* Qırım tarihı
Qırımtatar Milliy Meclisi

**Qırımtatar Milliy Meclisi** - Qurultayda vekiller arasından saylanğan ve Qurultaylar arasındaki devirlerde Qırımtatar halqını temsil etken yuqarı vekaletli tek organdır. Meclis, öz çalışmaları aqqında Qurultayğa esap bermekte olıp, Qurultay qararları, mezkür nizamname, milletlerarası uquq normaları ve bu normalarğa uyğan Ukraina qanunçılıq qararları esasında iş köre. Meclis nizamnamesi yapılğan deñişiklikler ve ilâveler, Qurultay tarafından tasdıqlana. Meclisniñ bulunğan yeri – Aqmescit şeeri.

Faaliyetlerini teşkilâtlandırmaq içün Meclis: 
* er seviyede saylav yolunen meydana ketirilgen Qırımtatarlarnıñ milliy temsil ve idare organları sistemasını teşkil etip, bu organlarnıñ faaliyetlerini idare ete;
* öz yapısında kerekli olğan bölüklerni, işhane, müessese ve vaqıflar teşkil ete;
* devlet ve cemiyet organlarınen, çet el ve milletlerarası teşkilâtlarınen işbirligi yapa;
* öz kütleviy haber organlarını teşkil ete.  

Meclisniñ baş yolbaşçısı olğan organ – Qırımtatar Milliy Qurultayıdır. 

Qırımtatar Milliy Meclisi: 
* Qurultay qararlarını ömürge keçire; 
* Qurultay oturımlarını çağırır ve bu oturımlarnı ötkerüv nizamını Qurultaynıñ Çalışma Qaidelerine köre belgile;
* Meclis Prezidiumını, icra organlarını şekillendirile ve bu organlarnıñ çalışma esaslarını tasdıqla; 
* Meclis Reisiniñ taqdimi ile Meclis bölükleriniñ ve icra organlarınıñ yolbaşçılarını tayin ete;
* Ukrainada ve Ukraina sıñırlarınıñ tışında bütün seviyelerde Qırımtatar halqını temsil ete;
* Yañı Qurultayğa iştirak etecek vekil saylavlarını teşkil ete; 
* Yañı Qurultaynıñ birinci toplaşuvında vekâlet aqlarını teslim ete; 

Mecliske 33 kişi saylana. Meclis toplaşuvları, üç ayda bir kereden az olmayacaq şekilde ötkerilip, Meclis azalarınıñ 2/3-den az olmağan qısmınıñ iştirak etmesinen keçerli sayıla. Meclis qararları, toplaşuvğa iştirak etken azalarnıñ mıtlaqa ekseriyet reyi ile alına.
 
Nevbetten tış Meclis toplaşuvları: 
* Meclis Reisiniñ qararınen;
* Meclis azalarınıñ eñ az 1/3 qısmınıñ talabınen; 
* Qurultaynıñ Teftiş Komissiyasınıñ talabınen; 
çağırıla. Teftiş Komissiyasınıñ azaları, yerli ve regional meclislernıñ ve Qırımtatarlarnıñ Qırımğa qaytuvını qolaylaştırma komitetleriniñ reisleri, Meclis toplaşuvlarına muzakere reyi aqqınen iştirak ete bile. Meclis, öz toplaşuvlarında Teftiş Komissiyası tarafından muzakere etilmesi talap etilgen meselelerni muzakere etip, bu meseleler aqqında qarar almağa mecburdır. Meclis ve Meclis bölükleriniñ faaliyetleri, Meclis toplaşuvları arasındaki devirlerde Meclis Prezidiumı tarafından idare etile.

## Meclisniñ qurulışı
* **Prezidium**
* **Reis**
** Birinci Reis muavini
** Reis muavini
* **Malümat-talil merkezi**
* **İdareler**
** İçtimaiy-iqtisadiy ve gumanitar siyaset idaresi
** Yerli ve regional meclis faaliyetlerini koordinatsiya etme idaresi
** Siyasiy ve uquqiy işler idaresi 
** Cemaat ve milletlerara teşkilâtlar ve kütleviy haber vastaları ile munasebetler idaresi
* **Hızmetler**
** Uquq hızmeti
** Protokol hızmeti
* **Komissiyalar ve iş gruppaları**
* **Kâtibiyet**
* **Vatandaş qabul odası**

## Bağlantılar
* Qırımtatar Milliy Meclisiniñ resmiy saytı
Qırımtatar bayrağı

**Qırımtatar bayrağı** — yuqarı sol köşesinde sarı tamğa olğan kök tüste ketendir. Kök tüs — türkiy halqlarnıñ ananeviy tüsüdir — atta Qırım Hanlığınıñ bayraqlarında işletilmekte edi. Hanlıq devrinden de Qırımda üküm sürgen Geraylar sülâlesiniñ tamğası - bayraqtaki taraq tamğa qaldı. Belleyler ki, ilki defa işbu belgini Qırım Hanlığınıñ temelcisi I Hacı Geray tarafından işletildi. 

## Tarih
Qırım hanlığı sülâlesiniñ doğmuş belgisi olğan bayraq gerbindeki tasvir - taraq-tamğa (qırm. taraq tamğa, ukraince crest-crest) han saatlarından peyda ola. Şunı qayd etmek müim ki, birinci qullanılğan timsal – Qırım hanlığınıñ temelini qoyğan I Hacı Heray edi.

Zemaneviy tarihta praporşçik 1917 senesinden başlap Rusiye imperiyasında olıp keçken fevral inqilâbında faal iştirak ete.

Qırımtatar halqınıñ II Qurultayı 1991 senesi bayraqnıñ milliy timsal statusını yañarttı.

20-nci asırnıñ diakon bayraqlarında birikme ortada yerleşken edi. Spirtli markalar ve tulparlarnıñ böyle daima mütenasıp istimalı yoq edi. Qalğan saat devamında bir de bir birleşüv közge çarptı. Bütün Meclislerge bir infektsiya yollanıldı. Yoganıñ müellifi AQŞ qırımtatar areketiniñ vatandaşı Fikret Yurterdir.
## Ölçü ve renkniñ standartlaştırılması


Fayl:Religious_flag_of_the_Crimean_Tatars.svg|Diniy bayraq
Fayl:Green tatar flag.png|Diniy bayraqnıñ başqa türü
Fayl:Taraq tamga and Tawhid.jpg|Diniy bayraqnıñ başqa türü (arapca Lailaheilallah yazuvı tapıla)
Fayl:Military_flag_of_the_Crimean_Tatars.svg|Askeriy bayraq
Fayl:Flag_of_the_Crimean_ASSR_(1938).svg|Eski Qırım SSCB bayrağı
Fayl:Flag of Crimean People's Republic 1917.svg|Qırım Halq Cumhuryetiniñ bayrağı


## İhtar


## Menbalar
* Tarak Tamgalı Gökbayrak  - Tuncer Kalkay
* Kırım Bayrağı Ölçüleri  - Vatan KIRIM
Qırımçaq dini

**Qırımçaq dini** - yeudiylik yani iudaizmdir.

Zemaneviy tarihçılarnıñ fikrine köre, qırımçaqlar yeudiy dinine mensüp. Bir çoq dua, diniy kitap çeşit müellifler tarafından ibrani tilinden qırımçaq tiline tercime etilgen edi. Aynı zamanda bazı diniy metinlerde Tañrı inançınıñ unsurları rastkele.

1860-ncı senelerde Qarasuvbazardaki qırımçaq cemaatınıñ turmuşı, urf-adetlerinen oğraşqan Pyer Lakub qırımçaqlarnıñ dinini nasıl kütkeni aqqında şöyle yaza: "Qırımçaqlar bütün diniy adetlerge riyaet etmege tırışa. Saba ve aqşam ibadethanege kele, dualarnı oquylar. Dualarnı tatar maqamınen aytalar. Qarasuvbazarda qırımçaqlarnıñ üç ibadethanesi mevcut. Bu ibadethaneler tatarlarnıñ camileri kibi kilimlernen donatılğan, oturıp dua etile. Qartlar çıqışqa yaqın otura, qalğanları olarnıñ ögünde yerleşe".

## Ayrıca baqıñız
* Qırımçaqlar
* Qırımçaq tili
* Qaray dini
Qırımçaq tili

**Qırımçaq tili** (öz adı Кърымчах тыльы) - türkiy tillerniñ qıpçaq gruppasına kire ve onıñ içün qumıq, qırımtatar, qaray tillerine yaqındır. XIX asırnıñ soñuna qadar qırımçaqlar öz tiline "çağatay tili" dey ediler. Qırımçaq tili esasen Qırımda keñ tarqalğan. 1989 senesi Şuralar Birliginde 1448 qırımçaq yaşay edi. Olardan 34,9% qırımçaq tilini ana tili dep sayğanlar. Şimdi qırımçaq tili rus tilinen cetleştirilgen. Qırımcaq tilinde esasen 1930-cı senelerniñ ortasına qadar doğğan adamlar laf eteler. "Qırımçaqlar" cemiyetiniñ bergen malümatına köre, qırımçaqlarnıñ tek 15-20% ana tilinde laf ete.

XX asırnıñ başında Aqmescitte ve Qarasuvbazarda qırımçaq tilinde ders bergen 2 başlanğıç mektep açıldı. Qırım MŞSCde sovet ükümetiniñ ilk 10 yıllında qırımçaq balalarınıñ tuvğan tilinde tasil almaq içün başlanğıç mektepler açıldı. 1989 senesinden Aqmescitte çeşit yaşta olğan adamlarğa qırımçaq tilini ögretken mektep faaliyet köstermekte.

Aramey elifbesiniñ esasında qırımçaq yazılarınıñ peyda oluvı, dualarnıñ qadimiy yeudiy tilinden tercimesi lâzim olğanınen bağlı. XX asırnıñ ilk 10 yılında qırımçaq tilinden dersliklerde latin elifbesi qullanıla edi. 1936 senesinden soñra latin grafikası kiril elifbesine deñiştirildi.

## Ayrıca baqıñız
* Qırımçaqlar
* Qırımçaq dini
* Qaray tili

## Bağlantılar
* Qırımçaq tili
* ''Bursa Kırım Türkleri — Kalgay Dergisi:'' «Qırımçaqlar kimdir?«
Qırımçaqlar

**Qırımçaqlar** (qırımçaqça *къырымчахлар*) - esasen Qırım topraqlarında yaşağan kiçik halqtır. Bu halqnıñ Qırımda peyda oluvınıñ tarihı ve devri asırlar terenligine dala. Bazı alimlerniñ fikrine köre, qırımçaqlar - 1492 s. Portugaliya ve İspaniyadan quvulğan ve Qırımda yerleşken yeudilerdir. Başta olar Kefede yerleşken, soñ ise Qırımnıñ başqa şeerlerine köçmege başlağanlar. Lâkin qırımçaqlarnıñ Qırımda peyda olması aqqında böyle nazariye da bellidir. Qırımçaqlar Qırımnıñ qadimiy ealisi esasında tahminen VI-VIII as. şekillengendir. Qırımçaqlar yeudi dinini küte. Til ve turmuşı ise türkiy halqlarnıñ tesirinde qalğan edi. Bundan ğayrı, qırımçaqlarnıñ inançlarında da türkiy unsurlarını rastketirmek mümküm, meselâ diniy metinlerde, ibadetlerde İlâhnıñ adı Teñri olaraq qullanıla edi.

Qırımçaqlarnıñ cemaatları Mangup, Çufut Qale ve Kezlevde buluna edi. Lâkin eñ büyük cemaat Qarasuvbazarda Qarasuv özenniñ sol yalısında edi. Bu yer "Qırımçaq tarafı" adlandırılğan edi. Bu topraqlarğa qırımçaqlar XV a. soñu - XVI a. başında Kefe ve Eski Qırımdan köçken edi.

Çar vesiqalarında "qırımçaqlar" adı 1859 s. peyda oldı.
1920-nci senelerde qırımçaqlar öz medeniy cemiyetlerini meydanga ketirdi, mektepler açtı. Sovet devrinde qırımçaqlar başqa halqlarnen qarışıp (assimilatsion) esnasında oğradı.

1989 s. berli qırımçaqlar Aqmescitte öz cemiyetini teşkil etip, til medeniyet ve sanatını yanıdan tiklep oğrunda faaliyet köstereler.

## Ayrıca baqıñız
* Qırımçaq tili
* Qırımçaq dini
* Qaraylar
Rayon

**Rayon** - Ukraina, Rusiye ve daa bir qaç sabıq ŞSCB memleketlerinde ekinci seviyedeki bir memuriy birlem. Qırımda 14 rayon bar.
Romaniya

**Romaniya** yada diger yazuv şekli **Romanya** () – cenübiy-şarqiy Avropada ve Balqan yarımadasında bir memleket.

## Menbalar
Rus tili

**Rus tili** (laqırdı tilinde **urus tili** olaraq da belli; rusça *русский язык*) – şarqiy slavân gruppasından bir tildir, Rusiyeniñ resmiy tili. Şimdiki künde rus tili Rusiyeden ğayrı bir çoq sabıq ŞSCB memleketlerinde de qullanıla. 20-nci asırda siyasiy ceetten emiyetli tillerden birisi olaraq rusça, Birleşken Milletlerniñ de resmiy tilidir.

## Hususiyetleri

Ukrain ve Belarus tilleri rusçağa eñ yaqın tillerdir. Ukraina ve Belarusnıñ şarqiy ve cenübiy rayonlarında da rusça laf etile. Rus tiliniñ peyda olmasında şarqiy slavân şivesi olğan Novgorod şivesiniñ büyük emiyeti olğanı sanıla. Rus tilinde ariflerni yımşatmaq ve qattılaştırmaq içün hususiy arifler bardır. Bular ь ve ъ arifleridir. Ь, ögüne kelgen arifniñ yımşamasına, ъ ise ögüne kelgen arifniñ qattılaşmasına yardımcı ola. 

## Coğrafiyalıq tarqaluvı
Rus tiliniñ eñ çoq qullanılğan memleketler Rusiye, Ukraina, Qazahistan ve Belarustır. Başqa sabıq Sovetler Birligi memleketlerinde de laf etile. Sovetler Birligi tarqalğanda çeşit rayonlardaki milletler öz tillerini qullanmağa siyaset keliştirseler de, rusçanıñ emiyeti alâ da bitmegendir. Resmiy olmağan yerlerde mekteplerde rus tili ögretile. Rusça söyleşken 750 000 İsrailli de bardır, bular Rusiyeden İsrailge köçken yeudilerdir.  

## Elifbe
Rusça 33 ariften meydanğa kelgen ve kiril elifbesiniñ rus tiline uyğunlaştırılğan türüni qullanıp yazıla.

Аа /a/  Бб /b/  Вв /v/  Гг /g/  Дд /d/  Ее /ʲe/  Ёё /ʲo/  
Жж /ʒ/  Зз /z/  Ии /i/  Йй /j/  Кк /k/  Лл /l/   Мм /m/  
Нн /n/  Оо /o/  Пп /p/  Рр /r/  Сс /s/  Тт /t/   Уу /u/  
Фф /f/  Хх /x/  Цц /ʦ/  Чч /ʧ/  Шш /ʃ/  Щщ /ʃː/  Ъъ /'/  
Ыы /ɨ/  Ьь /ʲ/  Ээ /e/  Юю /ʲu/  Яя /ʲa/
Rusiye

**Rusiye**, resmiy adı **Rusiye Federatsiyası** () – şarqiy Avropa ve şimaliy Asiyada bulunğan bir memleket. Paytahtı Moskva şeeridir. Meydanlığı 17 098 246 km² ile dünyanıñ eñ büyük memleketidir.
## Tarih
Rusiye tarihı başlay 862 yıl 
"Kiyevde Rus"

Rusie Devlet 1478 - 1721
Rusiye İmperiyası 1721 - 1917

Şuralar Sotsialistik Cumhuriyetleri Birligi 1917(1922) - 1991

Rusiye Federatsiyası 1991 - ?

## İhtar
Rusiye gimni

**Rusiye Federatsiyasınıñ devlet gimni** (rusça: *Государственный гимн Российской Федерации*) - 2000 senesinde Rusiye gimni olaraq tasdıqlanğan türkü. Gimnniñ muzıkasını 1943 senesinde Aleksandr Aleksandrov yazdı. Sözleriniñ müellifi - Sergey Mihalkov.

## Rusiye gimni
:**1**
:Россия — священная наша держава,
:Россия — любимая наша страна.
:Могучая воля, великая слава —
:Твоё достоянье на все времена.

:Припев:

:Славься, Отечество наше свободное,
:Братских народов союз вековой,
:Предками данная мудрость народная!
:Славься, страна! Мы гордимся тобой!

:**2**
:От южных морей до полярного края
:Раскинулись наши леса и поля.
:Одна ты на свете! Одна ты такая —
:Хранимая Богом родная земля!

:Припев.

:**3**
:Широкий простор для мечты и для жизни
:Грядущие нам открывают года.
:Нам силу даёт наша верность Отчизне.
:Так было, так есть и так будет всегда!

:Припев.
Qırımtatar diasporası

Qırımnıñ Rusiye tarafından anneksiyasından soñ Qırımdaki zulumdan qaçqan Qırımtatar halqınıñ pek çoqusı Balqanlarğa, Anadoluğa köçken ediler. Zulumnıñ arqası kesilmegen içün köçmeler toqtamadan devam etken. 1944-teki sürgünlikte qalğan Qırımtatarlar da Özbekistan, Qırğızistan, Tacikistan, Rusiye dağıtılğan. Bugün Qırımnıñ tışında yaşağan bir qaç million Qırımtatar bardır.

## Ayrıca baqıñız
* Türkiyedeki Qırımtatar diasporası
* Özbekistandaki Qırımtatar diasporası
* Romaniyadaki Qırımtatar diasporası
* Bulğaristandaki Qırımtatar diasporası
* Rusiyedeki Qırımtatar diasporası
* AQŞdaki Qırımtatar diasporası
Tırnaqsız

**Tırnaqsız** (resmiy türkçe adı **Sakarya**) - Türkiyedeki Ankara iliniñ Polatlı ilçesine bağlı bir qırımtatar köyü.

Tırnaqsız, Türkiyeniñ paytahtı olğan Anqarağa 85 km, Polatlığa 10 km uzaqlıqta. Köyniñ temelini XX asırnıñ başında Qırım ve Romaniyadan kelgen qırımtatarlar qoyğan. Türkiye istiqlâl cenkinde 1921 senesindeki türk-yunan Sakarya muarebesi köyniñ topraqlarında oldı. Mınav sebebnen köyniñ adı Sakarya olıp deñiştirildi.

Köy cemaatınıñ episi qırımtatar tamırlı. 1970 senelerinden soñ köyden Anqara, Polatlı, Eskişehirge köçler başladı. Endi köyde pek az adam qaldı. Lâkin köylüler bayramlarda, oraq-arman künlerinde kene köylerinde körüşe. Köyde arpa, boğday ekimi yasala.
Samoa

**Samoa**, resmiy adı **Samoa Mustaqil Devleti** (samoaca *-{Samoa, Malo Sa'oloto Tuto'atasi o Samoa}-*; ) - Okeaniyada memleket.
Samsun (il)

**Samsun** () - Türkiye Cumhuriyetiniñ şimaliy qısmındaki bir il (vilâyet). Merkezi - Samsun şeeridir. Vilâyetniñ şimaliy tarafında Qara deñizge çıqışı bardır. Cenübinde Çorum, Amasya ve Tokat, şimal-ğarbında Sinop, şarqında ise Ordu vilâyetinen sıñırdaş ola. Samsun vilâyetinde merkez dail 15 ilçe (rayon) bar.

## Menbalar
* Samsun Reberi 
* Samsun Memuriyeti
* YerelNET Samsun saifesi 
* Samsun Guide 
* Samsun kent ayatından haberler
Santır

**Santır** yalpaq trapetsiya şeklinde olıp, ayrı tahtaçıqlardan yapıştırılıp yapılğan alettir (tsimbalnıñ bir soyu). Onıñ uzunlığı 750-800 mm, keñligi 370 mm, kenarlarınıñ qalınlığı ise 80-100 mm. Lâkin onıñ kölemi çeşit-çeşit ola bile. Santırnıñ kenarında rezonator teşikleri ola - biri tögerek ve büyük, qalğanları onıñ etrafında ufaq-ufaq ola. Bazılarında rezonator teşikleri em ögünde, em yanaşalarında ola. Santırnıñ telleri gruppa-gruppa tarttırılıp, er gruppada unison olaraq qurula. Tellerniñ sayısı 16-dan 22-24-kece. Qurulışı - hromatik; umumiy davuş kölemi - üç oktavağa qadar. Santırnıñ ucları azğana töpege qayırılıp azırlanğan mahsus tayaçıqlarnen çalalar. Sesni yımşatmaq içün tayaçıqlarnıñ ucuna işlengen qoy terisinden parçaçıqlar sarıla. Çalğan vaqıtta santır ya masa üstüne qoyula, ya da icracınıñ tizleri üstünde tura. Bu çalğı aleti de yavaş-yavaş yoq olıp ketmekte.
Saq

**Saq** (, ) – Qırımnıñ ğarbiy yalısında, Qara deñizden 4-5 km uzaqlıqta bulunğan şeerdir, belli kurort. Qırımnıñ paytahtı olğan Aqmescit ve Saq arasındaki mesafe 45 km.

## Coğrafiya
### İklim
Saq iklim ve tabiat şaraitlerinen Kezlevge beñzey. Mında yalı boyu - çöl iklimi, pek qurğaqlı, yımşaq qış ile. Avanıñ orta yıllıq arareti +11,2 °C; yaz aylarınıñ orta arareti +22 °C, qış aylarında ise ava arareti sıfırğa yaqın ola. Yıl devamında küneşli saatlarnıñ orta miqdarı 2500.

## Tarih

Tarihçılar şimdiki Saq bulunğan topraqlarında insannıñ birinci yerleşmeleri ne zaman peyda olğanını daa tayinlemediler. Qırım Hanlığı devrinde Saq Mansur sülâlesine ait olğan köy edi.
1827 senesi Saqta Rusiyeniñ birinci çamur şıfahanesi quruldı.
Qırım cenki olğanda Saq ve Qızıl Yar gölleri arasına, aylar devamında Aqyarnı qamaçavğa alğan koalitsiyanıñ ordusı kelip çıqtı. Mında 1855 senede fevralniñ başında, Kezlevde bulunğan duşmanlarnıñ ücüm etmesinden evel, general S.A. Hrulevniñ askerleri buluna ediler. Duşmanlar tarafından açılğan ateşler neticesinde Saq viran olundı.
Qırım cenkinden soñ qırımtatarlarnıñ icretiniñ ekinci dalğası yüz berdi ve qırımtatar ealisiniñ çoqluğı Saqnı terk etti. Berbat olğan, taşlanğan qasaba yavaş tiklendi. 1858 senesi mında Poltava guberniyasından muacirler, soñra Konstantiniyeden (İstambuldan) köçip kelgen yunanlar peyda oldı.

## Eali sayısınıñ dinamikası
* 1805 — 396 kişi (378 qırımtatar, 16 çingene, 2 esir)
* 1926 — 2450 kişi (1792 rus, 327 ukrain, 112 qırımtatar, 52 ermeni, 48 yeudi, 14 alman, 12 eston)
* 1939 — 7786 kişi
* 1971 — 25 800 kişi
* 1989 — 33 690 kişi
* 2001 — 28 522 kişi
* 2006 — 26 400 kişi (66 % ruslar, 25 % ukrainler, 6,5 % qırımtatarlar, 2 % beloruslar, olardan ğayrı ermeniler, yunanlar, yeudiler, lehler, qaraylar ve qırımçaqlar)

## Kurort saası
Saq minerallı yalı boyu çamurlarınen belli eski kurorttır. Mında çamur şıfahanesi, suv şıfahanesi, bir qaç sanatoriy bar.
Saqnıñ tuzlu gölüniñ tübü mineral çamurnıñ qalın qatlamınen qaplandı. Bu çamur unikal siyrek şıfalıq hasiyetlernen ayrılmaqta. 

## İqtisadiyat
Şeerde Qırımnıñ eñ büyük himik zavodlarından biri bar. Mineral çeşmeler esasında mineral suvnı çıqarğan zavod çalışa. Saqta Qırımda ve Qırım tışında belli olğan "Krımskaya" («Крымская») adlı mineral suv çıqarıla.

### Naqliye
Şeerde demiryol vokzalı, avtovokzal bar. Şeer yollarınıñ uzunlığı – 62 km.

## Mahsus itibarğa lâyıq yerler
Şeerde terek ve çalılarnıñ seksenge yaqın çeşitinden ibaret olğan Kurort parkı bar.

Lesâ Ukrainka ve Nikolay Gogol Saqta tedaviylengenini hatarlatqan abideler bar.

Beşinci kilometrde deñizcilerniñ, deñiz desantınıñ qaramanlarınıñ abidesini köre bilirmiz.

## Camisi

Мечеть Янъы Джами в Саках, 2021, 01.jpg
Мечеть Янъы Джами в Саках, 2021, 02.jpg


## Bağlantılar

* Saq şeeriniñ saytı

## Atıflar
Saq rayonı

**Saq rayonı** (, ) - ğarbiy Qırımda bir rayondır.

## Meskün yerler

* **Aşağı Camin köy şurası**
** Aşağı Camin (Geroyskoye)
** Knâjeviçi (Yarkoye)
* **Avel köy şurası**
** Avel (Krımskoye)
** İgorevka
** Qambar (Stepnoye)
** Yuqarı Camin (Valentinovo)
* **Bağay köy şurası**
** Bağay (Suvorovskoye)
** Alçın (Velikoye)
** Mamay (Kamenolomnâ)
** Küçük Orta Mamay (Tunnelnoye)
** Orta Mamay (Jeltokamenka)
** Şiban (Pobednoye)
** Tüp Mamay (Limannoye)
* **Bağaylı köy şurası**
** Bağaylı (Frunze)
* **Boz Oğlu Montanay köy şurası**
** Boz Oğlu Montanay (Vinogradovo)
** Büyük Boz Oğlu (Vetrovka)
* **Cağa Quşçı köy şurası**
** Cağa Quşçı (Ohotnikovo)
** Aydar Ğazı (Orlânka)
** Başmaq (Runnoye)
** Boz Oğlu Canköy (Naumovka)
** Qotur (Gromovka)
** Yañı Qotur (Karyernoye)
* **Çotay köy şurası**
** Çotay (Dobruşino)
** İzvestkovoye
** Qara Çora Molla (Şalaşi)
** Qarı (Yelizavetovo)
** Secevüt (Soldatskoye)
* **Goropaşnik köy şurası**
** Goropaşnik (Lesnovka)
** Büyük Aqtaçı (Garşino)
** Küçük Aqtaçı (Kulikovka)
** Qara Töbe (Pribrejnoye)
** Vladimirovka
* **Novofödorovka qasaba şurası**
** Novofödorovka
* **Orehovo köy şurası**
** Orehovo
** Çobatar (Çebotarka)
** Çervonoye
** Tuzlı (Mihaylovka)
* **Otar köy şurası**
** Otar (Vesölovka)
** Kögeneş (Vlastnoye)
** Nataşino
** Porfiryevka
* **Otar Moynaq köy şurası**
** Otar Moynaq (Uyutnoye)
* **Qamışlı köy şurası**
** Qamışlı (İvanovka)
** İbraim Bay (Javoronki)
* **Qart Biy köy şurası**
** Qart Biy (Ştormovoye)
** Acı Bayçı (Hutorok)
** Bölek Acı (Privetnoye)
** Oybur (Krılovka)
** Popovka
* **Qudayğul köy şurası**
** Qudayğul (Vorobyovo)
** Mamut Bay (Furmanovo)
** Naydorf (Şişkino)
** Şaumân
* **Quruvlı köy şurası**
** Quruvlı (Stolbovoye)
** Duvan (Luşino)
* **Quruvlı Kenegez köy şurası**
** Quruvlı Kenegez (Veresayevo)
** Tümen Qañğıl (Glinka)
* **Saya köy şurası**
** Saya (Sizovka)
** Abuzlar (Vodopoynoye)
** Bulğaq (İlyinka)
** Urçuq (Lugovoye)
* **Soqur Quyu köy şurası**
** Soqur Quyu (Romaşkino)
** Oraz (Koloski)
* **Tegeş köy şurası**
** Tegeş (Koltsovo)
** Küçük Tegeş (Niva)
** Öteş (Ognevoye)
* **Terekli Qoñrat köy şurası**
** Terekli Qoñrat (Moloçnoye)
** Ayırça (Vitino)
** Oñğut (Abrikosovka)
* **Teşiy köy şurası**
** Teşiy (Krayneye)
** Bay Geldi (Trudovoye)
** Beş Üy Eli (Verşinnoye)
* **Yañı Qarağurt köy şurası**
** Yañı Qarağurt (Mitâyevo)
** Eski Qarağurt (Dolinka)
** Gortenştadt (Juravli)
** Temeş (Şelkoviçnoye)
** Voyo Nova (Listovoye)
* **Zernovoye köy şurası**
** Zernovoye
** Nizinnoye

## Qırım haritasında Saq rayonı
Saq şeer şurası

**Saq şeer şurası** (, ) – ğarbiy Qırımda bir regiondır. Region terkibinde tek bir şeer (Saq) bar.


## Qırım haritasında Saq şeeri
Saudiy Arabistan

**Saudiy Arabistan**, resmiy adı **Saud Arap Malikligi** ( – *Al-Mamlaka al-'Arabiyya as-Sa'ūdiyya*) – ğarbiy Asiyadaki Arap yarımadasında bulunğan bir devlet. Mekke ve Medine şeherleri Saudiy Arabistandadır.

## Atıflar
Saz

**Saz** - telli çalğı aleti. O ceviz ya da dut ağaçından yapıla. Onı ya bütün ağaçnı oyıp, ya da ayrı parçalarnı çırışnen pekitip yapalar. Onıñ teller tarttırılğan sapı tüz olıp, 10-14 dane "lad"larğa bölüne. Sapınıñ başına tellerni tarttırmaq içün mahsus qulaçıqlar qoyula. Eki tel çift-çift ola. Saznı vişne teregi qabuğından yapılğan çertmenen çalalar. Onıñ davuşı temiz, yañğıravuq ve aynı zamanda yımşaqtır.

Saznıñ sesler sırası diatoniktir. Sazdan tahminen 1925 senelerge qadar faydalanıldı ve azırki vaqıtta o turmuştan bütünley yoq oldı.
Senegal

**Senegal**, resmiy ad **Senegal Cumhuriyeti** () - Senegal özeniniñ cenübinde, Ğarbiy Afrikada  bir memleket. Senegal ğarpta Atlantik okean, şimalde Muritaniya, şarqta Mali, cenüpte ise Gvineya ve Gvineya-Bissau ile qomşudır. Yeşil Burun adaları Senegal yalısından 560 km uzaqlıqtadır.

Senegalnıñ paytahtındaki pempe göl bakteriyalardan başqa iç bir canlınıñ yaşap olamaycağı qadar tuzludır.

* **Ortalama ömür:** 62,93 yıl (2002 tahmini)
* **Oqur-yazarlıq seviyesi:** 39,1% (2001 tahmini)
* **Kişi başına tüşken milliy kelir:** $ 1 580 (2001 tahmini)

## Tış bağlantılar
* Senegal ükümeti resmiy internet saytı  (Frenkçe)
* BM Senegal haritası (pdf formatında) 
* Senegal memleket malümatı
Seyitler rayonı

**Seyitler rayonı** (, ) - şimal-şarqiy Qırımda bir rayondır.

## Meskün yerler

* **Seyitler qasaba şurası**
** Seyitler (Nijnegorskiy)
** Cağa Şeyh (Zelönoye)
** Çuça Vaqıf (Lineynoye)
* **Ali Keç köy şurası**
** Ali Keç (Ohotskoye)
** Ayqış (Rodniki)
* **Burnaş köy şurası**
** Burnaş (Uvarovka)
** Beş Aran (Semennoye)
** Novoivanovka
* **Büyük Eşkene köy şurası**
** Büyük Eşkene (Kostoçkovka)
** Büyten (Frunze)
* **Cağa Beş Qurtqa köy şurası**
** Cağa Beş Qurtqa (İvanovka)
** Beş Qurtqa (Tambovka)
** Dörte (Zareçye)
** Sarona (Tarasovka)
* **Caytamğalı köy şurası**
** Caytamğalı (Yemelyanovka)
* **Çaya köy şurası**
** Çaya (Jelâbovka)
** Lomonosovo
* **Çkalovo köy şurası**
** Çkalovo
** Manğıt (Kovrovo)
** Maqut (Lugovoye)
** Stepanovka
** Şeyhler (Zalivnoye)
** Toğanaş Miñ (Velikoselye)
* **Çotı köy şurası**
** Çotı (Jemçujina)
** Molla Eli (Penı)
** Qazan Pir (Prireçnoye)
* **Dulat köy şurası**
** Dulat (Zorkino)
** Çuça (Mejevoye)
** Qul Tamaq (Nejinskoye)
** Şirokoye
* **Listvennoye köy şurası**
** Listvennoye
** Biy Ğazı (Kirsanovka)
** Qızıl Körpe (Tsvetuşçeye)
* **Mesit köy şurası**
** Mesit (Drofino)
** Calayır (Yastrebki)
** Calayır Çotı (Strepetovo)
* **Novogrigoryevka köy şurası**
** Novogrigoryevka
** Çembay (Korennoye)
** Vladislavovka
* **Qaramiñ köy şurası**
** Qaramiñ (Mihaylovka)
** Baş Qırğız (Kuntsevo)
** Totanay (Uyutnoye)
* **Qaranğıt köy şurası**
** Qaranğıt (Pşeniçnoye)
** Qır Alike (Boys Demeh, Slivânka)
** Şimaliy Canköy (Lübimovka)
** Tarhan (Dvorovoye)
* **Sadovoye köy şurası**
** Sadovoye
** Küçük Eşkene (Serovo)
** Taymaz (Kukuruznoye)
* **Semekiş köy şurası**
** Semekiş (Akimovka)
** Cağa Qıpçaq (Lujki)
** Rus Biy Ğazı (Dvureçye)
* **Sollar köy şurası**
** Sollar (Mitrofanovka)
** Çelebiler (Plodovoye)
** Noğaylı Ahmat (Çervonoye)
** Setkin (Burevestnik)
** Seyitler Vaqıf (Razlivı)
* **Tamaq köy şurası**
** Tamaq (İzobilnoye)
** Kuliçki

## Qırım haritasında Seyitler rayonı
Seyitnafe Seyitveliyev

**Seyitnafe Seyitveliyev** - II Cian cenki iştirakçi, Sovetler Birliginiñ Qaramanı, gvardiya üyken serjantı, topçu.

Seyitnafe Seyitveliyev 1919 senesi Qırımda, Zuya rayonınıñ Tav Qıpçaq köyünde fuqare köylü qorantasında doğdı. Balalıqtan köy işlerine alışqan edi. Köy mektebini bitirgen soñ Seyitnafe Aqmescitte rabfakta oquy. Bu vaqıt onı arbiy hızmetke çağıralar. O, artilleriya qısımda hızmette buluna ve topçu ola. Seyitnafe Seyitveliyev cenkniñ birinci künlerinden ğalebegece çeşit yerlerde ağır uruşlarda iştirak etti. Bu uruşlarda köstergen batırlığı, cesürligine yüksek qıymet kesildi. 1944 senesiniñ yazında Seyitnafe Seyitveliyevge Şuralar Birliginiñ Qaramanı unvanı berildi ve “Altın Yıldız” taqdim etildi.

## Menbalar
* warheroes.ru
* Gazeta "Lenin bayrağı" 14 marta 1967
* Gazeta "Lenin bayrağı" 10 marta 1977
* Gazeta "Lenin bayrağı" 19 marta 1983
Singapur

**Singapur**, resmiy adı **Singapur Cumhuriyeti** (; ;  - *-{Xīnjiāpō Gònghéguó}-*;  - *-{Ciŋkappūr}-*, *சிங்கப்பூர் குடியரசு* - *-{Ciŋkappūr Kudiyarasu}-*) - cenüp-şarqiy Asiyada kiçik bir memleket.

## Atıflar
Sinop (il)

**Sinop** () - Türkiye Cumhuriyetiniñ şimaliy qısmında bir vilâyet (il). Merkezi - Sinop şeeridir. Vilâyetniñ şimaliy tarafında Qara deñizge çıqışı bardır. Cenübinde Çorum, ğarbında Kastamonu, şarqında ise Samsun vilâyetinen sıñırdaştır. Sinop vilâyetinde merkez dail 9 ilçe (rayon) bar.
Slavân tilleri

**Slavân tilleri** — İnd-Avropa til ailesiniñ bir gruppasıdır.

* **Şarqiy slavân tilleri**
** Qadimiy şarqiy slavân tili †
*** Ruten †
**** Belarus
**** Rusin
**** Ukrain
*** Rus tili
* **Ğarbiy slavân tilleri**
** Sorb sektsiyası
*** Aşağı Sorb tili
*** Yuqarı Sorb tili
** Lehit sektsiyası
*** Leh tili
*** Pomeran †
**** Kaşub
**** Slovin †
*** Polab †
*** Silez
** Çeh-Slovak sektsiya
*** Slovak
*** Çeh
* **Cenübiy slavân tilleri**
** Şarqiy sektsiyası
*** Sloven 
*** Sırb-Hırvat
**** Sırb
**** Hırvat
**** Bosnak
**** Montenegro
** Ğarbiy sektsiya
*** Bulğar
*** Makedon
***  Eski Kilse slavân †

İzaat: **† ölü tiller**.
Slovakiya

**Slovakiya**, resmiy adı **Slovak Cumhuriyeti** () - merkeziy Avropada bir devlet.

## Bağlantılar
* -{The Slovak Republic Government Office}-
Sloveniya

**Sloveniya**, resmiy adı **Sloveniya Cumhuriyeti** () - cenübiy Avropadaki bir memleket. Paytahtı Lüblânadır. Adriatik deñizine çıqışı bardır.

## Links
 
* -{Slovenia.si}-. -{Your gateway to information on Slovenia.}-
* -{Government of the Republic of Slovenia}-
San Marino

**San Marino**, resmiy adı **San Marino Parlaq Cumhuriyeti** () – cenübiy Avropada Appenin yarımadasında kiçik bir devlet.
Sudaq

**Sudaq**, **Suvdaq** (, ) — Qırımnıñ yalı boyundaki bir şeerdir, belli kurort.

Orta asırlar devrinde Bizans yunanları şu şeerge Suğdeya (), ceneviz italyanları Soldaya (), hazarlar Suğdaq, slavânlar ise Suroj () degen ediler.

Mesafe:
* Aqmescitke qadar — 102 km, (Sudaq — Suvuq Sala Р35, Suvuq Sala — Aqmescit Р23).
* Kefege qadar  (eñ yaqın demıryol stantsıyası) — 55 km, Р29
* Aluştağa qadar — 67 km, Р29

Sudaq şeer bölgesiniñ sıñırında deñiz yalısınıñ uzunluğı — 40 km.

## Eali
* 1966 — 8100 kişi
* 2001 — 14 495 kişi
* 2004 — 15 500 kişi
* 2010 — 16 939 kişi

Milliy terkibi: ruslar - 64,3%, ukrainler - 19,4%, qırımtatarlar - 9,8%.

## Bağlantılar

* Şeer saytı 
* Sudaq haritası 
* “Викисловарь”: '''Sudaq''' (Судак) 

## Atıflar
Sudaq şeer şurası

**Sudaq şeer şurası** (, ) – cenüp-şarqiy Qırımda bir regiondır.

## Meskün yerler

* **[[Sudaq]]**
* **Ay Serez köy şurası**
** Ay Serez (Mejdureçye)
** Voron
* **Novıy Svet qasaba şurası**
** Novıy Svet
* **Qapsihor köy şurası**
** Qapsihor (Morskoye)
** Şelen (Gromovka)
* **Qoz köy şurası**
** Qoz (Solneçnaya Dolina)
** Arqa Deresi (Mindalnoye)
** Pribrejnoye
** Toqluq (Bogatovka)
* **Qutlaq köy şurası**
** Qutlaq (Vesöloye)
* **Suvuq Sala köy şurası**
** Suvuq Sala (Gruşevka)
** El Buzlu (Perevalovka)
** Osmançıq (Holodovka)
* **Taraq Taş köy şurası**
** Taraq Taş (Daçnoye)
** Suvuq Suv (Lesnoye)

## Qırım haritasında Sudaq regionı
Suriye

**Suriye**, resmiy adı **Suriye Arap Cumhuriyeti** ( – *-{Al-Jumhūriyya al-‘Arabiyya as-Sūriyya}-*) – ğarbiy Asiyada bir memleket.
Esvatini

**Esvatini** (2018 s. evel *Svaziland*) / **Esvatini Qırallığı** - Afrikada bir memleket.

## Tış bağlantılar
* The Government of The Kingdom of Eswatini, (Government website, English)
* The Kingdom of Eswatini – a royal experience, official Eswatini tourism website (richly illustrated, English)
* Eswatini National Trust Commission – Conserving Eswatini's Natural and Cultural Heritage, (very extensive descriptions of history, culture and nature, English)
* The Kingdom of Eswatini's Big Game Parks (page about the three big game parks, english)
* Eswatini – CIA World Factbook 

## Tüpbilgiler
Somaliya

**Somaliya** (Somali Soomaaliya, ) resmiy adı **Somaliya Cumhuryeti** (Somali Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya, ) - Afrikada bir memleket.

## Tüpbilgiler
Sırbistan

**Sırbistan**, resmiy adı **Sırbistan Cumhuriyeti** () - cenübiy Avropada Balqan yarımadasınıñ ğarbiy qısmındaki bir memleket.
Tair Üsein

**Tair Üsein** (1911 - 1942) - qırımtatar şairi.

Tair Üsein 1911 senesi Manğıt köyünde (şimdiki Seyitler rayonı) doğdı. Yaşlıqtan oquvğa sarılğan Tair Kefede açılğan sovet mektebiniñ birinci talebelerinden oldı. 1927 senesi Aqmescit ocalar tehnikumına kirdi. Onıñ birinci şiirleri “İleri”, “Qadınlar sotsializm yolunda”, “Yaş Leninciler”, “Yaş quvet”, “Bolşevik yolu” kibi mecmua ve gazetalarda basıldılar. Otuz, Büyük Taraq Taş köylerinde ocalıq etti, 1941 senesi kommunist fırqası safına kirdi.

Şair ve oca Tair Üsein “Ne Aruv” serlevalı şiirler cıyıntığı azırlağan edi, amma, kitapnı çıqarmaq oña qısmet olmadı. Ulu Vatan cenkine ketti ve uruşlardan birinde (1942 senesi), vzvod komandanı rutbesinde elâk oldı.