open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ehram

**Ehram,** (), yan tarafları musaviy bir noqtada kesilgen töpeleri ile qaburğalı üçköşelik şeklinde olğan, adette doğru endeseviy ehram şeklinde bir yapı.  Temel üçköşeli, dörtköşeli ya da er angi sayıda töpeli çoqköşelik şeklinde  ola bile, lâkin dörtköşeli temel eñ tarqalğan sayılır. Ehramlar sıq ideal endeseviy ehramlar sayılmay, kesilgen ehram şeklinde ya da ayrı sofa basamaqları şeklinde qurulıp, büyüklikleri köterilgeninen eksile.

Tolu bir ehramda kütle merkezi bayağı aşağıda buluna, inşanıñ yuqarı qısımları da keñcerek ve dayanıqlı aşağı qatlarında yatqanı, qurucılıq aqqında yeterli bilgileri olmağan qadimiy medeniyetlerge turğun muazzam yapılar tiklemek imkânını bere edi. 

Biñlerce yıl devamında Yerdeki eñ büyük suniy yapılar tamam ehramlar edi, hususan Dahshur nekropoliniñ ilk ehramları, Giza ehramları (Dünyanıñ yedi mücizesinden bugünki künümizge tek biri saqlanıp kelgen, şu cümleden 136 m yüksekliginde olğan dünyanıñ eñ yüksek Cheops Ehramı, 4,45 ml m³ kölemine köre dünyanıñ eñ büyügi Büyük Cholula Ehramı), ​​Teotiuakan ehramları, eñ yükseklerinden - 75 m yüksekligindeki Küneş Ehramı.

*
Üç dere benti

**Üç dere benti** () - Çinde Yañdzı özeni üzerinde işlegen gidroelektrik stantsiyadır. Hubey vilâyetinde Yiçañ şeer nahiyesinde Sandoupiñniñ yaqınında buluna. Nominal qudret köstergiçlerge köre ve yıllıq elektrik imalatına köre de (101,6 milion kVs, qıyaslama içün, İtaypu  - 98,6 milion kVs) dünyanıñ eñ büyük elektrik stantsıyası.

Üç dere benti -{crh-latn:GES; crh-cyrl:ГЭС}-niñ qarşıtertipçisi (kontrregulâtorı), 3,15 -{crh-latn:GW; crh-cyrl:ГВт}-lıq yataq türlü Gecou -{crh-latn:GES; crh-cyrl:ГЭС}-tir.

## Umumiy tasviri
-{crh-latn:GES; crh-cyrl:ГЭС}-nıñ inşaatı 1992 senesi başlandı, inşaatnıñ bütünley tamamlanması ve resmiy işletmege alınması 2012 senesi iyül aynıñ 4-ünde yerine ketirildi.

-{crh-latn:GES; crh-cyrl:ГЭС}-niñ terkibi:
* uzunlığı 2335 m ve yüksekligi 181 m olğan gravitatsion beton bent;
* sol yalıda bent yanında 14 gidroagregatlı bir gidroelektrik stantsıyasınıñ binası;
* oñ yalıda bent yanında 12 gidroagregatlı bir gidroelektrik stantsıyasınıñ binası;
* oñ yalıda yer astında 6 gidroagregatlı bir gidroelektrik stantsıyasınıñ binası;
* eki hatlı beş basamaqlı gemi şlüzü (esas olaraq yük gemileri içün yapılğan, şlüzden keçüv vaqtı qararnen 4 saat, kamera ölçüsi 280 x 35 x 5 m);
* Gemi kötergiçi (esas olaraq yolcu gemileri içün yapılğan, köterilip olğan yük 3000 tonna, köteriliş vaqtı 30 daqqa)

## Tüpyazılar
Kinşasa

**Kinşasa** (), evelki adı *Leopoldvil* () - Kongo Demokratik Cumhuriyetiniñ paytahtıdır. Kinşasa Kongo özeniniñ sol yalısındaki eñ büyük limanıdır, Büyük Sahra cenübinde eñ büyük şeerlerden biridir. Kinşasa, Yohannesburgnen beraber Afrikanıñ şeerleri arasında ealiniñ sayısına köre üçünci yerinen paylaşa (birincilik ve ekincilikni Lagos ve Qaire ala).

Kinşasanıñ qarşısında, Kongo özeniniñ o bir yalısında Kongo Cumhuriyetiniñ pahtahtı olğan Brazzavil buluna. Eki paytahtnıñ bir-birinden özen ile  ayırılğanı, dünyada tek bir misalidir.

2009 senesi şeerniñ ealisi qararnen 10 mln. kişi edi, topraqlarınıñ 60%-ı - az adam yaşağan köy yerleridir, ancaq bu yerler şeerniñ memuriy sıñırları içindedir. Sıq adam yerleşken şeer bölgeleri, vilâyetniñ ğarbındaki topraqlarınıñ tek az bir parçasıdır.

Bunen beraber o, ealiniñ çoqusı frenkçe laf etken dünyanıñ eali sayısından (Paristen soñ) ekinci şeeridir. Kinşasa, zemaneviy demografik vaziyetini saqlarken, 2020 senesine Parisni eali sayısından keride qaldırmaq ihtimalı bsr edi.

## Eali

## İhtar
Cuzeppe Verdi

**Cuzeppe Fortunino Françesko Verdi** (; 1813 s. oktâbr 10, Ronkole — 1901 s. yanvar 27, Milan) — italyan bestekârı ve dirijorıdır.

Bestekârnıñ bediiy mirasi pek büyüktir: 26 opera, kvartet, rekviem ve bir qaç küçük opustır. 'Bal-maskarad', 'Rigoletto', 'Traviata', 'Trubadur', 'Aida', 'Otello' ve 'Falstaf' - Verdiniñ eñ belli operalarıdır. Operaları, bütün zamanlarnıñ eñ körümlileri olaraq qabul etile ve alâ dünyadaki opera teatrleriniñ sanalarından ketmey.

Qomşu şeer Bussetodan zengin bir tuccar Antonio Barettsi, küçük Verdiniñ muzıka istidadı olğanına diqqat etken. Antonio, kelecekte Verdiniñ büyük bir bestekâr olacağına inana edi. 1823 s. Bussetodaki mektepke qatnamağa başladı.

### Operalar
* Oberto, graf di San-Bonifaço (-{Oberto, conte di San Bonifacio}-) — La Skala, Milan, 1839 s.
* Bir künlük qıral ya da sahte Stanislav (-{Un giorno di regno, ossia Il finto Stanislao}-)— La Skala, Milan, 1840 s.
* Nabukko (-{Nabucco}-)— La Skala, Milan, 1842 s.
* Ernani, La Feniçe teatrı, Venedik, 1844 s.
* Eki Foskari - (-{I due Foscari}-) — Arcentina teatrı, Roma, 1844 s.
* Janna d'Ark  (-{Giovanna d'Arco}-) — La Skala, Milan, 1845 s.
* Alzira — San Karlo teatrı, Neapol, 1845 s.
* Attila, 1846 s.
* Makbet, 1847 s.
* Aydamaqlar (-{I masnadieri}-), 1847 s.
* Korsar (-{Il corsaro}-), 1848 s.
* Luisa Miller, 1849 s.
* Stiffelio, 1850 s.
* Rigoletto, 1851 s.
* Trubadur (-{Il trovatore}-), 1853 s.
* Traviata (-{La traviata}-), 1853 s.
* Simon Bokkanegra (-{Simone Boccanegra}-), 1857 s.
* Bal-maskarad (-{Un ballo in maschera}-), 1859 s.
* Don Karlos (-{Don Carlos}-), 1867 s.
* Aida, 1871 s.
* Otello, 1887 s.
* Falstaf, 1893 s.

Cuzeppe Verdi 1901 s. yanvarnıñ 27-sinde  Milan şeerinde vefat etti.

## Menbalar
Edit Piaf

**Edit Piaf** (, aqiqiy adı - *Edit Covanna Gasyon* (-{Edith Giovanna Gassion}-); 1915 dekabr 19, Paris — 1963 oktâbr 10, Gras) — belli bir frenk yırcı ve aktrisası, dünyanıñ eñ meşur estrada yırcılarından biridir.

1935 s. 20 yaşındaki Edit Piafnı, Şaz-Elize soqağındaki «Jernis» (frenkçe -{le Gerny's}-) kabaresiniñ saibi Lui Leple (frenkçe -{Louis Leplee}-) körip, öz programmasına oynamağa davet etken.

1954 s. Edit Piaf Jan Mare ile «Maña Versal aqqında añlatsalar» tarihiy filminde oynadı. 

1956 s. Piaf  Nyu Yorktaki meşur Karnegi Hollda çıqışta bulundı. 

1958 s. Edit Piaf «Olimpiya» kontsert zalında muvafaqiyetli çıqışlar yapmağa başladı.

25 sentâbr 1962 s. Edit Piaf, Eyfel eykeliniñ yüksekliginden, «Eñ uzun kün» filminiñ premyerası munasebeti ile «Yoq, iç bir şeyge yazıqsınmayım» (-{Non, je ne regrette rien}-), «Sürü», «Milord», «Eşitmeysiñ», «Sevmek aqqı» yırlarını icra etti.

1963 s. Fransis Le ve Mişel Vandom tarafından yazılğan «Berlinden bir adam» adlı eñ soñki yırını yaza.

1963 s. oktâbr 10-da  Edit Piaf vefat etti.
Ceñ He

**Ceñ He** (, 1371 - 1443 ss.) - Miñ sülâlesi zamanında yaşağan çin deñizci, tedqiqatçı, diplomat ve admiralıdır. 

Başta oña Ma Sanbao (çince 馬三保/马三保) adı berilgen edi. Ceñ He özü, Yunnan vilâyetinde yaşağan musulman asılzade qorantasından kele. Çeñ Hege «çin Kolumbı» deyler. Ceñ He, 146 metrlik gemilerinde seyaat eterek, Çinge Cenübiy Şarq ve Cenübiy Asiya memleketlerini, musulman Şarqınıñ devletlerini ve Afrikanıñ Şarqiy yalısını tedqiq etip keşf etken.

## Admiralnıñ ölümi

Ceñ Heniñ mirasçıları yetkizgenleriniñ ananesine köre, admiral, Çinge yedinci seyaatı vaqtında (yani 1433 s.) vefat etken, cesedi de deñizde defin etilgen. Ceñniñ ölüminden çoq keçmeden Yavadaki Semarang şeerinde cesedi yoqluğında «ğıyabiy cenaze» merasimi («Gayib») ötkerilgen edi. Admiralnıñ potükleri ve tutam saçı (başqa versiyağa köre urbası ve qalpağı) Nankin şeerine ketirilip, qoba buddizm ibadethanesinde defin etilgen.

## Mirasçılar

Balalıqtan arem ağası (yevnuh) olğanından Ceñ Heniñ öz balaları yoq edi. Lâkin o, ağasınıñ eki oğlundan biri Ceñ Haocaonı evlâtlıqqa alğan. Ögey babasınıñ unvanını miras etip almağa imkânı olmağanına baqmadan, mülküni saqlap oldı. Şunıñ içün şimdiki zamanğace özlerini Ceñ Heniñ mirasçıları dep sayğanlar bar.

## Menbalar
Ceyms Kuk

**Ceyms Kuk** (; 1728 noyabr 7 — 1779 fevral 14) — ingliz keşfiyatçı, deñizci ve tedqiqatçısı, London qıral cemiyetiniñ azasıdır. 

Nyufaundlend adasınıñ (inglizceden yañı tapılğan yer) tafsilâtlı haritasını yaptı, birazdan Tınç okeanğa üç ekspeditsiya yaptı, Avstraliyanıñ şarqiy yalısını, Havayi adalarını tedqiq etken ve tasvirlegen ilk avropalı edi. Yañı Zelandiyanıñ etrafında geminen dolaştı.

1768 s. avgust 26-sında «İndevor» gemisi Plimut şeerinden çıqıp, 1769 s. aprel 10-unda Taiti adasınıñ yalısına yetti.

1770 s. aprel ayında Ceyms Kuk Avstraliyanıñ şarqiy yalısına yetti. «İndevor» körfezi yalısınıñ suvlarında toqtağan ekspeditsiyacılar evelki belli olmağan ösümliklerniñ çeşit türlerini tapıp olğanlar, şunıñ içün Kuk oña Nebatat körfezi adını berdi.

1779 s. fevral 14-ünde üçünci ekspeditsiya devamında Ceyms Kuknı Havayi adaları sakinleri öldürdiler. İnglitere, Ceyms Kuknıñ ölümini umumiy matemnen qayd keçirdi. London qıral cemiyeti, azası olğan Kuknıñ şerefine hatıra medalini darp etti.



Ceyms Kuknıñ üç seyaatı yolları 


## Menbalar
Elvis Presli

**Elvis Aaron Presli** (; 8 yanvar 1935, Tupelo, Missisipi — 16 avgust 1977, Memfis, Tennessi) — eñ meşur amerika yırcı ve aktörlarından biri. XX asırnıñ eñ muvafaqiyetli muzıkacılarından biri. Muzıka saasında daa kimde üstün çıqıp olamağan bir çoq rekordnıñ saibi. O qadar belli oldı ki, insanlarnıñ çoqusı oña sade «Elvis» ya da «Rok-n-rollnıñ qıralı», ABDnde ise — sade «Qıral» (inglizce The King) derler.

1948 s. sentâbr ayında Presliniñ qorantası Memfiske (Tennessi ştatı) köçti. Tamam Memfiste Elvis zemaneviy muzıkanen añlı sürette meraqlanmağa başladı: radiodan kantri, ananeviy estradanı, em de zenciler muzıkası ile yayınlarnı (blüz, bugi-vugi, ritm-n-blüz) diñley edi.

Şan ketirgen 1956 senesi Elvis Presli içün pek muvafaqiyetli oldı. Presliniñ RCAdaki ilk singlı «Heartbreak Hotel» adlı duyğulı blüz yırı oldı. Bundan soñ «Blue Suede Shoes» ve «I Want You, I Need You, I Love You» yırlarını ve muzıka tarihında ilk million işaretini aşqan çoqçalğan «Elvis Presley» albomını çıqtı. Şu seneniñ yazında «Hound Dog / Don't Be Cruel» singlı, küzde de ekinci «Elvis» albomı çıqtı.

16 avgust 1977 s. Elvis Presli qalp kemligi sebebinden vefat etti.
İbn Sina

**Abu Ali al-Huseyn ibn Abdallah ibn Sina**, Ğarp dünyasında **Avitsenna** adınen belli (, , 980 — 1037) - Orta Asiyalı entsiklopediyacı, felsefeci, ekim, himiyacı, astronomiyacı, ilâhiyatçı, şair. İslâmnıñ Altın devriniñ eñ itibarlı polimatı dep sayıla. 

İbn Sina, ilimniñ çeşit türlü saalarda qararnen 450 tedqiqiy iş yazğan, olardan qararnen 240-ı bugüngece saqlanğan. İşlerniñ çoqusı (qararnen 150) - felsefiy mevzuğa, 40-ı ise - tibbiyetke bağışlanğan. Eñ belli olğan işlerden “Şifa kitabı” adlı felsefiy ve ilmiy entsiklopediya ve orta asırlar universitetlerniñ çoqusında tibbiyetniñ ögrenilmesi içün esas ders kitabı olğan “Tibbiyet ilminiñ qanunı”dır. 

O vaqıtlarda Orta Asiya devletlerindeki ükümdarlarnıñ ekimi ve veziri edi. 

## Tercimeiyal
### Doğğan yeri
İbn Sina, 980 senesi ilk küz ayında, Buharadan uzaq olmağan Afşana qasabasında dünyağa keldi. Şahsiy tercimeiyalında babasınıñ doğğan yeri, Balh şeeri (zemaneviy Afğanistan) olıp o, ismailitlerge ait olğanını qayd ete edi. Samaniy Nuh ibn Mansur üküm sürgen vaqıtlarında Buharağa köçip kelgen, anda ise divan memurı olıp çalışmaqta edi. Anası, Afşanada doğğan, ailesi ise - ekinci oğlunıñ doğuvından evel anda yaşay edi, soñra Buharağa köçip kelgen. O vaqıt Buhara, islâm dünyasında ilim ve medeniyetiniñ esas merkezlerden biri edi.

### Tasilniñ başlanuvı
Baştan İbn Sinanıñ babası, onıñ tasilinen şahsen ve qomşulıqta yaşağan yeşillik satıcısınıñ yardımı ile oğraşa edi. Ondan bala İndistan riyaziyatınıñ esasları aqqında malümat alıp raqamlarnen arifmetik areketlerni ögrendi. Bazı vaqıt içinde İsmail-Zagid adlı bir ocadan fıqıhnı ögrene edi. 

Soñra İbn Sina, babasınıñ tanışı ve "felsefe bilgiri" belli olğan Abu Abdullah an-Natilinen oğraşa edi. Qurannıñ ezberden bilinmesine imtiannı tapşırıp hafiz unvanını alğan. Natilinen o, "İsaguci" kitabını, felsefeci Tirli Profiriyniñ "Kiriş" işlerini tetqiq etmege başladı. Onen de İbn Sina, Evklidniñ bir qaç teoremasını keçip, Almagestniñ ve qadimiy yunan alimi Klavdiy Ptolemeyniñ astronomiya işleriniñ oquvına keçti. Sıq, ocanıñ sualine cevap bererek, talebe, sualniñ maiyetine ondan daa yahşı dala edi.

14 yaşından berli oğlan, öz küçü ile oqumağa başladı, çünki, şahsen bildirgeni kibi, oca, onıñ çoq sayılı suallerine cevap berip olamay edi. Aristotelniñ "Metafizika" işini tetqiq etmege başladı, onıñ sözlerine köre, "bir şeyni añlamadım, müellifniñ niyetleri de menim içün sır olaraq qaldı". Metafizakanı, İbn Sinanen bazarda üç direm ile satın alınğan Al-Farabiniñ "Metafizikanıñ tezisleri" kitabı añlamağa yardım etken.

## Menbalar
Ernan Kortes

**Ernan Kortes** (, 1485 s. — 1547 s. dekabr 2) — Kastilya konkistadorı ve keşfiyatçısı, Meksikanıñ fetihçisi. Yañı İspaniyanıñ general-kapitanı(1521—1524). Büyük coğrafiya keşfiyatlar devri yetekçilerinden biri. Atstek medeniyetini yoq etti, Avropağa vanilya ve şokolad ital etmege birinci başlağan. Kortes adlı zadekân Kastiliya soyunıñ vekili. Ernan Kastiliyadaki Medelyini şeerinde doğdı. Salamankadaki emcesinde oquğan edi. İspaniyadan Yañı dünyadaki Espanyolağa köçken (1504). 1510-1514 ss. Diyego Velaskes müitinde Kubanıñ boysundırılmasında iştirak etken edi. 1519-1521 ss. kendi teşebbüsi ile Meksikanı basıp alğan. 1521 s. Qıral ükümetinden Kortes general-kapitan unvanını ve 1525 s. şahsiy tuğrasını elde etken. 1524-1526 ss. Gondurasqa bir ekpeditsiya yapqan. Meksikağa qaytmağa planlaştırğanda, Kastilyehada qanlı isaldan vefat etken. İspaniyada defin etilgen, amma 1566 s. ğayrıdan Meksikada defin etilgen edi.
İrade erkinligi

**İrade erkinligi** - insan, öz areketlerinde ve qararlarında serbestmi, olar, evelden tayin etilgenlermi aqqında felsefiy sualdir. 

Asırlar devamında bu sual felsefecilerni ve ilâhiyatçılarnı meraqlandıra edi. Bu meseleni tedqiq etüv, tabiat qanunlarınıñ sebep-aqibet alâqası barmı oluvınıñ serbestlik ve sebep arasında tesirleşüviniñ añlamasına muhtac. Felsefe mektepleri, vaqialarnıñ episi tayinlengenmi dep ve serbestlik, tayinlevnen yan-yanaşa yaşay bilelermi (uyğunlıq uyğunsızlıqqa qarşı) baqışlarda farqlana. Şiddetli tayinlev tasdiq etkeni kibi, Bütündünya tayinlengen, bu da irade erkinligi imkânsızlığınıñ sebebi ola. 

İrade erkinliginiñ diniy, ahlâqiy ve felsefiy aqibetleri olur. Meselâ, din ceetinden irade erkinligi, qudretli ilâhiy maiyet, şahısnıñ saylav ve iradesine öz tesirini qabul ettirmey manasında kele bile. Ahlâqiyatta irade erkinligi şahıs, öz areketleri içün ahlâq ceetinden mesülietli olğanını añlata bile. İlim saasında bu esas şunı belgiley bile ki, miy ve aqılnen beraber vucutnıñ areketleri bütünley cısmiy sebepliginen tayin etilir. İrade erkinligi felsefe tüşüncesi doğğanınen ep diqqat talap ettken meselelerden biri olıp qala. 

## Ğarbiy felsefede
İrade erkinligi meselelerine dair esas felsefiy yönelişlerni vekilleri aşağıdaki eki sualine nasıl cevap bergenlerine köre gruppağa bölmek mümkün:

# Dünya tayinlengenmi?
# İrade erkinligi mevcütmi?
Hasselik

Hasselik - bar olğan ya da olabilgen vaziyetlerine ve obyektiv dünyasına subyektiv qıymet kesüv munasebetini ifadelegen, simpatik siñir yoruğını areketke ve vucutnıñ yaşayış faaliyetini yükselüvge ketirgen ruhiyetli esnas, vucutnıñ orta müddetli mürekkep vaziyeti. Onıñ neticesinde nefes aluv, nabız ve bez ayırıluvı ve dig., zein seviyesinde vezini, qozğaluv ve eyecanlanuv vaziyeti yükselip, küçlü duyğularda ve adette belli bir tarz alı şeklinde aks oluna. Eger hasselik şiddetli ve uzun müddetli olsa, intellektüal vazifelerniñ bozuluvı yer alır, özüni tutalmayuv ya da teren adetli areketlerge meyiller öse, şahsiyet ekileşüvi ola bile ve il.  

Quvanç, qorqu, qayğı, utanuv kibi ruhiy hasselikler hususan apansızdan peyda olğanda, qalp atışlarınıñ sıqlaşmasını ya da yavaşlanmasını doğura. Hasselikler üç komponent ile tayin etilir: ruhiyede islerden keçken ya da añlanğan hasselikler ile; vucutnıñ siñir, endokrin, nefes aluv, azm etüv ve diger yoruqlarda olıp keçken esnaslar ile; ifadeli, şu cümleden bette ifadelengen hasselik taqımları ile közetile. Mütehassıslar 'hasselik', em de 'duyğu', 'eyecan', 'keyf' ve 'eyecanlanuv' añlamları arasında farq bar olğanını qayd eteler.
Sergey Eyzenşteyn

**Sergey Mihayloviç Eyzenşteyn** (10 (22) yanvar 1898 s., Riga, Rusiye imperiyasınıñ Liflând guberniyası - 11 fevral 1948 s., Moskva, Şuralar Birligi) — sovet rejisöri, stsenariycisi, kino nazariyecisi ve pedagogıdır.

1924 s. Eyzenşteyn «Strayk» adlı bir uzun film çıqardı. 1925 s. Paristeki Halqara zemaneviy yaraştırıcı ve sanayı sanatı sergisinde bu film kümüş medalini qazandı. 1930 s. Teodor Drayzerniñ «Amerika faciası» romanını ekranlaştırmaq içün Paramount Pictures şirketinen kontrakt tizdi. 

1938 s. Eyzenşteyn «Aleksandr Nevskiy» tarihiy ve vatanperver filminiñ stsenariyini yazdı. Bu film içün Eyzenşteyn, Lenin ordeninen mukâfatlandı ve sanatşınaslıq doktorı unvanı (dissertatsiyanı qorçalamadan) berildi, em de Stalin mukâfatını aldı. 

1941 - 1946 ss. - «İvan Groznıy» filmini çıqara edi. 

11 fevral 1948 s. «Renkli kino» maqalesini yazğan vaqıtta, infarkt sebebinden Eyzenşteyn vefat etti. Soñkisinden evelki yürektelefke aqşam tedbirinde Vera Maretskayanen oynağanda oğrağan edi.

## Filmografiya
* 1923 — Dnevnik Glumova
* 1924 — Staçka
* 1925 — Bronenosets «Potömkin»
* 1927 — Oktâbr
* 1929 — Staroye i novoye
* 1932 — Da zdravstvuyet Meksika!
* 1935 — Bejin lug
* 1938 — Aleksandr Nevskiy
* 1944-1946 — İvan Groznıy

## Atıflar
Federiko Fellini

**Federiko Fellini** (; 20 yanvar 1920 s., Rimini — 31 oktâbr 1993 s., Roma) — italyan kino rejisöri ve stsenariycisi, fantaziya ve barokkonı topraqlıqnen birleştirgen özüne has üslüpnen bellidir. Bütün zamanlarnıñ eñ yahşı ve itibarlı rejisörlarından biri olaraq qabul etile. Cahiers du cinéma ve Sight & Sound kibi soravlarında Fellininiñ filmleri yüksek yerni qazandı. Misal olaraq, 1963 s. «8½» filmi, eñ yahşı 10 filmden biri oldı.

Federiko Fellini, beş «Oskar» ve Kannı kino festivaliniñ «Altın palma pıtağı» mukâfatınıñ saibidir.

1980 s. baş rolni oynağan Marçello Mastroyanninen «Qadınlar şeeri» draması çıqtı.

Episi olıp, ecnebiy tilde çıqarılğan eñ yahşı film içün Fellininiñ filmleri 4 kere 'Oskar' mukâfatını aldı ('Yol' (La strada, 1954 s.), 'Kabariya geceleri' (Le Notti di Cabiria, 1957 s.); '8½' (1963 s.) і 'Amarkord' (Amarcord, 1973 s.) kibileri) .
## Atıflar
Qatay

**Qatay** — bugünki Qıtaynıñ topraqlarında tarihiy uyğur devleti.

## Şuña daa baqıñız
Qara Qatay (*qara* tüz — şimal türk tilerinde)
Ahlâq

**Ahlâq** ( - tabiat, quy, mizac) - ahlâq qaidelerni, areketniñ içtimaiy qaidelerni, adetlerni tetqiq etken felsefiy feni.

Istıla, sıq, ayrı içtimaiy ya da mütehassıs gruppasınıñ ahlâqiy qaidelerniñ cemisiniñ, areket qaidelerniñ tarifi olaraq qullanıla. 

## Ahlâqnıñ tarihı
### Qısqa bir taqriz
* İlk sefer ıstıla Aristotel tarafından “ameliy” felsefesiniñ ayrı tetqiq saasınıñ ifade etilmesi olaraq qullanılğan edi. Çünki o, böyle sualine cevap bermege tırışa: biz neni yapmaq kerekmiz? Ahlâğınıñ esas maqsadı olaraq Aristotel, bahtnı adlay edi, yani özüni kerçekleştirüvini. İnsannıñ özüni kerçekleştirilmesi - soñ derecelerinden qaçınğan ve uyğun ortalığında bulunğan doğru areketlerdir. Onıñ içün, esas fazileti - aqıl-ferasetliligidir.

* Ahlâqiy nazariyelerniñ inkişaf ceryanında ıstılaatnıñ birleştirüvinde qıyınlıqlarğa rastkeldiler, çünki farqlı nazariyelerinde esas olaraq farqlı añlamlar ilân etilgen ediler, sıq muayyen olmağan, subyektiv ya da zıt kelgen soyları (eyilik ve kemlik, yaşayışnıñ manası ve ilâhre).

* Bundan da ğayrı, ahlâq, añastı ile imaye etilgen maqamlıqlarına ait olğan ferdiy ibretini incelegenine köre, teren talili, añastı kösterişlerniñ tenqidiy talilini muasara etken ruhiy qorçalanmasınıñ qarşılıq kösterilmesi ile mürekkepleşile.
Fernan Magellan

**Fernan (Fernando) Magellan** (, ; 1480 s. — 1521 s. aprel 27) — ispan hızmetinde olğan portugal deñizcisidir. Magellan dünya etrafında ilk muvafaqiyetli ekspeditsiyağa yolbaşçılıq yapqanda öldürildi. Magellan, özüniñ tapqan ğarbiy okeanınıñ adını «Tınç okean» dep qoydı. İspaniyanıñ milliy qaramanı olaraq qabul etile.

1521 s. fevral 13-ünde şimal tarafqa ketken vaqıtta ekspeditsiya, ekvatornı kesti. Martnıñ 6-sında ise ekspeditsiya, Marian adaları arhipelagındaki Guam ve Rota adalarını taptı; martnıñ 16-sında Filippin adalarınıñ arhipelagındaki Gomongon adasına yetti. Bu vaqıtqa qadar ekspeditsiyanıñ tek 100 iştirakçısı bar edi. Magellannıñ taqımında çoq tilni bilgen malay tercimanı olğanı içün, yerlilernen qonuşmaq imkânı bar edi. Aprelniñ 7-sinde ise deñizciler Sebu adasına yettiler.

1521 s. aprelniñ 27-sinde Maktan adasında ispan qıralına bergi ödemege istemegen yerli adamlar qavğa etken vaqıtta Magellan ve bir qaç yoldaşlarını öldürdiler.

## Menbalar
Ayuv dağ

**Ayuv dağ** — Qırımnıñ cenübiy yalısındaki dağ. Büyük Aluşta ve Büyük Yaltanı biri-birinden ayırıp, Gurzuftan 2,5 km şarqqa taba buluna. Ayuv Dağnıñ yüksekligi – 577 m, dağ massivi 2400 m şimaliy ğarpqa uzanıp, 2—2,5 km-ge deñizge çıqa. Umumiy meydanlığı – 5,4 km²-ğa yaqın. 1947 senesinden başlap, Ayuv Dağ – tabiat abidesi, devlet seviyesinde landşaft muvaqqat qoruğı.

## Ad
*Ayuv dağ* adı qırımtatarca **ayuv ve* **dağ*&nbsp; sözlerinden ibaret. Dağ, deñizge egilip, suv içken ayuvğa oşay.


Fayl:Ayu-Dag or Medved-gora (Bear mountain).jpg|Partenit tarafından Ayuv Dağ
Fayl:Гурзуф3.jpg|Gurzuf tarafından Ayuv Dağ
Fayl:Аю-Даг10.jpg|Gurzuf egerinden Ayuv Dağnıñ körünüşi
Fayl:Аю-Даг10.JPG|Plaka burnundan Ayuv Dağnıñ körünüşi
Fayl:Аю-Даг.JPG|Ayuv Dağnıñ töpesinde


## Bağlantılar

* Ayuv Dağğa ekskursiya 
* Ayuv Dağında marşrutlarnıñ tasviri (rus)
* Vlas Doroşeviç «Deñizniñ mevtaları» http://ru.wikisource.org/wiki/Покойники_моря_(Дорошевич)
* Haritada yerleşken yeri
Ceneviz qalesi (Kefe)

**Ceneviz qalesi**&nbsp;— Kefe şeerindeki (Qırım, Ukraina), XIV asırda cenevizler tarafından qurulğan qale.

Kefe körfeziniñ yalısında, şeerniñ cenübiy tarafındadır. Orta asırlarda Kefe () şeeriniñ qalesi edi. Şimdi qaleniñ qalımtıları tarihiy-mimariy qoruqtır. 

## Tarih
Qale, Qalentir bayırı etrafında, deñiz tarafındaki duşman içün ilk mania ola bilgen tik caplarda qurulğan. Qurucılıq 1340 senesinden başlap, 1343 senesine qadar devam etken edi. 

XIX asırda binalarnıñ çoqusı dağıtılğan edi. Künümizge qadar qaleniñ cenübiy ve ğarbiy divarınıñ parçası saqlanıp qaldı. Baş qapınıñ pilonlarını da bugün körmek mümkün. Saqlanıp qalğan divarlarnıñ umumiy uzunlığı — 469 m.

## Menbalar ve bağlantılar

* Kefe, XIV—XV asırları Ceneviz qalesi.
* Ceneviz qalesi
Frants Kafka

**Frants Kafka** (; 1883 s. iyül 3, Praga — 1924 s. iyün 3, Viyana) — XX asırnıñ eñ meşur yazıcılarından biridir, eserleriniñ çoqusı ölüminden soñ neşir etildi. Kafkanıñ eserleri absurdnen, tışqı dünya ve eñ yüksek itibar qorqusınen toludır; dünya edebiyatında yekâne bir körüniş olğan kelişikli telâş duyğusını oquyıcılarda uyandıra bilirler.

Ayatı boyunca, Kafka, eserleriniñ küçük parçası olğan bir qaç qısqa ikâyesini neşir etti. Frants Kafka, özü tek 4 cıyıntığını — «Seyran», «Köy ekimi», «Ceza» ve «Aççı» — «Amerika» («Ateşçi») romanınıñ ilk bölügini, ve başqa bir qaç qısqa novellanı basıp çıqardı. Faqat, «Amerika» (1911–1916 ss.), «Esnas» (1914–1918 ss.) ve «Kermen» (1921–1922 ss.) romanları kibi eñ müim eserleri bitirilmegen qaldı ve yazıcınıñ olarnı neşir etmege istemegenine baqmadan ölüminden soñ dünya yüzü kördi.

## Menbalar
Ceneviz qalesi (Sudaq)

**Ceneviz qalesi** &nbsp;— 1371 senesinden başlap 1460 senesine qadar cenevizler tarafından Sudaq  (Qırım, Ukraina) şeerinde qurulğan qale.

Qale, Cenevez Qaya dağını teşkil etken qadimiy mercan rifinde Qara deñizniñ Sudaq körfezi yalısındadır. Qaleniñ meydanlığı aman-aman 30 gektar.

## Tarih
Sudaqnıñ birinci qale divarları VI—VII asırlarda bizanslar tarafından qurulğan edi. Ayrı mudafaa inşaatlar (Uyutnoye köyündeki körfezniñ kenarında «Deñiz yanı pekitme») daa m.s. IV asırda Bizans İmperiyası kelmeden evel inşa etilgen edi.

Birazdan qaleni hazarlar zapt etip, X—XII asırlarda o, kene bizanslarnıñ eline keçti. XIII asrında Sudaq Venedik müstemlekesiniñ merkezi oldı, amma cenevizler yavaş-yavaş raqiplerini Qırımdan sıqıştırıp çıqardılar. 1365 senesi olar Sudaqnı, ondan soñ bütün cenübiy yalı boyunı da basıp aldılar. Sudaq qalesiniñ künlerimizge kelgen çoqusı inşaatlar, Ceneviz devrine ait olğanı sebebinden oña Ceneviz Qalesi deyler.

## Galereya

2016. Генуезька фортеця.jpg|
2016. Генуезька фортеця (Україна).jpg|
2016. Генуезька фортеця. Судак. Україна.jpg|
2016 р. Генуезька фортеця. Судак. Україна.jpg|
Церква 12 апостолів. Судак.JPG|
Enriko Fermi

Enriko Fermi (italyanca *Enrico Fermi*; 1901 senesi ilk küz ayınıñ 29 - 1954 senesi boş ayınıñ 28) - italiyalı fizikacı, özek, cüz ve statistik fizika saalarındaki işlerinen belli. Muvafaqiyetler arasında - maddeni redtenler ile bombardirlegeninde özek daafaalliklerinden yañı şavlefaal unsurlar doğğanını keşf etkeni.

Temel tesirlenüvlerinden biri zayıf tesirlenüvni ögrenüv ve fermionlarnıñ cüz statistikasından  (Pöl Dirak ile) işler onıñ nazariy işlerine ait. O, Fermi işçenligi qavrayışını teklif etken. 

Fizikadan Nobel mukâfatınıñ laureatı (1938). Amerika sanaat ve ilimler akademiyasınıñ Rumford mukâfatınıñ (1953) ve diger bir çoq ilmiy imtiyazlarnıñ laureatı.

Nobel premiyasını elde etip, Fermi ömür arqadaşı ve balaları ile Amerika Qoşma Ştatlarına köçtiler. İtaliyadaki yeudilerge nisbeten faşist akimiyetiniñ siyaseti İcret etkenniñ sebebi oldı. Ferminiñ ömür arqadaşı yeudi dinini küte edi. 

Fermi Manhetten leyhasınıñ yetekçi iştirakçısı edi.

## Tercimeiyal
Enriko Fermi, Romada Alberto Fermi (italyanca *Alberto Fermi*), alâqa nazirliginiñ baş teftişçisi ve İda de Gattis (italyanca *Ida de Gattis*), başlanğıç mektep ocasınıñ qorantasında doğdı. Üç balasından eñ küçügi edi. Balalıqta özüniñ Cülio ağasınıñ ölümini körmege mecbur oldı. Ağasınen beraber Enriko türlü tehnikiy cihazlarnen oğraşmağa seve edi. Ağası, 1915 senesi ğırtlaqtaki irinlemeni yoq etüv ameliyatı vaqtında can bergen. Bu vaqiadan soñ Enrikonıñ tabiatı daa qapalı oldı. Özüniñ bütün boş vaqtını oğlançıq fizika ve riyaziyat kitaplarınıñ oqumasına bağışlay edi.
Hafız-ı Şirazi

**Hafız-ı Şirazi** (; aqiqiy adı *Hace Şamseddin Muhammed*; ; qararnen 1325, Şiraz — 1389 ya da 1390 s., Şiraz) — fars ve tacik şairi, halq yırcısıdır. Hafız-ı Şirazi - şairniñ edebiy tahallüsidir.

Ğazelleriniñ eñ sevgen mevzusı işanç ve ruyakârlıqnıñ açılmasıdır. İranlılarnıñ ayatına tesirini Hafıznıñ oquvlarında tapıla bilir. Hafıznıñ şiirleri, sıq-sıq fars ananeviy muzıkası, sanatı ve fars üsnühatınıñ üstünden qoyulır. 

Şirazdaki Hafıznıñ mezarı, İran mimarlığınıñ şah eseri ve turistler arasında pek rağbetlidir.

Hafıznıñ şiirlerine uymaları, taqlitleri ve tercimeleri çoq tilde bar. 

## Menbalar
Fikir etüv

**Fikir etüv** -  aqiqatlar, malümatlar, duyğularnıñ bir bütün ve muntazam bilgilerine çevirilüv esnası. Fikir etüv, insannıñ esas hususiyeti ola ve işte bu esaslığı sebebinden daa adiy añlamlarına esaslanıp bir şeyni tarif etmek qıyın. Fikir etüvni nasıl tayin etip añlamasına dair iç bir uzlaşması yoq.

Dialektik maddecilik, tasvir etüviniñ Lenin nazariyesini qullanaraq, fikir etüvini, insannıñ miyinde, nesnelerniñ vastasız ve umumiyleştirilgen tasvir etüvi kibi belgiley.  

Tüşünişniñ, onıñ fizik ve metafizik ceetlerniñ anañlavı: peyda etüvi, işlevi, lisaniyat, felsefe, ruhiyat, siñir ilimi, daneli añlıq saasında tetqiqler, ayatfenlik, içtimaiyat, kognitiv ilmi kibi çeşit türlü akademik fenlerniñ maqsadı olıp qala.

Fikir etüv, tecribeni talil etip, fikirlerde dünya imselini şekillendirip tertipke çekmege, tahmin etip areketlerni planlaştırmağa yardım ete. İnsannıñ mücerret tüşünüvine qabiliyeti, inqqiyat esnasında bayağı üstün alğan.

## Felsefe tarihında "fikir etüv" añlamı
Fikir etüv añlamı, “barlıq”, “madde”, “insan”, 'ögrenüv', “bilgi”, “ğaye” ve diger añlamlarınen sıq bir bağda bulunmaqta. O, keçmiş devirlerniñ ve zemaneviy felsefecilerniñ bilgilerindeki qavrayış sistemalarında esaslı ola. Tüşünüv añlamı ve onen bağda bulunğan “ifade etüv”, “sıma”, “sezüv”, “añlam”, “bilgi” añlamları, antik felsefecilernen (Geraklit, Anaksagor, Demokrit, Epikur, Sokrat, Platon, Aristotel ve digerleri) tizilgen.
Yohannes Gutenberg

**Yohannes Gutenberg** (, tolu adı *Yohannes Gensflâyş tsur Lâden tsum Gutenberg* (); 1397/1400 - 1468 fevral 3) - ilk alman kitap bastırıcısı, quyumcı ve icatkâr. Mayntsta doğdı. Zadekân soylardan hassas mehanikacı. 1440 senelerniñ ortasında areket etici arifler ile basma usulını işlep çıqarğanı bayağı tarqatılğan edi. 

## Tercimeiyal
Gutenbergnen bağlı olğan saqlanğan vesiqalı menbalar az olğanına köre, onıñ tam tercimeiyalını bilmek imkânı yoq. Onıñ ömürlik yılları, adetince, er bir tercimeiyal menbalarına malümat kirsetilmesine tek siyasiy şahıslar ve kilse erbaplarınıñ aqqı bar edi. Gutenbergniñ özü istisalcı, qısmen ressam olğanına köre, iç bir meraq doğurmay edi, lâkin onıñ icadı, onıñ ömürdeki bazı malümatları o vaqıttaki kitap taqdirnamelerinde qayd etilmesine tesir etken. 

### 1400 - 1448. Balalıq ve faaliyetiniñ başlanuvı
Yohannes (Yohann - Henne, Hengin, Hanssen) Gutenberg,  Frile Gentsflâyş ve Elza Virihniñ Maynts asılzade ailesinde doğğan. Anası, çuha tuccarınıñ qorantasından edi, aynı bunıñ içün Yohannesniñ ana-babasınıñ 1386 senesi qayd etilgen evliligi, teñ olmağan sayıla edi. Maynts emiyetli bir şeer edi, çünki alman devletiniñ arhiyepiskopı aynı mında saylana edi. Asılzadeler ve qapalı korporativ birlikler arasında çarpışmalar şeerlerinden biri edi. Yohannes qorantasını şeerni vaqtınca terk etmege mecbur etken sebep budır.

## Menbalar
Frants Şubert

**Frants Peter Şubert** (; 31 yanvar 1797 s., Lihtental — 19 noyabr 1828 s., Viyana) — avstriya bestekârı, muzıkada romantizmniñ temelcilerinden biri, 600 yır, 9 simfoniya, kamera ve ayin muzıkasınıñ eserlerinden ibaret olğan 1000-den ziyade muzıka eserleriniñ müellifidir.

Ayatı boyunca Şubertniñ muzıkanen meraqlanması özüni tıyğan edi, amma bestekârınıñ ölüminden soñ eserleri daa rağbetli oldı. Şubertniñ eserleri alâ belliligini ğayıp etmez ve klassik muzıkanıñ eñ belli misallerindendir.

19 noyabr 1828 s. Şubert tif hastalığından vefat etti. Şubert, bir sene evel ölgen Bethoven yanında defin etildi. 22 yanvar 1888 s. Viyananıñ Merkeziy mezarlığında Şubertniñ naaşı yañıdan kömüldi.
## Atıflar
Gustav Maler

**Gustav Maler** (, 1860 s. iyül 7, Kalişte, Bogemiya — 1911 s. mayıs 18, Viyana) — Avstriyalı bestekâr, opera ve simfonik dirijorıdır, aslı yeudi.

Ayatı boyunca, Malerniñ çoq sadıq mühlisi yoq edi, tek ölüminden 50 yıl soñ XX asırnıñ eñ körümli simfoniyacılarından biri olaraq kerçek bellilik qazandı. XIX asırdaki keç Avstriya-Almaniya romantizmi ve XX asırnıñ başındaki moderncilik arasında bir çeşit köpür olğan Malerniñ eserleri Yañı Viyana mektebiniñ vekillerinden olğan Bencamin Britten ve Dmitriy Şostakoviç kibi pek çoq bestekârlarğa tesir etti.

Gustav Malerniñ mirası pek büyük degil ve tek yırlar ve simfoniyalardan ibarettir. Soñki 50 yıl içinde kontsert repertuarınıñ parçası eminliknen oldı. Endi bir qaç onyıllıq devamında eñ belli bestekârdan biridir.

## Menbalar
Aqıl

**Aqıl** - insannıñ bilgi arttırıcı ve  talil etici qabiliyetlerniñ sayesinde şahısnıñ idrağını şekillengen cemisi. Aqıl ne olğanını umumiy seviyesinde qabul etilgen tarifi yoq, çünki diniy, felsefe ve ilmiy metinlerde bu añlam, türlü tarzda qabul etile ve bu saadaki er birinde bu ya da diger bir qullanuvınıñ uzun adeti bar. 

Aqılnı  kognitiv ilmi tetqiq ete.
El-Harezmi

**Ebu Abdullah Ebu Cafer Muhammed ibn Musa el-Harezmi** (qararnen 780 - qararnen 850) - ulu acem riyaziyatçı, coğrafiyacı, tarihçı ve astronomiyacı; cebirni ayrı bir fen olaraq ayırıp qoyğan birinci alim. "Algoritm" sözü El-Harezmi adından kele, yani "El-Harezmi" isminiñ bozmasıdır. 

## Tercimeial
Alimniñ ayatı aqqında az malümat qaldı. Harezmde doğğanı içün lağabı el-Harezmi ile dünyaca belli olğan, isimlerinden biri el-Mecusi, onıñ zerdüştçi bir soyundan kelgenini köstere.

Halife Al-Mamuni vaqtında (813-833) El-Harezmi, Bağdattaki “İkmet evi”nde kitaphane reberi edi. Halife Al-Vasık zamanlarında (842-847) el-Harezmi, hazarlarğa ekspeditsiyasını riyaset etken edi. Soñki kere El-Harezmi 847 senesi añıldı. 

### Eserler
El-Harezmi, 9 eserniñ müellifi olğanı belli:
* İnd esabı aqqında kitap;
* Cebir ve almukaballarnıñ esaplavları aqqında qısqa bir kitap;
* Astronomik cedveller (zic);
* Dünya resminiñ kitabı;
* Müneccimliginiñ quruluvı aqqında kitap;
* Müneccimliginiñ yardımı ile areketler aqqında kitap;
* Küneş saati aqqında kitap;
* Yeudiler devriniñ tayin etilmesi ve olarnıñ bayramları aqqında tetqiqat;
* Tarih kitabı.

## Menbalar
Ruhiyat

**Ruhiyat**, **Psikoloji**  ya da **Psihologiya** ( -{psyché}- - ruh, keyf, λόγος -{logos}- - ilim) - ruhiy adiselerni (fikir etüv, duyğular, irade) ve bu adiseler ile añlatılğan insannıñ areketini tetqiq etken ilimdir. 

Ruhiy - insan, ayvan ve atta ösümlik alemindeki adiselerni tetqiq etken felsefiy kategoriyası. Temel ruhiyattaki adiselerni tetqiq etken ayvanat ruhiyatını ruhiyat ve ayatfenli ilimlerine ait olğanını sanalar. İnsan ruhiyatı, oña ait olğan adiseler aqqında söz ketkende, öz inqqiyat seleflerinden terkibiy ve keyfiyetli tarzda onıñ büyük farqı bar olğanını hatırlamaq kerek. 

Ruhiyat bilgisi, siiriy ve mifologik adetlerinde qadimiy vaqıtlardan itibaren inkişaf etile edi. İlk olaraq, ilmiy bilgisiniñ saası kibi ruhiyat, antik mütefekkirlerniñ felsefiy ilimlerinde rastkele. Avropalı, arap felsefelerniñ ve ekimlerniñ işlerinde böyle meseleler baqıla ediler: menimsev tabiatı, ruhiyat terkibi, eyecan (affekt) tabiatı, ruhteniyat, fikir etüv esnası, tüş ve hayallar tabiatı, munasebetler tabiatı (sevgi, dostluq, soyluq) ve ilâhre. Bugünge qadar ruh, ruhiy dünyası aqqında ilmiy tasvirlerine yandaş ilimlerniñ (tıbbiyet, muallimlik) ve insaniy ameliyatlarnıñ (sanat, din, idare etüv) inkişafı tesir ete. Olar ise ruhiyatnıñ muvafaqiyetlerini qullana.
Osiv

**Osiv** () - Ukrainanıñ Jıtomır vilâyetinde Radomışl rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 56 kişi.
Kerçeklik

**Kerçeklik** - aqiqaten (şimdi, keçmişte ve kelecekte) mevcut olğan er şeyni añlatqan felsefiy ıstıla. Aqiqaten ne bar, ne ise olmağannı tasvir etmesi - mürekkep zatfenli bir meseledir, şunıñ içün felsefeciler arasında kerçeklik ıstılası, felsefiy yönelişke ve mektepke bağlı manalarda qullanıla. Kerçeklik, bir nesneniñ hasiyeti, onıñ aqiqiy vaziyeti, o, tasavur etilgeni kibi degil, aqiqaten nasıl olğanı kibi de tayin etile.

“hayal”, “boş hayal”, ideallıq' kerçeklikke qarşı turğan añlamlardır. Kündelik yaşayışta “kerçeklik” añlamınıñ manadaşı dep “aqiqat” sözü qullanıla. Lâkin misal içün dialektik maddiycilik felsefesinde aqiqat imkâniyetke qarşı felsefiy kategoriya olaraq tayin etile, yani aqiqat - kerçekleştirilgen imkâniyet demek. 

Kimerde “kerçeklik” der eken, obyektlerniñ eñ keñ manasında qullanılğan kerçekligini añlaylar. Virtual kerçeklik aqqında laf etkende,  daneli tarzda kompyuter taqlidi ile yaratılğan hayaliy dünyasını közde tutalar. Buña köre, qarıştırılğan kerçeklik aqiqiy dünyanı kompyuter yalanında qısmen yaratıp, oña suniy yaratılğan unsurlarnı qoşa.  

Kerçeklik añlamı felsefe bölügi olğan zatfenlik ile ögrenile. Onıñ cevap bermege tırışqan sualler arasında şulardır: men kerçekimmi? fikirlerim kerçekmi? etrafımdaki dünya kerçekmi? mücerret añlamlar kerçekmi? ve il.
Nikola Tesla

**Nikola Tesla** (; 1856 oraq ayınıñ 10, Smılân, Avstriya-Macaristan - 1943 qara qış ayınıñ 7, Nyu York, AQŞ) - sırp ve amerikalı icatkâr ve fizikacısı. 

Sırp ailesinde doğıp keççe AQŞ vatandaşı olğan. Tesla, eñ çoq elektriklik, mıqnatislik ve elektrotehnikası saalarında öz icatlarınen belli. Ayrıca, oña deñişici aqım, çoq fazalı sisteması ve deñişici aqmınen elektrik köçüricisiniñ icatları ait. Niagara uçansuvındaki ilk gidroelektrostantsiyasınıñ qurucılığında esas şahsı edi. Sİ sistemasında mıqnatis induktsiyasınıñ ölçü birlemi, tetqiqatçınıñ şerefine adlandırılğan.

## Tercimeiyal

Efsanege dair, Nikola Tesla, tamam afat yarı gecesinde dünyağa kelgen. Bu, bugünki Hırvatistan (o zaman Avstriya-Macaristan) Gospiç şeeri yanında Smilân köyünde oldı. Babası - Milutin Tesla pravoslav kilsesiniñ papazı edi. Anası - Cuka Tesla (Mandik) pravoslav papazınıñ qızı edi. Halq yırlarınıñ çoqusını bile edi, amma o vaqıtlarda sıq rastkelgeni kibi, oqumış olmağan edi. Aile, beş baladan ibaret edi - eki oğlan ve üç qız, Nikola, dörtünci balası edi. 

1862 senesi aile, Gospiçke köçip kelgen, anda Tesla, gimnaziyada oquy edi. Soñ Tesla, Karlovatstaki mektebini bitirgen. Grats tehnikiy universitetinde elektrotehnikasını oquy edi, anda ise bakalavr derecesini almağa tırışa edi. Amma oquv yurtu, lektsiyalarğa qatnamağanı içün, oña bu derecesini tasdiqlamadı. 1880 - Pragadaki Karl universitetinde oquy edi.

## Menbalar
Afrika Birligi

**Afrika birligi** (**AB**, inglizce ve diger çalışma tillerinde resmiy qısqartılmaları **-{AU}-**ve **-{UA}-**) - 55 Afrika devletinden ibaret olğan ükümetlerara bir qurulıştır. Teşkilât, 2020 senesi oraq ayınıñ 9-da Afrika Birleşken İqtisadiy Toplulığı (-{AEC}-) ve Afrika Birligi Teşkilâtınıñ (-{OAU}-) mirasçısı olaraq quruldı. Teşkilâtnıñ memuriy merkezi Abeşistannıñ paytahtı, Addis Ababa şeeridir. Afrika Birliginiñ esas planları: tek bir para birlemine (Afro) keçüv, ortaq bir silâlı quvetlerni quruv ve teşkilât başı yanında nazirler kabineti quruluvı. Birlikniñ maqsadı, Afrikada demokratiya, insan aqları ve istiqrarlı bir iqtisadiyatnıñ temin etmesine yardımcı olmaq ve Afrika memleketleri arasında bütün çatışmalarnı toqtatuv ve faal bir ortaq bazar yaratılmasını temin etmektir.
Volt Disney

**Volt Disney** ( MFA: [ˈwɔlt ˈdɪzni] Vólt Dízni, doğum vaqtında Volter Yelayas Disney inglizce Walter Elias Disney, 1901 ilk qış aynıñ 5- 1966 ilk qış aynıñ 15) — amerikalı ressam-mültfilm yaratıcısı, kinorejissör, aktör, stsenariy yazıcısı ve prodüser, bugünki künge qadar  "The Walt Disney Company" media imperatorlığına çevirilgen "Walt Disney Productions" kompaniyasınıñ esasçısı. Tarihta ilk sesli, ilk muzıkalı ve ilk uzun mültfilmniñ yaratıcısı. Özüniñ pek kergin ayatında Volt Disney rejissör olaraq 111 filmni çıqardı ve daa 576 işniñ prodüseri edi. Kino sanatında Disneyniñ yararlıqları 26 “Oskar” ve diger mukâfatlarınen qayd etilgen ediler.

## Tercimeiyal
Volt Disney, 1901 senesi ilk qış aynıñ 5-de dünyağa keldi. Ecdatları arasında inglizler, irlandlar ve nemseler bar edi. 1906 senesi qorantası, Missuri ştatındaki çiftligine köçti, 1910 senesi ise - Kanzas-Sitige. 14 yaşında gazeta taşıyıcı olaraq çalışa edi. Birinci cian cenki vaqtında Disney, Frenkistandaki Halqara Qızıl haçnıñ sanitar maşnasınıñ dümeni ögünde bir yıl  hızmet etken.

## Atıflar
Alplar

**Alplar** (, , , ) - Avropada bir dağlar sisteması. Aq deñiz yalılarından Frenkistan, İsviçre, İtaliya, Avstriya, Lihtenştayn, Almaniya ve Sloveniyadan keçip Orta Tuna alçaqlığına qadar bir çıqıq kemer şeklinde uzana. Dağ sistemasınıñ uzunlığı 1200 km, kenişligi 130-260 km ve yüksekligi 4810 m-ge qadardır (Mon Blan dağı). Alplar Ğarp ve Şarq Alplarına bölüne. İçinde Boden ve Komo gölleri buluna. 

"Alp" adı etimologiyasınıñ eki versiyası bar: ya  — *beyaz dağlar*, ya da keltçe *alb* — *yüksek*, *alpa* — *bayır*.
Amerika grajdanlıq cenki

**Amerika grajdanlıq cenki** - Amerika Qoşma Ştatlarınıñ Vaşingtondaki ükümeti ile bu memleketten ayırılmaq istegen 11 cenüp ştatı arasında çıqqan bir cenktir. Cenüp ştatları Amerika Konfederat Ştatları degen mustaqil bir devletni ilân etti. Cenk maqsadı cenüp ştatlarınıñ qulluqnı devam ettirmek istegi edi.

Cenk, 1861 senesi çeçek ayınıñ 12-sinde Fort Sumter uruşından başlandı ve soñ Konfederatsiya ordularınıñ teslim olğanınen 1865 senesi quralaynıñ 26-sında yekünlendi. Cenk devamında 2000-ge yaqın uruş keçti. Bu cenk, insan coyuğı miqyasından AQŞ iştirak etken bütün silâlı davalar arasında eñ büyüktir.
Andlar

**Andlar** () - dünyanıñ eñ uzun (qararnen 7000 km) ve eñ yüksek (Akonkagua dağı, 6962 m) dağ sistemalarından biridir. Bütün Cenübiy Amerikadan keçe.

And dağları bütün Cenübiy Amerikadan keçip şimalden (Karib deñizinden) cenüpke (Tyerra del Fuego adalarına) qadar Tınç okeannıñ yalısı boyunca uzana. Kolumbiya, Venesuela, Ekvador, Peru, Boliviya, Çili ve Argentinadan keçe. Sistemanıñ kenişligi 200-800 km, dağlarnıñ ortalama yüksekligi 3600 m-dir.

Bu, yaş bir dağ sistemasıdır, And yanardağ quşağını yapqan Sangay, Purase, Kotopahi, Lulyayalako (dünyada eñ yüksegi) kibi pek faal yanardağ bar, sistemanıñ cenübinde çoq buzluq bar. Zelzeleler pek sıq ola. Ebediy qar sıñırı cenüpte 600 m-den şimalde 6300 m-ge qadardır. Andlarda çoq faydalı qazıntı tapılğan, eteklerinde (hususan cenüp ve orta qısımlarında) cermay ve tabiiy gaz çıqarılmaqta ve bu yerde de renkli maden külçeleri de çıqarılmaqta.
Angkor Vat

**Angkor Vat** (khmerce អង្គរវត្ត şeer-mabet) - Kamboçiyada evelce indu, soñ buddist ibadethane taqımı. Angkor Vat, dünyanıñ  eñ büyük diniy yapısı ve eñ emiyetli arheologik abidelerinden biridir. Qıral II Suryavarman (ükümsürgen seneleri — 1113—1145/1150) devrinde qurulğan.
Aparteid

**Aparteid** ve ya **apartheyd** ( - *ayrı olmaq*) - Cenübiy Afrika ükümeti tarafından 1948 senesinden 1991 senesine qadar yerli beyaz terili olmağan adamlarğa, em de Asiyadan icret etkenlerge qarşı yapılğan ırqçı ayıruv ve aşalav resmiy siyasetidir.

Bu siyaset, Cenübiy Afrikanıñ avropalı ve avropalı olmağan ealisiniñ ayrı inkişafı fikrine esaslana. Aparteid qaidelerinden faydalanuv neticesinde CAC ealisinıñ ekseriyeti aqsızlıq vaziyetine ketirilgen edi. Renkli eali (bantu, yerliler, metislerniñ) cemiyette beyazlarnıñ kibi aqqıları yoq edi. Meselâ, 23 million qararenkliniñ parlament saylavlarında rey aqqı yoq edi.

Aparteid tertibi Cenübiy Afrika ükümetini dünya toplulığı ögünde yamanladı. 1976 senesi aparteid cinayetini toqtatmaq ve onı cezalamaq maqsadınen BM Devletlerarası muqavelesi amelge keçti.
Çilter Qoba

**Çilter Qoba** — Qırımnıñ qoba manastırlarından biri. Aziz Feodor manastırı olaraq da belli. Bağçasaray rayonında, Belbek özeniniñ vadiysinde, Taş Bastı köyünden bir kilometr uzaqlıqta buluna. Manastırnıñ kompleksi bir-birine qaya oyulıp qurulğan yollarnen bağlı olıp, baş qoba ibadethanesi, ücreler ve aşhaneden ibaret. Manastır kompleksinden cenüp tarafına Hor-hor yılğasınıñ başında bir çoqraq bar.

Manastır, 4 qatta yerleşken 50-den ziyade qobadan ibaret. 

Aşağı qatlarından birinde putperest ibadethanege oşağan beş direkli büyük hane ayırıla. 

Manastır qararnen XIII—XIV asırlarda Feodoro kinazlığınıñ şimaliy sıñırlarında Süyren qalesi yanında qurulğan edi. Manastırnıñ baş ibadethanesi cefakeş Feodor (Teodor) Stratilat şerefine qoyulğan. XV asırda viran etilgen edi. 

2000 senelerinden başlap, tamir işleri yapıla. Baş ibadethanesinde ayinler yañıdan başladı, ücrelerniñ bir qısmı ve çañ qullesi tamir etildi.

## Bağlantılar

* Çilter Qoba 
* Feodor Stratilat adına Qırım qoba erkek manastırı (Çilter Qoba)
Anime

**Anime** ( HSE: [an̠ʲime] (diñlemek), *[animation]* — animatsıya) Yaponiyada peyda olğan animatsıya üslübidir. Diger memleketlerniñ animatsıyasından esas farqı, anime balalarğa degil, ekseriyette ösmürlerge ya da atta büyüklerge doğrutılğan. Tek Yaponiyada degil, dünyada da mot.

Anime sıq (lâkin er vaqıt degil) personaj ve üzeriniñ özüne has bir üslübinen farq ete. Teleseriallar, em de videotaşıyıcılarda tarqatılabilgen ya da kinokösterüvge keliştirilgen filmler şeklinde çıqarıla. Animege büyük janr çeşitligi ait, o, diger memleketlerde animatsıyağa degil, kinoğa has. Umumiy janrlar (uruş, detektiv ve dig.-den) ğayrı, tek animege has soyları da bar. Tamam çeşitlik ve türlü yaştaki seyircilerge doğrultuv, animeniñ baş üstünlikleridir. Diger memleketlerde animatsıya ekseriyette balalar içün abstrakt sanat sayıla ya da şaqa ve oşatuv eserler içün qullanıla, anime ise - tolu qıymetli bir sanattır.
## Tüpbilgiler
Halqara ceza makemesi

-{H|crh-latn:HCM;crh-cyrl:ХДжМ}-
**Halqara ceza makemesi (HCM)** — daima işlegen birinci uquqiy institut. Onıñ salâhiyetine genotsid, arbiy cinayetler ve insanlıqqa qarşı cinayetlerde qabaatlı olğan insanlarnıñ taqip etmesi kire. 1998 senesi qabul etilgen Roma nizamnamesine esaslanıp qurulğan. 2002 senesi iyül ayından başlap çalışa. 

Başqa halqara ve qarışıq ceza makemelerinden farqlı olaraq, HCM daima işlegen müessisedir. Salâhiyetine, Roma nizamnamesi qabul etilgen soñ yapqan cinayetler kire. HCM Lahey şeerinde yerleşe, amma Makeme isteginen oturışlar er yerde keçe bile. Halqara ceza makemesi BM halqara makemesinen qarıştırılmamalı. BM halqara makemesiniñ oturışları da Laheyde keçe, lâkin onıñ salâhiyeti başqadır. HCM, BM Telükesizlik Şurasınıñ muracaatınen davalar açabilgenine baqmadan, Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ resmiy terkibine kirmey.

## Bağlantılar

* Mahkeme saytı
* Halqara ceza makemesi
Arap-İsrail davası

**Araplar ve İsrail arasındaki dava** ya da **Arap memleketleri ve İsrail arasındaki cenk** - bir taqım arap memleketleri ile İsrail nezaretinde (işğal altında) bulunıp Filistin topraqlarındaki yerli arap ealisiniñ bir qısmı tarafından qoltutulğan arap silâlı radikal gruppaları bir taraftan ve diger taraftan sionizm areketi, soñ İsrail devleti arasındaki zıtlaşuv.

İsrail devleti 1948 senesi qurulğanına baqmadan, aqiqaten davanıñ tarihı bir yüzyıllıqnı qaplap ala, yani XIX asırnıñ soñundan, yeudiler öz devletleri oğrunda küreşiniñ temelini qoyğan siyasiy sionizm areketi yaratılğanından başlana.
Atstekler

**Atstekler** (öz adı -{*mēxihcah* []}-) - Meksikada yerli Amerika  halqlarınıñ eñ büyügi. Atsteklerniñ autentik adı — *meşika*. XII asırda şimalden bugünki Meksikanıñ merkeziy qısmına kelgenler. 1325 senesi paytahtı Tenoçtitlannı (zemaneviy Mehikonıñ yerinde) qurulmağa başlağanlarına inanıla. Tenoçtitlan yavaş-yavaş Meksika vadiysiniñ çoq tışına uzanğan bir imperiyanıñ paytahtı oldı.

Efsanelerine köre, Atstekler Meksika vadiysine Atstlan adlı bir yerden keldiler, bundan da halqnıñ adı kele. Atstek medeniyeti, keñ ve mürekkep bir mifologiya ve diniy adetler ağına, soñ derece inkişaf etilgen sanatqa, çeşitli ilim alanlarında teren bilgige saip oldı. İmperiya zamanınıñ atstekleri, klassik nauatl tilinde laf etken ediler. Atstekler, ekseriyeti ispan fethi devrinde ve soñrasında yıqılğan, öz edebiyatlarından çoq sayıda abide yarattılar.
## İhtar
Üsein Bodaninskiy

**Üsein Abdurefi oğlu Bodaninskiy** (*1877 - 1938 çeçek ayınıñ 17) - qırımtatar medeniyetiniñ ulu erbabı, ressam-dekorator, qavmiyatçı, tarihçı, müzey hadimi. Bağçasaray Hansaray müzeyiniñ esasçısı ve ilk müdiri.

## Tercimeiyal
Aqmescit yanındaki Badana köyünde Aqmescit halq tatar oquv yurtunıñ ocasınıñ ailesinde doğdı. Moskvada ressamlığını ögrene edi, soñra Paris, İstanbul, Drezden ve Sankt-Peterburgta ressam-dekorator olıp çalışa edi. Yigirmi yıl içinde Qırım tışında yaşamaqta edi ve yarımadağa ağanıñ ricası ile qaytqan. Vatandaki içtimaiy ayatına deral qatnağan, Qurultay murahhası olıp ve Bağçasarayda yerleşip özüni halqınıñ tarih ve qavmiyatını tetqiq etüvge bağışladı. Baştan mında qadimiy abidelerni qoruv ve saqlavnen oğraşqan Petrograd ortaqlığınıñ Bağçasaray merkezini tesis ete. Soñra ise, 1917 senesi orta küz ayında Han sarayında teşkil etilgen müzeyniñ müdiri ola. 

### Basqılar
1934 senesi Bodaninskiyni vazifeden çıqardılar.

1935-1937 seneler içinde Moskva ve Tifliste tesadüfiy qazançlar ile qıt qanaat keçine edi. Lâkin 1937 senesi akisinqilâbiy milletçilik teşkilâtında iştiragı ve ecnebiy istihbaratına işbirliginen qabaatlanıp tevqif etilgen. 1938 senesi çeçek ayınıñ 17-sinde qırımtatar medeniyeti diger ulu erbaplarınen beraber Aqmescitte qurşunğa tizilgen.
Aya Sofya

**Aya Sofya** (, , tolu adı ) — İstanbul şeerinde eñ meşur mimariy abidelerden biri; Bizans İmperiyası "altın devri"niñ timsali ve bugünki İstanbulnıñ timsallerinden biri. Tarih boyu katedral kilse olaraq, soñ cami olaraq, soñ müzey olaraq, şimdi ise kene cami olaraq qullanıla. Şeerniñ Sultanahmet tarihiy rayonında buluna.

537 senesi  Büyük imperatorlıq sarayınıñ yanında Aya Sofya ortodoks hristian katedral kilsesi olaraq qurulğan edi. 1453 senesi Osmanlılarnıñ İstanbulnı zapt etkeninden soñ camige çevirilgen. 1934 senesi Mustafa Kemal Atatürkniñ emri ile müzeyge çevirilgen. 2020 senesi oraq ayınıñ 10-unda Türkiye devlet şurası, Atatürkniñ qararnamesini qanunsız dep ilân etken ve Türkiye prezidenti Recep Tayyip Erdoğan Aya Sofyanı Diyanet işleri idareligine teslim etken.

Aya Sofyanıñ yüksekligi 55 metr, qubbesiniñ diametri 31 metrdir. 1985 senesi mabet UNESCO Dünya Mirası Cedveline kirsetilgen.