open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hersones

**Hersones** () — Qırımnıñ cenübiy ğarbında (Aqyar şeer şurası) antik ve bizans şeer-devlettir.

2013 senesi iyünniñ 23-ünde, Kambocada keçken -{UNESCO}- dünya mirası komitetiniñ 37-inci sessiyasında Hersones ve onıñ horası (köy hocalığı ortalığı) -{UNESCO}-nıñ dünya mirası cedveline kirsetilgen edi. 

## Tarih

### Polis, şeer-devlet
Hersones ne vaqıt qurulğanı tam belli degil. Deerlik bütün ХХ asır boyu  Hersonesni temel qoyuluvnıñ umumiy qabul etilgen tarihı — m. e. 422–421 ss. Pontiyalı Gerakleyadaki doriy yunanlar meşur Delfler keanetiniñ alâmeti ile beotlilernen beraber Qara deñizniñ şimaliy yalısında yunan polisi olaraq temel qoyuluvı tarihı  sayılıp, antik devri devamında Tavrikanıñ cenübiy ğarp yalısınıñ müim ticariy, esnaf ve siyasiy merkezi olğan. Hersones, Karantin ve Qumlu ufaq körfezleri arasında zemaneviy Aqyar şeeriniñ sıñırlarında yerleşe. Faqat Hersonesniñ eñ qadimiy arheologik tapılmaları — qaraşekilli çölmek — m. e. VI asırnıñ üçünci ve dörtünci çerigine ait eken ki, bu, tedqiqatçılarğa şeer temel qoyuluvınıñ ğayrıdan tarihlaması içün isbat qoşıp,  munaqaşalar alâ devam ete.   

## Yañlışmañız
* Korsun — bügünki Ukrainanıñ Çerkası vilâyetinde bir şeer. Zaten Korsunda (XII asırda yazılğan Keçken Yıllar Masalındaki efsanege köre) ya da Kıyivde 987 s. (zemaneviy tarihçılarına köre) skandinav yani rus kinâzi I Volodımır hristianlıqqa keçti.
Eski Kermen

**Eski Kermen** — Qırım yarımadasınıñ cenübiy ğarbında orta asır şeer-qalesi. Bugün qaleniñ asıl adı da belli – «Kut» (soñra «Kut-Eli»), ya da «Got şeeri». Araştırmacılarnıñ fikrine köre, bu ad, antik ve orta asır devri arasında şeerniñ civarlarında got askerleri (Bizans İmperiyasınıñ ittifaqdaşları) ve qorantaları yaşağanlarını tasdiqlay.

Eski Kermen Qırım dağlarınıñ İçki sırasında, şimalden cenüpke uzanğan dağ platosındadır. Platonıñ uzunlığı 1000 m-ge yaqın, keñligi 170 m-ge qadar, 20-30 m yüksekligi ile uçurımlarnen sıñırlanğan. Eski Kermenniñ deñizge nisbeten yüksekligi – 400 m-ge qadar. Şeerniñ topraqları 8,5 gektarğa yete edi. Eski Kermen Bağçasaraydan 12 km-lik cenübinde ve orta asır Mangup Qale şeeriniñ viranelerinden 5 km-lik şimalindedir. Ondan çıqqan yollar Zalanköy, Yuqarı Qaralez, Şüli, Büyük Qaralez köylerine kete. Bugün Eske Kermen Çufut Qaleden soñra Qırımnıñ eñ ziyaret etilgen «qoba şeeri»dir.

## Galereya

На подходе к городищу Эски-Кермен.jpg|
Eski-Kermen 1.JPG|
Eski-Kermen 2.JPG|
Eski-Kermen 4.JPG|
Eski-Kermen 5.JPG|


## Bağlantılar
* Eski KermenQIRIMDA TURİZM
* Eski Kermen. Tarih
* Eski Kermen saytı
* Eski Kermen
* http://handvorec.ru/pamyatniki/pamyatniki-arxeologii/eski-kermen/
* https://isar.org.ua/peshhernyj-gorod/peshhernyj-gorod-eski-kermen.html
* https://jalita.com/guidebook/cave/eski-kermen.shtml
* http://serg-klymenko.narod.ru/Other_World/Ukraine.Crimea.EskiKermen.htm
* https://iz.ru/914178/georgii-oltarzhevskii/vzgliad-cherez-veka-staraia-krepost-kryma-podelilas-svoei-tainoi
* https://myslo.ru/club/blog/gulbarij/WC8L_u09fk-KGvLJMd_LSA
Arap Birligi

**Arap birligi** () ya da **Arap devletleri birligi** () - Cenübiy ğarp Asiya, Şimaliy ve Şimaliy şarq Afrikadaki arap devletleriniñ regional bir halqara teşkilâtıdır. Mısır, Suriye, Iraq, Lübnan, Urdun ve Saudiy Arabistan tarafından 1945 senesi saban ayınıñ 22-sinde Qairede quruldı. Yemen 1945 senesi quralay ayınıñ 5-inde qoşuldı. 2020 senesiniñ vaziyetine köre 21 aza memleketi ve bu birlikniñ de-fakto azası olğan Suriye tapıla.
 
 
 

Birlikniñ baş maqsadı bundan ibarettir:

Muhtariyetni ve mustaqilliklerini qorçalamaq ve arap devletleriniñ ortaq meselelerini ve menfaatını çezmek içün aza devletleri arasındaki daa yaqın munasebetlerniñ temin etmesi ve aralarındaki özara areketlerniñ idareligidir.

## Menbalar
Uspeniye keşişhanesi (Bağçasaray)

**Uspeniye Anastasiya aqay manastırı** - Bağçasaraynıñ Salaçıq maallesiniñ yanında, Çufut Qale yolunda Moskva Patriahlığı Ukrain ortodoks kilsesiniñ keşişhanesidir. Manastır, vertikal taş divarında yerleştirilgen.

## Umumiy tasvir
XV asırda Qırım Hanlığı zamanında Bağçasaraynıñ yanında peyda olğan eñ belli qoba keşişhanelerinden biri. Qorulmağan qasabası olaraq körünip, içinde yerastı kilse, mesken ve iş içün qullanılğan qobalarnen beraber kilseniñ toprağında qurulğan binalar da bar. Bir qaç sefer tış körünişi yañıdan qurulıp deñiştirilgen edi.

XV asırda Uspeniye keşişhanesi, Qırımda ortodokslıq merkezi, mitropolitniñ rezidentsiyası edi. 

Hristianlarnıñ Qırımdan köçip ketkeninden soñ manastır boş olıp qısmen viran etilgen edi. XIX asırnıñ ortasında ğayrıdan qurulğan edi. 1854—1855 ss. Aqyar mudafaası vaqtında onıñ qobalarında hastahane yerleştirilgen edi. 1921 senesi sovet ükümeti tarafından qapatıldı, 1990 seneleri yañıdan açıldı.
ŞSCBde dissident areketi

**ŞSCBde dissidentlik areketi** ( - razı olmağan) - 1960-1980 seneleri resmiy kommunistik mefküresi ve siyasetinen razı olmayıp, olarnı açıq tarzda tenqit etken ŞSCB vatandaşları.

## Dissidentlik areketiniñ peyda oluvı
1950-70 seneleri Şuralar Birliginde, dissident degenlerinen küçük, amma vaqıt ile adamlarnıñ büyük sayısınen akimiyet siyasetini açıq tarzda tenqit etmege başlağan ve olarnen daa keñ grajdan, din ve milliy aqlarnı talap etmege başlağan belli bir adise peyda olğan. 

## Şestidesâtnikler (altmışıncı senelerniñ faal cemaatçılıq vekilleri)
Baştan ukrain dissidentleriniñ merkezi “şestidesâtnik”lerden ibaret edi - öz itibarını qazanayatqan yazıcılarnıñ yañı nesili. Oña, Lina Kostenko (1930 s. doğ.), Vasıl Simonenko (1935–1963), İvan Draç (1936–2018), İvan Svitlıçnıy (1929–1992), Yevgen Sverstük (1928–2014), Yuliy Şelest (1937–2009), Mıkola Vingranovskıy (1936–2004), Alla Gorska (1929–1970) ve İvan Dzüba (1931 s. doğ.) ait ediler. Soñra olarğa Vasıl Stus (1938–1985), Mıhaylo Osadçıy (1936–1994), İgor Kalınets (1939 s. doğ.) ve İrına Stasіv-Kalınets (1940–2012), İvan Gel (1937–2011) ve Mıhaylo Gorın (1930–2013), Bogdan Gorın (1936 s. doğ.) ve Mıkola Gorın (1945 s. doğ.) ağa-qardaşları qoşuldılar.
Maarif devri

**Maarif devri** XVII —XVIII asırnıñ ekinci yarısında ealiniñ tasilli qısmınıñ derebeylikke, mutlaqiyetke qarşı keyflerini  akis etilgen keñ bir mefküreviy aqıntıdır. Şu aqıntınıñ temsilcileri (alimler, mütefekkirler, yazıcılar, sanatkârlar) cemiyetniñ maqsadı - insannıñ bahtı, onıñ yolu da -  aqıl doğurğan esaslarına köre yañıdan cemiyet quruv, dep saya ediler. Cemiyette üküm etken aqsızlıq ve boysundıruvnı olar, akimiyet başındakiler tarafından ilgen qanunlar, diniy hurafatlarnıñ ve aqiqiy bilgiler yetişmemezliginiñ aqibeti, dep saya ediler. Serbest tüşüngenler serbestlik tasdiqlavnı, er biriniñ tabiiy qabiliyetler inkişaf etüvni, vatandaşlıq terbiye ve tasil kenişletüvni öz vazifeleri dep ilân ete ediler. XVIII asırğa daa Aqıl Devri de aytıla, çünki Maarif ğayelerinen bilgiler quvetine işanç ve grajdanlıq yaşayışınıñ aqliy abadanlaştıruv imkânı tasdiq oluna. Tamam bu vaqıtta ilerilev ğayesi de - yani yañı bilgilerni elde etüv, cemiyet qurumınıñ mükemmelleştirüv ve yaşayış şartlarını yahşılaştıruvdan insaniyetniñ ardı-sıralı inkişafı asıl olğan.
Reşat Cemilev

**Reşat Cemilev** (1931 senesi mayıs 1, Ulu Özen, Qırım -{crh-latn: MŞSC; crh-cyrl: МШСДж}-, ŞSCB - 2002 mart 22, Aqmescit, Qırım -{crh-latn: MC; crh-cyrl: МДж}-, Ukraina) — qırımtatar cemaat faali, Qırımtatarlar milliy areketiniñ liderlerinden biri. 

## Tercimeiyal
Reşat Cemilev, Aluşta rayonındaki Ulu Özen köyünde doğğan. 1944 senesi sürgünlik neticesinde Cemilevniñ qorantası, Özbekistannıñ Taşkent vilâyetindeki Vrevskiy qasabasına tüşti. 1952 senesi Samarqand gidromelioratsiya tehnikumına kirdi. Oquv yurtunı bitirgen soñ Bekabad 10-uncı qurucılıq idaresinde çalışa edi. 

## İhtar
Veciye Qaşqa

**Veciye Qaşqa** (1935 oraq ayınıñ 1, Üsküt - 2017 qasım ayınıñ 23, Aqmescit) - Qırımtatar milliy areketiniñ veteranı. Veciye hanım - Mustafa Cemilevnen beraber, Vatanğa qaytuv oğrunda qırımtatar milliy areketiniñ timsallerinden biri. 

## Tercimeiyal
1935 senesi oraq ayınıñ 1-inde, Üsküt köyünde doğğan. 1944 senesi on yaşındaki qız olıp bütün qırımtatar halqınen beraber sürgünlikke oğrağan. 

Ömür arqadaşı Bekirnen beraber Veciye hanım, 1950 seneleri milliy areketke qoşulğan. Ailesi o vaqıt Özbekistannıñ Orta Çırçıq rayonında yaşay edi. Milliy arekette iştirak etken yılları içinde Veciye Qaşqa, Mustafa Cemilevniñ ve diger qırımtatar erbaplarınıñ safdaşı olıp da, Petro Grıgorenko, Andrey Saharovnen (aynı o, oña evine qaytmağa yardım etken edi) ve başqa sovet dissidentlerinen de bağ tutqan edi. 

1969 senesi Qaşqa ailesi (aqayı, beş oğlu ve qızı), Qırımnıñ Qarasuvbazar rayonındaki Cemrik köyüne köçip kele. 1973 senesi aralıq ayında aile, aynı bölgesinde Üçköz köyünde bir ev gizliden satın aldı. Veciye Qaşqanıñ ömür arqadaşı Bekir ağa 2012 senesi keçindi, Veciye hanım özü ise Üçközde yaşay edi.
Hristofor Kolumb

**Hristofor Kolumb** (, ; 1451 s. avgust 26 ve oktâr 31 arasında, Cenova, Cenova Cumhuriyeti — 1506 s. mayıs 20, Valyadolid, Kastiliya ve Leon Qırallığı) — cenova deñizcisi, Amerikanı (Bahamalar ve Antilya adaları, Orta ve Cenüp Amerikasınıñ yalı boyunı) tapqan ve keşif etken seyaatçıdır. Orta ve Cenüp Amerikasınıñ tamır halqlarınıñ çoq narazılığına baqmadan, İspaniya milliy qaramanı olaraq sayıla.


Fayl:Christopher Columbus.jpg|ABD Kongressiniñ kütüphanesindeki Kolumb portreti


## Menbalar
Aziz Petrus bazilikası

**Aziz Petrus bazilikası** (; ) - Vatikannıñ eñ büyük binası ve dünyanıñ eñ büyük Hristian kilsesi olğan bir Katolik bazilikasıdır. Dünyanıñ en yüksek on kilsesinden biridir, Romanıñ dört patriarh bazilikasından biridir ve Katolik kilsesiniñ merasiml merkezidir. Bazilika qubbesi Romanıñ timsallerinden biridir. İnşaat 120 yıl sürdi —  ilk taş papa II Yulius vaqtında 1506 senesi çeçek ayınıñ 18-inde atıldı ve 1626 senesi itafı papa VIII Urban tarafından yapıldı. Böylece, II Yulius tarafından başlatılğan inşaat, diger on doquz papanıñ idaresi devamında sürdi. Mabetniñ mimarları Donato Bramante, Rafael Santi, Baldazare Peruttsi, Antonio da Sangallo, Mikelancelo, Cakomo da Vinyola, Cakomo della Porta, Karlo Maderno, Lorentso Bernini ve digerleri kibi italyan sanatkâlar oldı.
Alfred Hiçkok

**Alfred Cozef Hiçkok** (; 1899 s. avgust 13, London — 1980 s. aprel 29, Los Anceles) — ingliz ve amerikan kino rejissörı, prodüseri ve stsenariycisidir. Hiçkok Büyük Britaniyada ve Amerika Birleşken Devletlerinde çalışqan edi. Onıñ adı kinoda «triller» (inglizce -{thrill}- — «titreme») janrınıñ ve «saspens» (inglizce -{suspense}- — «muayyensizlik») añlamınıñ meydanğa kelüvinen bağlıdır. Alfred Hiçkok, filmlerinde raatsız muayyensizlik, eleslengen bekleme ve deşetli bir şeyniñ duyğusı atmosferasını çeberliknen yarata bile edi.

## Menbalar
İbn Battuta

**İbn Battuta** () adınen dünyaca belli olğan **Abu Abdalah Muhammed ibn Abdallah al-Laval at-Tanci** (; 1304 s. yanvar 24, Tancer — 1377 s., Marakeş) — toqtamadan 29 yıl devamında 20 biñ kilometrden ziyade seyaat etken arap seyaatçısı.

1325 – 1349 ss. Arabistan, Mısır, İran, Anadoluğa seyaat etken edi, Qara deñizden keçip ve Qırımğa yetken. Bundan soñ İbn Battuta Harezm, Buhara, Afğanistan, İndistan ve Çinge barıp kelgen.

1349 s. Mağripke qaytqan.

## Menbalar
İgor Stravinskiy

**İgor Fedoroviç Stravinskiy** (, ; 1882 s. iyün 5 (17), Oraniyenbaum, Peterburg guberniyası, Rusiye imperiyası — 1971 s. aprel 6, Nyu York, AQŞ) — ukrain bestekârı ve dirijorıdır. Belli yırcı Fedor Gnatoviç Stavinskiyniñ oğludır.

1999 s. Volın vilâyetindeki Ustilug şeerinde körümli bestekâr dünyada ilk müzeyi açıldı.

## İhtar
Azatlıq eykeli

**Azatlıq eykeli** (, tolu adı — *Dünyanı Yarıqlandırğan Azatlıq* ()) - azatlıq, demokratiya ve adalet timsali olğan Amerika Qoşma Ştatlarınıñ milliy bir abidesidir. AQŞde ve dünyada eñ meşur eykellerden biridir. "Nyu York ve Amerika Qoşma Ştatlarnıñ timsali", "azatlıq ve demokratiyanıñ timsali", "Azatlıq hanım" olaraq da belli. Eykel, Frenkistan vatandaşlarınıñ Amerika inqilâbınıñ yüzünci yıldönümi munasebetinen bir bahşışıdır.

## Tarif
Azatlıq eykeli, Nyu Yorknıñ maallelerinden biri olğan Manhettenniñ 3 km-lik cenübiy ğarbında Azatlıq Adasında () (1956 senesine qadar Bedlov Adası) buluna. Azatlıq Adasınıñ topraqları, evelleri Nyu Cersi ştatına ait edi, daa soñra Nyu York tarafından idare etildi ve şimdi federal ükümetniñ mülküdir.
Hans Kristian Andersen

**Hans Kristian Andersen** (; ; 1805 çeçek ayınıñ 2, Odense — 1875 arman ayınıñ 4, Kopenhagen) - danimarkalı yazıcı, masalcı, dünyaca meşur “Qalay askerçik”, “Titis papiyçik”, “Qar qıraliçesi”, “Düymçıq”, “Qızçıq sernikler ile”, “Aqiqiy şahzade” ve dig. masallarnıñ müellifi. Andersenniñ masalları 150-den ziyade dünya tiline tercime etilgen, olar bir çoq ekranlaştıruv, multfilm, teatr sanalaştıruvı, baletlerniñ esası olğan.

## Ayat tasviri
### Balalıq

Hans Kristian Andersen Danimarkanıñ Fün adasındaki Odens şeerinde doğdı. Onıñ babası Hans Andersen  (1782—1816), fuqare bir tikici, anası Anna Mari Andersdatter (1775—1833), çamaşır yuvucı edi (fuqare qorantasından olğanı içün, balalıqta tilenmege mecbur oldı, o, fuqareler mezarlığında defin etilgen edi).

## Menbalar
Corc Gordon Bayron

**Corc Noel Gordon Bayron, altıncı baron Bayron** (; 1788 qara qış ayınıñ 22, London — 1824 çeçek ayınıñ 19, Mesolongion, Yunaninstan) - XIX asırdaki Avropada romantizm ve siyasiy erkincilikniñ timsali olğan ingiliz şairi. Persi Bişi Şelli ve Con Kitsnen beraber britaniyalı romantiklerniñ kence nesilini taqdim ete. Onıñ alter egosı olğan Çayld-Garold, Avropadaki çeşit-türlü ülkelerniñ edebiyatında sayığa kelmegen Bayron qaramanlarınıñ ilk prototipi oldı. Bayronlıq modası Bayronnıñ ölüminden soñ da devam etken. Yunanistan inqilâbınıñ iştirakçısı.

## Ömür ve yaratıcılığı
Onıñ ecdatları, doğma Normandiyalı olıp Basqıncı Vilgelmnen beraber İngilterege kelip Hastings dögüşinden soñ sakslardan alınğan zengin kâşaneler ile mukâfatlandırılğan ediler. Bayronlarnıñ ilk adı - Burun. Bu ad, orta asırlar devriniñ rıtsarlıq yılnamelerinde sıq rastkele.

## Menbalar
Baltıq deñizi

**Baltıq deñizi** (, , , , , , , , ) - şimaliy Avropada 53°N ve 66°N arasında ve 20°E ile 26°E arasında bulunğan tuzlu iç deñizdir. Skandinaviya yarımadası, qıtaviy Avropa ve Danimarka adaları ile sıñırlıdır. Kattegat, Oresund, Büyük Quşaq ve Kiçik Quşaq boğazlarınen dünya okeanlarına bağlıdır. Kattegatnıñ Skagerrak üzerinden Şimal deñizi ve Atlantik okeanına qadar devamı bar. Baltıq deñizi, Beyaz deñiz-Baltıq kanalı ile Beyaz deñizge ve Kil kanalı ile Şimal deñizine suniy olaraq bağlanğan. Baltıq deñiziniñ şimalinde Botniya körfezi, şimaliy şarqında  Finlandiya körfezi ve şarqında Riga körfezi buluna.

Baltıq deñizine çıqışı olğan devletler: Danimarka, İsveç, Finlandiya, Rusiye, Estoniya, Latviya, Litvaniya, Lehistan, Almaniya.
Bangkok

**Bangkok** (tayca adı — *Krunthep*, ) - Taylandnıñ paytahtı ve eñ büyük şeeri, Cenübiy Şarq Asiyasınıñ müim maliyeviy ve iqtisadiy merkezlerinden biri ve dünyanıñ eñ büyük şeerlerinden biridir (22 yer). Şeer, Siam körfezi yalılarına yaqın Chaophraya özeni üzerinde buluna. Chaophraya özeni üzerindeki liman.

Şeer, yalı yerlerinen birlikte, Taylandnıñ ayrı bir idare birlemi olğan Bangkok metropoliyasını teşkil ete. Metropoliyanıñ saası 1568,7 km2dir.

Şeerniñ ealisi  5 696 409 kişi (2015 senesi) olsa da, aglomeratsiyada 15 millionğa yaqın adam otura.

Şeer, Cenübiy Asiya devletleriniñ bir teşkilâtı olğan SEATO-nıñ merkezidir.

## Eali

## İhtar



Bangkok-Wat Phra Keo 1976-02-Koenigspalast-gje.jpg
Bangkok-Wat Phra Keo 1976-12-Eingang-gje.jpg
Bangkok-Wat Benchamabophit 1976-10-Maedchen-Tauben-gje.jpg
Bangkok-Wat Arun 1976-28-Moench auf Prang-gje.jpg
Bangkok-Wat Arun 1976-10-Daemonen-gje.jpg
Bangkok-Tempeltaenzerinnen-08-1976-gje.jpg
Bangkok-Wat Pho 1976-12-Bot-gje.jpg
Bangkok-Khlongfahrt-22-Getreideverladung-1976-gje.jpg


## Menbalar
Jak Kartye

**Jak Kartye** (; 1491 s. aralıq ayı 31 — 1557 s. ceviz ayı 1) - breton asıllı frenk deñiz seyaatçısı, 1534 senesi Aziz Lavrentiy özeni boyunca seyaat etken ilk avropalıdır. Kartye, Madlen ve Sen-Jan (şimdi Prins Edvard adası) adalarnı tapıp, kelecek Kvebek ve Monrealge Aziz Lavrentiy özeni boyunca ketken, lâkin deñiz seyaatçılarnıñ çoqusınen qıdırılğan Tınç okeanğa Şimaliy Ğarp keçitini tapıp olamadı. 

Tamam Jak Kartye sayesinde Kanada adı peyda olğan. Monreal adasına çıqqanda Kartye, Oşlaga (frenkçe -{Hochelaga}-) irokez köyünı ziyaret etti. İrokez tilinden “kanata” sözü, “köy” manasına kele. Kartye ise, Amerika yerlileri memleketine öyle aytalar dep bellegen.

## Deñiz seyaatçısınıñ balalığı ve şekillenüvi
Milleti breton olğan Jak Kartye, 1491 senesi Frenkistanda Bretan gertsoglığınıñ deñiz yanındaki Sen Malo şeerinde doğdı. Nevbetteki az olğan malümatlarğa binaen, o, Jame Kartyeniñ oğlu olıp, onıñ üç ağası ve eki qız-qardaşı bar olğanı sayıla. Kiraz ayınıñ 7 ve aralıq ayınıñ 23 künleri arasında dünyağa kelgendir.
Baykal

**Baykal** - Rusiyede, cenübiy şarq Sibiriniñ dağlarında bulunğan bir göldir. Deñiz seviyesinden 456 m yükseklikte bulunğan dünyanıñ eñ teren tatlı suv gölüdir; gölniñ eñ teren qısmı Olhon adasınıñ yaqınında buluna ve 1642 m-dir. Eñ büyük daldıruv terenligi 1620 m-dir. Orta terenligi de pek büyük - 744,4 m, meydanlığı - 31,5 biñ kv. km; suv çoq şeffaf (40 m-ge qadar). Bu, bugünge qadar qalğan seyyaredeki eñ eski göl - 25 million yıl evel peyda oldı.

Baykal, Asiya ve Rusiyeniñ merkezinde, İrkutsk vilâyeti ve Burâtiya Cumhuriyeti sıñırında buluna. Göl, dev bir hilâl şekilinde 636 km-ge şimalden cenübiy ğarpqa uzana. Baykal gölüniñ kenişligi 25 ile 80 km arasında deñişe.
Bengal tili

**Bengal tili** ya da **Bengalce** (, HSE: /ˈbaŋla/) - İnd-Ariy til gruppasından bir til, Bangladeşniñ resmiy tili ve İndistan Ğarbiy Bengal ştatınıñ tilidir. İnd-Avropa til ailesiniñ yañı İnd gruppasına aittir. Laf etkenlerniñ sayısı 215 milliondan ziyadedir. Zemaneviy edebiy Bengali tilini halq tiliniñ temelinde qurğan belli şair Rabindranat Tagor olğan. Söz terkibine köre sanskrit tiline yaqındır, lâkin sarf qurulışından ondan farq ete.

Bengali tili, tarihta Bengal olaraq belli bir regionda laf etile. Bangladeşniñ resmiy tili ve İndistannıñ 23 resmiy tilinden biridir. İndistan ştatları arasında Ğarbiy Bengalde (Bengalce laf etkenler ştat ealisiniñ 85 %-dan çoqnı teşkil eteler) ve Tripurada (67 %-dan çoq) resmiy statusqa saiptir. Çoq til taşıyıcı, İndistannıñ Assam (ştat ealisinden 28 %-ine yaqın), Andaman ve Nikobar adaları (26 % yaqın), Carkhand (10 % yaqın), Arunaçal Pradeş ve Mizoram (9 %-dan çoq) ştatlarında yaşay.

## Tarih
Bent

**Bent** -  yapma göl yaratmaq, suv basımını yapıp GESte onıñ işçenligini çıqarmasına qullanmaq, meskün yerlerge ya da sanayı obyektlerge suv bermek içün özen yatağınıñ ya da başqa bir suv aqımınıñ ve deresiniñ suv seviyesini kötermesine qapatılğan gidrotehnikiy bir inşaattır. Bentniñ üst qısmında adette özenden keçmek içün naqliye bir magistral qurula.


Fayl:Hoover Dam Nevada Luftaufnahme.jpg|Huver Benti, 221 m yüksekliginde, kemer-çaqıl çeşitinde beton bir bentidir.
Fayl:Плотина грунтовая однородная земляная.svg|Yerden bent
Fayl:Roman Cornalvo dam, Extremadura, Spain. Pic 01.jpg|İspaniyadaki Kornalvo Benti yaqında eki biñ yıl qullanıla.
Fayl:Nurek Dam.JPG|300 m yüksekligindeki Nurek GESiniñ gravitatsiya çeşitiniñ eñ yüksek üyme taş-topraq benti (Tacikistan)
Fayl:GrandeDixence.jpg|Gran Diksen (İsviçre), gravitatsiya çeşitiniñ eñ yüksek (285 m) beton benti
Fayl:Dnieper Hydroelectric Station in 2005.JPG|Özü GESiniñ massiv konfors çeşitiniñ benti (yükseklik 60 m)
Fayl:Gordon Dam.jpg|Gordon Benti, 140 m yüksekligindeki kemer benti (Avstraliya)
Fayl:Barrage Daniel-Johnson2 edited.jpg|Daniel-Conson çoq kemerli benti (214 m) Kebekte (Kanada) Manik-5 GES
Nagib Mahfuz

**Nagib (Necib) Mahfuz** (; ; 1911 aralıq ayınıñ 11, Qaire —  2006 arman ayınıñ 29, Qaire) - mısırlı yazıcı, romanist, drama ve stsenariy yazıcısı. Nobel mukâfatını alğan arap dünyası yazıcılarından yekânesidir. Esas eserlerini XX asırnıñ ortasında yazğan, mukâfatını ise 1988 senesi alğan. 

## Tercimeiyal
Nagib Mahfuz XX asırnıñ başında doğdı. Buña köre, o vaqıttaki adiselerniñ çoqusı, arap dünyasında belli olğan yazıcınıñ yaşayışına tesir etti.

### Balalıq ve qorantası
Qairede, 1911 senesi aralıq ayınıñ 11-inde bir memur qorantasında doğdı. Onıñ adı, eñ belli mısır ekimi, mısır ebanaylıq ve ginekologiyasınıñ esasçısı Nagib Paşa Mahfuz şerefine qoyuldı. Şu belli ekim kelecek yazıcı doğğanda onıñ anasınıñ doğuruvını qabul etti. Mahfuz, qorantanıñ yedinci balası edi, onıñ dört ağası ve eki tatası bar edi. Ağalarnen tataları ondan büyük olğanlarına köre, olarnıñ arasında balalıqtan berli samimiy ve hoş duyğular olmağan edi. Ana-babası aqqında Mahfuz, pek az ayta edi. Babası, grajdan hızmetçisi, esapçısı ya da muasebeci olğanı belli. Mahfuz özü, babasını modası eskirgen bir adam kibi saya edi. Bunen beraber, balalıqtaki dostlardan biri onıñ babasını qaba bir adam olğanını kibi tasvir ete edi.

## Menbalar
Vasko da Gama

**Vasko da Gama** (, telâffuzı -{[ˈvaʃku ðɐ ˈɣɐmɐ]}-; 1469 - 1524 aralıq ayınıñ 24-ü) - Afrikanı aylanıp İndistanğa deñiz yolunı tapqan portugal tetqiqatçı ve deñiz seyaatçısı. 

## Ömrü
Vasko da Gama, 1460 ya da 1469 senesi  Portugaliyanıñ cenübiy ğarp yalısında Sineş şeerinde dünyağa kelgendir. Sineş, Alenteju vilâyetiniñ limanlarından biri.

Vasko da Gamanıñ babası Eştevan, rıtsar olıp, Vizey gertsogı don Fernanduda hızmet etken edi. Eştevan Juan Sodreniñ qızı İzabella Sodrenen evli edi. İzabella Sodre, ingliz asıllı olıp Dögo prins evinen bağlı edi. Don Fernandu Eştevan da Gamanı Sineş şeeriniñ başı vazifesine tayin etip, sabınğa bergilerden ayrı fayız almağa izin berdi. 

Vaskonıñ balalıq ayatı aqqında çoq malümat yoq: portugal tarihçısı Teyşer de Aragannıñ malümatına köre, o, Evora şeerinde oquy edi, anda ise riyaziyat ve navigatsiyanı ögrene edi ve astronomiyanı yahşı bile edi - belki de, onı ögretken astronom Avraam Zakutuda edi.
Pılıpovıçi (Radomışl rayonı)

**Pılıpovıçi** () - Ukrainanıñ Jıtomır vilâyetinde Radomışl rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 510 kişi.
Bergi

**Bergiler** - yuqarı qanun çıqarıcı akimiyet organı tarafından tayin etilip, qanunlarda tayinlengen ölçü ve müddetlerde hususiy ve uquqiy şahıslar tarafından bücetke tölengen mecburiy ödemeler.

Mıtlaqiy müddetli devlet ödemesi olğan bergini, hususiy ve uquqiy şahıslar devlet ihtiyacına mecburen töleyler; onı, yuqarı qanun çıqarıcı akimiyet organı tarafından tayin etilgen mıtlaqiy şahsiy ödemesi olğannı, uquqiy ve hususiy şahıslardan türlü seviyedeki bücetlerge qanunlarda tayinlengen müddetlerde alalar; bu, devlet akimiyeti teşkilâtları, devlet faaliyetini maliyeviy teminlev maqsadınen alğan mıtlaqiy ödeme.

Bergilerni ücretlerden (gümrük alımlardan) ayırılmalı, olarnı alması bedava degil de, töleyicilerden belli areketlerni yerine ketirüvniñ şartı ola. 

Bergiler ödemesi, bergiler qanuniyeti tarafından muntazam etile. Tayin etilgen bergilerniñ toplulığı, olarnı tayin etüv, deñişüv, lâğu etüv, aluv ve nezaret etüvniñ esasları, şekil ve usulları devletniñ bergi sistemasını teşkil ete.
Blüz

**Blüz** ( — "melanholiya", "can sıqısı" manasına kelgen *-{blue devils}-* ifadesiniñ qısqartılması) - esas olaraq cazğa ait olğan bir vokal ve aletiy muzıka çeşitidir. Blüz, Afrika muzıka adetlerine ve Afrika-Amerikalı işçiler yırlarına tayanğan 1860 senelerde Amerika Qoşma Ştatlarınıñ cenübiy ştatlarında peyda oldı.

## Hususiyetler

Blüzniñ has bir hususiyeti, azaltılğan V ve VII adımlarından ('blüz notaları' olaraq adlandırılır) ibaret blüz sistemasınıñ qullanıluvıdır. Erte devir blüz, sıqça ırq ayruvcılığı ve Afrika-Amerikalılar çatışqan diger meselelerinen bağlı serbest ikâye şeklini ala edi.
İnkerman qoba manastırı

**İnkerman aqay manastırı** — VIII asırda qurulğan Qırımnıñ eñ qadimiy qoba manastırlarından biri. Aqyar şeeri civarında İnkermanda buluna.

## Manastırnıñ tarihı

VIII asırda İnkermanda qoba manastırı peyda ola. Soñra o, aman-aman biñ yıl çalışıp, XVIII asırda hristianlar Qırımdan çıqarılğan soñ, baqımsız qaldı. 1850 senesi manastır, aziz Kliment ve Martinniñ İnkerman skiti adınen ğayrıdan açılğan edi. 

## Galereya

ИМ территория Инкерманского монастыря.jpg|İnkerman manastırınıñ territoriyası
ИМ пещеры Инкерманского монастыря.jpg|İnkerman manastırınıñ qobaları


## Bağlantılar

* İnkermanda cefakeş Kliment manastırı 
* İnkerman qoba manastırı (Aqyar ş.) 
* İnkerman aziz Kliment qoba manastırı — İnkerman 
* İnkerman aziz Kliment qoba manastırı 
* İnkerman qoba manastırı 
* İnkermanda cefakeş Kliment manastırı (aqay)
* İnkerman. İnkerman aziz Kliment qoba manastırı
* Aziz Kliment manastırı, İnkerman
Büyük Çin divarı

**Büyük Çin divarı** ( - "uzun divar") - Çin İmperiyasınıñ şimaliy sıñırlarını çeşit köçebe qabilelerniñ istilâlarından qorumaq içün şimaliy Çinde inşa etilgen bir taqım taş ve topraq kermenidir.

Eñ eski qısım milâttan evel VII asırda qurulğan .

Birazdan soñ yañı bölüklerniñ inşası XVI asırğa qadar devam etken. Divarnıñ eñ belli qısımlarından biri ME 220-206 seneleri Çinniñ ilk imperatorı Tsin Şi Huañ-di tarafından qurdurılğan. Bulardan çoq azı zamanımızda qaldı. Mevcut olğanlarnıñ çoqusı Miñ sülâlesi devirinde inşa etilgen.

### Galereya


GreatWall 2004 Summer 4.jpg|
Noel 2005 Pékin 031 muraille de chine Mutianyu.jpg||
Chemin de ronde muraille long.JPG|
Greatwall-SA14.jpg|
Great wall of china-mutianyu 4.JPG||
Great Wall of China.jpeg|
The_Great_wall_-_by_Hao_Wei.jpg|
GreatWall_2004_Summer_1.jpg|
Great Wall Badaling.jpg|
Pano_mutianyu_great_wall.jpg|
Britaniya İmperiyası

**Britaniya İmperiyası** () - Birleşken Qırallıq ve onıñ selef devletleriniñ idare altındaki dominion, müstemleke, muafazat, mandatlar ve diger yerlerni birleştire edi. XVI asırnıñ soñundan berli XVIII asırnıñ  başına qadar İngiltere Qırallığınıñ deñizaşırı topraqlar ve ticaret merkezleri qurması neticesinde peyda olğan. Altın devriniñ töpesinde, tarihnıñ eñ büyük imperiyası ve yüz yıldan ziyade dünyanıñ eñ zarur küçü olğan. 1913 senesindeki alına köre, Britaniya İmperiyasınıñ ealisi 412 million kişiden ziyade edi (o zamanki dünya ealisniñ 23 %-ı) ve 1920 senesindeki alına köre, imperiyasınıñ saası 35,5 million kv. km-niñ (dünya saasınıñ 24 %-ı) ziyade edi. Netice olaraq siyasiy, uquqiy, til ve medeniyet mirası çoq tarqalğan edi. İnkişafnıñ töpesinde eken, Britaniya İmperiyası adetince 'üzerinde küneş batmağan imperiya' () olaraq tarif etilgen edi, çünki azman büyükligi sebebinden küneş er vaqıt eñ azından bir qısmınıñ üzerinde parlay.
Samba

**Samba** () - Afrika ve Avropa üslüpleri esasında yaratılğan Brazil muzıka janrıdır. Samba, adet üzre, Brazil ve Karnavalnıñ timsali olaraq tayin etile. Braziliyalı icra eticilerniñ deyerlik episi, karyeranıñ belli bir vaqtında bu üslüpteki eserlerni icra etken edi, muzıkanıñ brazil üslüpleriniñ çoqusı ise sambanıñ tesirinden asıl olğan. Samba muzıkası ile, oña has samba adlı bir oyun icra etile. 

"*Samba*" sözü, semba (kimbundo tilinde “zevq-sefa” ya da kikongo tilinde “itibar”) degen merasim muzıkasınıñ Angola muzıka janrınıñ adından ve onen bağlı oyun üslübinden peyda olğanı dep sayıla. 

### Samba-di-breki
Samba di breki (-{Samba de breque}-) - sambanıñ ğayıp olğan üslübi, onıñ esas hususiyeti, laqırdı qısımları yani dialoglar edi. Yırcınıñ yırlamağa ve farqlı seslernen laf etmege qabiliyeti olmaq kerek edi. Yırlarnıñ metin mevzuları, sıq küldürgen ikâyelerni tarif ete ediler. -{Breque}-, yırlardaki sıq-sıq kelgen “toqtatuvlar” sebebinden eski Brazil jargonında “aqsatmaq” demektir.


UVA DE CAMINHÃO - Carmen Miranda 1939.ogg|Carmen Miranda — Uva de caminhão
Na Pavuna-Almirante-Homero Dornelas1929.ogg|Na Pavuna
Primeira Linha-Benedito Lacerda e Gente do Morro-Heitor dos Prazeres1930.ogg|Primeira Linha
Samba de fato 1932.ogg|thumb|right|Samba de fato]]
Agora é Cinza-Mario Reis-Bide e Marçal1933.ogg|Agora é Cinza
Sanat

**Sanat** - dünyadaki ayrı muayyen şekillerniñ işaretleri ile onıñ umumiyleştirilgen manalarnı ifade etken insan medeniyetiniñ saası. Adetince, edebiyat, tasviriy sanat, ameliy-tatbiqiy sanat, sana sanatı, muzıka ve mimarlıqqa bölüne.

Keñ bir manada sanat dep, ayrı bir işte, saada mükemmel becerikligini, ustalıqqa deyler.

## Tarifi

Umumiyleştirilgen manada sanat olaraq, qullanuv vaqtında ve neticede bediiy zevqni ketirgen ustalıqqa deyler. Entsiklopediya Britanika, böyle tarifini bere: “Başqa adamlarnen paylaşıla bilgen bediiy obyektler, vaqialar ya da areketlerniñ yaratılması içün ustalıqnı ya da tasavurını qullanğan ifade quvetiniñ usulı”. Böyleliknen, sanat ile faaliyetniñ ya da onıñ neticelerini qabul etüvniñ baş miyarı, diger insanlarda seslenüv doğurmaq qabiliyeti ola.
Yohann Volfgang fon Göte

**Yohann Volfgang fon Göte** (, -{[ˈjoːhan ˈvɔlfɡaŋ(k) fɔn ˈɡøːtə]}-; 1749 s. avgust 28, Frankfurt — 1832 s. mart 22, Veymar) — alman şairi, nesircisi, dramaturgı ve mütefekkiri.

Zemaneviy alman edebiyatınıñ temel qoyucısı ve «Boran ve zıqı» romantik aqıntısınıñ lideri sayılır. Nebatiyat saasında ösümliklerniñ ava morfologiyasınıñ temelcisi dep sayılır. Yaratıcılığı, türlü janrlarda yazılğan epik ve lirik şiirlerden, nesir ve hatıralardan, öz tercimeiyalı ve  romanlardan, nebatiyat ve anatomiyanen bağlı traktatlardan ibarettir. Bundan ğayrı, onıñ pek çoq edebiy ve ilmiy qısmı, 10 biñden ziyade mektübi ve qararnen 3000 resmi bar.

## Bağlantılar
* Ґете, Йоганн Вольфґанґ // Зарубіжні письменники. Енциклопедичний довідник : у 2 т. / за ред. Н. Михальської та Б. Щавурського. — Тернопіль : Навчальна книга — Богдан, 2005. — А — К. — С. 442. — .
* «П'ятницьке товариство» // Літературознавча енциклопедія : у 2 т. / авт.-уклад. Ю. І. Ковалів. — Київ : ВЦ «Академія», 2007. — М — Я. — С. 299.
* Життєпис і твори Йоганна Вольфганга фон Гете в бібліотеці «Українського Центру» 
* Й.-В.Гете. Фауст. Посвята

## Menbalar
Boru (çalğı aleti)

**Boru** - baqır nefesli ailesiniñ muzıka aletidir.

Alet eski zamanlardan berli bellidir. Bayağı vaqıt boru tabiiy alet edi, yani boru üzerinde tek esas notadan qurulğan tabiiy sesler sırasına ait seslerni icra etmek mümkün edi. Şunıñ içün klassitsizm devrinde çeşit-türlü tizilişli borular keniş tarqalıp, bu ya da diger eser yazılğan tonlamasına köre qullanıla edi. 

Tek XIX asırnıñ başlarında, avalndırma maqamlıqlı borular inşa etilip, borularda hromatik gammasınıñ episi notalarını icra etmek imkânını teminledi. Avalandırma maqamlıqnıñ yardımı ile, çalğıcı avanı aletniñ bu ya da başqa tacından doğrulta bile. Böyle etip titregen avanıñ acimi arta, sesniñ yüksekligi ise tüşe. Borunıñ zemaneviy qurulışında sesni yarım tonğa, tonğa ve bir buçuq tonğa tüşürmek içün üç ventil qullanıla.

Boru çeşitleri - pikkolo, alt boru, bas boru.
Sahra

**Sahralar** - ösümlikleri az olğan ya da asıl olmağan tüz yüzlü bir landşaft soyu.

## Umumiy tasvir
Sahralarnıñ şöyle çeşitleri bar: qumlu, taşlı, balçıqlı ve tuzlu sahralardır. Bundan ğayrı, Antarktida ve Arktikada qar sahraları bar. Dünyada eñ belli taşlı sahra - Büyük Sahradır. O, Afrika qıtasınıñ bütün şimaliy qısmını qaplap ala. Sahralarğa yaqın olğan lanşaft soyuna yarımsahra deyler. Yarımsahra sahra ve çöl  ya da savanna arasındaki bir lanşaft soyu.

## Sahralarnıñ peyda oluvı ve tarqaluvı
Sahralarnıñ şekillenüv, bar oluv ve inkişaf esasında sıcaqlıq ve suv üleştirilüviniñ er yerde bir olmağanı ve seyyareniñ coğrafiyalı etrafı bar.
Sanayı

**Sanayı** - maddiy işlep çıqaruvnıñ tehnikiy ceetten eñ mükemmel saası; iqtisadiyat, hammal ve yaqıtnı çıqaruv, orman mahsulatını azırlap qoyuv, sanayı ile çıqarlığan ya da köy hocalığı ile işlep çıqarılğan saalar içün elektroenergiyanıñ, emek aletlerni işlep çıqaruv içün işhanelerniñ cemisi. 

## Sanayınıñ inkişaf tarihı
Sanayı, hammalnı em qazıp çıqarğan, em de işlegen tabiiy ev hocalığınıñ çerçivelerinde peyda olğan. Sanayınıñ, içtimaiy işlep çıqaruvınıñ mustaqil saası olaraq şekillenüvi, zenaatnıñ köy hocalığından ayırıluv esnasınen bağlı. Zenaat, qadimiy devletlerde, ayrıca derebeylik devrinde emiyetli iqtisadiy rolüni oynamaqta edi. Sanayınıñ içtimaiy iştegi ayrı bir saasına çevirilüvi, memleketlerniñ çoqusında büyük territoriyalarnıñ ticariy-sanayı merkezleri olğan derebeylik şeerlerniñ peyda oluvınen bağlı. 

1969-90 seneleri sanayınıñ inkişafında esas meyiller şular olğan edi:  elektronika, robot tehnikası, sayelektronikanıñ daa keñ qullanuvı, ev tehnikası, kompyuterler ve taşıtlarınıñ üleştirüvinde ve işlep çıqaruvında Yaponiya ve Tınç okean regionında memleketlerniñ ükümligi.
Stenli Kubrik

**Stenli Kubrik** (, 1928 s. iyül 26, Nyu York, ABD — 1999 s. mart 7, Garpender, Büyük Britaniya) — amerikalı kino rejissörı, stsenariycisi, kinematograf tarihında eñ itibarlı rejisörlarından biridir.

Stenli Kubrikniñ filmleri tehnikiy yañılıqçılıq ve ustalıqnen yapılğan, stsenariyleri fevqulâde ve zariftir.

«Şan yolları» filmini çıqarğanda Stenli Kubrik, alman yırcısı Kristina Garlannen tanış oldı. 1958 s. olar evlendiler. Olarnıñ eki qızı doğdı: Anna ve Vivian.

## Bağlantılar

* Стенлі Кубрик на сайті IMDb (англ.) 
* Сайт Стенлі Кубрика (англ.)
Akira Kurosava

**Akira Kurosava** (; 1910 s. mart 23 — 1998 s. sentâbr 6) — yapon stsenariycisi, Söva devriniñ kino rejissörı ve prodüseridir. Kino tarihında eñ itibarlı kino rejisörlarından biri sayıla. Yaratıcılığınıñ 57 yılı devamında Kurosava 30 filmni çıqardı. Akira Kurosava, yapon kinosınıñ klassigi sayıla. Onıñ yaratıcılığı tek milliy kinematografqa degil, dünya kinematografına da pek tesir etti. Ecnebiy memleketlerde Kurosavanıñ filmleri daa populâr edi.

## Filmografiya
* 1975 — Dersu Uzala

## Bağlantılar
* (яп.) Фонд Куросави Акіри
* (яп.) Цифровий путівник Куросави Акіри
* (яп.) Портал шанувальників творчості Куросави Акіри
* (англ.) Фільмографія Куросави Акіри
* (англ.) Портал Куросави Акіри

## Menbalar
Sanayı inqilâbı

**Sanayı inqilâbı** ya da **sanayı devrimi** -  İngilterede XVIII asırnıñ ekinci yarısında başlanğan ve XIX asır devamında Avropa ülkelerine, AQŞ ve Yaponiyağa cayrağan el, esnaf-manufakturlı ve evdekiden büyük maşna fabrika-zavod istisalına keçüv. Sanayı inqilâbınıñ müim bir qısmı - naqliyat iş maşnalar ve maqamlıqlarnı istisalğa tatbiq etmesi edi. Olar, insanlarnıñ el emegi yerine kelip, mustaqil maşna qurucılıq saasını yarattılar.

## Has-hususiyetler
Sanayı inqilâbı, tarihta emiyetli deñişikliginiñ timsali ola. Em belli bir derecede er künlük ayatınıñ er bir ceetine onıñ tesiri bar edi. Hususan, eali kelirleriniñ orta seviyesi, daa misali olmağan daimiy artuvını köstermege başladı. Eki asır içinde 1800 seneden soñ dünya ealisi altı kere artqan devrinde bir can başına orta dünya keliri ondan ziyade kere artqan. Nobel mukâfatınıñ laureatı Robert Lukasnıñ sözlerine köre, “adiy adamlarnıñ yaşayış seviyesi, tarihta ilk sefer turğun köterüvni köstermege başladı. Bu iqtisadiy areketni uzaqtan bile añdıra bilgen iç bir şey olmağan edi bundan evel”.
Sanskrit

**Sanskrit** (devanagari: संस्कृता वाक्, -{saṃskṛtā vāk}-, “ustalıqnen yaratılğan bir til”, sanskritçe  -{saṃskṛtam, [ˈsɐ̃skr̩tɐm]}-) - İnd-Avropa til ailesine ait olğan, İndistanda qullanılğan qadimiy edebiy til. Sanskritçe ilk edebiy metinler 3,5 biñ yıl evel yazılğan. Sanskrit, qadimiy İndistanda şekillenip, alimler, din adamları ve medeniyet tili olıp qaldı ve alâ bugün diniy edebiy til olaraq qullanıla. Sanskrit, milâttan evel endi I biñyıllıqnıñ ortasında laqırdı tili olmağan edi, amma sanskritni qullanıp laf etmege adeti o zamandan berli bugünge qadar iç bir vaqıt toqtatılmay edi. Sanskritniñ sarfı sintetik ve mürekkeptir. Sanskritniñ bir qaç şekli bar, bu cümleden klassik sanskrit, klassikten evelki sanskrit, epik sanskrit, Veda sanskriti (“Rigveda” din kitabınıñ tili).
Şimaliy qutup

**Şimaliy qutup** ya da **Sırt qutubı** - Dünya aylanuvı faraziy köçeriniñ yer yüzünen kesişken şimaliy yarımkürredeki noqtası. Arktik okeannıñ merkeziy qısmında buluna. Şimaliy qutup etrafında yıl devamında çoqyıllıq buzlar süzip yüre. Qışta orta ava arareti —40°, yaz aylarında 0°, bazı künlerde 2°-gece köterile. Qutup kündüzi 186 kün ve 10 saat, qutup gecesi 178 kün va 14 saat devam ete. Şimaliy qutup - meridianlar episiniñ qavuşqan yeri olğanı içün anda dünya tarafları (ğarp ve şarq) yoq.
Dubay

**Dubay** () - Birleşken Arap Emirlikleriniñ, meydanlığı ve eali ceetinden eñ büyük şeeri; aynı adını taşığan emirlikniñ memüriy merkezi olıp, qalğan altısınen meleketni teşkil ete. Eali 3 164 966 kişidir (2018 senesi boş ayınıñ 25-ine vaziyet). Basra Körfezi yalısında bulunğan şeer, Orta Şarqnıñ emiyetli bir maliye ve ticaret merkezidir. Şeer, BAEdeki eñ büyük ticariy limanğa ve ava alanına saiptir.

1971 senesi ilk qış ayınıñ 2-sinde, aynı adını taşığan emirlikniñ paytahtı Dubay şeeri, yañı yaratılğan Birleşken Arap Emirlikleri federativ devletniñ bir parçası oldı.

## Eali

## İhtar
Dimeşq

**Dimeşq** () - Suriyeniñ  paytahtı ve ekinci büyük şeeri, 14 vilâyetinden biridir. Suriyede Eş-Şam () ve Yasimen Şeeri () olaraq da belli. Dimeşq, devletniñ cenübiy ğarbında, Lübnan sıñırına yaqın bir yerde buluna.

Dimeşq, dünyanıñ eñ eski şeerlerinden biridir. Bugün daimiy ealisi bar olğan devlet  paytahtlarından eñ eskisi sayıla. Tarihta ilk sefer m.e. 2500 senesi añıldı. Dimeşq, Levantnıñ esas medeniy ve diniy merkezidir.

2011 senesi cenk başlanmazdan evel şeerde qararnen 1 754 000 kişi oturğan edi. Şeer, Antilivan dağ sırasınıñ şarqiy eteginde, Barada özeni yalısında, Aq deñizniñ cenübiy yalılarından 80 kilometr uzaqlıqta buluna.

## Eali

## İhtar
Simfoniya

**Simfoniya** ( - “aenkdeşlik”, “uyğunlıq”) - orkestr muzıkasınıñ janrı, çalğı taqımı içün bir eser.

Simfoniyanıñ klassik nümüneleri, simfonik orkestr içün yazılaraq 4 qısımdan ibaret bir qaytav olıp, olardan ilk qısmı sonatalı şeklinde yazıla. Telli, kameralı, nefesli ve diger çalğı aletleri terkipleri içün simfoniyalar da bar. Simfoniyağa daa hor ve diger solo vokal sesleri de kirsetile bile. Simfoniya-kontsert (orkestr ve bir dane solo aleti) ve kontsert simfoniyası (orkestr ve ekiden doquzğa qadar solo aleti) kibi çeşitleri de bar. Bazıda hor ya da bir dane çalğı aleti içün yazılğan eserlerine de simfoniya aytıla. Simfoniya-süita, simfoniya-fantaziya, simfoniya-poema, simfoniya-kantata kibi melez janrları da bar.
Deñiz

**Deñiz**, okeandan qara, suvaltı relyefleriniñ ya da adalarnıñ yüksekliklerinen ayrılğan ve suvnıñ hususiyetleri ve terkibi (tuzlulıq, şeffaflıq, araret, ayatiyat terkip) ile hasiyetlerini tasvirlengen özüne has bir gidrometeorologik nizamğa saip bir parçasıdır. Deñizniñ qara terenliklerine çıqqan parçaları - aralarında toplar, estuariyler, fyortlar, lagunalar, limanlar, dudaqlar bulunğan körfezlerdir.
Dünya bankı

**Dünya bankı** () - 1945 senesi temeli qoyulğan bir kredit ve maliye müessisesi, inkişaf içün yardım bergen dünyanıñ eñ büyük banklardan biridir. Bank 2002 maliyeviy senesi müşteri devletlerge 19,5 milliard AQŞ $ cemisinde kredit berdi, şimdiki zamanda öz faaliyetini 100-den çoq inkişaf ettirici memleketlerde maliye ve mesleat yardımında yerine ketirip, eñ fuqare ealileri arasında yaşayış seviyesini yükseltmesi ve eyileştirmesini közde tuta.

Bank er bir müşteri memleketiniñ devlet teşkilâtları, ükümetke baqmağan müessise ve hususiy sektorı ile işbirlik içinde yardım strategiyalarını işlep çıqarmaqta. Banknıñ dünya çeşit devletlerdeki temsilcilikleri onıñ programmalarını yerine ketirüvinen oğraşa, ükümet ve vatandaşlar cemiyetinen bağ tuta ve inkişaf meseleleriniñ teren añlaşılmasına hızmet ete.
Büyük depressiya

**Büyük depressiya** — 1929 senesiniñ küzünde başlanğan ve 1930 seneleriniñ soñlarınace sürgen küçlü bir umumdünya iqtisadiy buhrandır. Büyük depressiya, çeşit devletlerde çeşit hronologik sıñırlarğa saip edi, faqat eñ çoq Ğarbiy Avropa ve Amerika Qoşma Ştatlarına tesir etti. 

Aslında, Büyük depressiya, umumcian bir iqtisadiy buhranı olsa da, ıstıla adetince Amerika Qoşma Ştatlarındaki vaziyet içün qullanıla. Büyük depressiya, XX asırnıñ  eñ uzun, eñ teren ve eñ global iqtisadiy buhranı oldı ve adetince cian iqtisadiy inkişafınıñ seviyesi ne qadar alçaqça tüşe bileceginiñ bir misali olaraq qullanıla.
Suvuq cenk

**Suvuq cenk** (, ) – Şuralar Birligi ve onıñ ittifaqdaşları bir taraftan, ve başqa taraftan AQŞ ve Ğarbiy Avropa memleketlerinen ve olarnıñ ittifaqdaşları arasında 1940 senelerniñ ortasından 1990 senelerine qadar sürip ŞSCB’niñ yıqıluvına ketirgen ve Rusiye ve Ğarp arasında zemaneviy qarşı oluvına çevirilgen sarmal geosiyasiy, iqtisadiy ve mefküreviy cebeleşüv.

## Istılanı qullanuv
“Suvuq cenk” ıstılasını ilk sefer kastil şahzadesi Huan Manuel XIV asırda qullanğan. “Sıcaq” ve “suvuq” cenkler nasıl bitkenine köre farq etilgenini tayin etti. “Sıcaq cenkler”, devletlerniñ yıqıluvınen ya da barışıqnen bite, “suvuq cenkler” ise - olarnı başlağanlarına ne tınçlıq, ne itibar ketire. 

Qoşma Ştatlarnıñ ve Şuralar Birliginiñ qarşı olğanlarınıñ tasvir etmesi içün “suvuq cenk” ıstılası, ilk sefer Tribune’de 1945 senesi orta küz ayınıñ 19 Corc Oruvellniñ “Siz ve özek bombası” maqalesinde qullanılğan edi.
Deli

**Deli** (; ; pancabice ਦਿੱਲੀ; urduca دہلی‎ ya da دلّی), resmen **Deli milliy paytaht territoriyası** () - İndistannıñ paytahtı ve devletniñ şimalinde, eali sayısına köre ekinci (Mumbaiden soñ) aglomeratsiyanıñ merkezi, Camna özeni yalısında buluna. Resmiy ceetten şeer devletniñ birlik territoriyalarından biridir. XX asırnıñ başlarında inşa etilgen Deliniñ sıñırlarındaki Yañı Deli maalesi, İndistannıñ resmiy paytahtıdır.

## Menbalar
Demir devri

**Demir devri** (milâttan evel 1-inci biñyıllıq) - madencilik inkişafı ve demir aletlerniñ (pıçaq, balta, savut, silâ, ilvanlar ve ilâhre) qullanılğan erte insanlıq tarihınıñ bir devridir. Milâttan qararnen 1200 yıl evel başlap milâttan soñ 340 senesine qadar devam etti.

Üç devir (taş, tunç ve demir devirleri) fikri antik dünyada da bar edi. Romalı felsefeci Titus Lukretius Karus eserlerinde bunı ayta. Zemaneviy tarihçılıqta "demir devri" ıstılası XIX asırnıñ ortalarında qullanılıp başladı, onı ilk kere qullanğan Danimarkalı antikşınas Hristian Yürgensen Tomsen.

Dünya memleketleriniñ episi demir madenciliginiñ tarqalğan zamanını keçtiler, lâkin demir devri ıstılası adetince tek Mesopotamiya, Qadimiy Mısır, Yunanistan, İndistan, Çin kibi qadimiy medeniyetlerniñ tışında yaşağan qabileler içün qullanıla.

## İhtar
Dağ

**Dağ, dağ yapısı,** relyef şekli, qomşu nisbeten tüz saalar üzerinde dünya yüzüniñ keskin bir maalliy etraf müitten ayırılğan yüksekligi, tabannıñ açıq-aydın bir çizgisi (uvadan dağnıñ özüne keçişniñ sıñırı), keskin nisbiy yüksekliklerdeki dalğalanmalar. Umumen dağlar, deñiz seviyesinden 600 m-niñ üzerinde mıtlaq yükseklikke saip relyef unsurlar olaraq qabul etile.

Dünyanıñ eñ yüksek dağı, yüksekligi deñiz seviyesinden 8.848 m olğan Jomolungma. Töpe ile suv altı tabanı arasındaki yükseklik farqını ölçesek, dünyanıñ eñ yüksek dağı, aşağıdan yuqarığa yüksekligi 10.230 m olğan ve bunııñ tek 4.207 m-si deñiz seviyesinden yükselgen Mauna Kea yanardağı olaraq qabul etile bile. Dünyanıñ merkezine olğan uzaqlığını köz ögüne alsaq, dünya üstüniñ eñ uzaq noqtası Chimborazo stratoyanardağı sayılır. Küneş sistemasındaki belli olğan eñ yüksek dağ, 22 km yüksekligindeki Olimpos dağı, Marsta bir qalqan yanardağıdır.

Dağlar unsurları arasında şularnı qayd eteler:

* dağ töpeleri;
* caplar;
* boğazlar;
* dağara oyqalları;
* tüzleştirilüv üstü.
Kefedeki milliy resimler galereyası

**İ. Ayvazovskiy adına Kefe milliy resimler galereyası** — Kefe şeerinde bediiy muzey, Ukrainanıñ eñ eski bediiy muzeylerinden biri.

Kefedeki resimler galereyasına, belli deñiz ressamı İvan Ayvazovskiy Kefe şeerine vasiyet etken 49 resmi temel qoyğan. Bugün ekspozitsiya, İvan Ayvazovskiyniñ ömrü ve yaratıcılığından esas saifeleri, resimler galereyasınıñ inkişafı ve faaliyeti devirlerini aydınlatqan hatıra bölüginden başlana.


100 Феодосійська національна картинна галерея.JPG|
82 Статуи на фасаде дома Айвазовского Феодосия.jpg|
Галерея Айвазовского 75 (02).jpg|
Галерея Айвазовского 75 (01).jpg|
Будинок, в якому жив художник І. К. Айвазовський2.jpg|


## Edebiyat
* *Гриневецкий С. Р., Зонн И. С., Жильцов С. С.* Черноморская энциклопедия.&nbsp;— М.: Международные отношения, 2006.&nbsp;— 35 c.&nbsp;— ISBN 5-7133-1273-9.
* Феодосия: краткий путеводитель. Редакторы А.&nbsp;В.&nbsp;Меснянко, Ю.&nbsp;С.&nbsp;Воронцова.&nbsp;— Севастополь: Библекс, 2007.&nbsp;— 96 с.&nbsp;— ISBN 978-966-8231-93-3.

## Bağlantılar
* south-east.crimea.ua
* Ayvazovskiy galereyası. Aqmescit, 1971. (rus.)
Harezm

**Harezm** ( - -{Xwārazm}-, , ) - Ögüz özeniniñ Aral deñizine tökülgen yerinde er eki yanında bulunğan, Özbekistan ve Türkmenistan sıñırları içinde tarihiy regiondır.

Arheolog Sergey Tolstovnıñ aytqanınen "*[[Asiya]]nıñ [[Mısır]]ı*" olğan Harezm, tarihnıñ eñ eski çağlarından berli medeniyet merkezi olğan ve özüne has içtimaiy ve medeniy kimligine saip olğan. Harezm idarecilerine *Harezmşah* denile edi. Amu Darya oñ tarafında Kât, sol tarafında Ürgenç (Cürcaniye) eki müim merkezi bar edi.

İslâmnıñ qabulından soñ Harezmde ilim ve edebiyatta büyük bir inkişaf oldı. Moğol istilâsına qadar İslâm dünyasınıñ eñ müim merkezlerinden biri alına keldi. Harezmi ve Biruni kibi emiyetli alimler Harezmde doğıp büyüdi. Evelleri Harezmde İran tillerine ait olğan harezm tili laf etilgen edi. XI ve XII asırlarda region Oğuz ve Qıpçaq qabileleriniñ yerleşmesinen türkleşti. Harezm türk tili ortağa çıqtı. Moğol istilâsından soñraki merkezi Hive oldı.
Küreş

**Küreş** (, , , , , ) — türkiy halqlarnıñ ananeviy sport çeşitidir, milliy quşaq küreşi. Küreş, başqırtlar, qazan tatarları ve çuvaşlarnıñ Sabantuy, Cıyın ve Akatuy milliy bayramlarınıñ müim parçasıdır. 

## Tarih
Küreş ne vaqıt peyda olğanı tam belli degil. Yarışlar bayramlar, toylar, büyük bazarlarda keçirile edi. Küreş – mustaqil sport çeşitidir. 

1998 senesi Taşkentte Asiya, Afrika ve Avropa 28 memleketleriniñ temsilcileri iştiragınen «Küreş Halqara Birligi» teşkil etildi.

## İhtarlar

## Bağlantılar

* Küreş halqara birligi
* Avropa Küreş Konfederatsiyası
* Ukraina küreş federatsiyası 
* Yapon küreş federatsiyası
* Küreş yarışlarınıñ halqara qaideleri
* Quşaq küreşini ñ VI Çempionatı
* Sabantuy bayramında küreş aqqında video
* Başqırtistanda küreş 
* Kezlevde küreş. Turnir aqqında video 

## Edebiyat

* *Р.А. Султангареева.* Башкирська народний куреш. Кітап (видавництво). Уфа 2009 ISBN 978-5-295-04925-5
Livadiya sarayı

**Livadiya sarayı** — saray taqımı, Qırım Muhtar Cumhuriyeti Yalta şeer şurası, Livadiya qasabasında yerleşe. Milliy emiyeti olğan 010037-N nomera altında mimarcılıqnıñ tarihiy abidesidir.

Çiftlik olaraq 1790 senesi peyda oldı. Onıñ birinci saibi yunan Lambros Katsonis çiftlikni tuvğan şeeriniñ hatırasına Livadiya olaraq adlandırdı. XIX asırnıñ birinci qısmında saray, park qurulğan edi. 1860 seneleri saraynı imperatriçe Mariya Alexandrovna satın aldı. Ğayrıdan quruluvdan soñ, saray, rus imperatorlarınıñ yaz rezidentsiyası oldı. 1945 senesi mında Yalta konferentsiyası keçirildi.

## Mimarlıq
Livadiya saray taqımı Büyük Saray (Beyaz Saray), Dünyaviy korpus, Saray azbarı naziri Frederiks baronınıñ sarayı, saray kilsesi ve italyan azbarından ibaret. 

## İhtarlar

## Edebiyat ve bağlantılar

* Qırım -{crh-latn: MC; crh-cyrl: МДж}- Medeniyet ve sanat nazirligi saytı
* Mimarlıq protsessi saytı
* Livadiya saray-müzeyi. Qırımnıñ mimariy incisi
* Haritada yerleşüv
* Горный Крым. Атлас туриста / ГНПП «Картографія», Укргеодезкартографія ; ред.: Д.&nbsp;И.&nbsp;Тихомиров, Д.&nbsp;В.&nbsp;Исаев, геоинформ. подгот. Е.&nbsp;А.&nbsp;Стахова.&nbsp;— К. : ДНВП «Картографія», 2010.&nbsp;— 112&nbsp;с.