Yevgen Konovalets

**Yevgen (Evgen)** **Mıhaylovıç Konovalets** (; 1891 senesi iyün 14, Avstriya-Macaristannıñ Galisiya ve Vladimir Qırallığınıñ İlbav uyezdiniñ Zaşkiv köyü, şimdi İlbav rayonı, İlbav vilâyeti, Ukraina — 1938 senesi mayıs 23, Rotterdam, Felemenk) — Ukraina devlet erbabı, arbiy ve siyasiy erbabı, Ukraina Halq Cumhuriyetiniñ Ordusı polkovnigi, Siç tüfekçilerniñ komandanı, Tüfekçiler Şurasınıñ azası, Ukraina arbiy teşkilâtınıñ komandanı, Ukraina milletçiler firqasınıñ başı (1927), ukrain milletçileri teşkilâtınıñ birinci reisi (1929–1938), ukrain milletçiliginiñ mefkürecileriniñ çıqışı. Mıron Konovaletsniñ büyük ağası. Ukraina qanuncılığınıñ şimdiki normalarına köre, onı 20-nci asırnıñ Ukraina mustaqilligi içün küreşçi dep saymaq mümkün.

## Tercimeialı
O, 1891 senesi iyün 14-te Zaşkiv köyünde (şimdi Ukrainanıñ İlbav vilâyetiniñ İlbav rayonı, soñra Avstriya-Macaristannıñ Galitsiya ve Vladimir Qırallığınıñ İlbav uyezdi) ocalar qorantasında doğdı. Yevhenniñ ecdatları ruhaniyler ediler, amma babası Mıhaylo Konovalets onıñ ruhiy yolunı tasil yoluna deñiştire, tuvğan köyündeki devlet mektebiniñ direktorı ola. O, 1858—1887 seneleri Yevhenniñ doğğan köyüniñ prihod ruhaniyi olğan baba Mıhaylo Konovaletsniñ (1824—1887 senesi mart 4, Zaşkov) torunçığı edi. Stradça prihod ruhaniyleriniñ yigitleri ötets Orest, Malehov ise ötets Volodımır Konovalets ediler. Olarnıñ episi ukrain ayatında faal iştirak etip, halqqa aydınlıq ve özüni añlav ketirmege tırışa ediler. Vengrinovskiylerniñ ukrain ruhaniy qorantasından olğan anası Mariya anda tikiş, tibbiyet ve gigiyenadan ders bere edi.

O, tuvğan köyünde üç yıllıq halq mektebini bitire. Tolu başlanğıç tasilni ocalar seminariyası yanındaki ukrain dört yıllıq başlanğıç mektebinde aldı. 1901–1909 seneleri İlbav akademik gimnaziyasında oquy. yıl devamında gimnaziyada Ye. Konovalets «V» sınıfında oqudı. 1909 senesinden başlap İlbav universitetiniñ uquq fakültetinde uquq fakültetinde tasil ala, aynı vaqıtta professor Mıhaylo Gruşevskıynıñ yolbaşçılığı altında Ukraina tarihından tolu kurs keçe.

### Cemaat faaliyetiniñ başlanuvı
Talebelik çağından başlap cemaat ve siyasiy işlerde faal iştirak ete. 1910 senesi İlbavda ukrain universiteti içün studentler küreşinde iştirak ete, bu küreş devamında Adam Kotsko polâk şovinistiniñ elinden öldürile.

Talebe birliginiñ Baş Şurası, 1912. Birinci sırada, eñ sağda Yevgen Konovalets.

1912 senesinden başlap «Prosvita»nıñ İlbav filialınıñ kâtibi olıp, doğğan Zaşkiv köyünde ve o vaqıtta rus teşviqatı tesiri altında Moskva tarafdarı pozitsiyalarda bulunğan köylerde maarif işini yaydı. Teşkilâtnıñ basma organı olğan aylıq «Prosvitadan mektüp» gazetasınen sıqı işbirlikte buluna, «Akademik cemiyet»niñ azası edi.

1913 senesinden başlap, ukrain talebeler areketiniñ yetekçilerinden biri olaraq, Ukraina talebeler birliginiñ baş idaresine saylanıp, anda milliy-demokratik sektsiyağa mensüp ola, milliy-vatanperverlik pozitsiyalarına esaslanğan «Âş Ukraina» mecmuasında ve diger neşirlerde maqaleler yaza. Çoqqa barmay Ukraina milliy-demokratik firqasınıñ azasına çevirile. 1913 senesi o, Ukraina Ukraina Demokratik Partiyasınıñ «Eñ Yaqın Halq Komiteti»niñ (reisi Kost Levıtskıy) azası olıp, onıñ toplaşuvlarında yetekçi Galisiya siyasetçileri Avstro-Vengriyada ukrain siyasiy ayatınıñ eñ aktual meselelerini muzakere ete ve qararlar qabul ete ediler.

Yaş konovaletlerge eñ büyük tesirni «Sokol»nı inkişaf ettirüvcilerden biri İvan Boberskıy, Mıroslav Siçınskıynıñ areketi, onıñ Dnepr icretinen (hususan Dmıtro Dontsovnen) tanışlığı yaptı.

### Cenk ve esirlik
1914 senesi avgust 2-de, Birinci cian cenki başlanğanda, Lvov şeeriniñ 19-ncı içki mudafaa polkuna (Landver) Avstriya ordusı sırasında seferberlikke alındı (almanca ). 1915 senesi iyün ayında Makiyivkadaki cenk vaqtında ruslarnıñ qoluna tüşe. 1915 senesi ve 1916 senesiniñ başında Qara Yarda (Tsaritsın ve Astrahan arasında) esirler lagerinde buluna. 1915 senesi avgust ayından başlap, Qara Yardaki esirlikni «USS» koronatı Yulian Goyiv ve aynı formatsiyanıñ tüfekçisi Vasıl Poraykonen böldi. Tarihçı Homa, öz arqadaşı Andrey Boyda tapqan İFKM fondlarından fotoresimni ketirmeknen, mabüslerniñ Rusiye esirliginde yahşı şaraitleri olğanını idda ete. 1916 senesiniñ soñundan - Tsaritsın şeerindeki bir lagerde.

Rusiye imperiyasındaki fevral inqilâbından soñ Konovalets Dubovkadaki (Tsaritsın yanında) lagerden kelgen galisiyalı brigadirler Andrey Melnik, İvan Çmola, Roman Suşko, Vasil Kuçabskiy, Mihaylo Matçak ve Fedi Çerniknen beraber teşkiliy işni başladılar.

1917 senesi iyülniñ soñuna yaqın o, Kiyevge kele. O, paytahtta peyda oluvını cenk qurbanlarına yardım etmek içün Galisiya-Bukovina komitetine (GBK) qoşulmaqtan ve Ukraina Merkeziy Komiteti ve Ukraina İnqilâbiy Arbiy Şurası arasında ayrı bir arbiy bölük yaratmaq ğayesini populârlaştırmaqtan başladı. O, şeerde öz faaliyetini E. Blavatskiy tahallüsınen alıp bara. O, ilk kere soyadınen 1917 senesi dekabr 28-de Galisiya-Bukovina komitetiniñ toplaşuvınıñ protokolında añıla.

### Siç tüfekçilerniñ şekillenüvi

1917 senesi oktâbr-noyabr aylarında Konovalets Roman Daşkevıç ve GBKniñ diger azalarınen beraber Siç tüfekçilerniñ Galisiya-Bukovına Kürinini teşkil eteler, bu ise çoqqa barmay BMT ordusınıñ eñ cenkke azır bölüklerinden birine çevirile.

1918 senesi yanvar ayında, yañıdan teşkil etilgen soñ, Konovalets Küren Siç tüfekçileriniñ komandanı olaraq saylana. 1918 senesi yanvarniñ soñunda ve fevralniñ başında bu bölükler «Haydamatskiy köş»nen beraber Yanvar isyanına qarşı turuv devamında ve şeerge yaqınlaşqan yerlerde bolşevik askerlerine (hususan işğalci ruslarğa) qarşı cenklerde ayırılıp turdılar. 1918 senesi mart 1–2 künü tüfekçi bölükler Zaporijja korpusı ve Haydamatskiy köşnen beraber Kiyevni bolşeviklerden azat eteler.

Getman Pavlo Skoropadskıyniñ akimiyetke kelmesinen, 1918 senesi mayıs 1-de alman komandanlığınıñ ricasınen Siç tüfekçiler polku silâsızlandı ve tarqatıldı. Yevhen Konovalets, şeerde qalıp, bir qaç brigadirnen beraber yañı tüfekçiler bölügini meydanğa ketirmek içün teşkiliy tedbirler alıp bardılar.

1918 senesi avgust 23-te Konovalets P. Skoropadskıydan Bila Tserkvada ştabı olğan Ayrı Siç tüfekçiler otrâdını teşkil etmege ruhset ala. Noyabrniñ başında Dmıtro Doroşenko vastasınen, soñra şahsen özü getmannen milliy-demokratik küçlerniñ (olarnıñ arasında siç tüfekçileri de bar edi) getman ükümeti yardım etmesi şartları aqqında muzakere etti ve Rusiyenen federal birlik yapmaqnıñ qabul etilmezligini qayd etti. Skoropadskiy federatsiya muqavelesi imzalanğan soñ, siç tüfekçileri getman rejimine qarşı isyanda UNR Direktsiyasını yaqlaylar ve Motoviliv cenkinde Direktsiyanıñ askerlerine qoşulalar.

Konovalets cumhuriyet ordusınıñ cenkleşüv imkânlarını pekitüvde faal iştirak etti. 1918-1919 seneleri bolşevik ve denikin askerlerine qarşı cenk areketleri vaqıtında diviziya, korpus ve siç tüfekçiler gruppasına komandalıq ete. O, Simon Petlüranıñ işançlı itifaqdaşlarından biri edi, şu cümleden Ukraina Sovet Sotsialist Cumhuriyetiniñ beyaz gvardiyacılarnen ayrıca Zâtkiv muqavelesinden soñ da. Lâkin 1920 senesi Sımon Petlüra ve Yozef Pilsudskiy arasında ittifaq tizilgen soñ, o, öz vazifesini taşlay.

### Qurtulış küreşinde yeñilgen soñ
Ukraina nizamiy bölüklerini tarqatmaq qararı 1919 senesi dekabr 6-da Baş Atamannıñ ükümet vekilleri ve UNRniñ arbiy yolbaşçılarınen toplaşuvında qabul etilgen soñ, Konovalets Siç tüfekçiler bölüklerini öz-özüni demobilizatsiya etmek aqqında emir çıqara.

1919 senesi noyabr ayında Konovaletsni Lutsk şeerindeki esirler lagerine yollaylar. 1920 senesiniñ yazında apshaneden çıqqan soñ Çehoslovakiyağa köçe. Simon Petlüranen kelişip, Çehoslovakiyada internirlengen ukrain ordusı cenkçilerinden ve İtaliyadaki lagerlerden kelgen ukrain esirlerinden arbiy şekillenüv teşkil etmege tırıştı, işğal etilgen ukrain topraqlarında silâlı podpolnı teşkil etmege areketler yaptı.

1917-1921 seneleri Ukraina inqilâbında mağlübiyetke oğrağan soñ, o, bütün ömürini bağışlağan davasına işançını coymadı: "Eger bizde küç olmasa, biz bir şeyge irişecemiz, er şey bizim içün yahşı olsa bile. Eger bizde küç olsa, o vaqıt biz eñ ağır belâdan ğalebe qazanıp çıqacaqmız ve bizge kerek olğan er şeyni elde etecekmiz."

1917-1921 seneleri milliy azatlıq areketleriniñ mağlübiyeti ve Ukrainanıñ dört taraflı işğal etilmesi Konovaletsni Ukrainanıñ mustaqilligi içün küreşniñ yañı usullarını araştırmağa mecbur etti. Bu şaraitte 1920 senesi iyül ayında gizli müitte işğal rejimlerine qarşı semereli küreşe bilgen temelli yañı teşkilât yaratmaq içün çareler köre. 1920 senesi avgust ayında Konovaletsniñ doğrudan-doğru iştiraginen Ukraina Arbiy Teşkilâtı (UVO) yaratıldı.

1921 senesi iyülniñ 20-de Konovalets İlbavğa qaytıp kele ve UVOnıñ Baş komandanlığına başlıqlıq ete. O, BMT ordusınıñ Ekinci qış kampaniyasına faal qarşı çıqıp, onı ümütsiz dep saya edi.

### İcret

1922 senesi dekabr ayından başlap Çehoslovakiya, Almaniya, İsveçre ve İtaliyada sürgünlikte yaşamağa mecbur ola.

1927 senesi noyabr ayında onıñ teşebbüsinen Ukrain milletçiler birliginiñ toplaşuvlarından birinde faaliyeti milletçilik mefküresine esaslanıp, bütün ukrain topraqlarına yayılacaq yekâne inqilâbiy-siyasiy teşkilât meydanğa ketirmek qararına kele. 1929 senesi yanvar 28 - fevral 3 künü Venada keçirilgen kongresste Ukraina milletçileri teşkilâtı (UUN) yaratıldı, onıñ yolbaşçısı olaraq Konovalets saylandı.

1920-nci senelerniñ soñunda ve 1930-ncı senelerniñ başında Konovalets UVO ve OUNnı teşkiliy ceetten quvetleştirgen soñ, Almaniya, Büyük Britaniya, Litva, İspaniya ve İtaliyadaki siyasiy dairelernen bağ qurdı ve Avropanıñ bir çoq siyasiy ve malümat hızmetlerini Avropanıñ bir çoq siyasiy emigratsiya merkezlerinde teşkil etti OUN ile ola. O, bir sıra tedbirler keçirdi, olarnıñ neticesinde Frantsiyada, Belgiyada, Kanadada ve Mançjuriyada OUN ceryanları ya da olarnen bağlı teşkilâtlar yaratıldı. Onıñ doğrudan-doğru iştiraginen Amerikada Ukraina tüfekçiler cemiyetleri teşkil etildi, bu ise AQŞ-ta Ukrainanıñ devlet tiklenüv teşkilâtı ve Kanadada Ukraina milliy birliginiñ temelini qoydı. Ukraina mustaqilligi içün kelecek silâlı küreşke azırlanmaq içün Konovaletsniñ emirinen arbiy ştab teşkil etildi ve Polşa, Çehoslovakiya, Avstriyada ukrain ordusı içün unter-ofitserler azırlav mektepleri ştatqa qoyuldı.

Konovaletsniñ OUN qurulışındaki faaliyeti, Milletler Ligasında ukrain meselesini kötermege tırışqanları, Ukraina SSR-de milletçi gizlilikni qurmaq içün daima yapqan areketleri Moskvadaki bolşevik yolbaşçılığını raatsızladı.

### Ölümü

1920-nci seneleri devamında Yevgen Konovaletske bir qaç kere cenkleşüvler oldı. Olarğa sovet gizli hızmetleriniñ çeşit agentleri tırıştılar. 1933 senesi Moskvada İosif Stalinniñ şahsiy nezareti altında «Stavek» kodlı adınen Liderni öldürmek içün soñki areket başlandı. Suiqastnıñ cinayetçisi sovet tışqı razvedka hızmetiniñ agenti Pavel Sudoplatov edi.

Mahsus areket aqqında İosif Stalinge şahsen haber berildi. 1937 senesi noyabr ayında Stalin Sudoplatovnı qabul ete ve OUN yolbaşçılığını «neytralizatsiya» etmek planını tizmek vazifesini qoya. Bir aftadan soñ Sudoplatov bu plan aqqında Stalinge, NKVD başı Yejovğa ve Ukraina ŞSC Merkeziy İcra Komitetiniñ reisi Petrovskıyğa haber etti. Soñkisi Konovaletsniñ ğayıplıqta ölüm cezasına mahküm etilgenini ilân etti.

Bu mahsus operatsiya neticesinde 1938 senesi mayıs 23-te Konovalets Rotterdamda elâk oldı. Konovaletsni Pavlo Sudoplatov (soñra SSSR NKVD-niñ razvedka ve diversiya bölüginiñ müdiri, KGB generalı) öldürdi. O, SSSRde küçlü podpolniñ barlığına inanğan Konovaletsniñ işançını qazanmağa muvaffaq oldı. «Efsanege» köre, bu «qanunsız gruppa»nı Sudoplatov «Pavlüs Valüh» tahallüsınen kirsetti. Sudoplatov Rotterdamdaki «Atlanta» öteli qafesinde «dostlarından» bahşış olaraq ukrain nağışları olğan qanfet qutusı kibi kiyindirilgen patlayıcı aletni[9] teslim etti. Qutunı gorizontal şekilde aylandırğan soñ, o patladı.

Yevgen Konovalets Crosswijk mezarlığında defn etilgen. Ukrainliler öz ürmetini köstermek içün mezarğa sıq-sıq keleler, ukrain diplomatları ve asker hızmetçileri iştiraginen hatıra hızmetleri keçirile.

## İstegenler