Dobrucatatar elifbesi

**[[Dobruca şivesi|Dobruca tatar]]** elifbesi Dobrucatatar tiliniñ yazma sistemasıdır. 1956 senesinden evel tek Perso-arabiy yazısı qullanıldı ve 1956 senesinden soñ Latin elifbesini qabul ettiler.

Romaniya balalar mektepte Latin elifbesinen tatar tilini ögrene. Halq arasında da Latin elifbesiniñ qullanalar. Türkiye köçken tatarlarnıñ çoqusı türk tilinden ya da qırımtatar tilinden elifbeni qullanalar.

## Qısqa añlatuv
Romaniyanıñ Dobruca regionında yaşağan qırımtatarlar biraz başqa bir elifbe qullanalar. 1956 senesi Romaniyada qırımtatarlar şimdikinden daa farqlı bir elifbe qullanadı. Bu elifbe o zamanda qırımtatarlarğa mektepte üretiledi. O eski elifbede şu arfler tapıladı: **-{A a, Á á, B b, Č č, D d, E e, F f, G g, Ğ ğ, H h, I i, Í í, Î î, J j, K k, L l, M m, N n, Ñ ñ, O o, Ó ó, P p, R r, S s, Ș ș, T t, Ț ț, U u, Ú ú, V v, W w, Y y, Z z}-**.

Şimdiki qullanılğan elifbeden qırımda qullanılğan elifbeden farqlı olaraq **Ĭ ĭ** ve **W w** arfleri bar, **-{Ğ ğ}-** ve **-{Q q}-** arifleri yoq. Soñki yılları Dobruca tatarlarınıñ bazıları da elifbemiz Qırımdakisine daa yaqın olsun dep **-{Ğ ğ}-** ve **-{Q q}-** ariflerini qullanalar.

Dobrucada şimdi qullanılğan elifbe (UDTTMR tarafından): **-{A a, B b, С c, Ç ç, D d, E e, F f, G g, Ğ ğ, H h, I ı, İ i, Ĭ ĭ, J j, K k, Q q, L l, M m, N n, Ñ ñ, O o, Ö ö, P p, R r, S s, Ş ş, T t, U u, Ü ü, V v, W w, Y y, Z z}-**.

* **ĭ** arfi qısqa [ɪ] sesi içün qullanıla: -{*bĭrĭnşĭ*, *tĭlĭmĭz*, **i**}- arfi uzun [-{i}-] içün: -{*faiz*, *ciddiy*}- (Qırımda em uzun [-{i}-], em qısqa [ɪ] **-{i}-** arfinen işaretlene: -{*birinci*, *tilimiz*, *faiz*, *ciddiy*}-). 

* **w** arfi [w] sesi içün qullanıla: -{*aluw*, *qawğa*}-, **-{v}-** arfi [-{v}-] içün: -{*vulkan*}- (Qırımda em [-{v}-], em [w] **-{v}-** arfinen işaretlene: -{*aluv*, *qavğa*, *vulkan*}-).

Taner Murat başqa elifbelerde qullanğan. Onıñ qullanğanı latin elifbesi Bukarest Universitetinden edi, Á, Ç, Ğ, Ñ,  Î, Í, Ó, Ş, Ú ariflerini içere edi. Ve kiril elifbesini  Ә, Җ, І, Ң, Ө, Ү, Ў ariflerinen qullanğan. Birde eski Türk yazuvı ve Arap-Fars elifbesini ڭ arifinen qullanğan.

## Arap yazısı

Türk tilleri içün arap urufatı 10-ncı asırdan berli Kara haniler tarafından qullanıla. Dobruca tatarcası Çağatay elifbesiniñ bir variyantını qullana. Bugünki künde yazıcı Taner Murat, başqaları ile beraber, arap yazısını canlandırdı, bazı tercimelerde arap yazısı qullandı. O, vokallarnı er vaqıt Xiao'erjing kibi arap diyakritikleri tarafından işaretledi. Taner Murat tarafından qurulğan "Nazar Look" jurnalınıñ da arap harfinen logosı bar edi.

### Harfler

### Qoşma harfler
Bu cedveldeki harfler arap ya da fars tilinde qullanıla, amma esasen başqa harflernen deñiştirile.

### Vokallar
**Sözniñ birinci harfi olaraq vokallar**

**Sözniñ ortasında ve soñunda vokallar**

**Uzun vokallar**

### Tenvin

* Sükün yerine qoyulğan Tenvin sükün ola, çoqusı cümle, başlıq ya da tek bir sözniñ soñunda.

### Başqa deñişmeler

## Latin yazısı

1956 senesi iyün 1-de Dobrucan Tatar latin elifbesini qabul ettiler ve onı Bukareşt universitetinde, Tış tiller ve edebiyat fakultetinde qullandılar. Bu harfni Bukareşt universitetiniñ Dobruca Tatar tiliniñ gramatika kitabında tapmaq mümkün.   Bu elifbe kommunist devrinden soñ yañıdan azırlandı.  O, bazı yazıcılar, doktorlar ve UDTTMR baş kâtibi tarafından azırlandı. 

### Edebiy tatar tili
Romaniyada laf etilgen tatar tilinde eki ayrı taraf bar, olar bir-birinen qarışıp, edebiy tatar tilini "edebiy tatarşa" şekillendire. Bu aspektlerniñ biri - "ğalpî Tatarşa" ya da "ğalpak Tatarşa" olğan otantik tatar tili, digeri ise "muwallímatşa" adlı akademik tatar tili.

* Akademik tatar tili, asıl şeklinde ilim, din, edebiyat, sanat ve siyasette peyda olğan arap ve fars neologizmlerini yazmaq ve aytmaq demektir.
:Örnek: *fil/fíl kayçî, çay...* 

* Otantik tatar tili, olarnıñ öz fonetik sistemasına uyğunlaştırılıp, arap ve fars terkibinde olğan sözlerni yazıp çıqaruvnı añlata.
:Örnek: *píl, kayşî, şay...*

### Harfler
 
Determinant seslerini temsil etmek içün umumiy olaraq 10 harf qullanıla, olardan 9-u -{a, e, i, í, î, o, ó, u, ú,}- akademik vokal içün á harfi qullanıla. Yazma sisteması 19 harfnen ait semitlerni qayd ete: -{b, ç, d, g, ğ, j, k, l, m, n, ñ, p, r, s, ş, t, z}- ve akademik semitlerni temsil etken üç işaret bar: -{f, h, v}-. Em de eki semit bar: -{y, w}-. Eski bir semit, türk semit,  harfi tarafından temsil etilgen /ç/ sesi nadir eşitile, çünki Dobrucatatar tilinde  onı /ş/  harfi olaraq yazırlar. Yazılı til eñ çoq laf etilgen tilni  -den  -ğa avuştırğanından soñ, neticede Romaniyada laf etilgen tatarça  ve /ç/ sesleri çoqusı vaqıt akademik olaraq baqıla.

### Doğulğanlıq
Doğulğanlıq, akademik laf sesleriniñ yazılmasını aşağıdaki usullarğa köre, aitteki seslerge avuştırmaqta, anda büyük bir işaret bir sesniñ digerine deñiştirgenini köstere.
 
-{f > p}-
-{v > w}- 
-{v > b}-
-{ç > ş}- 
-{ç > j}- 
-{h >}- (oqunmay) 
-{h > k}- 
-{h > y}-
-{h > w}-

## Kiril yazısı

Taner Murat tarafından Dobruca Tatarcası içün azırlanğan Kiril elifbesi bar. Kiril yazısında bir ya da eki kitap bar, o, bazı tercime etilgen kitaplarda da transliteratsiya ile peyda ola. Moldova (ve Dnistriya) ve Ukrainada tatarlar kiril yazısını qullanğanları büyük ihtimal, amma bunıñ aqqında pek çoq malümat yoq.

## Daa baqıñız
* Dobrucatatar grammatikası
* Dobrucatatar tili

## İhtar