İlbav

**İlbav** ya da **Lviv** () - Ukrainanıñ ğarbındaki şeer, İlbav vilâyetiniñ, İlbav rayonınıñ, İlbav şeer cemaatınıñ memuriy merkezi, memleketniñ milliy, medeniy, tasil ve ilmiy merkezi. Büyük sanayı merkezi, ve naqliye üzeli. O, Galisiyanıñ zemaneviy paytahtı ve memleketniñ ğarbındaki eñ büyük şeer sayıla. O, İlbav aglomeratsiyasını teşkil ete. Eali sayısına köre, memleketniñ beşinci şeeridir (734 biñ sakin). İçki köçkenler sebebinden şeerniñ ealisi şimdi 1 millionğa yaqın sakin olğanı tahmin etile - bu tahmin iç bir türlü cedvelge aluv ya da statistik menbalarnen tasdıqlanmağan olsa da.

## Tarihi

### Galitsiya-Volın knâzlığı

Arheologik qazılmalar zemaneviy şeerniñ territoriyasında daa V asırdan başlap adamlar yaşağanını köstere. X asırnıñ soñunda bu topraqlar Rusniñ, hususan Galisiyanıñ spetsifik knâzlıqlarınıñ, 1199 senesinden başlap ise Galisiya-Volınnıñ terkibine kirdi.

Şeerniñ qurucısı ananeviy olaraq Danılo padişası sayıla, o, qaviyleştirilgen qasabağa öz oğlunıñ şerefine Lev adını qoyğan. L. Voytoviç belorus-litva yılnamelerine ve -{XVI–XVIII}- asır müelliflerine esaslanıp, şeerniñ temelini Lev Danıloviç qoyğanını idda ete. Şeer Levge ait olğan Pşemısl ve Belts knâjestvolarınıñ sıñırında yerleşken edi. Yaroslav İsayevıç Danilo Romanovıç qurucılıqqa umumiy nezaretni, Lev Danılovıç ise doğrudan-doğru yerinde işni nezaret etti, dep teklif ete. L. Voytoviç qayd ete ki, Lev 1245 senesi Yaroslav cenkinde ayrı bir polkqa başlıqlıq etti, demek, onıñ öz payı bar edi, anda o, babasınıñ ruhseti olmadan bile şeerler tapıp ola edi. «Ukrainşınaslıq entsiklopediyası» öz meydanğa kelgen vaqtını 1240-ıncı senelerniñ soñuna ya da 1250-inci senelerniñ başına qayd ete. Yerli tarihçı Meçislav Orloviç şeerniñ 1240 senesi monğol-tatarlar tarafından knâz Galıçnıñ bütünley yoq etilmesi sebebinden qurulğanını teklif ete, amma Galıç 1241 senesi yoq etildi.

Lvov aqqında birinci yazma añıluv «Galisiya-Volin yılnamesi»nde rastkele ve 1256 senesidir, ondan şeerniñ hronologiyası saqlana. Rusin Lvov kiçik şeerçikten (Yüksek Qale), qıraliçe rezidentsiyasından (Alçaq Qale) ve zemaneviy Eski Bazar meydanınıñ tarafındaki qaviyleştirilgen çetten ibaret edi.

1272 senesi şeerniñ inkişafına yardımcı olğan padişa oğlu Lev Daniloviç (hususan, o, yañı kelgenler içün üç rayon belgilegen: şarqta - rusin, şimalde - ermeniler ve tatarlar içün, cenüpte - yeudiyler içün) paytahtını Holin-V. Bu yer, belki de, 1303 senesinden 1401 senesine qadar aralıqlarnen ömür keçirgen Konstantinopol Patriarhatınıñ ayrı bir mitropoliyatınıñ abbatları olğan Galisiya mitropolitleriniñ kerçek yerleşken yeri edi.

1340 senesi Galisiya-Volın knâzı Yuriy II Böleslavnıñ vefatından soñ, Volın boyarları Dmitriy-Lübart Gediminoviçni ükümdar olaraq ilân eteler. Kene şu senesi Polşa qıralı III Kazimir Lvov ve Pşemısl topraqlarına ücüm ete; onıñ ve Lübart arasında «Galisiya-Volhin variyeti cenkleri» başlana. Bu şaraitte Dmitriy Dedko başlıqlıq yapqan yerli boyarlar akimiyetni öz ellerine alalar, başta Polşa qıraliçeliginiñ ükümdarlığını tanıylar, 1341 senesinden başlap ise - Dmitriy-Lübart Gediminoviçniñ süzeranitetini tanıylar. 1349 senesi Dmitriy Dedkonıñ ölüminden soñ III Kazimir Lvovnı ekinci kere zapt ete ve Galisiyanı (başqa menbalarğa köre, qoşulğan) muhtar esaslarda Poloniyağa qoşmağa tırışa.

1356 senesi III Kazimir padişası şeerni yañıdan yerleştirdi, yañı merkezni ilki, knâz qalesinden cenüpke avuştırdı. Rusin çetinde padişa davet ettigi qurucılar alman nümüneleri esasında yañı götik qale şeerini qurdılar, onı çeriklerge bölip, ortasında Bazar meydançığı qoydılar. Onıñ ealisiniñ ekseriyeti almanlar edi; Ukrain-ruslar esasen şeer civarlarında yaşay ediler. Öz-özüni idare ete bilgen ermeni ve yeudiy cemiyetleri bar edi. 1356 senesi padişası III Kazimir İlbavğa «Magdeburg» öz-özüni idare etmek aqqını bere. Kazimirniñ devirinde XV asırnıñ başına qadar İlbav zeerhanesinde aqçalar çekile edi.

1370 senesi III Kazimir ve macar padişası Lui arasındaki muqavelege köre, Galisiya onı Vengriya padişalığına kirsetmege istegen macar padişasınıñ idaresine keçti, bu ise polâk ükümdarlarınıñ qarşılığına rastkeldi. 1387 senesi Luiniñ qızı, polâk qıraliçesi Yadviga Anjulı, arbiy seferden soñ bu topraqlarnı Polşa içün zapt ete.

Qırımdan Almaniyağa ketken Büyük İpek yolunıñ müim qısmında yerleşken Lvov 1379 senesi «mutlaq qatlanuv aqqı» aldı. Anda şeerden keçip mal taşığan bütün bazirgânlar eki afta devamında Lvovda satuv içün mallarını köstermege borclu olğanları ve tek soñra ögge ketmek mümkün olğanı kösterile edi. Şeer müim esnaf ve ticaret merkezine çevirildi. Aziz Agnes (yanvar 21) ve Aziz Margaret (iyül 13) künü, soñra Aziz Georgiy künü yarmarkaları keniş belli edi.

1434 senesi Galisiyanıñ Rufiniya padişalığı olaraq muhtarlığı lâğu etildi ve onıñ topraqlarınıñ çoqusında merkezi İlbavda olğan Rufiniya voyevodstvosı meydanğa keldi. XV asır İlbav Lemberg edi: şeerniñ «alman yüzü» bar edi, «kommuna şurası» qararlar çıqara, muzakereler keçirile, kilselerde alman tilinde vaazlar oqula edi. Şeerniñ polonizatsiyası soñki eki yagiyellonlılarnıñ devrinde başlandı.

### Lehistan Qırallığı ve Jeç Pospolita
Osmanlı imperiyasınıñ Avropağa kenişlemesi artqanından Lvov ile ticaretniñ kölemi ep eksildi, bu ise şeerniñ fuqareleşmesine ketire. Konstantinopolniñ yıqılması şeerde çoq yunanıstanlılarnıñ peyda oluvına sebep oldı. 1527 senesi yanğın büyük zarba oldı, şeerniñ tarihında eñ yaramay oldı, o vaqıt götik Lvov yernen bitti. Yañıdan qurmaq içün Renessans üslübini qullanğan Şimaliy İtaliyadan mimarlar davet etildi. Ticaret yolları ğayıp oldı, şunıñ içün şeerniñ iqtisadiy tiklenüvi yerli istisalnıñ inkişafınen bağlı edi. Esas eksport mahsulatları balıq, mum ve tükler, hususan sobol edi.

XVI asırnıñ ekinci yarısında İlbavda Uspenskiy pravoslav qardaşlıq ve onıñ mektebi çalışıp başlay, mında birinci matbaacı İvan Fedoroviç çalışa. 1630 senesi şeerniñ ealisi 25-30 biñ adam olıp, bu şeerni zemaneviy Ukrainanıñ eñ büyük şeeri yaptı.

1578 senesi tantanalı müitte Stefan Batoriy qazaqlarnıñ cedveldeki ordusı yaratqan vesiqağa imza qoya. Kazaklar tarafından Andrey Lıhanskiy başlığında aqsaqallar eyyeti öz sadıqlığını bildirdi. Aslında o zaman cemiyetinde müim mana taşığan yañı uquqiy status - kazaklar qanunileştirildi.

1661 senesi Lvov iyezuit kölleci universitet statusını ala.

Lâkin XVII asırnıñ ortalarından başlap, şeerde yıqıcı cenkler olıp keçti. 1648 — Bogdan Hmelnitskiyniñ ukrain kazak ordusı Lvovnı sarıp aldı, Maksim Krıvonos kazakları Yüksek Qalege ücüm ettiler, onıñ tarihında birinci kere. 1704 senesi XII Karl padişasınıñ başlıqlığında şved askerleri Büyük Şimaliy cenki vaqtında qaviyleştirilgen şeerniñ merkezini (bu da onıñ tarihında birinci kere) zapt etip, onı taladılar. Bundan soñ Lvov köçürilmege başladı.

### Avstriya-Macaristan
1772 senesi Jeçpospolitanıñ birinci bölünmesi neticesinde İlbav Habsburglar monarhiyasınıñ terkibine kirdi, Galisiya ve Lodomeriya qıraliçeliginiñ taclı vilâyetiniñ paytahtı oldı. Avstriya akimiyeti şeer iqtisadiyatını teşkil ete, 1777–1820 seneleri şeer divarları yıqıla, klassitsizm üslübinde yañı kvartallar qurula. Avstriya akimiyeti devrinde şeerde ilim ve medeniyet faal inkişaf ete: eki büyük teatro qurula, Universitet yañıdan teşkil etile ve Politehnikum açıla, neşriyat teşkil etile, soqaqlar yarıqlandırıla, cemaat naqliyeti, demiryol bağlantıları kirsetile. Bu devirde İlbavda kerosin ve kerosin lampası ihtira etildi, dünyada birinci suvlu yaqıtıcı şar çıqarıldı, Avropada birinci demir-beton köpür quruldı.

1848 senesi Avropada «Milletler baarı» inqilâbı vaqtında polâk vatanperver elitası isyan köterdi. Rus ealisi öz vekil qurulışlarını da yarattı. Soñunda Vena Galisiya ve Lodomeriya qıraliçeligine imtiyazlar bermege ve muhtarlıq bermege mecbur oldı. Bu şeerniñ yañı güllevi başlandı. Lvov ukrain ve polâk milliy azatlıq areketleriniñ merkezine çevirildi, çünki Avstriya-Macaristanda qanunlar Rusiye ya da Prussiyağa köre demokratik edi, olarğa qalğan polâk ve ukrain topraqları kire edi.

1914–1915 seneleri Birinci cian cenki vaqtında Lvov Rusiye imperiyası tarafından işğal etildi. O, Galisiya-Bukovina general guberniyasınıñ memuriy merkezi edi.

### Ukraina inqilâbı
1918 senesi fevral 10-da şeerde Rınok meydanında BMT ile Brest tınçlıq muqavelesi yapılğanı şerefine büyük ukrain namazı keçirildi; Kostâ Levitskiy iştirakçilerni «Prosvita»nıñ balkonından selâmladı, «Ukraina endi köterildi...» sözleri eşitildi. 1918 senesi fevral 12-de Ukraina laqırdısı zalında ukrain cemaatınıñ toplaşuvı olıp keçti, anda Lvov ukrainleriniñ UNR ile barışıqqa olğan munasebetleri muzakere etildi, tasdiqlandı: UNR ve onıñ qomşuları arasında barışıq şartnamesi; Holmşçina, Podlâyeniñ Ukraina devletine qaytarılması; Ukraina Merkeziy Komitetine, Ukraina Halq Nazirler Şurasına ve Ukraina Barışıq Delegatsiyasına yollanılğan telegrammanıñ metni. Lvov ukrainleriniñ quvançı polâklarnı (professorlar, universitet dotsentleri ve başqaları) raatsızlay edi; fevral 14 künü USS ofitseriniñ apayı Stefaniya Novakivskayanı hainliknen urdılar. 1918 senesi mart 3-te şeerde UHC ükümeti areketlerini teşviqat etmek içün «devletçilik ve tınçlıq bayramı» (veçe) keçirildi, anda 60 biñge yaqın adam iştirak etti.

1918 senesi noyabr 1 gecesi ukrainler şeerdeki akimiyetni elge alalar (Noyabr aktı), bunıñ neticesinde 1918 senesi noyabr 13-te resmiy olaraq ğarbiy Ukraina Halq Cumhuriyeti ilân etildi, onıñ paytahtı İlbavda edi. Şeerde polâk halqınıñ ükümdarlığı ve polâklarnıñ Poloniya-Ukrain İttifaqınıñ sıñırlarını tiklemek istegi Poloniya-Ukrain cenkine ketire, bu cenk Galisiyanıñ işğal etilmesi ve onıñ Poloniyağa qoşulmasınen bite. Lvov Lvov voyevodstvosınıñ memuriy merkezi oldı.

### Lehistan Cumhuriyeti
İlbav, cenkler arasındaki Lehistannıñ bir qısmı olaraq, büyük medeniy ve ilmiy merkez edi. Şeerni yañı rayonlarnen kenişlettiler (Levandivka, Yañı İlbav, Persenkivka, Yañı Znesen ve ilâhre). İlbavda avtohton şeer soqaq medeniyeti (batarlar, Lvov şanzonı) inkişaf etti, ve o vaqıttan berli Lvovnı «kiçik Parij» dep adlandırmaq ananesi peyda oldı. Ealiniñ ekseriyeti polâklar edi 64%; yeudiylerniñ payı 25% yaqın, ukrainlerniñ şeer ealisiniñ 7-9% yaqın edi. Lvov ukrainlerine qarşı, em de bütün Galisiyada diskriminatsion tınçlandıruv siyasetleri alıp barıldı, bu ise halq tarafından qarşılıq kösterüvge ve ukrain radikal firqalarınıñ, hususan Yevgen Konovalets başlıqlıq yapqan Ukraina milletçileri teşkilâtınıñ peyda oluvına sebep oldı. Bu devirde İlbav ukrain azatlıq areketiniñ merkezine çevirildi ve 1990-ncı senelerge qadar bu statusını saqlap qaldı.

### Sovetler devri
1939 senesi Molotov-Ribbentrop muqavelesine köre İlbav ve Galitsiya Sovetler Birligi tarafından işğal etildi ve Ukraina Şuralar Sotsialist Cumhuriyetiniñ terkibine kirdi. Şeer İlbav vilâyetiniñ memuriy merkezi oldı. 1941 senesi iyün ayında İlbav faşist Almaniyası tarafından işğal etildi ve Baş gubernatorlıq terkibindeki Galisiya rayonınıñ merkezi oldı. 1941 senesi iyün 30-da ukrain vatanperverleri İlbavrindeki Rınok meydanında Ukraina devletini tiklev aktını ilân ettiler, amma alman idaresi olarğa qarşı terror ükümdarlığını başladı. Nemseler polâk ziyalılarını yoq ettiler, Holokost neticesinde Galisiyanıñ deyerlik bütün yeudiy ealisi öldi. 1942 senesi ukrain milletçileri Ukraina isyancı ordusını yarattılar ve almanlarğa qarşı arbiy areketlerni başladılar. 1943 senesi noyabr ayından başlap, oña Roman Şüheviç komandalıq ete edi. 1944 senesi yazda UPA ve İçki ordu şeerni öz qollarına almağa tırıştılar, hususan, merdivenniñ üstünde Lehistan bayrağı dalğalana edi, lâkin 1944 senesi iyülniñ 27-de Lvov stalinci SSSR tarafından işğal etildi.

Ekinci cian cenki neticesinde şeerde yaşağan polâklarnıñ çoqusı 1946 senesi İlbavdan kettiler. Lehistannen böyle adlandırılğan halq almaşuvı olıp keçti. Olarnıñ yerine Şarqtan ukrainler, Rusiyeden muhacirler, rus tilinde laf etici yeudiyler keldiler. UPAğa qarşı merhametsiz cenk başlandı, yerli ukrain halqına qarşı vahşiy repressiyalarnen beraberlikte oldı. 1950 senesi mart 5-te Roman Şuhevıç İlbav şeeriniñ çetinde Bilogorşçada gizli kvartirada vefat ete.

Sovet ükümeti Lvovnı sanayılaştırdı, şeerde bir sıra sanayı devleri qurdı. 1950-nci seneleri ve hususan 1960-ncı seneleri mında kütleviy sürette etraftaki köylerden ukrainler köçip keldiler. Büyük meskenler quruldı, meselâ, Sıhiv, Râsne, Zboişça, Lübin, Naukovada ve ilâhre. İlbavnıñ ealisi kene deñişti. Şimdi o, dünyada eñ büyük ukrain şeeri (sakinlerniñ 80%-ge yaqını ukrain tilinde laf ete edi) ve milliy azatlıq areketiniñ merkezine çevirildi, bu ise 1991 senesi avgust 24-te Ukrainanıñ mustaqilligi ilân etilmesine sebep oldı.

### Mustaqil Ukrainada
1990-ncı seneleri Leonid Kravçuknıñ akimiyeti neticesinde büyük işhaneler yıqıldı ve uzaqqa sozulğan iqtisadiy inqiraz devam etti. İlbav öz emiyetini müim medeniy, diniy, tasil ve ilmiy merkez olaraq saqlap qaldı, hızmetler sektorı, şu cümleden turizm de inkişaf ete edi. 1994 senesinden başlap şeerde er yıl Neşirciler forumı keçirile. 2000-inci senelerniñ başındaki müim vaqialar arasında 2001 senesi Roma papası İoann Pavel II-niñ ziyareti (onıñ iştiraginen İlbavda keçirilgen hızmet bir qaç yüz biñ imanlı topladı) ve 2002 senesi aviaşou vaqtında Skniliv faciası bar edi, bu facia 77 adamnıñ canını aldı.

İlbav sakinleri «Portland inqilâbı» ve «Şeref inqilâbı»nda faal iştirak eteler. 2013 senesi dekabrniñ 1-de şeer mitingleri keçirilgen ananeviy yer olğan Taras Şevçenko abidesi ögündeki meydançıqta 50 biñden ziyade adam bekçilikte iştirak etti. İlbav Ukrainanıñ bütün şeerleri arasında (Qıyabdan soñ) eñ çoq mitinglerniñ ekinci yerini keçirdi.

İlbav 2012 senesi futbol boyunca Avropa çempionatınıñ ev saibi şeerlerinden biri oldı, oña azırlıq olaraq yañı aeroport terminalı ve futbol stadionı quruldı.

2016 senesi Sıhivge eñ büyük mesken rayonını şeerniñ merkezinen bağlağan tramvay yolğa çıqtı. 2010-ncı seneleri alış-veriş, eglence ve mesken kompleksleriniñ qurulması faal sürette devam ete, eski sanayı obyektleri ise açıq çoq funktsional meydanlarğa ve ofis merkezlerine çevirile. Aynı vaqıtta bir sıra infrastruktura ve turmuş meseleleri çezilmeyip qalmaqta, meselâ, Gribovitskiy poligonı qapatılğan soñ qaldıqlarnı ğayrıdan işletüv meselesi.

## İstegenler