open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ğazı Geray (Quban seraskeri)

**Ğazı Geray**  (; ? — 1780/1783) — 1761—1774 ve 1777—1780/1783 seneleri Quban ordusınıñ seraskeridir.

Quban seraskeri Bahti Geraynıñ üçünci oğlu. Babasınıñ 1729 senesi vefatından soñ, 1732/1733-1745 ve 1745-1751 seneleri Quban seraskerleri olğan ağa-qardaşları Selim Geray ve Saadet Geraynen beraber areket etti. 1739 senesi Büyük Qabardağa bir sefer keçirdi, anda 500 esir ve 200 biñ çeşit malnı zapt etti. Lâkin qaytqan yolda Lâbi uruşında Qabarda vali-pşi Aslanbek Kaytukin tarafından mağlübiyetke oğradı, aman-aman bütün qazançlarını coydı.

1751 senesi rus ükümetinen gizli muzakerelerni başlap, Qalmıqlarnıñ Qubanğa istilâ etmemesi aqqında añlaştı, em de qız qardaşına Qabarda beyi Hammurza Roslanbekovnıñ oğlu Aspatqa evlilikni tizdirdi, bu ise Qırım hanı Arslan Geraynıñ narazılığına sebep oldı, o, Ğazı Geraynı tutıp, mümkün olsa, öldürmege emir etti. Amma Saadet Geray, Osmanlı divanınıñ qasevetini doğurğan qardaşına qol tuttı.

Ğazı Geray qardaşı, sadıq noğaylar ve ittifaqdaş qabardalılarnen beraber yañı Quban seraskerleri olğan Maqsud Geray, Bahadır Geray ve Selim Geray (evelki han Arslan Geraynıñ oğlu), Qırım Gerayğa (han Halim Geraynıñ oğlu) qarşı çıqtı, neticede olar hızmette deñişe ediler. 1755 senesi Ğazı Geray, ordudan sürgün etilgen Qırım Gerayğa qarşı Qubanda küçlü isyanğa qol tuttı.

1758 senesi vaziyet Qırım tahtına Qırım Geraynıñ çıqmasınen deñişti. Ğazı Geraynıñ qardaşını qalğa, başqası Saadet Geraynı (Han II Devlet Geraynıñ torunı) ise Quban seraskeri vazifesine tayinledi. Amma 1761 senesi Hacı Geraynıñ qardaşınen (evel qalğa) añlaşqanı sebebinden Qırım hanı Ğazı Geraynı Quban seraskeri olaraq tayin etti. Soñkisi, noğaylar ve qabardanlılar arasında öz soyunıñ itibarı yardımınen bölgelerni tınçlandırıp, han divanını boysundırdı.

1772 senesi Rus-Osmanlı cenki vaqtında Rusiye ükümeti Ğazı Geraynı öz tarafına çekmege tırıştı. Soñkisi 1773 senesi general-leytenant Yohann Fridrih fon Medemnen muzakereler keçirdi. Amma 1774 senesi serasker vazifesinde Şahin Geraynen deñiştirildi. 1777 senesi soñki Qırım hanlığınıñ tahtına oturtılmasına yardım etti, neticede kene Quban seraskeri oldı.

1778 senesi Kavkaz ordusınıñ komandanı general-mayor İvan Yakub, Ğazı Geray "Rusiyege sadıqlığını bir çoq deñevlernen, esirlerimizniñ azat etilmesi ve anda olğan vaziyetler aqqında haber etüvnen kösterdi", dep yazdı. 1777-1778 seneleri Serasker, aşağı ve orta Qubanda general Aleksandr Suvorov tarafından rus qalesini qurmağa izin bermege mecbur oldı.

1780 senesi Rusiye tesiriniñ artması neticesinde noğaylarnıñ isyanı çıqtı, o ise bastırıldı. Qurğaqlıq, veba ve açlıq er kesni yoq etti. Ğazı Geray bu vaqialar vaqtında elâk oldı. Onıñ oğlu Arslan Geray 1783 senesi Quban (yüksek) noğaylarınıñ yañı seraskeri oldı.

## Menbalar

* Кипкеева З. Б. Северный Кавказ в Российской империи: народы, миграции, территории. — Ставрополь, 2008. — 
* Алиева С. И. Ногайские тюрки (XV—XX вв.). — Б., 2009. —
Ahmed Geray

**Topal Ahmed Geray** (, ? — 1519) — Qırım hanlığınıñ siyasiy ve arbiy erbabı.

## Ayatı

### Gençlik seneleri
I Meñli Geray hannıñ oğlu. Doğğan yeri ve künü belli degil. 1506 senesi Bağçasarayda başqa mırzalarnen beraber Moskva elçisi Konstantin Zabolotskiyniñ urulmasında iştirak etti.

1512 senesi qalğa Mehmed Gerayaltında qardaşları Burnaş ve Mübareknen beraber Moskva Ulu Kinazlığınıñ topraqlarına sefer yaptı. Odoyev ve Belöv rayonlarını zapt ete bildi. 1514 senesi qalğanen beraber Kursk ve Brânsk elrafları seferinde iştirak etti.

### Qalğa
1515 senesi çiçek ayında babasınıñ ölüminden soñ ağa-qardaşı I Mehmed Geray tarafından qalğa olaraq tayin etile. Tezden han devlet işlerine tesirini ğayıp etti, çünki han Bahadirniñ oğlu ve qarçı-beklerge daa çoq qulaq asqan edi. O, Oçaq (Oçakiv) yurtuna köçti, andan ise, Lehistan ve Litvaniya topraqlarına, er biri Poddilâ ve Kıyiv vilâyetlerine ücüm etmege başladı. Moskvanıñ ulu kinazı III Vasiliynen diplomatik munasebetler qurdı, ondan Kıyiv bölgesini zapt etmege yardım istedi, andan ise Ahmed Geray öz nevbetinde Moskva ükümdarına yardım etip, Vilnonı Litvaniyadan aldı. 1516 senesi Moskva ulu kinazı III Vasiliy oña, onıñ reberligine keçse, Qasım hanlığını vade etti.

Aynı zamanda onıñ ağa-hanı, Ahmed Geraynıñ Oçaq terk etmesini, oğlunıñ reinlerini oña yollamasını ve Lehistan qırallığınen barışmasını talap etti. Amma Ahmed Geray red etip, Qırımdan Oçaqqa ketti. Birazdan qardaşlar kene körüştiler. Amma bir qaç aydan soñ Ahmed Geray Oçaqqa qayttı.

1519 senesi qara qış ayında qalğa, Osmanlı padişası I Selimden I Mehmed Gerayğa qarşı küreşte arbiy yardım istep, büyük oğlu Cemmet Geraynı rein olaraq İstanbulğa yolladı. Lâkin, o seneniñ mart ayında, Ahmetke qarşı, onıñ beyleri Bahadır ve Alp tarafından yolbaşçılıq etilgen ordu çıqtı. Bahadır Geray Or Qapıda yerleşip, Qırımğa yolnı qapatqan edi. Alp Geray, Ahmed Gerayğa qarşı çıqıp, onı yeñdi, neticesinde Ahmed elâk oldı. Onıñ oğulları Yusuf ve Bucaq İstanbulğa qaçtılar.

## Menbalar

* Олекса Гайворонский. Повелители двух материков. — Т. 1. — К.—Бахчисарай, 2007. — С. 124—128. — .
Jmerınka şeer cemaatı

**Jmerınka şeer cemaatı** () - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Jmerınka rayonında bir cemaatı.

## Meskün yerleri
**[[Şeer]]:**
* Jmerınka

**[[Qasaba]]lar:**
* Brayiliv
* Brayiliv
* Volodımırivka
* Vasılivka

**[[Köy]]ler:**
* Bilıkivtsi
* Lopatıntsi
* Martınivka
* Sömakı
* Dubova
* Jukivtsi
* Petrivka
* Sidava
* Şçuçıntsi
* Yaroşenka
* Kurılivtsi
* Novoselıtsâ
* Karmalükove
* Petrani
* Maydan-Golovçınskıy
* Korostivtsi
* Sloboda-Noskovetska
* Mali Korostivtsi
* Lelâkı
* Mala Jmerınka
* Podilske
* Tartak
* Lısogirka
* Lüdavka
* Poçapıntsi
* Zorıntsi
* Sloboda
* Riv
* Mejıriv

## İhtar
Melnıkı (qasaba)

**Melnıkı** () - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Jmerınka rayonında bir qasaba. Ealisiniñ sayısı 22 kişi.
Fevzi Bilâlov

**Fevzi Mujdaba oğlu Bilâlov** (1932 senesi arman ayı 18-i, vesiqalarğa köre 1936 senesi aralıq ayı 30-da Aqyar ş.  — 1999 senesi arman ayı  8-de, Kezlev ş.) — qırımtatar yırcısı, Özbekistannıñ nam qazanğan artisti (1974), Özbekistannıñ halq artisti (1989), Ukraina halq artisti (1993). 1970-1978, 1989-1993 seneleri Qaytarma ansambliniñ bediiy reberi edi.

## Tüpyazılar
Stanislavçık köy cemaatı

**Stanislavçık köy cemaatı** () - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Jmerınka rayonında bir cemaatı.

## Meskün yerleri
**[[Qasaba]]lar:**
* Travneve
* Nastasiyivka

**[[Köy]]ler:**
* Stanislavçık
* Tarasivka
* Budkı
* Voznivtsi
* Kamyanogirka
* Oleksiyivka
* Movçanı
* Luka-Movçanska
* Telelıntsi
* Varjınka
* Katsmaziv
* Noskivtsi
* Demkiv

## İhtar
Severınivka köy cemaatı

**Severınivka köy cemaatı** () - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Jmerınka rayonında bir cemaatı.

## Meskün yerleri
**[[Qasaba]]lar:**
* Mateykove
* Hatkı
* Melnıkı
* Şevçenkove

**[[Köy]]ler:**
* Severınivka
* Golubivka
* Çernâtın
* Sloboda-Çernâtınska
* Tokarivka
* Sloboda-Mejırivska
* Stodultsi
* Rojepı
* Mankivtsi
* Melnıkı
* Ulânivka
* Oleksandrivka
* Kudiyivtsi
* Poval

## İhtar
Bartang tili

**Bartang tili** (bartangi ziv) - Hindo-Avropa tiller ailesiniñ Hindo-İran tiller gruppasına ait bir tildir. Yazı olmağan tildir.

## Atıflar
Çovnova

**Çovnova** () - Ukrainanıñ Jıtomır vilâyetinde Horoşiv rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 169 kişi.
Qırımtatar medeniyeti

**Qırımtatar medeniyeti** — Qırım yarımadasında şekillengen Ukraina tamır halqınıñ türk tamır halqınıñ medeniyeti. Halq olaraq, qırımtatarlar 1441 senesinden 1783 senesine qadar yarımadada bar olğan Qırım hanlığı. Qırımda farqlı tarihiy devirlerde yaşağan farqlı halqlarnıñ nesilleri olaraq sayalar. Üç kere işğalni başından keçirdiler, amma tilini, zengin medeniyetini ve ananelerini saqlap qaldılar.

## Ihtar
Bar şeer cemaatı

**Bar şeer cemaatı** () - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Jmerınka rayonında bir cemaatı.

## Meskün yerleri
**[[Şeer]]:**
* Bar

**[[Qasaba]]lar:**
* Bar
* Dibrova
* İvanovetske
* Kotova
* Lugove
* Sloboda

**[[Köy]]ler:**
* Adamivka
* Antonivka
* Balkı
* Bilıçın
* Borşçi
* Brıgıdivka
* Butsni
* Çemerısı-Barski
* Çemerıske
* Çereşneve
* Garmakı
* Gavrışivka
* Gayove
* Glınânka
* Golubivka
* Gorânı
* Guli
* Hodakı
* İvanivtsi
* Juravlivka
* Kanonıtske
* Kıyanivka
* Kolosivka
* Komarivtsi
* Kozarivka
* Kuzmıntsi
* Kvitka
* Lâdova
* Luka-Barska
* Malçivsi
* Martınivka
* Mateykiv
* Mıgalivtsi
* Mırne
* Mıtkı
* Mijlissâ
* Muraşka
* Okladne
* Pavlivka
* Pılıpı
* Pidlisnıy Yaltuşkiv
* Plâtsına
* Regentivka
* Seferivka
* Semenkı
* Sloboda-Gulivska
* Sloboda-Hodatska
* Sloboda-Yaltuşkivska
* Stasükı
* Stepankı
* Şevçenka
* Şerşni
* Şıroke
* Şpırkı
* Tereşkı
* Trudolübivka
* Vasütıntsi
* Voynaşivka
* Yaltuşkiv
* Yosıpivtsi
* Zamojne
* Zatokı
* Zorâne

## İhtar
Şugni tili

**Şugni tili** - Hindo-Avropa tiller ailesiniñ Hindo-İran tiller gruppasına ait bir tildir. Yazı olmağan tildir.

## Atıflar
Ğazı Geray

* I Ğazı Geray - Qırım hanı
* II Ğazı Geray - Qırım hanı
* III Ğazı Geray - Qırım hanı
* Ğazı Geray (Quban seraskeri)
Qavim

**Qavim** ve ya **etnos** - özlerini başqa gruppalardan ayırğan ortaq hususiyetler temelinde bir-birlerinen aynılaşqan (yani identifikatsiya etken) bir gruppa insandır. Bu hususiyetler, oturğan yerlerinde ortaq ananeler, soy, til, tarih, toplum, medeniyet, millet, din, fizikiy farqlılıqlar ve ya içtimaiy hususiyet ola bilir.
Qulluq

**Qulluq** – içtimaiy munasebetlerniñ şöyle bir sistemasıdır ki, onda bir insan (qul) başqa bir insannıñ (saipniñ) ya da devletniñ mülkü ola bile. Başta esirler, cinayetçiler ve borclular qulğa çevirilgen edi, soñra ise efendisi içün çalışmağa mecbur etilgen adiy adamlar. Bu şekildeki qulluq XX asırğa qadar keniş tarqaldı ve şimdi de bazı arap ve Afrika memleketlerinde bar.

Şimdi memleketleriniñ çoqusında qulluq yasaq ve cinayet olaraq tanıla. Qulluqnıñ maiyeti, cinayet olaraq, qullarnı bütünley ya da qısmen kelecekten marum etmektir.

Qulluqqa ruhset bergen devletlerge, adet üzre, qulluq devletleri dey ediler.
Konotop uruşı

**Konotop uruşı** — bir taraftan getman İvan Vığovskiyniñ reberliginde Özü qazalqları ve Qırım Hanlığınıñ askerleri, ekinci taraftan ise Moskova ordusı arasında zemaneviy Sumı vilâyetindeki Konotop şeeri yanında olıp keçken uruştır.

## İhtar
Evliya Çelebi

**Evliya Çelebi** (Mart 25 1611, İstanbul —  1681) — XVII asırnıñ ortalarında Qırım Hanlığı topraqlarını ziyaret etip tafsilâtlı tarif etken belli osmanlı seyaatçısıdır. Geray devletiniñ topraqlarında yapqan seferiniñ neticesinde qırımtatar devletiniñ keçmişi devri aqqında işançlı qaydlar qaldırdı, aynı vaqıtta memleketteki bugünki siyasiy vaziyetni de tasvir etti.

## Edebiyat
Seyahatname — Evliya Çelebi

## İhtar
Akim Ğalimov

**Akim Alfadoviç Galimov** (, Mayıs 28 1985, Pograniçnıy, RSFSR) — ukrain qırımtatar neseli jurnalisti, stsenarist, prodüser, vesiqalı ve tarihiy leyhalarnıñ müellifi.

## İhtar
Qara topraq

**Qara topraq** — gumusqa zengin, qara renkli topraq, o, subboreal ve orta qıta iqlimlerinde çamurlarda peyda ola, çoqyıllıq ot ösümlikleri altında devamlı olaraq yuvulğan ya da yuvulmağan suv rejimi bar.

Qırım ve hususan Ukraina qara topraqlarınen bellidir.

## İhtar
Qırımtatar milliy örnegi

**Qırımtatar milliy örnegi** — milliy qırımtatar süslemesi, qırımtatar halqınıñ medeniyetiniñ eñ eski eserlerinden biri. Örnek ve onıñ aqqında bilgisi 2021 senesi YUNESKO tarafından yapılğan İnsanlıqnıñ maddiy olmağan medeniy mirasınıñ temsiliy cedveline kirsetildi. 
## Tarih
Qırım yarımadasında şekillenip kelgen qırımtatar halqınıñ milliy ornametiniñ adı örnektir. XV asırnıñ ortasında, Qırım Hanlığınıñ meydanğa kelmesinen, qırımtatar milliy örnekleri gürleşip tarqaldı. Künümizde Qırım toprağında örneklerniñ qullanıluvı devam etmekte.

1944 senesi Qırımdan Orta Asiya memleketlerine Qırımtatar halqınıñ sürgünligi neticesinde qırımtatar halq el sanatalarınen birlikte örnek sanatınıñ da yoq olmasına yüz berildi.

Vatanı Qırım olğan qırımtatarlarınıñ avdetinden soñra, Qırımda sürgünden evel belli olğan usta, 800-ge qadar nağış örneginiñ sahibi, naqqaş Adaviye-usta Efendiyevanıñ ciyeni ve nağış ustası Zuleyha Bekirova (1913-1999) 12 qadın-qızdan ibaret olğan gruppağa nağış usulları ve örnek kompozitsiyalrını ögretmek içün ilk qırımtatar nağış derslerini 1990 senesi kerçekleştirdi.

Zemaneviy qırımtatar dekorativ sanatınıñ ustası, sanatçı-ressam, sanatşınas, «Çatır Dağ» adlı qırımtatar icadiy birleşmesiniñ qurucısı ve başlığı, «Qırım tarzı» leyhasınıñ tesisçisi ve kuratorı Mamut Çurlu ***örnek*** çeşitleriniñ, remizlerniñ canlanmasına ve tarqalmasına büyük emekler bere.

## Hususiyetleri
Örnek qullanıluvınıñ hususiyeti şundan ibaret: usta timsal manalarını yahşı bilip añlamaq kerek. Bu bilgilerden faydalanıp ustalar timsaller yardımınen manalı kompozitsiyalarnı uydurıp meydanğa ketireler. İstimalcılar ise ustalarnıñ ellerinden çıqqan mahsulatnı alıp añlamaqnen birlikte, tasvir etilmesi kerek olğan kompozitsion isteklerini ustağa bildirip, sımarış da ete bileler.

Türlü yaş ve cinsiyetlerni bildirmek içün *ösümlik remizleri* yayğın qullanıla, meselâ: *gül* evli qadınnıñ remizidir; *servi* ya da *selbi (qavaq)* terekleri – erkek; *lâle* genç ya da yetişkin erkek remizidir; *badem* – genç qıznıñ remizi; *qaranfil remiz*i ise qart, hikmet sahibi ve hayat tecribesi büyük olğan bir insan haqqında bilgi bere. 

Toqumacılıqta geometrik remizler üstünlik tutmaqta. Bu el sanatında, meselâ, romb şekli qullanıla ve o, qırımtatar tilinde *köbek* adını alıp, *qadın rahmi* manasını bildire. 

## İhtar
Kopaygorod qasaba cemaatı

**Kopaygorod qasaba cemaatı** () - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Jmerınka rayonında bir cemaatı.

## Meskün yerleri
**[[Şeer]]:**
* Bar

**[[Qasaba]]lar:**
* Kopay
* Kopaygorod

**[[Köy]]ler:**
* Barok
* Vereşkı
* Verhivka
* Volodiyivtsi
* Grabivtsi
* Gubaçivka
* Zelene
* Karışkiv
* Koşarıntsi
* Lisove
* Maryanivka
* Pereliskı
* Polöve
* Popivtsi
* Prımoşçanıtsâ
* Supivka
* Ukrayinske
* Şevçenkove
* Şıpınkı

## İhtar
Murafa köy cemaatı

**Murafa köy cemaatı** () - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Jmerınka rayonında bir cemaatı.

## Meskün yerleri
**[[Köy]]ler:**
* Babına Dolına
* Dovjok
* Klekotına
* Mıhaylivka
* Murafa
* Penkivka
* Fedorivka
* Yuhımivka

## İhtar
Curın köy cemaatı

**Curın köy cemaatı** () - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Jmerınka rayonında bir cemaatı.

## Meskün yerleri
**[[Qasaba]]:**
* Sınöjupannıkı

**[[Köy]]ler:**
* Arıstivka
* Verbivka
* Volodımırka
* Golınçıntsi
* Derebçın
* Curın
* Zvedenivka
* Kalıtınka
* Mala Derebçınka
* Novi Homenkı
* Pokutıne
* Sadkivtsi
* Sapijanka
* Semenivka
* Homenkı

## İhtar
Salaçıq

**Salaçıq** — Bağçasaraynıñ şarqında Çufut Qaleniñ eteginde bir maalle, evelleri qadimiy şeerdir, Qırım hanlığınıñ ekinci (Qırq Yerden soñra) paytahtı (1532 senesine qadar). 1667 senesi çıqqan Evliya Çelebiniñ Seyahatname eserinde Eski Salacıq olaraq añıla. Ruslarnıñ bir qaç basqınlarından soñ bu şeer yer yüzünden aman-aman silindi.


File: Salachik1899.jpg|Salaçıq, 1899 senesi.
File: Salachik1910 2.jpg|Salaçıq, 1910 senesi.
File: Salachik1910 3.jpg|Salaçıq, 1910 senesi.
File: Salachik1910 4.jpg|Salaçıq, 1910 senesi.


## İhtar
Şargorod şeer cemaatı

**Şargorod şeer cemaatı** () - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Jmerınka rayonında bir cemaatı.

## Meskün yerleri
**[[Şeer]]:**
* Şargorod

**[[Qasaba]]lar:**
* Lisnıçivka
* Lukaşivka
* Mışivske
* Olihı

**[[Köy]]ler:**
* Andriyivka
* Borivske
* Budne
* Derevyankı
* Dubınkı
* Gıbalivka
* Grelivka
* İvaşkivtsi
* Kalınivka
* Konatkivtsi
* Kopıstırın
* Kozlivka
* Kropıvnâ
* Lozova
* Malövnıçe
* Nosıkivka
* Pasınkı
* Perepilçıntsi
* Pısarivka
* Plebanivka
* Politankı
* Polâna
* Rolâ
* Rudanske
* Sloboda-Şargorodska
* Surogatka
* Teklivka

## İhtar
İlmi Ametov

**İlmi Ğani oğlu Ametov** (1947 — 2011 senesi arman ayı 16-sı) — qırımtatar eykelci, 1960 senelerinden berli qırımtatar milliy areketi faaliyetçisi.&nbsp;&nbsp;

## İhtar
Mermer qobası

**Mermer qobası** — Qırım dağlarıda, Çatır Dağnıñ alçaq yaylasında bir qoba. Qobağa eñ yaqın köyler Büyük Yanköy ve Şumhaydır. Populâr turist obyektidir.

## Edebiyat
* Dağlıq Qırım. Turist atlası / «Kartografiya», Ukrgeodeskartografiya; red.: D.І. Tihomirov, D.&nbsp;V.&nbsp;Isayev, geoinform. azırlıq E. А. Stahov.&nbsp;— K.: «Kartografiya», 2010. — 112 saniye.&nbsp;&nbsp;

## Bağlantılar
* Mermer qobası (foto) (ukraince)  (Ukr.) 
* Ukrainanıñ qobaları [WebCite-de 2013 senesi kiraz ayı 20-de arhiv etilgen]
* Mermer qobası (rus.)  (Rusiye)
Dobruca Ordası

**Dobruca Ordası** () — Qırım Hanlığında (1599–1783) ve Osmanlı Devletinde 1783–1878 seneleri tapılğan muhtar Noğay-Tatar ordası. Romaniya ve Bulğaristanda Dobruca bölgesinde tapılğandır. Bugün mında Dobruca tatarları yaşay.

## Menba


## Tış bağlantılar
* Nogay ön ordaları / Batı Nogaylar (tr.)
Rusiye internet brigadaları

**Rossiya internet brigadalary**, ya "**internet trolleri**" dep bilgen, internetde işlewçi duzıvlen'gen guruhlar olup, olarnıñ maqsatı - omumiy fikri eserleştirmek, dezinformatsiya taratmaq ya psihologiyalik operatsiyalar (PSYOP) cürmek. Bu guruhlar Rossiya devleti yanından de daa qop'lısa baylanıp, onıñ siyasiy protsesslerge, yaqında ve sırtda, eser etmek istekliri bellidir.

Rossiya internet brigadalary 21. asır başında payda boldı, internetni işletiwniñ popülarlığı artğan ve sosial media etkisiniñ köbeygen vaqıtında. Birinci muñızlı misal 2014 cılı Rossiya ve Ukraina konflikti vaqıtında boldı, o waqıtta internet brigadaları dezinformatsiya ve propaganda qullanııp, xalqara cemaati eserleştirip ve Rossiya manfaatlarınıñ ilerilewi içün çalışqan edi.

Birisi tanılğan Rossiya internet brigadalarınıñ iş faaliyeti misalı 2016 cılı AQŞ prezidenti saylawlarında boldı, ol saylawlarda talay dezinformatsiya kampaniyası yürütülgen edi, saylawçılarnıñ tallawına eser etüw içün. Benzetilgen kampaniyalar Avrupa Birligi içindä de bolğan, meselen Brexit referendumu waqıtında.

## İhtar
Luka-Meleşkivska köy cemaatı

**Luka-Meleşkivska köy cemaatı** () - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Vinnıtsâ rayonında bir cemaatı.

## Meskün yerleri
**[[Köy]]ler:**
* İvanivka
* Lanı
* Luka-Meleşkivska
* Maydan-Çapelskıy
* Parpurivtsi
* Pılâva
* Prıbuzke
* Sokırıntsi
* Studenıtsâ
* Tütkı
* Hıjıntsi
* Tsvijın
* Yarışivka

## İhtar
Strıjavka qasaba cemaatı

**Strıjavka qasaba cemaatı** () - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Vinnıtsâ rayonında bir cemaatı.

## Meskün yerleri
**[[Qasaba]]:**
* Strıjavka

**[[Köy]]ler:**
* Bruslınivka
* Dorojne
* Lavrivka
* Medvidka
* Mizâkivski Hutorı
* Penkivka
* Pereorkı
* Pidlisne
* Slavne
* Sosonka
* Supruniv
* Tütünnıkı

## İhtar
Pidlisne (Strıjavka qasaba cemaatı)

**Pidlisne** () - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Vinnıtsâ rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 572 kişi.
Vinnıtsâ şeer cemaatı

**Vinnıtsâ şeer cemaatı** () - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Vinnıtsâ rayonında bir cemaatı.

## Meskün yerleri
**[[Şeer]]:**
* Vinnıtsâ

**[[Qasaba]]:**
* Desna

**[[Köy]]ler:**
* Velıki Kruşlıntsi
* Vinnıtski Hutorı
* Gavrışivka
* Mali Kruşlıntsi
* Pısarivka
* Stadnıtsâ
* Şçitkı

## İhtar
Agronomiçne köy cemaatı

**Agronomiçne köy cemaatı** () - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Vinnıtsâ rayonında bir cemaatı.

## Meskün yerleri
**[[Köy]]ler:**
* Agronomiçne
* Bohonıkı
* Gorbanivka
* İlkivka
* Medveje Vuşko
* Rivets

## İhtar
Devlet Saray

**Devlet Saray** () – Bağçasaraynıñ çetinde, Salaçıqta, evelleri Qırım Hanlığınıñ ekinci paytahtınıñ bulunğan territoriyasındaki tarihiy ve medeniy komplekstir. Qırım Hanlığınıñ çoqtan-coq saraylarından biri, ruslar tarafından basqın neticesinde bütünley yıqılğan.
## Tarif
XV asırnıñ ekinci yarısında bu yerde bulunğan saray kompleksiniñ obyektlerinden ibarettir. Bugünde birinci Geraylarnıñ dürbesi ziyaret içün açıqtır, onda ükümdar qorantasınıñ on sekiz azaları, şu cümleden I Hacı Geray (1466 senesi vefat etti), onıñ oğlu I Meñli Geray (1515 senesi vefat etti) ve torunı I Sahib Geray (1551 senesi vefat etti) defin etilgen.

Evliya Çelebi Devlet Saray aqqında şöyle yazğan edi:
 *Bu saray taştan qurulğan, küçük qaledir. Onıñ çevresi — 200 adım. Er eki tarafında dört qulle ve ğarpqa baqtırılğan [[demir qapu]] bar. İçinde eki alçaq minaresi olğan cami bar*.


Devlet Saray.jpg|Devlet Saray, Ruslar basqın neticesinde haraplandı
Гробница Дюрбе Хаджи Гирея. Общий вид.JPG|Hacı Geraynıñ dürbesi


Dürbeniñ yanında, belki de, XV asır camisiniñ harabeleri bar. Hanlıq devriniñ Qırımda saqlanıp qalğan yekâne aliy oquv yurtu Zıncırlı medreseniñ (1500-1501) binası da bu yerdedir. Medrese etrafında 2008 senesi XV asırnıñ Han hamamlarınıñ harabeleri tapıldı ve şimdi ziyaret içün açıqtır. Bu territoriyada Qırım Hanlığı devrindeki obyektlerden ğayrı, belli qırımtatar maarifçisi, muarrir ve yazıcı-publitsist İsmail Gasprinskiyniñ mezarı, em de Zıncırlı medreseniñ yañı binası yerleşken Qırımtatar devletçiligi, ilim ve medeniyeti tarihı müzeyi ve müzeyniñ «Devlet» adlı ilmiy-tedqiqat merkezi.

## İhtar


## Menbalar
* Байцар Андрей. География Крыма : учеб.-метод. пособие / А. Л. Байцар. — Львов : ЛНУ имени Ивана Франко, 2017. — 358 с.
* Ханская столица Девлет-Сарай. Часть I _ avdet.org
Meydan radiosı

**"Meydan"** — Qırımtatar radio stantsiyası. 2005 senesi kiçik ay 5-te çalışmağa başladı. Yayınları üç tildedir: qırımtatarca, ukraince ve rusça. Qırımtatar muzıkasınıñ qısmı 30%-dan ziyade oldı

. Efir kün boyu devam ete. 2007 senesi kiçik aynıñ 5-nden berli İnternet yayını peyda oldı. 2015 senesi saban ayınıñ 31-nde Meydan yayını Qırımda toqtatıldı. 

## İhtar
Yalıboylular

**Yalıboylular** ve ya **yalıboylu qırımtatarları** — sürgünlikten evel Qırımnıñ cenübiy yalısında yaşağan qırımtatar halqınıñ subetnik gruppası. Yalıboylu şivesinde laf eteler. Sürgünlikten soñ qırımtatarlarnıñ esas subetnik gruppalarıñ qarışması neticesinde olarnıñ hussusiyetleri yavaş-yavaş silinip, yekâne Qırımtatar milleti şekillendirile.

## Şuña daa baqıñız
* Noğaylar (qırımtatarlar)
* Tatlar (qırımtatarlar)
* Çingene tatarları
* Lipka tatarları
* Dobruca tatarları

## İhtar
Emir-Üsein Kuku

**Emir-Üsein Kemal oğlu Kuku** (1976 senesi, iyüniñ 26 d., Novorossiysk) — qırımtatar uquq qorçalayıcı, insan aqları boyunca Qırım kontakt grupassınıñ azası, siyasiy mabus.  2016 senesi Rusiye ükümeti tarafından yaqalandı. 

## İhtar
Litın qasaba cemaatı

**Litın qasaba cemaatı** () - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Vinnıtsâ rayonında bir cemaatı.

## Meskün yerleri
**[[Qasaba]]:**
* Litın

**[[Köy]]ler:**
* Antonivka
* Bagrınivtsi
* Balın
* Bilozirka
* Birkiv
* Bruslıniv
* Dâkivtsi
* Gavrışivka
* Gonçarivka
* Gorbivtsi
* Gorodışçe
* Gromadske
* İvça
* Kamyanka
* Kilyanivka
* Kulıga
* Kusıkivtsi
* Litınka
* Litınski Hutorı
* Malınivka
* Mıkolayivka
* Novoselıtsâ
* Osolınka
* Petrık
* Sadove
* Selışçe
* Sokolivka
* Sosnı
* Trıbuhı
* Ukrayinka
* Verbivka
* Vışenka
* Vinnıkivtsi
* Zalujne
* Yablunivka

## İhtar
Qırımnıñ qırq batırı

**Qırımnıñ qırq batırı** — qazahlar, destan adına baqmadan, öz destanınıñ olmaması sebebinden özleri içün yazıp almağa tırışqan qırımtatar destanı. Meselâ, olar añlamlarnıñ yerine qoyuluvı usulnı qullanalar, bu alda Qırımnı güya «menim çölüm» olaraq añlamaq kerek, deyler. Olar destanda añılğan qırımtatarlarnı ve noğaylarnı umumiy türkiy qabilelernen munasebetleri sebebinden qazah olaraq qayd eteler.

## Şuña daa baqıñız
* Qazahistannıñ tarihiy siyaseti

## Edebiyat
* [Мелетинский статья «КИПЧАКСКИЙ ЭПОС О НОГАЙСКИХ БОГАТЫРЯХ» в энциклопедии История всемирной литературы: В 8 томах / АН СССР; [:ru:Институт мировой литературы им. А. М. Горького]. — М.: Наука, 1983—1994]
* В. М. Жирмунский. Избранные труды: Тюркский героический эпос. Ленинград, 1974.
* А. И.-М. Сикалиев. Общество и герой в ногайском героическом эпосе. Сборник «Традиции и современность», :ru:Черкесск, 1980
* А. И.-М. Сикалиев. Ногайский героический эпос. Черкесск, 1994
* В. В. Трепавлов. История Ногайской Орды. Москва. Издательская фирма «Восточная литература», РАН
* Аймбетов К., Едиге, Москва, 1937.
Tatar triptihi

**«Tatar triptihi»** — 2004 senesi ukrain qırımtatar tilli drama filmi, rejissör Oleksandr Muratovnıñ rejissörlığınen çıqarıldı.

## Edebiyat

* *Edie Çaruhova* — «Tatar üçlüginiñ» başı Şandal ile yekünlendi // Gazeta «Poluostrov», № 19 (121), 13-19 quralay 2005
* *Valentina Klimenko* — Qırımtatarlar, Kotyubinskiy ve Muratov // Gazeta «Ukraina moloda», № 090, 19 quralay  2005
Küçük Tatariya

**Küçük Tatariya** (, , ) — XIX asırğa qadar Avropada qullanılğan Qırım Hanlığınıñ adı.

## Menbalar
* 
* Малая Тартария на итальянской карте Да Ваньола и Росси (1684)
* Малая Тартария на итальянской карте Росси (1688)
* Густерин П. Об этнониме «Татары»
Ğoverla

**Ğoverla** () — Karpat dağlarındaki bir dağ, Ukrainanıñ eñ yüksek dağı. Yüksekligi deñiz seviyesinden 2060,8 metrdir.

## İhtar
Kökköz Camisi

**Kökköz Camisi** (*Yusupov Camisi* adınen de belli) — Qırımnıñ Kökköz köyündeki bir camidir. Cami 1910 senesi kinâz Feliks Yusupovnıñ teşebbüsinen mimar Nikolay Krasnov tarafından quruldı.

## İhtar
Yeşil Cami

**Yeşil Cami** – 1764 senesi Bağçasarayda Qırım Geraynıñ emrinen qurulğan camidir. Molla öldürilgen soñ qapatıldı ve derviş keşişhanesi ve qırımtatar mektebi olaraq hızmet etti. Şimdi binanıñ harabeleri bile qalmadı, onıñ yerinde, ğaliba, qavehane bardır.

## Menbalar

* Османов Е.Е. Мечеть Ешиль-Джами в Бахчисарае / Е.Е. Османов // Ученые записки Таврического национального университета № 1. — С. 76-84.
* Паллас П. С. Наблюдения, сделанные во время путешествия по южным наместничествам Русского государства в 1793-1794 гг. — М., 1999. — 290 с.
* Засыпкин Б. Н. Памятники архитектуры крымских татар // Крым. — 1927. — № 2(4). — С. 111-168.
* Гинзбург М. Омер — придворный живописец и декоратор крымских ханов Селямет и Крым-Гиреев // Забвению не подлежит. — Казань, 1992. — С. 217-222.
* Червонная С. Н. Искусство татарского Крыма. — М., 1995. — 336 с.
* Кашпар А. А. Характерные отличия восточной архитектуры // Третья учебная экспедиция Симферопольской мужской гимназии: Симферополь и его окрестности / сост. А. Н. Попов. — Симферополь, 1889. — С. 22-26.
* Берг Н.  Бахчисарай (отрывок из походных заметок). — СПб., 1856. — 167 с.
* Маркевич А. И. Мечети Ешиль-Джами и Тахталы-Джами в Бахчисарае // Известия Таврической ученой архивной комиссии. — 1915. — № 52. — С. 253-255.
* Османова Г. Деятельность Бахчисарайского дворца-музея по охране памятников в 1920-30 гг. // Сборник докладов научно-практической конференции посвященной 90-летию со дня основания Бахчисарайского музея. — Симферополь, 2007. — С. 113-120.
* Хлывнюк А.  Неизвестные страницы памятникоохранительной работы в Крыму в 20-30 гг. ХХ в. // Историческое наследие Крыма. — 2007. — № 17. — С. 12-19.
* Государственный архив Крымской области, ф. Г-4281. Бахчисарайский историко-археологический музей, оп. 1, д. 8. Акты проверок состояния построек Дворца-Музея и памятников культуры в 1945-1946 гг., 162 л.
Müfti Cami

**Müfti Cami** — Kefe şeerindeki cuma camisi. Şeer ve civarlarında saqlanıp qalğan tek bir tarihiy musulman ibadethanesi.

## Tarih
1623-1637 seneleri türkler tarafından Osmanlı üslübinde qurulğan. Qırım Rusiye tarafından zapt etilgen soñ, ermeni katoliklerine berilip kilse olaraq qullanılğan edi. Sovet zamanında kilse qapatıldı, tarihiy bina 1975 s. restavratsiya etildi ve 1990 seneleri yerli musulman cemaatına berildi.

## Mimarlıq
Binanıñ esas qısmı taş ve toladan qurulğan bir kub. Töpesinde on eki haneli bir qubbe bar. 

Cami yanındaki minare sekiz haneli, kireç taştan yasalğan. Caminiñ yanında eski taş qalavı qalımtısi ve amam viraneleri saqlanıp qaldı.

Cami bir qaç kere ğayrıdan qurulğanına baqmadan, saqlanıp qalğan ilk detallerine köre, bizans örnekleri ve meşur osmanlı mimarı Sinan mektebiniñ tesiri körüne.

## Galereya

Fayl:Мечеть_Муфтий_Джами,_г._Феодосия,_1897.jpg|alt=Мечеть Муфти-Джамі як Костел Успіння Пресвятої Діви Марії, 1897 рік|Müfti Cami, 1897 senesi, Meryemniñ Qudası olaraq
Fayl:Mufti_Dzhami_Theodosia_Minaret.jpg|alt=Мінарет|Minare
Fayl:Мечеть_Муфти-Джамі_Феодосія.jpg|alt=Вхід до мечеті|Cami kirişi
Fayl:Mufti_Dzhami_Theodosia_Mosque.jpg|alt=Мечеть Муфти-Джамі, 2008 рік|Müfti Cami, 2008 senesi
Fayl:11.Феодосія_Муфти-Джамі.jpg|alt=Мечеть Муфти-Джамі, Феодосія, вул. Караїмська, 1, 2012 рік|Müfti Cami, Kefe, Qarayım soqağı, 1, 2012 senesi


## İhtar
Yakuşıntsi köy cemaatı

**Yakuşıntsi köy cemaatı** () - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Vinnıtsâ rayonında bir cemaatı.

## Meskün yerleri
**[[Qasaba]]:**
* Berezına

**[[Köy]]ler:**
* Daşkivtsi
* Zarvantsi
* İskrınâ
* Ksaverivka
* Lısogora
* Lısânka
* Lukaşivka
* Maydan
* Mahnivka
* Mıkulıntsi
* Nekrasove
* Pultivtsi
* Rijok
* Sloboda-Daşkovetska
* Şıroka Greblâ
* Yakuşıntsi

## İhtar
Gnivan şeer cemaatı

**Gnivan şeer cemaatı** () - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Vinnıtsâ rayonında bir cemaatı.

## Meskün yerleri
**[[Şeer]]:**
* Gnivan

**[[Köy]]ler:**
* Borskiv
* Voroşılivka
* Grıjıntsi
* Demıdivka
* Mayaniv
* Mogılivka
* Potokı
* Rıjavka
* Selışçe
* Urojayne

## İhtar
Asan Acıümer

**Asan Celâl oğlu Acıümer** — qırımtatar muallimi. M.İ. Kalinin adına Qırım hususiy ösümlikler institutınıñ birinci müdiri  (1931-1933).

## Ayatı
Qırımnıñ (o vaqıt Tavriya guberniyası) Büyük Lambat köyünde doğdı. Köy mektebinde temel tasil alğan soñ, Büyük Lambat köy revkomınıñ reisi olaraq tayinlendi. Bundan soñ Moskvağa yollanıp İ.V. Stalin adına Şarq kommunist işçi universitetinde oqudı. 

Qırımğa qaytqan soñ M.İ. Kalinin adına Qırım hususiy ösümlikler institutınıñ (Qırım Agrotehnologik Universitetiniñ) tesisçilerinden biri oldı. 1931-1933 senelerinde o, bu müessiseniñ müdiri edi. Ziraat İnstitutında çalışmaqtan ğayrı, o, M.V. Frunze adna Qırım pedagogika institutında ve Aqmescit fırqa mektebinde, tarih ve coğrafiya derslerini bergen edi.

Keçken senelerde Yalta rayon icra komitetiniñ reisi edi, 1937-1939 seneleri bu vazifede bulunıp, Qırımnıñ inkişafına öz isse qoşqan edi. O, Balıqlava mektebiniñ müdiri ve Büyük Lambat tütün kolhozınıñ reisi olıp çalıştı.

Ekinci cian cenki vaqtında Asan Acıümerov Çonğar boğazınıñ mudafaası vaqtında batalyon yolbaşçısı edi. Qırım işğalinden soñ almanlara qarşı küreşmege devam etti, onıñ vazifelerinden biri dağlarda gizlengen partizanlar içün malümat toplamaq edi. Onıñ elde etken malümatnı Aqmescitte evinde paylaşa edi.

İşğal vaqtında almanlar birinci evliliginde doğğan Kim adlı oğlunı alıp, Almaniyadaki bir lagerge yollağanlar. Bir vaqıt keçken soñ onıñ ekinci apayı Dorra Arnautova hırsızlandı, onı almanlar Belçikağa alıp yolladılar.

1944 senesi mayısnıñ 18-inde Asan Acıümerov, bütün qırımtatar halqınen beraber, itibar ve isselerine baqmadan, qızı Leylâ ile beraber sovet akimiyeti tarafından Qırımdan Özbekistanğa sürgün etildi.

1972 senesi Asan Acıümerov Aqmescitte Qırım Ziraat İnstitutınıñ 40 yıllıq yubileyinde iştirak etti.

Sürgünlikten qaytqan soñ Asan Acıümer ve ailesi sovet akimiyeti tarafından Qırımğa kirmege yasaqlandı, şunıñ içün olar biq çoq qırımtatar kibi Qırımğa yaqın olğan Novooleksiyivka qasabasında yerleştiler. Olar küçük bir ev satın alıp yañıdan ayatını başladılar. Özbekistanğa sürgün etilgen qızı Leylâ (Nelâ) ise, Nizami adına Taşkent devlet pedagogika universitetini küçük sınıflar ocası fakultetini bitirip, Ukrainağa qaytqan soñ Novooleksiyivka mektebinde oca olıp çalışmağa başladı. Onıñ torunı İslâm Tohlu, İslâmiyet mütehassısı ve cemaat erbabı, İstanbulda ilâhiyat fakultetinde tasil aldı ve Lvivdeki Qırımtatar medeniyet merkeziniñ müdiri idi.

## Notlar

## Edebiyat

* 
* A. A. Aciumerovnıñ Qırım mahsus medeniyet institutınıñ hadimleri Hazirlav // Bolşevik Yolu. — 1932.&nbsp; — № 24(28).&nbsp;&nbsp;- S. - S. &nbsp;32-33.
Sabriye Erecepova

**Sabriye Kerim qızı Erecepova** (1912 s. oraq ayınıñ 12, Bağçasaray — 1977 s. ceviz ayınıñ 18, Özbekistan ŞSC) — qırımtatar yırcısı, Qırım MŞSC nam qazanğan artisti, Özbekistannıñ nam qazanğan artisti.

## Bağlantılar
Tıvriv qasaba cemaatı

**Tıvriv qasaba cemaatı** () - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Vinnıtsâ rayonında bir cemaatı.

## Meskün yerleri
**[[Qasaba]]:**
* Tıvriv

**[[Köy]]ler:**
* Çeremoşne
* Grışivtsi
* Dubına
* Dzvonıha
* İskrivka
* İvankivtsi
* İvonivtsi
* Jahnivka
* Kanava
* Kobeletske
* Kolühiv
* Krasnânka
* Krasne
* Krugı
* Kurnıkı
* Maydan
* Nove Misto
* Onıtkivtsi
* Pırogiv
* Rahnı-Polövi
* Sokolıntsi
* Stroyintsi
* Uyarıntsi
* Vasılivka
* Zarvanka
* Yarışivka

## İhtar
Voronovıtsâ qasaba cemaatı

**Voronovıtsâ qasaba cemaatı** () - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Vinnıtsâ rayonında bir cemaatı.

## Meskün yerleri
**[[Qasaba]]lar:**
* Voronovıtsâ
* Şevçenka

**[[Köy]]ler:**
* Volovodivka
* Gumenne
* Dovgopolivka
* Jabelivka
* Kalnışivka
* Klişçiv
* Komariv
* Kordışivka
* Markivka
* Mıhaylivka
* Obidne
* Oleksandrivka
* Olenivka
* Poberejne
* Potuş
* Stepanivka
* Trostânets
* Fedorivka
* Şenderiv

## İhtar
Nemıriv şeer cemaatı

**Nemıriv şeer cemaatı** () - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde Vinnıtsâ rayonında bir cemaatı.

## Meskün yerleri
**[[Şeer]]:**
* Nemıriv

**[[Qasaba]]:**
* Karolina

**[[Köy]]ler:**
* Bayrakivka
* Berezivka
* Bobliv
* Bondurivka
* Budkı
* Çaulske
* Çukiv
* Danılkı
* Dubmaslivka
* Dubovets
* Glınânets
* Golovenkı
* Gostınne
* Gunka
* Gvozdiv
* Korovayna
* Kovalivka
* Kozakivka
* Krıkivtsi
* Kudlayi
* Luka
* Mala Buşınka
* Maryanivka
* Medveja
* Mejıgirka
* Monastırok
* Muhivtsi
* Nıkıforivtsi
* Nova Mıkolayivka
* Oleksiyivka
* Ostapkivtsi
* Ozero
* Perepelıççâ
* Potokı
* Podilske
* Ruban
* Sajkı
* Selevıntsi
* Sokilets
* Sorokotâjıntsi
* Spodahı
* Strilçıntsi
* Suprunivka
* Şoludkı
* Velıka Buşınka
* Vorobiyivka
* Vovçok
* Yazvınkı
* Yosıpenkı
* Zarudıntsi
* Zelenânka

## İhtar
Keyptaun

**Keyptaun** (, , , ) —  Cenübiy Afrika Cumhuriyetinde Yohannesburgdan soñ eñ çoq halqlı ekinci şeerdir. Memleketniñ cenüp-ğarbında, Atlantika yalısında, Yahşı Ümüt burnu yanındadır. Ğarbiy Keyp vilâyetiniñ merkezi, CACniñ qanun çıqaruv paytahtı. Keyptaun rayonınıñ bir qısmı.

## Eali

## İhtar
Qırımtatar milliy areketi

**Qırımtatar milliy areketi** - Qırımtatarlarnıñ milliy muhtariyetini qurmaq maqsadınen teşkil etilgen içtimaiy-siyasiy areket. Tar añlamda, 1950-1980 seneleri qırımtatarlarnıñ etnik vatanı olğan Qırım yarımadasına qaytarılması içün kütleviy areket.

## Etaplar:

* Qırım Halq Cumhuriyeti
* Qırım Muhtar Sovet Sotsialistik Cumhuriyeti
* Ekinci cian cenki vaqtında qırımtatar milliy areketi
* Qırımtatar milliy areketi (1950-1980-nci seneleri)
* Qırımtatar aq qorçalayıcı areketi
* Qırımtatar halqınıñ qurultayı
* Qırımtatar milliy areketi teşkilâtı
* Qırımtatar milliy areketi

## Baqıñız. Aynı zamanda
* Milliy azatlıq areketi
* Krasnıy Ray köyünde vaqialar

## Çeşme

* *Кислий О. Є.* Кримськотатарський правозахисний рух  // 
* Kirimal E. Der nationale Kampf der Krimtürken mit besonderer Berücksichtung der Jahre 1917–1918. Emsdetten, 1952
* Mühlen P. von zur. Zwischen Hakenkreuz und Sowjetstern: Der Nationalismus der sowjetischen Orientvölker im Zweiten Weltkrieg. Düsseldorf, 1971
* Романько О.В. Крымско-татарская эмиграция в годы Второй мировой войны и ее сотрудничество с военно-политическим руководством Третьего рейха. "Интеллектуал" (Симферополь), 2007, № 6–7.
* Гульнара Бекірова, Сергій Громенко. *[https://ua.krymr.com/a/29508824.html Від перебудови до Другого Курултаю: депортація та повернення кримських татар] *. Крим.Реалії (ua.krymr.com). 25 Вересень 2018
Qırımtatar tili Ukrainada

2001 senesiniñ bütünukrain ealisiniñ cedvelge aluvına köre, tahminen 230 biñ Ukraina vatandaşı qırımtatar tilini ana tili olaraq adlandıra, şu cümleden 248 193 qırımtatardan 228 373-ü (92,0%).

İşğalci Rusiye memuriyeti tarafından keçirilgen 2021 senesiniñ cedvelge aluvına köre, qırımtatar tilini 148,6 biñ insan ana tili olaraq adlandıra, olardan 133,1 biñ kişi tilni kündelik qullanmaqta.

Ukraina kontrolindeki topraqlarda yaşağan qırımtatarlarnıñ 25%-ına qadar qırımtatar tili mevcut.

Ukrain tilleri arasında qırımtatar tili ukrain ve rus tillerinden soñ üçünci (ya da Romaniya-Moldov tilini saylasaq, dördünci) olıp, eñ çoq laf ete. Qırımtatar tilini ana tilinde adlağanlarnıñ eñ yüksek faizi Qırımnıñ köy rayonlarında - Bilogorsk (28,9%), Kirov (24,0%), Sovet (21,2%), Djanköy (20,4%), Bağçasarayğa (20,1%) qayd etildi. &nbsp;Umumen Qırım boyunca (Sevastopoldan ğayrı) qırımtatar halqınıñ 11,3% ana tili olaraq adlandırıla.

## Keñlik

### Qırımtatarlarnıñ tuvğan tili
Qırımtatarları ana tili, cedvelge alğanda&nbsp;

## Statusı
Qırımtatar tili regional statusını alğan Ukrainanıñ ilk meskün yeri oldı. Herson vilâyetiniñ. yañı eleksionikası. Bu 2013 senesi aprel 19-da oldı.

## Qırımtatar tili statusı
UNESCO tasnifine köre qırımtatar tili qorçalavğa muhtac, çünki 1944 senesi sovet akimiyeti tarafından sürgün etilgen soñ ve 1914 senesi Rusiye işğalinden soñ Qırım cumhuriyetinde qırımtatar tiliniñ til öldürüvi yüz bere ve onıñ neticesinde - til yoq etilmek telükesi altında. &nbsp;Rusiye tarafından işğalden evel açılğan qırımtatar mektebi yoq. İşğalcilerniñ qanunsız areketlerine cevap bermek içün Ukraina ükümeti 2022-2032 seneleri qırımtatar tiliniñ inkişafı strategiyasını amelge keçirmek ve yerine ketirmek içün qırımtatar til meseleleri boyunca komissiya qurdı.

## Qırımtatar tili korpusı
İşğal etilgen topraqlarnıñ reintegratsiya meseleleri nazirligi qırımtatar tili korpusınıñ meydanğa ketirilmesi aqqında bildirdi.

Korpusnıñ qırımtatar tiliniñ şu tillerde qullanıluvı içün temel olacağı planlaştırıla:

* işletim sisteması
* online tercimeciler
* yazma teşkerüv programmaları

Leyha QIRI'M Young cemaat teşkilâtı tarafından İsviçre, Ukraina Prezidentiniñ Qırım Cumhuriyetindeki temsilciligi, İntegraatsiya Nazirligi ve Taras Şevçenko adına Kyiv milliy universitetiniñ maliyeviy destegi ile "Akimiyet ve hromada iştirak etüv içün elektron idare" (EGAP) programmasınıñ çerçivesinde ömürge keçirile.[1]

## Medya vastaları
Qırımtatar tilinde kütleviy haber vastaları

* *[[Qırım gazeti|Qırım]]* (gazeta) http://www.qirim.info/ [Arhiv etilgen 17 dekabr 2021 senesi Wayback Machine.]
* *[[Avdet (gazeta)|Avdet]]* (gazeta) http://www.avdet.org/ [Vayback Machine-da 4 sentâbr 2011 senesi arhiv etilgen.]
* Yan'ı Dünya (gazeta) https://web.archive.org/web/20130102115730/http://www.yanidunya.org/,
* *[[Yıldız]]* (magazin)
* *Qırım Alami* (İnternet gazetası)
Adil Geray

**Adil Geray** (1617—1672) — 1666—1671 seneleri Qırım hanı. Çoban Geraylar ailesinden.

## İhtar
Naciye Femi

**Naciye Femi** (*kerçek adı* — **Naciye Femi qızı Ablayeva**, Marğılan şeerinde doğğan) — qırımtatar ve ukrain jurnalistkasıdır, Canlı Radionıñ tesisçisi ve esas müellifi, evelleri Meydan radiosınıñ baş muarriri, bir qaç medeniy leyhalarnıñ yaratıcısı (meselâ, KitapFest).

## İhtar


## Tış bağlantılar
* Canlı Radio
Qırım inciri

**Qırım İnciri** — ukrain-qırımtatar edebiy leyhası. Leyha çerçivesinde şair, nesirci ve tercimanlar içün yarış, yarış finalistleri mukâfatlanuvnen beraber aynı adlı medeniy ve içtimaiy-siyasiy tedbirli festival keçirile, ve yarış finalistleriniñ eserleri kirgen antologiya kitabı neşir etile. Leyha qırımtatar tili ve edebiyatınıñ tarqaluvı ve inkişafına yardım etmek, ukrain edebiyatında Qırım ve qırımtatarlar mevzusını aktualleştirmek, eki medeniyetni daa teren ögrenmek içün eki taraflı tercimelerniñ peyda olmasına yardım etmek maqsadınen teşkil etildi.

## Tarih
Leyhasınıñ tesisçisi — Alim Aliyev, Qırım Evi tarafından desteklengen. Ğaye ve yarış qaideleri müellifi ve yarış kuratorı Anastasiya Levkova. Yarış 2018 senesi iyül ayında tesis etildi, birinci festival ise aynı yılnıñ soñunda keçirildi. 2019 senesi mayıs ayında  "Qırım inciri"  ukrain-qırımtatar antologiyası taqdim etildi, oña birinci yarışnıñ finalistleriniñ eserleri kirsetildi. Kelecek yarışlar 2019, 2020, 2021-2022, 2023-2024 seneleri keçti.

## Nominatsiyalar
Birinci yarışnıñ nominatsiyaları: 
* Ukrain tilinde Qırım aqqında nesir; 
* Qırımtatar tilinde nesir;
* Ukrain tilinde Qırım aqqında şiiriyet;
* Qırımtatar tilinde şiiriyet;
* Ukrain tilinden qırımtatarcağa ve aksine bediiy metinniñ tercime etilmesi;
* Qadın baqışı (ukrain tilinde Qırım aqqında ya da qırımtatar tilinde);
Kelecek yarışlarda  "Qadın baqışı"  nominatsiyası  "Bala edebiyatı (Qırım aqqında ukrain ya da qırımtatar tilinde)"  ile deñiştirildi, tercimeler içün eki nominatsiya yaratıldı. Beşinci yarışta (2023-2024 seneleri)  "Qırım aqqında esseistika (ukrain ya da qırımtatar tilinde) "  nominatsiyası qoşuldı. Er yıl şu mukâfatlar da berile: "Azatlıq sözleri" - olarnı apishaneden bergen bütün müelliflerge, Kremlniñ Qırım mabüslerine. Ekinci yarıştan (2019 senesinden başlap) böyle unvanlarnı Osman Arifmetov, Asan Ahtem, Nariman Celâl, Server Mustafayev, Vadim Siruk qazandılar. "Qırımtatar edebiyatınıñ inkişafına qoşqan issesi içün"  Tair Halilov (2018), Şükri Appaz (2019), Uriye Edemova (2020), Şeryan Ali (2023). 2019 senesinden başlap "Qırım inciri" festivaliniñ başında "İncir nutqu" ananesi kirsetildi. 2019 senesi İncir nutqunı Nariman Celâl, 2020 senesi - Ada Rogovtseva, 2022 senesi - Timoti Snayder ayttı. Bütün bu çıqışlar antologiyalarda derc etilgen edi.

## Yarış neticesinde çıqqan antologiyalar
* «-{Кримський інжир}- / Qırım inciri» (mor tüslü) 2019 senesi, Vıdavnıtstvo Starogo Leva neşriyatı
* «-{Кримський інжир. Демірджі}- / Qırım incirleri. Demirci» (sarı tüslü) 2020 senesi, Vıdavnıtstvo Starogo Leva neşriyatı
* «-{Кримський інжир. Чаїр}- / Qırım inciri. Çayır»  (firüze tüslü)  2021 senesi, Vıdavnıtstvo Starogo Leva neşriyatı
* «-{Кримський інжир. Куреш}- / Qırım inciri. Küreş» (pempe tüslü)  2023 senesi, Vıdavnıtstvo Starogo Leva neşriyatı

## Bağlantılar
Ağır ava ve qaytarma

**Ağır ava ve qaytarma** — qırımtatar ananeviy oyunı, esasen toylarda oynalğan merasimlik bir oyundır.

## Tarih
Tarihiy malümatlarğa köre, bu oyun XVIII asırda peyda oldı ve başta "aqay avası" olaraq eki erkek tarafından icra etilgen edi. Qadınlar qaytarmanıñ öz çeşitlerini icra ete ediler. Bir efsanege köre, ağır ava ve qaytarma arasında yarı şeffaf bir perde qoyulğan nişanlı qız ve yigit tarafından oynalğan edi.

1930 senelerinden başlap, qadın ve erkek çiftleri tarafından oynalğan oyunnıñ saneli variantı tarqalıp başladı. 1944 senesi qırımtatar sürgünliginden soñ ağır ava ve qaytarma esasen qadın-erkek çiftlerinen oynalır.

Ağır ava ve qaytarmnıñ qaytarmadan farqlı olğan unikal ritmik qurulışı bar.

## Ukrainanıñ maddiy olmağan medeniy mirası
2024 senesi Ukraina Medeniyet ve haber siyaseti nazirligi Ağır ava ve qaytarma ananeviy toy oyunını Ukraina maddiy olmağan medeniy mirasınıñ milliy cedveline kirsetti.

## Daa baqıñız

* Qaytarma

## Misalleri
* https://www.youtube.com/watch?v=5wEsNTvSJ_I
* https://www.youtube.com/watch?v=Jt98gjvDLck Агир ава ве Хайтарма у виконанні 40 пар.
Kolkata

**Kolkata** (, , ) – İndistanda Ğarbiy Bengal eyaletiniñ merkezi. Memleketniñ şarqta, Gang deltasındadır, Mumbaiden soñ İndistannıñ en büyük şeerdir.

## Eali

## İhtar
Qırımtatar qave adetleri

**Qırımtatar qave adetleri** — qırımtatarlarnıñ qave pişirüv ve içüv ananeleridir. Qırımğa qave içüv adeti XVI asırda Osmanlı devletinden keldi. O vaqıttan berli qave qırımtatarlarnıñ ayatında ayrı bir yerni aldı: onı musafirlernen, müim işler ve ticariy añlaşmalarnı muzakere etkende, er kün qoranta ile ve bayramlarda içkenler. Asırlar devamında qırımtatar qave medeniyeti peyda oldı.

## Pişirüv
Başta qavurılğan qave daneleri pek ince çekile. Bunı mahsus el degirmen ile yapmaq mümkün. Qave pişirüvniñ eki usulı bar: ev usulı (cezvede) ve ev tışı usulı (qave qumanında).

Ev usulı içün mahsus bir manğal kerek, onıñ üstü yahşı ekilgen kiçik qumnen tolu, astında odun kömürinen beslenilgen bir ateş yeri bar. Qızdırılğan cezvege başta çekilgen qave soñra suv qoyula. Soñ cezve manğalnıñ üstündeki qumğa qoyula, anda qave yavaş-yavaş yengil qaynamağa başlay. Qave keyfiyetli olsa azırlanğanda qalın ve qoqulı köpük peyda olmaq kerek. 
 
Qırımtatarlar bir vaqıtları erkek ve qadın qavesini ayırğanlar.

Erkekler qave şöyle pişireler: suvuq cezvege bir parça taş tuz ve şeker, soñ çekilgen qave, soñ suvuq suv qoyıp, cezveni qızartılğan qumğa qoyalar. Qave qaynağan soñ qızdırılğan filcanğa başta bir parçaçıq qoy yağını, soñ yañçıq qaynağan qave, soñ qaymaq qoyalar.

Qadın qavesi şöyle edi: suvuq cezvege küçük bir parça şeker, üstüne çekilgen qave ve qaynağan suv qoyıp cezveni qızdırılğan qumğa qoyalar. Qaveniñ ilk köpügine qadar qaynağan soñ, onı evelden qızdırılğan filcanlarğa qoyalar.

XX asırda qave çeşit qoşma malzemelernen azırlanmağa başladı:
* sütlü qave; 
* tarçın qave; 
* qaranfil qavesi.

## Sofrağa qoyuv
Qave, filcanğa qouylğan şekilde berile. Parmaqlar yanmasın dep filcan mahsus bir zarfqa qoyula. Qavenen beraber adetince tatlı tabaqalar da qoyula.

## Qırımtatar qave bugün
Bugün qırımtatar qaveni Kıyiv, Lviv, Odessa qavehanelerinde içmek mümkün.

Qırımtatar qavesi Ukrainanıñ maddiy olmağan medeniy milliy mirasınıñ cedveline kirsetildi.

## Daa baqıñız
* Türk qavesi

## Notlar
Lagos

**Lagos** (, ) — Nigeriyanıñ cenüp-ğarbındaki limanlı şeer. 13 milliondan ziyade, aglomeratsiyası ise 21 millionğa yaqın ealisi olğan Lagos memleketniñ ve Afrikanıñ eñ büyük şeeridir.

## Eali

## İhtar
Gül yapraq tatlısı

**Gül yapraq tatlısı** — gül çeçegi yapraqlarını şekernen pişirgeninen elde etilgen tatlı bir çeşitidir.

Yaqın Şarq ve Aq deñiz memleketlerinde tapılır. Qırımtatarlar arasında da bu desert pek populârdır.

Başta çeçek yapraqlarınıñ alt beyaz qısmını keseler, qururğanlarnı alıp taşlaylar, eleknen çeçek tozundan temizleyler. Azırlanğan yapraqlarnı suvuq suvnen yuvalar. Yapraq, suv ve şekerden şerbet pişireler, oña tabiiy tüsüni saqlasın ve adden aşır tatlı olmasın dep limon ekşiligi ya da limon suvu qoşalar. Şeker yerine sorbitol qullanıla bile.

40% şekeri ya da 40% sorbitolı olğan gül tatlısı, diabet hastalarınıñ az kaloriyalı diyetasında tevsiye etile.

## Tüpyazılar
Nayrobi

**Nayrobi** () — ekvatorğa yaqın şeer, Keniyanıñ paytahtı, Şarqiy Afrikanıñ eñ büyük şeeri. Şeerniñ ealisi üç-dört million adamğace esaplana, şeerniñ etrafında balaban sağlıqsız mesken maalleleri olğanı sebebinden statistika eksik qıymet kesile, olarnıñ ealisini esaplamaq qıyındır.

## Eali

## İhtar
Yarımada

**Yarımada** — topraqnıñ üç taraftan suvnen (deñiz, göl ya da özennen) sıñırı olğan bir qısmı, dörtüncisi ise qıtаğa ya da adağa bağlıdır. Kiçik yarımadağa burun deyler.

## Eñ büyük yarımadalar
Panama kanalı

**Panama kanalı** — Panama devletiniñ territoriyasında Panama boğazında bulunğan, Tınç okeannıñ Panama körfezi ile Atlantik okeanınıñ Karib deñizini birleştirgen gemi kanalıdır.

Panamada qurğaqlıq ve Panama kanalınıñ quruyatqanı sebebinden 2023 senesi arman ayında kanal yanında büyük gemi sıraları peyda oldı, ve Panama kanalınıñ memuriyeti bir yıl devamında gemilerniñ keçüvini sıñırladı.

## Edebiyat
* *V.S.&nbsp;Rzevska.* Panama kanalı // Ukraina diplomatik ensiklopediyası. — K.: Ukraina ilimleri, 2004. — T.2. — 812 s. &nbsp;&nbsp;

## İhtar
Mumbayi

**Mumbayi** ya da **Mumbay** (, , ), 1995 senesine qadar — **Bombey** (, ) — İndistannıñ ğarbında, Arap deñizi yalısında bir şeer. Maharaştra ştatınıñ memuriy merkezi. Ealisi: 2018 senesi 15 414 288 adam. Ealiniñ sayısı ceetinden memlekette eñ büyügidir.

## Eali

## İhtar
Fes

**Fes** — qırımtatar qadınlarınıñ baş kiyimidir. Bugün fes adetince milliy urbanen kiyile. 

## Bağlantılar
* Одяг та побут кримських татар 1920-х років

## İhtar
Köydeşler körüşüvi

**Köydeşler körüşüvi** — Qırımtatarlar sürgünlikten qaytqan soñ peyda olğan qırımtatar ananesi. Qırımnıñ köylerinde qırımtatarlar, sabıq köydeşleri ve olarnıñ evlâtları, er yıl toplaşuvlar keçireler. Balalar ve ana-babalar bu toplaşuvlarqa kelip aş pişireler, qonuşalar, keçmişni hatırlaylar.

## Menbalar
* -{КОЙДЕШЛЕР КОРЮШЮВИ / САРАЙМЕН 2011 г. /Crimean Tatar TV Show
* КОЙДЕШЛЕР КОРЮШЮВИ / ШЕЛЕН / Crimean Tatar TV Show
* КОЙДЕШЛЕР КОРЮШЮВИ / УЛУ САЛА 2011г. / Crimean Tatar TV Show
* КОЙДЕШЛЕР КОРЮШЮВИ / МАРКУР/ Crimean Tatar TV Show
* КОЙДЕШЛЕР КОРЮШЮВИ / МАХУЛЬДУР 2011г./Crimean Tatar TV Show
* КОЙДЕШЛЕР КОРЮШЮВИ плейлисты
* В живописном селе Улу-Узень прошла традиционная встреча односельчан
* Встреча односельчан в сказочном Озенбаше}-
* Ай-Серез 1996 с, койдешлер корюшюви
Sen olmasañ

**Sen olmasañ** ― qırımtatar şairi Seitümer Eminniñ yazğan bir şiiri.

## Şiirniñ metni
Sen olmasañ, Aziz halqım,
Kim qorçalar, şavle saçar yoluma
Sen olmasañ, bülbül qonmaz
Qalem tutqan qoluma
Sen olmasañ, kim parçalar
Yüregimniñ buzlarıñ
Sen olmasañ, üşürim men,
Buzlarım
Sen olmasañ, yolda, ızda
qaltırarım, sızlarım
Sen olmasañ, yerde qalmaz
Ömür-bilâ ızlarım
Sen olmasañ, kim eşiter
Vatan degen sesimi
Sen olmasañ, men ölgen soñ
Kim hatırlar neslimi
Sen olmasañ, ne ay doğar
Ne tañ atar dünyada
Sen olmasañ, ne Vatan bar
Ne ana bar, ne baba
Sen olmasañ, ne Yalta bar, 
Ne deñiz bar, ne ada
Sen olmasañ, yanğıramaz
Yerde kökte yırlarım
Sen olmasañ, yansın
Batsın felâketli şu Qırım
Sen olmasañ, Aziz halqım,
Kimge kerek bu dünya
Sen olmasañ, ey güzelim,
Öksüzim men Qırımda.

## Menbalar

* Сеитумер Эмин - «Сен олмасанъ» ― К юбилею поэта студия Qaradeniz production записала одно из самых  известных егостихотворений – «Сен олмасанъ». Его прочтут вам представители народа, без которого Сеитумер Эмин не представлял себе ни жизни, ни творчества, ни Родины, ни всего мира.