open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Yır

**Yır, türkü** - yırlav içün tayin etilgen söz ve muzıka eseri.

Yırnıñ lirik janrı olaraq esas köstergiçleri - strofalı (qıtalı) qurulış, strofa şiirleriniñ tekrarlaunuvı, yırlap başlav ve bağlamanıñ (refren) ayırıluvı, ifadeli vezinlik, yañğıravnıñ aenkligi (muzıkalığı), nahviy muvaziylik, adiy nahviy tizilüv.

Lirikanıñ qadimiy, ananeviy çeşiti, türlü-türlü til usullarını qullanıp eñ nazik duyğularnı ifadeley. 

Halq ağız yaratıcılığı yırını, yazı şiiriyeti janrı ve mustaqil vokal-muzıkalı eserge ayıralar.
Yuz yıllıq cenk

**Yuz yıllıq cenk** (1337—1453) - İngiltere Qırallığı ve Frenkistan Qırallığı arasında sürekli arbiy-siyasiy çatışuv. Onıñ sebebi - evelden ingliz qırallarına ait olğan qıtadaki territoriyalarını qaytarmağa İngiltereniñ ıntıluvlarıdır. Bundan da ğayrı, ingliz qırallarınıñ Kapeting frenk sülâlesinen aile bağları edi. Buña köre, frenk tahtına iddialarını bildire ediler. Frenkistan Qırallığı ise inglizlerni Akvitaniyadan sıqıştırmağa tırışa edi. Devletlerniñ ekisi Flandriyanı zapt etmege istey edi. Başlanğıçtaki muvafaqiyetlerine baqmadan, İngiltere Qırallığı cenkte yeñildi, bu sebepten qıtada onıñ tek bir toprağı qalğan - Kale limanı.

Cenk ara-sıra vaqtınca toqtap 116 yıl devam etken edi. Yüz yıllıq cenk bir qaç cenkten ibaret: birincisi (Edvardian cenki), 1337-1360 seneleri; ekincisi (Karolian cenki) - 1369-1389 seneleri; üçüncisi (Lankaster cenki) - 1415—1429 seneleri; dörtüncisi - 1429—1453 seneleri. Bütün bu cenklerni umumiyleştirgen “Yuz yıllıq cenk” adı, birazdan soñ peyda olğan. 

## İhtar
Tіm Berners-Lі

**Timoti Con (Tim) Berners-Li** (; 1955 senesi kiraz ayınıñ 8, London) - britaniyalı informatika mütehassısı, HTTP, HTML, URL yaratıcısı ve malümat tehnologiyaları saasında başqa icatlarnıñ müellifi, -{W3C}- konsortsiumınıñ esasçısı ve başı, Umumcian ağnıñ esas işlep çıqarıcı (Robert Kayonen beraberlikte), semantik ağı qavrayışınıñ müellifi. 2016 senesi Türing mukâfatınıñ laureatı.

## Tercimeial
Tіm Berners-Lі Londonda doğdı. Babası Konvey Berners-Li, anası Meri Li Vuds ekisi riyaziyatçı olıp kompyuterlerniñ ilk soylarından biri "-{Manchester Mark 1}-"niñ işlenip çıqarılması üzerinde çalışa ediler. Tim, Londondaki Vandzvert rayonında Emanuel mektebinde (1969-1973), soñra Oksforddaki Qıral kollecinde oquy edi. Anda, monitor yerine televizornen M6800 küçük protsessor esasında öz ilk kompyuterini yapqan. Bir sefer Tim ve onıñ arqadaşı, haker areketleriniñ keçirilmesi vaqtında tutıp alınğanlar, bu sebepten universitet kompyuterlerni qullanmaq aqqından marum oldılar. 

## Menbalar
Qulle

**Qulle** - mahsus maqsadı olğan yüksek tar bina, onıñ yüksekligi temeliniñ ölçüsinden çoq büyük ola. Başqa yüksek binalardan esas farqları - sozuvlarnıñ olmağanı (tek temelde pekitilgen konsol qurulışı) ve küçük içki kölemi, kimerde qulleniñ bütün kölemi tek merdivenlerden ibaret ola bile. Müendislik yapı olaraq antennalı-direkli binalarına ait ola. 

İçki kölemi olmağan qullelerge direk deyler. 

Sıq direkler, olarnıñ üstünde antennalı-fiderli tertibatlarnıñ yerleştirilüvi içün qullanalar. Meselâ, közenek alâqasınıñ operatorları, qullelerde radioreleli ve panelli antennalarnı yerleştireler. Antennalı-fiderli inşaatnıñ (AFİ) yüksekligi, 45 metrden ziyade olsa, onıñ üstünde uçuvlarnıñ telükesizligini temin etüv içün kerek olğan yarıq qoruması sistemasını tiklep qoymaq kerek.
Sofokl

Sofokl (yunanca Σοφόκλης, tahminen 496—milâttan evel 406) — eski yunan tragediyacısı, dramaturgı, ayat seneslerine ve yaratıcılığınıñ hususiyetlerine köre Eshil ve Evripid arasında yer alğan klassik Yunanistannıñ üç eñ körümli tragediya şairinden biridir.

Yaratıcılığınıñ keç devrine ait olğan Sofoklnıñ yedi tragediyası saqlanıp qaldı. Antik menbalarğa esasen tragediyalarnı sanalaştıruv tarıhı tayin etilgen.

* *«Filoktet»* (m. e. 409),
* *«Edip Kolonda»* (m. e. 401),
* *«Antigona»* (m. e. 440),
* *«Edip çarı»* (m. e. 429),
* «Ayaks» (üslüp hususiyetlerine köre «Antigona»dan daa evel devirge ait olğanı sayılır),
* *«Traqisli qadınlar»* (m. e. 431),
* *«Elektra»* (m. e. 431).

## Bağlantılar

* Софокл // Зарубіжні письменники. Енциклопедичний довідник : у 2 т. / за ред. Н. Михальської та Б. Щавурського. — Тернопіль : Навчальна книга — Богдан, 2006. — Л — Я. — С. 542. — .
Stiven Spilberg

**Stiven Alan Spilberg** (; 18 dekabr 1946 s., Tsintsinnati, Ohayo, ABD) — amerika kino rejissöri, stsenariycisi, prodüseri ve montajcısıdır. 

Dünya kinematografı tarihında eñ çoq para qazanabilgen rejisörlardan biridir: Stiven Spilbergniñ filmleri kirada 11 milliard ABD dollarından ziyade qazandı.

Spilberg, «Oskar» mukâfatınıñ üç kere laureatı oldı.

«Çengeler», «Başqa seyyareli», «Şindlerniñ cedveli», «Adiy asker Rayannı qurtarmaq», «Linkoln», em de atiqiyatçı Indiana Cons aqqında bir film seriyası, ve «Jura devri parkı» kibi rağbetli filmlerniñ sanalaştırıcısıdır.

«Kelecekke dönme» aytuvlı ilmiy-fantastik bir trilogiyasınıñ prodüseridir.
## Atıflar

## Bağlantılar

* Стівен Спілберг(укр.) на сайті Kino-teatr.ua
* Віталій Карацупа. Стівен Спілберг на сайті «Архів фантастики»
Radio

**Radio** ( - şavle saçam) - radio sıqlığındaki elektrik-mıqnatis dalğalarınıñ vastasınen malümatnı telsiz cayratuv ve aluv usullarınıñ umumiy adı. Radio alâqası, radio yayınları, telekorüv, radio idaresi, faal radiolokatsiya sistemalarında malümat em alına, em de berile, passiv radiolokatsiya, pelengatsiya sistemalarında malümat tek alına. Radio eşittirüvlerine ve radio cihazlarına da qısqaca olsun dep "radio" deyler. XX asırda sıq qullanılğan telli abonent yanğıratqıçlarına da "radio" dey ediler. Em radio eşittirüvleri, em de vinil pilâkilerni diñlemek imkânını bergen cihazğa "radiola" dey ediler. Bir qutuda radio alıcısı, televizor, pilâki ifalağıç ve ya magnitofonnıñ birleştirgen cihaznıñ adı - radiokombayn.
Reggi

**Reggi** ( — HFE: -{['regei]}-) - 1968 senesi Camayka ve Karib taqımadaları memleketleri muzıkasınıñ vezin-avalı qurulışlar, meşur yırlar ve Nyu Orlean blüzüniñ tesiri astında peyda olğan muzıka üslübi. Bazıda Camayka ve onıñ diasporasınıñ zemaneviy pop muzıkasına da umumiy olaraq "reggi" deyler. 

Reggi muzıkası, oyuncılıq hususiyeterinen farq ete. Regginiñ eñ belli hususiyetlerinden biri - tek vezinli ya da tek ava aletli qısımlarnıñ olmağanı (çalğıcılar, vezin ve avanı birden icra eteler). Diger hususiyetlerden şulardır: -{One drop}- dare partiyası (ölçüniñ üçte birinde bas davulı), çift qısımlarda çalğan gitarası ve deñişip turğan bas. Bas ve perkussiyanıñ yañğıraması, vezin qurulışları, intonatsiyalaşuvnıñ ayrı tarzı da oña has.
Qız Qulle

**Qız Qulle**&nbsp;— orta asırlarda qurulğan derebeylik saray-qalesi, milliy emiyeti olğan mimarcılıq abidesi. 

Eski Kermenden şimaliy ğarp tarafına ketkende qomşu burnunıñ platosında bir qulle bar.&nbsp; Bu Qız Qulleniñ qalımtılarıdır. Qız Qulle&nbsp;— orta asırlarğa ait derebeylik saray-qalesi. Qulleniñ ögünde teren olmağan arıq ve köpür bar edi. Köpürge cenüp tarafından bir yol kete edi. Em arıq, em yol qale içinde oyulğan edi.

Alimler, Qız Qulle sarayı Eski Kermenniñ mudafaa qurulışlarınıñ yıqıluvından soñ, demek tek X–XI asırlarda peyda olğan, dep belleyler. 1933 senesi qale içinde qazılmalar keçirile edi. Böyleliknen, arheologlar, Qız Qulle qalesi XIV asırda yanğın neticesinde yıqılğannı añladılar. Ondan tek efsanelernen ve ikâyelernen tolu qulle qaldı. 

## İhtarlar

## Bağlantılar

* Храм Донаторів та башта Киз-куле
Stara Buda (Radomışl rayonı)

**Stara Buda** () - Ukrainanıñ Jıtomır vilâyetinde Radomışl rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 63 kişi.
Matbaacılıq

**Matbaacılıq** - boyanı basma formadan kâğıtqa keçirip, kitap, mecmua, gazeta ve başqa basma mahsulatlarını işlep çıqaruv tehnologiyası.

Bu tarzda elde etilgen eserler büyük miqdarda qullanıla bilir ki, bu da maatbacılıqnıñ maiyeti olğan. Bu icattan evel, elyazma vesiqaları ve kitaplarnıñ yaratıluvı ve ğayrıdan çıqarıluvına pek az mütehassısnıñ (hususan keşişhanedeki tasilli keşişler) inhizarı bar edi. Basım şekli bastırılacaq üzeri ile bitişkende boya (merekep) esabına yerine ketirilir. Em nushalamaq, em de tek sanat eserlerini elde etmek içün qullanılır.

Amelde er angi qattı üzerine basma yapılır. Kâğıt, karton, toquma, maden, cam, mayışkütle ve ölçüonluqlar, taş basma içün keñ tarqalğan malzemelerdir.
Qırımtatar folklorı

**Qırımtatar folklorı**&nbsp;— qırımtatarlarnıñ halq ağız yaratıcılığı, olarnıñ milliy medeniyetiniñ ayırılımaz parçası, halq ananeleri ve qırımtatar tiliniñ qıymetli menbasıdır. Qırımtatar folklorınıñ özüne has janr hususiyetleri, yazıp aluv ve araştıruvnıñ tarihı bar. 

Qırımtatarlarnıñ folklorında umumtürkiy destanlarnıñ personajları, em musulman halqlarına, em de Qırımnıñ orta asır hristian ealisine has olğan süjetleri ve qaramanları rastkele. Bunen beraber, yarımadanıñ çeşit-türlü mıntaqalarında öz folklor hususiyetleri bar. Meselâ, noğaylar, tatlar ve yalıboylılarnıñ folklorı mevzular ve janrlarnen farqlana bile.

## Janrlarnıñ hususiyetleri
Qırımtatar folklorı, halq nesriy ve şiiriy eserleriniñ çoq janrından ibarettir. Bazıda folklor eserleriniñ, hususan destanlarnıñ icra etilüvi muzıkanen refaqat etile.

## Edebiyat

* Къырымтатар халкъ агъыз яра­тыджылыгъы (Кримськотатарська народна усна творчість): Хрестоматия. Ташкент, 1991
* Куртиев Р. И. Кален­дар­ные обряды крымских татар. Сф., 1996
* Криштоф Е. Г. Легенды Крыма. Сф., 2001
* Аталар сёзлери ве айтымлар (При­слів’я та приказки кримських татар). Сф., 2002
* Къырымтатарларнынъ аталар сёзлери (Кримськотатарські при­слів’я та приказки). Сф., 2007
* Кримськотатарські народні казки та легенди. К., 2007.
Telefon

**Telefon**, elektrik signallarını (telnen yayınlanğan) ya radio signallarını qullanaraq belli bir mesafeden qonuşma yayınlamağa ve almağa izin bergen bir telebildirişüv türüdir.

Telefonını kef etmesi, bir çoq kişiniñ çalışmasınıñ neticesidir ve yaratmasını muayyen bir kişiğe yazdırmaz (meselâ, fotoğrafiya ya da kinematograf alında olğan kibi).
Vergiliy

Publiy Vergiliy Maron (latince Publius Vergilius Maro; milâttan evel 15 oktâbr 70 — milâttan evel 20 sentâbr 19) — burunğı Romanıñ eñ körümli şairlerinden ve antik edebiyatınıñ eñ meşur şairlerinden biri, Roma halqınıñ efsaneviy peyda oluvını tasvirlegen «Aeneis» destanınıñ müellifidir.

Milâttan evel 39 s. «Bukolikalar» (yunanca «bukolika», «bukolikos» — «çoban») eseri dünya yüzü kördi. Vergiliy, tamam bu eserni öz ebediy faaliyetiniñ başlanğıcı olaraq qabul ete edi.

Vergiliy, Metsenatnıñ teklifi ile yedi yıl devamında (milâttan evel 37 - 30 ss.) köy hocalığı aqqında ikâye etken «Georgics» adlı didaktik bir poemanı yazdı.

Vergiliyniñ eñ müim eseri «Aeneis» adlı bir qaramaniy poemadır. Diyanetkâr troyalı Eney, oğlu Anhis ve Troyada yanğın olğanda latin devletine qaçqan Venera aqqında bir rivayetniñ temelindedir.

## Bağlantılar

* Верґілій Марон Публій // Зарубіжні письменники. Енциклопедичний довідник : у 2 т. / за ред. Н. Михальської та Б. Щавурського. — Тернопіль : Навчальна книга — Богдан, 2005. — А — К. — С. 261. — .
Qırımtatar tiliniñ şiveleri

Qırımtatar tiliniñ üç esas **şivesi bar**: çöl (şimal, noğay), yalıboylu (cenüp) ve ortayolaq (tat). Soñkisi zemaneviy edebiy qırımtatar tiliniñ esasıdır. Yalıboylu şivesi ise, başqa eki şiveden pek farqlı olıp, oğuz tillerine mensüp ve türk tiline pek yaqındır.

## Çöl şivesi
**Çöl şivesi** ya da **şimal** (ya da noğay şivesi) 1944 senesi olğan sürgünlikten evel Qırımnıñ çöl (şimal) qısmında yaşağan qırımtatarlarnıñ şivesidir. Qıpçaq tillerine mensüp olıp, noğay-qıpçaq gruppasına kire. Bunen beraber çöl şivesinde noğay tillerine ait olğan ş > s, ç > ş kibi seslerniñ deñişmeleri yoq (Türkiye ve Dobrucada ç > ş deñişmesi bar, ş > s deñişmesi yoq).

## Yalı boyu şivesi
**Yalı boyu şivesi** ya da **cenüp şivesi** 1944 senesi olğan sürgünlikten evel Qırımnıñ yalı boyunda yaşağan qırımtatarlarnıñ şivesidir. Oğuz tillerine mensüp.

Yalı boyu şivesi zemaneviy türk tiline pek yaqındır. Bunen beraber onıñ terkibinde çoq yunan ve bir qaç italyan alınmaları bar. XIX asırda İsmail Gasprinskiy bu şiveniñ esasında qırımtatar tiliniñ edebiy normasını pekitti. Zemaneviy qırımtatar tiliniñ ise, yalı boyu şivesiniñ çizgileri olsa da, o, ortayolaq şivesine esaslana. 

## Ortayolaq şivesi
**Ortayolaq şivesi** ya da **tat şivesi** 1944 senesi olğan sürgünlikten evel Qırımnıñ orta yolağında yaşağan qırımtatarlarnıñ şivesidir. Onda em qıpçaq, em de oğuz hususiyetleri mevcut. Şimdiki edebiy qırımtatar tiliniñ esasıdır. 

## Bağlantılar

* Э. Меджитова. Некоторые грамматические особенности северного (степного) диалекта крымскотатарского языка
* Кыпчакские языки на сайте А. Н. Гаркавца
Edebiyat

**Edebiyat** ( - "edepnen bağlı" demek) — bir halq, devir, insanlıqnıñ yazılı ve basılğan eserleri taqımıdır. Edebiyat, bir halqnıñ ve belli bir tarihiy devirniñ bilgi ve medeniyetini ifade ete ve saqlap qaldıra. Aynı zamanda o, sanat çeşitidir ki, yani aqiqatnı bediiy temsillerde köstergen, güzellik qanunlarına esaslanıp yañı bediiy kerçekni yaratqan ve arifler yardımınen metinlerde tayin etilgen müellifiniñ yaratıcı esnasınıñ neticesi olğan söz sanatıdır.
Nesir

**Nesir** (,  *prosa oratio* ifadeden, azat inkişaf etken ve areket etken doğru tili), vezin ceetten tertip etilmegen nutuq, vezini olmağan; edebiy eser, ya da şiiriy olmağan tilinen yapılğan eserler taqımıdır. Nesir, edebiy yaratıcılığınıñ eki esas çeşitlerden biridir. Nazm ve nesir, şekilge köre, münderice köre, ve edebiyat tarihında alğan yerine köre farq etken teren hususiy sanat saalarıdır.

Bazıda neşir ıstılası bediiy edebiyatınıñ imiy, publitsistik ya da tehnikiy, yani sanatnen bağlı olmağan edebiyatına qarşılaştırma olaraq qullanılır.

Başta qadimiy yunan edebiyatında er angi bediiy nutuqqa nazm dey ediler. Lâkin bediiylik ıstılasınıñ özü yunan medeniyetinde vezinliknen üzviy bağda edi, ve, böylece, edebiy eserlerniñ çoqusı şiiriy şekilinde yazılğan edi. Keççe vezin tertipli şekline vezinnen bağlı olmağan şekilnen qarşılaştıraraq şiir dep aytmağa başladılar. Quintilianda - ‘oratio prosa’ ifadesi, Senekada - vezinli tekrarlavnen bağlı olmağan, serbest nutuqnı belgilemek içün adiy "prosa" bar.
Bediiy edebiyat

**Bediiy edebiyat** - edebiyatnıñ terki eticisi, belli bir halq, devir, insaniyetniñ yazılı ve basma eserleriniñ bir toplulığı; aqiqatnı bediiy sımalar ile tasvir etken sanat çeşitidir.

Bediiy edebiyat - eñ evelâ medeniyetniñ umumiy sistemasında bütün metinlerniñ bir qısmıdır. Bediiy edebiyat eserleriniñ olması, biri-birlerinden qarşılaştırılğan bediiy olmağan eserlerniñ olması ögünden aytıla. Cemiyette böyle bir qarşılaştıruv yapmağa imkân bergen belli bir qaide olmalı.
Roman

**Roman** (&nbsp;— ‘romanlı)&nbsp;, XVIII-XX asırlarda eñ tarqalğan edebiy şekildir; ayat vaqialarınıñ keniş bir şekilde qaplap alğan büyük ölçüli, qurulışına köre mürekkep destanlı bir eser, bir çoq  şahıslarnıñ hasiyetleriniñ şekillenüvi tarihı tereninden peyda ola.

Roman quruluşınıñ eñ emiyetli parçaları, ikâye ve onıñ tarafından yaratılğan boşluqta ve zamanda şahsiyetlernen meskün, süjetke qoyulğan vaqialarnen tolu dünya.
Qurban Bayram

**Qurban Bayram**  (, ) — eki musulman bayramından biri (ekinci — Oraza bayramı).

Oraza bayramından 70 kün keçken soñ (İslâm taqvimine köre zilhicce ayınıñ 10-uncı künü), Mekkege acılıqnıñ soñki künü başlap, üç-dört kün devam ete.

Bu künler acılar İbrahim peyğamberi qurbanı hatırasına Mekke yanındaki Mina vadiysinde qurban çala. Amma musulmanlarnıñ episi Mekkege acılıqqa barıp olamağanları sebebinden, şeriatqa köre, o ne yerde bulunsa, o yerde qurban çalmaq aqqı bar.

Şeriatqa köre, qurban çalınğan ayvannıñ körülgen qusurları olmamaq kerek. Qoynıñ yaşı 6 aydan az olmamalı, eçki ve buzav – 2 yaşından az olmamaq kerek.

Qurban eti üçke bölüne: bir qısmı fuqarelerge berile, ekinci qısmından musafirlerge ziyafetler azırlana, üçüncisini musulman özüne qaldırmaq kerek.

Böyle etip, Qurban ketirilgen ayvan tek musulmannıñ ruhiy temizligi degil de, muhtaclarğa aş olaraq hızmet ete.

Qurban bayramı camilerde saba ötkerilgen bayram namazından soñ qayd etilip başlay. Qabristandan qaytıp kelgen soñ, musulmanlar Allağa emanet etmege azır olğannıñ delili olğanını bildire.

## Menbalar ve edebiyat

* ’Ід аль-Адха // Словник ісламських релігійних термінів арабського походження
* *Ю.&nbsp;А.&nbsp;Резван.* Ид ал-Адха // Іслам : енциклопедичний словник / відп. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 88-89. — . (рос.)

## Bağlantılar

* Qurban Bayramı // Ukrain diniy entsiklopediya

* İslamda qurban çaluvı 
* Qurban Bayramı
* Qurban çaluvınıñ qaideleri
Orman Qoş

**Orman Qoş** — Babuğan yayla massivinde bulunğan Qırım dağlarınıñ eñ yüksek töpesi. Yüksekligi — 1545 m, kireçtaşlardan ibaret.

## Umumiy malümat
«Orman Qoş» adınıñ eki rivayeti bar. Birinci rivayetke köre bu ad ind-ariy tillerden *yuqarı toqtav yeri* ya da *yuqarı raatlıq* kibi tercime etile*.* Ekinci ve daa kerçekçi rivayetke köre adnıñ qırımtatar aslı bar ve *çobanlar içün orman otlağı* demektir*.* 

Bugün Orman Qoş Qırım tabiat qoruğı topraqlarında buluna. Resmiy olaraq, qoruqqa kiriş yasaqtır. 

## Galereya

Бабуган-Яйла.svg|Babuğan yaylası rayonınıñ haritasında Orman Qoş
Вид на Бабуган з г.Роман-Кош..jpg|Orman Qoştan Babuğan yaylasınıñ körünişi. Şarqiy azimut
Роман-Кош.Захід..jpg|Orman Qoş dağı. Ğarbiy azimut


## İhtarlar

## Edebiyat

* Енциклопедія українознавства : Словникова частина : [в 11 т.] / Наукове товариство імені Шевченка ; гол. ред. проф., д-р Володимир Кубійович. — Париж—Нью-Йорк : Молоде життя, 1955—1995.
* Атлас світу. // Київ: Міністерство екології та природних ресурсів України. ДНВП «Картографія».&nbsp;— 2002&nbsp;р.&nbsp;— 192 с.
* Горный Крым. Атлас туриста / ГНПП «Картографія», Укргеодезкартографія ; ред.: Д.&nbsp;И.&nbsp;Тихомиров, Д.&nbsp;В.&nbsp;Исаев, геоинформ. подгот. Е.&nbsp;А.&nbsp;Стахова.&nbsp;— К. : ДНВП «Картографія», 2010.&nbsp;— 112&nbsp;с.

## Bağlantılar

* Qırım haritası online
* Qırım yolları 
* Roman Qoş fotogalereyası
* Haritada
Şuldan (qoba manastırı)

**Şuldan** — Şuldan dağında bulunğan Qırımnıñ qoba manastırı, milliy emiyeti olğan mimarcılıq abidesidir (№ 010096).

## Coğrafiya
Eski Şüli köyünden 1,5 km şimalge buluna. «Şuldan» adı «akisseda bergen» dep tercime etile. Başqa şekiller: yunan ve qırımrumeli tillerinden — Qoba-qarılğaç ya da zapt olunmaz yer kibi tercime etile bile.

Manastır Şüli vadiysinde Şuldan dağnıñ cenübiy uçurımdaki qalede oyulğan. Cenüp tarafından oña Eski Şüli köyünden yol bar, şimal tarafından ise, Qafqa-Boğaznı keçip yetmek mümkün.

## Tarih
Manastır VIII asırda Bizans İmperiyasından qaçqan keşişler tarafından qurulğan. Büyük ihtimalnen bu Afon keşişleri edi ve olarnıñ qobalarda manastırlar qurucılığınıñ tecribesi bar edi. Kelecekte büyük ihtimalnen Çilter Marama manastırınıñ bir qısmı edi.

## Tasvir
Bugünge qadar 20-ge yaqın tabiiy ve suniy qoba saqlanıp qaldı. Eki qatta olğan qobalar bir-birine qalede oyulğan merdivennen bağlı olıp, bir manastır taqımını teşkil ete edi. 

## Galereya

Shuldan crimea-1.jpg|Eski Şüli köyü üstündeki dağdan Şuldan qoba manastırınıñ körünişi
Shuldan crimea.JPG|Qarşısındaki dağdan Şuldannıñ körünişi
Крым, Бахчисарайский район - Шулдан 13.jpg
Крым, Бахчисарайский район - Шулдан 14.jpg
Крым, Бахчисарайский район - Шулдан 15.jpg
Крым, Бахчисарайский район - Шулдан 22.jpg
Монастырь Христа Спасителя "Шулдан" 11.JPG


## İhtarlar

## Edebiyat

* Матеріали до багатотомного «Зводу пам'яток історії та культури України». Місто Севастополь.&nbsp;— К., 2014.&nbsp;— С. 307—308.
* Герцен А. Г., Махнева-Чернец О.&nbsp;А.&nbsp;Пещерные города Крыма.&nbsp;— Севастополь: Библекс, 2006—192 с.
* Могаричев Ю.&nbsp;М.&nbsp;Пещерные церкви Таврики.&nbsp;— Симферополь: Таврия, 1997.&nbsp;— 384 с.
* Могаричев Ю.&nbsp;М.&nbsp;Крым. «Пещерные города».&nbsp;— Киев: Вища школа-XXI, 2011.&nbsp;— 280 с.
* Неделькин Е.&nbsp;В.&nbsp;Пещерный монастырь Шулдан в начале XXI&nbsp;в. // Материалы по археологии и истории античного и средневекового Крыма.&nbsp;— 2015.&nbsp;— Вып. 7.&nbsp;— С. 184—190.
* Горный Крым. Атлас туриста / ГНПП «Картографія», Укргеодезкартографія ; ред.: Д.&nbsp;И.&nbsp;Тихомиров, Д.&nbsp;В.&nbsp;Исаев, геоинформ. подгот. Е.&nbsp;А.&nbsp;Стахова.&nbsp;— К. : ДНВП «Картографія», 2010.&nbsp;— 112&nbsp;с.

## Menbalar

* «Şuldan» manastırı 
* XXI&nbsp;as. başında Şuldan qoba manastırı
Çarlz Darvin

**Çarlz Robert Darvin** (; 1809 senesi kiçik aynıñ 12 — 1882 senesi çeçek ayınıñ 19) - inqqiyat nazariyesini yaratqan ve Alfred Rassel Vollesnen beraber tabiiy saylav esaslarını teklif etken ingliz alimi. Cenübiy Amerikada ve Galapagos adalarında tetqiqlerden soñ (anda o, 1831-1836 seneleri “Bigl” gemisinde devrialem seyaatı vaqtında edi) Darvin “Tabiiy saylav ile çeşitlerniñ asıl oluvı” kitabını neşir etken. Bu kitapta o, tabiiy ve cınsiy saylavlarnıñ esasları ile inqqiyat esnasını añlata edi. Onıñ nazariyesi qattı munaqaşalarnıñ peyda oluvına sebep olğan, çünki bazı insanlarnıñ fikrine köre, Barlıq Kitabı Tevratqa uymay edi.

## Menbalar
Tamır halqları

**Tamır halqları** - tarihiy bir bütünlikke ve medeniy bir ortaqlıqqa saip, aynı zamanda işğal ve ya kolonizatsiyadan evel o topraqlarnıñ asıl saipleri olğan ve bundan sebep özlerini çoqluqnıñ (basqın) medeniyetinden farqlı körgen ve öz medeniyetlerini, öz-özüni idare etüv aqqına saip olmaq istegen halqlarğa, cemaatlarğa ve ya milletlerge berilgen isimdir.

1994 senesi BM Baş Assambleyası avgustnıñ 9  Dünya tamır halqlarınıñ halqara künü dep ilân etti.

## Ukraina tamır halqları
Qırımtatarlar, qaraylar ve qırımçaqlar Ukrainanıñ tamır halqlarıdır. Qalğan qavimler Ukraina milliy azlıqları olıp, Vatanı Ukraina tışında olğan diasporalarnı teşkil eteler. 

## İhtarlar

## Edebiyat
* *Л. Нагорна*. Корінні народи // Політична енциклопедія. Редкол.: Ю. Левенець (голова), Ю. Шаповал (заст. голови) та ін.&nbsp;— К.: Парламентське видавництво, 2011.&nbsp;— с.367 ISBN 978-966-611-818-2.
* *М.&nbsp;О.&nbsp;Медведєва*. Корінні народи // Українська дипломатична енциклопедія: У 2-х т. /Редкол.:Л.&nbsp;В.&nbsp;Губерський (голова) та ін.&nbsp;— К: Знання України, 2004&nbsp;— Т.1&nbsp;— 760с. ISBN 966-316-039-X
* ''Грег Пельцер, Хізер Екснер''. Формування сучасної держави і корінні народи // University of the Arctic, 2011. (Перевірено 8 грудня 2011)

## Bağlantılar

* Tamır halqlar // Юридична енциклопедія : [у 6 т.] / ред. кол. Ю. С. Шемшученко (відп. ред.) [та ін.]. — К. : Українська енциклопедія ім. М. П. Бажана, 2001. — Т. 3 : К — М. — 792 с. — .
* Туземне (аборигенне, автохтонне, корінне, перше) населення // Етнічність: енциклопедичний довідник / В. Євтух; Нац. пед. ун-т імені М. Драгоманова, Центр етноглобалістики.&nbsp;— К. : Фенікс, 2012.&nbsp;— С. 308.&nbsp;— 396 с.
* '' Соколовський С.'' Категорія «корінні народи» в російській політиці, законодавстві і науці 
* **Birleşken Milletler vesiqaları:**
** Конвенція про корінні народи і народи, що ведуть племінний спосіб життя в незалежних країнах (Конвенція МОП №&nbsp;169), 1989
** корінних народів
**  Декларація Організації Об'єднаних Націй про права корінних народів. Прийнята резолюцією 61/295 Генеральної Асамблеї від 13 вересня 2007 року. (Перевірено 25 жовтня 2011) 
* **Halqara teşkilâtlar:**
** «Хто такі корінні народи?» // ООН (англ.)
** форум ООН у справах корінних народів (англ.)
* **Ükümetke bağlıolmağan teşkilâtlar:**
** Союз саамів
Aristotel

**Aristotel** (; milâttan evel 384 senesi, Stagira — milâttan evel 322 senesi, Halkida) — qadimiy yunan alim-entsiklopedist, felsefeci ve mantıqçı, klassik (formal) mantığınıñ esasçısı.

Aristotel, Stagira şeerinde doğğan. Milâttan evel 367 senesi - milâttan evel 347 senesine qadar. Atinadaki Platon akademiyasında oquy edi, milâttan evel 343 s. — 335 s. qadar Qadimiy Makedoniya çarı II Filippniñ oğlu olğan III Aleksandrnıñ terbiyecisi edi. Milâttan evel 335 senesi Atinağa qaytqan, anda ise peripatiklerniñ felsefiy mektebini tesis etken. Eserlerniñ arasında “Nikomakos ahlâqiyatı” ve ilk soyu “Şiiriyet”idir. 

Aristotel, serbest yunan şeer-devletlerniñ medeniyeti, eñ büyük inkişafına yetken ve Balqan yarımadasınıñ tışında Büyük Aleksandrnıñ fetih etici cenklernen beraber tarqalmağa başlanğan zamanında yaşay ve çalışa edi. Elladanıñ medeniyeti, Mısır, Acemistan, Dicle ve Fırat arasına kirüvi, Orta Asiya ve İndistanğa kirgen.

Bazılarnıñ aytqanına köre Büyük Aleksandrnı zeerlegen Aristoteldir.

## İhtar


## Menbalar
Ukraina milliy bayrağı

**Ukraina milliy bayrağı**&nbsp;—  eki gorizontal mavı ve sarı yolaqtan ibaret olğan zemaneviy ukrain bayrağı. Bayraqnıñ uzunlıq-keñlik nisbeti 2:3.

Mavı ve sarı (altın) tüsleri XIV asır Rus kinazlığınıñ tuğrasında qullanılğan edi. 

XVI asırdan başlap, Özi qazaqları (Zaporog qazaqları) mavı ve sarı tüslerde olğan bazı bayraq-horugvalarnı qullana ediler. 1710 senelerinden başlap, mavı-sarı qazaq bayraqları üstün aldı.

1803 senesi, ortasında qırmızı haçnen mavı-sarı bayraq Qara deñiz qazaqlar ordusınıñ bayrağı olaraq peyda ola. 

Zemaneviy mavı-sarı bayraqnı birinci olaraq 1848 senesi iyünniñ 25-de İlbav ratuşası üstünde köterdiler. 

## Bayraqnıñ ölçüsi ve tüsü

## Milliy bayraq künü

2004 senesi avgustnıñ 23-de Ukraina Prezidenti Leonid Kuçma 987/2004 nomeralı «Ukraina Devlet Bayrağı Künü aqqında» Fermannı imzaladı. Bu Fermannen «Ukraina devletiniñ çoqasırlıq tarihı, mustaqil Ukrainanıñ devlet timsalleriniñ şerefine ve Ukraina devlet timsallerine ukrain vatandaşlarınıñ ürmetini terbiyelev maqsadınen» Ukrainada yañı bayram&nbsp;— avgustnıñ 23-de qayd etilgen Ukraina Devlet Bayrağı Künü ilân etildi.

## İhtarlar

### Edebiyat

* *Савчук Ю. К.* Прапор державний України // Енциклопедія історії України : у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. ; Інститут історії України НАН України. — К. : Наукова думка, 2011. — Т. 8 : Па — Прик. — С. 488. — 520 с. : іл. — .
* *Гай-Нижник П.* Під яким прапором здобувалася й існувала українська державність у ХХ столітті (Про Державний прапор України на підставі історії та фактів, а не емоцій) // Музеї України.&nbsp;— 2014.&nbsp;— 3 січня.
* *Гай-Нижник П.* [у програмі «Ранок з культурою» з оцінкою спроб «перевернути» український державний прапор](http://www.hai-nyzhnyk.in.ua/doc/2015(03)11.kultura.php) (11 березня 2015&nbsp;р., державний телеканал «Культура»)
* *Чмир М.* «Командні хоругви» Галицької Армії (серпень 1919&nbsp;р.)  // Знак.&nbsp;— 2006.&nbsp;— Ч. 40.&nbsp;— С. 8–9.
* *Гречило А.* До питання про національний прапор // Пам'ятки України.&nbsp;— 1989.&nbsp;— №&nbsp;4.&nbsp;— С. 44–48.
* *Гречило А.* Питання про порядок кольорів на українському прапорі в 1917—1920&nbsp;рр. // Знак.&nbsp;— 2006.&nbsp;— Ч. 40.&nbsp;— С. 10–11.
* *Гречило А.* Становлення українських національно-державних символів у 1917—1920 роках // Записки наукового товариства імені Шевченка.&nbsp;— Львів, 2006.&nbsp;— Т. CCLII.&nbsp;— С. 114—142.
* *Гречило А.* Відродження українських національних символів у Галичині в 1848&nbsp;р. // Знак.&nbsp;— 1998.&nbsp;— Ч. 16.&nbsp;— С. 1–2.
* *Гречило А.* Українська територіальна геральдика.&nbsp;— Львів, 2010.&nbsp;— ISBN 978-966-02-5259-2.
* *Ерстенюк М.* Прапор  // Довідник з історії України.&nbsp;— 2-е вид.&nbsp;— К., 2001.&nbsp;— С. 620—621.
* *Котляр А.* Синій&nbsp;— чисте небо, жовтий&nbsp;— колір полів // Дзеркало тижня.&nbsp;— 2003.&nbsp;— №&nbsp;43 (8–14 листоп.).
* *Котляр А.* Поки не ухвалено закон… // Дзеркало тижня.&nbsp;— 2004.&nbsp;— №&nbsp;23 (12–18 червня).
* *Мулевич О.* Державний прапор України // Дзеркало тижня.&nbsp;— 2006.&nbsp;— №&nbsp;46 (2–8 грудня).
Zigmund Freyd

**Zigmund Freyd** **(Froyd)** (, -{[ˈziːkmʊnt ˈfʁɔʏt]}-; tolu adı **Sigizmund Şlomo Freyd**; 1856 s. mayıs ayınıñ 6, Prjibor, Avstriya-Macaristan (şimdi Moraviya-Sileziya ülkesi, Çehiya) - 1939 s. ceviz ayınıñ 23, London, Büyük Britaniya) - yeudi asıllı olğan avstriyalı ruhiyatçı ve nevrolog, insanlarnıñ añ astını tetqiq ete edi. Ruhiyat taliliniñ temeline qoyulğan tüşlerni iza etüv ve serbest tedaiyler usuliyetini inkişaf ettirip ruhiye terkibiniñ qavrayışını tizgen (İd, Ego ve Üstego, ya da O, Men ve ÜstMenim).

## Tercimeiyal

### Qorantası. Freyd ve Ukraina
Zigmund, Yakob Freyd ve onıñ ömür arqadaşı Amaliya Natansonnıñ qorantasında doğğan. 

Babası, 1815 senesi aralıq ayınıñ 18-inde Galıçınadaki Tısmenıtsâ şeerinde doğğan (şimdiki İvano-Frankivsk vilâyeti) ve anda ömrüniñ ilk 25 yılını keçirgen. Tısmenitsâda ilk sefer 19 yaşında evlengen, amma birinci ömür arqadaşı, vaqtından evel vefat etken. Soñra ekinci sefer evlenip Zigmundnıñ eki ağası - Emmanuel ve Filippke ömür bergen. Anası, Amaliya Natanson, Ukrainada Lvivdeki Brodı şeerinde doğıp Adeste ösip çıqqan.

## Menbalar
Nikkolo Makiavelli

**Nikkolo di Bernardo dey Makiavelli** ve ya **Makyavelli** (; 1469 senesi mayıs ayınıñ 3, Florentsiya — 1527 senesi iyün ayınıñ 21, Florentsiya) — Uyanuv devrinde yaşağan siyasiy erbap, mütefekkir, insanperver, şair ve drama yazıcısı. Oña sıq-sıq siyasiy felsefe ve siyasetniñ babası deyler.

Bugün *[[Makiavellizm]]* ıstılası, Makiavelliniñ “Ükümdar” kitabında tevsiye etilgen printsipsiz siyaseti içün qullanıla. Makiavelli, ahlâqsız areketlerni tasvirlegen, namussızlıq ve qabaatsızlarnı öldürüv siyaseti adiy ve semereli olğanını köstergen. Vaziyetlerniñ çoqusında böyle areketlerge çağırğan edi bile. Kitapnıñ kederli meşurlığı, “zalımlarğa akimiyetini tutturmağa yardım etmek içün olarğa fena tevsiyeler bere” degen iddiasından peyda ola. Bu kitap, “Nyüsvik” mecmuasınıñ bildirgenine köre, *Bütün vaqıtlarnıñ eñ eyi 100 kitabı reytinginde* 31-inci yerini alğan.

## İhtar
Fridrih Nitsşe

**Fridrih Vilgelm Nitsşe** (, -{[ˈfʁiːdʁɪç ˈvɪlhəlm ˈniːtʃə]}-; 1844 senesi ekin ayınıñ 15, Röken köyü, Prussiya Qırallığı, Almaniya Birligi (şimdi Bürgenland rayonı, Saksoniya-Anhalt ülkesi, ALmaniya) — 1900 senesi arman ayınıñ 25, Veymar, Almaniya İmperiyası (şimdi Türingiya ülkesi, Almaniya) — belli almaniyalı felsefeci, ruhiyatçı ve klassik filolog, irratsionalizmniñ vekili. 

## Tercimeiyal
Nitsşe, 1844 senesi ekin ayınıñ 15 Rökende (Leyptsig civarları, şarqiy Almaniya), lüteran pastorı Karl Lüdvig Nitsşeniñ (1813—1849) qorantasında doğğan. Gimnaziyada oquğanda filologiya ve muzıkağa qabiliyet köstergen. 1864-69 seneleri Nitsşe, Bonn ve Leyptsig universitetlerinde ilâhiyat ve klassik filologiyanı ögrene edi. Aynı zamanda Şöpengaurnıñ eserlerinen tanışıp onıñ felsefesiniñ mühlisi olğan. Nitsşeniñ inkişafına daa Rihard Vagnernen çoq yıl sürgen dostluğı tesir etken. 23 yaşında Prussiya ordusına çağırılıp atlı artilleriyasına qabul etilgen edi, amma travmalanıp demobilizatsiya etilgen edi.

## İhtar
Adam Smit

**Adam Smit** (; 1723 kiraz ayınıñ 5 Kerkkoldi, İskoçiya — 1790 oraq ayınıñ 17 Edinburg, İskoçiya) — iskoç iqtisadiyatçı ve felsefeci-ahlâqçı; zemaneviy iqtisadiy nazariyesiniñ klassik yönelişiniñ esasçısı. Esas işi — “Tabiat aqqında tetqiqler ve halqlar zengiliginiñ sebepleri” (), 1776 senesi neşir etilgen.

## Tercimeiyal
### Gençlik
Adam Smit, 1723 senesi (doğğan künü tam belli degil) ve 1723 senesi kiraz ayınıñ 5 Fayf vilâyetindeki Kerkold şeerinde, gümrük memurınıñ ailesinde vaftiz etilgen. Onıñ babası (onıñ da adı Adam Smit edi), oğlunıñ doğğanından eki ay evel keçingen, anası ise - Margaret Duglas. Adam, ailesiniñ yekâne balası olğanı közde tutula, çünki onıñ ağa ve qız-qardaşları aqqında iç bir malümat tapılmağan. Kerkold mektebi, İskoçiyadaki mekteplerden eñ eyi soylarından biri sayılğan edi, Adam ise, balalıqtan kitaplarnıñ etrafında yaşağanı bellenile.

## İhtar
Zeytün Qoş

**Zeytün Qoş** — Qırım dağları baş sırasınıñ merkeziy parçasında bulunğan dağ töpesi. Qırım dağlarınıñ üçünci eñ yüksek töpesidir. Roman Qoş, Demir Qapı, Kemal Egerek, Buynuz Töpe, Uçurım Qaya kibi töpelerden farqlı olaraq, Babuğan yaylasınıñ cenübiy şarq caplarında buluna.  Şunıñ içün Zeytün Qoş töpesinden Qara deñiz körüne. 

Yüksekligi — 1534 m (Roman Qoştan 11 m alçaq). Zeytün Qoşnıñ yüzüni karst hasarları ve karrlar, şarqiy cabında ise, büyük karst vadiysi mürekkepleştire. Zeytün Qoş — çıplaq konus şeklinde olğan yatıq caplı töpe.

## Ad
Ad qırımtatar *zeytün* sözünden kele ("zeytün" sözüniñ şive 'zeytin' şeklinde de rastkele). *Qoş* ise "qoy avlası" demektir. Töpeniñ eteginde kerçekten de, çoq zeytün teregi bar. Bunen beraber XX asırğace bu dağda büyük otlaq bar edi. 

## Umumiy malümat
Dağ kireçtaşlardan ibaret olıp, dağ-çayır-çöl ösümlik örtüsi bar.

Bugün Zeytün Qoş Qırım tabiat qoruğı topraqlarındadır. Qoruqqa kiriş resmiy olaraq yasaqtır.

## Galereya

Фото Білецький.jpg|Dağnıñ töpesinde. «Bayraq — töpege!» — 2010 senesi iyülniñ 16-sında aktsiya.
Babugan Yayla242.jpg|Zeytün Qoş civarlarında dağlar
Babugan Yayla244.jpg|Babuğan yaylası boyu Zeytün Qoş dağına yol. Talma Boğaz yolu. 


### Faydalı bağlantılar
* Qırım -{online}- haritası
* Qırımnıñ -{online}- topografik haritası
* Zeytin Qoş fotoresimleri  

### Edebiyat
* Енциклопедія українознавства : Словникова частина : [в 11 т.] / Наукове товариство імені Шевченка ; гол. ред. проф., д-р Володимир Кубійович. — Париж—Нью-Йорк : Молоде життя, 1955—1995.
* Горный Крым. Атлас туриста / ГНПП «Картографія», Укргеодезкартографія ; ред.: Д.&nbsp;И.&nbsp;Тихомиров, Д.&nbsp;В.&nbsp;Исаев, геоинформ. подгот. Е.&nbsp;А.&nbsp;Стахова.&nbsp;— К. : ДНВП «Картографія», 2010.&nbsp;— 112&nbsp;с.

## İnternet resursları
* Haritada Zeytin Qoş

## İhtarlar
Yohann Sebastyan Bah

Yohann Sebastyan Bah (almanca Johann Sebastian Bach; 21 (31) mart 1685 s., Ayzenah — 28 iyül 1750 s., Leyptsig) — alman bestekârı, organcısı, klavesincisi ve kemanecisi, Barokko üslübiniñ vekili, dünya muzıka klassikasınıñ yaratıcılarından biridir. Dünyanıñ eñ körümli bestekârlarından biri olaraq sayılır.

Bahnıñ eserleri Avropa ananesiniñ er bir bestekârına, Motsarttan başlap ve Şenbergge qadar, ilham berdi. Bah, Barokkodan başlap klassitsizmge qadar keçici devirniñ muzıka sanatınıñ muvafaqiyetlerini umumiyleştirdi. Polifoniya ve kontrapunkt ustalığında o zamanda yaşağan çalğıcılar arasında Bahqa beñzegen bir yoq edi.

## Bağlantılar

* Бах / УРЕ
* Йоганн Себастьян Бах – життя, факти, біографія 
* Про «Архів Баха»
* "Архів Баха" повернуто до ФРН
* ''О. Новікова''. Пригоди "Архіву Баха" / Дзеркало тижня, 19 жовтня 2001 
* Найвідоміший дослідник творчості Баха відкриє бібліотеку у Львові 
* The J.S. Bach Home Page&nbsp;— JSBach.org, by Jan Hanford—extensive information on Bach and his works; huge and growing database of user-contributed recordings and reviews
* J.S. Bach bibliography , by Yo Tomita of Queen's Belfast—especially useful to scholars
* Bach-Cantatas.com, by Aryeh Oron—information on the cantatas as well as other works
* Canons and Fugues, by Timothy A. Smith—various information on these contrapuntal works
* Fugues of the Well-Tempered Clavier: Interactive scores calibrated to recordings by David Korevaar and analysis by Tim Smith.
* Bach manuscripts&nbsp;— video lectures by Christoph Wolff on the Bach family's hidden manuscripts archive
* Бах Йоганн Себастіан&nbsp;— стаття на сайті Союзу обдарованої молоді
* Меса сі мінор BWV 232
* Ґольдберґ-варіації BWV 988
* Open Goldberg Variations BWV 988&nbsp;— вільні Ґольдберґ-варіації, виконує Kimiko Ishizaka, можна вільно звантажити (і використовувати на умовах ліцензії CC0 http://creativecommons.org/publicdomain/zero/1.0/) у форматах MP3, WAV та FLAC разом із нотами (MuseScore, PDF).
* Гіпертекст Страсті за Матвієм BWV 244 (укр.)
* Ю. Нагібін. Йоганн-Себастьян Бах (укр.)
Galileo Galiley

**Galileo di Vinçentso Bonayuti de Galiley** (; 1564 senesi fevral 15 — 1642 senesi yanvar 8) - Uyanuv devriniñ italiyalı mütefekkiri, klassik mehanikasınıñ temelcisi, fizikacı, astronom, riyaziyatçı, şair ve edebiy tenqitçisi, nizariy deñev tabiatşınaslığınıñ temelcilerinden biri. 

Teleskopnı müim mükemmeleştirgen ve teleskop közetüvleriniñ yardımı ile küneş sistemasınıñ qurulışınıñ geliotsentrik nazariyesiniñ doğru oluvını isbatlağan. Çalğıcı Vinçentso Galileyniñ oğludır.

## Tercimeiyal
### Gençlik
Galiley, İtaliyada, Florentsiyadan uzaq olmağan Piza şeerinde, namlı, amma fuqareleşken asılzade, belli muzıka nazariyecisi ve lavtacınıñ qorantasında doğğan. Galiley soyunıñ vekilleri, XIV asırdan başlap vesiqalarda añıla. Onıñ bir qaç ecdadı, Florentsiya cumhuriyetiniñ priorları (ükümran şurasınıñ azaları) ediler, Galileyniñ dedesi ise (onıñ da adı Galiley edi) 1445 senesi cumhuriyet başı olaraq saylanıp alınğan belli ekimi edi.

## Menbalar
Töpe Kermen

**Töpe Kermen** — Bağçasaray rayonındaki Şüri köyü civarlarında Qırımnıñ kiçik qoba şeeri.

## Umumiy malümat
Qoba şeeri deñiz üstünde 535 m (etraftaki vadiyler üstünde 225 m) yüksekliginde olğan dağnıñ töpesinde buluna. Cenüpten ve ğarptan uçurımlarnıñ yüksekligi 12 m-ge yete. 

## Tarih
Şeerde VI — XIV asırlarda insanlar yaşay ediler. Şeer inkişafınıñ eñ parlaq saifeleri XII - XIII asırlardır. Şeerde 230-dan ziyade yapma qoba bar. XII - IX asırlarğa ait olğan kilse de bar. Çalılar ve otlar arasında temelniñ izlerini körmek mümkün. Şeerniñ divarları saqlanıp qalmadı. Bazı rivayetlerge  köre, şeerniñ yoq oluvını 1299 senesi olğan Uluğ Ulusnıñ beylerbeyi Emir Noğaynıñ ücüminen bağlaylar.

## Galereya

Tepe Kermen Krimea.JPG|Qız Kermenden Töpe Kermenniñ körünişi
Tepe pes4.jpg|İnsanlar yaşağan yerniñ qalımtıları
Tepe stone.jpg|Şeerniñ cenübiy qısmında taş


## Edebiyat
* Гайко Г. , Білецький В. ,  Мікось Т., Хмура Я. Гірництво й підземні споруди в Україні та Польщі (нариси з історії).&nbsp;— Донецьк: УКЦентр, Донецьке відділення НТШ, «Редакція гірничої енциклопедії», 2009.&nbsp;— 296 с.
* Горный Крым. Атлас туриста / ГНПП «Картографія», Укргеодезкартографія ; ред.: Д.&nbsp;И.&nbsp;Тихомиров, Д.&nbsp;В.&nbsp;Исаев, геоинформ. подгот. Е.&nbsp;А.&nbsp;Стахова.&nbsp;— К. : ДНВП «Картографія», 2010.&nbsp;— 112&nbsp;с.

## Bağlantılar
* Тепе-Кермен. Фотогалерея
Viktor Hügo

**Viktor-Mari Hügo** (, -{[viktɔʁ maʁi yˈɡo]}-; 1802 s. fevral 26, Bezanson, Frenkistan — 1885 s. mayıs 22, Paris, Frenkistan) — frenk yazıcı, dramaturg, şair, neşircisi ve cemaat erbabıdır. Frenk akademiyasınıñ azasıdır (1841 s.). 

Hügonıñ yaratıcılığı çeşit türlüdir: romanlar, lirik nazm, şiir ve nesir şeklinde dramalar, siyasiy nutuqlar ve mektüplerden ibaret. 

Viktor Hügo, frenk edebiyatında romantizm ceryanınıñ lideri olaraq, şiiriyet ve teatrniñ yañarmasına büyük isse qoştı. 

1848 s. inqilâptan evel Viktor Hügo ebediy yaratıcılığını taşlap siyasiy erbap olaraq faalleşti. Hügo, qatiy işanğan cumhuriyetçi oldı ve 1848 senesinden soñ cumhuriyet qurumınıñ saqlanması ve pekinmesi içün küreşte faal iştirak ete edi.

İyünniñ 30-ı bütün dünyada Viktor Hügo künü dep sayıla, 1862 s. iyünniñ 30-ında «Qısmeti kesilgenler» (-{Les Misérables}-) epik romanınıñ soñki qısmı neşir etildi.

## İhtarlar

## Bağlantılar

* Гюґо Віктор Марі // Зарубіжні письменники. Енциклопедичний довідник : у 2 т. / за ред. Н. Михальської та Б. Щавурського. — Тернопіль : Навчальна книга — Богдан, 2005. — А — К. — С. 421. — .
* Віктор Гюго // Зарубіжна література XIX сторіччя. Доба романтизму: Підручник / Наливайко Д.С., Шахова К.О.. — Тернопіль : Навчальна книга - Богдан, 2001. — С. 144-168.

* Твори Віктора Гюго на Читанці
* Українська радянська енциклопедія : у 12 т. / гол. ред. М. П. Бажан ; редкол.: О. К. Антонов та ін. — 2-ге вид. — К. : Головна редакція УРЕ, 1974–1985.
* *Матвіїшин В. Г.*, Гюго Віктор Марі // Українська літературна енциклопедія.&nbsp;— Т. 1.&nbsp;— К., 1988.&nbsp;— С. 529.
* Гюґо Віктор // Українська мала енциклопедія : 16 кн. : у 8 т. / проф. Є. Онацький. — Накладом Адміністратури УАПЦ в Аргентині. — Буенос-Айрес, 1958. — Т. 1, кн. II : Літери В — Ґ. — С. 290. — 1000 екз.
* Гюґо Віктор-Марі // УСЕ Універсальний словник-енциклопедія.&nbsp;— 4-е видання.&nbsp;— 2006.&nbsp;— С. 338.
* Іван Мазепа&nbsp;— натхненник європейського романтизму
* Віктор Гюго. ''Собор Паризької Богоматері'' 
* Коротка біографія та бібліографія на сайті Французької академії (фр.)
Cenk savatı

**‘Cenk savatı’** (Çince:  孫子兵法, spr.  孙子兵法, pinyin:  *Sūn Zǐ bīngfǎ*, alladlı: Süntzi binfa, arfi-arfine: ‘Sün ocanıñ cenk qanunları’), Çüntsü devriniñ soñunda ya da Çjângo deviriniñ başında yaşağan general ve strategiyacı Sün Tzığa yazdırılğan qadimiy bir Çin metinidir. 

Metinni Takeda Singen, Vo Nguen Ziap serdarları öz areketlerinde qullanğan ediler; o, arbiy tasilden AQŞ ordusında, şu cümleden arbiy deñiz quvetlerinde qullanıla.
Biñ bir gece masalları

**Biñ bir gece masalları** (, ) - bir qaç memleketten asırlar devamında türlü yazıcılar, terciman ve alimler  toplağan ikâyeler cıyıntığı. Şu ikâyeler cıyıntıqları qadimiy Arabistan ve  Yemen, qadimiy İndistan, Acemistan, qadimiy Mısır, Mesopotamiya, Suriye, orta asır arap halq ikâyelerinden tamır ala.  

Eñ eski arap el yazmalarınıñ tarihı XIV asır ile belgilense de, alimler cıyıntıqnıñ asıl oluv tarihını Milâttan soñ 800-900 seneler arası, dep tayin eteler.
Stav-Sloboda

**Stav-Sloboda** () - Ukrainanıñ Jıtomır vilâyetinde Radomışl rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 191 kişi.
Noam Çomski

**Avram Noam Çomski** (daa **Homskiy** kibi telâffuz etile,  , 1928 senesi, ilk qış ayınıñ 7, Filadelfiya, Pensilvaniyada doğ.) — amerikalı tilşınas, felsefeci ve siyasiy faali, talilci, edebiyatçı, Massaçusets tehnologiya institutınıñ (MTİ) istifadaki tilşınaslıq professorı. Çomski, akademik ve ilmiy cemiyetine zemaneviy lisaniyatınıñ esasçılarından biri olaraq belli olıp analitik felsefede meşur bir şahıstır. 1960 senelerden itibaren belli siyasiy dissident ve anarhisti ola. Çomski, 100 kitaptan ziyadesiniñ müellifidir. 1988 s. — Kiot mukâfatı (Nobel mukâfatınıñ analogı), 1999 s. - B. Franklinniñ medali (AQŞ).

Ukrainağa qarşı Putin tecavuzını, Qırımnıñ zapt etilüvini ve Suriyedeki Başar Asadnıñ rejimini qabaatsız dep tanıy edi.

## İhtar
Jan-Jak Russo

**Jan-Jak Russo** ( -{[ʒɑ̃ʒak ʁuso]}-; 1712 senesi kiraz ayınıñ 28, Jeneva, İsviçre - 1778 senesi oraq ayınıñ 2, Ermenonvil, Paris civarları, Frenkistan) - frenk tilli İsviçreli doğma Jenevalı felsefeci-maarifçi, yazıcı, bestekâr.

## Tercimeiyal
Jan-Jak Russo, 1712 senesi kiraz ayınıñ 28 Jenevada bir saatçınıñ qorantasında doğğan. O vaqıt Jeneva, mustaqil devlet şeeri, kalvinizmniñ merkezi edi. Oğlançıqnıñ anası, doğuruvdan doquz kün soñ keçindi. Jan-Jak ve onıñ ağası Fransua, babası ve onıñ qız-qardaşı, Süzanna alası tarafından terbiyelene ediler.

Jan-Jak on yaşında olğanda, onıñ babası, ğayretli avcı, zengin topraq saibinen qaçaq avcılığında qabaatlanılğan edi. Ükümden qaçınmaq içün Süzanna alasını alıp Nionğa köçken. Soñra ekinci sefer evlenip oğlunı pek qayğırmay edi. Jan-Jak, onı öz oğlunen beraber Jeneva vilâyetindeki bir köyge kalvinist pastorına oquvğa yollağan dayısınen qalğan. Pastordan oğlanlar, biraz riyaziyat ve ressamlıqnı ögrendiler. Diniy ibadeti, Russonı ep eyecanlandıra edi ve bazı vaqıt içinde ruhaniy olması aqqında arzu ete edi.

## İhtar
Volter

**Volter** (frenkçe *Voltaire*, aqiqiy adı- Fransua Mari Arue, frenkçe François Marie Arouet, 1694 senesi qasım aynıñ 21, Paris, Frenkistan Qırallığı - 1778 senesi, mayıs aynıñ 30, anda da) — XVIII asırnıñ eñ büyük frenk felsefeci-maarifçilerden biri: şair, nesirci, acviyeci, tragik, tarihçı, neşriyatçı, antiklerikal. O, öz keskin aqlı, katolik kilseniñ nasiatlarına basqınlar ve din, serbest söz  ve kilseniñ devletten ayırıluv tebliğatınen belli.

Volter, türlü saalarda çalışqan yazıcı olıp, işlerni aman-aman er edebiy şeklinde yarata edi: pyesa, şiirler, roman, maqale, tarihiy ve ilmiy işler. 20 000-den ziyade mektüp ve 2 000-den ziyade kitap yazğan. Arue, telükege baqmadan, grajdan serbestliklerniñ qoruyıcısı edi, bu da, onı o vaqıttaki tsenzura qanunlarınıñ çerçivelerine alıp ketirgen.

## İhtar
Qızıl köşükniñ tüşü

**‘Qızıl köşükniñ tüşü’** (Çince 紅樓夢, piñyiñ *Hóng Lóu Mèng*)&nbsp;XVIII asırda Tsao Syurtsinem ve otuz yıldan soñ Gao E tarafından tamamlanğan Çince dört klassik romanından eñ rağbetlidir.

## Qısqa tarifi
Romanınıñ selevasında qızıl köşük,  apaylar yaşağan ananeviy mesken manasında qullanıla. **‘Qızıl köşükniñ tüşü’** romanınıñ qısımları, Tsao Syurtsinemniñ qalemine aittir ve elyazma cedvelinde ‘Taş aqqında maqaleçikler’  (Çin. 石頭記) olaraq belli edi. Otuzğa yaqın yıl keçken soñ, 1791 senesi, Gao E, daa qırq qısım yazıp, romannıñ süjetini yekünledi ve ilk olaraq romannıñ bütün metinini derc etti. Kitap 120 bölükten ibaret edi.
Gendzi ikâyesi

**'Gendzi ikâyesi**' ( - -{Gendzi monogatari}-) - klassik yapon edebiyatınıñ abidesi, monotogatari üslüpli Heyan devriniñ lirik eseridir. 1001 ve 1005 seneleri arasında yaratılğan. 54 parça-suvoydan ibaret. Müelliflikni, saraydaki hanımda yazıcı ve şair  Murasaki Sikibuğa yazdırıla.

Eserniñ esasını, şeyhzade Hikaru Gendziniñ parlaq aşıq maceraları ve gençlikniñ gunaları içün esli yaşta azapları ikâyeleri teşkil ete. İkâye, zamannıñ mot olğan buddist fikirlerden tolu: karmadan qaçınılmazlığı ve evelki ve şimdiki ayatlarında yapılğan şeyler içün mesüliyetlik.
Şiiriyet

**Şiiriyet** (&nbsp;—  ‘icat, yaratıcılıq’  *ποιέω* sözünden— ‘yapam’, ‘yaratam’), tilniñ denotatsiya añlamından ğayrı ya da onıñ yerine bediyat ya da belgi-temsillik (evokativ) maqsadınen qullanılğan bediiy-sımalı söz yaratıcılığı. Şiiriy bir metinde baş rol adetince ifade şekiline berile. Nazm, til vastalarını maksimal qullanmaqnı, em de yañı nazm sımalarını, yani metinni mecazlaştıruv ve metonimleştirüv yolunen til birlemleri arasındaki yañı mana bağlarını yaratmaqnı közde tutqan til sanatıdır.

Istıla bir çoq manada qullanılır. Nazm adet üzre nesirge qarşı qoyulır.  Şiiriyet sıq diger sanatlarnen birleşe, bu alda şiiriy destan, şiiriy drama, nesriy şiiriyet kibi ara janrlar asıl ola.
Gilgameş destanı

**Gilgameş destanı** ya  da **Er şeyni körgen aqqında** () - insaniyetniñ eñ eski edebiy eserlerden biridir, çüy yazısınen yazılğan eñ büyük eser, Qadimiy Şarq edebiyatınıñ eñ güzel eserlerinden biridir. Destan, ME XVIII–XVII asırdan başlap bir buçuq biñ yıl devamında Şumer ikâyelerine tayanaraq akkad tilinde yazılğan. Eñ eksiksiz şekilni, XIX asırnıñ ortalarında, Ninovadaki qıral Aşurbanipalnıñ çüy yazılı kütüphanesi qazılğanda tapıldı. O, ME VII asırda 12 altı sutunlı cedvel üzerine küçük çüy yazısınen yazılğan ve qararnen 3 biñ şiirden ibaret.  XX asırda da, Hurri ve Hitit tillerinde de destannıñ diger versiyalarınıñ parçaları tapıldı.
Tercime

**Tercime**, original yani asıl eserni, münderice ve şekil birligini saqlap, diger til vastasınen yañıdan yaratuv. Bu birlik, asıl eserniñ mefküreviy mundericesini bir bütün etip ve diger til esasında onıñ üslübiy özgünligini yaratmaq esabına irişile. Böyle bütünlikke irişüv yolu, şekil aitliklerini tayin etüvden keçmey. Tek türlü til vastaları becergen vazifelerni teñeştirüv yolu, eñ uzaq tillerni bile teñeştirmege imkân bere. Demek, tercimeniñ tamlığı originalnıñ şekil ceetine degil, funktsional aitliginden ibaret.
Savat

**Savat** ve ya **oqur-yazarlıq** - oqumaq ve yazmaq qabiliyeti, ya da bir tilde oqumaq, yazmaq ve laf etmek qabiliyeti kibi tarif etile.

### Din ve savat
Belli bir derecede din savatnıñ tarqalmasına tesir etken edi. Din adamları mektepler açıp oqumaq-yazmaq ögretken edi.
Hangul

**Hangul** (), koreyalı fonematik elifbedir. Elifbedeki arifler tahminen ecalarğa ait gruppalarğa birleşkeni, onıñ has-hususiyetidir. 

# Zemaneviy ‘Hangul’ adı Chu Sigyon  tarafından 1912 senesi kirsetilgen. O, burunğı koreyceden 'büyük yazı' ve zemaneviy koreyceden 'koreyalı yazı' manasında kele. Bu adnı han tilinde yazmaq mümkün olmasa da, 'koreyce' manasında kelgen birinci han (한) ecasını 韓 dep yazmaq mümkün. 글 ecası bir vaqıtları 契 iyeroglifinden asıl olğan, lâkin şimdi şu şekilde yazılmaz, çünki korey tilinde tabiiyleşken.
#  Şimaliy Koreyada ‘çosongil’ (kor. 조선글) adı kenişlep, memleketniñ diger adına aittir.
# Bazı alimler elifbeniñ ilklemci adı ‘hunmin çonim’ (kor. 훈민정음, 訓民正音) edi, dep sayalar. 

## Koreya aqqında maqaleler
*Kore tili
*Cenübiy Koreya
*Şimaliy Koreya

## Menbalar
https://www.omniglot.com/writing/korean.htm#hangeul
Ukraina topraq bütünligi aqqında BM Baş Assambleyasınıñ qararı

**Ukraina topraq bütünligi aqqında BM Baş Assambleyasınıñ №&nbsp;68/262 qararı** 2014 senesi martnıñ 27-de BM Baş Assambleyası 68-ci sessiyasında BM devlet azaları tarafından açıq rey berüvnen qabul etilgen. 100 devlet rezolütsiyağa qoltuttı, 11 — qoltutmadı, daa 58 memleket bitaraf qaldı. BM Baş Assambleyasınıñ bu oturışı mahsus Rusiye tarafından Ukraina topraqlarınıñ, ve hususan Qırım yarımadasınıñ silâlı işğali meselesini muzakere etmek içün çağırıldı.

## Qararnıñ (rezolütsiyanıñ) müellifleri
Rezolütsiyanıñ müellifleri arasında Almaniya, Kanada, Kosta Rika, Litvaniya, Lehistan ve Ukraina çıqqan. Soñra daa bir çoq devlet müellifdeşlikke qoşulğan: Avstraliya, Avstriya, Belçika, Hırvatistan, Çehiya, Danimarka, Estoniya, Frenkistan, Gürcistan, İsveçiya, Türkiye, Büyük Britaniya, Amerika Qoşma Ştatları, İslandiya, İtaliya, Yaponiya, Norvegiya ve digeleri.

## Rey berüv
Rezolütsiyağa BM-niñ **100** devlet azası, şu cümleden onıñ müellifleri, qoltuttı.

**11** devlet rezolütsiyağa qoltutmadı: Rusiye, Ermenistan, Belarus, Boliviya, Kuba, Şimaliy Koreya, Nikaragua, Sudan, Suriye, Zimbabve, Venesuela.

**58** devlet rey berüvde bitaraf qaldı.

## İhtarlar

## Bağlantılar

* İngiliz tilinde rezolütsiyanıñ metni (ingilizce)
* 
*