open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kartlis Deda

**Kartlis Deda** (gürcice ქართლის დედა - “Gürcistannıñ Anası”) - Gürcistannıñ paytahtı Tifliste, şeerniñ timsali olğan monumental eykelniñ adıdır. 

Tiflisniñ qurulışınıñ 1500 yıldönüminde, 1958 senesi Sololaki töpesine tikildi. Gürci eykeltraş Elguca Amaşukeliniñ yapqan alümin eykeli, yigirmi metr yüksekliginde, gürci milliy urbası içinde bir qadın figurasıdır. Gürci milliy tabiat çizgileriniñ eñ yahşı temsil etkeni qabul etilgen eykelniñ bir elinde, dost olaraq kelgenlerge şarap sunmaq içün büyük bir kâse, diger elinde, duşman olaraq kelgenlerge qarşı qullanmaq üzere bir qılıç buluna.
Bağdad

**Bağdad** () – Iraq Cumhuriyetiniñ paytahtı ve eñ balaban şeeridir.

## Etimologiya

Bağdad adı peyda olmasınıñ bir qaç versiyası bar.  "Bağdat" adı milâttan evel IX asırnıñ Aşur çivitli yazılarında ve qıral II Navuhodonosornıñ müüri ile işaretlengen Babil kerpiçlerinde (milâttan evel VI asır) rastkele.

Halife Ebu Cafer el-Mansur tarafından qurulğanından berli Bağdatnıñ emiyeti pek arttı. Halife, yañı şeer içün arapçadan tercime etilgende "barışıq şeeri" manasına kelgen Medinet es-Selâm adını sayladı. Bu resmiy ad edi, o, paralarda basılğan ve diger resmiy maqsatlarda qullanılğan edi, amma insanlarnıñ çoqusı eski adnı qullanmağa devam etken. XI asırğa qadar  Bağdad adı dünyaca belli olğan megapolisniñ aman-aman yekâne adı oldı.

Eñ keniş tarqalğan versiyası  şudır ki, adı orta fars tilinden kelip -{bagh}- (tañrı) ve -{dād}- (berilgen)  sözlerinden kelip çıqa, yani "tañrı tarafından berilgen". Daa az tarqalğan bir versiyağa köre, adı -{bāgh}-  (bağça) + -{dād}- (berilgen) yani "bahşış bağçası", "berilgen bağça" kibi tercime etile.

## Coğrafiya ve iklim

Bağdat, aman-aman Iraqnıñ merkezinde, Diala özeniniñ ağzından uzaq olmağan yerlerde, Dicle özeniniñ yalısındadır. Şeer ve onıñ civarındaki ava şaraitleri subtropik ve Aq deñiz ikliminiñ tesiri altında şekillene. Yanvar ayında orta ava arareti +10 °C, iyül ayında ise +34 °C. Yağanaqlarnıñ orta yıllıq seviyesi -  160-tan 180 mm-ge qadar. Eñ çoq yağanaqlar dekabr  ve yanvar aylarında yağa. Yaz mayıs ayından oktâbr ayınace devam ete: bu vaqıtta Bağdadda pek sıcaq (iyülde kündüz ava arareti ortalama +43 derecege yaqın ola), yağanaqlar pek siyrek. Qış dekabrden martqa qadar devam ete; qışta ava arareti +18 dereceden ziyade olmay. Qar yağuv adiseleri de oldı (soñki kere 2008 senesi yanvar ayında oldı). 2011 senesi yanvarniñ 21-nde -1 °C-dan -3 °C-ğa qadar buzlavuq qayd etildi, bu ise, minimal qıymetke yaqın.

Mayıs-iyün aylarında şimaliy-ğarbiy yeller ese; bu devirde Bağdatta ve onıñ civarında sıq-sıq hamsin adlı toz ve qum furtunaları ola.

Tabiiy ösümlikler, esasen, qamış, tamçıq palması, özen yalısı boyu  çamur otları, qamış, yaydan ibarettir. Dicle özeniniñ yalısında suvda yuva qurğan quşlar bar, hususan papiyler, qarılğaçlar, pelikanlar, qazlar, özen suvlarında hünerli balıqlar bar: karp, som ve ilâhre. Şeer civarında küçük kemirgenler ve qarılğaçlar, zararlı böcekler, hususan sıtma taşıyıcıları olğan sinekler çoq ola.

## Eali

## İhtar
Kelime-i şeadet

**Kelime-i şeadet** - *Aşhadu an lâ ilâha illâllahu va aşhadu anna Muhammadan rasulü llah* () şeklinde aytılğan sözler. İslâmnıñ Beş şartından biridir.

Qırımtatarcağa tercimesi: "Şaatlıq etem ki, Allahtan ğayrı ilâh yoqtır, ve kene şaatlıq etem ki, Muhammed Onıñ qulu ve peyğamberidir".

## Kelime-i tavhid

Oqunması: "*Lâ ilâha illâLlah, Muhammadun rasulüllah*".

Manası: "*Allahtan ğayrı tañrı yoqtır. Muhammed Allahnıñ peyğamberidir*".
Kemal Çapraz

**Kemal Çapraz** - Qırım ve qırımtatarlarnen alâqalı çalışuvınen belli olğan bir türk gazetacı. Kemal Çapraz 1964 senesi Türkiyeniñ Kastamonu şeerinde doğdı.

Türk neşriyatında Mustafa Abdülcemil Qırımoğlunen birinci söyleşüvde bulunğan jurnalist olğan Çapraznıñ "-{Sürgünde Yeşeren Vatan: Kırım}-" adlı kitabı bar. Qırım aqqında çoqtan çoq maqalesi, gazetalarda yazıları neşir etildi. Emel, Bahçesaray kibi pek çoq mecmuada da yazıları çıqtı. Türk dünyası ve hususan Qırım ile alâqadar oldı. Defalarnen Qırımğa seyaatlar yaptı ve qırımtatar milletiniñ meselelerini kün tertibine ketirdi.

Kemal Çapraz Ufuk Ötesi adlı aylıq gazetanıñ da saibi edi.

2008 s. sentâbr 16 künü bir yol qazasında öldi.

www.kemalcapraz.com | Bir Kemal Çapraz Armağanı
Fuzuli eykeli

**Fuzuli eykeli** — Baqu şeerinde divan şairi Muhammed Fuzulige qoyulğan bir eykeldir. Azerbaycan Devlet Akademik Milliy Drama Teatriniñ ögünde buluna. Belli azeri eykeltraşlar Ömer Eldarov ve Tokay Memmedovnıñ 1962 senesi birlikte yapqan plastik sanat eserlerindendir.
Protestantlıq

**Protestantlıq** - Hristianlıqnıñ eñ büyük üç esas mezebinden biri. XVI asırda Martin Lüter ve Jan Kalvinniñ reberliginde Katolik Kilsesine ve Roma Papasınıñ nufuzına qarşı kirişilgen islâat areketiniñ neticesinde doğğandır (1529).

İslâat soñrası peyda olğan dini özü içinde bir qaç mezep ayırılğan. Olarnıñ eñ müimleri:
* Lüteranlıq
* Kalvinlik
* Anglikanlıq
Katoliklik

**Katoliklik** yani **Katolik Kilsesi** - ruhaniy reisi Roma yepiskopı (Roma Papası) olğan, eñ büyük cemaatqa saip Hristian mezebi. Dünyada 1,2 milliardğa yaqın mensübi bar. Katoliklerniñ esas qısmı Cenübiy Amerikada ve Avropanıñ cenübinde yaşay.
Ortodokslıq

**Ortodokslıq** (**Pravoslavlıq**) yani **Ortodoks (Pravoslav) Kilsesi** - IV ve VIII asırlar arasında toplanğan Umumdünya Şuralarnıñ kanonik olğanını qabul etken eñ eski hristian mezebidir. Dünyada 300 millionğa yaqın cemaatı bar. Katoliklik ve protestantlıqtan soñra üçünci büyük hristian mezebidir. 

Ortodoks Kilsesi bir qaç mustaqil kilselerden ibaret. Olardan eñ müimleri Yunanistan, Rusiye, Bulğaristan, Romaniya ve Sırbistan kilseleridir. Kilseniñ başı (teñlerniñ birincisi) İstanbuldaki patriktir.
Abdulla Lâtif-zade

**Abdulla Abil oğlu Lâtif-zade** (1890 - 1938) - belli Qırımtatar şairi.

Abdulla Lâtif-zade 1890 senesinde Aqmescitte doğdı. Balalıqta öksüz qalğan şair, dayısınıñ qatında yaşadı. Yerli rüştiyede oquğan şair daa soñra litseyniñ yedinci sınıfına kirip tasiline devam etti. 1909 senesinde İstanbulda, üç sene Ufada "Aliye" ("Ğaliya") medresesinde oqudı. 
1905-1917 seneleri arasında Rusiye ordusında edi.  I Cian cenkine qatıldı. 1920 senelerge qadar şeer ve köylerde muallimlik yasadı. Sovetler vaqtında Maarif Halq Komissarlığında çalıştı. 1928-1931 senelerinde Moskovada Güzel Sanatlar Akademiyasında oqudı. 1935-36 senelerinde Qırım Pedagogika İnstitutında dotsent olıp hızmet etti. 1938 senesi milliyetçiliknen suçlanıp  qurşunğa tizildi.

Lâtif-zadeniñ sipti şiirlerinden olğan "Hayal - Ömür" 1910 senesinde neşir etildi. Şiirlerinde oca tabiatı ep is etilgen şairniñ "Ber!" ve "Qurtarıñız ölümden!" kibi şiirleri 1921 senesinde yaşanğan açlıqnı añlattı. "Şairge" (1923), "Ahır Zaman Quşu" (1923), "Aqınğa" (1923)  şiirlerinde Qırım halqınıñ üriyeti ve yañı ayatqa alışmaları kibi mevzularnı aydınlattı. 
1920 seneleriniñ ekinci yarısında Abdulla Lâtif-zade "Hayırsız Tüş" manzumesini yazdı. 1928 senesi "Yañı Saz" isimli şiir kitabını Aqmescitte latin ariflerinen neşir etti. Lâtif-zadeniñ Qırımtatarlarnıñ edebiyat tarihınen alâqalı maqaleleri, monografiyası müimdir.

## Menbalar
* Türkiye Cumhuriyeti Kültür Bakanlığı

## Bağlantılar
* Abdulla Latif-zade
Zübeyde Hanım

**Zübeyde  Hanım** (1857, Selânik, Langaza - 1923 yanvar 14, İzmir) - Türkiye Cumhuriyetiniñ qurucısı olğan Mustafa Kemal Atatürkniñ anasıdır. Aslen Konya-Karamanlıdır.

## Aile kökeni
Osmanlı zamanında , Fatih Sultan Mehmet zamanında Anadoludan (İzmir)  Rumelige köçken ve Selânik yaqınlarındaki Langazada topraq işleri ile meşğul bir Türkmen ailesi olğan Acı Sofi ailesindendir. **Babası**: Sofuzade Feyzullah (Sadullah) Ağa, **anası** : Molla hanım nam Aişe hanımdır. Zamanında apaqaylarnıñ mektepke barması yayğın olmağanı içün, oqur-yazar olması sebebinen özü de *Zübeyde Molla* dep añıla edi.

Acı Sofi dayın dinine bağlı bir aileden kelgeni içün özü de olayın edi. 

Selanikte Gümrük Muhafaza Teşkilâtında memur Ali Rıza Efendi ile 1871 yılında 14 yaşında ekende evlendi. Ali Rıza Bey, sarışın ve mavı közlü bir apaqaynen evlenmeni tüşleyekende, özünden 20 yaş kiçik olğan, qara saçlı ve derin mavı közlü bu apaqayğa sevdalandığanını aytqandır. 

Yani çift Selanik Yaniqapı semtinde yani ayatını başlatqan ve Zübeyde Fatma, Ömer ve Ahmet adlı balaları olğandır. Ancaq Fatma bu vaqıtta ölgendir.

Ömür arqadaşı Ali Rızanıñ Yunanistan sıñırında Çayağzına (yaki Papaz Köprüsü) tayin etilgeni içün taşınğan ve anda Ömer ve Ahmet ölgen.

1881 senesinde dörtünci balaları Mustafa, 1885 senesinde Makbule, 1889 senesinde Naciye doğdı. Naciyeni de kiçik yaşta veremden topraqqa berdiler. Ali Rıza Efendi de 1888 yılında öldi.

## Ekinci Evliligi
Bunıñ üzerine Zübeyde Hanım, balalarını da alıp ağası Hüseyin beyniñ Langazadaki çiftligine ketti. Babasınıñ erte ölüminiñ ve dayısınıñ çiftliginde aileniñ erkegi olaraq yaşağanlarınıñ Mustafa üzerinde teren tesirleri bardır. 

Ağasına daa ziyade yük olmaq istemegen Zübeyde Hanım, ekinci evliligini Selânik Gümrükler Baş müdüri Rağıp bey ile etti. Rağıp Beyniñ de evelki evliliginden dört balası bar edi. Bu evlilik, babasınıñ hatırasına sayğı kösterilmegenini tüşüngen Mustafa Kemalni qızdırdı. Zübeyde Hanım, Balqan Cenkinden soñra Rağıp Beyden ayırıldı ve artıq Osmanlı toprağı olmaqtan çıqqan Selânikni terk etip qızı Makbule ile beraber İstanbulğa köçip Beşiktaş Aqaretlerde bir evge yerleşti.

Mustafa Kemal, Ali Fuat Cebesoyğa, Rağıp Bey aqqında 

*Maña qarşı ep çoq sayğılı davranğan, balaban aqay muameleri etkendir. Nazik ve kibar bir kişidir.*

degendir. 

1919 senesinde Anadoluğa çıqqanından berli körmegeni ve üstelik Osmanlı Padişahı tarafından aqqında ölüm emri berilgenini ögrengeni oğlu Mustafa Kemal ile ancaq 1922 s. iyün 14-te Adapazarında tekrar tabışqan Zübeyde Hanım, onıñ qatında Anqarağa yerleşti. Ancaq bu şeerniñ sert iklim şartları sağlığına menfiy tesir etti tedaviy maqsadınen İzmirge ketti. 1923 s. yanvar 14 künü 66 yaşında öldi. İzmirniñ Qarşıyaqa rayonında 1940 yılında yaptırılğan anıt mezarda yatmaqtadır.
Afifi

**Şeyh Abdulla Afifüddin Efendi** (? - 1640) - Qırımtatar şairi.

Qartbabası, Deşt-i Qıpçaqtan kelip Qırımğa yerleşken Haq Muhammed Efendi, babası Şeyh İbrahim Efendidir. 
İbrahim Efendi,  Qırımdakı qarışıqlıqlar sebebinden İstanbulğa kelip Küçük Ayasofya Zaviyesinde şeyhlik yasağan. Bu yerde *Medaric* ve *Mekâtib* adlı eki kitap yazğan. 1593 senesinde Küçük Ayasofyadaki tekkesinde vefat etken. Edirne Qapı tışında Mert Tekke yaqınına kömülgen.  

Afifüddin Efendi, babası ölgende kiçkene olğanı içün özüne teklif etilgen tekke şeyhligine razı olmadı. Tasil yasamaq istedi. Babasına ürmeti olğan Padişa III Muradnıñ desteginen İstanbulda medresede oqudı. Özüni yetiştirdi. Seviye seviye yükselip Sahn Medresesine müderris oldı. Selâmet Geray, Qırım hanı olğanda onı müfti tayin etti. Qırım yalısındaki Mangup ve Sudaq mansıblarıñ Kefege qatıp Afifüddin Efendige berdi. Afifi, Selâmet Geraynıñ vefatından soñ, acılıqqa ketti. Qaytıp kelgen soñ Kefe yaqınında olğan Seyit Eli köyündeki tekkesinde irşadğa devam etti. 1640 senesiñde bu yerde vefat etti. Oğlu Abdülaziz İzzi Efendi de şair edi. 

## Menbalar
* Türkiye Cumhuriyeti Kültür Bakanlığı
Deşt-i Qıpçaq

**Deşt-i Qıpçaq** (دَشْتِ قِیپْچَاقْ)- Kavkaz Dağlarınıñ şimalinde, Turlanen Ertiş özenleri arasında qalğan topraqlarnıñ tarihiy adı. Deşt-i Qıpçaq دَشْتِ قِیپْچَاقْ Qıpçaq Çölü bildirdi 

Ertiş özeni betinden ğarpqa doğru köçken Qıpçaqlar, bugünki Rusiye ve Ukrainanıñ cenüp betini alayın elge keçirdiler ve bu yerlerde köçebe bir devlet qurdılar. Qıpçaqlarnıñ bu yerde qurğan devletiniñ akim olğan topraqlar *Deşt-i Qıpçaq* dep aytıldı ve XVIII asırğa qadar qullanıldı. XIII asırda Moğollarnıñ Qıpçaq akimiyetine soñ bermesinden soñra bu yer Altın Ordu adını aldı. Deşt-i Qıpçaq adı da qullanılmağa devam etti. 
Deşt-i Qıpçaq topraqlarından deñişik yerlerge dağılğan Qıpçaqlarnıñ bir bölümi, Mısırda Bahriye Memlükleri olıp bilingen hanedannı qurdı.

Qırım Hanlığı qurulğanından soñ onıñ ükümdarları da öz unvanında Deşt-i Qıpçaq ismini qullandılar.
Memlük Devleti

**Memlük Devleti** ( - *Saltanat al-Mamalik*) – XIII – XVI asırlarında yaşağan Şimaliy Afrika (Mısır) ve Cenüp-Ğarbiy Asiyadaki bir devlet.

Moğollarnıñ Deşt-i Qıpçaqnı zapt etkeninden soñ, bu yerde olğan qıpçaqlarnen çerkeslerniñ bazıları Eyyubiy Devletine esir etilip satılğan. Bir vaqıt soñra bu esirler Eyyubiy Devleti askeriyesinde qullanılmağa başlanğan. Zaman içerisinde bu esirler askeriyede müim vazifelerge kelgenler. Eyyubiy Devletiniñ soñki padişası Turan Şah, bularnı yoq etmek istegen. 1249 senesinde çıqqan ayaqlanuvdan soñra Turan Şahnı devirip devletniñ idaresini elge keçirgenler. Devletniñ başında Müizzüddin Aybeg ketirilgen. Yañı devlet 250 senege yaqın üküm sürgen.

Memlük devleti üküm sürgen devresinde Haçlılarnı bu yerlerden atqan, moğol istilâsını toqtatqan ve Mısırnı yañıdan bir ticaret yolu yasağan. 1260 senesinde Bağdatnı alıp halifeni öldürgen moğollar Memlük Devletiniñ üstüne yürgen, Ayn Calut degen yerde uruş olğan, cenk Moğollarnıñ yeñilmesinen neticelengen. Bu cenkten soñra askerlerniñ başında olğan Beybars, Sultan Qutuznı öldürip başqa keçken soñ, 1261 senesinde El-Muntasırnı halife tayin etken. Daa evel Bağdatta olğan halifelik bundan soñra Qairege keçip Memlük Devletiniñ imayesine kirgen.

1461 senesine qadar Memlüklernen osmanlılar arasında yaqınlıq üküm süre edi. Bu seneden soñra aradaki topraqlar içün ükümranlıq ve akimiyet sebebinen bu yaqınlıq bozuldı. 1516-1517 senelerinde Mercidabıq ve Ridaniyede Osmanlılar Memlüklerni yeñdi. Osmanlı askerleri Qairege kirdi. 267 senelik Memlük Devleti yoq oldı. Halifelik Qaireden İstanbulğa  keçti.

## Mısır Memlük sultanları
### Bahriy sülâlesi
# Şecer-üd-Dürr (1250)
# Aybek (1250 - 1257)
# Ali (1257 - 1259)
# Qutuz (1259 - 1260)
# I Baybars el-Bunduqdari (1260 - 1277)
# Berke Han (1277 - 1279)
# Sülemiş (1279)
# Qalavun (1279 - 1290)
# Halil (1290 - 1293)
# Nasir (1293 - 1294) İlk sefer
# Kitbuga (1294 - 1296)
# Laçın el-Mansuri (1296 - 1299)
# Nasir (1299 - 1309) Ekinci sefer
# II Baybars (1309 - 1310)
# Nasir (1310 - 1341) Üçüncü sefer
# Seyfüddin Ebu-Bekir (1341)
# Kiçik (1341 - 1342)	
# Şihabüddin Ahmed (1342) 
# İsmail (1342 - 1345)
# I Şaban (1345 - 1346)
# Hacci (1346 - 1347)
# Hasan (1347 - 1351) İlk sefer
# Salih (1351 - 1354)
# Hasan (1354 - 1361) Ekinci sefer
# Muhammed (1361 - 1363
# II Şaban (1636 - 1377)
# Ali (1377 - 1381)
# II Hacci (1381 - 1382), (1389 - 1390)

### Burci sülâlesi
# Barquq (1382 - 1389), (1390 - 1399)
# Farac (1399 - 1405) İlk sefer
# Abdülaziz (1405)
# Farac (1405 - 1412) Ekinci sefer
# Müsteyn (1412) Abbasilerden 
# Muavyed Şeyh (1412 - 1421)
# Ahmed	(1421)
# Tatar (1421)
# Muhammed (1421)
# Barsbay (1422 - 1438)
# Yusuf (1438)
# Caqmaq (1438)
# Osman (1453)
# İnal (1453 - 1461)
# Ahmed (1461)
# Huşkadam (1461)
# Bilbay (1467)
# Timurbuğa (1468)
# Qayıtbay (1468 - 1496)
# Nasır Muhammed (1496 - 1498)
# Kansuh (1498 - 1500)
# Canbulat (1500)
# Adil Tumanbay (1501)
# Kansu Gavri (1501 - 1516) 
# Eşref Tumanbay (1516 - 1517)
Qıta

**Qıta** – yer yüzünde olğan eñ büyük qara parçalası.

Umumen, bir qıta keniş alanlı olmalı, suvaltında olmağan topraqlardan meydanğa kelmeli ve müim geologik sıñırları olmalıdır. Faqat qıtanıñ tek bir standart tarifi yoqtır, onıñ içün ilim aleminde bir qaç farqlı nazariye bar. Bazıları eñ fazla dört ya da beş qıta olğanını tüşünirken, eñ yayğın qullanımda altı ya da yedi qıta sayıla.

Dünyanıñ yedi qıtası şulardır:

* Afrika
* Antarktika
* Avropa
* Asiya
* Şimaliy Amerika
* Cenübiy Amerika
* Avstraliya ve Okeaniya

Avropa ve Asiya, birlikte Avrasiya olaraq adlandırıla. 

## Qıtalar sayısı
Ali Bodaninskiy

**Ali Bodaninskiy** (1865 - 1920) - qırımtatar yazıcı, jurnalist ve siyaset adamı.

Ali Bodaninskiy, 1865 senesi Aqmescit civarındaki Badana köyünde doğdı. Tercimanda yazılar yazğan Bodaninskiy, muarrir, sanatçı, edebiyatçı yaşlarnen beraber siyasiy husuiyetide olğan bir cemiyet qurğan olsa da, Çar ükümeti mani olğanı içün bu cemiyet çalışamadı. Qırımtatarlarnıñ atalar sözleri, tapmacaları, aytımlarını topladı, Rusça-Tatarca luğat azırladı ve Rusiye edebiyatından bazı kitaplarnı Qırımtatar tiline tercime etti. 
1919 senesinde Mustafa Suphinen beraber Qırımtatar tilinde ilk bolşevik gazetası olğan "Yañı Dünya" gazetasını çıqardı. l920 s. Qızıl Orduğa kirip Qırımğa qayttı. Aynı sene menşeviklernen uruşa ekende öldi.
Urum tili

**Urum tili** - türkiy til gruppasındaki qıpçaq-oğuz qarışıq bir tildir.

Baskakov, urum tiliniñ oğuz-selçuq til gruppasında olğanını iddia ete. Aleksandır Garkavetsniñ iddiasına köre qırımtatar tilinde olğanınday, urum tilinde de qıpçaq-oğuz sözler daa çoqtır. Garkavets içindeki söz tamırlarına köre urum tilini dörtke ayıra:
# Bolşoy Yanisol, Beşev, Manguş köyleri: pek az oğuz tamırlı söz, aman-aman yoq.
# Kermençik, Bağatır, Ulaqlı köyleri: oğuz tamırlı sözler az da olsa bar.
# Qaran, Laspi, Qamar, İgnatyevka köyleri: oğuz tamırlı sözler biraz daa körüne.
# Mariupol, Stariy Krım: oğuz-qıpçaq tamırlı sözler qarışıq.

Tsalka (Gürcistan) ve Kentav (Qazahistan) regionlarında yaşağan urumlarnıñ tili, şarqiy Qara deñiz, Qars, Erzurum türkçesi şivesindedir.

## Menbalar

* Ortadoks Türkler - Urumlar, Erdoğan Altınkaynak, ISBN 975-6551-55-0
Alem-i Sübyan

**“Alem-i Sübyan”** - 1906-1912 senelerinde qırımtatar tilinde çıqqan bala mecmuası. Adı zemaneviy tilge *balalar alemi* olaraq tercime etile (*sübyan* - balalar, sabiyler).

Alem-i Sübyan İsmail Gasprinskiy matbaasında basılıp neşir etildi. Bu mecmuada, külünç ikâyeler, tapmacalar, masallar bar edi. Bular em balalar, em de muallimlerniñ faydalanuvı içün edi.
Alem-i Nisvan

**“Alem-i Nisvan”** - 1906-1912 senelerinde qırımtatar tilinde çıqqan qadın mecmuası. Adı zemaneviy tilge *qadınlar alemi* olaraq tercime ertile (*nisvan* - qadınlar).

Alem-i Nisvan İsmail Gasprinskiy matbaasında basılıp neşir etildi. Qadınlarnıñ medeniyetke inkişaf etmeleri maqsadınen İsmail Gasprinskiyniñ qızı Şefiqa Gasprinskaya tarafından Rusya'da çıkarılan ilk kadın dergisidir.
Abibulla Efendi

**Acı Abibulla Efendi Müslim Efendi Zade** (1820-1895) - Qırımnıñ belli müderrislerinden. Acı Mahmud Celaleddin Efendiniñ babası.

Abibulla Efendi Dereköylüdir. İstanbulda ve Qairede diniy tasil körgen. Zıncırlı medreseniñ müdiri vazifesinde bulunğanda, bu aliy oquv müessisesiniñ ilk islâsını keçirdi. Onıñ teşebbüsinen medresede kitaphane açıldı. Abibulla Efendiniñ bu kitaphanege 1000 nusha kitap bağışlağanı bellidir.

## Menbalar
http://www.ismailgaspirali.org - Osman Aqçoqraqlı
İsmail Lömanov

**İsmail Noman oğlu Lömanov** (1871-1942) - belli qırımtatar alim ve ocası.
 
İstanbul ve Qairede diniy tasil körgen. I Qurultaynıñ iştirakçisi. Qırım milliy ükümeti devirinde ükümet dairelerinde ve yüksek tasil saasında çalıştı, ilmiy tedqiqatnen oğraştı. 1934 senesi işten boşatılıp, Leningrad şeerine kete ve Şarqşınaslıq İnstitutınıñ elyazmalar bölügine işke kire. 1938 senesinde apiske alındı, 1939-da azat etildi. Leningrad muasarası vaqtında (1942-de) vefat etti.

## Menbalar
http://www.ismailgaspirali.org - Osman Aqçoqraqlı
Nikolay İlminskiy

**Nikolay İvanoviç İlminskiy** (; 1822-1891) - türkşınas ve missioner. 

Qazan ruhaniy  akademiyasında oqudı ve muallimlik etti. 1861-de mında Türk-tatar bölüginiñ professorı, 1871-de Sankt Peterburg ilmiy akademiyasınıñ mühbir azası oldı. Tatarca ve arapça bile edi. 

İlminskiy, Rusiyeniñ, Rus olmağan halqlarğa tatbiq etken zornen hristianlaştırma yerine, yañı usullar içün oğraş berdi. Rusiye İmperiyasındaki türkiy halqlarınıñ yazıları içün kiril elifbesini uydurmaq ve musulman balaları içün rus tilini ve hristian dinini ögretken ocalar seminariyalarını açmaq işlerini başlatqan birevlerden edi.

İsmail Gasprinskiyniñ "tilde birlik" çalışmalarına qarşı keldi. Türkiy tiller aqqında teren tedqiqatlar yaptı. Er şiveni ayrı bir til yapmaq içün oğraş berdi. Episine kiril elifbesinen ayrı-ayrı yazı tili, imlâ, edebiy til yaratmağa çalıştı. Er bir türkiy bölge içün özüniñ şive hususiyetlerine köre kiril ariflerinen kitaplar neşir etilmesine iştirak etti. Bunıñnen, türkiy halqlar arasındaki birlik çalışmalarına mani olacağını, er bir halqnıñ bir digeri ile ancaq rus tilinde munasebet qura bilecegini tüşündi. Bu tüşüncesinde de fazlasınen muaffaq oldı.

## Bağlantılar
* Профессор Н.И.Егоров. Выступление на чувашском языке (Круглый стол, посвященный к 195-летию со дня рождения Н.И. Ильминского, 120-летию Н.Н. Поппе и 145-летию К.П. Прокопьева). Чӑвашла.
* Сергей Щербаков: Миссионерско-просветительская система Н.И. Ильминского и чуваши: две стороны одной медали
* Agabazar: Сумбур вместо гармонии

## Atıflar
Urumlar

**Urumlar** - Ukrainanıñ, Donetsk, Mariupol, Zaporijjâ şeerlerinen çevirilgen topraqlarda, çoqusı Azaq deñiziniñ şimaliy yalısında (ukraince Priazovya) yaşağan Qırım tamırlı, hristian dininden, qırımtatar tiline yaqın urum tilinde laf etken bir halqtır. Bu vaqıtta Priazovyada 78 biñge yaqın rum yaşay. Bularnıñ 60-65% urumlar, qalğanı ise kene Qırım tamırlı olğan, hristian dininden, amma yunan tilinde laf etken rumeylerdir.

Qazahistannıñ Kentav ve Gürcistannıñ Tsalka şeerlerinde de yaşağan urum degen başqa halqlar da bar. Bular Anadolunıñ Şarqiy Qara deñiz bölgesinden XIX asırda köçken türkçe laf etken yunan tamırlı millettir.

Qırımdaki urum halqı 1778 senesinde çariçe II Yekaterina vaqtında Qırımdan sürgün etilip Azaq deñiziniñ yalısına yerleştirilgen.

## Asılı
Bazı tetqiqatçılar urumlar - Anadoludan Qırımğa kelgen ve qırımtatarlar tiline keçken yunanlar dep belleyler, başqa bir versiyağa köre urumlar qırımtatarlarnıñ bir talayı hristian dinine keçüvi neticesinde asıl oldılar

## Menbalar

* Ortadoks Türkler - Urumlar, Erdoğan Altınkaynak, -{ISBN 975-6551-55-0}-

## Ayrıca baqıñız
* Urum tili
Vatan Hadimi

**“Vatan Hadimi”** - 1906-1908 senelerinde çıqqan qırımtatar gazetası.

Terciman gazetasınıñ keregi qadar inqilâpçı olmağanını tüşüngen Yaş Tatarlardan Abdureşid Mediyev, Qarasuvbazarda  Asan Sabri Ayvazov, Seydamet Çelebiday yaşlarnen beraber 1906 s. mayıs 1-de Vatan Hadimi gazetasını neşir etip başladı. Til birligini mudafaa etken Vatan Hadimi gazetasınıñ tili, Osmanlı Türkçesi edi. Daa gazetanıñ birinci sanında Ayvazovnıñ, tilde birlik mevzusınen alâqalı maqalesi bar edi.
Üsein Şamil Toqtarğazınıñ yazğanı şiirler Vatan Hadiminde neşir etile edi. “Baylar ve Fuqareler”, “Topraq ve Üriyet”, “Demokratiya” serlevalı maqaleleriniñ yazılması, Mediyevniñ inqilâpçı hususiyetleri sebebinden, gazeta 7 ay soñra qapatıldı. 1 ay soñ yañıdan neşir etilmege başlasa da köp keçmeden 1908 baarinde bir tamam qapatıldı.

## Menbalar
* [ВАТАН ХАДИМЕ (Слуга Отчизны)](http://www.millattashlar.ru/index.php/ВАТАН_ХАДИМЕ_(Слуга_Отчизны))
* «Татарский энциклопедический словарь» Казань, Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1999
* «Татарская энциклопедия» Казань, Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002-14
Refat Mahmut

**Refat Mahmut** (1860-1940) - tanılğan qırımtatar ziyalılarından biri.

İsmail Gasprinskiyniñ tasil reforması işlerinde ilk ve eñ yaqın muavinlerinden birevidir. Bağçasarayda doğıp, 1890-da mında Qaytaz ağa maallesinde ilk yañı usul mektebini açtı. Bu mektepte Qırımda birinci defa olaraq oğlan balaları qızlarnen beraber oquy, din tışı fenler oqutula edi. 1938 senesi bolşevikler tarafından apiske alındı ve tahminen 1940 yılında Özbekistanda mabüsler lagerinde vefat etti.

## Menbalar
http://www.ismailgaspirali.org - Osman Aqçoqraqlı
Yavur yüzü

Qırım ve Romaniyada Hristianlarnen bir arada yaşağan Qırımtatarlar paskalyanı özüniñ adetlerine **yavur yüzü** dep avuştırğanlar. Adından da añlaşılğanınday miladiy taqvimge köre yüzünci künde, Aprel ayınıñ birinci aftasından soñ paskalyanen aynı vaqıtta olur. Yavur yüzünde qırğa ketip, yüksekçe yerlerden tomalanır(avurlığım yavurğa bolsun dep aytılır), yımırtalar boyanır, qalaç (qolaş olaraq da belli) degen börekler pişirilir ve quşaq küreşleri yapılır. Yaşlarnen qızlar ep beraber yırlar aytıp eglenir.

## Bağlantılar
* CANBAZ, Buket - "Kırım Tatar Göç Hikâyeleri IV: Şükürzade Güngören", Bahçesaray Dergisi, sayı:43
Derviza

**Derviza** - Qırımda peyda olğan, Küz Bayramı ya da Bereket Bayramı da degen bir halq bayramıdır. Sentâbr ayında yapılır. Tepreçten farqlı olaraq Derviza bir tamam Qırımtatarlarnıñ bir arağa ketirgen umumhalq yığılışıdır. Qırım diasporasında yapılmaz.

Birinci Qırım Dervizası 1923 senesi Qırımnıñ Sudaq bölgesiniñ Qutlaq köyünde teşkil etilgen edi. Bu Dervizada Qırımnıñ bütün köşelerinden adamlar yıqılışıp, o bir umumhalq milliy bayramına çevirilgen edi. Dervizağa Qırım ükümetiniñ başı Veli İbraimov da iştirak etti ve dervizanı o açqan edi. Qırımnıñ eñ namlı oyuncısı Hayri Emir-zade de özüniñ sanatınen Dervizanı yaraştırğan edi. 1924 senesi ise Qırımnıñ eñ balaban köyü sayılğan Üskütte ekinci Qırım Dervizası olğan edi. Bu Dervizada da Veli İbraimov iştirak etip Dervizanı kene o açıp ğayet eyecanlı bir  çıqış yapqan edi. Dervizanıñ esas noqtaları: milliy küreş, at çapışı,  salıncaq tepiş, oyunlar, yırlar, çeşit kütleviy eglenceler, mukâfatlar berüv, aşlar-suvlar, çıñlar aytmaq, ağır ava-qaytarma oyunları edi.

Qırımtatarlarnıñ bu güzel Derviza bayramı sürgünlikte de unutılmadı ve alay keçken horluqlardan endi közüni açqan halq, 1968 senesi Taşkent yaqınındaki Çırçıq şeerinde balaban bir Derviza bayramı yasağan edi. Lâkin aynı şu şeerde yasalğan ekinci Dervizanı, milisler, sovet askerleri suvlap köteklep darqatqan, qatılğanlardan bir çoqlarını qapatqan ediler. (Tafsilâtı içün Çırçıq vaqiaları maqalesine baqıñız.)

Qırımtatarlar Qırımğa kütleviy sürette qaytıp kelgen soñ, 1990 senesi Büyük Özenbaş köyünde birinci közaydın vatan Dervizası keçirildi. Mında bütün Qırımğa qaytıp kelgenleriniñ aman-aman alayı toplanğan edi.

## Menbalar
Riza Fazıl
Cafer Ğafar

**Cafer Abdul oğlu Ğafar** (1898-1938) - belli qırımtatar şair ve yazıcısı. Edebiy taqma adları Abuçuburcı, Derviş.

Cafer Ğafar, 1898 senesinde Aqmescit cıvarında Tav Dayır köyünde doğdı. İlk mektepten soñ Tav Dayır medresesinde oqudı. Medreseni bitirgen soñ 1920 senesine qadar köylerde muallimlik etti.

Edebiyatqa 1921 senesinde yazğanı “Duyğularım” adlı şiirinen kirdi. Bu vaqıtlarda bir taqım mecmualarda çalıştı. Daa soñra Yañı Dünya gazetasına müellif olıp tayin oldı. Adiy halqnıñ tilini aruv etip menimsegen Cafer Ğafar  “İnqilâbiy şiirler” (1933), “Ömürden örnekler” (1927), “İkâyeler ve şairler” (1933) kitaplarını neşir ettirdi. 1934 senesinde Qırım yazıcılar cemiyetine aza olıp saylandı. Lâkin bir qaç ay soñ vazifeden alındı. 
Onıñ eñ müim ikâyelerinden olğan “Yolculıqta” ve müelliflik yapqan vaqıtta neşregeni Edebiyat derslerinen namlanğan soñra taqip ve tenqit etilmege başlandı. Kitaplarnıñ toplatılması istendi. Eñ soñunda burjua milliyetçisi ilân etilip, 1938 senesi zulumdan qurtulamağan Cafer Ğafarnıñ mezarı bile belli degil.
Aleksandr Garkavets

**Oleksandr Mıkolayovıç Garkavets** (, ; 1947 s. d.) - Qazahistanda yaşağan ukrain türkşınas ve til alimi.

Prof. Dr. Oleksandr Garkavets 1947 senesinde Ukrainanıñ Donetsk şeerinde doğdı. Qıpçaq tilinen alâqalı tedqiqatlarnen oğraşa. Türkşınas, yazıcı, şair olğan Garkavets, al-azırda Almatıda  Deşt-i Qıpçaq adlı Avrasiya Tedqiqatları Merkezinde çalışmalarını devam ete. Özü bu merkezniñ müdiri olıp em de Qazahistan İlimler Akademiyası Tarih ve Qavmiyat (Etnologiya) İnstitutınen Qazahistan Beşeri İlimler Universiteti ocası ve pek çoq mukâfat saibidir.

Oleksandr Garkavetsniñ ilmiy işleriniñ bazıları Qırımtatar, Qaray ve Urum tilleri aqqındadır. Olardan eñ müimi büyük Urumca-Ukraince luğat. Bir qaç yıl devamında Garkavets Qırım Müendislik ve Pedagogika Universitetinde Qırımtatar tilinden ders bergen edi.

## Kitaplarından bazıları
* Конвергенция армяно-кыпчакского языка к славянским в XVI-XVII вв. (XVI ve XVII Asırlarda  Ermeni Qıpçaq tiliniñ Slav tillerinen beñzeşlikleri) Kiyev, Naukova dumka, 1979. 
* Кыпчакские языки: куманский и армяно-кыпчакский (Qıpçaq Tilleri: Kuman ve Ermeni Qıpçaq tili), Almatı, Nauka, 1987. 
* Тюркские языки на Украине (Ukrainadaki Türk tilleri), Kiyev, Naukova dumka, 1988. 
* Крымскотатарско-русский словарь (Qırımtatarca-Rusça Luğat), (Şevket Asanov ve Seyran Üseinov ile beraber), Kiyev, Radânska şkola, 1988. 
* Уруми Надазов'я. Історія, мова, казки, пісні, загадки, прислів’я, писемні пам’ятки (Azaq boyu Urumları. Tarih, til, masallar, tapmacalar, atalar sözleri, yazı abideleri), Almatı, Ukrain medeniy merkezi, 1999. 
* Armenian-qıpchaq psalter (Ermeni Qıpçaq Zebur Kitabı), 1575/1580 (Eduard Hurşudian ile birlikte), Almatı  “Desht-i Qıpchaq”, 2001. 
* Кыпчакское письменное наследие. Том I. Каталоги и тексты памятников армянским письмом. (Qıpçaq Yazılı Mirası. I Tom. Ermeni urufatındaki yazılar  katalogı ve metinleri.), Almatı, Desht-i Qıpchaq, 2002. 
* Крымскотатарско-русско-украинский словарь. Том I. А-Л. (Qırımtatarca-Rusça-Ukraince Luğat. I Tom. A-L), Aqmescit, Sonat,   2002.
* Töre bitigi, Армяно-кыпчакский судебник 1519-1594 (Töre Kitabı, Ermeni Qıpçaq qanunnamesi 1519-1594) 

## Bağlantılar
Oleksandr Garkavets tarafından yapılğan Qıpçaq tilleri aqqında bir sayt
Tepreç

**Tepreç** (Romaniya ve Türkiye diasporasında **Tepreş** dep aytıla) Hıdırlezden soñra yapılğan bir qırımtatar halq bayramıdır. Bir-birlerine yaqın köylerniñ halqları bir arada toplaşıp eglenirler. Tepreç künü qalaqay tığırtıp başlar. Tığırtılğan qalaqaynıñ üst beti kökke baqar ise o sene bereketini aruv olacağı tüşünilir. Tepreç künü türlü eglenceler yapılır. Bular, küreşler, yırlar, güzel hamır aş yarışmaları, çıñlar ve çeşit eglencelerdir.

## Bağlantılar
* http://home.planet.nl/~akay0001/ (Tepreş- İsmail Ziyaettin)
Abduraman Qadri-zade

**Abduraman Qadri-zade**  (1876 ya da 1894 - 1938 ya da 1939) - belli qırımtatar şairi.

Abduraman Qadri-zade 1894 senesinde doğdı. Medrese tasilini tamamlağan soñ Yañı Dünya gazetasında çalışıp başladı. Arap, Fars, Rus tillerini ögrendi. Pek çoq siyasiy, edebiy ve ders kitabını qırımtatar tiline tercime etti. Qırım halq edebiyatnıñ aruv etip bile edi. Halq arasında aytılğan masallarnı, yırlarnı, çıñlarnı ve atalar sözlerini gazetalarda yazdı. Halq edebiyatından yolğa çıqıp, Molla Nefsi, Aqsaq Temir ve Nasreddin, Nasreddin Oca ve Qarısınday hiciv ve taşlama hususiyetleri olğan eserler neşir etti. Qızma Be Yau, Ögütlerim kibi şiirlerinde kişiniñ ayatındaki noqsanlarnı, yañlışlarnı tenqit etip özüniñ tüşüncelerini, nasiatlarını añlatqan edi.

## İzaat
İlyas Borağanskiy

**İlyas Borağanskiy** (1852 - 1942) - qırımtatar neşriyatçı, hattat ve matbaacısı.

İlyas Mırza Borağanskiy 1852 senesinde Bağçasarayda  dünyağa keldi. Medrese tasilini tamamlağandan soñ İstanbulğa ketti. 1866-1874 seneleri arasında mında hattatlığını sağlamlap usta oldı. Şarqiy ve musulman tilleri hattalığınıñ eñ qıyın hususlarını aruv etip bilgeni içün, Sankt Peterburgğa çağırıldı. Lâkin mında hattalıq işiniñ alâqa körmemesi neticesinde para sıqıntısı çekti. 

1893 senesinde XIV asırda yaşağan İslâm alimi Tebriziniñ Mişkat ül-Mesabih adlı  hadis kitabını basmaq içün Sankt Peterburg tsenzura eyyetinden uzun oğraşlardan soñra musaade aldı. Bu kitaptan 1000 adet bastı. Bir vaqıt soñra özüniñ matbaasını açtı. Bu matbaa İsmail Gasprinskiy matbaasından soñra ekinci, Sankt Peterburgda ise birinci qırımtatar matbaası edi. Borağanskiy bu matbaada pek çoq kitap bastı. Bulardan eñ müimleri, Bed ül-Emaliy, Mişkât, Tecvid, Osman Aqçoqraqlınıñ Nenkecan Hanım Türbesi , İvan Krılovnıñ masalları, Gri Boyun (Seraya Şeyka), V. D. Smirnovnıñ Parçalar ve Özetlernen Osmanlı Edebiyatınıñ Örnek Eserleri (Образцовые произведения османской литературы в извлечениях и отрывках),  A. İ. Samoyloviçnin İmparator Babürnüñ Şiirleri (Собрание стихотворений императора Бабура), Qazah şairi Abay Qunanbaynıñ şiirleri, Qazan Tatar ziyalısı Qayyum Nasıriyniñ Şarq masalları edi.

1898 senesinde Borağanskiy Türk tili ocası vazifesinen Sankt Peterburg universitetine  tayin edildi. Bu vazifede on sene qaldı. 1920 senesinde Borağanskiy matbaa işini qurmaq içün Sterlitamak şeerine (şimdi Rusiyeniñ Başqurtistan cumhuriyeti) ketti. Bundan soñrası onıñ aqqında bir malümat yoqtır, vefatınıñ tam yeri ve vaqtı belli degil.

Qırım Tatar halqınıñ bir temsilcisi olğanını er vaqıt aqlında tutqan Borağanskiy pek çoq resmiy evraqnı Bağçasaray Asilzadesi (Бахчисарайский дворянин) dep imzalağan edi. Bütün ayatını müsülman tasiline adağan olması, Borağanskiyni Rusiye musulmanlarınıñ ve qırımtatarlarnıñ büyük ziyalılarıynen bir sırağa qoşa. Onıñ bu çalışmalarına İsmail Gasprinskiy yaqın destek bergen edi.

## Menbalar
*Viktor Yuryeviç GANKEVİÇ  Emel Sañ 222 Eylül-Ekim (Sentabr-Oktabr) 1997
Uriye Edemova

**Uriye Edemova** (1938 s. d.) - belli qırımtatar yazıcısı

Uriye Edemova 1938 senesinde Baydar uvada dünyağa keldi. Babası ve ağası cenkte ekende, anası Alime ve dört qardaşınen beraber 1944 sürgünliginde Sırdarya vilâyetine yiberildiler. Ağası cenkte öldi, babası cenkten soñ 1947-de olarnı qıdırıp taptı.

Uriye Edemova daa örgencilik yaşlarında ana tiline ve edebiyatqa aveslenip qısqa ikâyeler, maqaleler yazmağa başladı. 1963-de Lenin Bayrağı gazetasında onıñ Qırmızı Gül adlı ilk ikâyesi neşir etildi. 1965 senesinden son Lenin Bayrağı gazetasında çalışmağa başladı.

Uriye Edemova, “Ömürlik yanımdasıñ”, “Baş yazısı”, “Nişan yüzügi”, “Saniye”, “Başımnıñ ucundasın”, “Anam”, “Yürek ateşi”, “Aydın gecede” eserlerinen qırımtatar halqınıñ yüreginde sayğı, itibar, aqiqiy sevgi qazana bildi. O, qırımtatar yazıcı ve şairleriniñ kitaplarını neşir etme işinde de müim çalışmalar yaptı. Taşkentteki Ğafur Ğulam neşiriyatında Qırımtatar edebiyatı bölüginde çalıştı ve qırımtatar tilinde yazılğan kitaplarnı neşirge azırladı. 

Şimdiki vaqıtta, Uriye hanım, Tavriya devlet neşriyatı Qırımtatar edebiyatı bölüginiñ müdiridir ve belli qırımtatar şairlerinden Bilâl Mambetniñ omür arqadaşıdır.

## Menbalar
* Zera Bekirova, Kalgay mecmuası
* Türkiye Cumhuriyeti Kültür Bakanlığı

## Bağlantılar
*   Ğayıp Askernin Anası
Cemil Seydamet

**Cemil Seydamet** (1903 – 1977) - belli qırımtatar şair ve yazıcısı.

Cemil Seydamet (edebiy taqmaqı “Buzlu”), 1903 senesinde Qarasuvbazarda dünyağa keldi. Balalığında mında yañı açılğan rüşdiye mektebinde oqudı. Daa soñra ayaqqapçıda ve (parası yetmegeni içün) Ableş ve Qırqlar köylerine barıp, bağçalarda çalıştı.

1922 senesinde Aqmescitteki fırqa mektebine kirdi, aynı vaqıtta devam etken marebelerge qatıldı. 1923 senesinde Yañı Dünya gazetasında Şarq adlı şiiri neşir etildi. 1924 senesinde Moskvağa Şarqnıñ emekdarları universitetinde oqumağa yiberildi. Mında ekende, “Qanlı Kölmek” (1926), “Qurtlağan Kögüs” (1927) ikâyelerini yazdı.
 
Oquvnı bitirgen soñ, 1928-de Qırımğa qaytıp Yañı Dünya gazetası ve İleri mecmuasında müelliflik yaptı. Bu vaqıtta, “Quyu Tübünde”, “Amam Aralığı” ve “Ufqa Doğru” romanınıñ birinci bölügi basıldı.

1931 de Moskvağa qaytqan Cemil Seydamet, bu yerde Türk tarihı mevsusında aliy tasil alıp, daa soñra Özbekistanda bir sıra gazetalarda çalıştı. 1956 senesinde pensiyalı olıp Moskvağa yerleşti, 1977 senesinde anda vefat etti.

## Eserleri
* Pyesalar Aqqında, "Yañi Dünya", 1928, İyül 11
* Teatro Aqqında, "İleri", 1929, Nı.-c. 6-8
* Til Ve Edebiyat Aqqında, "Yañı Dünya", 1930, İyül 22
* Edebiy Til Meselesi Aqqında, "Yañı Dünya", 1934, Sentâbr 20
* Edebiyat Saamızğa Bir Nazar, "Bolşevik Yolu", 1930, N 1., 55-59 s.
* Kommunist Yazıcı (Cafer Ğafar aqqında), "Lenin Bayrağı", 1964, Sentâbr 10
* Edebiyatımıznıñ Klassigi (Ümer İpçi aqqında), "Lenin Bayrağı", 1972, İyül 25
* Uraqqa Doğru (Roman), Taşkent, 1973 (163 S.)
* Irğat Qadır (Edebiy Portret), Taşkent, 1978 (87 S.)

## Menbalar
Türkiye Cumhuriyeti Kültür Bakanlığı
.pl

__NOTC__
-{**.pl**}- – Lehistan içün üst-seviye internet domeni.

## Second-level domains
* -{.com.pl}-, -{.biz.pl}- – commerce
* -{.net.pl}- – network infrastructure
* -{.art.pl}- – art
* -{.edu.pl}- – education
* -{.org.pl}-, -{.ngo.pl}- – organizations
* -{.gov.pl}- – government
* -{.info.pl}- – information
* -{.mil.pl}- – military
* -{.waw.pl}-, -{.warszawa.pl}- – Varşava (şeer)
* -{.wroc.pl}-, -{.wroclaw.pl}- – Vrotslav‎ (city)
* -{.krakow.pl}- – Krakov (city)
* -{.katowice.pl}- – Katovitse (city)
* -{.poznan.pl}- – Poznan (city)
* -{.lodz.pl}- – Luc (city)
* -{.gda.pl}-, -{.gdansk.pl}- – Gdansk (city)
* -{.slupsk.pl}- – Slupsk (city)
* -{.radom.pl}- – Radom (city)
* -{.szczecin.pl}- – Şçetsin (city)
* -{.lublin.pl}- – Lüblin (city)
* -{.bialystok.pl}- – Bialıstok (city)
* -{.olsztyn.pl}- – Olştın (city)
* -{.torun.pl}- – Torun (city)
* -{.gorzow.pl}- – Gojuf Wielkopolski (city)
* -{.zgora.pl}- – Zielona Gura (city)
Ablâziz Veliyev

**Ablâziz Veliyev** (1939 s. d.) – belli qırımtatar şairi, yazıcısı ve gazetacısı.

Ablâziz Veliyev 1939 oktâbr 25-de Qırımda  Qoz köyünde dünyağa keldi. 5 yaşında ekende anası Afifenen beraber Özbekistanğa sürgün etildi. 

1962 senesinde Taşkentte Toqumacılar Cemiyetiniñ neşir etken Toqumacılar Avazı adlı gazetasında çalışmağa başladı. 1968-de Lenin Bayrağı gazetasında mesül kâtip oldı. İleriki senelerde Taşkent Universiteti Gazetacılıq Fakultetini bitirip diplomını aldı.

1976-da Refat Ametovnen beraber Amet Aqay adlı qırımtatar külkünçli ikâyeleri olğan kitapnı neşir etti. Daa soñra Bayraqqa Tamğan Közyaşlar (1980), Baht Yıldızı (1984), İrade (1987) Şevket Asanovnen beraber Qırımtatar Tapmacaları (1988),  Aqıllı kirpi ile ayneci tilki (1988), Melek Köpüri  kitaplarını yazdı. 

Ablâziz Veliyev 40 yıldan ziyade Qırımtatarlarnıñ II Cian Cenkinde iştiraki mevzusında tarihiy tedqiqat yapa. Onıñ tarafından Qırımtatarlar Ekinci Cian Cenkinde adlı tedqiqiy bir eser azırlandı. Mezkür eser beş ayrı kitaptan ibaret, olardan üç dane endi neşir etildi: Faşizm Mabüsleri (2004), Qaramanlar Ölmeyler (2005) ve Cenk Ofitserleri (2008). Halq İntiqamcıları adlı dörtünci kitap al-azırda azırlanmaqta.

Bu vaqıtta Ablâziz Veliyev Yañı Dünya gazetasında Baş Neşriyat Müdir yardımcısı olıp çalışa.

## Menbalar
*Zera Bekirova Kalgay Mecmuası

## Bağlantılar
Ablâziz Veliyev, Cenk Ofitserleri
Qaramanlar Ölmeyler

**Qaramanlar Ölmeyler** - Ablâziz Veliyevniñ qırımtatar tilinde yazğan 2005 senesi neşir etilgen hatıra kitabı.

II Cian Cenkinde 60 biñge yaqın qırımtatar Qızıl Orduda Alamanlarğa qarşı uruşqan, müim faydalar kösterip mükâfatlandırılğan edi. Lâkin, cenkniñ soñunda 1944 mayıs 18-de bütün halqınen beraber sürgünlikke yiberilmek oldı. Aman-aman 22 000 evlâdını bu cenkte, halqınıñ yarısını sürgünlikte coytqan Qırımtatarlar halqınıñ qaraman evlâtlarını ayat ikâyeleri Ablâziz Veliyev tarafından neşir etildi. Bu eser qırımtatarca kiril elifbesi ile azırlanıp basıldı.
Resimler, arhiv vesiqalarınıñ da qoşulğanı bu kitapta qaraman pilot Amethan Sultanında tapılğan deñişik maqam ve rütbelerinden otuzdan çoq qaraman qırımtatarın ayat ikâyesi añlatıla.
Kırım Tatar Şarkıları

**Kırım Tatar Halk Şarkıları** (türkçeden *Qırımtatar Halq Yırları*) - Zsuzsa Kakuk tarafından azırlanğan 1993 senesi Türkiyede neşir etilgen bir kitap.

Birinci Cian Cenki vaqtında (1914-1918) Avstirya-Macaristan İmperiyası topraqlarında Rusiyeli esirler arasında tapılğan musulman askerler içün eki lager qurulğan edi. Birinci lager Eger şeeri yaqınlarında edi. Mında ekseriyetnen Qazan Tatarları, Mişerler bar edi. Ekinci lager Estergon şeeriniñ tış maalesinde qurulğan edi. Bu lagerdeki esirlerniñ çoqusı Qırımdan ve Kavkazdan kelgen askerler edi.

Belli Macar türkşınas İgnats Kunoş (*Ignác Kúnos*) cenk boyunca er yaz bu lagerlerge barıp türkiy tillerde laf etken esirlerden zengin folklor materialı toplağan. Kunoş qırımtatar halq yırlarını, manelerini, Estergon lagerinde topladı. 1945 senesinde vefatından soñ apayı bularnı Macar İlimler Aqademiyasına sattı.

Zuza Kakuk (*Zsuzsa Kakuk*) tarafından 1978 senesi bir arağa ketirilgen bu cıyıntıq, 1993 senesi Türk Dil Kurumu tarafından neşir etildi.

Kitapta 447 mane, 137 yır bar. Em manelerniñ, em de yırlarnıñ mevzusı ekseriyetnen aşq aqqında. Yırlarda Qırımtatar tarihındaki  qaramanlıqlarğa da rastlana, erek qalınğan vatan asreti is etile.

## Bağlantılar
* Kırım Tatar Şarkıları - Zsuzsa Kakuk, 1993 Türk Dil Kurumu Yayınları Yayın No:564
Kerim Camanaqlı

**Kerim Camanaqlı**  (aqiqiy adı **Kerim Reşid oğlu Reşidov**; 1905-1965) - belli qırımtatar şairi, edebiyat ve folklor alimi.

Kerim Reşidov 1905 senesi bugünki Aqşeyh rayonındaki Camanaq köyünde doğdı. Qardaşı Mennan Camanaqlı da Qırımnıñ belli şairlerinden edi. Köydeki mektepni bitirgen soñ Aqmescitke ketip muallim olmaq içün evelâ Pedagogika mektebi soñra Pedagogika institutında oqudı. Til ve edebiyatnen alaqâlı edi. 

İlk şiirlerini talebelik yapa ekende yazmağa başladı. Şiirleri Yañı Dünya, Yaş Quvet gazetaları ve İleri mecmuasında neşir etildi. 1927 senesinde “Azatlıq şarqıları” adlı şiir kitabı neşir etildi. Yazıcılar birligine kirgen soñ rus ve qazantatar yazıcılarnen munasebetlerini quvetlendirdi. Qazan tatar qızı Reşide hanımnen evlendi. 1937 senesi Üsein Şamil Toqtarğazı aqqındaki dissertatsiyasınen doktor diplomını aldı. Kerim Camanaqlı, qırımtatarlar arasında özüniñ edebiyatı aqqında doktorlıq dissertatsiyasını yazğan ilk alimlerden birevidir. Onıñ qılavuzlığında qırımtatar folklorı sistematik olaraq tetqiq etilmege başlandı. Köylerge ilmiy eyyetler yiberilip, elyazma edebiy eserlernen, yır, çıñ, mane, masal kibi sözlü eserler toplandı. Kerim Camaqlınıñ Çıñ ve maneler (1940 s., Aqmescit), Qırımtatar masalları (1941 s., Aqmescit; 2008 s. yañıdan çıqarıldı) kitapları neşir etildi.

Halq ikâye ve destanlarından Aşıq Ğarip, Qoplandı Batır, Qozu Kürpeçniñ qırımlılar arasındaki deñişik variantlarını taptı.
1935-1941 seneleri arasında Qırım til ve edebiyet tetqiat institutı müdiri olıp vazife yaptı. 1941 senesinde cenkke qoşuldı, 1942 senesi Qırım işğal etilgen soñ ailesinen beraber Qazanğa köçti. 1944 senesi Qırım özüniñ öz halqına yasaqlanğanı içün bir daa Qırımğa qaytamadı.

1944 senesinde cenk bitkenge qadar Samarqand pedagogika institutında çalıştı. 1945 senesi Qazanğa ailesiniñ qatına keldi, lâkin Qazanğa yerleşmesine musaade etilmedi. Sürgünlik yeri olaraq Tataristandaki Alabuğa şeeri tayin etildi, yigirmi sene muallimlik yaptı. 1965 senesi vefatına qadar anda ömür sürdi.

Qırımğa qaytamasa da, Alabuğada ekende Özbekistandaki tuvğanları ve arqadaşlarınen körüşme imkânı taptı. Taşkentteki Yusuf Bolat ve diger arqadaşlarınen halq masallarınıñ yañı derlemelerini azırladı.

## Menbalar
* Milli Folklor Dergisi, S-65 Prof. Dr. Elfine SİBGATULLİNA
Yuriy Osmanov

**Yuriy Bekir oğlu Osmanov**  (1941 s., aprel 1; Büyük Qaralez, Qırım, ŞSCB  – 1993 s., noyabr 7; Aqmescit, Qırım, Ukraina) - ulu qırımtatar erbabı. Qırımtatar Milliy Areketi iştirakçisi ve lideri, siyasetçi, yazıcı, şair, jurnalist, müendis ve alim.

1980-cı — 1990-cı senelerde Milliy Meclis (Cemilevniñ OKND) tarafından onıñ taqibi başlanğan. 1993 senesinde Aqmescitte öldürilgen.
## Tercimeial
Yuriy (Yusuf) Osmanov, 1941 senesinde Qırımnıñ Büyük Qaralez köyünde (şimdi Bağçasaray rayonı) doğdı. Babası Bekir Osman 1911 senesi Büyük Özenbaşta doğğan edi. Anası Mariya Vladimirovna Guşinskaya, belarus, ziraat müendisi edi. Babası II Cian Cenkinde partizan areketine qoşulıp dağğa çıqtı. 1944-te Özbekistanğa sürgünlikke yiberildi. Yuriy Osmanov anasınen beraber 1941 s. oktâbr ayında Azerbaycanğa köçken edi. Babası olarnen Ferğanada tapıştı. 1948-de mektepke kirip 1958-de onı bitirdi. 

Babası qırımtatar milliy areketiniñ faal iştirakçisi edi. Özü de 1956-da milliy areketke qoşuldı. 1965-de Bauman adına Moskva aliy tehnik oquv yurtunı, daa soñra Serpuhov energetika ve fizika institutını bitirdi. Çalışmaları neticesinde professor oldı. İlk sefer 1968-de Moskvada tutuqlandı, 1970-ge qadar apiste qaldı. Daa soñra 4 arqadaşınen beraber Özbekistanda makeme etilip Buhara yanındaki Qızılçöl apisanesine yiberildi. 1972-de azat olğan soñ Azerbaycanda Sumgait cam fabrikasında müendis olıp çalıştı. Ferğana vadiysiniñ suvlama leyhasında vazife yaptı. 1982-de yañıdan tutuqlanıp, Yaqutistanda Temerküz lagerine yiberildi. Makümiyetniñ bitmesine üç kün qalğanda, hususiy maküm statusında Blagoveşçenskte (Rusiyeniñ Amur vilâyeti) apis etildi. 1987-de psihiatriya hastahanesine yiberildi. Bu sebepnen sürgünlikteki qırımtatar halqı büyük kütleviy numayışlar yapqan içün aynı sene içinde azat etildi. 1989-da qırımtatar milliy areketi adına bir muracaat vesiqası azırlap Şuralar Birliginiñ Yuqarı Şurasına (yani parlamentine) yiberdi. Bu vesiqada qırımtatar halqınıñ aqları keri berilmesi ve bütün sürgün etilgen halqlar aqqında beyanname bar edi. 1990-da Qırımtatarlar Vatanğa Qaytuv Komitetiniñ reisi oldı. 1991-de bütün oğraşlarğa rağmen maruz qalınğan qattı politikalarnıñ deñişmemesi, vatanğa qaytuvğa musaade etilmemesi ve aqlarnıñ keri berilmemesi sebebinden, o künge qadar alğan bütün unvanlarını taşladı. 1993 senesinde Tavriya ekologiya universitetiniñ Şarqiyat bölügi müdiri oldı. Apayı Ayşe fizika ocalığı yapa. Soñ olaraq Milliy Adalet Fırqası teşebbüsi bar edi.

### Ölüm
1993 s. noyabr 6 künü Aqmescitte daa tam añlaşılamağan bir sebepten öldürilgen. Bazı cemaat erbapları öldürilmesiniñ sımarışçısı Milliy Meclis reberleridir dep belley. Aqmescitte «Abdal» musulman mezarlığında defin etilgen.

## Şuña daa baqıñız
*İsmail Gasprinskiy

## Menbalar
KIRIM Dergisi 1993 S-5
Edem Nalbandov

**Edem Nalbandov** (1926 – 1999) - belli qırımtatar bestekâr ve çalğıcısı.

Edem Nalbandov, 1926 senesinde Qırımnıñ Qarasuvbazar şeerinde doğdı. Balalığı Qarasuvbazarda keçken Edem Nalbandov cıyğan paralarınen özüne bir mandolin aldı. Lâkin onıñ çalğıcı olğanına razı kelmegen babası mandolinni sındırdı. Bir vaqıt soñra drama cemiyetine qoşuldı. Bu cemiyette keman çalmanı ögrendi. En soñunda babası onıñ muzıka sevgisine razı oldı. Oña balalayka, keman ve mandolin aldı. Edem Nalbandov ilk mektepnen beraber muzıka mektebiniñ keman sınıfında oqudı.

1945-de muzıka ocalığına başladı. 1948-de Yoşkar Ola şeerinde (Rusiyeniñ Çirmiş Cumhuriyeti) filarmoniya hor çalğıcısı oldı. 1950-de muzıka mektebiniñ bestekâr bölügine kirdi. 1956-da Tacikistanda Leninabad muzıka mektebniñ bitirip, aynı mektepte  oca oldı. 1957 de Taşkent Devlet Konservatoriyasına qabul etildi. 1962-de hor idareciligi bölümini tamamladı. Bir qaç sene Qaytarma Ansambliniñ baş idarecisi oldı. Halq yırlarnıñ hor içün yañıdan işledi. Tañ Yıldızı, Ay Nenni, Horan adlı halq yırları Özbekistan Radio Televizion horu tarafından aytılıp plaqqa qayd etildi. Qırımtatar şairlerniñ doquz eserinden bestelengen Bir Top Gül (1979), hor içün bestelengen yırlar Baht Yıldızı (1985), kene qırımtatar şairlerniñ sözlerine bestelengen Sümbül Taşkentte yayınlandı.

Edem Nalbandov 1999 senesinde vefat etti.

## Menbalar
* Zekeriya Başarslan Bahçesaray Mecmuası S-32
Samarqand

**Samarqand** () - Özbekistanda bir şeer. Merkeziy Asiyanıñ eñ qadimiy şeerlerinden biri. Memleketniñ paytahtı olğan Taşkentten soñ Samarqand Özbekistannıñ ekinci büyük şeeri. Samarqand vilâyetiniñ merkezi ola.
Ayder Osman

**Ayder Osman** (1938 – 1997) – belli qırımtatar ikâyecisi.

Ayder Osman, 1938 senesinde  Qırımnıñ Seyitler rayonında Beş Qurtqa köyünde dünyağa keldi. Altı yaşında bütün qırımtatar halqınen beraber sürgünlikke yiberildi. Özbekistannıñ Marğılan şeerindeki muallim mektebini bitirip muallimlik yaptı. 1965 senesinde Taşkent Univetitetini Gazetacılıq bölüminden diplom aldı. Lenin Bayrağı gazetasında bölüm müdirligi, Yıldız Mecmuasında baş müelliflik ve mesül kâtiplik yaptı. Özbekistan Yazıcılar Cemiyeti prezidium azası oldı.

1972 - Emcemden Selâm adlı kitabı neşir etildi. Daa soñra Tanış Közler (1975), Yıllar ve Dostlar (1975), Tutuşuv (1989) ikâye kitapları neşir etildi. Bala edebiyatı aqqında da yazılar yazğan Ayder Osmannıñ, Ösüv Basamaqları (1984) adlı kitabında yazıcı ve şairler içün maqaleler bar.

Ayder Osmannıñ eserleri diger türkiy tillergede tercime etildi. Tercime saasında da çalıştı, rus ve özbek tilinden pek çoq eserni qırımtatar tiline tercime etkeni kibi, qırımtatar tilinden de rus ve özbek tiline tercimeler yaptı.

Ayder Osman Qırımğa köçmek ve yerleşmek içün pek çoq qıyınlıqnen oğraştı. Lâkin bu onıñ sağlığını bozdı. 1997 s. iyün 20-de vefat etti.

## Bağlantılar
*   Tanış Közler