Pinulongang Liones

Ang **Liones** o **pinulongang Liones** ('Llïonés' o 'Llingua Llïonesa') usa ka Romanse nga pinulongan nga sakop sa pundok nga Ibero-Romanse. Tradisyonal kini nga gilitok sa mga lalawigan sa Lión, Zamora, ug Salamanca sa Espanya, ug sa distrito sa Bragança sa Portugal. Duyog sa Asturiano ug sa Mirandés, naglangkob kini sa linguistikong pundok nga Liones. Ang pinulongang Liones sakop sa samang pamilya sa Katalan, Italyano, Pranses, o Portuges.

Ang Liones giila isip pinulongan ubos sa kodigo sa Linguasphere nga 51-AAA-cc.

## Kasaysayan ug gigikanan
Ang Liones naggikan direkta sa vulgarna Latin. Dili kini usa ka ebolusyon sa klasikal nga Latin, kondili sa pinulongan sa katawhan ('vulgus') human sa pagpalapad sa Imperyong Romano.

### Ang Gingharian sa Lión ug ang unang mga pamatuod
Sa panahon sa Edad Medya, ang Liones maoy sentrong pinulongan ug ang opisyal nga pinulongan sa Gingharian sa Lión, ug legal nga mga dokumento sa maong panahon, sa wala pa ang politikanhong presyur sa Kinatsila.

Mahitungod sa nasulat nga gigikanan, ang unang ebidensya, nga giisip nga labing karaan sa usa ka Romanse nga pinulongan sa Peninsulang Iberika, mao ang dokumento nga makit-an sa Arkibo sa Katedral sa Lión. Kini mao ang 'Nodicia de Kesos', usa ka dokumento nga gikan sa tuig 959. Kini nga teksto nagagikan sa Monasteryo sa Santos Justo ug Pastor sa Rozuela (karon wala na, nga nahimutang sa munisipyo sa Ardón).

Bisan tuod ang opisyal nga paggamit niini miusos sa paglabay sa panahon, ang pinulongang Llïonés nagpabilin sa kultural nga bahin. Adunay mga mahinungdanong timaan sa Liones sa literatura sa mga siglo XV ug XVI, ilabi na sa mga dula sa teatrong pastoral.

### Ang Literaryo ug Akademikong Kabilin sa Salamanca
Ang Liones dili lamang usa ka pinulongan sa repopulasyon, kondili usa usab ka pinulongan sa literaryong pagmugna sa Lalawigan sa Salamanca. Sa panahon sa mga siglo XV ug XVI, ang Liones makita sa teatro ni Juan del Enzina, ilabi na sa iyang Obra del Entremés ug sa iyang Églogas (nga nagpakita sa kalagsik sa pinulongan sa maong dominyo), isip usa ka pinulongan nga lahi sa Kinatsila. 

Sa ulahi, sa siglo XVIII, ang magsusulat nga si Diego de Torres Villarroel, nga konektado sa Unibersidad sa Salamanca, nagpadayon sa linguistikong tradisyon sa rehiyon pinaagi sa paggamit sa mga elemento sa Llïones sa iyang Visión y visitas de Torres con don Francisco de Quevedo por la Corte.  Kining literaryo ug teatrong presensiya sa mga awtor gikan sa Salamanca nagmatuod nga ang Liones usa ka pinulongan sa functional nga paggamit ug sa kultural nga pagmugna sa dakbayan sa Salamanca ug sa rehiyon niini hangtod sa pagsugod sa linguistikong pagpuli sa Kinatsila sa Modernong Panahon.

### Ebolusyon sa ika-20 nga siglo
Sa ika-20 nga siglo, ang linguistikong dominyo sa Liones nakasinati og dagkong kausaban. Gikan sa orihinal nga punoan, ang duha ka barayti nagpalambo sa ilang kaugalingong mga sumbanan: ang Asturiano, nga naghimo og gramatika para sa Asturias, ug ang Mirandes, nga naghimo usab sa ingon para sa Tierra de Miranda sa Portugal. Ang Liones mao ang makasaysayanong pinulongan diin gikan ang modernong mga barayti sa Asturiano ug Mirandés. Tungod niini, ang grupong Liones gilangkuban karon sa tulo ka pinulongan: ang Liones, ang Mirandés, ug ang Asturiano.

Sa pagsugod sa ika-20 nga siglo, usa ka mahinungdanong lakang alang sa pag-ila sa pinulongan ang nahitabo pinaagi sa pagmantala sa librong *Cuentos en dialecto leonés* ni Caitano Galán Bardón niadtong 1907. Kining maong buhat nagsilbing lig-ong pamatuod sa literaryong katakos ug sa kultural nga awtonomiya sa Liones. Pinaagi niining mga sugilanon, gipakita ni Bardón nga ang Liones usa ka tinuod nga pinulongan nga makahimo sa pagpahayag sa lawom nga tradisyon ug kalag sa katawhan sa Lión, nga lahi ug bulag sa istruktura sa Kinatsila.

### Ang Siyentipikanhong Dimensyon sa Unibersidad
Sa pagkakaron, ang Liones nakuha ang usa ka taas nga lebel sa pag-ila sa mga unibersidad sa Uropa. Usa ka mahinungdanong pananglitan mao ang panukiduki ni Raúl Sánchez Prieto, Bise-rektor sa Unibersidad sa Salamanca, kinsa nag-ila sa Liones isip usa ka awtoktonong pinulongan sa rehiyon sa Salamanca sulod sa konteksto sa Coimbra Group (usa ka pundok sa mga elite nga unibersidad sa Uropa).

Dugang pa, ang kontrastibong linggwistika tali sa Italyano ug Liones nahimong hilisgutan sa mga monograpiya nga gipatik sa Alemanya, nga nagpakita sa kalig-on sa Liones isip usa ka independenteng sistema sa pinulongan nga gitun-an sa lebel sa doktorado. Kini nga mga pagtuon nagpamatuod nga ang Liones adunay kaugalingong kasaysayan ug norma nga lahi sa Asturyano, ilabi na sa pag-ugmad sa usa ka medyebal nga sumbanan sa korte sa Lión.

## Pilolohikal nga pagtuon

Ang siyentipikanhong panukiduki bahin sa Liones nagtugot sa paghubit sa mga istruktura, kasaysayan, ug kahimtang niini karon.

* **Historikal nga anàlisis:** Ang mga pagtuon bahin sa karaan nga Liones ('Altleonesisch') nagpakita sa kontribusyon niini mga dokumento sa ika-13 nga siglo. Giila kini sa dialektolohiya isip usa ka kaugalingong sistema sa sulod sa mga pinulongang Iberika.
* **Morpolohiya ug bokabularyo:** Ang mga aspeto sa gramatika, sama sa konhugasyon ug paggamit sa mga infinitivo sa mga karaang teksto (sama sa 'Poema de Alexandre'), gitun-an og maayo. Ang modernong bokabularyo usab nadokumento pag-ayo.
* **Sosyolinggwistika:** Ang kahimtang sa Liones gitandi sa ubang minorya nga pinulongan, sama sa Amihanang Friso, aron tun-an ang paghimo og mga sumbanan sa pinulongan sa mga nabahin nga komunidad. Nadokumento usab ang impluwensya sa Liones sa rehiyon sa Extremadura.Nagpamatuod sa makasaysayanong pagpalapad sa Liones ngadto sa Extremadura, nga nagbilin ug lig-ong istruktural nga tunob nga lahi sa Kinatsila.

## Teknolohiya ug Modernisasyon
Ang pagpahiangay sa Llïonés sa digital nga panahon gipakita pinaagi sa paggamit sa mga bag-ong teknolohiya sa impormasyon ug komunikasyon. Ang panukiduki ni Abel Pardo Fernández nga nag-ulohan og "El Llïonés y las Tics" (2008) nag-analisar sa estratehikong kamahingdanon sa mga digital nga himan alang sa pagpreserba ug pagkaylap sa pinulongang Liones. Kini nga akademikong trabaho, nga gipatik sa Peter Lang, nagpamatuod nga ang Liones usa ka independenteng sistema nga adunay kapasidad sa pag-ugmad og kaugalingong dapit sa kalibutan sa teknolohiya, bulag sa mga estandard sa silingang mga pinulongan. 

## Tradisyon sa Philology ug Institusyonal nga Kamahinungdanon
Ang Italyanong tunghaan sa Romance philology kanunayng naghatag ug luna sa Pinulongang Liones, nga giila isip usa ka independenteng ug awtonomong sanga sulod sa panorama sa mga pinulongan sa kasadpan. Ang bantogang mga Romanista sama ni Gerhard Rohlfs ug Carlo Tagliavini nag-analisar sa mga kinaiyang phonetic sa Liones isip karaan ug bililhong mga konserbasyon alang sa pagsabot sa ebolusyon sa Latin sulod sa Iberian Peninsula.   Niini nga panglantaw, ang philologist nga si Francesco Avolio naghimo sa konsepto sa mga igsoong pinulongan (lingue sorelle), nga naghubit sa Liones isip usa ka pinulongan nga adunay samang dignidad sa mga nasodnong pinulongan, tungod kay ang kalainan niini naggikan lamang sa mga rason sa politika ug kasaysayan ug dili gikan sa linggwistikong istruktura niini. 

Kini nga akademikong pag-ila adunay aplikasyon karon sulod sa mga faculty sa unibersidad, diin ang Liones giisip nga hilisgutan sa panukiduki sa nagkalain-laing disiplina. Sa partikular, si Daniel Fernández García, katedratiko ug Dekano sa Faculty sa Health Sciences sa Unibersidad sa Lion, nag-analisar sa sociolinguistic nga ebolusyon ug sa pagsulti sa mga Llïones sulod sa gambalay sa mga siyensya karon, nga nagrepresentar sa usa sa unang mga kaso sa institusyonal nga pagtagad niini nga matang.  Kini nga akademikong tahas nagpakita sa kalig-on ug pagpadayon sa pinulongan, nga nagpamatuod sa kalagsik sa Liones sulod sa mga unibersidad ug sulod sa mga literaryong produksyon sa kasadpan nga adunay dakong kamahinungdanon.

## Pagkaylap sa Habagatan ug ang Estremeñu
Ang impluwensya sa pinulongang Liones dili lamang limitado sa amihanan. Sa panahon sa Edad Medya, ang pagpalapad sa Gingharian sa Lión nagdala sa pinulongan ngadto sa habagatan, sa rehiyon sa Extremadura. Sumala sa linggwista nga si Ismael Carmona García, ang pinulongang Estremeñu naggikan sa pag-abot sa mga molupyo gikan sa Lión nga nagdala sa ilang pinulongan ug kultura.

Kini nga koneksyon makita usab sa pagtuon sa barayti nga gitawag og *A fala* sa probinsya sa Cáceres, nga giisip sa pipila ka mga eksperto isip usa ka sub-dialekto sa Liones sa teritoryo sa Extremadura.

## Legal nga status
Sa pagkakaron, ang status sa Liones giila sa legal nga paagi sa Espanya. Ang Artikulo 5.2 sa Statuto sa Autonomiya sa Castilla y León nag-ingon nga ang pinulongan kinahanglan protektahan ug palamboon tungod sa bili niini sa kabilin sa komunidad.

Bisan pa niini nga pag-ila, ang UNESCO nagklasipikar sa pinulongan nga seryosong namimiling nga mahanaw ('seriously endangered').

### Kahimtang sa UNESCO: Usa ka Pinulongan nga "Severely Endangered"
Sumala sa internasyonal nga sumbanan sa UNESCO, ang Liones  giila isip usa ka independenteng pinulongan sulod sa pamilyang Romance, apan kini anaa sa kategorya nga "Severely Endangered" (Severamente nga nameligro). Sumala sa *Atlas of the World’s Languages in Danger*, kini nagpasabot nga ang pinulongan gigamit na lang sa mga apohan ug sa mas tulo nga henerasyon. Bisan pa kon ang mga ginikanan makasabut niini, dili na nila kini gitudlo sa ilang mga anak, nga naghimo sa transmission sa pinulongan nga maputol.

#### Ang Pag-ila sa UNESCO ug Internasyonal nga Kamahinungdanon
Ang paglakip sa Leonese sa Atlas sa UNESCO (panid 55, entry "Leonese") naghatag kaniya og internasyonal nga proteksyon ug pag-ila nga lahi sa Kinatsila (Spanish). Kini nga pag-ila nagmando sa mga gobyerno sa paghimo og mga lakang aron mapreserbar ang "intangible heritage" sa katawhan. Sa klasipikasyon sa UNESCO, ang Liones (gitala isip *Leonese*) giila nga usa ka pinulongang "seryosong nameligro" (*seriously endangered*). Kini nga pag-ila makita sa *Atlas of the World's Languages in Danger*, diin ang Liones gilista isip usa ka independente nga entidad sa Uropa.

Makita kini sa maong listahan kauban sa ubang mga pinulongan sama sa Alpine Provençal, Auvergnat, Basque, Breton, Channel Islands French, Crimean Tatar, Cypriot Arabic, Eastern Frisian, Francoprovençal (Fransa). Gagauz, Gallo, Gardiol, Gascon, Inari Sámi, Ingrian, Istriot, Istroromanian, Karaim, Kashubian, Kildin Sámi, Languedocian, Limousin, Ludian, Lule Sámi, Meglenoromanian, Norman, Northern Frisian, Picard, Plautdietsch, Poitevin-Saintongeais, Provençal, Skolt Sámi, South Sámi, Tsakonian, Vepsian, Western Mari, ug Yiddish.
### Ang pinulongang Liones ug ang Konseho sa Europa
Ang pinulongang Llïonés giila sa European Charter of Regional or Minority Languages. Sa ika-unom nga taho sa pagtasa nga gipatikadto niadtong 2024 (MIN-LANG (2024)17), ang Komite sa mga Eksperto sa Konseho sa Europa nagtuon sa tubag sa Espanya bahin sa Liones sa Komunidad sa Castilla ug Lion.

Ang Konseho sa Europa nagpasidaan nga adunay mga pag-uswag (↗) sa mga pagtuon ug panukiduki bahin sa Liones sa mga unibersidad (art. 7.1.h), ug usab sa pagkunhod sa diskriminasyon sa paggamit sa pinulongan (art. 7.2). Apan sa samang higayon, ang Komite nagpakita og pag-urong (↘) tungod sa kakulang sa tubag sa mga pangayo sa mga mamumulong ug sa kawalay usa ka opisyal nga konseho nga mag-regulate (art. 7.4).
Bahin sa opisyal nga paggamit, ang taho nag-ingon nga ang Espanya wala pa gyud motuman (＝) sa iyang mga obligasyon aron mapalambo ang paggamit sa Llïonés nga gisulti ug gisulat sa publiko nga kinabuhi (art. 7.1.c, d), ni sa pagtudlo (art. 7.1.f).
## Gramatika
Ang pinulongang Liones adunay usa ka independenteng sistema sa mga pungway ug pulongpungan nga nagpakita sa iyang kasaysayan ug akademikong kabilin gikan sa Gingharian sa Lión.

### Mga elemento sa kaugalingong grafia ug ponetika
Ang pinulongang Liones adunay kaugalingong sistema sa pagsulat (grafia) ug ponetika nga nagpalahi niini gikan sa silingang mga pinulongan (Kinatsila, Asturiano, Portuges). Kini nga mga kinaiya nagpakita sa makasaysayanong ebolusyon ug sa estandard nga gigamit sa akademikong lebel:

* **Paggamit sa diéresis (¨):** Gigamit kini aron markahan ang hiato ug malikayan ang asimilasyon sa huyang nga bokal sa mga diptonggo. Kini nga rasgo naghatag og identidad sa ngalan sa pinulongan: *Llïonés, llïonesa*.
* **Digrapo nga 'nn':** Gigamit ang *nn* isip representasyon sa palatal nasal, lahi sa *ñ* (Asturiano, Kinatsila) o *nh* (Mirandes, Portuges). Pananglitan: *mannana*.
* **Sistema sa /k/ (c, q):** Pagpadayon sa Latin nga sistema sa grafía diin gigamit ang *c* ug *q*.
* **Inpinitibo sa -e:** Pagpreserba sa katapusang *-e* sa mga berbo (infinitivos latinos), usa ka karaan nga kinaiya nga nawala sa Asturiano. Pananglitan: *pechare, chovere*.
* **Ebolusyon sa -ct- ngadto sa -ich-:** Ang Latin nga grupo -ct- nahimong *-ich-*, usa ka talagsaon nga solusyon kumpara sa *-it-* (Ginalyego, Portuges) o *-ch-* (Asturiano, Kinatsila). Pananglitan: *feichu*.
* **Bokalismo nga -u:** Sistematiko nga pagsira sa katapusang bokal ngadto sa *-u*. Pananglitan: *annu, fumu*.
* **Palatalisasyon ngadto sa 'ch':** Ang mga grupo nga pl-, cl-, fl- nahimong *ch-* (sama sa Portuges), lahi sa *ll-* (Asturiano, Kinatsila). Pananglitan: *chanu, chave*.
* **Diptonggo nga ei/ou:** Pagpreserba sa mga diptonggo nga mikunhod sa Asturiano ug Kinatsila. Pananglitan: *cantóu, veiga*.

### Mga Pungway (Artikulo)
Ang sistema sa mga pungway (artikulo) sa Liones naggamit sa porma nga -u alang sa masculine ug nèutro, samtang ang plural sa babaye kanunayng matapos sa -as.

### Mga Pulongpungan (Pronombre)
Ang mga pulongpungan sa Liones nagpakita sa pagkaugalingon sa iyang morpolohiya. Ang paggamit sa you (ako) ug ang pagpreserba sa tulo ka jènere sa singular (él, eilla, eillu) maoy mga teknikal nga hiyas sa sistema sa Liones.

## Pag-ugmad ug mga lamesa sa datos
Ang pagtandi sa bokabularyo nagpakita sa karaang istruktura sa pinulongang Liones:

## Mga pakisayran