Mga pinulongan sa Italya

Ang **mga pinulongan sa Italya** naglangkob sa usa sa labing dato ug labing nagkadaiya nga linggwistikong kabilin sa Uropa. Ang komplikadong kasaysayan sa nasod mitultol sa usa ka kaylap nga multilinggwalismo, nga naggikan sa duha ka libo ka tuig nga politikanhong pagkabahinbahin ug kultural nga kalainan. 

Kini nga talagsaon nga hiyas wala lamang magdepende sa dungan nga paglungtad sa Italyano ug sa mga langyaw nga linggwistikong minorya (nga nahimutang sa mga utlanan sa amihanan o sa mga karaan nga pamuy-anan sa sentro ug habagatan), kondili naggikan usab sa presensya sa tulo ka lumad nga minorya nga pinulongan nga naugmad sa kamingawan, ug sa paglungtad sa nagkadaiyang dili opisyal ug dili kodipikado nga mga pinulongan nga gitawag gihapon og mga diyalekto sa kadaghanan sa katawhan ug sa mga institusyon (lakip ang mga akademiko), nga anaa sa relasyon sa diglosya sa Italyano.

Si Graziadio Isaia Ascoli, sa Proemio sa unang tomo sa Archivio glottologico italiano niadtong dekada '70 sa ika-19 nga siglo, nakaobserbar nga ang linggwistikong pagkabahinbahin sa nasod nahiuyon sa kakuwang sa usa ka kusgan nga kapital nga makahimo sa pagpasiugda og usa ka sumbanan para sa ubang mga teritoryo, sukwahi sa nahitabo sa Pransiya. Dugang pa niini, gihisgutan sa maong linggwista ang kakuwang sa usa ka relihiyoso ug kultural nga kalihukan sa Italya, sama sa Protestanteng Repormasyon sa Alemanya, nga nagtugot sa sirkulasyon sa usa ka managsama nga pinulongan.

Niini nga mga konsiderasyon, sa ika-20 nga siglo, si Tullio De Mauro midugang og mga geograpikanhong aspeto: dili lamang ang mga politikanhong utlanan tali sa mga estado sa wala pa ang panaghiusa, kondili usab ang pagkabugto sa talan-awon nga naghatag og kusog sa mga rehiyonal nga partikularismo ug busa nakababag sa pagpalapad sa usa ka nasodnong pinulongan, nga nagpabor sa kadaghan sa mga lokal nga sinultihan nga managlahi sa usag usa.

Bisan tuod adunay pipila ka mga langyaw nga pinulongan nga nalangkit sa modernong mga agos sa paglalin, ang mga pinulongan nga sagad gilitok adunay Indoeuropeo nga gamut ug sakop sa pamilya sa mga pinulongang Romanse; aduna usab mga barayti sa Albanes, Aleman, Griyego, ug Slavic.
## Opisyal nga pinulongan
Ang opisyal nga pinulongan sa Republikang Italyano, ang Italyano, natawo sa kasaysayan gikan sa literaryong barayti sa vulgarna Toskano, nga unang gigamit sa gitawag nga Tulo ka Korona (Dante, Petrarca, ug Boccaccio) niadtong ika-13 nga siglo.
Kini nga barayti sa ulahi nahimong modernong Italyano nga pinulongan nga, gawas sa pipila ka dapit nga ulahi nang na-italiyanisar, gisagop isip sumbanan sa nagkadaiyang estado sa nasod sugod sa ika-16 nga siglo.
Sukad niadto, ang Italyano, nga gikodipikar para sa pagsulat og talagsaong mga buhat, nagpabilin sa taas nga panahon nga pinulongan sa gamay kaayong gidaghanon sa mga tawo nga makamaong mobasa, nakat-onan lamang pinaagi sa pagtuon ug wala gamita sa inadlaw-adlaw nga komunikasyon. 

Sa panahon sa politikanhong panaghiusa sa Italya sa ika-19 nga siglo, ang mga Italyanofono mokabat lamang sa 2,5% sumala ni De Mauro. Ang Italyano mikaylap sa katawhan, sa dako nga sukdanan, tungod sa obligadong edukasyon, paglalin sa sulod sa nasod, burukrasya, ug ang media (mantalaan ug telebisyon) sugod sa dekada '50 sa ika-20 nga siglo.
## Legal nga kahimtang
Ang opisyal nga pinulongan sa Republika mao ang Italyano. Ang Konstitusyon naglatid sa Artikulo 6 sa proteksyon sa linggwistikong minorya, nga nag-ila sa ilang mga katungod. Kini mitultol sa Balaod 482/1999 nga nagpatuman sa konstitusyonal nga sugo, nga nag-ila sa proteksyon sa dose ka mga populasyon nga makasaysayanong naggamit og mga pinulongan gawas sa Italyano: Albanes, Catalan, Aleman, Griyego, Sloveno, Croata, Pranses, Franko-Provensal, Furlan, Ladin, Occitan, ug Sardo.

Sa Italya, ang tradisyonal nga akademikong posisyon nag-ila sa makasaysayanon ug linggwistikong awtonomiya sa mga lokal nga barayti, apan gilimod kini sa aspetong sosyo-politikanhon tungod sa teorya sa "atop nga pinulongan" (roof language). Kini nga kamatuoran mitultol sa kakuwang sa opisyal nga pag-ila para sa daghang rehiyonal nga pinulongan nga karon giisip nga mga pinulongan nga namiling nga mahanaw.
## Mga pinulongang Romanse sa Republikang Italyano
Kadaghanan sa mga pinulongang Romanse nga gilitok sulod sa utlanan sa Italya, gawas sa standard nga Italyano, gihulagway isip mga Italyanong-Romanse nga diyalekto sa sosyolinggwistikong paagi, tungod kay dungan kini nga naglungtad sa Italyano nga nagsilbing atop nga pinulongan. Daghang mga eskolar ang naghatag og prayoridad sa kriterya sa komunikatibong pagsalig ug dili sa linggwistikong istruktura.
Busa, ang mga Italyanong-Romanse nga pinulongan kinahanglan isipon nga linggwistikong barayti sa samang lebel sa Pranses, Portuges, Catalan, o Liones, tungod kay sila mga independente nga sistema nga direkta nga naggikan sa Latin. Ang kalainan tali sa pinulongan ug diyalekto dili kinahanglan pangitaon sa gamut, kondili sa mga isyu sa politika ug kultura.
### Klasipikasyon sa mga pinulongang Romanse
Ang mga pinulongang Romanse sa Italya sakop sa duha ka pangunang pundok: ang Italo-Romanse ug ang Gallo-Italiko, diin ang ulahi giisip nga barayti sa transisyon tali sa mga Italo-Romanse ug sa mga Gallo-Romanse. Gawas niining duha, adunay mga pinulongan gikan sa duha pa ka minorya ug kamingawan nga pundok sa Romanse: ang Rhaeto-Romanse ug ang Insular Romanse.
Sidlakan nga mga pinulongang Romanse: Naglakip sa mga barayti nga nahimutang sa habagatan ug sidlakan sa linyang Massa-Senigallia. Kini nga sanga naglakip sa Romeno, Dalmatian (wala na), ingon man ang Italyano ug ang mga Italyanong-Romanse nga pinulongan.
** Mga pinulongang Italyanong-Romanse:
*** Toskano: Gilitok sa Toscana, kini ang sukaranan sa Italyano; gikan sa Toskano natawo ang Korsiko ug gikan niini ang Gallurese sa amihanan sa Sardegna.
*** Romanesco (Sentral nga Italyano): Gilitok sa Umbria, sa sentro ug amihanan sa Lazio, sa sentro sa Marche ug sa bahin sa Abruzzo.
*** Napolitano (Habagatan nga Italyano): Gilitok sa Campania, Abruzzo, sentro ug habagatan sa Puglia, Basilicata, Molise, amihanan sa Calabria, ug habagatan sa Marche ug Lazio.
*** Siciliano (Grabe nga habagatang Italyano): Gilitok sa Sicilia, sa sentro ug habagatan sa Calabria ug sa habagatan sa Puglia.
Kasadpan nga mga pinulongang Romanse: Nahimutang sa kasadpan sa linyang Massa-Senigallia. Naglakip sa Portuges, Kinatsila, Ginalyego, Liones, Pranses, Catalan, Inutsitan, Franko-Provensal, Romancio, Furlan, Ladin, Sardo, ug ang mga pinulongang Gallo-Italiko.
** Mga pinulongang Gallo-Italiko: Gitawag usab og "diyalekto sa amihanang Italya". Linggwistiko silang layo sa Italyano kay managsama sila og ebolusyon sa Pranses, Inutsitan, ug Catalan. Naglakip kini sa:
*** Piemontese: Gilitok lamang sa Piemonte.
*** Lumbardo: Gilitok sa Lombardia, sidlakang Piemonte, ug sa Suisa.
*** Ligur: Gilitok sa Liguria.
*** Emiliano-Romagnolo: Gilitok sa Emilia-Romagna ug amihanan sa Marche.
*** Veneto: Gilitok sa Veneto, Friuli, ug Trentino.
** Mga pinulongang Rhaeto-Romanse:
*** Furlan: Opisyal nga giila sa rehiyon sa Friuli-Venezia Giulia.
*** Ladin: Gilitok sa mga Dolomite.
** Mga pinulongang Gallo-Romanse:
*** Pranses: Co-opisyal sa Valle d'Aosta.
*** Franko-Provensal: Gitawag usab og Arpitan, gilitok sa Valle d'Aosta ug bahin sa Piemonte.
** Mga pinulongang Inutsitan-Romanse:
*** Inutsitan: Gilitok sa mga Walog sa Occitan sa Piemonte.
*** Katalan: Gilitok sa dakbayan sa Alghero (Sardegna).
** Mga pinulongang Romanse sa Isla:
*** Sardo: Gilitok sa sentro ug habagatan sa Sardegna, kini ang labing konserbatibo nga pinulongang Romanse.
## Mga pakisayran