Alfred Nobel

Hi **Alfred Bernhard Nobel** (21 Oktubre 1833 – 10 Disyembre 1896) in uska Suweko nga kemiko, inhenyero, imbentor, negosyante, ngan pilantropo. Nailhan siya pag-ayo tungod sa pagbilin sa iyang kapalaran aron matukod ang Nobel Prize, bisan kung naghimo usab siya daghang hinungdanon nga kontribusyon sa syensya, nga adunay 355 nga mga patente sa iyang kinabuhi. Ang labing inila nga imbensyon ni Nobel mao ang dinamita, usa ka mas luwas ug mas sayon ​​nga paagi sa paggamit sa kusog nga pabuto sa nitroglycerin; kini patented sa 1867 ug sa wala madugay gigamit sa tibuok kalibutan alang sa pagmina ug infrastructure development.

## Personal nga kinabuhi

### '''Sayo nga kinabuhi ug edukasyon'''
Si Alfred Nobel natawo sa Stockholm, Sweden niadtong 21 Oktubre 1833. Siya ang ikatulo nga anak ni Immanuel Nobel (1801–1872), usa ka imbentor ug inhenyero, ug Karolina Andriette Nobel (née Ahlsell 1805–1889). Ang magtiayon naminyo niadtong 1827 ug adunay walo ka mga anak. Ang pamilya kabus ug si Alfred lamang ug ang iyang tulo ka mga igsoon ang naluwas lapas sa pagkabata. Pinaagi sa iyang amahan, si Alfred Nobel usa ka kaliwat sa Swedish scientist nga si Olaus Rudbeck (1630–1702), ug sa baylo, ang bata interesado sa inhenyero, ilabi na sa mga eksplosibo, nakakat-on sa mga batakang prinsipyo gikan sa iyang amahan sa bata pa. Ang interes ni Alfred Nobel sa teknolohiya napanunod gikan sa iyang amahan, usa ka alumnus sa Royal Institute of Technology sa Stockholm.

Pagkahuman sa lainlaing mga kapakyasan sa negosyo tungod sa pagkawala sa pipila ka mga barge sa materyales sa pagtukod, si Immanuel Nobel napugos sa pagkabangkarota, ang amahan ni Nobel mibalhin sa Saint Petersburg, Russia, ug nagmalampuson didto ingon usa ka tiggama sa mga himan sa makina ug mga eksplosibo. Giimbento niya ang veneer lathe (nga nagpaposible sa paghimo sa modernong plywood) ug nagsugod sa pagtrabaho sa torpedo. Sa 1842, ang pamilya miduyog kaniya sa siyudad. Karon mauswagon na, ang iyang mga ginikanan nakahimo sa pagpadala sa Nobel ngadto sa pribadong mga magtutudlo, ug ang batang lalaki milabaw sa iyang mga pagtuon, ilabina sa chemistry ug mga pinulongan, nga nakakab-ot sa larino sa English, French, German, ug Russian. Sulod sa 18 ka bulan, gikan sa 1841 hangtod sa 1842, si Nobel nag-eskuyla sa bugtong eskuylahan nga iyang gitunghaan sa bata pa siya, sa Stockholm.

Si Nobel nakabaton ug kahanas sa Swedish, French, Russian, English, German, ug Italian. Naugmad usab niya ang igong kahanas sa literatura sa pagsulat og balak sa English. Ang iyang Nemesis usa ka prosa nga trahedya sa upat ka mga aksyon bahin sa Italyano nga halangdon nga babaye nga si Beatrice Cenci. Kini giimprenta samtang siya himalatyon, apan ang tibuok stock gilaglag dayon human sa iyang kamatayon gawas sa tulo ka kopya, nga giisip nga eskandalo ug mapasipalahon. Gipublikar kini sa Sweden niadtong 2003 ug gihubad ngadto sa Slovenian, French, Italian, ug Spanish.

### '''Relihiyon'''
Lutheran si Nobel ug regular nga nagtambong sa Church of Sweden Abroad sa panahon sa iyang mga tuig sa Paris, pinangulohan ni pastor Nathan Söderblom nga nakadawat sa Nobel Peace Prize niadtong 1930. Usa siya ka agnostiko sa pagkabatan-on ug nahimong ateyista sa ulahi sa iyang kinabuhi, bisan pa nga nagdonar gihapon siya nga madagayaon ngadto sa ang Simbahan.

### '''Mga relasyon'''
Si Nobel mibiyahe sa kadaghanan sa iyang kinabuhi sa negosyo, nagmintinar sa mga kompanya sa Europe ug America samtang nagtipig ug balay sa Paris gikan sa 1873 hangtod 1891. Nagpabilin siyang nag-inusara nga kinaiya, nga gihatag sa mga panahon sa depresyon. Nagpabilin siya nga dili minyo, bisan kung ang iyang mga biograpo nakamatikod nga siya adunay labing menos tulo ka mga gugma, ang una sa Russia nga adunay usa ka babaye nga ginganlag Alexandra nga nagsalikway sa iyang tanyag. Niadtong 1876, ang Austro-Bohemian nga Kondesa nga si Bertha Kinsky nahimong iyang sekretaryo, apan siya mibiya kaniya human sa mubo nga pagpabilin aron pakaslan ang kanhi niyang hinigugma nga si Baron Arthur Gundaccar von Suttner. Ang iyang pagkontak kang Nobel mubo ra, apan nakigsuwat siya kaniya hangtod sa iyang kamatayon niadtong 1896, ug lagmit nakaimpluwensiya sa iyang desisyon nga iapil ang ganti sa kalinaw sa iyang kabubut-on. Gihatagan siya sa 1905 Nobel Peace nga premyo "alang sa iyang sinsero nga mga kalihokan sa kalinaw". Ang pinakadugay nga relasyon ni Nobel mao si Sofija Hess gikan sa Celje nga iyang nahimamat niadtong 1876 sa Baden duol sa Vienna, diin siya nagtrabaho isip empleyado sa usa ka flower shop. Ang liaison milungtad og 18 ka tuig.

## Siyentipikanhong karera
Sa batan-on pa, si Nobel nagtuon sa chemist nga si Nikolai Zinin; unya, niadtong 1850, miadto sa Paris aron sa pagpadayon sa buluhaton. Didto iyang nahimamat si Ascanio Sobrero, kinsa nakaimbento sa nitroglycerin tulo ka tuig kanhi. Si Sobrero kusganong misupak sa paggamit sa nitroglycerin tungod kay kini dili matag-an, mobuto kon ipailalom sa variable heat o pressure. Apan si Nobel nahimong interesado sa pagpangita og paagi sa pagkontrolar ug paggamit sa nitroglycerin isip usa ka komersyal nga magamit nga eksplosibo; kini adunay labaw nga gahum kay sa pulbura. Niadtong 1851 sa edad nga 18, miadto siya sa Estados Unidos sulod sa usa ka tuig aron magtuon, nagtrabaho sa mubo nga panahon ubos sa Swedish-American nga imbentor nga si John Ericsson, kinsa nagdesinyo sa American Civil War ironclad, USS Monitor. Gipasaka ni Nobel ang iyang unang patente, usa ka English nga patente para sa gas meter, niadtong 1857, samtang ang iyang unang Swedish nga patente, nga iyang nadawat niadtong 1863, anaa sa "mga paagi sa pag-andam sa pulbura".

Ang pabrika sa pamilya naghimo og mga armamento alang sa Gubat sa Crimea (1853–1856), apan naglisud sa pagbalhin balik sa regular nga domestic nga produksiyon sa dihang natapos ang away ug sila nagsang-at sa pagkabangkarota. Niadtong 1859, gibiyaan sa amahan ni Nobel ang iyang pabrika sa pag-atiman sa ikaduhang anak nga lalaki, si Ludvig Nobel (1831–1888), kinsa nakapauswag pag-ayo sa negosyo. Si Nobel ug ang iyang mga ginikanan mibalik sa Sweden gikan sa Russia ug si Nobel naghalad sa iyang kaugalingon sa pagtuon sa mga eksplosibo, ug ilabina sa luwas nga paghimo ug paggamit sa nitroglycerin. Si Nobel nag-imbento ug detonator niadtong 1863, ug niadtong 1865 nagdisenyo sa blasting cap.

Niadtong 3 Septembre 1864, usa ka bodega nga gigamit sa pag-andam sa nitroglycerin ang mibuto sa pabrika sa Heleneborg, Stockholm, Sweden, nga nakapatay sa lima ka tawo, lakip ang manghod ni Nobel nga si Emil. Tungod sa aksidente, gitukod ni Nobel ang kompanya nga Nitroglycerin AB sa Vinterviken aron makapadayon siya sa pagtrabaho sa mas hilit nga lugar. Si Nobel nag-imbento og dinamita niadtong 1867, usa ka substansiya nga mas sayon ug luwas nga dumalahon kay sa mas dili lig-on nga nitroglycerin. Ang Dynamite gipatuman sa US ug UK ug kaylap nga gigamit sa pagmina ug pagtukod sa mga network sa transportasyon sa internasyonal. Niadtong 1875, giimbento ni Nobel ang geignite, nga mas lig-on ug gamhanan kay sa dinamita, ug niadtong 1887, gipatente nga ballistite, usa ka gisundan sa cordite.

Si Nobel napili nga membro sa Royal Swedish Academy of Sciences niadtong 1884, ang samang institusyon nga sa ulahi mopili sa mga mananaog alang sa duha sa mga premyong Nobel, ug nakadawat siya ug honorary doctorate gikan sa Uppsala University niadtong 1893. Ang mga igsoon ni Nobel nga si Ludvig ug Robert maoy nagtukod sa lana. kompanya nga Branobel ug nahimong dato kaayo sa ilang kaugalingong katungod. Si Nobel namuhunan niini ug nakatigom og dakong bahandi pinaagi sa pagpalambo niining bag-ong mga rehiyon sa lana. Nag-una kini sa Baku, Azerbaijan, apan usab sa Cheleken, Turkmenistan. Sa iyang kinabuhi, si Nobel na-isyu ug 355 ka patente sa tibuok kalibotan, ug sa iyang pagkamatay, ang iyang negosyo nakatukod ug labaw sa 90 ka pabrika sa armas, bisan pa sa iyang dayag nga pasipista nga kinaiya.

## Mga imbensyon
Nakaplagan ni Nobel nga sa dihang ang nitroglycerin gilakip sa usa ka absorbent inert substance sama sa kieselguhr (diatomaceous earth) kini nahimong mas luwas ug mas sayon ​​sa pagdumala, ug kini nga sagol iyang gipatuman niadtong 1867 isip "dinamita". Gipakita ni Nobel ang iyang eksplosibo sa unang higayon nianang tuiga, sa usa ka quarry sa Redhill, Surrey, England. Aron matabangan nga matukod pag-usab ang iyang ngalan ug mapaayo ang imahe sa iyang negosyo gikan sa naunang mga kontrobersiya nga may kalabotan sa peligro nga mga eksplosibo, gikonsiderar usab ni Nobel ang pagngalan sa labi ka kusgan nga sangkap nga "Nobel's Safety Powder", apan gihusay sa Dynamite, nga nagtumong sa pulong nga Griego alang sa. "gahum" (δύναμις).

Sa ulahi gikombinar ni Nobel ang nitroglycerin sa lain-laing mga compound sa nitrocellulose, susama sa collodion, apan gihusay sa usa ka mas episyente nga resipe nga naghiusa sa laing nitrate nga pabuto, ug nakuha ang usa ka transparent, sama sa jelly nga substansiya, nga mas gamhanan nga eksplosibo kay sa dinamita. Ang gelignite, o blasting gelatin, sumala sa ngalan niini, gipatuman niadtong 1876; ug gisundan sa usa ka panon sa susama nga mga kombinasyon, giusab pinaagi sa pagdugang sa potassium nitrate ug lain-laing mga butang. Ang Gelignite mas lig-on, madala ug sayon nga naporma aron mohaum sa bored nga mga lungag, sama sa gigamit sa drilling ug pagmina, kay sa gigamit kaniadto nga mga compound. Gisagop kini isip standard nga teknolohiya sa pagmina sa "Age of Engineering", nga nagdala kang Nobel og dakong kantidad sa pinansyal nga kalamposan, bisan pa sa gasto sa iyang panglawas. Ang usa ka sanga niini nga panukiduki miresulta sa pag-imbento ni Nobel sa ballistite, ang pasiuna sa daghang modernong walay aso nga powder explosives ug gigamit gihapon isip rocket propellant.

## Nobel Prize
Adunay usa ka ilado nga istorya bahin sa gigikanan sa Nobel Prize, bisan kung ang mga historyano wala makapamatuod niini ug ang uban nagsalikway sa istorya ingon usa ka mito. Sa 1888, ang pagkamatay sa iyang igsoon nga si Ludvig gituohan nga hinungdan sa daghang mga mantalaan nga nagmantala sa mga obitwaryo ni Alfred sa sayup. Gikondenar siya sa usa ka pamantalaan sa Pransya tungod sa iyang pag-imbento sa mga pabuto sa militar—sa daghang bersiyon sa istorya, ang dinamita gikutlo, bisan tuod kini kasagarang gigamit alang sa mga sibilyan nga aplikasyon—ug kini giingon nga nagdala sa iyang desisyon nga magbilin ug mas maayong kabilin human sa iyang kamatayon. . Ang obituary nag-ingon, Le marchand de la mort est mort ("Ang magpapatigayon sa kamatayon patay na"), ug mipadayon sa pag-ingon, "Si Dr. Alfred Nobel, kinsa nahimong dato pinaagi sa pagpangitag mga paagi sa pagpatay sa mas paspas nga mga tawo kay sa kaniadto, namatay. kagahapon." Gibasa ni Nobel ang obituary ug nahingangha sa ideya nga mahinumdoman siya niining paagiha. Ang iyang desisyon nga idonar ang kadaghanan sa iyang bahandi aron makaplagan ang Nobel Prize kay gusto niyang magbilin ug mas maayong kabilin. Bisan pa, gikuwestiyon kung naglungtad ba o wala ang obituary nga gipangutana.

Niadtong 27 Nobyembre 1895, sa Swedish-Norwegian Club sa Paris, gipirmahan ni Nobel ang iyang kataposang testamento ug gilain ang kadaghanan sa iyang yuta aron matukod ang mga Nobel Prize, nga ihatag kada tuig nga walay kalainan sa nasyonalidad. Human sa buhis ug mga kabilin sa mga indibidwal, ang Nobel's maggahin ug 94% sa iyang kinatibuk-ang kabtangan, 31,225,000 Swedish kronor, aron matukod ang lima ka Nobel Prize. Kini nakabig ngadto sa £1,687,837 (GBP) niadtong panahona. Niadtong 2012, ang kapital nagkantidad ug duolan sa SEK 3.1 bilyon (US$472 million, EUR 337 million), nga halos doble sa kantidad sa inisyal nga kapital, nga gikonsiderar ang inflation.

Ang una nga tulo niini nga mga premyo gihatagan alang sa kabantog sa pisikal nga siyensya, sa chemistry ug sa medikal nga siyensya o pisyolohiya; ang ikaupat para sa literatura nga buhat "sa usa ka sulundon nga direksyon" ug ang ikalima nga premyo ihatag ngadto sa tawo o katilingban nga naghatag sa labing dako nga serbisyo sa kawsa sa internasyonal nga panag-igsoonay, sa pagsumpo o pagkunhod sa mga nagbarog nga kasundalohan, o sa pagtukod o pagpadayon sa mga kongreso sa kalinaw.

Ang pormulasyon alang sa premyo sa literatura nga gihatag alang sa usa ka buhat "sa usa ka sulundon nga direksyon" (i idealisk riktning sa Swedish), misteryoso ug nakahatag ug daghang kalibog. Sulod sa daghang katuigan, gihubad sa Swedish Academy ang "ideal" isip "idealistic" (idealistisk) ug gigamit kini isip rason nga dili ihatag ang premyo sa importante apan dili kaayo romantikong mga awtor, sama nila Henrik Ibsen ug Leo Tolstoy. Kini nga interpretasyon sukad gibag-o, ug ang premyo gihatag ngadto, pananglitan, Dario Fo ug José Saramago, nga dili sakop sa kampo sa literary idealism.

Adunay lugar alang sa paghubad sa mga lawas nga iyang gihinganlan alang sa pagdesisyon sa mga premyo sa pisikal nga siyensya ug chemistry, tungod kay wala pa niya kini konsultaha sa wala pa maghimo sa testamento. Sa iyang usa ka panid nga testamento, iyang gitakda nga ang kuwarta moadto sa mga nadiskobrehan o mga imbensyon sa pisikal nga siyensya ug sa mga nadiskobrehan o mga kalamboan sa chemistry. Giablihan niya ang pultahan sa mga awards sa teknolohiya, apan wala magbilin mga panudlo kung giunsa ang pag-atubang sa kalainan tali sa siyensya ug teknolohiya. Tungod kay ang mga nagdesisyon nga mga lawas nga iyang gipili mas nabalaka sa nahauna, ang mga premyo moadto sa mga siyentipiko nga mas kanunay kaysa mga inhenyero, teknisyan o uban pang mga imbentor.

Ang sentral nga bangko sa Sweden nga si Sveriges Riksbank nagsaulog sa iyang ika-300 nga anibersaryo niadtong 1968 pinaagi sa pagdonar og dakong kantidad sa salapi ngadto sa Nobel Foundation aron gamiton sa pagpahimutang sa ikaunom nga premyo sa natad sa ekonomiya agig pasidungog kang Alfred Nobel. Niadtong 2001, ang pag-umangkon sa tuhod ni Alfred Nobel, si Peter Nobel (natawo 1931), mihangyo sa Bank of Sweden sa paglainlain sa award niini sa mga ekonomista nga gihatag "sa panumduman ni Alfred Nobel" gikan sa lima pa nga mga awards. Kini nga hangyo nakadugang sa kontrobersiya kung ang Bank of Sweden Prize sa Economic Sciences sa Memoryal ni Alfred Nobel usa ba gyud ka lehitimong "Nobel Prize".