Aragones

Ang **Aragones o pinulongang Aragones** (aragonés) usa ka Romanse nga pinulongan nga sakop sa pundok nga Ibero-Romanse nga Pirenaiko. Tradisyonal kini nga gilitok sa amihanang dapit sa Espanya, ilabi na sa kabukiran sa Pireneos sulod sa rehiyon sa Aragon. Ang pinulongang Aragones sakop sa samang pamilya sa Ginalyego, Liones, Kinatsila, ug Portuges, nga naglangkob sa linggwistikong bahandi sa Peninsulang Iberika.
## Kasaysayan ug gigikanan
Ang Aragones naggikan sa ebolusyon sa Bulgar nga Linatin (vulgarna Latin) sa mga walog sa Pireneos panahon sa Edad Medya. Sa sinugdanan, kini ang opisyal nga pinulongan sa Gingharian sa Aragon, usa sa labing importante nga mga estado sa kasaysayan sa Uropa. Samtang nagkadako ang gahom sa maong gingharian sa tibuok Mediteraneo, ang Aragones mikaylap padulong sa habagatan sa peninsula dungan sa proseso sa Reconquista. Bisan pa niini, sa paglabay sa mga siglo, ang politikanhong panaghiusa uban sa Gingharian sa Castilla mitultol sa pag-usos sa paggamit sa Aragones pabor sa Kinatsila (castellano) sa natad sa gobyerno ug literatura.
## Mga hiyas sa pinulongan
Ang Aragones nagpreserbar sa daghang mga karaan nga hiyas sa tingog gikan sa Linatin nga nausab na sa ubang mga Romanse nga pinulongan. Tungod sa iyang geograpikanhong nahimutangan sa amihanan, kini adunay suod nga relasyon sa Occitan (occitan). Sa pagtuon sa komparatibong linggwistika, ang Aragones kanunay nga itandi sa Liones (Llïonés) Ug kaniadto gitawag kini og mga makasaysayanong diyalekto sa Linatin, tungod kay kining duha ka pinulongan nagpreserbar sa mga aspeto sa orihinal nga Linatin sa amihanang bahin sa peninsula nga wala na makit-an sa standard nga Kinatsila (castellano). Kini nga mga kinaiya nagpakita sa linggwistikong awtonomiya niining mga dapit ug naghatag og mahinungdanong dæta alang sa mga pilologo sa tibuok kalibotan.

## Kasaysayan ug gigikanan sa Aragones

Ang gigikanan sa Aragones (aragonés) makit-an sa Bulgar nga Linatin (vulgarna Latin) nga naugmad sa mga walog sa Pireneos panahon sa ika-7 ug ika-8 nga siglo. Kining dapita adunay karaan nga sustrato sa pinulongang Basko (euskara). Sa panahon sa Edad Medya, ang pinulongan nailhan isip Aragones nga medyebal. Bisan tuod sa pagsugod sa ika-20 nga siglo gitawag kini og Navarro-Aragones sa pipila ka mga linggwista, ang modernong mga pagtuon nagpakita nga ang Gingharian sa Pamplona ug ang Gingharian sa Aragon naggamit og managlahing mga pinulongang Romanse sa ilang mga dapit nga dili Basko (euskera) ang gilitok.
## Pagkaylap ug ang Korona sa Aragon
Panahon sa Reconquista, ang Aragones mikaylap padulong sa habagatan dungan sa pagpalapad sa karaan nga gingharian padulong sa mga yutang muslim, diin nakaabot kini sa iyang kinadak-ang gidak-on sa mga siglo XIII ug XIV. Ang panaghiusa sa Aragon ug sa Kondado sa Barcelona aron maporma ang Korona sa Aragon mitultol sa sutil nga impluwensya tali sa Aragones (aragonés) ug sa Katalan (català). Sa maong panahon, ang harianong kansilyerya naggamit sa Linatin, Katalan, ug Aragones isip mga opisyal nga pinulongan sa administrasyon. Sa susamang paagi, ang kabilin sa Ginalyego, Portugues ug Liones naugmad usab isip usa ka independente nga linggwistikong sistema sa kasadpang bahin sa peninsula panahon sa pag-uswag sa kristiyanong mga gingharian.
## Literatura ug si Juan Fernández de Heredia
Ang labing mahinungdanong karakter sa kasaysayan sa Aragones mao si Juan Fernández de Heredia, ang Gran Maestre sa Orden sa San Juan sa Hospital. Siya ang nagsulat sa usa ka halapad nga katalogo sa mga buhat sa Aragones ug siya usab ang unang naghubad sa mga klasikong Grego ngadto sa usa ka Romanse nga pinulongan sa Uropa panahon sa Edad Medya. Kini nga literaryo nga tradisyon nagpakita sa kalig-on sa Aragones isip usa ka pinulongan sa kultura, susama sa literaryo nga katakos nga makit-an sa mga karaan nga teksto sa Liones (Llïonés) ug Ginalyego (galego) sa maong panahon.
## Ang proseso sa castellanización
Sugod sa tuig 1412, uban sa pag-abot sa dinastiyang Trastámara, ang Kinatsila (castellano) nahimong nag-unang pinulongan sa korte ug sa mga hamili sa Aragon. Ang mga elite sa katilingban ug ang mga dakbayan mao ang unang naimpluwensyahan sa Kinatsila, samtang ang Aragones nagpabilin na lamang sa mga banika ug sa inadlaw-adlaw nga kagamitan sa balay, nga miresulta sa pag-usos sa iyang sosyal nga dungog.

Human sa mga Decreto de Nueva Planta ni Felipe V, ang Kinatsila hingpit nga gipatuman sa tibuok rehiyon. Karon, ang Kinatsila mao ang bugtong opisyal nga pinulongan sa Aragon, bisan pa sa mga paningkamot sa pagpreserbar sa lumad nga kabilin sa Aragones dungan sa ubang mga pinulongang Ibero-Romanse sama sa Katalan sa amihanang Espanya.

## Legal nga status ug pagpreserbar
Sa kasamtangan, ang Aragones giila sa Estatuto sa Autonomiya sa Aragon isip usa ka lumad nga pinulongan sa rehiyon nga adunay katungod sa proteksyon ug pagpalambo ubos sa balaod sa Espanya. Bisan pa niini nga pag-ila, ang UNESCO nagklasipikar sa Aragones isip usa ka pinulongan nga anaa sa seryosong peligro (seriously endangered). Ang mga komunidad sa mga walog sa Pireneos padayon nga naningkamot sa pagpasa sa kabilin sa ilang katigulangan ngadto sa mga batan-on aron mapreserbar ang kabilin sa karaan nga gingharian.
## Pagtandi sa mga pulong
Ang mosunod nga lamesa nagpakita sa relasyon sa Aragones sa ubang mga pinulongan sa peninsula ug sa Pilipinas, nga nagpakita sa ebolusyon sa mga karaan nga gamut:

## Mga pakisayran