Diwata

Ang *Diwata* sa mitolohiya sa Pilipinas nagtumong sa mga diwata, lambana, espiritu sa kalikasan, mga langitnong nilalang, ug mga diyos sa mitolohiya. Sa katutubong relihiyon, kini nga termino partikular nga naghulagway sa mga langitnong nilalang ug mga espiritu sa kalikasan nga wala gayud nahimong tawo. Ang *Diwata* mahimong maglakip sa mga espiritu sa mga butang, tanom, o hayop, hangtod sa mga diyos nga nagrepresentar sa mga pwersa sa kalikasan o mga abstraktong konsepto, ug bisan pa sa mga diyos ug diyosa sa usa ka pantheon. 

Ang Diwata mao ang mga diyos, diyosa, langitnon, ug daghang uban pang mga dibino, semi-dibino, ug mga importante nga mga personalidad gikan sa klassikal nga mitolohiya sa Pilipinas ug katutubong relihiyon sa Pilipinas nga kolektibong gitawag nga Diwata, nga ang ilang mga halapad nga mga istorya naglangkob gikan sa usa ka gatus ka tuig nga milabay hangtod sa mga liboan ka tuig gikan sa modernong panahon. Ang termino nga **Bathala** sa katapusan mipuli sa "Diwata" isip pangunang pulong alang sa "mga diyos" ug nahimong kahulugan sa bisan unsang sobrenatural nga nilalang nga gisimba tungod sa pagkontrol sa mga aspeto sa kinabuhi o kalikupan. Sa paglabay sa panahon, ang **[[Bathala]]** (o Bathalà/Maykapál) nakig-uban sa Kristohanong Diyos ug nahimong synonymous sa **Diyós** 

Ang **Diwata** sa mitolohiya sa Pilipinas nagtumong sa mga lambana o fairy, espiritu sa kalikasan, langitnong mga nilalang, ug **mitolohikal nga mga diyos**. Sa relihiyong katutubo, kini partikular nga nagtumong sa mga langitnong nilalang ug mga espiritu sa kalikasan nga wala gayud nahimong tawo. Ang mga espiritu niini mahimong maglakip sa mga magtatabang sa mga butang, tanom, o hayop hangtod sa mga diyos nga nagrepresentar sa mga pwersa sa kalikasan, mga abstraktong konsepto, o bisan pa sa mga diyos sa usa ka pantheon. Ang **Pag-Diwata** usa ka ritwal sa paghatag ug pasidungog, pagdayeg ug pagsimba sa mga diyos ug espiritu sa kalikasan.
***Anito***, o anitu Sa Mitolohiya sa Pilipinas, nagtumong sa mga espiritu sa mga ninuno, mga espiritu sa mga patay, mga daimong espiritu ug ang **mga imahen nga kahoy** nga nagrepresentar o naglangkob kanila.**Pag-anito** mao ang ritwal diin ang mga shaman nagkomunikar sa mga espiritu sa mga patay ug mga espiritu sa mga ninuno, ug bisan pa sa mga daimong espiritu 

## Pangkalahatang-ideya
Ang mga Tauhan sa Mitolohiya sa Pilipinas, naglakip sa mga diyos (diwatas), mga bayani, ug uban pang mga hinungdanon nga mga karakter. Ang matag etnikong grupo adunay kaugalingong natad nga panteon sa mga diyos. Ang uban sa mga diyos sa mga etnikong grupo adunay magkaparehas nga mga ngalan o asosasyon, apan nagpabilin nga lahi sa usag usa. Ang kalainan sa mga hinungdanon nga karakter gipakita sa daghang mga kaso, diin ang usa ka punoan nga ehemplo mao ang Ifugao pantheon, diin sa usa ka panteon, ang mga diyos gi-estimar nga moabot sa dili moubos sa 1,500. Adunay labaw pa sa usa ka gatus nga natad nga panteon sa Pilipinas.

Ang mitolohiya sa Pilipinas ug relihiyon sa katawhan nag-overlap,  samtang magkaugnay, sa sinugdanan magkalahi. **Ang mitolohiya** usa ka koleksyon sa mga sugilanon nga nagpasabot sa pinagmulan sa kalibutan, mga natural nga panghitabo, ug mga buhat sa mga diyos, espiritu, ug mga bayani. Kini nagsilbi nga usa ka kultural nga naratibo, kasagaran nakatali sa mga tinuohan sa usa ka komunidad. **Ang relihiyon sa katawhan**, sa laing bahin, naglangkob sa mga espirituwal nga kalihokan, ritwal, moral nga sistema, ug teolohiya nga nakatan-aw sa mga tinuohan niini.  Ang mitolohiya usa ka bahin sa relihiyon, samtang ang relihiyon usa ka mas lapad nga sistema nga naglakip sa pagsimba, ritwal, ug mga etikal nga code. Ang matag etnikong grupo adunay kaugalingong pangkalahatang termino nga gigamit aron pagtumong sa tanan nga diyos o usa ka sub-set sa mga diyos, diin ang labing kasagaran nga termino sa etnikong grupo sa Pilipinas, **ang mitolohiya sa wala pa ang kolonyal** adunay halapad nga kalabotan sa relihiyon sa katawhan, diin ang matag etnikong grupo adunay kaugalingong panteon sa mga diyos, mga espiritu sa mga ninuno, ug espiritu sa kalikupan. Pananglitan, **ang "diwata"** nagtumong sa **mga diyos**, diyosa, ug mga celestial nga nilalang, samtang **ang "anito"** kasagaran nagpasabot sa **mga espiritu sa ninuno** o menor nga mga diyos. Ang mga termino ug ilang mga kahulugan lahi-lahi sa matag rehiyon ug etnikong grupo. 

Samtang ang mitolohiya nagpunting sa mga sugilanon bahin sa mga nilalang nga kini, ang katutubong relihiyon naglakip sa mga ritwal aron pagpasidungog o pagpahilom kanila. Ang uban nga grupo nagsimba sa usa ka labing taas nga diyos, samtang ang uban nagpasidungog sa usa ka set sa mga espiritu nga konektado sa kalikupan ug adlaw-adlaw nga kinabuhi. Sa paglabay sa panahon, ang mga alamat nahimong mga sugilanon o mga kwentong bayan, ilabi na nga sila napahilayo gikan sa ilang mga relihiyosong tinubdan.  Ang pag-apod-apod sa Islam ug Kristiyanismo nakabago sa pagsagop sa mga katutubong relihiyon, apan daghang aspeto sa mitolohiya sa Pilipinas ug relihiyon sa katawhan ang nagpabilin, nga nag-uban sa mga bag-ong panan-aw. Bisan pa sa mga siglo sa kolonisasyon, ang mga sugilanon sa mga diyos, espiritu, ug mga bayani nagpabilin nga hinungdanon sa kultura sa Pilipino, nga nagpasabot sa kalainan tali sa mga sugilanon sa mitolohiya ug sa mga espirituwal nga kalihokan nga nakatali sa kanila. 

Ang uban nga etnikong grupo adunay mga panteon nga gipangulohan sa usa ka labing taas nga diyos (o mga diyos), samtang ang uban nagpasidungog sa mga espiritu sa mga ninuno ug/o mga espiritu sa kalikupan, diin adunay usa ka pinuno nga diyos pero giisip nga walay diyos nga labing taas sa ilang mga pagkadiyos sa nasud mao ang anito. Ang termino mismo mahimong bahinon pa sa ninuno o **anito (mga espiritu sa ninuno)** ug diwata (mga diyos, diyosa, ug bathala), bisan pa sa daghang mga okasyon, ang kahulugan sa mga termino lahi-lahi depende sa ilang etnikong organisasyon.

## Diwata sa mga Pangkat etniko

**Mga Espiritu sa Kalikupan ug mga bathala o diyos**

Sa pipila ka mga pangkat-etniko, ang mga espiritu nga wala pa nagkinabuhi isip tawo gitawag nga **diwata**. Ang mga espiritu nga kini mahimong:

# Mga yano nga espiritu nga nagbantay sa usa ka butang, tanom, hayop, o lugar,
# Mga diyos nga nagrepresentar sa mga abstract nga konsepto o natural nga mga panghitabo,
# Mga diyos nga sakop sa usa ka grupo sa mga bathala o diyos (*pantheon*).
Ang mga diwata gitawag usab sa laing mga pangalan sama sa **dewatu, divata, duwata, ruwata, dewa, dwata, ug diya** sa lain-laing mga pinulongang Pilipino. Ang pulong *diwa* sa Tagalog (nagpasabot, "espiritu" o "diwa") naggikan sa Sanskrit nga *devata* (देवता) o *devá* (देव), nga nagpasabot og "diyos" o "langitnon". Ang ngalan nga **diwata** naggikan sa paghiusa sa mga Hindu-Buddhist nga pagtuo pinaagi sa dili direkta nga kalambigitan sa Pilipinas ug South Asia pinaagi sa **Srivijaya** ug **Majapahit**.

Bisan pa, nagkalainlain kung unsa nga mga nilalang ang giisip nga **diwata** depende sa pangkat-etniko. Sa pipila ka mga pangkat-etniko sama sa **B'laan, Cuyonon Visayan, ug Tagalog**, ang **Diwata** nagtumong sa labing taas nga diyos sa ilang *pantheon*, busa adunay lain-laing mga ngalan alang sa mga espiritu nga dili tawo.

## Tagalog
### Mga Sinaunang diwata ug bathala

**Bathala** - Si Bathalà o Maykapál ang kataas-taasang Diyos, ang maghuhukom ug magbabalangkas sa kinabuhi sa kalibutan. Siya ang labing gamhanan nga diyos ug kilala usab siya ingon nga **Bathalang Maykapal** (magbubuhat). Ang mga sinauang Tagalog mituo nga siya ang hari sa mga diwata ug pangulo sa tanan nga mga diyos o labing amahan sa ubang mga diyos Si Bathala ilarawan usab nga **Abba** ug **Diwatà** (Dioata, Diuata) - gikan sa sinultian nga Sanskrit nga *deva* ug *devata*, nga nagpasabot sa "diyos" o "gikan sa langit"

**Lakapati** - Lakanpati usa usab sa mga pangunahing diyos sa pagkabunga ug kasaganaan, ug kasagaran gilarawan ingon usa ka androgyne (sama sa lalaki ug babaye) nga nagpasabot sa gahum sa pagmugna ug sa kinabuhi.

**Buan** - Si Buan usa sa mga diyos sa buwan ug tag-iya sa dalaga nga naa sa buwan. Ang mga taga-Laguna tawgon si Buan nga **"Dalágañg nása Buwán"** (Dalaga nga naa sa Buwan)***' Gituohan sa mga sinaunang Tagalog nga ang bulan usa ka diyos ug ang mga tawo maghimo ug mga selebrasyon ug pag-ampo kay Buan, nga magahatag ug grasya sa ilang mga pangandoy.***'

**Lakan Bini** - Si Lakan Bini kilala usab ingon **Lakang Daitan** (*Pangulo sa Pagsugat ug Pagtali sa Kasal*) – Siya ang diyos sa mga tinugdan ug tagapamatuod sa kalikupan ug kasal.}

**Araw** - Si Araw o Haring Araw usa sa mga diyos sa adlaw ug lahi nga dios nga gitahud sa mga Tagalog ug uban pang mga tawo.

## Bicolano
### Mga Walay Kamatayon, mga Diwata ug mga Diyos

* **Gugurang** – labing hataas nga diyos ug diyos sa kaayo. Nagapuyo sa Bulkang Mayon, Diwata sa mga diwata ug anito, siya ang naghatag sa sagradong kalayo. Kung siya masuko, iyaha nga ginapauga ang bulkan ug ginahati ang Bukid Malinao pinaagi sa kilat. Ang iyang ngalan nagpasabot "ang tigulang".

* **Linti** – alagad ni Gugurang nga adunay gahum sa kilat.

* **Dalogdog** – alagad ni Gugurang nga adunay gahum sa dalugdog.

* **Asuang** – igsoon ni Gugurang ug dautang diyos nga gusto makuha ang kalayo ni Gugurang. Nagtigum siya ug dautang mga espiritu aron ipalapad ang kadautan. Napilde siya ni Gugurang ug gi-priso sa ilawom sa Bulkang Malinao, apan nagpabilin ang iyang impluwensya. Nagapuyo siya sa Bukid Malinao.

* **Adlao** – Diyos sa adlaw ug kainit. Anak nila Dagat ug Paros, personipikasyon sa adlaw.

* **Bulan** – Diyos sa bulan, pinakabata o labing bata nga anak nga lalaki nila Dagat ug Paros. Gilarawan siya nga maanyag nga batan-on nga makapahilum sa mga ihalas nga mananap ug sirena.

* **Haliya** – Diyosa sa kahayag sa bulan nga nagsul-ob ug maskara, mortal nga kaaway ni Bakunawa. Siya ang tigpanalipod ni **Bulan**.

* **Magindang** – Diyos sa dagat ug pagpangisda. Nagtabang sa mga mangingisda nga makadakop ug daghang isda.

* **Bakunawa** – Dakong halas-igat nga gustong lamyon ang bulan, hinungdan sa eklipse.

* **Okot** – Diyos sa kalasangan ug pagpangayam.

* **Languiton** – Diyos sa langit.

* **Tubigan** – Diyos sa tubig.

* **Dagat** – Diyosa sa dagat, asawa ni Paros.

* **Paros** – Diyos sa hangin, bana ni Dagat.

* **Daga** – Anak nila Dagat ug Paros nga nagrebelde batok sa ilang lolo nga si Languit.

* **Bitoon** – Gagmayng anak nga babaye nila Dagat ug Paros, nahimong mga bitoon human mapatay.

* **Ang Higante** – Nagasuporta sa kalibutan; ang lihok sa iyang tudlo nagdala ug linog.

* **Sirinaw** – Diyos sa adlaw nga nahigugma sa mortal nga si Rosa; nasunog niya ang baryo.

* **Batala** – Maayong diyos nga nakig-away kang Kalaon.

* **Kalaon** – Daotang diyos sa kalayo ug kalaglagan.

* **Anak ni Kalaon** – Misuway sa dautang sugo sa iyang amahan.

* **Onos** – Diyos sa katalagman ug baha.

* **Oryol** – Matahum nga engkantada nga igat ang ubos nga lawas, mitabang kang Handyong.

## Bisaya
### Mga Walay Kamatayon, mga Diwata ug Bathala sa mga Karaan nga Bisaya

*** Kaptan**: ang labing gamhanan nga diyos sa langit nga nakig-away kang Magauayan sa dugay nga panahon hangtod namagkono si Manaul; pinuno sa Kahilwayan, ang gingharian sa langit; adunay gahum sa hangin ug kilat; sa ubang sugilanon, bana ni Maguyaen; gitawag usab nga Bathala sa usa ka sugilanon; gitawag usab nga Abba sa usa ka kronika
*** Maguayan**: diyos sa mga katubigan; amahan ni Lidagat; igsoon ni Kaptan
*Sugo ni Kaptan
**Dalagan: ang labing kusog nga higante nga may pako, may sandata nga taas nga sibat ug hait nga espada
**Guidala: ang labing maisugon nga higante nga may pako, nagkupot usab ug taas nga sibat ug hait nga espada
**Sinogo: ang labing guwapo nga higante nga may pako, pinalabi nga alagad ni Kaptan apan nagtikalon busa gihikawan sa ilawom sa dagat
*Maguyaen: diyosa sa hanging-dagat
*Magauayan: nakig-away kang Kaptan hangtod namagkono si Manaul
*Manaul: ang dakong langgam nga nagtugpa sa dagkong bato sa gubat nila Kaptan ug Magauayan nga nahimong mga isla
*Mga Katabang ni Manaul
**Kanauay
**Amihan
*Lidagat: diyosa sa dagat; asawa sa hangin; anak ni Maguayan
*Lihangin: diyos sa hangin; bana ni Lidagat; anak ni Kaptan
*Licalibutan: anak nga lalaki nila Lidagat ug Lihangin nga may lawas nga bato; nagmana sa gahum sa hangin gikan sa iyang amahan; misukol kang Kaptan; napatay sa kasuko sa iyang lolo; nahimong yuta ang iyang lawas
*Liadlao: anak nga lalaki nila Lidagat ug Lihangin nga may lawas nga bulawan; nahimong adlaw
*** Libulan**: anak nga lalaki nila Lidagat ug Lihangin nga may lawas nga tumbaga; nahimong bulan
*Lisuga: anak nga babaye nila Lidagat ug Lihangin nga may lawas nga pilak; nahimong mga bituon
*Adlaw: diyos sa adlaw, gisimba sa mga matarong
*** Bulan**: diyos sa bulan nga naghatag kahayag sa mga makasasala
*Bakunawa: diyos nga serpiyente nga makapalibot sa kalibutan; nilamoy sa unom ka bulan
*Mga Diyos sa Ilawom sa Pagdumala ni Kaptan
**Makilum-sa-twan: diyos sa kapatagan ug walog
**Makilum-sa-bagidan: diyos sa kalayo
**Makilum-sa-tubig: diyos sa dagat
**Kasaray-sarayan-sa-silgan: diyos sa mga suba
**Magdan-durunoon: diyos sa mga tinago nga lawa
**Sarangan-sa-bagtiw: diyos sa unos
**Suklang-malaon: diyosa sa malipayong balay
**Alunsina: diyosa sa langit
**Abyang: usa pa ka diyos sa ilawom ni Kaptan
*Maka-ako: gitawag usab nga Laon; nagmugna sa kalibutan
*Linok: diyos sa linog
*Makabosog: nagahatag ug pagkaon sa mga gigutom
*** Sidapa**: Labing taas nga diwata ug diyos sa kamatayon; kauban ni Makaptan sa Kamaritaan
*Makaptan: diyos sa sakit; kauban ni Sidapa sa Kamaritaan; igsoon nila Magyan ug Sumpoy
*** Lalahon**: diyosa sa kalayo, bulkan ug ani; gitawag usab nga Laon
***Santonilyo**: diyos nga nagadala ug ulan kung ilubog ang imahe sa dagat
*Cacao: Maria Kakaw, ang diwata sa Bundok Lantoy
*Mangao: bana ni Cacao

## Mga pakisayran