Engkanto

Ang **engkanto** (gikan sa Inespanyol; *encanto*) mao ang usa ka matang sa linalang sa mitolohiya sa Pilipinas nga gituohang adunay katakos nga lahi sa ordinaryong mga binuhat sama sa tawo ug mananap. Gihulagway sila nga adunay luspad nga panit, bughaw o lunhaw nga mga mata ug usahay dili gamay nga mas taas kun mas gamay sama sa ordinaryong Pilipino.

## Mga Klase sa Engkanto

#### Tamawo
Usa ka karaang matang sa engkanto nga murag "anak-araw." Maputi ang ilang panit ug may buhok nga bulawan o puti. Sila gipadayag isip matahum nga lalaki nga puti ug payat, adunay dahon nga porma sa dalunggan. Sila managbahag ug adunay bulawan nga alahas. Pinaniniwalaan nga mangilog sila og babaye aron mapadaghan ang ilang kaliwatan tungod kay walay babayeng Tamawo. Ang ilang kalibutan naa sa mga sapa ug busay, nga maoy pultahan padulong sa ilang dimensyon. Ang kahulogan sa "Tamawo" sa Hiligaynon mao ang "Gikan sa Lain nga Kalibutan."

#### Mahomanay
Mga engkanto nga nagbantay sa kinaiyahan. Ang Mahomanay usa ka lalaki nga engkanto nga taas, maputi ug adunahan sa dagway, adunay taas nga itom nga buhok ug dahon nga porma sa mga dalunggan. Adunay lami nga kahumot sama sa mga bulak. Mangunguha sila og babaye nga ilang ganahan ug dad-on sa ilang kalibutan. Ilang ihatag ang "itom nga kan-on" sa babaye. Ang Mahomanay mosul-ob og panagway sa usa ka batig nawong aron sulayan ang batasan sa babaye. Kon ang babaye maayo ang kasingkasing, panalanginan siya sa engkanto og bahandi ug kaayohan. Apan kung bati ang kinaiya sa babaye, silotan siya, magmasakiton, ug malas ang moabot sa iyang pamilya.

#### Tamalanhig
Ang Tamalanhig o Tahamaling mao ang babayeng engkanto nga pares sa Mahomanay. Sila matahum nga babaye nga may mapula nga panit ug taas nga itom nga buhok. Adunay dalunggan nga porma sa dahon. Ang Tamalanhig mokuha og mga batan-ong lalaki nga ilang ganahan pinaagi sa ilang kaanyag ug makalulong nga kahumot. Ang ilang pahumot makapahubog sa mga lalaki, apan alang sa Mahomanay, kini usa ka makahilo nga kahumot.

#### Banwaanon
Usa ka klase sa engkanto nga gikahadlokan sa Kabisay-an. Taas sila ug may panit nga murag marmol, ug puti o pilak ang ilang buhok. Ang tanang Banwaanon nga lalaki daw parehas og dagway. Gituohan nga sila nagahatag og mga sumpa ug sakit sa mga tawo nga wala nila ganahi, ug manguha og mga babaye ug bata. Sa modernong sugilanon, ang mga Banwaanon mao ang mga dautang engkanto nga naghari sa misteryosong siyudad sa Biringan. Apan, lahi ang mga babayeng Banwaanon—sila buotan ug mutabang sa mga tawo, kabaliktaran sa ilang mga lalaking Banwaanon nga dautan.

#### Itom nga Engkanto
Mga engkanto nga makita isip mga anino o mga itom nga binuhat. Sila usa ka matang sa maligno nga dautan ug peligroso. Gipatawag sila nga "Engkanto Negro" o "Itom nga Elemento." Kasagaran magpuyo sila sa dagkong balay ug mosakit sa mga tawo. Usahay, sila mosulod sa lawas sa mga tawo nga ilang pilion.

#### Anggitay
Ang Anggitay mao ang mga matahum nga babayeng engkanto nga ang ilang taas nga bahin sama sa tawo, apan ang ilang ubos nga bahin sama sa kabayo o usa. Putli ang ilang panit ug puti o pilak ang buhok. Gituohan nga ang tanang Anggitay babaye, ug sila lamang magpadaghan pinaagi sa mga Tikbalang, bisan pa og ilang gikasilagan kini. Ang Anggitay ilhon nga mailap, ug sila dali mahikaw sa mga masanag ug mamugnaong butang.

#### Dalaketnon
Mga dautang engkanto. Ang mga lalaking Dalaketnon matahum, may maputi nga panit ug taas nga itom nga buhok. Ilang pangilogon ang mga tawo aron ilang buhaton nga kapikas o ulipon. Ilang gihatagan og itom nga kan-on ang ilang mga biktima, ug kung kini mokaon niini, dili na siya makabalik sa kalibutan sa mga tawo. Gituohan nga ang punoan sa Balete maoy ganghaan padulong sa ilang dimensyon.

#### Babayeng Dalaketnon
Ang babayeng Dalaketnon mao ang mga matahum nga engkanto nga may bulawanong kayumangging panit. Mokuha sila og mga lalaki pinaagi sa ilang kaanyag ug ihatag ang itom nga kan-on. Kung mokaon ang lalaki, dili na siya makagawas sa ilang dimensyon.

#### Abyan
Mga engkanto nga "anak-araw" ang panagway, may buhok nga puti o bulawan. Gitawag usab sila nga "Bulaw" o "Bulawan" tungod sa ilang buhok. Dili sila motigulang, ug ang ilang dagway magpabilin nga murag bata. Ang Abyan usa ka gabay sa mga buotan nga tawo. Kung ang Abyan nga lalaki mahigugma og mortal, mobalik siya sa panagdamgo sa babaye. Ang ilang anak kanunay kambal—ang usa matawo sa kalibutan sa mga tawo, samtang ang usa sa kalibutan sa mga engkanto.

#### Tawong Lipod
Mga dili makita nga espiritu nga nagapakita isip mga anino o itom nga binuhat. Sila mga dati nga putling diwata sa hangin, apan human sila dili makabalik sa langit, nahimong sila nga itom nga maligno nga nagapadala og sakit ug kamalasan.

**Tawong Lipod (Bikolonon)** 

Kinatawagang kinatibuk-ang ngalan sa mga dili makita nga engkanto ug espiritu. Sumala sa mga sugilanon sa karaang panahon, ang mga Tawong Lipod mao ang mga matahum ug maputi nga diwata sa panganod ug hangin nga nanaog sa yuta. Apan, sa dihang dili na sila makauli sa langit, nahimong sila nga dautang mga espiritu—ang ilang maputing panit nahimong itom sama sa kangitngit, ug nahimong makalilisang nga mga binuhat

#### Lambana
Mga gamay nga binuhat nga nagbantay sa kinaiyahan. Sila mga gagmay nga may pako nga murag sa alibangbang o tutubi. Adunay gahum sila sa pagbag-o og dagway ug mahimong pariho sa dagway sa tawo. Kon magporma sila isip tawo, mawala ang ilang pako sa makadiyot. Ang mga Lambana kasagaran nailhan isip mga ayudante sa mga Diwata. Ang ilang istorya usa ka pagpahayag sa pagtahod ug pag-atiman sa kinaiyahan sa karaang kultura sa Pilipino.

## Mga Klase sa Lamanglupa

Ang mga lamanlupa mao ang mga elemental nga may kalabutan sa yuta o mga nagpuyo sa ilawom sa yuta. Ang lamanlupa (Iningles: gnome) usa ka mitolohikal nga binuhat. Mahimo kini nga magporma og duwende o tiyanak nga nagbantay og gitagong bahandi, apan mahimo usab kini nga magporma og usa ka tigulang nga daotan nga nilalang.

**Nuno sa Punso** - Gamay ug tigulang nga espiritu nga nagpuyo sa mga punso o bungtod sa yuta. Sila girespeto ug gikahadlokan tungod kay ang pagpanghilabot sa ilang puy-anan mahimong magdala og sakit o malas. Kasagaran nga nag-ingon ang mga tawo og "Tabi-tabi po" aron malikayan ang ilang kasuko.

**Duwende** - Mga gagmay nga nilalang nga nagpuyo sa nagkalain-laing dapit sama sa mga kahoy, punso, o ilawom sa bato. Mahimo silang buotan o maldito depende sa pagtrato sa tawo kanila. Adunay Duwendeng Puti (buotan) ug Duwendeng Itom (daotan o maldito).

**Tiyanak** - Usa ka daotan nga nilalang nga nagpakaaron-ingnon nga usa ka bata. Kini motingog sa hilak aron madani ang mga tawo sa lasang, ug kon ang tawo moadto, ipakita niini ang tinuod nga dagway ug moatake sa biktima. Gituohan nga ang tiyanak mao ang espiritu sa mga bata nga gibiyaan o wala madayong ipakatawo.

**Tikbalang** - Usa ka nilalang nga tunga kabayo ug tunga tawo—adunay lawas sa tawo apan ulo ug mga tiil sa kabayo. Ilado sila nga nagapanglingla sa mga tawo nga naglakaw sa lasang, ginatuyok-tuyok nila ang mga tawo gamit ang ilang abilidad sa pagpang-ilusyon. Kung makakita sila og babaye nga ilang ganahan, ila kining dad-on aron gahasahon o pabuntison.