Gingharian sa Sugbu

Ang Sugbo, nga naila usab sa tawag nga Cebu, ug usahay gitawag og Rajahnate of Cebu, usa kini ka gingharian nga Indianized mandala (pulitikal nga porma sa monarkiya) nga nahimutang sa isla sa Sugbo sa Pilipinas sa wala pa moabot ang mga Kastilang mananakop. Kini nailhan sa karaang mga rekord sa Tsina nga nasod sa Sokbu (束務) (Hokkien) o Suwu (Mandarin). Sumala sa mga sulti-sulti sa mga Bisaya, gitukod kini ni Sri Lumay o Rajamuda Lumaya, usa ka tawo nga tunga’g Malay ug Tamil nga gikan sa Sumatra. Ang kaulohan sa Cebu kaniadto mao ang Singhapala nga usa ka pinulongang Tamil-Sanskrit  nga buot ipasabot "Dakbayan sa Leon" — parehas sa pinagmulan sa ngalan sa modernong siyudad-estado nga Singapore

## Kasaysayan

### Pundasyon

Ang gingharian nga gitawag og Suwu gilakip sa mga Chinese Annals niadtong tuig 1225 nga nailhan nga *Zhufan Zhi* (諸蕃志), ug sa ika-17 nga siglo, mao gihapon kini ang ngalan nga gigamit sa mga Intsik nga negosyante sa ilang pagtumong sa Sugbo. Tungod niini, gituohan nga kini nga dapit mao ra gihapon ang nahimutangan sa karon nga Sugbo.

Kini nga gingharian gihisgotan kauban ang Boni (Brunei) diin kini nasulat

 "Ang mga nasod sa Xilonggong (Sailunggung/Sailengkeng, lagmit mao ang Isla sa Selingaan), Shimiao (Simmiu/Simbio), Rili (Jatlai/Jitleh, lagmit mao ang Jelai), Hulumantou (Wulomantau/Holobantau), **Suwu** (Somat/Sobut), Lima (Leima/Libeh), Danyu (Damjyu/Tamu), ug Manuo (Manok/Belok) kay anaa sa mga isla sa dagat. Ang ilang mga tawo mosakay-sakay sa mga gagmayng sakayan padulong ug balik sa mga dapit, ug ang ilang sinina ug pagkaon susama sa mga taga-Boni. Nagmugna sila og sheng nga agarwood, lakawood, beeswax, ug bao nga kabhang. Ang mga negosyante makahimo sa pagbaylo niini gamit ang puti nga porselana, bino, humay, lapad nga asin, puti nga hinablon nga seda, ug bulawan nga angay sa panagbaylo."

- Zhao Rukuo

Sumala sa mga sulti-sulti sa mga Bisaya, si Sri Lumay usa ka tunga’g Tamil ug tunga- Malay nga gikan sa Sumatra nga mipuyo sa kabahin sa Kabisay-an ug nagkaanak og daghang mga anak nga lalaki. Usa sa iyang mga anak mao si Sri Alho, nga mipangulo sa yutang gitawag og Sialo—nga karon naglangkob sa mga lungsod sa Carcar ug Santander sa habagatan nga bahin sa Sugbo. Si Sri Ukob mipangulo sa usa ka gingharian nga gitawag og Nahalin nga nahimutang sa amihanang bahin sa Sugbo, lakip na ang mga lungsod sa Consolacion, Liloan, Compostela, Danao, Carmen, ug Bantayan. Namatay siya sa gubat batok sa mga Muslim nga Moro pirates nga gitawag og *magalos* (nga buot ipasabot “mga maglaglag sa kalinaw”) nga gikan sa Mindanao. Ang mga isla nga ilang gipuy-an gitawag og *Pulua Kang Dayang* o *Kangdaya*, nga nagpasabot nga “[ang mga isla] nga iyaha ni Daya”.

Si Sri Lumay nailhan tungod sa iyang hugot nga mga palisiya sa pagpanalipod batok sa mga Moro nga Muslim nga manggugubat ug mga magulon gikan sa Mindanao. Ang iyang paggamit sa taktika nga “scorched earth” aron pagsalikway sa mga mananulong maoy hinungdan sa pagkatawo sa ngalan nga *Kang Sri Lumayng Sugbu* (literal nga buot ipasabot: “ang dakong kalayo ni Sri Lumay”), nga sa ulahi gipamubo ngadto sa *Sugbu* (“yutang gisunog”).

### Paghari ni Sri Bantug
Pagkamatay ni Sri Lumay, ang pinakabata niyang anak nga si Sri Bantug maoy misunod sa iyang pagkagamhanan. Nagpuyo siya sa dapit nga gitawag og *[[:en:Singhapala|Singhapala]]*, nga karon nailhan nga Mabolo sa Dakbayan sa Sugbo. Namatay siya tungod sa sakit. Si Sri Bantug adunay igsoon nga lalaki nga si Sri Parang, nga unang gituohang mosunod sa trono. Apan, si Parang adunay kakulian sa lawas ug dili makapadagan og gingharian tungod sa iyang kakulangon. Tungod niini, iyang gihatag ang trono ngadto sa anak ni Sri Bantug ug iyang pag-umangkon nga si Sri Humabon (nga usahay isulat usab nga Sri Hamabar), nga misunod isip *rajah* sa Sugbo.

### Paghari ni Rajah Humabon
Sa panahon sa pagmando ni Rajah Humabon, ang rehiyon nahimong usa ka hinungdanon nga sentro sa kalakalan diin ang mga produkto sa agrikultura ginaligyas. Gikan sa Hapon, ang mga pahumot ug mga baso nga gamit ilisan og lokal nga mga butang. Ang mga produkto nga gipanagikan sa India ug Burma naglakip sa mga ivory, panit, mga bililhon ug semi-bililhon nga bato, ug *śarkarā* (asukar). Ang mga pantalan sa Sugbu (nga karon nahimutang sa distrito sa Parián sa Sugbo) nailhan sa ngalan nga *sinibuayang hingpit* ("ang dapit sa pagpanag-ilis"), nga mubo nga natawag og *sibu* o *sibo* ("pagpanag-ilis"), diin nakuha ang modernong Castilian ngalan nga "Cebú". Sa samang panahon sa pagmando ni Humabon, si Lapulapu miabot gikan sa Borneo ug gihatagan ni Humabon sa dapit nga gitawag og Mandawili (nga karon mao ang Mandaue), lakip na ang isla nga nailhan kaniadto nga Opong o Opon (nga sa ulahi nahimong Mactan). Ang unang kontak sa mga Kastila nahitabo usab sa ilang panahon, nga mitultol sa kamatayon ni Ferdinand Magellan.

Ang hugpong nga pulong nga *Kota Raya Kita* gitaho ni historian Antonio Pigafetta isip usa ka pahimangno sa Old Malay nga pinulongan, nga gisulti sa usa ka negosyante ngadto sa rajah ug gipasabot nga:"Pag-amping pag-ayo, O hari, sa imong buhaton, kay kining mga tawhana mao ang nakabuntog sa Calicut, Malacca, ug sa tibuok Dako nga India. Kon imo silang dawaton ug trataron og maayo, maayo usab ang mahitabo kanimo; apan kon imo silang dautanon, mas labaw pa ang kadaot nga imong maangkon — sama sa ilang gibuhat sa Calicut ug sa Malacca."Sa tinuud, ang maong hugpong nga pulong nga *Kota Raya Kita* usa ka lumad nga pinulungan sa mga Malay nga negosyante nga ilawom sa kagamhanan ni Rajah Humabon. Ang kahulugan niini sa Iningles mao ang: “ang atong kapital nga siyudad”: *[[:en:Fortress|Kota]]* (kuta o kuta panalipod), *Raya* (dakô o halangdon, busa nahimong *Kotaraya* o kapital nga siyudad), ug *kita* (kita o kami).

#### Diplomasya sa ubang mga gingharian sa Southeast Asia
Ang Sugbu nakab-ot og diplomatikong pag-ila gikan sa ubang mga gingharian sa Habagatan-Silangang Asya. Sa dihang miabot ang ekspedisyon ni Ferdinand Magellan sa pantalan nga gingharian sa Sugbu, gisulat sa kronikista sa ekspedisyon nga dili pa dugay niadto, may usa ka embahada nga miabot gikan sa Siam (karong Thailand) sakay sa usa ka sakayan ug mitahud kang Rajah Humabon pinaagi sa paghatag og tributo.

#### Dependencies sa Sugbo
Si Antonio Pigafetta, ang kronikista sa ekspedisyon, naghisgot sa mga lungsod ug mga nasakupan nga anaa sa Sugbu.
 
"Sa isla sa Zubu, adunay mga iro ug iring, ug uban pang mga hayop nga ginakaon ang ilang unod; adunay usab bugas, millet, panicum, ug mais; adunay usab mga igos, mga kahel, mga lemon, tubo, mga lubi, mga kalabasa, luya, dugos, ug uban pang mga ing-ani; naghimo usab sila og alak nga palma nga adunay daghang klase. Ang bulawan kay daghan. Ang isla dako, ug adunay maayo nga pantalan nga adunay duha ka agianan: usa paingon sa kasadpan, ug ang usa paingon sa sidlakan-kasadpan. Kini nahimutang sa napulo ka mga grado sa amihanan nga latitude ug 154 ka grado sa sidlakan nga longitude gikan sa linya sa demarkasyon."
"Sa maong isla, adunay daghang mga lungsod, ug ang matag lungsod adunay mga pangulo o mga datu. Ania ang mga ngalan sa mga lungsod ug ang ilang mga pangulo:

**Cingapola:** ang mga pangulo mao sila si Cilaton, Ciguibucan, Cimaninga, Cimaticat, ug Cicanbul.

**Mandani:** ang pangulo mao si Aponoaan.

**Lalan:** ang pangulo mao si Teten.

**Lalutan:** ang pangulo mao si Japau.

**Lubucin:**' ang pangulo mao si Cilumai."

- Antonio Pigafetta

Makapahimangno nga ang Kastila sayop nga paglitok sa Tamil nga "Singhapala" (சிங்கப்பூர்) nga nahimong "Cingapola".

#### Gubat sa Mactan
Ang Battle of Mactan nahitabo niadtong 27 Abril 1521 tali sa mga pwersa ni Rajah Humabon nga apil si Ferdinand Magellan, ang Portuguese nga eksplorador, ug ni Lapulapu, nga nagresulta sa kamatayon ni Magellan.

### Paghari ni Rajah Tupas ug sa Legazpi Expedition
Si Sri Parang, nga magaan ug luya, adunay usab usa ka batang anak, si Sri Tupas, nga kilala usab nga Rajah Tupas, nga nagsunod ni Rajah Humabon isip hari sa Cebu. Adunay ebidensiya sa pinulongan nga ang Cebu misulay sa pagpreserba sa iyang mga ugat nga Indian-Malay samtang nagdagan ang panahon tungod kay si Antonio Pigafetta, ang scribe ni Magellan, naglarawan ni Rajah Tupas nga amahan, ang igsoon ni Rajah Humabon, ingon nga usa ka "Bendara" nga nagpasabot og "Tesorero" o "Vizier" sa Sanskritized nga Malay,  ug kini usa ka pagpaubos sa pulong nga "Bendahara" (भाण्डार) nga nagpasabot og "Balay sa mga butang" sa Sanskrit. Ang Hindu nga politiko gilumpag sa panahon ni Rajah Tupas pinaagi sa mga pwersa ni conquistador Miguel López de Legazpi sa gubat sa Cebu niadtong 1565.

### Relasyon sa ubang mga gingharian
Ang mga rajah sa Cebu mga paryente sa mga rajah sa Butuan. Busa, ang mga monarkiya sa Cebu ug Butuan adunay mga relasyon sa usag usa, nga pinamatuod sa kamatuoran nga si Rajah Colambu sa Butuan naghatag og giya sa ekspedisyon ni Magellan aron makaabot sa isla sa Cebu.  Ang mga rajah sa Butuan mga kaliwat ni Rajah Kiling, nga sumala ni Researcher Eric Casino, dili mga Visayan nga orihinal, apan Indian, tungod kay ang "Kiling" nagtumong sa mga tawo sa India. Ang Sejarah Melayu (Malay Annals) sa kasikbit nga nasud nga Malaysia, nagpunting sa susamang pulong nga "Keling" ingon mga imigrante nga tawo gikan sa India padulong sa Southeast Asia.

Apan, ang Cebu wala magpuyo sa kalinaw sa tanang mga gingharian. Ang Maynila, nga ilalom sa impluwensya sa Brunei ug nga magpadayon nga mahimong lungsod sa Manila, adunay hambog nga pamatasan batok sa mga Cebuanos ug Visayans, ingon nga ang rajah sa Maynila nga may Islamic nga ngalan, si Rajah Sulayman, nagpasipala sa mga Visayans nga mitabang sa ekspedisyon ni Legazpi (nga naglakip usab sa mga Cebuanos) ingon nga usa ka mga tawo nga dali ra makuha. Si Fernao Mendes Pinto, usa sa mga unang Portuges nga kolonisador sa Southeast Asia, nagpamatuod nga adunay mga Muslim ug dili Muslim nga nag-apil sa mga lumulopyo sa Pilipinas nga nag-away sa usag-usa.

### Kabilin
Ang Indianisasyon, bisan pa man kini napulihan sa Hispanisasyon, nagpabilin og mga timaan sa pinulongan ug kultura sa mga Cebuano, sama sa mga relihiyosong gawi ug kasagarang mga pulong nga may gigikanan sa Sanskrit ug Tamil. Adunay usab ebidensiyang henetiko sa impluwensyang Hindu gikan sa Habagatang Asya o India sa Cebu, kay sumala sa mga genetic studies, ang mga tawo sa Cebu ug Bohol adunay 10-20% nga genetic admixture nga naggikan sa South Asian.

## Social hierarchy
Ubos sa mga magmamando mao ang mga Timawa, ang klase sa mga mangangaway sa pyudal nga katilingban sa karaang mga Bisaya sa Pilipinas nga giisip nga mas taas kay sa mga *[[:en:Uripon|uripon]]* (mga kasagarang tawo, ulipon, ug mga suluguon) apan mas ubos kay sa mga *[[:en:Tumao|tumao]]* (maharlikong kaliwatan) sa sosyal nga herarkiya. Sila halos susama sa klase nga *[[:en:Maharlika|Maharlika]]* sa mga Tagalog.

## Hindu-Buddhist nga mga artifact
Sa tuig 1921, si Henry Otley Beyer nakakaplag og usa ka yano nga Buddhist nga medalya ug usa ka tansong estatwa sa Hindu nga diyos nga si Ganesha sa mga karaang lugar sa Puerto Princesa, Palawan ug sa Mactan, Cebu. Ang pagka-yano sa mga artepakto nagpakita nga kini lokal nga gihimo. Ang mga imahen gilaglag panahon sa Ikaduhang Gubat sa Kalibutan. Apan, ang mga itom ug puti nga litrato sa maong mga imahen nabuhi pa hangtod karon.

## Modernong paggamit sa ngalan
Adunay mga sugyot nga ilisan ang kasamtangang ngalan sa Central Visayas nga rehiyon, nga gilangkuban sa kadaghanan sa etnikong grupo nga Cebuano, ngadto sa Sugbu Region – ang karaang ngalan sa rehiyon sa wala pa ang kolonisasyon sa mga Kastila niadtong ika-16 nga siglo.

## Tan-awa usab
 
**May kalabotan sa Gingharian sa Sugbu**
* Singhapala – ang karaang kapital sa gingharian sa Sugbu.
* Gubat sa Mactan
* Lapulapu
* Timawa

**Uban pang may kalambigitan**

* Listahan sa mga hilisgutan nga may kalabotan sa India sa Pilipinas
* Hinduismo sa Pilipinas
* Kasaysayan sa Pilipinas (Sa wala pa ang 1521)
* Pintados

## Mga nota

* https://web.archive.org/web/20110721110617/http://www.nhi.gov.ph/downloads/mp0073.pdf