Anito at Diwata

***Anito***, o anitu Sa Mitolohiya sa Pilipinas, nagtumong sa mga espiritu sa mga ninuno, mga espiritu sa mga patay, mga daimong espiritu ug ang **mga imahen nga kahoy** nga nagrepresentar o naglangkob kanila.**Pag-anito** mao ang ritwal diin ang mga shaman nagkomunikar sa mga espiritu sa mga patay ug mga espiritu sa mga ninuno, ug bisan pa sa mga daimong espiritu 

Ang **[[Diwata]]** sa mitolohiya sa Pilipinas nagtumong sa mga lambana (engkantada nga gagmay'ng may pako), espiritu sa kalikasan, langitnong mga nilalang, ug **mitolohikal nga mga diyos**. Sa relihiyong katutubo, kini partikular nga nagtumong sa mga langitnong nilalang ug mga espiritu sa kalikasan nga wala gayud nahimong tawo. Ang mga espiritu niini mahimong maglakip sa mga magtatabang sa mga butang, tanom, o hayop hangtod sa mga diyos nga nagrepresentar sa mga pwersa sa kalikasan, mga abstraktong konsepto, o bisan pa sa mga diyos sa usa ka pantheon. Ang **Pag-Diwata** usa ka ritwal sa paghatag ug pasidungog, pagdayeg ug pagsimba sa mga diyos ug espiritu sa kalikasan.

Ang Diwata mao ang mga diyos, diyosa, langitnon, ug daghang uban pang mga dibino, semi-dibino, ug mga importante nga mga personalidad gikan sa klassikal nga mitolohiya sa Pilipinas ug katutubong relihiyon sa Pilipinas nga kolektibong gitawag nga Diwata, nga ang ilang mga halapad nga mga istorya naglangkob gikan sa usa ka gatus ka tuig nga milabay hangtod sa mga liboan ka tuig gikan sa modernong panahon. Ang termino nga **Bathala** sa katapusan mipuli sa "Diwata" isip pangunang pulong alang sa "mga diyos" ug nahimong kahulugan sa bisan unsang sobrenatural nga nilalang nga gisimba tungod sa pagkontrol sa mga aspeto sa kinabuhi o kalikupan. Sa paglabay sa panahon, ang **[[Bathala]]** (o Bathalà/Maykapál) nakig-uban sa Kristohanong Diyos ug nahimong synonymous sa **Diyós** 

Usahay gitawag ang pagtuo sa anito nga anitismo (Kastila: anitismo o aniteria) sa mga akademikong sinulat.
Anito ang tawag sa mga inukit ug rebulto nga sama sa tawo, ang taotao, nga gihimo sa kahoy, bato, o garing, nga nagrepresentar sa mga espiritu niini..
Ang pagtuo sa "anito" gitawag usahay og Anitismo sa siyentipikong mga buhat (Kastila:  o ) nga literal nga nagpasabot og pagpasidungog sa mga espiritu sa mga namatay.

Ang pulong "anitismo" o "pagsimba sa mga katigulangan" gikan sa porma nga Hispano-Filipino nga anitismo, bisan pa nga dili na kini kasagarang gamiton karon, usa kini ka sistema sa pagtuo sa mga Tagalog sa wala pa ang mga kolonisador usa ka padayon nga pagdapit ug pagsimba sa mga anito, ang mga kalag o espiritu sa ilang mga katigulangan. Gikan sa orihinal nga kahulogan nga "espiritu sa mga katigulangan".

## Mga Bathala sa Sinaunang Katutubong Pagtuo sa mga Pangkat Etniko
Ang mga katutubong relihiyon sa Pilipinas mao ang mga karaang pagtuo ug batasan sa lain-laing etnikong grupo sa nasod. Kadaghanan kanila nagatuo sa animismo, diin gituohan nga adunay diwa o kalag o espiritu ang tanang butang gikan sa tawo, hayop, tanom, ug apil ang kinaiyahan. 

Sa mga relihiyong ini, adunay duha ka nag-unang matang sa espiritu:

**Diwata** – mao kini ang tawag sa mga bathala, diyos, ug mga espiritu sa kinaiyahan.

**Anito** – mao kini ang mga estatuwang kahoy ug mga espiritu o kalag sa mga namatay, labi na sa mga katigulangan.

Kasagaran, ang mga istorya ug pagtulon-an sa mga katutubong relihiyon ipanag-iya pinaagi sa pasultiay o mga sugilanong gipasa-pasa gikan sa mga tigulang padulong sa mga batan-on. Apan, adunay mga grupo nga misulat usab sa ilang mga pagtuo sa mga dahon, kawayan, ug uban pang materyales gamit ang lokal nga mga sinulat sama sa hait nga puthaw. 

## Mga Espiritu

Ang mga karaang Pilipino kay mga animistiko. Nagatuo sila nga ang tanang butang adunay espiritu gikan sa mga bato ug kahoy hangtod sa mga hayop, tawo, ug natural nga mga panghitabo. Ang mga espiritu nga kini gitawag og *diwa*, ug ang mga kalag sa mga namatay gitawag nga *anito*, nga gikan sa Proto-Malayo-Polynesian nga *qanitu* ug Proto-Austronesian nga *qaNiCu* ("espiritu sa namatay"). Adunay mga susamang termino sa ubang kultura sa mga Austronesian, sama sa *aniti* sa Micronesia, *hantu* o *antu* sa Malaysia ug Indonesia, *nitu* sa Nage, ug *atua* ug *aitu* sa Polynesia. Adunay sab mga kasumpay nga termino sa mga katutubo sa Taiwan: sa Tao (*anito*), Taivoan (*alid*), Seediq ug Atayal (*utux*), Bunun (*hanitu* o *hanidu*), ug Tsou (*hicu*). Ang *anito* mahimong mabahin sa duha ka nag-unang kategoriya: ang mga espiritu sa mga ninuno (*anito ninuno*) ug ang mga diyos ug espiritu sa kinaiyahan (*diwata*).

#### Anito - Mga Espiritu sa mga Ninuno

Ang *ninunò* ("anito ninuno") mahimong espiritu sa tinuod nga mga ninuno, mga bayani sa kultura, o kinatibuk-ang espiritu nga magtatabang sa pamilya. Ang mga karaang Pilipino nagatuo nga sa kamatayon sa usa ka tawo, ang iyang "malayang" kalag (Bisaya: *kalag*; Tagalog: *kaluluwa*) mobiyahe paingon sa kalibutan sa mga espiritu, kasagaran nagtabok og dagat sakay sa usa ka bangka (*bangka* o *baloto*).

Ang **Pag-anito** o Pag-aanito mao ang dihang nakigsulti ang mga babaylan sa mga espiritu sa mga namatay ug mga espiritu sa mga ninuno, apil na ang mga dautang espiritu.

Mituo ang karaang mga Tagalog sa **[[Anito|anito]]**, ang mga espiritu o kalag sa ilang mga kaliwat. Gipasidunggan ug gisimba nila kini sa ilang adlaw-adlaw nga kinabuhi, labi na ang mga espiritu sa ilang ginikanan ug mga apohan nga namatay na. Ang mga espiritu sa mga ninuno kasagaran nga gihulagway pinaagi sa mga gamayng idolong gibutang sa sulod sa panimalay, usahay hinimo sa bulawan ug adunay dagway sa mga mananap, sama sa buaya.

Ang mga anito dili lang makita sa panimalay. Ang uban gituohan nga nagpuyo sa mga bukid, kalasangan, ug kapatagan. Kasagaran kini mga kalag sa mga karaang mga sundalo o mga unang nagpuyo sa maong yuta. Mituo ang mga Tagalog nga kining mga espiritu makahatag ug panalipod o makapahinabo ug kadaut, busa sila gihatagan ug dako nga pagtahod.

Dili sama sa ubang kultura nga nagasimba sa daghang mga diyos ug espiritu nga wala nagbuhat ug idolo, ang mga Tagalog nagahimo ug pisikal nga representasyon alang sa pipila ka mga anito nga may kalabutan sa panimalay. Ang matag rehiyon ug tribo adunay tagsa-tagsa nga ngalan para sa mga espiritu. Samtang gitawag kini nga **anito** sa mga Tagalog, adunay laing mga tawag sama sa *nitu*, *aitu*, o *hantu*. Nagpakita kini kung unsa kalapad ug kalalom ang pagtuo sa mga espiritu sa mga ninuno sa tibuok Southeast Asia.

#### Anito - Mga diyos-diyosan ug dautang espiritu

Sa pagtuong Pilipino, labi na sa moderno nga panahon, adunay mga anito nga gitawag nga bakak nga diyos, diyos-diyosan, o dautang espiritu. Apil sila sa mga nailhan nga aswang, yawa, o mangalo sa Tagalog ug Visayas. Dili sama sa ubang mga diwata o ninuno nga mahimong kalmahon pinaagi sa halad, kini mga espiritu grabe ka dautan ug dili madani o masabtan. Imbes nga simbahon, sila ginasalikway, ginapalayas, o ginapukan.

#### Anito ug ang Kalibotan sa mga Espiritu

Sa lain-laing mga pangkat-etniko, daghan ug lain-laing lokasyon sa kalibotan sa mga espiritu. Ang padulngan sa usa ka kalag mahimong base sa paagi sa iyang pagkamatay, edad, o kinaiya sa iyang kinabuhi. Sa wala pa ang pag-abot sa Kristiyanismo ug Islam, wala’y konsepto sa langit o impiyerno. Hinuon, ang kalibotan sa espiritu usa ka laing dimensyon nga sabay nga naglungtad sa materyal nga kalibotan. Ang mga kalag nagkatigom pag-usab uban sa ilang mga namatay nga paryente ug nagpuyo nga ingon normal sa kalibotan sa mga espiritu.

Sa pipila ka mga tinuohan, ang dautan nga mga kalag kinahanglan moagi og pagpanglimpyo sa wala pa sila makasulod sa usa ka piho nga gingharian sa espiritu. Sa ulahi, ang mga kalag matawo pag-usab human sa usa ka tinudlong panahon sa kalibotan sa espiritu. Sa pipila ka kultura, sama sa mga **Kalinga**, ang pagbaton og *batok* (tattoo) usa ka rekisito aron dawaton sa mga kaliwat nga ninuno ang usa ka kalag sa ilang gingharian. Sa ubang kultura, ang mga tattoo nagserbisyo nga suga ug giya sa ilang pagpanaw padulong sa pikas kinabuhi.

#### Ugnayan sa Kalibotan sa Espiritu ug Materyal nga Kalibotan

Ang mga espiritu sa mga ninuno adunay gahum nga makaapekto sa kalibotan sa mga buhi, ug ang kalibotan sa mga buhi mahimong makaapekto usab kanila. Ang *pag-anito* usa ka ritwal aron tawgon ang mga maayong espiritu sa ninuno alang sa proteksyon, giya (*kalara* o *kalda*), o tambag. Ang mga espiritu sa mga ninuno nga nagserbisyo isip mga tinugyanan sa mga diyos gitawag nga **pintakasi** o **pitulon**. Samtang ang mga dautan nga espiritu sa mga namatay mahimong mopakita isip mga multo (*mantiw*) nga nagdala og kadaut sa mga buhi. Mahimong gamiton ang *pag-anito* aron sila mapakalma o mapalayas. Importante usab ang mga espiritu sa ninuno sa panahon sa sakit o kamatayon, tungod kay sila ang gituohang nagtawag sa kalag paingon sa pikas kinabuhi, naggiya sa kalag sa iyang panaw, o nagdawat niini sa pag-abot sa kalibotan sa espiritu.

## Diwata - mga Espiritu sa Kinaiyahan ug mga bathala o diyos

Sa pipila ka mga pangkat-etniko, ang mga espiritu o diyos nga **diwata**. Kini nga mga espiritu mahimong:

# Yano nga mga espiritu nga nagbantay sa usa ka butang, tanom, hayop, o lugar,
# Mga diyos nga nagrepresentar sa mga abstract nga konsepto o natural nga mga panghitabo,
# Mga diyos nga sakop sa usa ka grupo sa mga bathala o diyos (*pantheon*).

Ang mga diwata gitawag usab sa lain-laing mga ngalan sama sa **dewatu, divata, duwata, ruwata, dewa, dwata, ug diya** sa nagkalain-laing mga pinulongang Pilipino. Ang pulong nga *diwa* sa Tagalog (nagpasabot og "espiritu" o "diwa") naggikan sa Sanskrit nga *devata* (देवता) o *devá* (देव), nga nagpasabot og "diyos" o "taga-langit". Ang ngalan nga **diwata** bunga sa paghiusa sa Hindu-Budistang pagtuo pinaagi sa dili direktang koneksyon sa Pilipinas ngadto sa Habagatan nga Asya pinaagi sa **Srivijaya** ug **Majapahit**.

Bisan pa, nagkalahi-lahi kung unsang matang sa mga binuhat ang giisip nga **diwata** depende sa pangkat-etniko. Sa pipila ka mga pangkat-etniko sama sa **B'laan, Cuyonon Visayan, ug Tagalog**, ang **Diwata** nagtumong sa labawng diyos sa ilang *pantheon*, mao nga adunay nagkalain-laing mga tawag para sa mga espiritung dili tawo.

Ang mga Diwata Sa mitolohiya sa Pilipinas nagtumong sa mga diwata, mga espiritu sa kinaiyahan, mga binuhat sa langit, ug mga mitolohikal nga bathala. Sa lumad nga relihiyon, kini partikular nga nagtumong sa mga celestial nga binuhat ug mga espiritu sa kinaiyahan nga wala gayud mahimong tawo. Kini nga mga espiritu mahimong gikan sa mga tigbantay sa mga butang, tanom, o hayop hangtod sa mga diyos nga nagrepresentar sa mga natural nga kusog, abstract nga mga konsepto, o bisan pa mga diyos sa usa ka pantheon.{{Cite journal |last=Owen |first=Norman G. |date=1998-02 |title=Historical Dictionary of the Philippines. By Artemio R. Guillermo and May Kyi Win

## Mga pakisayran