Fidel Castro

Si **Fidel Alejandro Castro Ruz** (Agosto 13 1926 - Nobiyembre 25 2016) usa ka rebolusyonaryo nga komunista nga taga-Cuba ug politiko nga nagdumala sa Republika sa Cuba ingon Punong Ministro gikan 1959 hangtod 1976 ug ingon nga Presidente gikan 1976 hangtod 2008. si Castro nagsilbi usab ang Unang Sekretaryo sa Partido Komunista sa Cuba kaniadtong 1961 hangtod 2011.

Natawo sa Birán, anak nga lalaki sa usa ka adunahang mag-uuma sa Espanya, gisagop ni Castro ang mga ideya sa wala ug anti-imperyalista samtang nagtuon sa balaod sa Unibersidad sa Havana. Human sa pag-apil sa mga rebelyon batok sa tuo nga mga gobyerno sa Dominican Republic ug Colombia, iyang giplano ang pagpukan sa Cuban nga presidente nga si Fulgencio Batista, nga naglunsad og usa ka napakyas nga pag-atake sa Moncada Barracks niadtong 1953. Human sa usa ka tuig nga pagkabilanggo, si Castro mibiyahe ngadto sa Mexico diin siya nagporma og usa ka rebolusyonaryong grupo, ang 26th of July Movement, uban sa iyang igsoon nga si Raúl Castro ug Ernesto "Che" Guevara. Pagbalik sa Cuba, si Castro adunay importanteng papel sa Cuban Revolution pinaagi sa pagpanguna sa Movement sa usa ka gerilya nga gubat batok sa mga pwersa ni Batista gikan sa Sierra Maestra. Human sa pagpukan ni Batista niadtong 1959, si Castro miangkon sa militar ug politikanhong gahum isip primer ministro sa Cuba. Ang Estados Unidos mianhi aron supakon ang gobyerno ni Castro ug wala molampos nga misulay sa pagtangtang kaniya pinaagi sa pagpatay, ekonomikanhong embargo, ug kontra-rebolusyon, lakip ang Bay of Pigs Invasion sa 1961

Gisagop ang Marxist-Leninist nga modelo sa kalamboan, gikabig ni Castro ang Cuba ngadto sa usa ka partido, sosyalistang estado ubos sa pagmando sa Partido Komunista, ang una sa Kasadpang Hemisperyo. Ang mga palisiya nga nagpaila sa sentral nga pagplano sa ekonomiya ug pagpalapad sa pag-atiman sa panglawas ug edukasyon giubanan sa kontrol sa estado sa prensa ug ang pagsumpo sa internal nga pagsupak. Sa gawas sa nasud, gisuportahan ni Castro ang mga anti-imperyalistang rebolusyonaryong grupo, nagsuporta sa pagtukod sa mga Marxist nga gobyerno sa Chile, Nicaragua, ug Grenada, ingon man pagpadala sa mga tropa aron tabangan ang mga kaalyado sa Yom Kippur, Ogaden, ug Angolan Civil War

Ang pinakadugay nga nagserbisyo nga dili harianon nga pangulo sa estado sa ika-20 ug ika-21 nga siglo, gipolarize ni Castro ang opinyon sa kalibutan. Nagretiro si Castro isip presidente ug Unang Sekretaryo sa Partido Komunista sa Cuba, namatay siya niadtong 25 Nobyembre 2016

## Sayong kinabuhi ug karera
Natawo siya nga Legitimacy sa umahan sa iyang Amahan niadtong 13 Agosto 1926. Ang iyang amahan, si Ángel Castro y Argiz, usa ka beterano sa Spanish–American War, usa ka migrante sa Cuba gikan sa Galicia, sa amihanan-kasadpan sa Espanya. Nangin madinalag-on sia sa pinansial paagi sa pagpatubo sang tubo sa uma sa Las Manacas sa Birán, dayon sa Oriente Province.
Human sa pagkahugno sa iyang unang kaminyoon iyang gikuha ang iyang sulugoon sa panimalay, si Lina Ruz González (1903–1963)—sa Canarian nga kagikan—ingong iyang agalon nga babaye ug sa ulahi ikaduhang asawa; sila adunay pito ka mga anak, lakip kanila si Fidel. Sa edad nga sayis, si Castro gipadala aron mopuyo uban sa iyang magtutudlo sa Santiago de Cuba, sa wala pa mabawtismohi sa Simbahang Romano Katoliko sa edad nga otso. Ang pagpabawtismo nakapaarang kang Castro sa pag-eskwela sa La Salle boarding school sa Santiago, diin siya kanunay nga nagdaot; sunod siyang gipadala sa pribado nga gipundohan, ang Jesuit-run Dolores School sa Santiago. Sa 1942, si Castro mibalhin sa Heswita nga gipadagan sa El Colegio de Belén sa Havana. Bisan kung interesado si Castro sa kasaysayan, geograpiya, ug debate sa Belén, wala siya maayo sa akademya, imbes nga gigugol ang kadaghanan sa iyang oras sa pagdula sa mga dula. Sa 1945, si Castro nagsugod sa pagtuon sa abogasiya sa Unibersidad sa Havana. Sa pag-angkon nga siya "walay kahibalo sa politika", si Castro nalambigit sa aktibismo sa estudyante ug sa mapintas nga kultura sa gangsterismo sulod sa unibersidad. Human madasig sa anti-imperyalismo ug pagsupak sa interbensyon sa US sa Caribbean. 

Sa 1947, si Castro miapil sa Partido sa Cuban People (o Orthodox Party; Partido Ortodoxo), nga gitukod sa beteranong politiko nga si Eduardo Chibás. Usa ka karismatikong tawo, si Chibás nagpasiugda sa hustisya sa katilingban, matinud-anon nga gobyerno, ug politikanhong kagawasan, samtang ang iyang partido nagyagyag sa korapsyon ug nangayo ug reporma. Bisan tuod si Chibás nahimong ikatulo sa 1948 nga kinatibuk-ang eleksyon, si Castro nagpabilin nga pasalig sa pagtrabaho alang kaniya.
### Rebelyon ug Marxismo: 1947–1950
Niadtong Hunyo 1947, nahibal-an ni Castro ang usa ka giplano nga ekspedisyon sa pagpukan sa tuo nga gobyerno ni Rafael Trujillo, usa ka kaalyado sa US, sa Dominican Republic. Ingon nga Presidente sa University Committee for Democracy sa Dominican Republic, si Castro miapil sa ekspedisyon. Gipahunong sa gobyerno ni Grau ang pagsulong ubos sa presyur sa US, bisan pa nga si Castro ug daghan sa iyang mga kauban milikay sa pagdakop. Pagbalik sa Havana, si Castro nanguna sa mga protesta sa mga estudyante batok sa pagpatay sa usa ka estudyante sa high school sa mga tanod sa gobyerno.

Niadtong Abril 1948, si Castro mibiyahe ngadto sa Bogotá, Colombia, nangulo sa Cuban nga grupo sa estudyante nga gipasiugdahan sa gobyerno sa Argentina ni Presidente Juan Perón. Didto, ang pagpatay sa sikat nga leftist nga lider nga si Jorge Eliécer Gaitán Ayala misangpot sa kaylap nga kagubot ug panagsangka tali sa nagdumala nga mga Konserbatibo—nga gipaluyohan sa kasundalohan—ug mga leftist nga Liberal. Si Castro miduyog sa Liberal nga kawsa pinaagi sa pagpangawat og mga pusil sa usa ka police station, apan ang sunodsunod nga mga imbestigasyon sa kapulisan nakahinapos nga wala siyay labot sa bisan unsang pagpamatay. Niadtong Abril 1948, ang Organisasyon sa mga Estado sa Amerika natukod sa usa ka summit sa Bogotá, nga misangpot sa mga protesta, nga giapilan ni Castro.

Sa mao gihapong tuig, nakahukom si Grau nga dili mobarog alang sa re-election, nga nadaog hinuon sa bag-ong kandidato sa iyang Partido Auténtico, si Carlos Prío Socarrás. Si Prío nag-atubang sa kaylap nga mga protesta sa dihang ang mga miyembro sa MSR, nga karon kaalyado na sa puwersa sa kapolisan, mipatay kang Justo Fuentes, usa ka sosyalistang higala ni Castro. Agig tubag, si Prío miuyon sa pagpalong sa mga gang, apan nakaplagan sila nga gamhanan kaayo nga makontrolar. Si Castro mibalhin pa sa wala, naimpluwensyahan sa Marxist nga mga sinulat ni Karl Marx, Friedrich Engels, ug Vladimir Lenin.

Sa Septiyembre 1949, si Mirta nanganak ug usa ka anak nga lalaki, si Fidelito, mao nga ang magtiayon mibalhin sa mas dakong Havana flat. Si Castro nagpadayon sa pagbutang sa iyang kaugalingon sa peligro, nga nagpabiling aktibo sa politika sa siyudad ug miapil sa 30 September Movement, nga anaa sa sulod niini ang mga komunista ug mga miyembro sa Partido Ortodoxo. Ang katuyoan sa grupo mao ang pagsupak sa impluwensya sa bangis nga mga gang sulod sa unibersidad; bisan pa sa iyang mga saad, si Prío napakyas sa pagkontrolar sa sitwasyon, sa baylo nagtanyag sa daghan sa ilang mga senior nga miyembro og mga trabaho sa mga ministeryo sa gobyerno. Si Castro miboluntaryo sa paghatag ug pakigpulong para sa Movement niadtong 13 Nobyembre, nga nagbutyag sa mga sekretong pakigsabot sa gobyerno sa mga gang ug pag-ila sa mga importanteng miyembro. Nakadani sa atensyon sa nasudnong prensa, ang pakigpulong nakapasuko sa mga gang ug si Castro mikalagiw sa pagtago, una sa kabanikanhan ug dayon sa US. Pagbalik sa Havana pipila ka semana sa ulahi, si Castro nagpaubos ug nagpunting sa iyang pagtuon sa unibersidad, migraduwar isip usa ka Doktor sa Balaod kaniadtong Setyembre 1950

### Karera sa balaod ug politika: 1950–1952
Gitukod ni Castro ang usa ka ligal nga panag-uban nga panguna nga nag-atiman sa mga kabus nga Cubans, bisan kung kini napamatud-an nga kapakyasan sa pinansyal. Kay gamay ra ang pag-atiman sa kuwarta o materyal nga mga butang, si Castro napakyas sa pagbayad sa iyang mga bayronon; ang iyang mga muwebles gibawi ug ang kuryente naputol, nga nakapaguol sa iyang asawa.  Miapil siya sa usa ka protesta sa hayskul sa Cienfuegos niadtong Nobyembre 1950, nakig-away sa mga polis aron iprotesta ang pagdili sa Education Ministry sa mga asosasyon sa mga estudyante; gidakop siya ug giakusahan tungod sa mapintas nga buhat, apan gibasura sa mahistrado ang mga sumbong. Ang iyang mga paglaum alang sa Cuba nakasentro gihapon sa Chibás ug sa Partido Ortodoxo, ug siya anaa sa Chibás tungod sa politikanhong paghikog niadtong 1951.

Atol sa iyang kampanya, nakigkita si Castro kang Heneral Fulgencio Batista, ang kanhi presidente nga mibalik sa politika sa Unitary Action Party. Gitanyagan siya ni Batista og usa ka lugar sa iyang administrasyon kung siya malampuson; bisan tuod ang duha misupak sa administrasyon ni Prío, ang ilang tigom wala gayod molapas sa matinahuron nga kinatibuk-an. Niadtong 10 Marso 1952, giilog ni Batista ang gahum sa usa ka kudeta sa militar, uban ni Prío nga mikalagiw ngadto sa Mexico. Sa pagdeklarar sa iyang kaugalingon nga presidente, gikansela ni Batista ang giplano nga eleksyon sa pagkapresidente, nga naghulagway sa iyang bag-ong sistema isip "disiplina nga demokrasya"; Si Castro gihikawan sa pagkapili sa iyang pagdagan sa katungdanan pinaagi sa lakang ni Batista, ug sama sa uban pa, giisip kini nga usa ka tawo nga diktadurya.[48] Si Batista mibalhin sa tuo, nga nagpalig-on sa relasyon sa mga adunahan nga elite ug sa Estados Unidos, nagputol sa diplomatikong relasyon sa Unyon Sobyet, nagpugong sa mga unyon sa patigayon ug naglutos sa mga sosyalistang grupo sa Cuba. Sa tuyo nga supakon si Batista, si Castro nagdala ug daghang legal nga mga kaso batok sa gobyerno, apan kini napakyas, ug si Castro nagsugod sa paghunahuna og mga alternatibong paagi sa pagpalagpot sa 
rehimen.
## Rebolusyong Cuban

Nagtukod si Castro og grupo nga gitawag og "The Movement" nga naglihok subay sa tago nga sistema sa selula, nagpatik sa underground nga mantalaan nga El Acusador (The Accuser), samtang nag-armas ug nagbansay sa mga rekrut nga anti-Batista. Gikan sa Hulyo 1952 nagpadayon sila sa usa ka recruitment drive, nga nakakuha mga 1,200 ka miyembro sa usa ka tuig, ang kadaghanan gikan sa mga kabus nga distrito sa Havana. Bisan og usa ka rebolusyonaryong sosyalista, si Castro naglikay sa usa ka alyansa sa komunistang Popular Socialist Party (PSP), tungod sa kahadlok nga kini makapahadlok sa mga moderate sa politika, apan nagpadayon sa pagkontak sa mga miyembro sa PSP sama sa iyang igsoon nga si Raúl. Si Castro nagtigom ug mga armas alang sa giplanong pag-atake sa Moncada Barracks, usa ka garison sa militar sa gawas sa Santiago de Cuba, Oriente. Gituyo sa mga militante ni Castro nga magsul-ob og uniporme sa kasundalohan ug moabot sa base niadtong Hulyo 25, nga giilog ang kontrol ug gisulong ang armory sa wala pa moabot ang mga reinforcement. Gihatagan og bag-ong hinagiban, gituyo ni Castro nga mag-usbong ang usa ka rebolusyon taliwala sa mga kabus nga tigputol sa tubo sa Oriente ug magpasiugda og dugang nga mga pag-alsa. Ang plano ni Castro nagsundog niadtong sa ika-19 nga siglong Cuban nga mga manggugubat sa kagawasan nga misulong sa mga baraks sa Espanya; Nakita ni Castro ang iyang kaugalingon isip manununod sa lider sa independensya nga si José Martí.

Si Castro nagtigom ug 165 ka mga rebolusyonaryo para sa misyon, nga nagmando sa iyang mga tropa nga dili magpahinabog pagpaagas sa dugo gawas kon sila makasugat ug armadong pagsukol. Ang pag-atake nahitabo niadtong 26 Hulyo 1953, apan nakaagom ug kasamok; 3 sa 16 ka mga sakyanan nga gikan sa Santiago napakyas sa pag-abot didto. Pag-abot sa baraks, gipataas ang alarma, nga kadaghanan sa mga rebelde naigo sa pusil sa machine gun. Upat ang napatay sa wala pa mimando si Castro nga moatras. Ang mga rebelde nakaangkon og 6 ka patay ug 15 ka kaswalti, samtang ang kasundalohan nakaangkon og 19 ka patay ug 27 ang samdan. Samtang, pipila ka mga rebelde ang mipuli sa usa ka sibilyan nga ospital; sunod nga gisulong sa mga sundalo sa gobyerno, ang mga rebelde gidakop, gitortyur ug 22 gipatay nga walay husay. Inubanan sa 19 ka mga kauban, si Castro miadto sa Gran Piedra sa gansangon nga kabukiran sa Sierra Maestra pipila ka kilometro sa amihanan, diin sila makatukod ug baseng gerilya.

Sa pagtubag sa pag-atake, giproklamar sa gobyerno ni Batista ang martial law, nagmando sa usa ka mapintas nga pagsumpo sa pagsupak, ug pagpahamtang sa estrikto nga censorship sa media. Ang gobyerno nagsibya og sayop nga impormasyon mahitungod sa panghitabo, nga nag-angkon nga ang mga rebelde mao ang mga komunista nga mipatay sa mga pasyente sa ospital, bisan pa ang mga balita ug mga litrato sa paggamit sa kasundalohan sa torture ug summary nga mga pagpatay sa Oriente sa wala madugay mikaylap, nga nagpahinabo sa kaylap nga publiko ug pipila ka dili pag-uyon sa gobyerno.

Sa misunod nga mga adlaw, ang mga rebelde gidakop; ang uban gipatay ug ang uban—lakip si Castro—gidala ngadto sa prisohan sa amihanan sa Santiago. Nagtuo nga si Castro dili makahimo sa pagplano sa pag-atake nga mag-inusara, ang gobyerno nag-akusar sa Ortodoxo ug PSP nga mga politiko sa pagkalambigit, nagbutang sa 122 ka mga akusado sa pagsulay niadtong 21 sa Septiyembre sa Palasyo sa Hustisya, Santiago. Naglihok isip iyang kaugalingon nga abogado sa depensa, gikutlo ni Castro si Martí isip intelektwal nga awtor sa pag-atake ug gikombinsir ang tulo ka mga maghuhukom nga ibaliwala ang desisyon sa kasundalohan nga ipabilin ang tanan nga mga akusado nga giposasan sa korte, nagpadayon sa argumento nga ang sumbong diin sila giakusahan-sa "pag-organisar usa ka pag-alsa sa mga armadong tawo batok sa Konstitusyonal nga Gahum sa Estado"—dili husto, tungod kay sila misukol batok kang Batista, kinsa nag-ilog sa gahum sa dili konstitusyonal nga paagi. Ang pagsulay nagpakaulaw sa kasundalohan pinaagi sa pagpadayag nga ilang gitortyur ang mga suspetsado, pagkahuman gisulayan nila nga wala molampos aron mapugngan si Castro sa pagtestigo pa, nga nag-ingon nga siya masakiton kaayo. Ang pagsulay natapos sa 5 Oktubre, uban sa pag-absuwelto sa kadaghanan sa mga akusado; 55 ang gisentensiyahan sa mga termino sa pagkabilanggo tali sa 7 ka bulan ug 13 ka tuig. Si Castro gisentensiyahan niadtong Oktubre 16, diin siya naghatag ug pakigpulong nga ipatik ubos sa ulohang History Will Absolve Me. Si Castro gisentensiyahan ug 15 ka tuig nga pagkabilanggo sa pako sa ospital sa Model Prison (Presidio Modelo), usa ka medyo komportable ug modernong institusyon sa Isla de Pinos.
## Pagkabilanggo ug 26 July Movement: 1953–1955

Gipriso uban ang 25 ka mga kauban, ginganlan ni Castro ang iyang grupo nga "26th of July Movement" (MR-26-7) tungod kay isip handumanan sa petsa sa pag-atake sa Moncada, ug nagtukod og eskwelahan para sa mga piniriso. Siya nagbasa kaylap, nahigugma sa mga buhat ni Marx, Lenin, ug Martí apan nagbasa usab sa mga libro ni Freud, Kant, Shakespeare, Munthe, Maugham, ug Dostoyevsky, nag-analisar niini sulod sa Marxist nga gambalay. Katugbang sa mga tigpaluyo, iyang gihuptan ang kontrol sa Movement ug giorganisar ang publikasyon sa History Will Absolve Me. Sa sinugdan gitugotan ang usa ka relatibong gidaghanon sa kagawasan sulod sa prisohan, siya gibilanggo sa nag-inusarang pagkabilanggo human ang mga piniriso miawit sa mga kanta nga kontra-Batista sa pagbisita sa presidente niadtong Pebrero 1954. Samtang, ang asawa ni Castro nga si Mirta nakatrabaho sa Ministry of the Interior, usa ka butang iyang nadiskobrehan pinaagi sa usa ka pahibalo sa radyo. Nakurat, nasuko siya nga mas gusto niya nga mamatay "usa ka libo ka beses" kaysa "mag-antos nga wala’y mahimo sa ingon nga insulto". Sila si Fidel ug Mirta misugod sa mga proseso sa diborsyo, uban ni Mirta nga nagkustodiya sa ilang anak nga si Fidelito; kini nakapasuko kang Castro, kinsa dili gusto nga ang iyang anak nga lalaki magdako sa usa ka burges nga palibot.

Niadtong 1954, ang gobyerno ni Batista nagpahigayon ug presidential elections, apan walay politiko nga mibarog batok kaniya; ang eleksyon kay kaylap nga gikonsiderar nga malimbungon. Gitugotan niini ang pipila ka oposisyon sa politika nga ipahayag, ug ang mga tagasuporta ni Castro nasamok alang sa usa ka amnestiya alang sa mga naghimo sa insidente sa Moncada. Ang ubang mga politiko nagsugyot nga ang amnestiya usa ka maayong publisidad, ug ang Kongreso ug Batista miuyon. Gipaluyohan sa US ug dagkong mga korporasyon, si Batista nagtuo nga si Castro dili hulga, ug niadtong 15 Mayo 1955, ang mga binilanggo gibuhian. Pagbalik sa Havana, si Castro mihatag ug mga interbyu sa radyo ug mga press conference; gibantayan siya pag-ayo sa gobyerno, nga nagpugong sa iyang mga kalihokan. Karon nagdiborsyo, si Castro adunay usa ka labi ka sekswal nga mga kalihokan sa duha ka babaye nga tigpaluyo, sila si Naty Revuelta ug Maria Laborde, matag usa nagsabak kaniya og usa ka bata. Nagtakda bahin sa pagpalig-on sa MR-26-7, nagtukod siya og 11 ka tawo nga National Directorate apan gihuptan ang awtokratikong kontrol, uban sa pipila ka mga masupilon nga nagbutang kaniya og usa ka caudillo (diktador); nangatarungan siya nga ang usa ka malampuson nga rebolusyon dili madumala sa komite ug nanginahanglan usa ka lig-on nga lider.

Human mapalit ang huyang nga yate nga ''Granma'', niadtong 25 Nobyembre 1956, si Castro milawig gikan sa Tuxpan, Veracruz, uban ang 81 ka rebolusyonaryo sa kasundalohan. Ang 1,900-kilometros (1,200 mi) nga pagtabok paingon sa Cuba grabe kaayo, nga nagnihit ang pagkaon ug daghan ang nasakit sa dagat. Sa pipila ka mga punto, kinahanglan silang makapiyansa sa tubig tungod sa pagtulo, ug sa lain, usa ka tawo ang nahulog sa dagat, nga naglangan sa ilang panaw. Ang plano mao nga lima ka adlaw ang pagtabok, ug sa gitakdang adlaw sa pag-abot sa Granma, 30 Nobyembre, ang mga miyembro sa MR-26-7 ubos ni Frank País nangulo sa usa ka armadong pag-alsa sa Santiago ug Manzanillo. Bisan pa, ang panaw sa Granma sa katapusan milungtad ug pito ka adlaw, ug uban ni Castro ug sa iyang mga tawo nga wala makahatag mga pagpalig-on, si País ug ang iyang mga militante nagkatibulaag pagkahuman sa duha ka adlaw nga mga pag-atake.