open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Peru

**Peru** (Quechua: Piruw, Aymara: Piruw), maoy usa ka nasod sa kasadpang parte sa Habagatang Amerika. Sa amihanang bahin giutlanan kini sa nasod sa Ekwador ug nasod sa Kulumbya samtang sa sidlakang bahin gi utlanan, sa nasod sa Brasil, sa habagatang sidlakan ang Boliya ug sa habagatan parte nagautlanan sa nasod sa Tsile samtang sa kasadpan bahin sa nasod naga atubang sa Kadagatang Pasipiko. 

Kaniadto ang teritoryo sa mga Perubyan ang puluy-anan ug guin sumikaran sa kultura sa ilang katiguwangan nga nag sugod pa gikan sa sibilisasyon sa Norte Chico nga usa sa kinaka karaanan sa tibuok kalibutan ngadto sa Imperyo sa mga Inca nga usa usab sa kina dak-an nga estado sa wala pa mahigangat ang Amerika. Ang emperyo sa Espanya mi buntog sa maung rehiyon kaniadting 16th ka gatusan ka tuig ug gimugna ang Viceroyalty kauban ang kabisera sa Lima uban na ang kadaghanan sa mga kolonya sa kahabagatang Amerika. Human ma kab-ot ang kagawasan kaniadtong 1821, ang nasod sa Peru naga kasinati sa kalisud sa pamulitika ug ka kuwangan sa panalapi. Ang nahimung gatasan sa panalapi sa pang gobyerno naga sumikad lamang sa pag pamupo sa mga hilaw nga materyales sama sa guano(1840s-1860s) ug goma (ca. 1900).

Ang nasod sa Peru usa ka representative democratic nga republika sa gi bahin ngadto sa 25 regions. Ang iyang heyographya naga depende sa kahimtang sa iyang mga kayutaan sa mga baybayon sa pasipiko paingon sa iyang kinatumyan sa kabukiran sa Bukid sa Andes ug ang kalasangang tropiko sa Palanggana sa Amazon. Usa siya sa Magauswag nga kanasuran ug adunay hataas nga Timala saPaglambo sa Katawhan nga ang tala sa kalisud naa sa lebel sa 25.8 porsyento. Ang iyang pinaka sumikaran sa iyang panalapi mao ang pag mina, pag himo ug produckto, agrikultura ug pangisda.

Lima ang iyang kapital.

* Presidente: José María Balcázar
* Primerong Ministro: Denisse Miralles

* Peru.gob.pe - Peruvian government official website (Spanish)
Surinam

**Surinam** (Iningles: **Suriname**) maoy usa ka nasod sa amihanang bahin sa Habagatang Amerika. Nailhan kini kaniadto isip *Nederlands Guyana*, *Netherlands Guiana*, ug *Dutch Guiana* (Guyanang Olandes). Kini natung-an sa Guyane (o *French Guiana*) sa este ug sa Guyana sa weste. Ang border sa sur mao ang Brasil ug ang border sa norte mao ang Kadagatang Atlantiko. Ang nasod mao ang labing gamay sa arya ug kalumulopyoan sa kanaypan. Paramaribo ang iyang ulohan.
Uruguay

Ang **Uruguay** (opisyal: Republikang Oriental sa Urugway o ang Republika sa Sidlakan sa Sapang Uruguay; sa Kinatsila: *República Oriental del Uruguay*;) maoy usa ka nasod sa habagatang-sidlakang bahin sa Habagatang Amerika. Kaniadto nailhan kini isip "Suisa sa Amerika". Nasod kini sa 3.3 ka milyon nga tawo, nga 1.7 ka milyon nagpuyo sa Montevideo, ang iyang kapital. Argentina ang utlanan niini sa surweste latas sa Sapang Urugway ug sa Estwaryo sa Sapa de la Plata ug ang Brasil sa norte. Sa sur-este sa nasodmao ang Kadagatang Atlantiko.

## Pag-organisa sa politikanhong-pagdumala

Ang Uruguay nabahin ngadto sa napulo'g siyam (19) ka departamento:





Ang mga nangunang dakbayan maoy ang Montevideo, Las Piedras, Punta del Este, Ciudad de la Costa, Salto, Paysandú ug Fray Bentos.

## Sumapay sa gawas
* Official website
Akbar

Ang **Akbar** usa ka lungsod sa lalawigan sa Basilan sa Pilipinas.  Nahimo kini pinaagi sa Muslim Mindanao Autonomy Act No. 193, nga gi-aprobahan sa plebisito sa Mayo 22, 2006. Kini nahimo gikan sa siyam (9) ka barangay nga sa una lakip sa Tuburan.

## Mga barangay

Ang Akbar nabahin ngadto sa siyam (9) ka barangay.

*Caddayan
*Linongan
*Lower Bato-bato
*Mangalut
*Manguso
*Paguengan
*Semut
*Upper Bato-bato
*Upper Sinangkapan

## Mga sumpay sa gawas

*Philippine Standard Geographic Code
Al-Barka

Ang **Al-Barka** usa ka lungsod sa lalawigan sa Basilan sa Pilipinas.  Nahimo kini pinaagi sa Muslim Mindanao Autonomy Act No. 191, nga gi-aprobahan sa plebisito sa Mayo 22, 2006. Kini nahimo gikan sa napulo'g unom (16) ka barangay nga sa una lakip sa Tipo-Tipo.

## Mga barangay

An Al-Barka nabahin ngadto sa napulo'g unom (16) ka barangay.



*Apil-apil
*Bato-bato
*Bohe-Piang
*Bucalao
*Cambug
*Danapah
*Guinanta
*Kailih

*Kinukutan
*Kuhon
*Kuhon Lennuh
*Linuan
*Lookbisaya
*Macalang
*Magcawa
*Sangkahan


## Mga sumpay sa gawas

*Philippine Standard Geographic Code
Ulahing Karaang Hinapon

Ang **Ulahing Karaang Hinapon** (中古日本語 *chūko nihongo*) usa ka yugto sa Hinapon nga gigamit sa mga tuig  794 hangtod 1185, usa kini ka takna nga nailhang Heian. Kini ang misunod sa Karaang Hinapon.

Ang Karaang Hinapon mihulam ug miadap sa mga panitik nga Inintsek sa pagsulat sa Hinapon, ang yugto sa Ulahing Karaang Hinapon dunay duha ka mga bag-ong panitik: ang Hiragana ug Katakana. Ang kini nga kalamboan mipasayon sa pagsulat ug nagpamugna sa literaturang Hapon sa mga klasiko sama sa Ang Sugilanon ni Genji, Ang Sugilanon sa Tigbugha og Kawayan, Ang mga Sugilanon ni Ise ug uban pa.
Guyana

Ang **Guyana** (opisyal: Kooperatibang Republika sa Guyana; Iningles: *Co-operative Republic of Guyana*) mao lamang ang nasod sa Komonwelt sa Britanya nga nahimutang sa meynland sa Habagatang Amerika. Ang Guyana nahimutang panorte sa ekwador, sa tropiko, ug dunay baybayon sa Kadagatang Atlantiko. Sa sidlakan, kini giutlanan sa Suriname,sa habagatang ug habagatang-kasadpan sa Brasil ug sa Venezuela sa kasadpan. Ikatulo kini sa labing gamay nga nasod sa Habagatang Amerika. Sa kultura, mas maasosyar ang nasod sa Caribbean kaysa sa Latin Amerika ug kini lang ang tigtabi og Iningles sa maong Habagatang Amerika. Georgetown ang iyang kapital.
Terorismo sa Pilipinas

Ang **terorismo sa Pilipinas** sa karong panahon gipangunahan sa mga Islamistang grupo. Ang labing aktibong organisasyong terorista mao ang Abu Sayyaf ug ang Jemaah Islamiyah.

## Talaan sa nga insidenteng terorista

### 2000
* Disyembre 30,  binombahan ang Light Rail Transit sa Metro Manila. 14 ang natalang namatay at mga 100 ang nasaktan  uulat.

### 2004
*Pebrero, mga 116 ka mga tawo namatay sa labing grabe nga atake sa mga terorista sa Pilipinas, usa ka bomba mibuto sa barkong SuperFerry sa Baiya sa Manila.

### 2005
*Pebrero 14, upat ka tawo namatay sakay sa bas sa Makati.

### 2006
* Oktubre 10 ug 11, sunod-sunod nga tulo ka pagbomba ug usa  ka *attempted* nga pagbomba sa Tunga-tungang Mindanao. Walo ka tawo namatay ug mga 30-46 ang nasakitan.

### 2007
* Hulyo 10-11, mga militanteng Islamista, Moro Islamic Liberation Front (MILF) nga mga rebelde, 14 ang namatay sa gingsakopan sa *Marines*, giputlan og ulo ang napulo, sa pulo-lalawigan sa Basilan.

## Mga reperensya
Alex

:*Alang sa ubang mga dapit sa mao gihapon nga ngalan, tan-awa ang [[Alex (pagklaro)]].*
Ang **Alex** usa ka komon nga personal nga ngalan.
Piano, Haute-Corse

Ang **Piano** usa ka komyun sa Pransiya. Kini may 54 ka molupyo ug nahimutang sa departamento sa Haute-Corse sa rehiyon sa Corse.
Kagamhanan

Ang **kagamhanan** maoy usa ka entidad nga dunay gahom sa paghimo ug dunay otoridad sa pag-implementar og mga balaod sa sibil, korporasyon, relihiyoso, akademiko, o uban pang kapunogan kun pundok. 

## Galeriya sa hulagway


De ministers die deel uitmaken van het derde kabinet Van Agt op de trappen van Paleis Huis ten Bosch in 's-Gravenhage. D - SFA001009248.jpg
De_ministers_die_deel_uitmaken_van_het_derde_kabinet_Van_Agt_op_de_trappen_van_Paleis_Huis_ten_Bosch_in_'s-Gravenhage._D_-_SFA001009248.jpg
Government-Vedder-Highsmith-detail-1.jpeg
Metro Cebu

Ang **Kaulohang Sugbo** kun **Metro Cebu** sayong pagsulti mao ang urbanong sentro sa pulo-lalawigan sa Sugbo. Ang Dakbayan sa Sugbo mao ang sentro, ang nahiunang lungsod sa Pilipinas nga gitukod sa mga Katsila. Ang Metro Cebu nahimutang sa tunga-tungang bahin sa sidlakang baybayon sa pulo sa Sugbo apil ang pulo sa Mactan. Ang metropolitanong dapit mikabat og 20% sa arya ug 57.5% sa populasyon (2000 census) sa kinatibuk-ang lalawigan sa Sugbo.

Ang Metro Cebu usa sa lima nga metropolitanong dapit sa Pilipinas. Mahimong maingon ang Metro Cebu isip kaulohan ug nangunang urbanisadong dapit sa Kabisay-an ug Mindanao.
Pista sa mga Patay

Ang **Pista sa mga Patay** (Kinatsila: *Día de los Difuntos* o *Día de los Muertos*) usa ka Katoliko nga pista sa Pilipinas sa mga adlaw sa Nobiyembre 1 (Todos los Santos) ug sa Nobiyembre 2 (Kalag-kalag). Ang pamaagi sa pagselebrar niini gikan sa Mehiko.
Kalamansig

Ang **Kalamansig** usa ka ikaduhang klase nga lungsod sa lalawigan sa Sultan Kudarat sa Pilipinas. Sumala sa sensus sa tuig 2000, kini may populasyon nga 44,645 ka tawo sa 8,640 ka bubong.

## Mga barangay

Ang Kalamansig nabahin ngadto sa napulo'g lima (15) ka barangay.

* Bantogon (Santa Clara)  
* Cadiz 
* Datu Ito Andong 
* Datu Wasay 
* Dumangas Nuevo 
* Hinalaan 
* Limulan 
* Nalilidan 
* Obial 
* Pag-asa 
* Paril 
* Poblacion 
* Sabanal 
* Sangay 
* Santa Maria

## Mga sumpay sa gawas

*Philippine Standard Geographic Code 
* 2000 Philippines Census Information
Lambayong

Ang **Lambayong** usa ka ikatulong klase nga lungsod sa lalawigan sa Sultan Kudarat sa Pilipinas. Sumala sa sensus sa tuig 2000, kini may populasyon nga 51,192 ka tawo sa 10,431 ka bubong.

## Mga barangay

Ang Lambayong nabahin ngadto sa 26 ka barangay.



* Caridad (Cuyapon)  
* Didtaras 
* Gansing (Bilumen) 
* Kabulakan 
* Kapingkong 
* Katitisan 
* Lagao 
* Lilit 
* Madanding 
* Maligaya 
* Mamali 
* Matiompong 
* Midtapok 

* New Cebu 
* Palumbi 
* Pidtiguian 
* Pimbalayan 
* Pinguiaman 
* Poblacion (Lambayong) 
* Sadsalan 
* Seneben 
* Sigayan 
* Tambak 
* Tinumigues 
* Tumiao (Tinaga) 
* Udtong 


## Mga sumpay sa gawas

*Philippine Standard Geographic Code 
* 2000 Philippines Census Information
Lebak

Ang **Lebak** usa ka unang klase nga lungsod sa lalawigan sa Sultan Kudarat sa Pilipinas. Sumala sa sensus sa tuig 2000, kini may populasyon nga 70,899 ka tawo sa 13,856 ka bubong.

## Mga barangay

Ang Lebak  nabahin ngadto sa 27 ka baranggay.



* Aurelio F. Freires (Poblacion II) 
* Barurao  
* Barurao II 
* Basak 
* Bolebok 
* Bululawan 
* Capilan 
* Christiannuevo 
* Datu Karon 
* Kalamongog 
* Keytodac 
* Kinodalan 
* New Calinog 
* Nuling 

* Pansud 
* Pasandalan 
* Poblacion 
* Poblacion III 
* Poloy-poloy 
* Purikay 
* Ragandang 
* Salaman 
* Salangsang 
* Taguisa 
* Tibpuan 
* Tran 
* Villamonte 


## Mga sumpay sa gawas

*Philippine Standard Geographic Code 
* 2000 Philippines Census Information
Pulongbay

Ang **pulongba’y** usa ka klase sa tanghaga diin ang katuyoan mao ang pagsulat sa mga tubag nga pulong diha sa mga binalay nga kahon. Sa mga pinulongan nga gisulat wala-patuo (sama sa Sinugboanon), ang mga pulong nga tubag basahon wala-patuo ug taas-paubos. Ang mga itom nga kahon maoy gamiton pagbuwag sa mga pulong.

## Etimolohiya
Ang pulong *pulongba’y* naggikan sa duha ka pulong Sinugboanon: *[[pulong]]* ug *[[balay]]*. Ang maong pulong unang gigamit sa Bisaya Magasin, ug tungod sa maong asosasyon ang ubang mga mantalaan sa Binisaya wala mogamit sa maong pulong. Pananglitan, Ang Bag-ong Lungsoranon sa Artsidyosesis sa Sugbo naggamit sa "dula-dula sa pulong".

## Panitik
Tungod sa kalibog sa hustong paggamit sa "o" ug "u" sa mga sinulat nga Bisaya, makita usab ang lain-laing pagkagamit niini sa mga pulongba’y.
Lutayan

Ang **Lutayan** usa ka ikatulong klase nga lungsod sa lalawigan sa Sultan Kudarat sa Pilipinas. Sumala sa sensus sa tuig 2000, kini may populasyon nga 40,881 ka tawo sa 7,110 ka bubong.

## Mga barangay

Ang Lutayan nabahin ngadto sa napulo'g usa (11) ka barangay.

* Antong  
* Bayasong 
* Blingkong 
* Lutayan Proper 
* Maindang 
* Mamali 
* Manili 
* Palavilla 
* Sampao 
* Sisiman 
* Tamnag (Pob.)

## Mga sumpay sa gawas

*Philippine Standard Geographic Code 
* 2000 Philippines Census Information
Palimbang

Ang **Palimbang** usa ka ikatulong klase nga lungsod sa lalawigan sa Sultan Kudarat sa Pilipinas. Sumala sa sensus sa tuig 2000, kini may populasyon nga 43,742 ka tawo sa 8,191 ka bubong.

## Baranga kissk

Ang Palimbang nabahin ngadto sa 40 ka barangay.



* Akol  
* Badiangon 
* Baliango 
* Balwan (Bulan) 
* Bambanen 
* Baranayan 
* Barongis 
* Batang-baglas 
* Butril 
* Colobe (Tagadtal) 
* Datu Maguiales 
* Domolol 
* Kabuling 
* Kalibuhan 

* Kanipaan 
* Kidayan 
* Kiponget 
* Kisek 
* Kraan 
* Kulong-kulong 
* Langali 
* Libua 
* Ligao 
* Lopoken (Lepolon) 
* Lumitan 
* Maganao 
* Maguid 

* Malatuneng (Malatunol) 
* Malisbong 
* Medol 
* Milbuk 
* Mina 
* Molon 
* Namat Masla 
* Napnapon 
* Poblacion 
* San Roque 
* Tibuhol (East Badiangon) 
* Wal 
* Wasag 


## Mga sumpay sa gawas

*Philippine Standard Geographic Code 
* 2000 Philippines Census Information
President Quirino, Sultan Kudarat

Ang **President Quirino** usa ka ika-upat nga klase nga lungsod sa lalawigan sa Sultan Kudarat sa Pilipinas. Sumala sa sensus sa tuig 2000, kini may populasyon nga 32,721 ka tawo sa 6,522 ka bubong.

## Mga barangay

Ang President Quirino nabahin ngadto sa 19 ka barangay.



* Bagumbayan 
* Bannawag 
* Bayawa 
* C. Mangilala 
* Estrella 
* Kalanawe I 
* Kalanawe II 
* Katico 
* Malingon 
* Mangalen 

* Pedtubo 
* Poblacion (Sambulawan) 
* Romualdez 
* San Jose 
* San Pedro (Tuato) 
* Sinakulay 
* Suben 
* Tinaungan 
* Tual (Liguasan) 


## Mga sumpay sa gawas

* Philippine Standard Geographic Code 
*  2000 Philippines Census Information
Senator Ninoy Aquino, Sultan Kudarat

Ang **Sen. Ninoy Aquino** usa ka ika-upat nga klase nga lungsod sa lalawigan sa Sultan Kudarat sa Pilipinas. Sumala sa sensus sa tuig 2000, kini may populasyon nga 30,222 ka tawo sa 6,172 ka bubong. Ginganlan ang lungsod sa dungog ni Benigno "Ninoy" Aquino Jr.

## Mga barangay

Ang Sen. Ninoy Aquino nabahin ngadto sa kawhaan (20) ka barangay.



* Banali 
* Basag 
* Buenaflores 
* Bugso 
* Buklod 
* Gapok 
* Kadi 
* Kapatagan 
* Kiadsam 
* Kuden 

* Kulaman 
* Lagubang 
* Langgal 
* Limuhay 
* Malegdeg 
* Midtungok 
* Nati 
* Sewod 
* Tacupis 
* Tinalon 


## Mga sumpay sa gawas

* Philippine Standard Geographic Code 
*  2000 Philippines Census Information
Eugène Delacroix

Si **Ferdinand Victor Eugène Delacroix** (Abril 26, 1798 – Agosto 13, 1863) usa sa labing importante sa mga romantikong pintor sa Pransiya. Ang paggamit niya sa mga ekspresibo nga *brushstrokes* ug ang iyang pagtuon sa mga epektong optikal sa mga kolor miimpluwensya sa mg aobra sa mga Impresyonista, samtang ang iyang pasyon sa mga *exotic* miimpluwensya sa Simbolista nga kalihokan. Usa siya ka litograpo, miilustrar siya sa mga obra ni William Shakespeare, sa kang Eskoses nga magsusulat nga si Sir Walter Scott, ug sa Aleman nga magsusulat nga si Johann Wolfgang von Goethe.
Kanal La Mancha

Ang **Kanal La Mancha** (Iningles: *English Channel*; Prinanses: *La Manche*, "*ang sleeve*"; Kinatsila: *Canal de la Mancha*) maoy usa ka braso sa Kadagatang Atlantiko nga miseparar sa mga isla sa Gran Britanya gikan sa amihanang Pransiya ug misumpay sa Dagat Amihanan ngadto sa Atlantiko. Kini adunay 562 km (350 milyas) ang hitas-on ug ang gilapdon gikan 240 km (150 milyas) sa labing lapad nga bahin ngadto sa 34 km (21 milyas) sa Kipot sa Dover.
Alpes-de-Haute-Provence

Ang Alpes-de-Haute-Provence usa ka departamento sa habagatang Pransiya.

## Galeriya sa hulagway


Authon.JPG
Blason04.PNG
Vue depuis la citadelle de Sisteron 01.jpg
Dagat Amihanan

Ang **Dagat nga Amihanan** (Iningles: *North Sea*) usa ka gamay nga dagat sa Kalawrang Atlantikhon nga nahimutang sa Uropanhong lankob-baybayon (*European continental shelf*). Ang Norwega ug Denmark maoy utlanan sa sidlakanhong baybayon niini, Eskotiya ug Inglatera sa kasadpan, ug Alemanya, Olandres, Belhika ug Pransya sa habagatan. Ang Dagat nga Amihanan kapin sa 600 milyas kalapad paamihanan-habagatan ug 350 milyas pakasadpan-sidlajan. Naglangkob siya og 222,000 milyas kwadrados. Daghan sa mga kasapaan sa Uropa niini dagata mipahiagos. Niini sab nagdulong ang Dagat Baltiko pinaagi sa Skagerrak ug sa Kattegat, sa Denmark, Norwega, ug Sweden. Sa habagatan, ang Dagat nga Amihanan misumpay sa Atlantikhon pinaagi sa Kip-ot sa Dover ngadto sa Ubay nga La Mancha ug sa amihanan pinaagi sa Dagat Norwega. Usa ning dagata sa labing importante nga dalang pamatigayon sa kalibotan. Ang kalawmon niini mga 100 metros (325 piyes).
Kaulohang Pransiya

Ang **Kaulohang Pransiya** (Prinanses: *France métropolitaine* o *la Métropole*, o sa kolokyal *l'Hexagone*) mao ang bahin sa Pransiya nga nahimutang sa Uropa, apil ang Corse. Ang "Panggawas nga Pransiya" (Iningles: *Overseas France* (*la France d'outre-mer*, o *l'Outre-mer*, o sa kolokyal *les DOM-TOM*) mao ang kolektibong tawag sa mga pangawas nga departamento sa Pransiya (*départements d'outre-mer* o DOM), mga teritoryo (*territoires d'outre-mer* o TOM), ug mga kolektibidad (*collectivitiés d'outre-mer* o COM).

Ang Metropolitan nga Pransiya ug ang Panggawas nga Pransiya mitibuok sa gitawag nga Republikang Pranses. Ang metropolitan mikabat og 81.8% ofsa teritoryo sa republika ug 96.0% sa populasyon niini.

Ang upat ka departamentong panggawas—Martinique, Guadeloupe, Réunion, ug Guyane—adunay parehong estadong politikal sa metropolitan nga mga departamento.
Demokrasya

Ang demokrasya usa ka matang sa panggobyerno. Ang ngalan gikan sa karaang Griyego nga nagpasabot "paghari sa mga tao" (*rule by the people*). Ang demokrasya sa kasamtangang pagsabot mao ang kompetitibong eleksyon. Ang kini nga eleksyon pirmi gitan-aw nga nanginahanglan og kagawasan sa pagsulti (*freedom of speech*), kagawasan sa prensa, ug sa paghari sa balaod. Ang kontrol nga sibil sa militarya gitan-aw nga kinahanglan para ma-prevent ang diktadoryang militar ug pakigsamok sa politika.

Ang paghari sa mayoriya (*majority rule*) usa ka mayor nga prinsipyo sa demokrasya - ang representatibong demokrasya mas komun kaysa sa diretsong demokrasya, ug ang mga katungod sa minoriya pirme ginaprotektahan gikan sa gitawag nga "tiranya sa mayoriya". Ang soberanya nga popular kumon pero dili malukpanon nga pilosopiya sa pag-establisar sa demokrasya.
Ugmad nga nasod

Ang terminong **ugmad nga nasod** (Iningles: *developed country*, o *advanced country*), gigamit para makategorisar ang mga nasod nga dunay ugmad nga ekonomiya nga diin ang tersero ug kuaternaryo nga mga sektor sa industriya amg midominar.

Ang kini nga lebel sa ekonomiya mipasabot sa taas nga income per capita ug taas nga Human Development Index (HDI). Ang mga nasod nga dunay taas nga gross domestic product (GDP) per capita mga ehemplo sa usa ka ugmad nga nasod. Hinuon, dunay mga anomalya sa pagdeterminar sa estadong ugmad nga nasod.
Kiamba

Ang **Kiamba** usa ka ikatulong klase nga lungsod sa lalawigan sa Sarangani sa Pilipinas. Sumala sa sensus sa tuig 2000, kini may populasyon nga 44,724 ka tawo sa 9,095 ka bubong.

## Mga barangay

Ang Kiamba nabahin ngadto sa napulo'g siyam (19) ka barangay.



* Badtasan
* Datu Dani
* Gasi
* Kapate
* Katubao
* Kayupo
* Kling (Lumit)
* Lagundi
* Lebe
* Lomuyon

* Luma
* Maligang
* Nalus
* Poblacion
* Salakit
* Suli
* Tablao
* Tamadang
* Tambilil


## Mga sumpay sa gawas

*Philippine Standard Geographic Code 
* 2000 Philippines Census Information
Glan

Ang **Glan** usa ka unang klase nga lungsod sa lalawigan sa Sarangani sa Pilipinas. Bisan kon dili kini ang ulohan sa lalawigan, mao kini ang lingkoranan sa gobyerno lokal sa lalawigan. Sumala sa sensus sa tuig 2000, kini may populasyon nga 83,051 ka tawo sa 16,990 ka bubong.

## Mga barangay

An Glan nabahin ngadto sa 31 ka barangay.



* Baliton
* Batotuling
* Batulaki
* Big Margus
* Burias
* Cablalan
* Calabanit
* Calpidong
* Congan
* Cross
* Datalbukay

* E. Alegado
* Glan Padidu
* Gumasa
* Ilaya
* Kaltuad
* Kapatan
* Lago
* Laguimit
* Mudan
* New Aklan

* Pangyan
* Poblacion
* Rio Del Pilar
* San Jose
* San Vicente
* Small Margus
* Sufatubo
* Taluya
* Tango
* Tapon


## Mga sumpay sa gawas

*Philippine Standard Geographic Code 
* 2000 Philippines Census Information
Inusang estado

Ang **inusang estado** usa ka estado o nasod nga ang tulo ka organo sa estado gigobyernohan isip usa ka yunit, nga dunay lehislatura. Ang gahom sa gobyerno sa kini nga mga estado puyde matransper sa mga ubos nga lebel, sa mga napili nga rehiyonal o lokal ng asambleya, mga gobernador ug mga mayor ("*devolved government*"), pero ang sentral nga gobyerno mao lang ang dunay katungod sa pagwagtang sa maong gahom nga nadelegado.

Puyde maingon nga kini ang kabaliktaran sa pederal nga matang sa gobyerno.
Maitum

Ang **Maitum** usa ka ikatulong klase nga lungsod sa lalawigan sa Sarangani sa Pilipinas. Sumala sa sensus sa tuig 2000, kini may populasyon nga 35,536 ka tawo sa 7,640 ka bubong.

## Mga barangay
Ang Maitum nabahin ngadto sa napulo'g siyam (19) ka barangay.



* Bati-an
* Kalaneg
* Kalaong (Perret)
* Kiambing (Linao)
* Kiayap
* Mabay (Cawa, Rudes)
* Maguling (Luan)
* Malalag (Pob. Maitum)
* Mindupok
* New La Union

* Old Poblacion 
* Pangi
* Pinol 
* Sison (Edenton, Maligaya)
* Ticulab
* Tuanadatu
* Upo
* Wali (Green Field)
* Zion


## Mga sumpay sa gawas
*Philippine Standard Geographic Code 
* 2000 Philippines Census Information
Malapatan

Ang **Malapatan** usa ka ikatulong klase nga lungsod sa lalawigan sa Sarangani sa Pilipinas. Sumala sa sensus sa tuig 2000, kini may populasyon nga 53,876 ka tawo sa 10,208 ka bubong.

## Mga barangay

Ang Malapatan nabahin ngadto sa napulo'g duha (12) ka barangay.

* Daan Suyan
* Kihan
* Kinam
* Libi
* Lun Masla
* Lun Padidu
* Patag
* Poblacion (Malapatan)
* Sapu Masla
* Sapu Padidu
* Tuyan
* Upper Suyan

## Mga sumpay sa gawas
*Philippine Standard Geographic Code 
* 2000 Philippines Census Information
Malungon

Ang **Malungon** usa ka unang klase nga lungsod sa lalawigan sa Sarangani sa Pilipinas. Sumala sa sensus sa tuig 2000, kini may populasyon nga 93,232 ka tawo sa 18,924 ka bubong.

## Mga barangay
Ang Malungon nabahin ngadto sa 31 ka barangay.



* Alkikan
* Ampon
* Atlae
* Banahaw
* Banate
* B'Laan
* Datal Batong
* Datal Bila
* Datal Tampal
* J.P. Laurel
* Kawayan

* Kibala
* Kiblat
* Kinabalan1
* Lower Mainit
* Lutay
* Malabod
* Malalag Cogon
* Malandag
* Malungon Gamay
* Nagpan

* Panamin
* Poblacion
* San Juan
* San Miguel
* San Roque
* Talus
* Tamban
* Upper Biangan
* Upper Lumabat
* Upper Mainit


## Mga sumpay sa gawas
*Philippine Standard Geographic Code 
* 2000 Philippines Census Information
Koronadal

Ang **Dakbayan sa Koronadal**, rimera klaseng dakbayan nahimutang sa probensya sa Habagatang Cotabato, Pilipinas. Adunay kinatibok-an gidak-on nga 277.00 kilometros quadrado ug nahimutang ikaduhang distrito. 
Sumala sa census ni acting 2010, dunay 158,273 katawo. Ang gitudlo nga kodigo postal mao ang 9506.

## Mga barangay

Ang Dakbayan sa Koronadal nabahin ngadto sa 27 ka barangay.



* Assumption (Bulol)
* Avanceña (Bo. 3)
* Cacub
* Caloocan
* Carpenter Hill
* Concepcion (Bo. 6)
* Esperanza
* General Paulino Santos (Bo. 1
* Mabini
* Magsaysay
* (Bo. 4)

* Paraiso
* Zone I (Pob.)
* Zone II (Pob.)
* Zone III (Pob.)
* Zone IV (Pob.)
* Rotonda
* San Isidro
* San Jose (Bo. 5)
* San Roque
* Santa Cruz
* Santo Niño (Bo. 2)
* Sarabia (Bo. 8)
* Zulueta (Bo. 7)


## Mga sumpay sa gawas

* Philippine Standard Geographic Code 
*  2000 Philippines Census Information
Kalibotanong pagpanginit

Ang **kalibotanong pagpanginit** usa ka penomenon nga hinay hinay ang pag-init sa temperatura sa panit sa Kalibotan (*Earth surface*) ug sa mga kadagatan sugod sa tunga-tungang siglo 20 nga nahitabo tungod sa pagdaghan sa emisyon gikan sa mga CFC, CO2, erosol ug uban pang mga gas. Dako ang epekto niini sa tanan, ilabi na sa agrikultura.
Batac

Ang **Dakbayan sa Batac** usa ka dakbayan sa lalawigan sa Ilocos Norte, Pilipinas. Sumala sa sensus sa tuig 2000, kini may populasyon nga 47,682 ka tawo sa 9,882 ka bubong.

## Mga barangay

Ang Dakbayan sa Batak nabahin ngadto sa 43 ka barangay.

## Mga sumpay sa gawas

* Opisyal nga Websayt sa Dakbayan sa Batac 
* Mga Iskolar sa Annak Ti Batac, Inc. 
* Philippine Standard Geographic Code 
*  2000 Philippines Census Information 
* Opisyal nga Mailing List sa mga Bataqueños
Le Montet

Ang **Montet** usa ka komyun sa Pransiya. Kini may 534 ka molupyo ug nahimutang sa departamento sa Allier sa rehiyon sa Auvergne-Rhône-Alpes.
Montréal

:*Alang sa ubang gamit, adtoa ang [[Montréal (pagklaro)]].*

Ang **Montréal** mao ang ang ikaduhang labing dako nga dakbayan sa Kanada ug ang kinadak-ang dakbayan sa probinsya sa Quebec. Uban sa Paris, ang Montreal usa sa labing dako nga tigtabi og Prinanses nga dakbayan sa kalibotan.

Ang siyudad sa Montreal adunay populasyon nga gibana-bana nga 1.7 ka milyon. Ang kadaghanan sa Pranses (52% sa populasyon) ug Ingles (18% sa populasyon) ang gisulti didto. Nailhan kini nga siyudad sa Olympic Stadium niini, ang kinadak-ang simbahan sa Canada: Saint Joseph's Oratory ug ang four-line rubber-wheel metro niini.
Dakbayan sa Zamboanga

Ang ** Dakbayan sa Zamboanga ** usa ka primera claseng dakbayan nga nahimutang sa provincia sa Zamboanga del Sur, Filipinas. Adunay kinatibok-ang gidak-on nga 1,414.70 kilometros cuadrado ug nahimutang una ngadto sa ikaduhang distrito.

Sumala sa census niadtong 2010, adunay 807,129 katawo ang ciudad. Ang gitudlo nga kodigo postal mao ang 7000.

Usa kini ka kinartang dakbayan (*chartered city*). Chinavacano mao ang pinulongan sa dakbayan.

## Mga reperensya

* Philippine Standard Geographic Code
Isip

Ang **Isip** (kon **matimatika** nga naggikan sa Kinatsila' nga **', kon **matimatiks** kon **mat** nga naggikan sa [[Ininglis]] nga **') osa ka natad sa kina'adman nga naghilakip og manga hilisgotan sama sa manga ihap (pagtinamban ug kasombananan sa ihap), sa manga solondan ug nagsolosama nga manga katokoran (paghalili), sa manga panagway ug ang hinimotngan nga manga natad ni'ini (pagsokod sa panagway), ug sa manga gidaghanon ug manga ka'osaban ni'ini (kasombananan sa ka'osaban (pagmoto'moto') ug panagtoki').

## Mang Natad sa Isip
Adonaï manga natad sa isip nga nakaplag didto sa makasadpanon nga isip, ug kini nanggawas gomikan sa *rinasans* nga nagsogod gikan sa manga karaan nga manga balasahon nga hinimo' sa manga moros nga na'abot pina'agi sa pakigbaylo'anay ug gihubad ngadto sa Linatin.

Sa wala' pa ang rinasans, ang makasadpanon nga isip gibahin ngadto sa doha: pagtinamban (kon *aritmitika,* gikan sa Kinatsila' nga **') — mahitongod sa pagbangbang sa manga ihap, ug pagsokod sa panagway (kon ''jiyomitrika'', gikan sa Kinatsila' nga **') — mahitongod sa panolon'an sa manga panagway. Adona poï manga tomo'tomo' sama sa pangabat sa ihap ug pangabat sa bito'on nga wala' nahibowag gikan sa pasabot sa isip kaniadto.

Pag'abot sa rinasans, nadogangan pa og doha ka natad ang isip. Nihingsangpot ang paghalili — sa dinali'dali', mahitongod sa pagbangbang sa manga solondan, gikan ma'ilisipon nga pagsowat. Pagmoto'moto' — mahitongod sa panolon'an sa ka'osaban, linangkoban sa pagmoto'moto' sa kabo'ok ug sa pagmoto'moto' sa tibo'ok.
Adradas

Ang **Adradas** usa ka munisipyo sa probinsiya sa Soria, sa komunidad autonoma nga Castilla y León, Espanya.
Talaan sa mga lungsod sa Soria

* Junta de Castilla y León
* ASAJA Soria 
* INE: Soria 
* Instituto de Estadística de Castilla-La Mancha
* Diputación de Soria
Mactan

Ang **Mactan** usa ka pulo nga nahimutang sa habagatang-sidlakan sa pulo sa Sugbo sa Pilipinas. Kabahin kini sa lalawigan sa Sugbo ug nabahin-bahin ang pulo sa Dakbayan sa Lapu-Lapu ug sa lungsod sa Cordova. Ang pulo nasumpay sa Sugbo pinaagi sa duha ka tulay ang usa  niini mao ang Tulay Marcelo Fernan (Ang ikaduhang taytayan).

Ang Tugpahanang Kanasoran sa Mactan-Sugbo ug kadaghanan sa mga *beach resort* sa Kaulohang Sugno anaa dinhi. Ang Mactan usab mao ang lugar nga ginghitaboan sa Panagsangka sa Mactan, ang nahiunang pagsangka sa mga lumad nga Pilipino ug mga Uropeyo, diin nalupig si Fernando de Magallanes.

## Galeriya sa hulagway


Mactan-harbour.jpg
Ph_locator_cebu_mactan.png
Tropical-area-mactan-philippines.jpg
Malapascua

Ang **Malapascua** mao ang pulo nga sakop sa lungsod sa Daanbantayan, sa kinaamihanang tumoy sa Sugbo. Gitibuok ang pulo sa usa ka barangay, ang Logon. Ilado ang pulo sa puting mga baybayon ug *diving*.

## Mga sumpay sa gawas
*
* http://www.malapascua-island.com
* http://www.malapascua-diving.com 
* http://www.gotomalapascua.com
Negros

Ang **Negros** usa ka pulo sa Kabisay-an sa Pilipinas. Kini ang ikaupat nga labing dako nga pulo sa nasod, mga may arya nga 12,706&nbsp;km² (4,905 mi²). Negrense ang tawag sa mga lumad sa Negros. Duha ang lalawigan niini, ang Negros Oriental ug Negros Occidental.

## Galeriya sa hulagway


Negros.png
Sugarcane_plantations_Bacolod_Philippines.jpg
Flag_of_Cadiz,_Negros_Occidental.png
Flag_of_Bais,_Negros_Oriental.png
Flag_of_Victorias,_Negros_Occidental.png
Flag_of_Talisay,_Negros_Occidental.png
Tugpahanan

Ang **tugpahanan** (Iningles: *airport*) usa ka estruktura aron makatugpa ug makalupad ang mga eroplano, helikopter, ug uban pang mga *sakyanan sa kahanginan* sa usa ka dapit.Mamahimo kini nga pangpubliko, pribado o pangmilitar.

Ang labing yano nga tugpahanan adunay bisan usa lang ka *dagananan*, helipad (luna para sa helicopter), ug adunay hangar ug mga terminal.

Ang tugpahanan para sa abyong militar gitawag ug "airbase" o "airstation".

Ang mga dako nga mga tugpahanan, tungod sa kadaghan ug mga mananakay, kasagaran adunay mga tindahan o kan-anan. Ang uban aduna say mga tugpahanan para sa mga seaplane, air traffic control, ug kinaugalingon nga kapulisan.

Ang Mactan-Cebu International Airport ang labing dako ug labing *mapuliki* nga tugpahanang pangpubliko sa Sugbo. 

## Kahilwasan

Tungod sa mga hulga sa mga terorista, pagpahuyot, ug pang-*hijack*, ang mga tugpahanan gikinahanglang adunay igong kahilwasan. Ang komun nga gigamit sa mga tugpahanan mao ang mga x-ray machines, mga detektor sa mga metal, mga *bomb-sniffing* nga iro, ug mga linain nga Pulis pang Tugpahanan (Airport Police).
Pantalan

Ang **pantalan** o **piyer** usa ka estruktura aron makadunggo ug makalarga ang mga barko ug uban pang mga *marine vessel*. Butanganan sab kini sa mga kargamento (*container terminal*).
Tinípong Kanasuran

Ang **Tinipong Kanasuran** (Iningles: *United Nations* (**UN**)) mao ang pangkalibotanong organisasyon nga ang nangunang misyon mao ang pagpadali sa kooperasyon sa mga isyu sa kalibutanongbalaod, kalibutanong kahilwasan, pag-ugmad sa ekonomiya, pag-ugmad sa katilingban, ug tawhanong mga katungod. Napundar ang UN sa tuig 1945 pang-ilis sa Liga sa mga Nasod, aron malikayan ang mga pagsangka sa mga nasod aron mapugngan ang gubat.

May 192 na ka miyembrong bansa ang UN, mitibuok sa tanang giila nga mga independenteng estado. Gikan sa iyang ulohan sa Dakbayan sa New York, ang UN ug ang iyang mga espesyalisadong ahensya mao ang tagahimo og desisyon sa mga isyu. Nabahin ang UN ngadto sa:
*  
* 
* Konseho sa Ekonomiya ug Katilingban
* 
*  (ICJ)
Étain

Ang **Etain** usa ka komyun sa Pransiya. Kini may 3,577 ka molupyo ug nahimutang sa departamento sa Meuse sa rehiyon sa Grand Est.

## Galeriya sa hulagway


ETAIN_EGLISE.JPG
55-Étain-AAV2020.png
Étain,_Église_Saint-Martin.jpg
Kadagatang Indyan

Ang **Kadagatang Indyan** mao ang ikatulong kinadak-ang kadagatan, mga 20% sa katubigan sa kalibotan. GIutlanan kini sa amihanan sa Asya (apil ang subkontinente sa Indya); sa kasadpan sa Aprika; sa sidlakan sa Indotsina, mga Islas sa Sunda, ug Australya; ug sa habagatan sa Kadagatang Habagatan ug sa Antartika, ang kontinente sa habagatang polo). Anaa sa 20° sidlakang meridyan gikan sa Cabo Agulhas ang iyang utlanan sa Kadagatang Atlantiko ug giutlanan sa Kadagatang Pasipiko sa may 147° sidlakang meridyan. Ang kinaamihanang bahin sa kadagatan anaa sa mga 30° amihanang latitud sa Golpong Persyano, mao nga asimetriko ang iyang sirkulasyon. Mga 10,000 kilometros (6,200 mi) ang gilapdon niini sa mga tumoy sa Aprika ug Australya; ang arya niini 73,556,000 kilometros kwadrados (28,400,000 mi²), apil ang Dagat Pula ug Golpong Persyano.
Partido Independentista Puertorriqueño

Ang **[[Partido Independentista Puertorriqueño]]** o **PIP**  (sa Iningles: *Puerto Rican Independence Party*) usa ka Pwertorikenyong partido sa politika nga mikampanya sa independensya sa Purtoriko gikan sa Tinipong Bansa.  Usa kini sa tulo ka mga dakong partido sa politika sa Purtoriko ug kini usab ang ikaduhang kinadugayang partido sa tanang mga rehistradong partido sa politika sa Purtoriko.

Gitawag ang mga nagsunod sa paglantaw o ideyolohiya sa PIP nga mga *independentista*, *pipiolo*, o mga *pro-independence activist* sa mga nagsulti sa Iningles.



## Mga sumpay sa gawas
* Opisyal nga websityo
Busuanga

Ang **Busuanga** usa ka lungsod sa lalawigan sa Palawan sa Pilipinas. Sumala sa sensus sa tuig 2000, kini may populasyon nga 16,287 ka tawo sa 3,047 ka bubong.

## Mga barangay

Ang Busuanga nabahin ngadto sa napulo'g lima (15) ka barangay.

* Bugtong
* Bulwang
* Cheey
* Concepcion
* Maglalambay
* New Busuanga (Pob.)
* Old Busuanga
* Panlaytan
* Sagrada
* Salvacion
* San Isidro
* San Rafael
* Santo Niño
* Burabod
* Halsey

## Mga sumpay sa gawas

*Philippine Standard Geographic Code 
* 2000 Philippines Census Information
Cagayancillo

Ang **Cagayancillo** usa ka ika-unom nga klase nga lungsod sa lalawigan sa Palawan sa Pilipinas. Sumala sa sensus sa tuig 2000, kini may populasyon nga 6,348 ka tawo sa 947 ka bubong.

## Mga barangay

Ang Cagayancillo nabahin ngadto sa napulo'g duha (12) ka barangay.

* Bantayan (Pob.)
* Calsada (Pob.)
* Convento (Pob.)
* Lipot North (Pob.)
* Lipot South (Pob.)
* Magsaysay
* Mampio
* Nusa
* Santa Cruz
* Tacas (Pob.)
* Talaga
* Wahig (Pob.)

## Mga sumpay sa gawas

* Philippine Standard Geographic Code 
*  2000 Philippines Census Information
Helikopter

Ang helikopter usa ka aircraft nga "makalupad" gamit ang iyang mga rotor, diin kada-rotor adunay duha ka "rotorblade". Ang Helikopter giisip nga "rotorcraft" o "rotary-wing" nga abyon. Kini aron paglahi kanila sa mga "fixed-wing" nga abyon, kay ang helikopter nagkuha man sa iyang "lift" gamit ang pagtuyok sa iyang mga rotor.

Ang pulong 'helikopter' gikan sa Pranses nga hélicoptère,nga usab gimugna ni Gustave de Ponton d'Amecourt niadtong 1861. Iya kining gikuha sa mga Griegong pulong nga helix/helik = "nagtuyok", ug pteron = "pako"

Isip usa ka aircraft, dako'g bentaha ang iyang bertikal nga paglupad (vertical lift) nga dili na magkinahanglan ug "forward lift" sama sa eroplano. Kay pabertikal man ang iyang paglupad ug pagtugpa, pwede siyang makalupad bisa'g gamay ra ang runway. Pwede usab kining makatugpa sa bisan asang patag ug hawan nga luna nga masulod ang helikopter. Pwede usab maka-"hover" ang helikopter (Ang paglupad nga 'steady' sa usa ka posisyon). Tungud niini, ang mga helikopter paboritong gamiton sa mga rescue teams ug mga rescure missions.

Bisan tuod nga aduna nay gigama nga mga helikopter niadtong unang lima ka dekada sa panahon sa abyon, niadto rang 1942 misikat ang helikopter. Ang mga helikopter ni Igor Sikorsky maoy usa sa mga unang model nga gi-"mass-produce".
Birheng Maria

:*Kini nga panid mahitungod sa [[Katolisismo|Katoliko]], [[ Simbahang Ortodokdso|Ortodokso]], ug [[Simbahang Angglikano|Angglikano]] nga pagsabot kang Maria; para sa heneral nga pagsabot, tan-aw sa [[María (inahan ni Jesús)]].*

Ang **Birheng Maria** maoy tradisyonal nga tawag nga partikular nga gigamit sa mga Romano Katoliko, Anglikano, ug ubang Silangang Ortodokso ug Silangang Katoliko.

Ang tawag dili lang pagtoo sa pagkaputli ni Maria kundili apil na usab sa iyang papel sa pagpalambo sa simbahan ug sa tanang mga Kristyano. Sa Dogmatikong Konstitusyon sa Simbahan (Nombyembre 21, 1964), gipasar sa Ikaduhang Konseho Vaticano, si Maria pagatawgon ug Advocate, Auxiliatrix, Adjutrix, ug Mediatrix. Si Maria pagatawgon usab ug "Atong Inahan", ug "Inahan sa Dios".

## Mga Pag-ampo kang Maria
Ang usa sa mga unang pag-ampong Marian mao ang Sub tuum praseidium, o Ilawom sa Imong Proteksyon, niadtong ikaduhang siglo. Usa ka papyrus nga niadto pang sirka 250, adunay mga pag-ampo nga Griego. Kining maong basahon naukayan sa Ehipto niadtong 1917, ug usa sa mga sayo nga reperensya sa pangalang Theotokos. Kining "*Theotokos*" na-otorisar sa Konseho sa Epeso niadtong 431, nga nagpahinumdum sa papel sa Mahal nga Birhen sa inkarnasyon ni Jesus isip Pulong sa Dios, ug ang iyang lugar sa Kasaysayan sa Kaluwasan.

Usa sa mga pinakasikat nga debosyon sa Mahal nga Birhen mao ang Rosaryo ni Sto. Dominggo. Kini mao ang pag-ampo sa lima ka "*dekada*" sa Rosaryo. Matag dekada adunay usa ka *[[Amahan Namo]]*, napulo ka *[[Maghimaya ka Maria]]*, ug usa ka *[[Himaya sa Amahan]]*. Kini pagahimoon dungan sa pamalandong sa mga Misteryo sa Kinabuhi ni Jesus. Kini pagatapuson sa *[[Maghimaya ka Reyna]]*, ug sa *[[Litaniya sa Mahal nga Birhen]]*.
Basilio ang Bantogan

Si **Basilio sa Cesarea** (Grinyego: Βασίλειος Καισαρείας, *Basíleios Kaisareías*; 330 - 379), kun **Basilio ang Bantogan** (Grinyego: Μέγας Βασίλειος, *Mégas Basíleios*), Patriarka sa mga Silangang Monghe, natawo sa Cesarea, Turkeya, niadtong 330. Sa iyang pagtuon didto sa Atenas (Athens), nagkahigala sila ni San Gregorio Nacianceno. Ginaingon nga ang agi-anan ra padulong sa eskwelahan ug sa simbahan ra ang ilang nahibaloan. 

Si Basilio nagtudlo didto ug pipila ka mga tuig. Human, miretiro siya ngadto sa kamingawan ug gisundan sa pipila ka mga tinun-an.

Niadtong 370, natudlo siya isip Obispo sa Cesarea. Dinhi siya naila sa iyang pakigbisog batok sa Arianismo ug sa mga abuso sa iyang mga kaubang kleriko.

Sa panahon sa kagutom siya'y manguna sa pagtabang sa mga nagkinahanglan. Sa mga adunahan, moingon siyag: *"Tan-awa ang inyong mga [[singsing]]. Pila kaha ang mga nagka-utang ang mapahawa niana sa [[bilanggo-an]]? Pila kaha ang mga alaut nga hubo ang ma sanina-an sa bisag usa lamang sa inyong mga kupo?"*

Tungod sa iyang mga maanindot nga mga wali ug mga nasulat nga mga basahon, gitawag siyag *Bantugan*. Mipanaw siya niadtong tuig 379.

Si Basilio, San Juan Crisostomo, ug San Gregorio Nacianceno, giila sa Silangang Ortodoksong Simbahan ug Silangang Katolikong Simbahan isip *"Ang Tulo ka Bantugang Hirarko"*. Ang Simbahang Katoliko, sa iyang bahin, nag-ila kang Basilio isip Doktor sa Simbahan.

Ang iyang pyesta saulugon kada Enero 2, dungan sa iyang hilagang si San Gregorio Nacianceno.
Gregorio Nacianceno

Si San Gregorio Nacianceno (329 - Enero 25, 389) maoy Obispo sa Contantinople niadtong ika-4 nga Siglo. Siya naila isip usa ka Helenistiko nga Obispo ug usa ka maayong tigpamaba sa simbahan. 

Ang iyang amahan maoy Obispo sa Nacianceno sulod sa 45 ka tuig (wala pay *[[Celibacy]]* kaniadto).

Ang iyang kapistahan pagasaulugon kada Enero 2, dungan sa kapistahan sa iyang higalang si San Basil ang Bantugan.

Niadtong 379 napili siya isip Obispo sa Constantinople, usa ka dakbayan nga sulod sa kapin kap-atan ka tuig na-ilawom sa Arianismo. Gidawat siya sa mga lumolupyo didto tungod sa iyang pagpahi-ubos. Apan mas nahimuot sila sa iyang mga wali bahin sa Balaang Trinidad, nga maoy hinungdan sa paghatag nila kaniya ug titulong Teologo.

Mipanaw siya niadtong 390, ug ang gipahiluna ang iyang mga relikya sa Basilika ni San Pedro sa Roma.

Pagasa-ulogon ang iyang kapistahan kada Enero 2, dungan sa pista ni San Basil ang Bantugan.
Sebastián

Si San **Sebastian** (? - 288) natawo sa Narbonne, Pransya, apan nag-eskwela sa Milan.

Niadtong 283 misulod siya sa kasundaluhan sa Roma ubos ni Emperador Carinus, alang sa sikretong pagtabang sa mga martir nga Kristyano. Tungod sa iyang ka-isog, nahimo siyang usa sa mga kapitan sa Guardya Praetorian

Niadtong mga panahona gitagu-an pag-ayo ni San Sebastian ang iyang pagtuong Kristuhanon. Apan niadtong 286 nasakpan siya ug gitaral sa hukmanan ni Emperador Diocletian, kinsa misugo nga patyon siya pinaagi sa pagpana. Ang maong sugo gituman sa mga Tigpana sa Mauritania, kinsa human sa pagpana kaniya'g pipila ka udyong, mibiya kang Sebastian sa pagtuo nga patay na siya.

Nakit-an siya sa usa ka Santa Irene, usa ka maayong Kristyanong Biyuda, ug mitabang kaniya sa pagbalik sa maayong panglawas niini.

Human siya makabalik ug maayo sa mga samad, maisugon siyang nagpakita ug mibuyag sa Emperador tungod sa paglutos niini sa mga Kristyanos. Nasuko ang Emperador ug misugo sa pagpatay kang Sebastian pinaagi sa pagbunal kaniya.

Gitambog ang lawas ni Sebastian ngadto sa mga kanal (*sewer*), apan gikuha kini sa usa ka Lucia ug gilubong, uban sa mga matuhuon, sa mga katakomba (*catacombs*) sa Dalang Appian, diin karon nagbarog ang Basilika ni San Sebastian.

Si San Sebastian ang nahimong Patron sa mga Atleta, ug ang iyang kapistahan pagasaulugon kada Enero 20.
Hilario sa Poitiers

Si **San Hilario** (315-367), Obispo sa Poitiers maoy usa sa mga nag-unang *Theologian* sa ika-4 nga Siglo. 

Siya natawo sa Poitiers, Pransya niadtong 315 sa usa ka adunahang banay.

Nagdako siya sa pagtuong pagano, nagka-asawa, ug adunay anak ng babaye nga ginganlag Apra.

Pagpanuigon niyag 30 anyos, nadiskubrehan niya ang kawalay bili sa Politeismo, ug mituo nga aduna ray usa ka Dios. Nakit-an niya ang iyang mga gipangitang tubag sa Balaang Bibliya, nga nagtukmod kaniya sa pagpabunyag ug pagkakabig sa Katolisismo.

Bisag usa lang ka magtutuo o *layman*, napili siya nga Obispo sa Poitiers. Gibuhat niya ang tanan para dili mapilian sa maong posisyon, apan ang iyang pagpaubos nakapasamot na hinuon sa pagsalig sa mga tawo kaniya.

Si San Hilario, sa iyang pagka-Obispo, dakong supak sa Arianismo, ug nanguna sa pagdepensa sa Pagka-Dios ni JesuCristo.

Tungod sa iyang pagbatok sa Arianismo, gipabilanggo siya ni Emperador Constantius niadtong 356. Sa iyang bilanggoan, gisulat niya ang iyang *obra maestra*, ang basahon nga "Ngadto sa Trinidad"(*On the Trinity*).

Mibalik siya sa Poitiers niadtong 361, ug nagpabilin sa pagdepensa sa Pgtuong Katoliko hangtod sa iyang kamatayon niadtong 367.
John Neumann

Si **San John Neumann** (1811-1860) maoy unang Obispo sa Amerika nga na-*[[Kanonisasyon|Canonize]]*.

Natawo si San John sa Bohemia, Tsekya, niadtong 1811. 

Tungod sa iyang damgo nga mapalambo ang mga misyon sa Amerika, siya gipadala sa Tinipong Bansa samtang seminarista pa siya.

Na-ordinahan siya sa New York niadtong 1836. Nagsilbi siya sa una niyang upat ka tuig sa pagkapari, para sa mga immigranteng Aleman dapit sa Buffalo.

Niadtong 1840, misulod siya sa Kongregasyong Redemptorist, ug nahimong magsasangyaw o *preacher*.

Human siya matudlo isip Obispo sa Philadelphia, nagtukod siya'g mga seminaryo, mga Simbahan, ug mga eskwelahan.

Kada-tuig, mobisita siya sa iyang mga Parokya, ug mga estasyon sa misyon. Kini aron pagtabang sa pagpalambo sa espiritwal nga panginahanglan iyang mga ginsakpan.

Human ang pipila ka tuig sa walay kapoy nga pagsangyaw ug pagtabang sa mga tawo, mipanaw si San John Neumann niadtong 1860.

Ang kapistahan ni San John Neumann saulugon matag Enero 5.
Raimundo sa Peñafort

Si **San Raimundo sa Peñafort** (1175-1275), maoy ikatulong Punoang Mayestro sa mga Dominikano.

Siya satawo sa usa ka adunahang banay sa Penyafort, Espanya, niadtong 1175.

Tungod sa iyang dakong kaalam ug kahibalo, nagtudlo na siya'g Pilosopiya sa panuigon nga 20 anyos didto sa Barcelona. Pag-abot niyag 30 anyos, miadto siya sa Bologna aron makakuha ug *Doctorate* sa Pamalaud nga Canon ug Sibil.

Niadtong 1219 natudlo siya isip arsdiyakuno (*archdeacon*) sa Barcelona. Dinhi niya napakita ang iyang dakong pagtuo ug kaluoy sa mga kabus.

Kuyog ni San Pedro Nolasco, gitukod niya ang Orden sa Birhen sa Ransom (*Order of Our Lady of Ransom*), kansang buluhaton mao ang pag-ransom sa mga nadakpan sa mga Muslim. Adton panahona, nahuman niya ang iyang sinulat bahin sa Pamalaud nga Canon, ang "Lima ka Dekrital" (*Five Decritals*).

Napilian siya ni Papa Gregorio IX isip iyang personal nga kumpesor (*confessor*). Giingong ang penitensya nga pirmi niya ihatag sa Santo Papa mao ang pagtubag sa mga petisyon sa mga kabus.

Niadtong 1238, si San Ramon napilian nga Ikatulong Master-Heneral sa mga Dominikano.

Gibatokan usab ni San Ramon ang mga Eresiya (*Heresy*) o mga sayop nga pagtulon-an. Nagsulat usab siyag mga basahon aron pagkabig sa mga Muslim sa Espanya.

Mipanaw siya niadtong 1275 sa panuigon nga usa ka gatos.

Ang kapistahan ni San Ramon pagasa-ulugon kada Enero 7.
Lapulapu

:*Alang sa dakbayan, tan-awa ang [[Dakbayan sa Lapu-Lapu]]. Alang sa isda nga nailhang Lapu-Lapu sa uban, adtoa ang [[pugapo]].*

Si **Kalipang Pulaka** (c. 1491? &ndash; 1547?) kun **Lapulapu** mao ang hari sa pulo sa Mactan, sa Kabisay-an, nailhan isip nahiunang lumad sa kapupud-an sa Pilipinas nga mikontra sa panakop sa mga langyaw. Sa karon, giila siya isip nahiunang bayani sa Pilipinas.

## Panagsangka sa Mactan

Buntag sa Abril 27, 1521, si Lapulapu ug ang mga katawhan sa Mactan, armado og mga pana ug kampilan,  miatubang sa kasundalohang Katsila nga gipangunahan ni Fernando Magallanes ang eksplorador nga Portuges. Sa Panagsangka sa Mactan, si Magellan ug daghan sa iyang katawhan napatay.

## Mga tradisyon ug impluwensya

Sumala sa sinulting tradisyon sa Sulu , si Lapulapu usa ka Muslim nga datu, ug nailhan sa ngalang "**Kalipang Pulaka**".

Sa siglo 19, ang repormistang si Mariano Ponce migamit og alyas, "Kalipulako", isip usa sa iyang sudonim. Ang 1898 Deklarasyon sa Kagawasan sa Pilipinas usab  mitawag kang Lapulapu isisp "Hari Kalipulako de Maktan".

Ang mga Sugboanon mipatukod og estatuwa alang kang Lapulapu sa Punta Engaño, Mactan ug miilis sa ngalan sa munisipyo sa Opon ngadto sa Dakbayan sa Lapu-Lapu. Ang mas bag-ong estatuwa gigasa isip regalo gikan sa mga Koreyano sa tuig 2005. Nahimutang kini sa Parkeng Rizal sa Dakbayan sa Manila.

Si Lapulapu mao ang sentral nga pigura sa silyo opisyal sa Philippine National Police ug sa pang-una nga disenyo sa daan nang 1- sentimo, naga-tuyok sa Pilipinas kaniadtong 1967-1974.

Sa unang regular nga sesyon sa Ika-14 nga Kongreso sa Pilipinas, si Senador Richard Gordon mi-introdus og bill nga modeklara sa petsa sa April 27 isip opisyal nga nasodnong pista opisyalm ug tawgon og *Adlaw ni Lapu-Lapu*.

Usa ka matang sa isda nga grouper nga lumad sa Pilipinas gitawag og "lapu-lapu" sa Katagalogan ug sa Iningles apan gitawag ug mas nailhan isip pugapo sa Kabisay-an ug Mindanao.

Duha ka pelikulang Pilipino, parehong gititulong *Lapu-Lapu*, nahimo alang kaniya - ang naunan sa tuig 1955 ug ang ikaduha sa tuig 2002.  Ang naulahi gibidahan nila Lito Lapid ug Joyce Jimenez.

Ang Chief Lapu Lapu cocktail usa ka ilimnong makahubog nga gingalan pod gikan niya.

## Mga Reperensiya

## Kinutlong Basahonon
*Agoncillo, Teodoro A. Magellan and Lapu-Lapu. Fookien Times Yearbook, 1965, p.&nbsp;634.
*Alcina, Francisco, Historia de las Islas e Indios de Bisaya, MS 1668.
*Correa, Gaspar, Lendas de India, Vol. 2, p.&nbsp;630.
*Cruz, Gemma, "Making Little Hero of Maktan."
*Estabaya, D. M., 445 Years of Lapu-lapu, Weekly nation 1: 26-27, April 25, 1966.     
*Pigafetta, Antonio, Primo Viaje en Torno al Globo Terraqueo, Corredato di Notte de Carlo Amoteti, Milano, 1800.

## Galeriya

Image:Philippine National Police seal.svg|Lapu-Lapu is a central figure in the seal of the Philippine National Police
Image:1988phil1sentobv.jpg|Lapu-Lapu on the 1-centavo coin (no longer in circulation)
|Lapu-Lapu's bronze statue in the Mactan Shrine


## Mga reperensya
Airbus

Ang Airbus S.A.S usa ka tiggama-an ug mga eroplano nga subsidaryo sa EADS. Kini nagbasehan sa Toulouse, Pransya. Dako kin'g operasyon sa Uropa, ug hapit katunga sa mga eroplanong jet sa tibuok kalibotan ginama sa Airbus.

Adunay mga 57,000 nga mga trabahante ang nagtrabaho sa Airbus, ug naa silay napulog-unom ka lokasyon sa upat ka nasod sa Uropa: sa Alemanya, Pransya, Hiniusang Gingharian, ug Espanya. Ang inalang pamunong planta anaa sa Toulouse (Pransya) ug sa Hamburg, (Alemanya). Anaa usab silay gi-subsidaryuhan sa Estados Unidos, Hapon, ug Tsina.

## Mga Eroplano
* Airbus A300
* Airbus A310 
* Airbus A318 
* Airbus A319 
* Airbus A320 
* Airbus A321 
* Airbus A330 
* Airbus A340 
* Airbus A350 
* Airbus A380
Juan Pablo I

Si Papa **Juan Pablo I**, natawo nga **Albino Luciani**, (Oktubre 17, 1912 - Septyembre 28, 1978), nilingkod isip Santo Papa sa Simbahang Romano Katoliko ug isip tigdumala sa Dakbayan sa Batikano sugod niadtong Agusto 26, 1978 hangtos sa iyang kamatayon. Ang iyang 33-adlaw nga pagka-Papa maoy usa sa mga mubong pagdumala sa kasaysayang sa simbahan. Kini naghimo sa tuig 1978 isip "Tuig sa Tulo ka Papa" , si Papa Pablo VI, Papa Juan Pablo I, ug Papa Juan Pablo II.

Sa kamubo sa iyang termino, nailhan siya isip usa ka mapaubsanon ug mahigalaon. Kini maoy sinugdan sa tawag kaniya nga "Mapahiyumong Papa".