Mga pinulongan sa Pilipinas

*Gihisgotan niining panira ang usa ka tipong pangheyograpiko sa mga pinulongang gipanggamit sa sulod sa Pilipinas. Para sa tipong panglinggwistika nga nakapailalom sa banayng Awstronesyo, padayon sa [[Mga Pinulongang Pilipinhon|Mga pinulongang Pilipinhon]].*

Ang **mga pinulongan sa Pilipinas** mao ang kinatibuk-ang tawag sa tanang mga pinulongang gigamit sa sulod sa Pilipinas, lakip na ang mga langyaw nga pinulongan sama sa Lán-nâng nga diyalektong Pilipinhon sa Inintsik ug mga pinulongang kriolyo sama sa Tsinabakano. Sakop niini ang '''mga''' '''Pinulongang Pilipinhon'''**,** ang tawag sa panglinggwistikong tipon sa mga lumadnong pinulongan sa Pilipinas ug sakop sa banay sa mga pinulongang Awstronesyo . 

Sa pagkakaron, adunay giilang mga 120 hangtod sa mga 187 ka pinulongan sa Pilipinas, depende sa pagkamatang-matang. Giila sa batakang balaod sa Pilipinas pagka-1987  ang Filipino, ang batakang daiyang-pinulongan sa Tinagalog, isip nasudnong pinulongan, kauban ang Iningles isip pinulongang opisyal; giila ra ang ubang mga pinulongan sa Pilipinas isip mga pinulongang pangtabang, apan walay tarong nga pagpatin-aw gikan sa kagamhanan bahin niini.

## Ang Mga Nasudnon ug Opisyal nga mga Pinulongan

### Kaagi
Sa sulod sa tulo ka gatosayng tuig nga napailalom ang Pilipinas sa Espanya isip usa ka kolonya, nahimo og pinulongang opisyal ang Espanyol sa nasod ug nahimo na gayong lingua franca sa nasod atong ika-19 ug ika-20 nga gatosayng tuig. Pagka-1863, gipagawas sa Espanya ang usa ka kamandoang nagpalakaw og bangkaagang pangtanan kung diin nahimo ang mga tunghaang pangpubliko nga nagtudlo gamit ang Inespanyol. Kani sang pinulongana ang gigamit sa Rebolusyong Pilipinhon, ug mao say pinulongang giila sa Batakang Balaod sa Malolos pagka-1899 isip pinulongang opisyal sa Kinaunhang Republikang Pilipinhon. Nakainespanyol gani ang kasagaran ganing sulat sa nasudnong bayani nga si Jose Rizal. Gitataw ni Lucino de la Rosa nga sa sinugdanan sa ika-20 nga gatosayng tuig, halos 60% sa kamulopyoan sa Pilipinas ang gagamit og Espanyol isip ika-1, ika-2, kun ika-3 nilang pinulongan. Human sa pagsakop sa Amerika sa Pilipinas ug ang pagpalakaw sa paggamit og Iningles, naghinay-hinay og kahina ang kabantog sa pinulongang Espanyol, labaw na sa mga tuigang 1940.

Sa ilawom sa Estados Unidos, nagsugod na ang pagtudlo og Iningles sa mga tunghaan. Pagka-1901, Iningles na ang pinulongang pangtudlo sa mga pangpublikong tunghaan. Halos 600 ka mga magtutudlo (gitawag sila nga mga "Thomasite") nga sakay sa USAT Thomas ang niabot anang tuiga ug gipulihan ang mga sundalong nagbarog isip mga magtutudlo atong mga panahona. Gidugang pa sa batakang balaod sa 1935 nga mahimong pinulongang opisyal ang Iningles kauban sa Inespanyol. Aduna say probisuon ning batakang balaora nga nagpanawag taas balay balaoranan nga "magpalakaw og mga tulumanong makahimo ug makapalambo og usa ka nasudnong pinulongan nga nakabase sa mga lumadnong pinulongan" (hinubad). Pagka-Nobyembre-12 sa 1937, gihimo sa Kinaunhang Nasudnong Tipon ang Instityut sa Nasudnong Pinulongan kung diin gipili ni kanhing pangulong Manuel L. Quezon si Jaime C. De Veyra, nga usa ka mamulongay og Winaray, nga mangulo sa komite sa mga mamulongay sa mga pinulongang rehiyonal. Tuyo nila atong komiteha ang makapili og usa nasudnong pinulongan gikan sa mga rehiyonal nga mga pinulongan. Sa katposan, ang pinulongang Tagalog ang ilang napiling batakang pinulongan pagka-Desyembere-30 sa 1937, tungod kay kani dawng pinulonga ang pinakagigamit og pinakalambo nga pinulongang lumadnon.

Pagka-1939, giusab ni kanhing presidente Manuel L. Quezon ang ngalan sa pinulongang Tagalog sa *Wikang Pambansa* ("Nasudnong Pinulongan" sa Binisaya).  Giusab pa og dugang ang ngalan sa pinulongan ni kanhing Kalihim sa Bangkaagan nga si Jose Romero pagka-1959 ug nahimo kining *Pilipino*. Giila sa batakang balaod sa Pilipinas pagka-1973 ang pinulongang Pilipino isip kaopisyal nga pinulongan sa Iningles, ug gihingalan dinhi ang pagpalambo sa usa ka nasudnong pinulongan nga maila sa ngalang *Filipino*. Dugang pa, nahibalik sa pagkaopisyal ang Inespanyol atong gipirmahan ni kanhing pangulong Marcos ang Kamandoang Pangpangulo Ihap-155, suhil-1973.

Giila sa Batakang Balaod sa Pilipinas pagka-1987 and Filipino isip nasudnong pinulongan. Ang Finilipino ug Iningles ang mahimong mga pinulongang opisyal ug ilhon ang ubang mga pinulongang rehiyonal isip mga opisyal nga pinulongang pangtabang sa ila-ilahang mga karehiyonan (apan walay paghingalan sa piling pinulongan). Angay sad ipadasig ang paggamit sa Inespanyol ug Inarabigo isip mga pangtabang nga pinulongan apan walay pagpugos sa ilahang paggamit. Gihingalan sad ang Filipino isip nasudnong pinulongan nga dapat "ipalambo ug ipadato base sa mga lumadnong pinulongan ug langyaw nga mga pinulongan sa Pilipinas" (Hinubad). Bisan pa og wala gayod gipatino sa batakang balaod, ang Filipino kay halos walay kalahian sa daiyang-Tagalog sa kabeserang Manila; apan aduna nay mga kapunongang sama sa Unibersidad sa Pilipinas nga nagsugod og pagmantala og mga kapulonganang sama sa *UP Diksyonaryong Filipino* kung diin adunay mga nagkadaiyang pulong nga naggikan sa ubang mga pinulongan sa Pilipinas nga nakalakip. Ang kani sang batakang balaorana maoy pinakaunang niila sa ubang mga pinulongang rehiyonal. Gihingalan sad ning batakang balaorana ang Inespanyol ug Inarabigo nga angay ipadasig ang paggamit apan walay pagpugos nga mahitabo. 

Nahimo sa Balaod Pangrepublika Ihap-7104, nga gidason pagka-Agosto-14 sa 1991, ang Komisyon sa Pinulongang Filipino nga laktod nga gidumalaan sa Pangulo ug gitahas sa pagkoordinar ug pagpadasig sa mga pagpanukiduki nga alang sa pagpalambo, pagpakatapo, ug pagpatunhay sa Finilipino ug uban pang mga pinulongan sa Pilipinas. Pagka-Mayo-13 sa 1992, gipalakaw sa komisyon ang Gimbut-an Ihap 92-1 nga naghingalan sa Filipino isip...mao ang lumadnong pinulongan nga gisulat ug gisulti sa Kamaynilaan ug uban pang mga sentrong urban sa Pilipinas isip pamaagi sa pagkinomunikaray sa nagkadaiyang mga panong-etniko.

### Ang mga Giilang Pinulongan

### Kasamtangang Kahimtang sa Pagkagamit sa mga Pinulongan
Ang Filipino mao ang batakang pinulongang Tinagalog nga kasagaran gigamit ra sa Kamaynilaan. Parehong gigamit ang Finilipino ug Iningles sa mga palaw sa kagamhanan, bangkagaan, pagmantala, pagsibya, ug sa mga patigayon, kung diin magamit ra sad usahay ang ubang mga pinulongang lumadnon. Adunay daghan nga mga hinulam nga pulong ang Finilipino gikan sa Sinanskrit, Minalay, Inintsik, Hinapon, ug Ninahuatl (pinaagi sa Inespanyol). Ang Finilipino mao ang opisyal nga pinulongan sa bangkagaan, apan labing ubos ang iyahang kabantogan isip pinulongan sa pagmantala kung itandi sa Iningles (liban na lang sa pipila ka mga sakop, sama sa komiks) ug labing ubos ba ang kabantogan sa Finilipino sa mga kasulatan ug mga hilisgotang pang-akademiko, pang-alamdag, ug pangteknikal. Ang Finilipino mao ang lingua franca sa tanang dapit sa Pilipinas, lakip na sa mga dakbalangay sa mga Pilipinong Gumagawas-nasod, ug mao sad ang kinalabihang pinulongang gigamit sa Kusog Panghinagiban sa Pilipinas (liban na lang sa pipila ka gagmayng bahin sa mga kinomisyong opiser corp nga naggikan sa mga datong pamilya kun sa taas-taas nga bahin sa ling-ong tunga-tunga) ug mao say pinulongan sa kasagaran sa serbisyong sibi nga kasagaran kay dili mga Tagalog.

Adunay lain-laing mga matang sa diglossia nga anaa sa Pilipinas. Mahimo nga gamiton sa mga lumulopyo sa usa ka rehiyon ang unang pinulongan sa ilahang dapit kun ang lingua franca sa rehiyon aron mag-inistoryahanay sa usa'g usa, apan gamiton nila ang ang mga langyaw nga pinulongan aron makig-istorya sa mga langyaw kun gamiton nila ang Finilipino kun Tinagalog aron makig-istorya sa mga taga-ubang-rehiyon. Lagmit sad sa mga Pilipino ang paggamit og code-switching sa Iningles ug Tagalog (Taglish) kun Iningles ug Binisaya (Bislish).

Giila sa batakang balaod sa Pilipinas ang paggamit sa mga pinulongang bernakular isip mga pinulongang pangtabang sa mga probinsya kung diin dili lingua franca ang Finilipino. Kalagmitan sa mga Pilipino ang mga polyglot kun multilingual. Sa kaso kung diin ang pinulongang bernakular ang lingua franca sa rehiyon, gamiton sa mga Pilipino ang Finilipino sa mga kabutangang ligdong samtang ang mga pinulongang rehiyonal ang gamiton sa mga dili-ligdong nga mga kabutangan; mao kini ang matuod nga kahimtang sa mga dapit gawas sa Kamaynilaan sama sa Camarines Norte kung diin gigamit ang Binikolano ug sa Davao kung diin gigamit ang Binisaya. Labi na ning kahimtanga sa ubang mga dapit nga naggamit sa mga pinulongang Pangasinan, Kapampangan, Bikol, Waray, Hiligaynon, Sambal, ug Maranao, kung diin hinay-hinay nga nagkawalay kabantogan ang mga sinulat nga daiya aning mga pinulonga ug napulihan na sa Filipino. Ang nahilahi lang aning kahimtanga mao ang Sugbo, kung diin Binisaya ang gigamit sa mga dili ligdong nga kabutangan ug lalom nga Binisaya (Daiyang-pinulongang Sialo-Carcar) ang gigamit sa mga ligdong nga kabutangan. Bisan pa man og giila ning mga pinulonga isip hinilabing-gamit nga mga pinulongan sa mga balaorang Pilipinhon, gamay lang, kung wala gayoy pagsangga, pagpaluyo, kun pagbulig gikan sa kagamhanan aron mapadayon ang paggamit aning mga pinulongana ug mapadayon ang ilahang pagkabuhi. Apan, mahimo pa kining magbag-o, dala sa mga nakitang bag-ong kausaban sa polisiya sa nasod. 

Aduna pay laing matang sa diglossia nga makita sa nasod, mao kini ang diglossia nga nahitabo sa mga rehiyonal nga pinulongan ug mga minoridad nga pinulongan. Aning mga hilisgotana, tawgon ang mga rehiyonal nga mga pinulongan sa ngalang acrolect samtang ang mga minoridad nga pinulongan tawgon sa ngalang basilect. Aning kasoha, gamiton ra sa mga mamulongay ang mga minoridad nga mga pinulongan sa mga pangsuod nga sakop, sama sa banay kun tribo sa mamulongay, ug gawas niini, gamiton sa mamulongay ang pinulongang rehiyonal apan magamit gihapon niya ang Filipino sa mga kabutangang ligdong. Lahi sa kaso sa mga pinulongang rehiyonal, kanunay nga kuyaw sa pagkawala ug pagkamatay ning mga pinulongang minoridad tungod kay labing gipili na sa mga mamulongay ang mga rehiyonal nga pinulongan kun labing gipili ang Filipino, sama sa Pinampangga. Labaw pa, kadaghanan aning mga mamulongaya ang wala nahanas sa pagsulat sa ilahang mga pinulongan ug kuyaw nga katibuk-ang mawala tungod sa kahuwaw sa mga kasulatan.

Dugang pa sa Finilipino ug Iningles, aduna na say ubang mga pinulongang gisugyot nga magbarog isip mga nasudnong pinulongan. Lakip sa mga pinakabantogang sugyot mao ang sugyot sa paggamit og Hinapon ug Inespanyol.

## Mga Lumadnong Pinulongan sa Pilipinas
Adunay giihap nga 175 ka mga lumadnong pinulongang gigamit sa Pilipinas karon, matod sa Ethnologue. Aning mga pinulongana, halos tanan kanila lakip sa tipon sa **mga Pinulongang Pilipinhon** nga sakop sa banay mga Pinulongang Malayo-Polynesian nga nakapailalom sa banay sa mga pinulongang Awstronesyo. Ang Sinama-Badyaw ra ug pipila ka mga pinulongan sa Palawan ang wala nakalakip niining tipona.

Sa pagkakaron, adunay pipila ka mga lumadnong pinulongan sa Pilipinas nga gigamit sa kadaghanang mga Pilipino.Mao kini sila ang:

# Binikolano (Sentral) 
# Binisaya (Sinugboanon)
# Hiniligaynon
# Inilokano
# Pinampangga
# Minasbatenyo
# Pinanggasinan
# Tinagalog (Giila sab isip Filipino)
# Tinausug
# Winaray
Aning mga pinulongana, adunay upat ka buok nga adunay labaw sa 9 ka yukot nga mga lumadnong mamulongay:

* Tinagalog
* Binisaya
* Inilokano
* Hiniligaynon

ug asuna say napulo ka buok nga adunay gikan sa 1 ka yukot hangtod sa 3 ka yukot nga mga lumadnong mamulongay:

* Winaray
* Binikolano
* Pinampangga
* Pinangasinan
* Minaranaw
* Tinausug
* Minaguindanao
* Tsinabakano
* Kinaray-a
* Sinurigaonon

Usa kung daghan pa ani nila ang gigamit sa labaw sa 90% sa kamulupyoan.

Giila ni Robert Blust ang usa ka ubos-bananyg Pilipinhon kung diin nalakip sad ang mga pinulongan sa Amihanang Sulawesi ug ang Pinulongang Yami sa Taiwan, apan naliban ang mga pinulongang Sama-Badyaw sa Kapupud-ang Tawi-Tawi, ug pipila sad ka mga pinulongang Amihanang Borneonhon nga gigamit sa Habagatang Palawan.

Ang Ineskaya kay usa ka minugnang pinulongang pangtabang nga gihimo isip pangatawo sa Binol-anong nasod pagkahuman sa gira sa Pilipinas-batok-sa-Amerika. Gigamit ning pinulongana sa abot og mga 500 ka mga tawo.

Adunay teyoryang gidalit sa tigom sa Tipong Panglinggwistika sa Berkeley pagka-2010 nga nag-ingon nga ang mga lumadnong sinulatan sa Sumatra, Sulawesi, ug sa Pilipinas kay naggikan sa usa ka nag-unang matang sa Sinulatang Ginudyarat.

### Pagsinabtanay
Kadaghanan sa mga mamulongay sa mga pinulongan sa Pilipinas ang dili magkasinabtanay. Kasagaran sa mga giilang dayalekto lang kay lahi gayod diay nga mga pinulongan ug usahay ang mga giilang mga pinulongan, mga dayalekto ra diay sa usa pinulongan. Sayop nga gitawag og mga dayalekto ang mga pinulongan sa Pilipinas tungod sa mga sayop nga pulong ga gipanggamit sa mga kasulatan niadtong panahong Amerikanhon pagka-1898 hangtod sa 1946. Bisan pa man og maingon nga aduna gayoy gatosan ka mga dayalekto sa Pilipinas, sa ilang pagkahadaiya, dili moubos sa 120 ka buok ang maingon gayong mga pinulongan, ug kadaghanan pa aning mga pinulongana na labing halahi sa ilang mga silingang pinulongan kung itandi sa pagkahalahi sa pipila ka mga inila na gayong mga pinulongang Europeo sama sa Pinranses kung itandi sa Inespanyol.

Makita ang kalahian sa mga nagkadaiyang mga pinulongan sa Pilipinas pinaagi sa mga paghubad sa giingong nasudnong kasultian sa Pilipinas.

### Mga Daiyang-Pinulongan
Tungod sa kasaypanan sa mga termino nga gigamit sa pagpasabot sa kahimtangang panglinggwistika sa nasod, kadaghanan sa mga mamulongay sa mga pinulongan ang nagtuo nga dayalekto lang ang ilahang gipanggamit. Sa mga pinulongang adunay daghang mga dayalekto, maglahi-lahi ang kadaiyahan sa mga dayalekto depende sa pinulongan. Ang pinulongang sama sa Tinagalog, Pinampangga, ug Pinanggasinan kay giilang dyutay ra ang kahadaiyang sa mga dayalekto. Giila sab ang Binisaya nga dyutay ra og kahadaiya sa mga dayalekto. Apan sa mga pinulongan sa Bungtong Bikol, labing dako ang kahadaiya sa mga dayalekto. Anaay mga dakbayan ug mga bayan nga adunay ilahang kaugalingong mga dayalekto ug daiya. Nakatala sa ilalom ang lain-laing mga pagkahubad sa hugpulong nga "Nagdugay ba ka adto sa merkado?" sa mga piniling daiyang-Binikol. Misunod sa mga hinubad ang pangalan sa dayalekto ug giiling pinulongan, dayon ang dakbayan kung bayan sa Bikol kung asa sila gigamit. Ang kinaulahiang hinubad kay sa Tinagalog.

* Haloy ka duman sa saodan? (Batakang Binikolano sa Baybayon, dayalekto sa Tunga-tungang Bikol; Canaman, Camarines Sur)
* Aloy ka duman sa saodan? (Minagarao, Daiyang-Binikolano sa Baybayon; Magarao, Camarines Sur)
* Huray ka doon sa saodan? (Biinkolano sa Amihanang Catanduanes kun *Pinandang Binikolano*; Pandan, Catanduanes)
* Naawat ka duman sa saod? (Binikolano sa Habagatang Catanduanes or *Vinirac nga Binikolano*, dayalekto sa Binikol sa Baybayon; Virac, Catanduanes)
* Naәban ikā sadtō sāran? (Rininconadang Binikol; Iriga City)
* Nauban ikā sadtō sāran? (Rininconadang Binikol; Nabua, Camarines Sur)
* Uban ika adto sa saod? (Linibon, Inalbayng Binikolano; Libon, Albay)
* Naәgәy ika adto sa saran? (Binuhinon, Inalbayng Binikolano; Buhi, Camarines Sur)
* Eley ka idto sa sed? (Minirayang Kasadpang Binikol, Inalbayng Binikolano; Oas, Albay)
* Na-alõy ika idto sa sâran/mercado?(Minirayang Kasadpang Binikol, Inalbayng Binikol; Polangui, Albay)
* Naulay ka didto sa saran? (Miniraya Kasidlakang Binikol, Inalbayng Binikol; Daraga, Albay)
* Dugay ka didto sa mercado? (Tinicao, Minasbate; Monreal, Masbate)
* Awat ka didto sa plasa? (Ginubat, Habagatang Sinorsogon; Gubat, Sorsogon)
* Awát ka didto sa rilansi? (Binulan, Habagatang Sinorsogon; Bulan, Sorsogon)
* Matagal ka na ba roon sa palengke? (Tinagalog)

### Pagtandi-tandi sa mga Pinulongan
Diara ang mga pagtandi-tandi sa pipila ka mga pinulongan sa Pilipinas, lakip na ang mga langyaw nga pinulongan. Bisan pa man og aduna pay gamayng kalibog kung asa ang dapat ilhon isip pinulongan kun dyalekto, gipakita sa talamdan nga adunay mga pagkahisama apan walay pagsinabtanay sa mga mamulongay sa mga nakatala. Nakahan-ay ang mga pinulongan base sa kung diin sila gigamit (Gikan sa amihanan hangtod sa habagatan, dayon kasidlakan hangtod sa kasadpan).

Aduna say pinulongang gigamit sa mga Tao (giila sab isip Yami) didto sa Pulong Orchid sa Taiwan nga wala nahilakip sa tipon sa mga pinulongan sa Pilipinas; apan, nahilakip ning pinulonganang Tinao kun Yinami sa tipong Binatanes kuyog sa mga pinulongang Inivatan, Binabuyan, Initbayat, ug Binatanes, nga nahilakip sa mga pinulongang Pilipinhon.

### Mga Lumadnong Mamulongay
Diara ang pagkaihap sa mga lumadnong mamulongay sa mga pinulongang hilabing-gamit sa Pilipinas.. Nakabase kini sa mga pagbangbang sa sensong Pilipinhon pagka-2000 nga gipasikad sa Katungdanan sa Estadistikang Pilipinhon kung diin makita ang ihap sa mga Pilipinong naggamit sa gitalang 19 ka mga pinulongan isip kinaunhang pinulongan.

### Mga Pinulongang Negrito
*Punong panid: [[:en:Philippine_Negrito_languages|Mga Pinulongang Negrito sa Pilipinas]] (Dia sad ang tala sa tala niining mga pinulongana)*Adunay pipila ka mga pinulongan sa Pilipinas nga gigamit sa mga tawong Negrito. Kaning mga pinulonga kay nakalakip sa tipong Pilipinhon apan labing sama ang ilahang mga pinulongan sa mga silingang pinulongan kung itandi sa ilahang mga ka-pinulongang-Negrito.

## Mga Kriolyong Pilipinhon
*Punong panid: [[Pinulongang Tsabakano|Tsinabakano]]*Adunay pipila ka mga kriolyong Pilipinhon nga nakabase sa Inespanyol, ug gitawag kani silang tanan sa pangalang Tsabakano kun Tsinabakano. Mahimong mabahin ang kining mga pinulongana base sa heyograpika.

* Sa Luzon:
** Kinabite (Chabacano de Cavite kun Caviteño), gigamit sa Dakbayan sa Cavite, Cavite
** Tinernate (Chabacano de Barra kun Ternateño), gigamit sa Dakbayan sa Ternate, Cavite
** Inermita (Chabacano de Ermita kun Ermitaño), gigamit kaniadto sa Ermita, Manila apan namatay na isip pinulongan. Ang kinaulahiang giilang mga mamulongay kay usa ka babaye ug iyahang apo pagka-mga-1980 hangtod sa mga 1990.
* Sa Mindanao
** Tsinabakanong Zambuanganhon (Chabacano de Zamboanga kun Zamboangueño Chavacano), gigamit sa Dakbayan sa Zamboanga, sa Zamboanga Sibugay, sa Zamboanga del Sur, sa Zamboanga del Norte, sa Basilan, sa Sulu, sa Tawi-Tawi, ug didto sad sa Semporna, Sabah ug Malaysia. (Base sa senso pagka-2000, didto lang sa Dakbayan sa Zamboanga, aduna nay halos 360,000 ka mga lumadnong mamulongay nga maghimong niining pinulongana isip pinaka-hilabing-gamit nga daiyang-Tsinabakano)
** Kinotabato (Chabacano de Cotabato kun Cotabateño), gigamit sa Cotabato
** Inabakayng Dabawanhon (Chabacano de Davao kun Davaoeño Abakay), nga gigamit sa Dakbayan sa Davao.

## Mga Langyaw nga Pinulongan sa Pilipinas
Adunay mga pangpublikong tunghaang nagtudlo og Pinranses, Inaleman, Hinapon, Inintsik, ug Inespanyol, kun gigamit man gayod nila isip pinulongang pantudlo.

### Mga Pinulongan sa Habagatang Asya
Bag-o pa naabot ang mga Kastila, daghan na og mga gagmayng katilingbang Indiano sa Pilipinas. Daghan sa mga Indinano ang kamao Magtinagalog, Magbinisaya, ug uban pang mga pinulongang Pilipinhon, ug kamao sad Mag-iningles. Sa sulod sa mga katilingban, lagmit nga Sinindhi ug Pinunjabi ang gamiton. Sa Katilingbang Pakistanhon, Inurdu ang gigamit. Bisan pa niini, pipila na lang ka mga Tagahabagatang Asya, sama sa mga Pakistanhon ug ubang bag-ong abot nga mga mamulongay sa Tinami, Ninepal, Minarathi, ang nagpabilin sa paggamit sa ilahang kaugalingong mga pinulongan.

### Minalay
*Punong Panid: [[:en:Malay_language_in_the_Philippines|Ang Minalay sa Pilipinas]]*Ang pinulongang Malay mao ang kinaduhang pinulongan sa pipila sa mga Tausug, Sama-Bajau, ug Yakan nga anaa sa kinahabagatang mga dapit sa Pilipinas, sa may Zamboanga hangtod sa may Tawi-Tawi. Adlaw-adlaw sad ni gigamit sa mga Malaysianhon ug mga Indonesianhon nga nagpuyo kun nagpatigayon dinhi sa Pilipinas. Gigamit sad ning pinulonga sa pipila didto sa habagatang bahin sa Palawan. Wala hinuon ni siya gamita sa mga Maranao ug mga Maguindanao. Bisan pa og lagmit nga mga Muslim ang taga-Brunei, taga-Malaysia, taga-Indonesia, ug taga-habagatang-Pilipinas kung diin Inarabigo ang pangrelihiyong pinulongan, kasagaran gihapon sa mga Muslim sa Pilipinas ang dili kamao Mag-inarabigo, liban na lang sa pipila ka mga pulong nga gigamit sa mga pangrelihiyong kahinungdanan.

Ang Minalay, nga labot sad sa banayng Malayo-Polynesian kuyog ang mga pinulongang Pilipinhon, adunay dakong kausabang napahinungod sa kadaghanang mga pinulongang gigamit sa Pilipinas. Nahitabo kini tungod kay ang Kinaraang Minalay mao ang lingua franca sa Pilipinas kaniadto, usa ka maayong pananglit ani mao ang paggamit sa tighubad ni Magellan nga si Enrique og Minalay aron makipagsulti sa mga lumadnong taga-Sugbo aning mga panahona.

Usa ka pananglit sa paggamit og Kinaraang Minalay sa kaaging Pilipinhon mao ang anaa sa Kasulatan sa Tansong Lagunanhon nga unang gisulat sa ika-10ng gatosayng tuig.

Pag-abot sa mga Katsila sa Pilipinas niadtong ika-16 nga gatosayng tuig, Kinaraang Minalay mao ang pinulongan sa kagahum-hariang Pilipinhon.

Sa pagkakaron, gitudlo ang Inindonesia (Binahasa) isip usa ka langyawng pinulongan sa Departamento sa Linggwistika ug mga Pinulongang Asyanhon sa Unibersidad sa Pilipinas. Gitudlo sab ang Inindonesia sa Tunghaang Indonesianhon sa Dakbayan sa Davao aron mapatunhay ang budaya sa mga dayong Indonesianhon sa dakbayan. Motudlo sad usahay ang Embahada sa Indonesia og Inindonesian sa mga Pilipino ug mga langyaw.

Sukad pagka-2013, nagtudlo na og mabaw nga Inindonesian sa mga kaanib sa Kusog Panghinagiban sa Pilipinas.

Sa usa ka interbyo, giingon ni kanhing Kalihim sa Alintaga sa Bangkaagan nga si Armin Luistro nga dapat ipadasig sa kagamhanang Pilipinhon ang paggamit og Inindonesia ug Minalaysia, nga samang adunay taling panglinggwistika sa Finilipino ug ubang pinulongang Pilipinhon. Busa, mahimong itudlo isip panulun-an sa mga tunghaang pangpubliko ang kining mga pinulongana, apan wala lay pinugsanay.

### Inarabigo
Gigamit na sa mga Muslim sa Pilipinas ang Inaribago sa mga pangrelihiyon ug pangtudlong kahinungdanan sukad pa sa pag-abot sa Islam sa kapupud-an ug pagkatukod sa pipila ka mga Sultanato sa ika-14 nga gatosayng tuig. Kuyog sa Minalay, gigamit ang Inarabigo isip lingua franca sa mga magpapatigayong Muslim ug sa Kagahum-hariang Malay sa kapupud-ang Malay niadto.

Gimando sa batakang balaod pagka-1987 nga angayng ipadasig ang paggamit sa Inarabigo (kuyog sa Inespanyol) apan dili lang pinugos. Pagka-2015, wala nay bayad nga gitudlo ang Inarabigo sa pipila ka mga sentrong Pang-islam ug labi na didto sa kinahabagatang bahin a Pilipinas. Kasagaran, gamiton ning pinulongana sa mga kalihokang pangrelihiyon ug sa bangkaagan (sama sa mga madrasa kun mga tunghaang Pang-islam) ug usahay gamiton sad ni siya sa mga ligdong nga kabutangan kun usahay pa gayod, sa pang-adlaw-adlaw nga inistoryahanay. Sa ingon-aning pagtan-aw, maingon nga sama ang gamit sa Inarabigo sa gamit sa Linatin ug Inespanyol sa Katolisismong Pilipinhon. Sa mga tunghaang Pang-islam sa Mindanao, gitudlo na sab ang Batakang Inarabigo sa Kasamtangan, ug dili lang ang Inarabigong Pang-qur-an.

### Inespanyol
*Punong panid: [[:en:Spanish_language_in_the_Philippines|Ang Inespanyol sa Pilipinas]]*Nagkaadunay Inespanyol sa kapupud-an sa Pilipinas sa mga tuig nga nisunod sa 1565, paglayag sa kongkistadores nga si Miguel Lopez de Legazpi gikan sa Mexico padulong sa Sugbo, kung diin gitukod niya ang kinaunhang pinuy-ang Espanyol sa nasod. Bisan pa og dili na ingon-ana kabantog ang Pag-inespanyol, adunay dakong impluwensiya ang kining pinulongana sa mga lumadnong pinulongang Pilipinhon pinaagi sa pagbilin og daghan nga mga pulong nga hulam-pulong. Pipila sad ka mga pinulongang kriolyo, labing inila pa sa ngalang Tsinabakano, ang nangguwa tungod sa pag-abot sa Inespanyol. Giila sa kasamtangang batakang balaod pagka-1987 ang pagpadasig sa paggamit sa Inespanyol (kuyog sa Inarabigo), apan walay pinugsanay.

Pagka-1953, nahimo ang pinakaunang mantalaanan sa kapupud-ang Pilipinhon ug ana sang tuiga, gihulad niini ang kinaunhang libro (nga gisulat sa labaw sa usa ka pinulongan), ang *Doctrina Christiana*. Sa ika-17ng gatosayng tuig, natukod ang mga kinaunhang kinatumhaan sa Pilipinas tungod sa mga kamandoang pangtinuohan sa Espanya, ang uban pa nila kay maoy mga kinaunhang kinatumhaan sa tibuok Asya. Sa panahong kolonyal didto sa Mexico, ang Inespanyol mao ang pinulongan sa bangkaagan, sa pagbinayloay ug pagpatigayon, sa lugaynan, ug sa tinuohan, ug dayon sa ika-19 nga gatosayng tuig, nahimo na ning pinulonga isip lingua franca sa kolonyang Pilipinhon, apan kutob ra ang paggamit niini sa mga Pilipinong napailalom sa bangkaagan. Pagka-1863, napalakaw sa usa ka kamandoan sa Espanya ang pangpublikong bangkaagan nga naghimo og mga libre nga mga tunghaang pangpubliko nga naggamit og Inespanyol sa pagtudlo. Pagka-mga-1890, nagkaadunay usa ka bantogang tipon sa mga magtutuong kamao Mag-inespanyol nga gitawag og ilustrados, sama ni Jose Rizal. Nangapil sa rebolusyong Pilipinhon ang pipila aning mga magtutuona ug didto sab sa pakigbisog batok sa pagpanakop sa mga Amerikano. Parehong gisulat ang Batakang Balaod sa Malolos ug ang *Yutang Tabonon* (nasudnong awit sa Pilipinas) sa pinulongang Inespanyol.

Sa ilalolom sa pagdumalang Amerikanhon, labing gipadasig na ang paggamit sa Iningles kung itandi sa Inespanyol. Tungod sa pagsugod og gamit sa Iningles sa mga pangpublikong tunghaan isip pinulongang pangtudlo, nahuyang ang Pag-inespanyol.. Giila sa batakang balaod pagka-1935 nga maoy nagmugna sa Komonwelt sa Pilipinas ang Iningles ug Inespanyol isip mga pinulongang opisyal. Nakita sa senso pagka-1950 nga 6% na lang sa kamulupyong Pilipinhon ang naggamit og Inespanyol isip kinaunhang pinulongan kun kinaduhang pinulongan. Pagka-1990, gitaho sa senso nga niubos pa gayod tong ihapa ug nahimo na lang og 2,500 ka tawo. Sa usa ka senso pagka-2012, gibangbang nga bisan pa og adunay 1 ka yukot ka tawo ang Makainespanyol pa og naglain-laing kakamao, mga 439,000 ra ka tawo ang makagamit sa pinulongan nga mao ra og usa ka lumadnong mamulongay.

Kadiyot nga nawala ang pagkaopisyal sa pinulongang Espanyol sa pagkahimo sa batakang balaof pagka-1973, apan nabalik ra kini paglabay sa duha ka bulan, atong gihimo ni kanhing pangulong Marcos ang Kamandoang Pangpangulo ihap 155. Sa batakang balaod pagka-1987, giila ang Inespanyol isip usa ka pinulongang angay ipadasig ang pagkagamit apan sa walay pinugsanay, apan wala kini siya giila isip pinulongang opisyal. Nahawa isip gikinahanglang tulun-an sa kinatumhaan ato sa pagdumala ni kanhing pangulo Corazon Aquino. Gipagawas ni kanhing pangulo Gloria Macapagal Arroyo, siya usab usa ka mamulongay sa Inespanyol isip kinatud-ang pinulongan, ang usa ka balaoron nga magbalik sa pagkapinulongang pangtudlo sa Inespanyol sa bangkaagang nasodnon niadtong 2009. Karon, gigamit gihapon ang pinulongan sa mga mestiso ug mga Espanyol nga kasagaran namuyo adto sa Kamaynilaan, Iloilo, ug Sugbo. Nagpabilin gihapon ning pinulongana isip tulun-an sa pipila ka mga institusyong pangkabangkaagan, sama sa Unibersidad sa Santo Tomas didto sa Manila ug sa Unibersidad sa San Carlos didto sa Cebu, apan dili pinuganay ang pagkuha sa panulun-an.

Daghan pang mga kasulutang kaaginhon, mga titulo sa yuta, ug mga bmugnang pangkapanulatan nga Nakainespanyol pa ug wala gayod mahubad sa mga pinulongang Pilipinhon bisan pa man og aduna ptutuoa ni silay mga biling panglegal. Pinaagi sa pagkolonisa, nahimo ang Inespanyol nga maoy pinulongang pinakadaghan og nahatag nga mga hulam-pulong ug mga hinulam nga pamaagi sa pagpadayag sa Tinagalog, sa Binisaya, ug sa uban pang mga pinulongang Pilipinhon. Lakip ang *Academia Filipina de la Lengua Española* (Akademyang Pilipinhon sa Pinuongang Espanyol), nga gitukod pagka-1924, sa Tipon sa mga Akademya sa Pinulongang Espanyol, usa ka tipon sa mga nagkadaiyang mga akademyang Inespanyol sa kalibotan nga nagkahiusa aron maghimo og batakang daiyang-Inespanyol ug mapadasig ang paggamit niini. Ang pipila sa mga magtutuong nalabot niining akademyaha mao sila kanhing pangulo Arroyo, kanhing Kalihim sa mga Kalihokang Panglangyaw Alberto Romulo, ug ang Arsobispo sa Sugbo nga si Ricardo Vidal.

### Iningles
*Mga Punong panid: [[:en:Philippine_English|Pilipinhong Ininggles]], [[:en:Taglish|Taglish]], ug [[:en:Bislish|Bislish]]*Ang kinaunhang kasinatian sa mga Pilipino sa pinulongang Ingles, mao ang pagpanasdas sa mga Briton sa Manila sa kasamtangan sa Girang umabot og Pito ka Tuig, apan kadiyot lang kining kasinatiana ug wala kaayoy kausabang nabuhat. Pag-agi sa pipila ka tuig, nahimong labawng bantogan ang Iningles sa Pagdumalang Amerikanhon sa mga tuig 1898 hangtod sa tuig 1946, ug nagpabilin pang pinulongang opisyal ang kining Iningles sa Pilipinas. 

Pagka-Agosto-22 sa 2007, tulo ka Hukmanan sa Pagpanglugot nga Rehiyonal didto sa Dakbayan sa Malolos ang nakahunahunang sa paggamit og Finilipino imbes nga Iningles aron mapadasig ang paggamit sa nasudnong pinulongang. Napulo'g duha ka mga takigrapo nga naggikan sa Ika-6, 8, ug 81 nga Sangay, nga himoong mga batakang hukmanan, ang gibansay sa pagsunod aning bag-ong kausaban didto sa Kolehiyong Pangbalaod ni Marcelo H. del Pilar sa Kinatumhaan sa Estado sa Bulakan, sunod sa mando gikan sa Kinatas-ang Hukmanan sa Pilipinas. Matod pa ni De La Rama, damgo daw ni kanhing Pangulong Maghuhukom Reynato Puno ang mapalakaw ning mandoa sa uban pang mga dapit, sama sa Laguna, Cavite, Quezon, Nueva Ecija, Batangas, Rizal, ug sa Kamaynilaan.

Bisan pa aning mga lihoka, Iningles pa gihapon ang pinulongang gigamit sa mga opisyal nga kasulatan sa pagpatigayon, sa kagamhanan, sa mga balaoranan, sa panambal, sa pang-alamdag, ug sa pagtudlo. Apan, gitataw sa UNICEF pagka-2009 nga labing ubos ang kamaayo sa mga Pilipino sa Pag-iningles. Bisan pa ani, labing gigamit ang Filipino sa pagpanibya, sama sa ABSC-CBN ug GMA, apan aduna say mga rehiyonal nga pagpanibya sa ilawom aning mga kompanyaha.

Tungod sa kabantog sa Iningles, daghan nang mga pulong nga gikan sa Iningles ang nalabot na sa mga pinulongang Pilipinhon ug nakahimo og mga pinulongang labi ang pag-code-switching sama sa Taglish ug Bislish. 

### Hinokkien
Punong panid: Lán-nângAduna nay mga taling pangdiplomatiko ang dinastiyang Ming sa mga kanasoran ug kaharian sa Luzon ug aduna pa gayoy kaagi sa pakipagpatigayon sa tibuok kapupud-an sukad pa niadtong ika-10 gatosayng tuig. Ang Minandaring Inintsik mao ang pinulongang pangtudlo sa mga tunghaang Intsik ug mao sad ang lingua franca sa sulod sa Tsina ug sa mga katilingbang Intsik gawas niini; apan, ang Lan-nang nga usa ka daiyang-pinulongan sa Hinokkieng Inintsik mao ang pinulongan nga adunay hilabing-gamit sa mga Intsik sa Pilipinas, nga kasagaran naggikan sa lalawigan sa Fujian didto sa Tsina. Aduna say pipila ka mga daiyang-Inintsik, sama sa Hinakka ug Yinueng Inintsik (hilabi na ang Kinanton ug Tinaishan), nga gigamit sa pipila ka mga Intsik sa Pilipinas, kasagaran naggikan pa gayod sa mga lalawigan sa Guangdong ug Guangxi sa Habagatang bahin sa Tsina.

Sama sa Inespanyol, daghan nang mga pinulongang lumad sa Pilipinas ang naggamit og mga hulam-pulong gikan sa Inintsik, hilabi na sa mga pinulongang may labot sa pagluto, sa balay, ug sa pagkakaliwat.

### Hinapon
Unang niabot ang mga Hapon sa Pilipinas sa ika-11ng gatosayng tuig, ang pinakaunang nasod nga ilahang gidayohan, ug sunod-sunod sad silang nangabot sa nasod sa ika-15ng gatosayng tuig (sama sa gipakita sa Boxer Codex), sa ika-17ng gatosayng tuig, sa ulahiang bahin sa ika-19 nga gatosayng tuig, ug sa ika-20ng gatosayng tuig, lakip na ang mga dekadang 1930 ug 1940. Adunay pipila ka mga katilingban ug tunghaang Hapon sa Kamaynilaan tungod sa kadaghan sa mga kompanyang Hapon. Daghan sab og mga katilingban sa mga Hapon ug mga kaliwat sa mga Hapon sa Lalawigan sa Laguna, sa Dakbayan sa Baguio, ug sa Bungto sa Davao. Puy-anan sad ang Dakbayan sa Davao sa daghang mga kaliwat sa mga Hapon. Daghang mga mamumuong Hapon ang  gikuha sa mga kompanyang Amerikanhon, sama sa National Fiber Company (NAFCO), sa unang mga dekada sa ika-20ng gatosayng tuig aron manrabaho sa mga asyedang pang-abaka. Nabantog ang Hapon sa ilahang kananing ug kakugihan. Sa ika-duhang girang pangkalibutan, anaay mga tunghaang Hapon sa Dakbayan sa Davao.

### '''Kinoryano'''
Kasagaran, gigamit ra ang Kinoryano sa mga langyawng gikan sa Habagatang Korea ug mga tawo sa Pilipinas nga naay dugong Koryano. Gidugang na sa Alintaga sa Bangkaagan ang Kinoryano sa ilawom sa Programa sa Pagtudlo sa mga Langyawng Pinulongan, uban sa Inespanyol, Pinranses, Inaleman, Inintsik, ug Hinapon.

## Katunhay sa mga Pinulongan

### Pagkamatang-matang sa UNESCO pagka-2010
Ang pagkamatang-matang sa mga kuyawng-mamatay ug patayng pinulongan kay nakabase sa ika-3ng pangkalibutang bolyum nga gimantala sa UNESCO pagka-2010

Katagi sa Kakuyawng-mamatay (Batakan sa UNESCO)

* *Luwas*: gigamit ang pinulongan sa tanang likwa; walay pagpugong sa linikwang paglabang.
* *Kuyaw-kuyaw*: gigamit pa sa kasagarang mga bata; apan, kutob ra sa pipila ka mga sakop (pananglit: sa balay).
* *Kuyaw-gyung-mamatay*: wala na kat-uni sa kabataan ang pinulongan isip kinaunhang pinulongan sa balay.
* *Duol-nang-mamatay*: gigamit  na lang sa katigulangan ug dili na kaayo mahisabtan sa mga kaginikananan apan wala na nila gamita ug itudlo sa kabataan.
* *Kamatyonon*: ang katigulangan na lang mga tiggamit ug dili na nila kanunayng gamiton.
* *Patayng-Pinulongan*: Wala nay mamulongay nga nahabilin. Nalakip na kining mga pinulonga sa Atlas ug gihunahuna nang patay sukad sa dekadang 1950.

#### Mga Pinulongang Kuyaw-kuyaw Mamatay

#### Mga Pinulongang Kuyaw-kuyaw gyung Mamatay

#### Mga Pinulongang Duol nang Mamatay

#### Mga Pinulongang Kamatyonon

#### Mga Patayng-Pinulongan

### Pagtuon sa Amihanang Dakota pagka-2014
Sa usa ka pagtuon ni Thomas N. Headland, sa Summer Institute of Linguistics sa Dallas, ug sa Kinatumhaan sa Amihanang Dakota nga gitawag nga *Thirty Endangered Languages in the Philippines*, adunay 32 ka kuyaw-mamatayng pinulongan sa Pilipinas, apan 2 sa ka mga nakatalang pinulongan ang wala nay mga mamulongay, gidugang na lang nga patayng-pinulongan na sila kun basi man. Tanang mga nakatalang pinulongan kay mga Pinulongang Negrito, ang pinakakaraang mga pinulongan sa Pilipinas.

### Mga Sugyot sa Pagpatunhay sa mga Pinulongang Pilipinhon
Aduna nay pipila ka mga sugyot sa pagpatunhay sa daghang mga pinulongan sa Pilipinas. Matod sa Komisyon sa Pinulongang Filipino, anaay 235 ka mga lipong etnolinggwistik sa nasod, matag usa kanila kay adunay kaugalingong pinulongang Pilipinhon.

Labot sa mga sugyot, mao ang: (1) "pagmugna og usa ka kapulongnan ug giya sa paggama og mga hugpulong" para sa matag usa sa 135 ka mga buhing-pinulongan sa nasod, (ika-2) "Pagpatunhay pinaagi sa pagbidyo" sa tanang mga pinulongang Pilipinhon, (ika-3) "pagbalik og gamit sa mga kinaraang sinulatan sa Pilipinas" kung diin ang matag sinulatan sa matag lipon kay gamiton kuyog sa alpabetong Romano sa mga tunghaan didto sa mga katilingbang diin nagamit ang sinulatan, (ika-4) "pagtudlo usa sa mga kinaunhang pinulongan" sa balay ug sa tunghaan bag-o itudlo ang Finilipino ug ubang langyawng pinulongan (Iningles, Inespanyol, ugkun Inarabigo), ug (ika-5) "paggamit sa kinaunhang pinulongan ug sinulatan sa mga pahibalo" unya sundan na sa sinulatang Filipino ug sa ubang langyawng pinulongan (Iningles, Inespanyol, ugkun Inarabigo), pananglitan: Binisaya una unya sunod na ang Finilipino ug Iningles nga ibutang sa ilawom nga dapit sa pahibalo.

Sa pagkakaron, ang ika-4 ra nga sugyot ang gituman sa nasudnong kagamhanan sa Pilipinas. Aduna nay balaoron sa Nasundnong Sinulatan nga gisulong sa balay balaoranan nga magpalakaw sa ika-3 ug ika-5ng sugyot; apan, ang karaang sinulatan ra nga moangay sa nasudnong Pinulongan, ang Filipino, ang nakalakip sa balaoron. 

## Uban pang mga Samang Panid

* Sinulatang Pilipinhon
* Mga Pinulongang Pilipinhon
* Pinulongang Filipino

## Mga pakisayran


__FORCETOC__

__INDEX__