Baungon

Ang **Baungon** usa sa ikatulong klase nga lungsod sa lalawigan sa Bukidnon sa Pilipinas. Sumala sa sensus sa tuig 2000, ang Baungon may populasyon nga 26,695 ka tawo sa 5,141 ka bubong. Gikan sa Malaybalay, ang Baungon 132 kilometros ang gilay-on. Gikan sa dakbayan sa Cagayan de Oro, kini nga lungsod mga 30 kilometros.

### KLIMA
Ang Klima sa Baungon nahimutang sa ikatulong klase, tinghuwaw panahon sa Marso hangtod sa Abril, ug tingulan gikan sa Mayo hangtod sa Disyembre.  Tuig 1997, natala ang pinakakusog nga bul-og sa ulan nga mitala ug 497.8 millimeters.  Ang bulan sa Abril mao ang pinakauga nga bulan, ang natala nga ulan 24.3mm lang. Ang temperatura anaa sa 77.0 degrees Fahrenheit ug ang kabas-on sa kahanginan natala sa 82.2%.

### TOPOGRAPIYA
Ang Baungon nahitungtong sa plateau (bukid nga patag sa ibabaw), ang pinaka-ibabaw niining plateau anaa sa 30%. Gilibutan kini sa 3 ka dagkong Suba: Bobonawan, Tumalaong ug Kalawahig. Kini nga mga suba nagsilbing mga huluganan sa tubig nga matigom sa patag nga Baungon.

### EKONOMIYA
Ang Ekonomiya sa lungsod nagsalig sa Pananom sa Umahan.  Ang mga produkto sa Baungon mao ang humay, mais, kamoteng kahoy, kamote, saging, mga prutas, utanon, ug uban pang mga lagutmon.  Ang mga pinagaling nga produkto mao ang mais, tahop, humay ug starch sa kamoteng kahoy.

### FLORA
Sa among lungsod makit-an ang pinakanindot nga mga bulak nga gikahadlokan, kini mao ang Rafflesia ug Amorphophallus.  Gikahadlokan kini sa katawhan nga miingon nga bulak kini sa mga balbal, para sa mga taga-Baungon gitawag kini ug "Kolon Busaw".  Ug nga kon kini magpakita daghan kamatay ang mahitabo sa among lugar.  Ang Rafflesia sa among lungsod giila nga Rafflesia Schandenbergiana Goppert. Kini nga Rafflesia unang nahipalgan sa German nga si Alex Schandenberg sa Mount Apo sa tuig 1881. Buot ipasabot gikan niadtong tuiga nahanaw na kini ug katingalan nga human sa 126 ka tuig nakita kini pagbalik sa Sitio Kalanganan, San Vicente, Baungon, Bukidnon.  Ang botanist nga si Ulysses Ferreras miila niini nga Rafflesia Schandenbergiana Greppert sa unang pagkakita niya niini sa dihang gipadala kini kaniya ni Fr. Sirenio Jaranilla, O.Carm.  Siya usab positibong miila sa mga bulak nga Amorphophallus Paeoniifolius sa mga bahong bulak nga makita sa Nicdao, lugar duol sa suba sa Kabula, Baungon, Bukidnon.  Ang Kabula mao ang lugar sa pinakasikat nga "Water Rafting" dinhi sa Baungon.  Angay gayod nga panalipdan ang kalasangan sa bukid Kitanglad dapit sa Baungon kay anaa dinhi makita ang pinakanindot nga bulak sa tibook kalibutan.

### KASAYSAYAN
1757 - Apo Mandapagun miabot gikan sa Lambaguhon, Kagayha-an (Cagayan de Oro) ug mipuyo sa Buenavista

Apo Mandapagun mao ang amahan ni Apo Dapagun. Apo Dapagun mao ang amahan ni Apo Matulis. Mao kini ang mga anak ni Apo Matulis:

  1. Apo Amay Tolis
  2. Apo Amay Tomas Lilangan
  3. Apo Amay Mandintuhan
  4. Apo Amay Ilumon
  5. Apo Inay Botis
  6. Apo Inay Miayana
  7. Apo Inay Musal
  8. Apo Amay Sungkayaw
  9. Apo Inay Laum
 10. Apo Amay Mateo Hukmayan 

1902 - Karaang Imbatug 

1918 - epidemya sa buti ug kalibang mipatay ug daghanan sa Karaang Imbatug

Tungod sa maong epidemya, namalik ang uban paglabang sa suba sa Cagayan, ang uban misaka sa bukid.  Ang mga nagpabilin mipili kang Apo Manlibana isip ilang Datu. Nagpatawag siya ug pakigpulong aron paghisgot-hisgot sa pagbiya sa Karaang Imbatug ug sa pagbalhin ngadto sa Brgy. Imbatug nga mao ang Poblacion karon.

Sa nagpaingon na sila sa Brgy. Imbatug, mihunong sila sa suba sa Pandaug (Pandahug) ug gihimo nila ang ritwal sa Panlitub - kini nga ritwal gihimo aron pagmando sa dautan aron dili pagsunod kanila.  Ang lugar nga duol sa suba gitawag nila ug Mando.  Ug ang suba Pandaug, simbolo sa pagdaug nila batok sa epidemya.

May 6, 1920 - Bag-ong Poblacion gitukod

Datu Amay Tomas Lilangan mao ang unang Datu nga gipili sa pagbantay sa kalinaw sa Bag-ong Poblacion.  Ang mga anak ni Datu Amay Tomas Lilangan mao kining mosunod:

 1. Maria Layawan (Apo Inay Bawe)
 2. Rosita Malinawon (Apo Inay Damit)
 3. Juliana Oblad (Apo Inay Ombad)
 4. Cepriano Lilangan (Apo Amay Simbo)
Adunay duha ka mga sinagop si Apo Amay Tomas Lilangan. Sila mao si:

# Apo Amay Melicio
# Apo Amay Fortun

Naminyo sa ikaduhang asawa si Apo Amay Tomas Lilangan ug ang ilang mga anak mao sila si:

# Apo Amay Sotero
# Apo Amay Anselmo

1940 - Miabot ang mga Paring Heswita.  Nagpatukod ug Kapilya sa Mando si Apo Amay Simbo. Gisultihan siya sa mga Heswita nga usa lang ka asawa gikan sa iyang tulo ka asawa ang iyang pili-on kung gusto niya mahimong Kristiyano.  Gipili niya si Inay Apay Laque nga nahimong inahan nila ni:

 1. Rufino Laque Lilangan nga naminyo kang Natividad Pabillaran
 2. Felomina Laque Lilangan nga naminyo kang Timoteo Bacarro
 3. Leonora (Odeng) Laque Lilangan nga naminyo kang Castor Cadete
 4. Petronila Laque Lilangan nga naminyo kang Alfonso Jaranilla
Si Apo Inay Rosita Lilangan naminyo ug Malinawon, ang iyang mga anak mao sila si:

# Joaquin
# Anong
# Kaki

Si Apo Inay Juliana (Inay Ombad) naminyo kang Pedro Oblad. Ang ilang mga anak mao sila si:

# Abello
# Francisco
# Carmen
# Teodoro
# Pedro
# Florida

(Note: Si Apo Amay Simbo misagop sa anak sa iyang igsoon nga si Apo Inay Maria (Inay Bawe). Ang gisagop mao ang iyang pag-umangkon nga si Patricio Layawan. Si Patricio tungod kay sinagop nagdala na sa apelyedo nga Lilangan. Si Patrio Lilangan naminyo kang Esperanza Nagac. Ang ilang mga anak mao sila si:

# Erma Nagac Lilangan nga naminyo kang Hermetanio Lunaan
# Erwina Nagac Lilangan nga naminyo kang Watson
# Ray Lilangan nga naminyo kang Teresita Son
# Paz Nagac Lilangan nga naminyo kang Felicisimo Lozano Rosacina
# Alta Rita Nagac Lilangan nga naminyo kang Rodolfo Lido Waban, Sr.
# Gemma Nagac Lilangan nga naminyo kang Robert Corbin
# Pernala Nagac Lilangan nga naminyo kang Apolinar Mangcawan Rara
# Necthom Nagac Lilangan nga naminyo kang Profetieza Tulop
# Cepriano Nagac Lilangan II nga naminyo kang Estelita Ypil Batulan Lilangan
# Teresita Nagac Lilangan nga naminyo kang Rogelio Sabio Lago

Ang panag-asawahay sa Tribo sa Talakag nahitabo niining paagiha. Si Apo Amay Kalinaw Sampalay adunay tulo ka mga anak. Sila mao si:

# Apo Amay Lantungan
# Apo Amay Man Aransel (nga nahimong unang bana ni Apo Inay Bawe)
# Apo Amay Salicobay

Si Apo Amay Man Aransel nga naminyo kang Apo Inay Maria (Inay Bawe). Sa wala pa gi-bawe si Apo Inay Maria nanganak kang Juanito Sampalay. Si Juanito Sampalay mao ang amahan ni Apo Inay Remedios (Mending) Sampalay nga naminyo kang Meling Catubo.

Ang ikaduhang bana ni Apo Inay Maria (Inay Bawe) mao si Marcos Layawan. Si Marcos Layawan sa iyang unang asawa adunay duha ka anak sila si Eusebio Layawan ug ang iyang igsoong babaye nga naminyo kang Juan Caler.

Si Marcos Layawan ug Apo Inay Bawe adunay duha ka mga anak:

# Patricio Layawan (nga gisagop ni Apoy Amay Simbo Lilangan ug nagdala sa apelyidong, Lilangan)
# Bernabe Layawan

Sa laing bahin, si Apo Amay Salicobay naminyo kang Carmen Bisang ug nanganak kang Simeon Salicobay. Si Simeon Salicobay naminyo kang Martina Man-inotao ug ang ilang mga anak mao sila si:

# Violeta Iway
# Felomina Pacana
# Anastacia Salicobay
# Sonny Boy Salicobay

Asa Naggikan ang Pulong Imbatug (Ngalan sa Lungsod)

Imba - Ngano

Tuga - Gigasahan ug nagdagayday nga tubig

Imbatug - Ngano gigasahan kita sa nagdagayday nga tubig? Gigasahan kita sa tuburan sa pagtoo diha sa Espiritu Santo.

PAGDIWATA ANG TRADISYONAL NGA PAGTOO SA MGA HIGAONON

Ang karaang mga tawo sa Baungon naglangkub sa Tribo sa Higaonon. Pag Diwata mao ang tradisyonal nga pagtoo sa mga Higaonon sa wala pa miabot ang mga Kristiyanong Misyonero. Gituohan nga adunay mga maayong espiritu ang naggiya sa katawhan sa Baungon. Anaa sila sa katubigan, kahanginan, kakahoyan, mga darohan, mga tuburan. Pananglitan, kung adunay bata nga nalumos samtang naligo sa suba, giingon nga gibira sa mga espiritu sa wahig (tubig). Pamuhat mao ang pamaagi aron nga kung dunay nasuko na nadisturbo nga espiritu mahupay ug dili na magpasakit.

Gikan sa pag Diwata, usa ka higayon, nagdamgo si Apo Simbo usa ka gabii. Nakita niya gikan sa suba sa Mando mikawas ang usa ka babaye nga nagpaila sa ngalan nga siya si Fatima. Matod pa ni Fatima, "Simbo, moabot dinhi ang mga Misyonero. Magpabunyag kamo ug magpatukod sa kapilya diin magsimba kamo." Human sa pipila ka adlaw miabot ang mga Heswita nga nagmisyon sa Baungon. Gidawat sila ni Simbo ug pinaagi sa mga Misyonero nahimong Kristiyanos ang mga taga Baungon. 

ANG MISYON SA KRISTIYANISMO

Ang mga misyonerong Heswita nagtabang sa pormasyon sa katawhan ug sa pagtukod sa mga barrio ug barangay.  Sa pagsangyaw sa Maayong Balita nagsakay sila sa mga kabayo aron madala ang Pulong sa Diyos ngadto sa kabalangayan. Ang mga kaparian nga Heswita nga nahimong administrador sa tibook Baungon mao ang mosunod:

# 1958-1965 Fr Gregory Horgan
# 1965-66 Fr Thomas Connolly
# 1966-74 Fr Eduard Van Groenendael
# 1974-75 Fr Jose Dacanay
# 1975-77 Fr Teodoro Urrutia
# 1977-1980 Fr Joseph Bittner
# 1980-85 Fr Romeo Serrato
# 1985-86 Fr Buddy Wee

Angay nga atong hinumduman nga ang Parokya sa Talakag nagtabang sa pagsugod sa Misyon. Pipila ka mga Kura Paroko sa Talakag nagtabang sa kalihokang sakramental sa Baungon sama kanila ni Padre Neri, Padre Dulalas, Padre Martinez, Padre Cebrero ug uban pa. Gi-deklarar nga parokya ang Imbatug niadtong Mayo 15, 1959. Human sa Heswita, 12 ka sekular nga Pari ang nag-alagad sa Baungon: 

* 1986-89 Fr Gonzalo Pimentel
* 1989-92 Fr Danilo Paciente
* 1992-95 Fr Rudy Porras
* 1995-2000 Fr Flordelito Nazareno
* 2000-01 Fr Cosme Almedilla (Karon Obsipo sa Diyosesis sa Butuan isip Obispo Cosme Almedilla, DD)
* 2001-07 Fr Diomedes Brigoli
* 2007-12 Fr Efren Estaniel
* 2011-12 Fr Oscar Gorgonio
* 2012-17 Fr Charlo Maglunsod
* 2017-21 Fr Joel Tuquib

(Niadtong Abril 12, 2021 kalita namatay si Padre Joel Tuquib tungod sa atake sa kasingkasing. 50 ang iyang edad niadtong panahona. Gikan sa Abril 2021 hangtod sa Mayo 2021 si Fr Janrey Zabala mao ang temporaryong nahimong administrador sa parokya.)

* 2021-22 Fr Neil Joy Molion
* 2022-present Fr Richard Carreon

Gikan sa mga residente sa Baungon adunay tulo (3) ka mga madre, sila mao si: Sr Wilma Olango, MCJ; Sr Ruth Linaac, RVM; Sr. Adie Vallecera, RVM ug tulo ka mga relihiyosong Pari, sila mao si: Padre Sirenio (Toto) Jaranilla, O.Carm.; Fr. Ransom Rapirap, OCD; ug si Fr. Ritche Catubo nga membro sa Military Ordinariate.

ALANG SA DUGANG KASAYURAN SA PAGLAMBO SA KASAYSAYAN SA KRISTIANISMO SA BAUNGON, CLICK ANG LINK SA UBOS:

KALAMBUAN SA MISYON SA BAUNGON

## Mga Barangay
Ang Baungon may napulo'g unom (16) ka barangay.



* Balintad
* Buenavista
* Danatag
* Kalilangan
* Lacolac
* Langaon
* Liboran
* Lingating

* Mabuhay
* Mabunga
* Nicdao
* Imbatug (Pob.)
* Pualas
* Salimbalan
* San Vicente
* San Miguel


## Mga sumpay sa gawas

*Philippine Standard Geographic Code 
* 2000 Philippines Census Information