Agrikultura

Ang **agrikultura** (nga naglakip sa **panguma**) mao ang arte ug siyensya sa pagprodyus og pagkaon ug uban pang mga produkto pinaagi sa sistematikong pagpatubo sa mga tanom ug pagpamuhi og hayopan.

Ang pulong "agrikultura" misulod sa pinulongang Sinugboanon pinaagi sa Kinatsilang "agricultura". Ang *agri* gikan sa Linatin nga *ager* ("usa ka uma"), ug ang *kultura* gikan sa Linatin nga *cultura* ("pagpatubo" kun "kultibasyon").

Sa aktuwal nga paggamit, ang *agrikultura* nagpasabot sa mga aktibidad nga gikinahanglan alang sa produksiyon sa pagkaon ug mga materyal, lakip na ang tanang paagi sa pagpadako og hayopan.

Ang padayong pag-ugmad sa mga paagi sa panguma maoy usa sa mga yawe sa espesyalisasyon sa trabaho sa tawo. Daghan niining maong mga trabaho dili direktang may kalabotan sa panguma (pananglitan ang mga sayantista, imbentor, ug mga enhinyero).

Sa banabana sa tuig 2002, 42% sa tibuok populasyon sa kalibotan anaa sa panguma, apan kini naghatag lamag 4.4% (2005 nga banabana) sa *gross world product* (sumatotal sa tanang *gross domestic product*).http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/xx.html#Econ 

## Heneral
Ang agrikultura mahimong ginagmay lamang (pananglitan, usa ka pamilya magtikad sa yuta alang sa kaugalingong panginahanglan) o dinagko (pananglitan, mga asyenda, manokan ug baboyan).

Nagkaanam na usab kadako ang porsiyento ning maong mga espesyalisasyon sa agrikultura:
* pagpananom og bulak
* pagprodyus og abono
* pagprodyus og mga industriyal nga kemikal (tayubong, etanol, kamay, alkool ug plastik)
* pagpananom og gapas
* produksiyon sa sugnod (pananglitan metano gikan sa bayomas, bayodisel)
* mga droga (legal man kun ilegal): tabako, mariwana, opyo,  kokaina

## Kaagi

* Levant
* Edad sa Bronse
* Sumer
* Ehipto
** Agrikultura sa Nile

### Agrikultura panahon sa Tungatungang Edad
* Muslims
** patubig (irigasyon)
* Columbian Exchange

## Mga abot
### Produksiyon sa tuig [[2004]]

 



## Mga problema sa kalikopan
* Taas nga lebel sa nitroheno ug posporus sa mga sapa ug lanaw.
* Makadaot nga epekto sa herbisidyo, *fungicide*, *insecticides*, ug ubang *biocide*.
* Kombersiyon sa natural nga ekosistema ngadto sa mga uma.
* Pagkahurot sa ubang klase sa tanom ug mananap.
* Erosyon sa yuta.
* Pagkahurot sa mga mineral sa yuta.
* Ang amonya ug amonyum gikan sa hugaw sa hayop nakakontribyut sa polusyon sa hangin.
* Mga sagbot.
* Baho gikan sa hugaw.
* Pakhaminong asinon sa yuta (*salination*).

May ubang molakip sa nanghitabong kalibotanong pagpanginit.

## Palisiya

## Mga rebolusyon agrikultural

## Mga paagi
* pag-usab-usab sa pananom (*crop rotation*)
* paghimo og kompost
* abono
* pag-ani
* patubig (irigasyon)

## Mga pakisayran


Artz, F. B, (1980), ‘The Mind of the Middle Ages’; Third edition revised; The University of Chicago Press

Bolens, L. (1997), `Agriculture’ in Encyclopaedia  of the history of Science, technology, and Medicine in Non Western Cultures, Editor: Helaine Selin; Kluwer Academic Publishers. Dordrecht/Boston/London, pp 20-2

Collinson, M. (editor): *A History of Farming Systems Research*. CABI Publishing, 2000. ISBN 0-85199-405-9

Crosby, Alfred W.: *The Columbian Exchange : Biological and Cultural Consequences of 1492*. Praeger Publishers, 2003 (30th Anniversary Edition). ISBN 0-275-98073-1

Davis, Donald R., and Hugh D. Riordan (2004) Changes in USDA Food Composition Data for 43 Garden Crops, 1950 to 1999. Journal of the American College of Nutrition, Vol. 23, No. 6, 669-682.

Friedland, William H. and Amy Barton (1975) Destalking the Wily Tomato: A Case Study of Social Consequences in California Agricultural Research.  Univ. California at Sta. Cruz, Research Monograph 15.

Watson, A.M (1974), ‘The Arab agricultural revolution and its diffusion’, in The Journal of Economic History, 34.

Watson, A.M (1983), ‘ Agricultural Innovation in the Early Islamic World’, Cambridge University Press

Wells, Spencer: *The Journey of Man : A Genetic Odyssey*. Princeton University Press, 2003. ISBN 0-691-11532-X

Wickens, G.M.(1976), ‘What the West borrowed from the Middle east’, in Introduction to Islamic Civilisation, edited by R.M. Savory, Cambridge University Press, Cambridge



## Tan-awa usab
* Talaan sa mga lagutmon

## Mga sumpay sa gawas
* www.fao.org — Food and Agriculture Organization of the United Nations World Agricultural Information Centre
** www.fao.org  — Ang UN Statistical Databases
** www.fao.org/faostat — Ang FAOSTAT Statistical Databases
** www.fao.org/es/ess — Ang FAO Statistics Division
** FAO Agriculture Department  ug ang State of Food and Agriculture 2003-2004
** GM Crops in Agriculture –  sumarya sa FAO report sa taas alang sa mga dili espesyalista, gikan sa GreenFacts.
* ''Agriculture: Demon Engine of Civilization'' by John Zerzan
* Agriculture Network Information Center
* Food Security and Ag-Biotech News