Barili

Ang **Barili** usa ka ika-3 nga klase nga lungsod sa lalawigan sa Sugbo, Pilipinas. Sumala sa sensus niadtong tuig 2000, ang Barili may 57,764 ka tawo sa 11,164 ka bubong.

Ang lungsod nahimutang 61 ka kilometro gikan sa Dakbayan sa Sugbo. Sa amihanan niini ang lungsod sa Dumanjug; sa habagatan ang lungsod sa Aloguinsan; sa sidlakan ang mga lungsod sa Carcar ug Sibonga; ug sa kasadpan ang Tañon Strait.

**MUNISIPYO SA BARILI**

**MANTAYUPAN FALLS**

Ang Municipal Council sa Barili, sa usa ka wala’y numero nga resolusyon nga gipasa niadtong 1908, nagdawat niini nga legenda ingon nga tinuod nga istorya sa likod sa pangalan sa lungsod, nga "Barili."

Niadtong dugay na nga panahon, adunay usa ka kahayag nga talagsaon sa taliwala sa usa ka latas nga walay kapantay nga talan-awon nga dili maabot sa dagat bisan pa sa pinakataas nga tide. (Ang Rizal Monument karon nagbarug sa ibabaw sa maong latas). Ang balay sa unang magtiayon nga nagsugod sa pagpuyo sa maong dapit gitukod sa maong talan-awon, ug didto nagsugod ang pagkahimugso ni Inday Balili, ang anak sa magtiayon.

Usa ka dakong kahoy nagdako sa tunga-tunga sa latas. Kini kilala sa lokal nga ngalan nga "loy-a loy-a" o "balili" nga nagdako ug napanakop sa dako nga katawan sa kahoy.

Nianang panahona, usa ka grupo sa mga Kastilang eksplorador ug mga imbestigador misusi sa tibuok kahabug sa isla sa Cebu aron magtuon, lakip na ang pangalan sa matag lungsod nga nahimutang sa probinsya. Pag-abot nila sa Barili, miadto sila sa balay sa magtiayon. Sa ilang pakigstorya sa magtiayon, ang usa sa mga imbestigador nga nagdula sa mga dahon sa baging nga naa sa gawas sa balay, nangutana, “Como se llama este sitio?”

Ang magtiayon, nga wala kasabot sa gipangutana sa langyaw, nagtuo nga ang gipangutana mao ang pangalan sa baging. Ang usa kanila mitubag "balili." Pagdungog niini, ang imbestigador nagsulat sa iyang memorandum nga libro "Balili" isip ngalan sa lungsod.

Sukad niadto, ang lungsod gitawag og ingon ana. Apan, sa tinuod, ang pulong nga "Balili" mao ang gamit nga tawag sa mga tawo alang sa matag sapa ug kanunay nga tubig nga gihulog sa matag gamay nga sapa sa isla. Ang paglitok sa pulong nga “Balili” giusab. Aron mas sayon mapagpronunsyar, ang mga Kastila nagpangita og mas sayon nga paglitok nga Barili nga maoy ginganlan sa lungsod.

Ang munisipyo usa ka lapad nga basin sa yuta nga adunay 49 ka kilometro kwadrado nga lugar, gamit ang mga natural nga kahinguhaan sa palibot nga makita sa Mantayupan nga bukid, nga mao ang nag-unang suplay sa tubig sa lungsod. Sa kasadpan sa lungsod makita ang Mt. Pandan, sa tuo ang Mt. S. Rafael. Sa wala ang gap, ang liko nga dagat, ang sapa nagtapok sa tunga-tunga sa Cebu ug Negros. Sa habagatan mao ang Barili ug Sibonga, ug ang baryo sa Tuburan nga nagpahimulos sa usa ka puyo sa Barili. Ang tab-ang nga lugar napakita sa kasadpan sa sapa.

Ang Barili adunay 61.64 kilometros gikan sa syudad sa Cebu ug mag-abot sa tunga sa motoring gikan sa Carcar-Barili Road.

Sa panahon sa mga Kastila, ang Barili nahimong sentro sa probinsya sa Cebu. Bisan pa niini, ang mga surrounding nga lungsod ug mga baryo gikan sa Bantayan, Madridejos, ug Santa Fe ang nag-agad sa pang-administrasyon nga bahin.

Barili nanginahanglan og mais ug tabako nga nasikat niadtong panahon sa mga Kastila. Karon kini ilado na sa mga produkto gikan sa lubi, nga usa sa mga gikinahanglan nga negosyo. Ang populasyon niini mikabat sa 83,034 nga tawo niadtong 1964.

Karon, ang Barili usa ka ikaduhang klase nga munisipyo nga adunay mas taas nga income nga P70,000.

Sa panahon sa gubat, ang lungsod nanghinaot og gamay sa tabang. Sa pagkahuman sa gubat, ang lungsod naggamit sa ilang lokal nga kahimtang ingon nga partisipante sa mga guerrilla activities batok sa kaaway. Ang usa ka cliff nga gitawag og Palaong, nga dili na ingon ka importante, nahimong lugar sa mga undercover agents.

Ug sa usa pa ka bahin, ang Barili dili matago sa mga mahal nga opisyales. Usa sa mga respetadong tawo nga gikan sa Barili mao si Bishop Juan B. Gordono, nga nagrepresenta sa unang district sa Cebu sa unang Philippine Assembly.

Ang mga bantog nga bedtime stories sa Barili mao ang mga sugilanon sa Poor Tree, Dakit, Bolokbolok ug Mantayupan Falls. Ang Mantayupan Falls nagpasikat sa lungsod tungod sa pagka-popular niini, mao nga ihatag ang mga legend niini.

Sa mga kagabhion, ang mga tawo sa baryo nagsulti nga ang musika maugmad sa mga bukirin nga makit-an sa mga pundok sa Mantayupan Falls. Ang mga suga magdan-ag sa tubig sa diha nga ang tubig mag-ambak sa mga balili.

Ang pinaka-maayong sugilanon nga buhi niadtong gamay nga batang dihang mi-awat sa pagkahimong sa usa ka baga-baga sa laing karaang kagubatan. Ang naka-bantog niini nga binulan gikan sa takna sa kabuntagon. Ug bisan ang matag pinataas sa mga kasundalohan. Wala kung kansi check labaw pa sa tanang pagpasabot. Ang mga pagbati sa mga fairies dili mapugngan ug ang ilang kasubo dili matugkad. Nangayo ang mga fairies nga ilubong ang iyang lawas sa kilid sa sapa aron magbantay sila kaniya. Sa pagtugot sa mga ginikanan, gilubong siya didto sa ilang dulaan nga dapit sa kilid sa sapa.

Apan adunay usa ka kahibulongang hitabo. Niadtong sunod adlaw, ang mga ginikanan nga nagasubo nabanhaw tungod sa usa ka tunog nga sama sa tubig nga nagatabok sa bato. Lisod nilang tuohan ang ilang mga mata sa dihang nakita nila nga adunay usa ka dako ug limpyo nga spring nga nagagawas gikan sa lubngan ni Auyupan. Pagkahuman, nakadungog sila nga ang mga fairies nagpalayo sa dalan sa bukid, nagdala kang Auyupan aron magpuyo uban nila sa walay katapusan sa ilang tubig nga balay.

Ang usa ka sapa nga una lamang nahimong sapa, ug ang usa ka gamay nga tubig nga gikan sa bukid nahimong usa ka matahum nga talon nga makita nato hangtod karon. Ang mga tawo nagasulti nga sa mga gabii nga magkaangay ang mga suga, ang mga fairies mag-awit og lullaby kang Auyupan samtang siya natulog ug kini madungog gihapon.
## Ekonomiya
Ang mga produkto sa Barili mao kining mosunod: bibingka, humay, mais, saging, ug lubi.

## Mga barangay

Ang Barili may 42 ka mga barangay.



* Azucena
* Bagakay
* Balao
* Bolocboloc
* Budbud
* Bugtong Kawayan
* Cabcaban
* Campangga
* Dakit
* Giloctog
* Guibuangan
* Giwanon
* Gunting
* Hilasgasan

* Japitan
* Cagay
* Kalubihan
* Kangdampas
* Candugay
* Luhod
* Lupo
* Luyo
* Maghanoy
* Maigang
* Malolos
* Mantalongon
* Mantayupan
* Mayana

* Minolos
* Nabunturan
* Nasipit
* Pancil
* Pangpang
* Paril
* Patupat
* Poblacion
* San Rafael
* Santa Ana
* Sayaw
* Tal-ot
* Tubod
* Vito


## Kaagi
Ang pulong *Barili* gikan sa lokal nga sagbot nga gitawag *balili*. Ang Barili nahimong lungsod sa tuig 1632, bisan kon ang parokya sa Barili naestablisar diha nang pagka-1614. Ang krus nga gitanom sa mga Katsila nga gipamunoan ni Juan Juarado sa ilang pag-abot sa tuig 1602 anaa pa hangtod sa pagkakaron.

## Mga sikat nga tawo nga gikan sa Barili, Sugbo
* Antonio Abad, magsusulat

## Mga sumpay sa gawas
*The Official Website of the Municipality of Barili 
*Philippine Standard Geographic Code 
* 2000 Philippines Census Information