open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ihap

*1 usá
*2 duhá
*3 tulú
*4 upát
*5 limá
*6 unúm
*7 pitú
*8 walú
*9 siyám
*10 napúlu
*11 napúlu'g usá (onse; Kinatsila ang komun nga gigamit sa pag-ihap human sa 10)
*20 kawhaan (baynte)
*30 katloan (traynta)
*40 kaupatan/kap'atan (kwarenta)
*50 kalimaan/kalim'an (singkwenta)
*60 kaunuman/kan'uman (sesenta)
*70 kapitoan (setenta)
*80 kawaloan (otsenta)
*90 kasiyaman (nobenta)
*100 usá ka gatos (syento)
*1,000 usá ka libo (mil)
*1,000,000 yukot (milyon)
*1,000,000,000 wakat (bilyon)

## Galeriya sa hulagway


Hanakapiai_Beach_Warning_Sign_Only.jpg
Nixie.gif
Os_d'Ishango_IRSNB.JPG
Talaan sa mga gobernador sa Sugbo

Kining maong panid gitagana alang sa lista sa mga tawo nga nahimong gobernador sa lalawigan sa Sugbo.

## Alpabetiko
*Mariano Jesús Cuenco (1931–1934)
*Hilario Davide III (2013-kasamtangan)
*Vicente de la Cerna (1992-1995)
*Gwen Garcia (2001-2013)
*Pablo Garcia (1995-2001)
*Eduardo R. Gullas
*Inocencio Junquera (1893-1895)
*Emilio Osmeña (1988-1992)
*Sergio Osmeña Jr. (1951-1954)

## Panahon sa Pagserbisyo
*Emilio Osmeña (1988-1992)
*Vicente de la Cerna (1992-1995)
*Pablo Garcia (1995-2001)
*Gwen Garcia (2001-2013)
*Hilario Davide III (2013-kasamtangan)
Leyte

Ang **Leyte** mahimong nagpasabot bisan asa niining mosunod:

* ang pulo sa Leyte nga nahimutang sa sidlakang bahin sa arkipelago sa Pilipinas
* ang lalawigan sa Leyte nga usa sa mga lalawigan sa Rehiyon VIII sa Pilipinas
* ang lungsod sa Leyte, Leyte nga anaa mahimutang sa amihanang bahin sa lalawigan
Leyte (lalawigan)

*Kining artikulo mahitungod sa lalawigan sa Leyte. Para sa impormasyon mahitungod sa pulo kitaa ang [[Leyte (pulo)]].*

Ang **lalawigan sa Leyte** diha sa amihanang dapit sa pulo sa Leyte. Ang lalawigan nahimutangan sa kasadpan sa lalawigan sa Samar, ug sa amihanan sa Southern Leyte. Sa amihanang dapit sa lalawigan makaplagan ang pulo-lalawigan sa Biliran. Ang Dagat sa Camotes makaplagan sa kasadpan sa lalawigan samtang ang Golpo sa Leyte makaplagan sa sidlakan. Sa kasadpan, tabok sa Dagat sa Camotes, makaplagan ang lalawigan sa Sugbo.

## Kataw'han
Duha ang pinulongang Binisayang gisulti dire: Sinugboanon ug Winaray. Sinugboanon ang pinulongan sa kasadpang dapit sa lalawigan.  Winaray ang pinulongan sa sidlakan.

### Mga Lungsod ug Dakbayang Sugboanon



* Albuera
* Bato
* Baybay
* Calubian
* Hilongos
* Hindang
* Inopacan
* Isabel
* Kananga

* Mahaplag (?)
* Matag-ob
* Matalom
* Merida
* Dakbayan sa Ormoc
* Palompon
* San Isidro
* Tabango
* Villaba


### Mga Lungsod ug Dakbayang Waraynon



* Abuyog
* Alangalang
* Babatngon
* Barugo
* Burauen
* Capoocan
* Carigara
* Dagami
* Dulag
* Jaro
* Javier
* Julita
* La Paz

* Leyte
* MacArthur
* Mahaplag (?)
* Mayorga
* Palo
* Pastrana
* San Miguel
* Sta. Fe
* Tabontabon
* Dakbayan sa Tacloban
* Tanauan
* Tolosa
* Tunga


## Heyograpiya

### Politikal
Tulo (3) ang dakbayan sa lalawigan ug 40 ang mga lungsod.  Ang Dakbayan sa Ormoc *independent component city* ug dili sakop sa mga pamalaod sa lalawigan sa Leyte.

#### Mga Dakbayan
* Dakbayan sa Baybay
* Dakbayan sa Ormoc
* Dakbayan sa Tacloban

#### Mga Lungsod



* Abuyog
* Alangalang
* Albuera
* Babatngon
* Barugo
* Bato
* Burauen
* Calubian
* Capoocan
* Carigara
* Dagami
* Dulag
* Hilongos
* Hindang
* Inopacan
* Isabel
* Jaro
* Javier (Bugho)
* Julita
* Kananga

* La Paz
* Leyte
* MacArthur
* Mahaplag
* Matag-ob
* Matalom
* Mayorga
* Merida
* Palo
* Palompon
* Pastrana
* San Isidro
* San Miguel
* Santa Fe
* Tabango
* Tabontabon
* Tanauan
* Tolosa
* Tunga
* Villaba


### Pisikal

## Ekonomiya

## Kasaysayan

## Tan-awa usab
* Talaan sa mga gobernador sa Leyte

## Mga sumpay sa gawas
* Opisyal nga Website sa Lalawigan sa Leyte 
* Panid sa PIA mahitungod sa Leyte
Habagatang Leyte

Ang **Southern Leyte** (*Sinugboanon:* **Habagatang Leyte**) usa ka lalawigan sa Sidlakang Kabisay-an.  Kining lalawigana mao ra ang lalawigan sa Sidlakang Kabisay-an nga ang kadaghanang lungsod ug dakbayan niini Bohol-anun ang pinulongan.  

Ang kapital o ulohan sa lalawigan mao ang Dakbayan sa Maasin.  Ang lalawigan nahimutang sa ika-upat nga habagatang dapit sa pulo sa Leyte.  Sa amihanan sa Habagatang Leyte makaplagan ang probinsiya o lalawigan sa Leyte.  Sa sidlakan makaplagan ang Surigao Strait.  Ang Dagat Bohol makaplagan sa habagatan, ug ang Canigao Channel, sa kasadpan.

## Heyograpiya

### Politikal

Ang lalawigan sa Habagatang Leyte may usa ka nahisakpang dakbayan ug 18 ka lungsod.

#### Dakbayan
*Dakbayan sa Maasin

#### Mga Lungsod


*Anahawan
*Bontoc
*Hinunangan
*Hinundayan
*Libagon
*Liloan
*Limasawa
*Macrohon
*Malitbog

*Padre Burgos
*Pintuyan
*Saint Bernard
*San Francisco
*San Juan (Cabalian)
*San Ricardo
*Silago
*Sogod
*Tomas Oppus


### Pisikal

## Ekonomiya

## Kasaysayan

## Kitaa Usab

*Talaan sa mga gobernador sa Habagatang Leyte

## Impormasyon sa Gawas

*Opisyal na Website sa Habagatang Leyte 
*Panid mahitungod sa Habagatang Leyte sa Ahensya Impormasyon Pilipinhon (Philippine Information Agency) 
*Ang Websayt nga Southern Leyte Online
Akademyang Bisaya

Ang **Akademyang Bisaya** (Iningles: *Visayan Academy of Arts and Letters*) mao ang usa ka akademya sa pinulongan nga nanukiduki ug mibandilyo sa pinulongang Sinugboanon.

## Kaagi
Kini, isip ang **Akademya sa Dilang Bisaya**, mao ang nagmantala sa ortograpiya ug batadila sa pinulongang Sinugboanon. Ang *[[English–Visayan Cebuano Dictionary]]* mao ang usa sa mga labing mahinungdanong proyekto niini. Gisugdan na upod sa Akademya ang pagsulat sa *[[Visayan–English Cebuano Dictionary]]*.

## Mga iladong sakop
*Carlos P. Garcia

## Mga pakisayran
Arkeyolohiya

Ang **arkeyolohiya** (gikan sa Griyegong mga pulong *αρχαίος* = karaan ug *λόγος* = pulong/sulti/pagtuki) mao ang pagtuon sa kultura sa tawo pinaagi sa pagrekober, dokumentasyon, ug analisis sa mga nahabiling materyal ug sa kalikopanong data, lakip na ang arkitektura, artipaka, *biofacts*, mga lubong, ug *landscape*.
Ang mga katuyoan sa arkeyolohiya mao ang pagdokumento ug pagpasabot sa mga kagikanan ug debelopment sa kultura sa tawo, pagsabot sa kaagi sa kultura, sa ebolusyon niini, ug pagtuon sa batasan sa tawo.

## Depinisyon

## Kamahinungdan ug aplikasyon
## Mga katuyoan
## Mga metodo sa natad
### Surbey
### Paghabwa
### Analisis human sa paghabwa

## Kaagi sa arkeyolohiya
## Teyoriyang arkeyolohikal

## Publikong arkeyolohiya
### Pseudoarkeyolohiya

## Mga sumpay sa gawas
* Archaeology News 
* Excavation Sites 
* Archaeology in Popular Culture
* Anthropology Resources on the Internet 
* ''Archaeology'' magazine sa Archaeological Institute of America
* Archaeology Directory  
* The 2003- Iraq War & Archaeology  

## Dugang pagbasa
* Ashmore, W. and Sharer, R. J., *Discovering Our Past: A Brief Introduction to Archaeology* Mountain View: Mayfield Publishing Company. ISBN 0-7674-1196-X. 
* Neumann, Thomas W. and Robert M. Sanford, *Practicing Archaeology: A Training Manual for Cultural Resources Archaeology* Rowman and Littlefield Pub Inc , August, 2001, hardcover, 450 pages, ISBN 0-7591-0094-2
* Renfrew, Colin & Bahn, Paul G., *Archaeology: Theories, Methods and Practice*, Thames and Hudson, 4th edition, 2004. ISBN 0-500-28441-5
* Sanford, Robert M. and Thomas W. Neumann, *Cultural Resources Archaeology: An Introduction*, Rowman and Littlefield Pub Inc , December, 2001, trade paperback, 256 pages, ISBN 0-7591-0095-0
* Trigger, Bruce. 1990. "A History of Archaeological Thought". Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-33818-2

## Galeriya sa hulagway


Archaeology.rome.arp.jpg
GD-EG-Alex-Théatre031.JPG
Stonehenge 1877.JPG
Kalikopan

Ang kalikopan sa kabisayaan ug sa Mindanao usa ka tabunok nga kahiusahan (Rich in Biodiversity). Dinhi makita nato ang kinadaghanang matang sa mga buhing nilalang ning kalibotan. Apan kining iyang pagka tabunok gihasi pod sa mga salawayong buhat nang gadala sa iyang hinanaling kawagtangan (extinction) dinhi ning atong kalibotan. Ang mga buhing nilalang diha sa napulo ka ektaryang balay sa gasang (coral reef)dinhi sa atoa, katumbas na sa gidanghanon sa species nga atoa sa great barrier reef didto sa Australia. Usa kini sa mga garbo kanatong mga bisaya nga kaliwat. Dinhi sa atong kadagatan, makit-an ang kiadaghanan species sa gasang. Apan usa man ang atong gibuhat niini? Sa walay kukaluoy, gitirohan ug dinamita o kon dili buk-on para maabog ang mga isda nga nagtago niini. Kon mangihas man gani, balit-aron ang mga gasang para mangita ug mga kinhason.

Dunay nay daghan kalihukan sa pagsalbar niining himatyong mga kabalayan sa mga gasang. Usa niining ang gibuhat sa lugsod sa cordova diin ilang gihimong sanktuyaryo sa kagasangan. Duna kini mga mananagat nga nihatag sa ilang panahon para mapatuman ang balaod sa paglusad niini nga sanktuyaryo. Kini karon, usa sa mga duol nga salumanan sa mga banyaga nga buot mo aninaw sa kaanidot sa atong kagasangan. Ang kada mosalom ginamit ang SCUBA dunay bayranan ngadto sa mga bantay nga moabot pod ngadto sa lungsod. Dinhing pamaagiha, nibarog ang kalihukan bisan wala siya gahin nga pondo gikan sa manudlanan sa lungsod.

## Galeriya sa hulagway


Hopetoun_falls.jpg
The_Earth_seen_from_Apollo_17.jpg
Tinuohan

Ang **tinuohan** usa ka tawhanong penomena nga lisod hatagag sayong depinisyon. Kini sagad nga nagpasabot sa usa ka pundok sa mga pagtuo ug hinunahunaan kalabot sa usa ka butang (tinuod o hinimo-himo), tawo (tinuod o hinimo-himo) o sistema sa paghunahuna nga giilang supernatural o sagrado ug ang moralidad, mga institusyon, ug mga ritwal nga may kalabotan sa maong pagtuo o sistema sa paghunahuna. Kini sagad gamiton isip pagtuo.

Usahay ang pulong "tinuohan" nagpasabot sa mas restriktibong kahulogang "organisadong relihiyon", o ang pundok sa mga tawo nga nagsuporta sa usa ka simbahan.

## Gigikanan sa pulong
Ang pulong 'relihiyon' misulod sa pinulongang Sinugboanon pinaagi sa Kinatsilang *re·li·gión*.

## Demograpiya
Ang talaan sa ubos nagpakita sa gidaghanon sa mga tawo nga naghupot sa lainlaing pagtuo o relihiyon.http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html 

# Kristiyanismo 2.1 ka bilyon
# Muslim 1.3 ka bilyon
# Sekular/Agnostisismo/Ateyismo 1.1 ka bilyon
# Hinduwismo 900 ka milyon
# Natibong relihiyon sa Tsina 394 ka milyon
# Budhismo 376 ka milyon
# Pagano 300 ka milyon
# Aprikano relihiyon 100 ka milyon
# Sikhismo 23 ka milyon
# Juche (politikanhong teyorya sa Amihanang Korea) 19 milyon
#Pastapariyanismo wala mahibal-i
## Mga sumpay sa gawas
* Evolution of Religion  – A Social Psychological Approach to the Development of Religion (registration required)
Politika

Ang **lugaynon** o **politika** mao ang hugpong sa mga kalihokan nga nalangkit sa paghimo'g hukom sulod sa grupo, o ubang mátang sa kalambigitan sa gahom sa taliwala sa mga indibidwal, sama sa pag-apod-apod sa kahinguhaan o kahimtang. Mao usab kini ang kaartehan, doktrina o praktis bahin sa kagamhanan sa estado, pagpasiugda sa partisipasyon sa mga lungsoranon pinaagi sa pagbaton ug katakus sa pag-apod-apod ug pagpatuman sa gahom kon gikinahanglan aron magarantiya ang kaayohan sa kadaghanan sa katilingban. 

Mahimo kining gamiton nga positibo sa konteksto sa usa ka "kasulbaran sa politika" nga makompromiso ug dili mapintas, o mahulagwayon isip "ang arte o alamdag sa kagamhanan", apan kasagaran usab aduna kin'y dili-maayong kahulogan. Ang konsepto gihubit sa nagkalainlaing paagi, ug lain-lain nga mga pamaagi may sukaranan nga lahing mga panan-aw kon kinahanglan ba kini gamiton sa kadaghanan o limitado, empiriko o normatibo, ug kon ang panagbangi o pagtinabangay ba nga mas kinahanglanon alang kaniya. Ang politika mao ang kaalamdag sa gahom ug ang katakos sa usa ka tawo o usa ka pundok sa mga tawo sa pag-impluwensya sa kabubut-on sa uban bisan supak sa ilahang kaugalingong kabubut-on.

Nagkadaiyang pamaagi ang gipatuman sa politika, lakip na ang pagpasiugda sa politikanhong panglantaw sa katawhan, makigsabot sa ubang politikanhong mga sakop, paghimo'g mga pamalaod ug sa paggamit og kusog, lakip ang gubat batok sa mga kaaway.

## Mga ideolohiya sa politika

* Anarkismo
* Demokrasya
* Distributismo
* Islamismo
* Komunismo

## Tan-awa usab
* Politika sa Pilipinas
Linggwistika

Ang **linggwistika** (Kinatsila: *lingüística*; Ininggles: *linguistics*) mao ang sayantipikanhong pagtuon sa tawhanong pinulongan, ug ang nagtuon ning maong natad gitawag nga **linggwista**.

## Mga sanga sa linggwistika
Ang linggwistikang teorya nagtuon sa mga batakan sa paghatag deskripsiyon sa indibiduwal nga mga pinulongan ug sa mga teyoriya sa mga malukpanon nga aspeto sa pinulongan, samtang ang *[[applied linguistics]]* naggamit ning maong mga teorya sa natad sa pagtudlo sa pinulongan, sintesis sa sulti, ug pagtambal sa kalisdanan sa pagsulti.

Ang mga linggwista mahimong magtuon sa usa ka bahin sa estrukturang linggwistiko, nga mahimong ipasunod sama niini, gikan sa tunog ngadto sa kahulogan:
* Ponetika, ang pagtuon sa mga tunog sa tawhanong pinulongan
* Ponolohiya kun ponetika, ang pagtuon sa mga *pattern* sa mga batakang tunog sa usa ka pinulongan
* Morpolohiya, ang pagtuon sa internal nga estruktura sa mga pulong
* Sintaks kun sintaksis, ang pagtuon sa mga paagi nga ang mga pulong mahimong ikombayn aron makamugna og gramatikal nga mga  tudling-pulong
* Semantika, ang pagtuon sa kahulongan sa mga pulong, ang giunsa kini pagkombayn aron maghatag kahulogan sa mga tudling-pulong
* Pragmatika, ang pagtuon giunsa paggamit ang mga sulti (literal o makahuloganon, ubp.) sa komunikasyon
* *Discourse analysis*, ang pagtuon sa mga tudling-pulong nga napundok na ngadto sa mga teksto

Mahimo usab nga bahinon ang natad sa linggwistika pinaagi sa pagkonsiderar sa mga eksternal nga paktor:
* pagkat-on sa pinulongan
* linggwistikang istorika
* sikolinggwistika kun *psycholinguistics* 
* sosyolinggwistika kun *sociolinguistics*
Pinulongan

Ang **pinulongan** usa ka sistema sa komunikasyon. Ang pasulti ug pasulat nga pinulongan sa tawo matawag nga sistema sa mga simbolo ug mga lagda nga naglatid og unsaon paggamit kining mga simboloha.

Kinaiya sa matag bata ang pagkat-on og pinulongan. Hapit tanang pinulongan sa tawo naggamit og mga patern sa tingog ug lihok nga naghatag abilidad sa tawo pakighinabi sa uban.

Walay klarong utlanan nga naglahi sa diyalekto gikan sa pinulongan, apan giingong ang usa ka pinulongan usa ka diyalekto nga may kaugalingong kasundalohan.

Ang mga tawo ug ang mga programa sa kompyuter naghimo usab og mga pinulongan, pananglitan ang Esperanto, Ido, Interlingua ug Klingon.

## Mga pinulongan sa tawo
Ang mga pinulongan sa tawo sagad gitawag og natural nga pinulungan. Ang siyinsiya sa pagtu-on niini gitawag og linggwistiks.

### Gigikanan sa pinulongan sa tawo
Wala matino kon kanus-a unang gigamit sa tawo (o sa iyang mga kagikan) ang pinulongan. Mahimong sa panahun sa *[[Homo habilis]]* kini (duha ka milyun ka tuig kanhi) o kaha niadtong 40,000 ka tuig lamang kanhi, o kaha sa panahon sa tawong Cro-Magnon.
Pamalaod

Ang **pamalaod** mao ang teyorya ug pilosopiya sa balaod. Ang mga nanagtuon sa pamalaod buot makasabot sa pundamental nga hiyas sa balaod, ug ang pag-analisar sa iyang katuyoan, istruktura, ug aplikasyon. Buot nilang makab-ot ang mas lawom nga panabot sa balaod, ang klase sa gahom nga anaa niini, ug ang papel niini sa katilingban. Sa praktikal nga lebel, ang pipila ka mga hurista buot mopalambo sa katilingban pinaagi sa pagtuon kon unsa ang balaod, unsa kini unta, ug unsa ang tinuod nga operasyon niini. Buot nilang makasabot sa mas lawom nga paagi sa walay katinoan nga balaod.

Ang angayng sinugdanan sa pagsabot sa pamalaod mao nga ang katuyoan sa balaod mao ang kaangayan. Ang positibong pamalaod, nga anaa sa mga sinulat nga mga balaod ug sa mga desisyon sa korte sa usa ka hurisdiksiyon, maoy himoong pundasyon isip testingan sa mga pilosopikanhong teyorya kabahin niini. Kini maoy hinungdan sa debate kon sayantipikanhon ba ang pamalaod.
Kasaysayan

Ang **kaagi** kun **kasaysayan**  usa ka sistematikanhong koleksiyon sa kasayuran kabahin sa mga panghitabo sa kanhiay. Sa sentidong "natad sa pagtuon", ang kasaysayan nagatumbok sa pagtuon ug interpretasyon sa rekord sa mga tawo, pamilya ug katilingban. Ang kahibalo sa kasaysayan naglakip sa kahibalo sa mga panghitabo sa kanhiay ug sa gitawag og *historical thinking skills*.

Sumala sa tradisyon, ang pagtuon sa kasaysayan lakip sa *[[humanities]]*. Apan sa modernong akademya ang kasaysayan giila nga usa ka katilingbanong siyensiya.

## Mga klasipikasyon
May lain-laing paagi sa pag-organisa sa historikal nga impormasyon:
* Kronolohiya (pinaagi sa adlawon/petsa)
* Heyograpikal (pinaagi sa bungto)
* Nasyonal (pinaagi sa nasod)
* Etniko
* Pinaagi sa hilisgotan

May pipila nga misaway sa eksisting nga mga kasaysayan kay kini mipokus lamang sa mga politikanhong panghitabo, mga gubat, ug mga sikat nga tawo samtang ang mas mahinungdanon ug mas lawom nga mga kausaban sa ideya, teknolohiya, kinabuhi sa bánay ug budaya napasagdan.
Ekonomiks

Ang *ekonomiks* usa ka siyensiyang katilingbanon nga nagtuon sa produksiyon, pag-apud-apod ug paggamit sa mga produkto ng serbisyo. Ang mga konklusyon sa natad sa ekonomiya kanunay nang gigamit sa mga problema nga naglakip sa ekonomikanhong bili (lakip na sa politika,  relihiyon, saykolohiya, kasaysayan ug katilingbanong interaksiyon). Ang usa ka propesyonal nga nagtuon og ekonomiks usa ka ekonomista.

Ang ekonomiks nabahin ngadto sa duha ka dagkong sanga: maykroekonomiks, nga nagtuon sa mga indibiduwal nga ahente sa merkado, pananglitan mga bubong ug balay-patigayon; ug ang makroekonomiks, nga nagtuon sa tibuok ekonomiya isip usa ka sistema.

## Galeriya sa hulagway


AdamSmith.jpg
Ballard_Farmers'_Market_-_vegetables.jpg
NYSE-floor.jpg
Edukasyon

Ang **edukasyon** usa ka katilingbanong siyensiya nga naglakip sa pagtudlo ug pagkat-on ug espesipikong kahibalo, tinuohan, ug teknikal nga kahibalo. Ang maayong mga magtutudlo sa usa ka natad naggamit sa lain-laing paagi ug mga materyales aron mahatod ngadto sa mga magtutuon ang kahibalo sa usa ka kurikulum.

Ang edukasyon sagad nagpasabot sa pormal nga edukasyon kun edukasyon sa mga tulunghaan. Apan kini naglakip usab sa mga impormal nga pagkat-on sama sa pagkat-on pinaagi sa inadlaw-adlaw nga panginabuhi.

## Gigikanan sa pulong
Ang pulong "edukasyon" misulod sa pinulongang Sinugboanon gikan sa Kinatsilang *educación*. Sa Kasadpang Kalibotan ang gigikanan sa pulong edukasyon mao ang Latin nga *educare* nga ang buot ipasabot *pagpadako*.
Pilosopiya

Ang **pilosopiya** kun **gumaran** usa ka natad sa pagtuon nga naglakip sa mga natad sama sa estetika, epistemolohiya, etika, lohika, ug metapisika. Ang batakang paagi sa pilosopiya mao ang paggamit sa pangrason aron timbang-timbangon ang mga tubag sa mga pangutana kabahin sa kamatuoran sa Diyos, sa kamatuoran mismo, ug sa moralidad. Apan walay higpit nga lagda kon unsa ang pilosopiya ug unsa ang dili pilosopiya, lakip na kon unsa nga metodo ang pilosopikanhon ug unsa ang dili.

Ang usa ka tawo nga nagtuon sa pilosopiya usa ka **pilosoper** (gikan sa Ingles nga pulong *philospher*) o **gumaran**. Ang pulong **pilosopo** nagpasabot sa usa ka tawo nga kanunayng manginsulto, ug dili sa usa ka magtutuon sa pilosopiya.

Ang sinultiang "pilosopiya" misulod sa pinulongang Sinugboanon pinaagi sa Kinatsilang *filosofía*. Sa Kasadpang Kalibotan ang gigikanan sa pulong pilosopiya mao ang Grinyegong Φιλοσοφία (*philo-sophia*), nga nagpasabot *gugma sa kaalam*. Daghang mga pilosopong Griyego sa karaang panahon ang nag-ila sa kalainan sa kagustohan sa kaalam batok sa kagustohan sa mga materyal nga butang, bisyo, ug ang pagtagbaw sa lawasnong kagustohan. Ang kahulogan sa kaalam alang sa mga Griyego sa karaang panahon naglakip sa birtud ug ang kagustohan sa kahibalo ug dili sa opinyon.

Ang sinultiang "pilosopiya" mahimo usab nga magpasabot sa panlantaw sa usa ka tawo o katawhan. Apan kining maong kahulogan nagpasabot nga dili lang usa ra ang tubag sa mga pangutana nga dugay nang gisulayan pagtubag sa mga gumaran.

## Mga sanga sa pilosopiya
Walay malukpanon nga panagsabot unsang mga natad ang sakop sa pilosopiya. Apan kining mosunod tradisyonal nga mga sanga sa pilosopiya:
* lohika
* epistemolohiya
* etika
* estetika
* metapisika

Ang matag sanga may iyang pundok sa mga pangutana nga gisulayan sa pagtubag.

Gawas ning lima, may ubang natad nga sagad lakip sa gitun-an sa mga gumaran. Kini mao ang politika (giila ni Aristóteles nga sakop sa etika), pisika (sa kahulogang unsa ang materya ug enerhiya), relihiyon ug teyolohiya.
Arte

Ang **alampat** kun **arte** usa ka halapad nga tawhanong kalihokan ug ang mga sangputanan. Ang mga kalihokan naglakip sa mamugnao'ng buhat nga nagapakita og kabatid nga teknikal, katahom, gahom sa pagpalihok sa mga katawhan sa emosyonal nga paagi, o mga alinghuna bahin sa kon unsa ang mga butang kinahanglan.

Lisod ipasabot ang arte. Wala'y usa ka depinisyon kon unsa ang "arte" ug unsa ang ginapasabot niini, ug ang mga tawo aduna'y lahi kaayo nga mga ideya bahin niini. Ang tulo ka nag-unang matang sa biswal nga arte mao ang pagpintal, pagkulit, ug arkitektura. Ang teyatro, sayaw ug uban pang mga arte sa pagpasundayag, ingon man ang literatura, musika, sine ug uban pang medya sama sa interaktibong medya, ang tanan nahisakop sa usa ka labing lapad nga kahulugan sa mga artehan. Hangtud sa ika-17 nga gatosay, ang pulong nga "arte" nagatumbok sa bisan unsang kahanas ug wala magkalainlain gikan sa mga binuhat o kalamdag. Sa modernong paggamit niini, ang maayo'ng mga arte nahimulag gikan sa ubang mga porma sa kahanas tungod kay gipabilhan kini alang sa ilang kaugalingong kaayohan ug dili alang sa paagi'ng magamit kini.

Ang mga mosunod sagad ilakip sa mga arte:
* Arkitektura
* Biswal nga arte
* Sayaw
* Desinyo
* Drowing
* Sine
* Alamsulat (literatura)
* Musika
* Opera
* Pamintal
* Potograpiya
* Pamalak
* Pangulit
* Teyatro

Ang arte ug may kalabutan nga mga konsepto, sama sa pagkamamugnaon ug interpretasyon, mao ang mga hilisgutan sa usa ka sanga sa pilosopiya nga ginatawag og estetika. Gitun-an ang mga buhat sa arte gikan sa mga tigpangatungdana'ng magdukiduki ug mga magsasaysay.

## Tan-awa usab
* Pangtawo ug arte
* Kaagi sa arte
* Mga katilingbanong siyensiya
## Mga pakisayran

## Mga sumpay sa gawas
* Diksyunaryo sa kaagi sa mga hunahuna 
* Open Directory — Arte 
* National Endowment for the Arts — USA 
* Arts Council — England
* Americans for the Arts
* ArtsJournal — Daily Arts News
* Arts — New York Times
* Arts — The Times 
* Association of Hispanic Arts (AHA) 
* History of Art: From Paleolithic Age to Contemporary Art
Arkitektura

Ang **artikektura** (sa Griyego αρχή = nag-una ug τέχνη = *craftmanship*) mao ang arte ug siyensya sa pagdesinyo og mga dakbalay ug istruktura. Usa ka mas halapad nga depinisyon mag-apil sa iyang sakop sa desinyo sa tibuok kalikopan, gikan sa makrolebel sa pagplano sa mga lungsod, pagplano sa dakbayan, ug *landscape architecture* ngadto sa maykrolebel sa *furniture*.

## Langkob ug mga intensiyon
Sumala sa labing sayong naluwas nga sinulat sa maong hilisgotan, ang kang Vitruvius' *De Architectura*, ang maayong mga bilding kinahanglang adunay Katahoman (Venustas), Kalig-on (Firmitas) ug Kagamitan (Utilitas); ang arkitektura mahimong hunahunaon isip usa ka pagbalanse og koordinasyon ning tulo ka elemento, nga walay bisan usa nga gipalabi kaysa laing duha. Ang modernong depinisyon sa arkitektura naglantaw sa makatahomanon, istruktural, ug praktikal nga mga konsiderasyon.

Ang arkitektura usa ka multi-disciplinary nga natad, naglakip sa matematika, siyensiya, arte, teknolohiya, katilingbanong siyensiya, politika, kasaysayan, gumaran, ug uban pa. Sa pamulong ni Vitruvius, "Ang arkitektura mao ang usa ka siyensiya, gikan sa daghang siyensiya, ug giadornohan sa daghan ug managlahing kahibalo: pinaagi sa ilang panabang ang usa ka hukom naporma binase niadtong mga sinulat nga resulta sa ubang mga arte." Mipuno siya nga ang usa ka arkitekto angayng batid sa musika, astronomiya, ubp.
Internet

Ang **dagitpukot** kun **internet** usa ka kahugpongan sa mga /kompyuter nga modugtong sa usa'g-usa. Gitugotan niini ang mga katawhan nga makigsulti sa uban ug maka-sulod sa kasayuran gikan sa bisan asa sa kalibutan. World Wide Web (WWW) mao ang usa sa kinadak-ang serbisyo niini. Bisan pa, ginagamit kini karon sa binilyong mga katawhan sa tibuok kalibutan.

## Ginikanan
Ang Internet ug ang World Wide Web dili usa, sukwahi sa pagtuo sa kadaghanan. Ang internet ang paghiusa sa mga nagkasumpay-sumpay nga pundok sa mga computer, nga gisumpay pinaagi sa mga *copper wires*, *fiber-optic cables*, *wireless connections*, ug uban pa. Samtang ang Web usa ka tigum sa nagkasumpay sumpay nga mga dokumento ug uban pa nga mga *resources*, nga nagkasumpay pinaagi sa hyperlink ug URL. Ang World Wide Web usa sa mga serbisyo nga makuha sa Internet, uban sa nagkalainlain pa sama sa e-mail, *file sharing*, *online gaming* ug uban pa. Ang "Internet" ug ang "Web" kasagaran nga magkailis sa dili teknikal nga paggamit.

## Kasaysayan

### Pagkamugna
Ang paglansad sa USSR sa Sputnik ang nagtukmod sa United States nga maghimo og *Advanced Research Projects Agency*, giila isip ARPA, sa Pebrero sa 1958 para sa pagkuha balik sa pagpangulo sa teknolohiya. Naghimo ang ARPA og *Information Processing Technology Office* (IPTO) sa pagdugang pa sa *research* sa programang *Semi Automatic Ground Environment* (SAGE), nga naghiusa og sistema sa mga radar sa kadak-on sa usa ka nasod sa unang higayon. Napili si J. C. R. Licklider isip pangulo sa IPTO, ug nakita ang *universal networking* isip usa ka potensyal sa paghiusa sa *human revolution*.
Mibalhin si Licklider gikan sa Psycho-Acoustic Laboratory sa Harvard University ngadto sa MIT sa tuig 1950, human na interesado sa *information technology*. Sa MIT, nagserbisyo siya sa kumiti nga naghimo sa Lincoln Laboratory ug nagtrabaho sa SAGE project. Sa tuig 1957, nahimo siyang *Vice President* sa BBN, diin iyang gipalit ang una nga produksyon nga PDP-1 computer ug nagpasi-ugda sa kinaunhan nga pagpakita sa publiko sa *time-sharing*.

## Mga pakisayran
Elektronika

Ang **elektronika** mao ang natad sa pagtuon ug paggamit sa mga sistema nga nagpadagan sa kuryente sa mga elektron (ug uban pang tigdala sa *charge*). Ang pagdesinyo ug konstruksiyon sa mga elektronikong sirkito alang sa pagsulbad sa mga praktikal nga mga problema kabahin sa inghenyeriyang elektroniko, ug naglakip sa desinyo sa *[[hardware]]* sa inghenyeriyang pangkomputador.

Ang pagtuon sa mga semikonduktor nga mga pisa ug ang ilang teknolohiya usahay giila nga sanga sa pisika.

## Mga sirkwitong dihital
Ang mga sirkwitong dihital mga elektronikong sirkwito nga naggamit sa mga diskretong nibel sa boltahe. Ang mga sirkwitong dihital mao ang sagad nga mekanikal nga representasyon sa alhebrang Boole ug mao ang basehan sa tanang didyital nga mga kompyuter. Sa hapit tanang inghenyero, ang terminong "sirkwitong dihital", "sistemang dihital", ug "lohika" mahimong ilis-ilison sa konteksto sa mga sirkwitong dihital.

Sa hapit tanang kaso, ang gidaghanon sa lainlaing estado sa usa ka buko duha, ug kini girepresentar sa mga tatak nga "ubos" ug "taas". Ang "ubos" pirmeng nagpasabot nga duol sa sero nga boltahe samtang ang "taas" anaa sa mas taas nga nibel, depende sa gisuplay nga boltahe.

Ang mga komputador, elektronikong orasan, maprogram nga lohikal nga kontroler (gigamit sa pagkontrol sa mga industriyal nga proseso) gitibuok sa mga didyital nga sirkwito. Ang mga prosesador dihital sa senyal laing gigamitan ning maong mga sirkwito.

## Galeriya sa hulagway


Arduino ftdi chip-1.jpg
Arduino_ftdi_chip-1.jpg
Componentes.JPG
Turismo

Ang **turismo** mao ang pagbiyahe alang sa katuyoan sa pagpahulay ug negosyo, ug ang probisyon sa mga serbisyo alang niini. Ang mga **turista** mao ang mga tawo nga nagbiyahe ngadto ug mipuyo sa mga dapit nga gawas sa sagad nilang giestaran. Ang gilay-on dili importante.

May tulo ka importanteng panginahanglan aron ang pagbiyahe mahimong malamposon: igong kita, panahon, ug ang inprasttruktura alang sa akomodasyon.

## Klasipikasyon
Ang turismo mahimong maklase ngadto sa lima:
* Pasulod nga internasyonal nga turismo: pagbisita sa usa ka nasod sa di-residente sa maong nasod
* Pagawas nga internasyonal nga turismo: pagbisita sa laing nasod sa usa ka residente sa usa ka nasod
* Internal nga turismo: pagbisiti sa mga residente sa usa ka nasod sa ubang dapit sa ilang nasod
* Domestik nga turismo: Pasulod nga internasyonal nga turismo + internal nga turismo
* Nasyonal nga turismo: internal nga mga turista + pagawas nga internasyonal nga turismo
Sosyolohiya

Ang **sosyolohiya** mao ang pagtuon sa katilingban ug sa mga katilingbanong lihok.

## Kasaysayan sa sosyolohiya
* 1838: Auguste Comte (pulong *sosyolohiya*)
* 1874: *The Study of Sociology* ni Herbert Spencer
* 1883: *Dynamic Sociology* ni Lester Frank Ward
* 1887: *Gemeinschaft und Gesellschaft* ni Ferdinand Tönnies
* 1893: Institut International de Sociologie napundar ni René Worms
* Karl Marx, Ferdinand Tönnies, Émile Durkheim, Vilfredo Pareto, Max Weber


image:Emile Durkheim.jpg|Émile Durkheim
image:Vilfredo Pareto 1870s2.jpg|Vilfredo Pareto
image:Ferdinand Toennies Bueste Husum-Ausschnitt.jpg|Ferdinand Tönnies
image:Simmel 01.JPG|Georg Simmel
image:Max Weber 1894.jpg|Max Weber
Katitikan

Ang literal nga kahulogan sa **literatura** kun **katitikan** mao ang "kahibalo sa mga sulat kun sinulat", apan ang termino sagad nagpasabot sa koleksiyon sa mga teksto, diin sa kultura sa Kasadpan sagad prosa, nga mahimong piksiyon ug di-piksiyon, dula (drama sa tablado), ug balak. Sa daghang bahin sa kalibotan, gilakip usab sa literatura ang mga teksto nga dili lang sinulat apan binaba (*oral*) usab, sama sa epiko, leyenda, mito, ug mga porma sa binaba nga pamalak.

## Dibisyon sa katitikan
Ang katitikan mao ang labing pinong ekspresyon sa tawo nga gihulad pinaagi sa pulong, sinulat man kun binaba, sa pamaagi sa katahom ug arte.

Ang katitikan gibahin sa duha ka dagkong hugpong. Kini mao ang prosa ug balak. Bisan tuod kon dunay duha ka dibisyon ang katitikan nga managlahi apan malisod uyamot ang pagbadlis og linya niining duha. May mga elemento sa balak nga anaa sa prosa samtang may mga elementong prosa nga anaa sab sa balak. Apan mas ulhing nabatid sa tawo ang prosa kay sa balak. Giingon nga ang balak maoy kinaunahan sa tanang dibisyon sa katitikan.



## Katitikan - Literary Journal of the Philippine South
Sa tuig 2019, gilunsad ang Katitikan, ang giila nga Literary Journal of the Philippine South. Dinhi gimantala ang nagkalain-lain nga mga mugna sa batan-ong magsusulat sa Binisaya. 

## Tan-awa usab
* Talaan sa mga magsusulat nga Sugboanon
* Pasidungog WRITE

## Galeriya sa hulagway


Old book bindings.jpg
Printing3_Walk_of_Ideas_Berlin.JPG
Musika

Ang **musika** (gikan sa Grinyegong μουσική, *mousikí*, "arte sa mga musa") usa ka porma sa ekspresyon sa medyum sa panahon ginamit ang mga estruktura sa tono ug kahilom. Kini nagmugna og mga komplikadong porma sa panahon pinaagi sa paghimo og mga patern ug kombinasyon sa natural nga *stimuli*, sagad tunog. Isip usa ka aktibidad nga tawhanon, ang musika mahimong magamit alang sa artistiko o makatahomanon, makalingaw, ug seremonyal nga mga katuyoan. Ang depinisyon sa kon unsay musika nag-agad sa kultura ug katilingbanong konteksto.

## Tan-awa usab
* Vicente Rubi, usa ka bantog nga kompositor nga Sugboanon (nagsulat sa Kasadya ning Taknaa)
* Inocentes Vergara, ang musikero sa mga kabos
* Edison Monternel, usa ka kontemporaryong mag-aawit
* Awit (kanta)
Sayaw

Ang **sayaw** sagad nagpasabot sa lihok sa tawo nga gigamit isip porma sa ekspresyon o gipresentar sa usa ka katilingbanon o espirituwal nga katuyoan, o gipasundayag.

Ang koreyograpiya mao ang arte sa paghimog mga sayaw, ug ang tawo nga nagapraktis niini gitawag nga koreyograper.

Ang depenisyon kon unsay sayaw nagpadepende sa katilingbanon, kultural, makatahomanon, artistiko, ug moral nga mga limitasyon.
Sine

Ang **sine** nagapasabot sa mga **salida** isip indibiduwal nga proyekto, ug - isip metonimiya -- ang tibuok natad sa paghimo niini.

Ang usa ka sine gihimo pinaagi sa pagrekord sa mga aktuwal nga tawo ug mga butang ginamit ang mga kamera, o ang pagmugna nila ginamit ang mga paagi sa *[[animation]]* ug ang *[[special effects]]*.

Ang sine giila sa daghan isip importanteng porma sa arte.

## Basaha Usab
* Toting Villarino

## Hiklaranan sa hulagway


Muybridge race horse animated.gif
BolexH16.jpg
Muybridge_race_horse_animated.gif
Sekswalidad

Ang sekswalidad puyde mopasabot sa:
* Sekswalidad sa tawo
* Sekswalidad sa tanom
* Sekswalidad (oryentasyon)
* Sekswalidad sa mananap
Siquijor

Ang **Siquijor** pulo ug lalawigan sa Pilipinas sa Sentral sa Kabisay-an. Ang kapital niini ang lungsod ginganlan usab na Siquijor. Sa *amihanang-kasadpan* sa Siquijor ang Sugbo ug Negros, sa *amihanang-sidlakan*  Bohol ug sa habagat, atbang sa Dagat Bohol ang Mindanao.

## Kataw'han
### Pinulongan
Binisayang Sinugboanon ang lumad na pinulongan sa Siquijor.

## Heyograpiya

Unom (6) ang lungsod sa lalawigan sa Siquijor.

### Mga Lungsod


*Enrique Villanueva
*Larena
*Lazi

*Maria
*San Juan
*Siquijor


### Pisikal



## Ekonomiya

## Medya
*D___ Radyo Taksim 100.9 MHz (Audiovisual Communicators, Inc.)
*DYWS 106.9 MHz

## Kasaysayan
Biliran

Ang **Biliran** usa ka islang lalawigan sa Pilipinas nga nahimutang sa Rehiyon Sidlakang Kabisay-an (Rehiyon VIII). Ang Biliran usa sa kinagamyan ug labing bag-ong lalawigan sa Pilipinas. Kaniadto, ang Biliran sakop sa lalawigan sa Leyte, apan nahimo kining kaugalingong lalawigan niadtong 1992.

Ang Isla sa Biliran makit-an wala pa'y usa ka kilometro sa amihanan sa isla sa Leyte. Ang tulay nga nagsumpay sa Biliran ug Leyte mao ang tulay nga anaa sa igbaw sa Isla sa Poro. Ang kaulohan sa Biliran mao ang lungsod sa Naval nga anaa sa kasadpang bahin sa isla. 

## Katawhan ug pinulongan
Binisayang Sinugboanon ang pinulongan sa tulo sa mga lungsod sa Biliran ug Binisayang Winaray ang pinulongan sa uban. Ang mga lungsod nga magsusulti sa Binisayang Sinugboanon mao ang Naval, Almeria, ug Kawayan. Aduna usab ing ubang mga baranggay sa lungsod sa Culaba ug Cabucgayan ang lumad nga nagagamit sa maong pinulongan. Sa laing bahin, ang mga lungsod nga magsusulti sa Binisayang Winaray mao ang Biliran, Cabucgayan, Caibiran, Culaba ug ang Maripipi nga nagagamit sa Winaray "s" nga sama sa ginagamit nga Winaray sa atbang niining mga lungsod sa isla sa Samar inay sa Winaray "h" nga mao'y ginagamit sa kadaghanan sa Leyte ug ang ubos sa katungang bahin sa tibuok isla sa Samar.

## Mga Kalungsoran

### Mga Lungsod Sinugboanon
*Naval
*Almeria
*Kawayan

### Mga Lungsod Waraynon
*Biliran
*Cabucgayan
*Caibiran
*Culaba
*Maripipi

## Hinalinan

#### '''Etymology'''

Sa panahon sa mga Katsila, ang gitawag karon og Biliran nahibal-an nga *Isla de Panamao*. Ang ngalan karon sa isla gituohang sinagop tunga-tunga sa tikatapos nga ika-17 nga siglo ug sa pagsugod sa ika-18 nga siglo, matod pa sa daghang mga mantalaan nakuha kini gikan ngalan sa lumad nga balili nga gitawag nga *borobiliran* nga madagayong nanugbo sa mga kapatagan sa isla. Usa pa ka umiindig nga pangagpas (o teorya) sa ngalan sa isla mao ang pulong nga *bilir* (kun *bilid*) nga gipakahulugan sa usa ka karaang kapulongnan nga *kanto o tumoy sa sakayan, plorera o bisag unsang nagasiwil*. Kini nga pangagpas gisandigan upod sa kamatuoran nga ang Biliran mao'y dapit sa unang dinagkong-sukod nga hilimoan o pandayan og barko nga gitukod niadtong ika-17 nga siglo.****  

## Tan-awa usab
*Talaan sa mga Gobernador sa Biliran

## Mga sumpay sa gawas
*Official Website of the Provincial Government of Biliran 
*ELGU na panid sa Biliran 
*Panid sa PIA mahitungod sa Biliran 
*Biliran - The Island Paradise  
*My Biliran Island Picture Gallery  
*Biliran Forum  
*Biliran Province 
*Biliran Island Website 

## Mga pakisayran

*"Poro Island, Biliran, Eastern Visayas, Philippines". Google Maps. Retrieved on 2013-11-15.
*Borrinaga, Rolando O. "History of Biliran". Biliran Island Undiscovered Paradise. Retrieved on 2013-11-06.
*Borrinaga, Rolando O. “Lost meanings in Biliran.” https://web.archive.org/web/20030515181554/http://www.geocities.com/bilirannews/whatname.html
*Borrinaga, Rolando O. “How Biliran got its name.” https://web.archive.org/web/20011108125902/http://www.geocities.com/rolborr/bilname.html
*Biliran. “About Biliran.” http://www.biliranisland.com/aboutbiliran.php
Biliran, Biliran

Ang lungsod sa **Biliran** usa sa mga lungsod sa lalawigan sa Biliran sa Sidlakang Kabisay-ang rehiyon sa Kabisay-an sa Pilipinas.  Kining maong lungsod usa sa mga lungsod sa lalawigan nga ang pinulongan maoy ang Binisayang Winaray.

Sumala sa sensus sa tuig 2000, kini may 13,817 ka tawo sa 2,619 ka bubong.

## Kasaysayan

## Mga Barangay sa Biliran

Ang Lungsod sa Biliran nabahin sa napulo'g usa (11) ka barangay.



*Bato 
*Burabod 
*Busali 
*Hugpa 
*Julita 
*Canila

*Pinangumhan 
*San Isidro (Pob.) 
*San Roque (Pob.) 
*Sanggalang 
*Villa Enage (Baras)
Albuera

Ang **Albuera** usa ka ikatulong klse nga lungsod sa lalawigan sa Leyte sa Sidlakang Kabisay-an na rehiyon sa Kabisay-an sa Pilipinas. Sumala sa sensus sa tuig 2000, kini  may populasyon nga 34,335 ka tawo sa 7,193 ka bubong.

## Mga Barangay

Ang Albuera nabahin ngadto sa napulo'g unom (16) ka barangay.

## Mga sumpay sa gawas

* Opisyal na website 
* http://www.mindanao.com/kalinaw/people/people1.htm 
* Philippine Standard Geographic Code 
*  2000 Philippines Census Information
Alburquerque

Ang **Alburquerque** 5th class municipality sa lalawigan sa Bohol. Sumala sa 2000 census, naay populasyon na 8,715 ka tawo sa 1,670 na bubong.
## Kasaysayan

## Mga Barangay
11 ang barangay sa Alburquerque.

*Bahi
*Basacdacu 
*Cantiguib 
*Dangay 
*East Poblacion 
*Ponong 
*San Agustin 
*Santa Filomena 
*Tagbuane 
*Toril 
*West Poblacion
Almagro

Ang **Almagro** usa ka pulo-lungsod sa lalawigan sa Samar sa Pilipinas. Usa kini sa mga lungsod sa lalawigan na Binisayang Sinugboanon ang pinulongan.  Sumala 2000 census, ang populasyon sa lungsod  10,619 ka tawo sa 2,192 na bubong.

## Kasaysayan

## Mga Barangay
24 ang mga barangay sa Almagro.



* Bacjao
* Biasong I
* Costa Rica
* Guin-ansan
* Kerikite
* Lunang I (Look)
* Lunang II
* Malobago
* Marasbaras
* Panjobjoban I
* Poblacion
* Talahid

* Tonga-tonga
* Imelda (Badjang)
* Biasong II
* Costa Rica II
* Mabuhay
* Magsaysay
* Panjobjoban II
* Roño
* San Isidro
* San Jose
* Veloso


## Dugang na impormasyon

*Philippine Standard Geographic Code 
* 2000 Philippines Census Information
Naval

Ang **Naval** usa sa mga lungsod sa lalawigan sa Biliran sa Sidlakang Kabisay-ang rehiyon sa Kabisay-an sa Pilipinas. Mao kini ang kaulohan sa lalawigan sa Biliran. Lakip usab sa Lungsod sa Naval ang Pulo sa Higatangan sa kasadpan.  Binisayang Sinugboanon ang pinulongan sa Naval.

Sumala sa sinsos sa tuig 2000, kini may katawhanan og 37,974 ka tawo sa 7,990 ka bubong.

## Mga Baranggay

Ang Naval nabahin ngadto sa 26 ka baranggay.


*Agpangi
*Anislagan
*Atipolo
*Calumpang
*Capiñahan
*Caraycaray
*Catmon
*Haguikhikan
*Padre Inocentes Garcia (Pob.)
*Libertad
*Lico
*Lucsoon
*Mabini

*San Pablo
*Santo Niño
*Santissimo Rosario Pob. (Santo Rosa)
*Talustusan
*Villa Caneja
*Villa Consuelo
*Borac
*Cabungaan
*Imelda
*Larrazabal
*Libtong
*Padre Sergio Eamiguel
*Sabang


## Kasaysayan

Ang Naval mao ang unang hinanaling dako nga panimuyo sa Biliran;  nailhan niadtong 1600 isip Isla de Panamao.  Sa wala pa ang Ikaduhang Gubat sa Kalibutan, nahimo na niini ang mapamunoong papel sa mga lungsod sa Biliran.  Ang Naval nahimong kaulohan sa ubos-lalawigan sa Biliran niadtong 1959, ug dili-malalis nga kaulohan sa bag-o na karong lalawigan niadtong 1992.

## Tan-awa usab

*Talaan sa mga Mayor sa Naval

## Mga sumpay sa gawas

*Philippine Standard Geographic Code 
* 2000 Philippines Census Information
Almeria

Ang **Almeria** usa sa mga lungsod sa lalawigan sa Biliran. Nahimutang ang lungsod sa kasadpang dapit sa lalawigan ug Binisayang Sinugboanon ang lumad nga pinulongan. Sumala sa sinsos sa tuig 2000, ang Almeria may katawhanan nga 13,854 sa 2,886 ka bubong.

## Kasaysayan

## Mga Barangay
13 ang mga barangay na nahisakpan sa Almeria.



* Caucab
* Iyosan
* Jamorawon
* Lo-ok
* Matanga
* Pili
* Poblacion

* Pulang Bato
* Salangi
* Sampao
* Tabunan
* Talahid
* Tamarindo


## Mga Namunoan sa Lungsod
* Mayor:
* Bise-mayor:
* Mga konsehal:
#
#
Alcoy

:*Palihog sa paghubad sa Sinugboanon sa mga mosunod.*
Ang **Alcoy** usa sa mga lungsod sa lalawigan sa Sugbo sa Pilipinas. 

## Nahimutangan

Ang Alcoy 93 kilometro gikan sa Dakbayan sa Sugbo.

Ang lungsod sa Dalaguete makaplagan sa amihanan sa Alcoy. Sa habagatan sa Alcoy makaplagan ang lungsod sa Boljoon samtang ang mga lungsod sa Badian ug Alegria makaplagan sa kasadpan, ug Cebu Strait sa sidlakan.

## Populasyon

Sa 2000 census, naay population og 13,497 ka tawo sa 2,435 na bubong. 

## Mga Barangay

8 ang mga barangay sa Alcoy.

* Atabay
* Daan-Lungsod
* Guiwang
* Nug-as
* Pasol
* Poblacion
* Pugalo
* San Agustin

## Kasaysayan

## Ekonomiya

## Turismo

## Mga iladong tawo nga lumadnon sa Alcoy

## Mga reperensiya

## Dugang Impormasyon

*e-Local Government Unit (eLGU) Website on the Municipality of Alcoy 
*Department of Trade and Industry, Cebu: Profile page on Alcoy
*Philippine Standard Geographic Code 
* 2000 Philippines Census Information
San Isidro, Amihanang Samar

Ang **San Isidro** usa sa mga lungsod sa kasadpang dapit sa lalawigan sa Northern Samar o Amihanang Samar.   Mao ra kini ang lungsod sa pulo sa Samar nga Sinugboanon ang pinulongan.  Ang ubang lungsod nga nahisakpan sa lalawigan sa Amihanang Samar nga Sinugboanong Binisaya ang pinulongan mao ang mga pulo-lungsod sa San Antonio ug San Vicente.

Sumala sa 2000 census, naay populasyon og 22,847 ka tawo sa 4,484 ka bubong.  

## Mga baranggay
Ang San Isidro nabahin ngadto sa napulo'g upat (14) ka baranggay.

*Alegria
*Balite
*Buenavista
*Caglanipao
*Happy Valley
*Mabuhay
*Palanit
*Poblacion Norte
*Poblacion Sur
*Salvacion
*San Juan
*San Roque
*Seven Hills
*Veriato

## Mga sumpay sa gawas

*Philippine Standard Geographic Code 
* 2000 Philippines Census Information
Hilongos

Ang **Hilongos** usa sa mga lungsod sa Amihanang Leyte.  Kining lungsod giklasipika nga una nga klase.

## Nahimutangan
Ang munisipalidad sa Hilongos nahimutang sa amihanang-kasadpang bahin sa probinsiya sa Leyte ug nag-atubang sa Dagat sa Camotes. Sa amihanan bahin sa lungsod makaplagan ang lungsod sa Hindang; sa sidlakan ang Mahaplag ug Sogod; sa kasadpan ang Dagat sa Camotes; ug sa habagatan ang lungsod sa Bato. Ang Hilongos 146 kilometros gikan sa Dakbayan sa Tacloban sa amihanang-sidlakan, 77 kilometros gikan sa Dakbayan sa Ormoc sa amihanang-kasadpan, ug 35 kilometros gikan sa Dakbayan sa Maasin sa Habagatang Leyte.

## Kasaysayan
Pipila ka tuig sa wala pa ang ika-12 nga siglo, may mga tribong libod-suroy gikan sa Iloilo nga miabot sa lugar nga wala tuyoa kay sila gigukod man sa mga Malayong manlalayag (*sailor*). Ang lugar gitawag nga "Ilong" tungod sa ngalan sa maong tribo nga "Ilongot".

May mga ubang sugilanon nga nag-ingon nga ang ngalang Hilongos gikan sa mga pulong "ilong" ug "lumos" tungod sa daghang nangalumos sa Sapa sa Salog nga mao ang pinakadakong salog sa Hilongos sa pagka karon.

Sa ika-12 siglo misikat ang Hilongos. Si Amahawin, usa ka gamhanang datu sa baranggay, miilog sa mga kasikbit nga kabarangayan, ug mipadako sa iyang teritoryo hangtod sa mga lugar nga karon sakop sa mga lungsod sa Inopacan, Hindang, Bato, ug Matalom.

## Populasyon
Sa 2000 nga Senso sa Populasyon ug Panimalay, ang Hilongos mirehistro sa iyang ika-2 nga kinaubsang pagtubo sa populasyon sukad sa tuig 1948. Sa 2000, ang Hilongos may populasyon nga 51,462 ka tawo sa 10,763 ka bubong, 6.96% nga pagtubo gikan sa natala sa 1995 nga 10,062. Ang *average* nga gidaghanon sa usa ka bubong lima ka tawo.

## Mga Barangay

Ang Hilongos nabahin ngadto sa 51 ka barangay.



* Agutayan
* Atabay
* Baas
* Bagumbayan
* Baliw
* Bantigue
* Bung-aw
* Cacao
* Campina
* Catandog 1
* Catandog 2
* Concepcion (Makinhas)
* Himo-aw
* Hitudpan
* Imelda Marcos (Pong-on)
* Kang-iras
* Lamak

* Libertad
* Liberty
* Lunang
* Magnangoy
* Marangog
* Matapay
* Naval
* Owak
* Pa-a
* Central Barangay (Pob.)
* Eastern Barangay (Pob.)
* Western Barangay (Pob.)
* Pontod
* Proteccion
* San Agustin
* San Antonio
* San Isidro

* San Juan
* San Roque
* Santa Cruz
* Santa Margarita
* Santo Niño
* Tabunok
* Tagnate
* Talisay
* Tambis
* Tejero
* Tuguipa
* Utanan
* Bagong Lipunan
* Bon-ot
* Hampangan
* Kangha-as
* Manaul


## Mga Namunoan sa Lungsod
*Mayor: Joy Roble
*Bise-mayor: Panfilo Go
*Mga konsehal:
#VILLAQUER, Gary
#BADILLA, Reynaldo
#OLO, Giovanni
#YAN, Roy
#FLANCO, Lamberto
#NERVES, Lemuel
#GABISAN, Miguela
#VILLAHERMOSA, Bentong

## Mga sumpay sa gawas
*All about Hilongos 
*Hilongos 
*Hilongos Community Online 
*Hilongos Leyte 
*Alikaraw Festival of Hilongos
Negros Oriental

Ang **Negros Oriental** (sa Sinugboanon: *Sidlakang Negros*) usa ka lalawigan sa Tunga-tungang Kabisay-an sa Pilipinas. Nahimutang ang lalawigan sa habagatang-sidlakan sa pulo sa Negros, samtang ang Negros Occidental mao ang kasadpang dapit sa pulo. Ang Negros Oriental nag-atubang sa Sugbo sa sidlakan tabok sa Tañon Strait ug ang Siquijor sa habagatang-sidlakan. Ang Dakbayan sa Dumaguete maoy kapital o ulohan sa lalawigan.

## Heyograpiya

### Politikal

### Mga Dakbayan

* Dakbayan sa Bais
* Dakbayan sa Bayawan (Tulong)
* Dakbayan sa Canlaon
* Dakbayan sa Dumaguete
* Dakbayan sa Guihulngan
* Dakbayan sa Tanjay

### Mga Lungsod



* Amlan (Ayuquitan)
* Ayungon
* Bacong
* Basay
* Bindoy (Payabon)
* Dauin
* Jimalalud
* La Libertad
* Mabinay
* Manjuyod

* Pamplona
* San Jose
* Santa Catalina
* Siaton
* Sibulan
* Tayasan
* Valencia (Luzurriaga)
* Vallehermoso
* Zamboanguita


### Pisikal

## Ekonomiya

## Kasaysayan
### Sa Pagsugod

### Sa Panahon sa mga Katsila

### Republika sa Negros

### Sa Panahon sa mga Amerikano

### Gikan sa 1946 hangtod karon

## Tan-awa Usab

* Talaan sa mga Gobernador sa Negros Oriental

## Impormasyon sa Gawas

* Opisyal nga Website sa Gobierno sa Probinsya sa Negros Oriental
Amihanang Samar

Ang **Amihanang Samar** (Iningles: **Northern Samar**)  usa sa mga lalawigan sa Sidlakang Kabisay-an. Ang ulohan o kapital sa lalawigan mao ang Catarman ug nahimutang kini sa amihanang bahin sa pulo sa Samar. Sa habagatan sa lalawigan mao ang mga lalawigan sa Sidlakang Samar ug Samar. Sa amihanang-kasadpan, tabok sa San Bernardino Strait makaplagan ang Sorsogon; sa sidlakan makaplagan ang Dagat Pilipinhon ug sa kasadpan ang Dagat Samar. 

## Katawhan
Tulo ang lumad nga pinulongan sa Amihanang Samar: Binisayang Winaray, Binisayang Sinugboanon ug Inabaknon.  Sinugboanon ang pinulongan sa mga lungsod sa San Isidro, San Antonio ug sa San Vicente.  Ang pinulongang Inabaknon ang lumad nga pinulongan sa pulo ug lungsod sa Capul.  Winaray ang pinulongan sa ubang dapit sa lalawigan.

## Ekonomiya

## Heyograpiya

### Politikal
Kawhaag upat (24) ang mga lungsod sa Amihanang Samar.

#### Mga lungsod


*Allen
*Biri
*Bobon
*Capul
*Catarman
*Catubig
*Gamay
*Laoang
*Lapinig
*Las Navas
*Lavezares
*Lope de Vega

*Mapanas
*Mondragon
*Palapag
*Pambujan
*Rosario
*San Antonio
*San Isidro
*San Jose
*San Roque
*San Vicente
*Silvino Lobos
*Victoria


### Pisikal

## Turismo

## Kasaysayan

## Kitaa Usab

*Talaan sa mga Gobernador sa Northern Samar

## Impormasyon sa Gawas

*Opisyal na Website sa Gobierno sa Probinsya sa Amihanang Samar 
*ELGU na websayt mahitungod sa Northern Samar 
*Panid sa PIA mahitungod sa Northern Samar
Aklan

Ang **Aklan** usa sa mga lalawigan sa Kasadpang Kabisay-an sa Pilipinas.

## Kataw'han
Binisayang Aklanon (o Akeanon) ang lumad na pinulongan sa lalawigan sa Aklan.  Samtang  *Aklanon* ang paglitok sa ilang ngalan sa ubang pinulongang binisaya, sa lumad na pinulongan sa Aklan *Akeanon* ang ilang pagsuwat sa ilang paagi na paglitok sa ilang ngalan.

## Ekonomiya

## Heyograpiya

### Politikal
Napulo'g pito (17) ang mga lungsod sa Aklan.

#### Mga Lungsod



* Altavas
* Balete
* Banga
* Batan
* Buruanga
* Ibajay
* Kalibo
* Lezo
* Libacao

* Madalag
* Makato
* Malay
* Malinao
* Nabas
* New Washington
* Numancia
* Tangalan


### Pisikal

## Kasaysayan

## Impormasyon sa Gawas

* Ang Opisyal nga Website sa Gobierno sa Lalawigan sa Aklan http://popweb.i-next.net/~aklanpgo 
* Ang Opisyal nga Website sa Lungsod sa Malinao, Aklan http://www.malinao-aklan.ph 
* Ang Opisyal nga Website sa Kalibo Ati-atihan Festivalhttp://www.ati-atihan.net/atihome.html 
* Ang Opisyal nga Website sa Departamento sa Turismo sa Pilipinashttp://www.wowphilippines.com.ph/explore_phil/place_details.asp?content=description&province=37