Муртазалиева, Асет Асхьабан йоӀ

**Муртазалиева Асет Асхьабан воӀ** (ВД-Преамбула) — россин нохчийн театран а, кинон а актриса, театран режиссёр, драматург, гочдархо, хьехархо, Нохчийн пачхьалкхан КъХьТ исбаьхьаллин куьйгалхо (2021 шеран июлехь дуьйна), Нохчийн пачхьалкхан КъХьТ исбаьхьаллин куьйгалхо-директор (2021 шеран июлера 2022 шеран октябрь кхаччалц), Нохчийн пачхьалкхан А. Ӏ. Кадыровн цӀарах университетан «Актёрийн говзалла» кафедрин куьйгалхо» (2024 шеран сентябрехь дуьйна). Нохчийн Республикин халкъан артист (2011) НР ТГӀБ председателан гӀовс, «Жимачу Даймехкан оьздангалла» проектан регионан йукъараллин кхеташонан декъахо.

## Биографи
### Доьзал
Муртазалиева Асет йина 1973 шеран 14 апрелехь Нохч-ГӀалгӀайн АССР Соьлжа-ГӀалахь. МуртазалиевгӀеран боккачу доьзалехь иза бархӀалгӀа доьзалхо ву.

Да — Муртазалиев Асхаб Анасан воӀ (1932—2011) — механизатор, Къинхьегаман ЦӀен Байракхан орденан кавалер. СовгӀат дина «Бен латтанаш карадерзорна» мидалца (1957)]; автомеханик-йехархо вара.

Нана — Бакаева СовгӀат Мусан йоӀ (1933—2005) даимна бераш кхиош, хӀусам-нана хилла. ЧӀогӀа дика кехат-пондар лакхара.

Асхьаб а, СовгӀат а, шайн бералла а, къоналла а депортацин хьелашкахь кхиина болу, таро ца хилла деша, шайн луург кхочуш дан. Цундела кегий болушехь шайн берийн дешаре болу безам чӀагӀбан гӀиртина, цара дика хӀума долийча даимна царна гӀодина. Муртазалиева Асетан вежаршна а, йижаршна а йукъахь бу хьуьнарча, исбаьхьалчаш, декоратор, филолог, спортхо. Дас-нанас дуьхьало ца йира жимаха йолчу йоьӀан харжамна а, иза артист хила йоллий хиача.

### Дешар а, карьера а
1990-чу шарахь, ишкол чекхйаьккхича сихха, Муртазалиева Асет деша йахара Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан Л. Н. Толстойн цӀарах университете РСФСР халкъан артист волу Солцаев Мималтан курсе 1994 шарахь, дешна йаьлча, Нохчийн драмин Нурадилов Ханпашин цӀарах театран труппе дӀаийцира.

Оццу шарахь болабелира Хьалхара нохчийн тӀом, ткъа А.Муртазалиева шен дуьххьарлера роль бен ца ловзийра 1997-чу шарахь, тӀемаш дӀабирзинчул тӀаьхьа. Иза Чахкиев СаӀида йазйинчу «Асхьаб Бендер» цӀе йолчу комеди тӀехь Индирин коьрта роль ловзош йара. Хенан йохалла А.Муртазалиевех театран коьрта актриса хилла дӀахӀоьттира. Къилбаседа Кавказан къоман театрийн 3-чу фестивалехь, "Доза доцу сцена" (2006) цунна диплом делира Мольеран «Скапен, ларбе безам!» спекиакль чохь Зербинеттин роль ловзайарна «ШолгӀа планан зударийн роль» номинацехь. II Къилбаседа-Кавказан театран фестивалехь «Къилба сцена»(2012) совгӀат дина дипломца «Тоьлла дуэт» (Асьин роль) цхьаьна актёрца Кутаев Хьамзатца музыкин спектакле «Аршин мал алан» У. Гаджибековн.

Цуьнца цхьаьна актрисас болх бира коьртачу режиссеран гӀоьнча (2004—2010), оьрсийн маттера нохчийн матте а, нохчийн маттера оьрсийн матте а пьесаш гочйеш. Театро хӀоттийра «Бременан музыканташ» Ю. Энтин, "Дашо кӀорни" В. Орлова, «Буратинон хиламаш» А. Н. Толстой, «Марнана а, йалх нус а» С. Ахмат, «Лийрбоцурш» Ӏ. Хамидов, гочдира А. Муртазалиевас.

2005—2007 шерашкахь жигара дакъа лоцу Оьрсийн драмин Лермонтов М. Ю. цӀарах театран гӀуллакх дендеш. А. Островскийн «Бальзаминовн захало» цӀе йолчу комеди тӀехь цо кхуллу Раиса Панфиловнин къеггина, комедин, гротескан сурт, ткъа М. Солцаевн «Кавказан лаьмнийн къонахой» цӀе йолчу драмехь цуо гойту — Верин романтикин амал, М. Ю. Лермонтовн йезаран. 2006-чу шарахь А.Муртазалиева Нохчийн Республикин оьздангаллин министраллин цӀарах сийлаллин грамота йелира, учреждени меттахӀотторехь цо дакъалацарна.

2007 шарахь цо дакъалецира «Александра» А. Сакуровн (Меттигера йоӀ) а, А. Черныхан (Асхабовн йиша) «Сийлаллин гӀуллакх» а, эфирехь дакъалаьцна цхьа могӀа регионийн а, регионашна йукъарчу а барамашкахь, масала, «X регионашна йукъара фестивалехь «Кавказна машар»».

2008 шарахь совгӀат дина «Нохчийн Республикин хакъдолу артист» сийлахь цӀарца.

2011 шарахь совгӀат дира «Нохчийн Республикин халкъан артист» сийлахь цӀарца.

2012 шарахь хӀоттийра туьйра «Ла ца дугӀу цаьпцалг» Ахмадов Мусан № 3 йолу гимназехь «Жима актёр» театран студин декъахошца. Соьлжа-ГӀалин мэрис къоман оьздангалла Ӏалашйарна а, кхиайарна а, берийн кхоллараллин хьуьнарш дӀаделларна баркалла аьлла А. Муртазалиеван. Тахана «Ла ца дугӀу цаьпцалг» спектакль йукъайоьду КъХьТ карарчу репертуаран.

2013 шарахь Нохчийн пачхьалкхан оьздангаллин а, говзаллин а Татаев В. А. цӀарах колледжехь актёран говзаллин дакъа кхолларан инициатор хилира.

2013 шарахь дуьйна цхьаьна болх бо кураторан белхаца театрехь а, Нохчийн пачхьалкхан оьздангаллин а, говзаллин а  Татаев Вахин цӀарах колледжан актёран говзаллин декъан хьехархо. Шен хьалхара курс цуо гулйира 2013-гӀа шарахь, арахийцира 2017–гӀа шарахь. Дешар доьдуш шен студенташца хӀиттайора диканаш даран гайтамаш башха хьолуш долу берашна. Диканаш даран ламастан гайтамаш Муртазалиевас хӀинца а бо. Цуо хӀиттайарехь дипломан спектаклашна — В. Шекспиран «Ромео а, Джульеттина а» а, О. Уальдан «Седарчийн кӀантана» а лакхара мах хадийра Республикин оьздангаллин минстраллин исбаьхьаллин кхеташоно. Дукхаха болу А. Муртазалиеван арахецархой бисира говзаллехь, Соьлжа-ГӀалин театрехь гӀуллакх деш бу.

2016 шарахь цо чекхйаьккхира говзалла лакхайаккхаран курсаш П. И. Чайковскийн цӀарахчу Москохан пачхьалкхан консерваторин Академин музыкин ишколехь «Современный содержание и технологии преподавания дисциплины в контексте реализации 3-го поколения Федерального государственного специального образовательного стандарта 2016 года» цӀе йолчу темина.

### Шен дахар
Майра — Хакишев Руслан Шалаудин воӀ, режиссёр, хьехархо, Россин Федерацин халкъан артист.

## Актёрийн белхаш

### Театр
* Индира («Асхьаб Бендер», С. Чахкиев)
* Нус Амнат («Даймахко дӀатеттина кӀетийн», М. Сабдулаев)
* Нус («ЦӀий Ӏано ловзар» Г. Лорка)
* Зербинетта («Скапен, ларбе безам» Мольер)
* Раиса Панфиловна («ТӀаьхьа йоьдург, карайо» А. Островский)
* Вера, М. Лермонтовн йезар («Кавказан лаьмнийн къонахой», М. Солцаевн)
* Асья («Аршин мал алан», У. Гаджибеков)
* Совдат («Совдат а, Дауд а», Ӏ. Хамидова)
* Зулай («Бож-Ӏела», Ӏ. Хамидов)
* Агафья Тихоновна, («Зуда йалор» Н. Гоголь)
* Бикату («Лийрбоцурш», Ӏ. Хамидов)
* Ланда («Ворда хаьрцина — некъ дорога нашлась», О. Иоселиани, Р. Хакишев)
* Растопчина («Лермонтов Кавказехь», Р. Хакишев)
* КӀорни («Дашо кӀорни», В. Орлов)
* Цхьогал («ЦӀен куй», Е. Шварц)
* Роза («Жима паччахьан кӀант» А. Экзюпери)
* Киса («Мотт ца хуу зуда», А. Франс)
* Алия («Марнана а, йалх нус а», С. Ахмадан)
* Бальзаминова («Бакъ волу Бальзаминов», А. Островский)
* Раиса Ахматова («Даймахкахь, ненан маттахь», М. Ахмадов)
* Малика («Декхар дӀадалар» Ӏ. Мусаевн, Р. Хакишевн)
* Парижан миграцин гӀуллакхан белхало («ЦӀа», М. Ахмадов)
* Хеда, Зела («Шайх Мансур», М. Солцаев)
* Раиса («Бальзаминовс зуда йалор», А. Островский)
* Бусанин нана («Бешто», С. Бадуев)
* Кхелхинчу кӀентан нана («Нийат», Л. Яхьяев)
* Шахьмирзин зуда («Зейтан Шахьмирза», нохчийн фольклор)

### Кино
* 2007 «Александра» А. Сакуровн — Меттигера йоӀ
* 2007 «Сийн гӀуллакх» А. Черных — Асхабовн йиша

## Режиссёрийн белхаш

### Театран студи «Жима актёр»
* 2012 «Ла ца дугӀу цаьпцалг» М. Ахмадовн

### Оьздангаллин а, говзаллин а Татаев В. А. цӀарах колледж
* 2017 «Ромео а, Джульетта а» В. Шекспиран
* 2017 «Седарчийн кӀант» О. Уальдан

### КъХьТ
* 2018 «Паччахь Султанах лаьцна туьйра» А. Пушкинан
* 2020 «Золушка» Ш. Перрон
* 2020 «Аминбек» А. Муртазалиевийн малхбален туьйранийн мукъамашца
* 2022 «Моза-Цокотуха» К. Чуковскийн
* 2022 «Сира тӀемаш долу кхокха» Ӏ. Хамидовн
* 2022 «Кхаба-бӀов» Р. Хакишевн

## Драматурги
* 2020 «Аминбек»
* 2022 «Махбайина дахаран мах»

## Гоччамаш
***Нохчийн маттера оьрсийн матте***
* «Лийрбоцурш» Ӏ. Хамидова

***Оьрсийн маттера нохчийн матте***
* «Бременан музыканташ» Ю. Энтинан
* «Дашо кӀорни» В. Орловн
* «Буратинон хиламаш» А. Толстойн
* «Марнана а, йалх нус а» С. Ахматан

## ЦӀераш а, совгӀаташ а
«Нохчийн Республикин хьакъдолу артист» (2008 шеран 18 февраль № 39)

«Нохчийн Республикин Халкъан артист» (2011 шеран 23 декабрехь № 272)https://base.garant.ru/35909005/

«Оьздангалла кхиорна» накхин тӀеуллу седа (2012 шеран 26 мартехь № 40-л/с).

«Скапен, ларбе безам!» комедехь Зербинеттин роль ловзорна «ШолгӀа планан зударийн роль» номинацехь «Сценин дозанаш дац» Къилбаседа Кавказан къоман театрийн III фестивалан диплом (2006)

«Тоьлла дуэт» (Асьин роль) «Къилба сцена» Къилбаседа-Кавказан фестивалан II диплом (2012)

Тоьлла режиссёран белхана «Оьрсийн дуьне» театран фестивалан («Паччахь Султанах лаьцна туьйра») (2018).

## Хьажоргаш
* https://vesti095.ru/2018/12/i-kakoe-chudo-v-svete/

## Билгалдахарш