Нефтьузург Соьлжа-ГӀала — Туапсе

**Нефтьузург Соьлжа-ГӀала — Туапсе** — йуккъера диаметр йолчу турбанаш йахкар йина дуьххьарлера йоккха Россин коьрта нефтьузург.

## Хьалхара истори
1911 шеран бӀаьстехь дуьйна Терекан мехкадаьттан промышленникийн съездо омра дира «Соьлжа-ГӀалара Ӏаьржа хӀорда тӀе кхаччалц йоккха нефтьузург» таллам бан йолайала, шарахь 100 млн пуд кхаччалц ницкъ болуш. «The „Shell“ Transport and Trading Company» Соьлжа-ГӀала — Туапсе нефтьузург некъ дуьххьарлера проектан Ӏилманаш дӀадахьа долийра революци хилале хьалха 1917 шарахь. Соьлжа-ГӀалахь а, Майкопехь а, Бакох а мехкадаьтта доккху бархӀ йоккха компани йолчу дуьненайукъарчу концерно «Роял Датч Шелл» шен таллам бира масех агӀор, хила тарлуш йолу турбанаш йахкар лоьхуш — Новороссийске а, Туапсе а, Поти а. 1919 шо чекхдолуш ГукасовгӀеран а, СтахеевгӀеран а доьзалш коьртехь болчу предпринимательийн тобано, мехкадаьттан промышленностийн хьал долчу лидерша, барт бира  куьгалхошца Туапсе мехкадаьттан бнефтьухург йилла. Амма церан аьтто ца белира и болх чекхбаккха, хӀунда аьлча 1920-чу шеран мартехь Соьлжа-гӀалина ЦӀен Эскаран дакъош чудевлира.

## Истори
Иза йира 1927—1928 шерашкахь Соьлжа-ГӀалин мехкадаьтта доккхучу кӀоштара Туапсе портехь Ӏаьржа хӀордан йистте мехкадаьтта дӀакхачо. 1924 шеран хьаьттан беттан 29-чу дийнахь ТӀеман Кхеташоно къобалдира Соьлжа-ГӀала — Ӏаьржа хӀордан мехкадаьттан нефтьузург йан йолайала йезаш хилар а, 1925 шеран асаран беттан 5-чу дийнахь — тӀечӀагӀъйира Соьлжа-ГӀала-Туапсе нефть цӀанден а, Туапсе мехкадаьттан заводан а проект а. 1927 шеран оханан беттан 1-чу дийнахь кхоьллира Туапсехь нефтьузург а, керла заводаш а йарна комитет (председатель — «Грознефть» трестан куьйгалхо: И. Н. Опарин а, гӀовса: В. А. Миллер а, декъашхой: Н. И. Родненский а, Ф. П. Н. Акцов а, А. И. Акцов а, комитетан куьйгалхо вара — И. В. Покровский. Нефтьузург таллар а, проекташ йар а, дӀахӀоттор а Ӏуналла деш вара инженер А. А. Образцовс. Нефтьузург проектан а, гӀишлошъйаран а экспертни таллам бина ССРС Пачхьалкхан планан комитетан экспертни-технически комиссино академик В. Г. Шуховн куьйгаллехь а волуш. Нефтьузург кечъйеш, пропускни ницкъ алсамбаккхархьама нефтьузург дуьххьара лелийна кӀажош В. Г. Шуховс кхоьллина. Нефтьузург йолу дукхах йолу проекташ кечъйина архитекторо К. А. Дулина. Павлодольск йуртах йолчу Соьлжа-ГӀала-Туапсе нефтьузург шолгӀачу деко Соьлжа-ГӀалара бӀаьрганехула доахажош долу хи зераш дан долийра 1928 шеран эсаран беттан 18-чу дийнахь.

1917—1926 шерашкахь ССРС-хь коьрта магистралин нефтеузургаш ца йира. 1927 шеран бекарг беттан 2-чу дийнахь гӀишлошъйар долийра нефтьузург Туапсе декъехь а, Туапсе мехкадаьттан заводехь а. Турба йеш лелийна махкахь арахоьцу нефтьузург 10 дюйман болат биргӀанаш. Соьлжа-ГӀала-Туапсе нефтьузург тӀехь вовшахтухуш дуьненчохь дуьххьара лелийна электрин Ӏадан сварка. Нефтьузург дӀадаьхьира мерзачу чехкаллица. ГӀишлошъйарехь дакъалоцуш вара 4 эзар ЦӀен Эскаран эскархо а, 14 паровоз а, 17 йаккхийн машенаш а, 32 трактор а. 1927 шо чекхдолуш йерриг а 11 кховса станци гергарчу барамехь йина йара. Нефтьузург йохалла йара 618,4 км.

Соьлжа-ГӀала-Туапсе нефтьузург ламастехь схьайиллина 1928 шеран лахьанан беттан 7-чу дийнахь, Туапсе мехкадаьттан пирсаца цхьаьна, Туапсе портан нефть дутту меттиг йолайалар билгалдоккхуш. 1928 шеран гӀуран беттан 5-чу дийнахь дуьххьара мехкадаьтта чудахара Туапсен мехкадаьттан депон резервуараш чу.

1938 шарахь мехкадаьтта даккха долийра Краснодаран мехкан. Коьрта участок дакъа продукцин биргӀа санна лелара, ткъа цуьнан тӀаьххьара дакъа Майкопан кӀоштарчу Краснодаран аренашкара мехкадаьтта Туапсе дӀакхачош дара.

Соьлжа-ГӀала-Туапсе нефтьузург инфраструктуран элементаш санна йира ПАО НК «Роснефть» компанин Туапсера нефть кечдаран завод а, мехкадаьттан цӀерпошташна а, хӀордан кеманашна а транспорт йеш йолу мехкадаьттан база а (хӀинца и депо йу «РН-Марин Терминал Туапсе» ООО).

Карарчу хенахь Соьлжа-ГӀала-Туапсе нефтьузург болх беш йац (гергарчу хьесапехь 1986 шарахь дуьйна, Тихорецк-Туапсе нефтьузург йинчул тӀаьхьа).

## Билгалдахарш

## Литература
* В. Г. Шухов, Проект нефтепровода Грозный-Туапсе (техническая документация), 1924, Архив Российской Академии Наук , фонд № 1508, опись 1, дела 37, 38.
* Шаммазов А. М. и др.: «История нефтегазового дела России», Москва, «Химия», 2001, 316 стр., УДК 622.276, ББК 65.304.13, ISBN 5-7245-1176-2
* Архив Государственного института по проектированию предприятий нефтяной промышленности «Гипрогрознефть», г. Грозный, Фонд Р-70, 948 ед.хр., 1922—1972.
* Кащеев А. А., «Нефтепровод Грозный-Туапсе», М.-Л.: ОНТИ, 1932.
* В. Г. Шухов — выдающийся инженер и ученый: Труды Объединённой научной сессии Академии наук СССР, посвященной научному и инженерному творчеству почетного академика В. Г. Шухова. М.: Наука, 1984, 96 с.
* «В. Г. Шухов (1853—1939). Искусство конструкции.», Райнер Грефе, Оттмар Перчи, Ф. В. Шухов, М. М. Гаппоев и др., 192 стр., «Мир», Москва, 1994, ISBN 5-03-002917-6.
* «Владимир Григорьевич Шухов. Первый инженер России.», Е. М. Шухова, 368 стр., Изд. МГТУ, Москва, 2003, ISBN 5-7038-2295-5.
* Shukhov and Oil Industry 
* «Vladimir G. Suchov 1853—1939. Die Kunst der sparsamen Konstruktion.» , Rainer Graefe, Ph. D., und andere, 192 S., Deutsche Verlags-Anstalt, Stuttgart, 1990, ISBN 3-421-02984-9.
* «Vladimir G. Shukhov e la leggerezza dell’acciaio», Fausto Giovannardi , Borgo San Lorenzo, 2007.
* Евдошенко Ю. В. Нефтепровод от Грозного до Чёрного моря // Нефтяное хозяйство. 2009. № 2. С. 127—128.
* Евдошенко Ю. В. Нефтепровод от Грозного до Чёрного моря (часть 2) // Нефтяное хозяйство. 2009. № 3. С. 109—111.
* 
* Притула А. Ф. Направление грозненского трубопровода и проекты его осуществления// Нефтяной бюллетень.- 1924.- N~ 20.

## Хьажоргаш
* 
* 
* 
* 
Категори:Россин нефтьузургаш
Категори:Шухов Владимира проект йина гӀишлош
Категори:Туапсен транспорт
Категори:Соьлжа-ГӀалин транспорт
Категори:1928 шеран лахьанан бутт
Категори:1928 шо Нохчийчохь
Категори:Россехь 1928 шарахь йина гӀишлош а, объекташ а
Категори:1920-гӀа шераш Краснодаран махкахь
Категори:1928 шарахь йина транспортан гӀишлош а, объекташ а