open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бен (маьӀнаш)

**Бен** — дукккха а маььӀна долу термин. 

## Топонимаш
* Бен () - Францера гӀала.
* Бен () — Францера коммуна, департамент Альпы Лакхара Провансан.
* Бен () — Францера коммуна, департамент Ивелин.
* Бен — Иранера гӀала, провинци Чехармехаль а, Бахтиария а.

## Адамаш

### Фамилия
* Бен, Ари (1972—2019) — норвегин йаздархо, драматург, исбаьхьалча.
* Бен, Афра (1640—1689) — ингалсхойн йаздархо.
* Бен, Эмиль Жан Батист Филипп (1825—1897) — французийн исбаьхьалча.
* Бен, Дик (1914—1978) — нидерландин футболист.
* Бен, Георгий Евсеевич (1934—2008) — Оьрсийн гочдархо поэзин а, прозин а.
* Бен, Мод Ангелика (йина 2003) — норвегин аристократ а, йаздархо а.
* Бен (йуьззина цӀе — Бернхард Альбрехт Маттиас Лассе Блюмель, вина 1981) — немцойн беканча, телехьалхелелорг, актёр.
* Бен, Марио (вина 1963) — нидерландин футболист а, тренер а.
**Бен** () — ивритера дош, "КӀант" бохург ду:
* Бен-Йехуда
* Бен-Хаим
* Бен-Элиэзер
кхин дерг а:
* 

## Кхин дерш
* Бен — ингалсан долара цӀе, жима йина цӀе Бенджамин а, Бенедикт а.
* Бен — жуьгтийн а, Ӏарбийн а цӀеран "кӀант" боху маьӀна.
* Бен — шолгӀа элп эрмалойн абатан.
* Ben — шолгӀа студийн альбом америкин музыкантан Джексон Майклан 1972 шешера.
* Ben — сингл изза цӀе йолчу альбоман Джексон Майклан.

## Хьажа кхин а
* Бенн
* Бенджи
* Бенджамин
* Биг-Бен (инг. Big Ben) — горгалийн бӀов Лондонехь.
* Биг-Бен — жигара базальтан стратотӀаплам.
* Ben & Jerry’s (Бен энд Джерриз) — гӀорийначун марка, гӀрийна йогурт, сорбет я гӀойрийначун бух тӀехь сурсат.

## Билгадахарш
Шахматово (Костромин область)

**Шахматово** () — Россин Федерацин Костромин областан Антропован кӀоштара дӀатесна эвла.
## Климат
Эвла йу Оьрсийн акъари тӀехь, йекъна хин тогӀенаш. Кхузахь климат барамера континенталан йу, Ӏа – ло долуш, шийла, аьхке – йовха. Алссам хьоькху къилба-малхбузера мехаш. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Антропован кӀоштан индексаш 

Категори:Антропован кӀоштан нах беха меттигаш
Митино (Ореховон йуьртан меттиг)

**Митино** () — Россин Федерацин Костромин областан Галичан кӀоштара эвла.
## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан). 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Галичан кӀоштан индексаш 

Категори:Костромин областан Галичан кӀоштан нах беха меттигаш
Оьрсийн Императоран эскар

**Оьрсийн импера́торан эскар** (гулдина — оьрсийн эскар) — Россин империн лаьттатӀелура эскар 1721—1917 шерашкахь.

Кхоьллина XVII бӀешо чекхдолуш — XVIII бӀешо долалуш Пётр I тӀеман хийцамаш болучу хенахь рогӀера эскаран санна, иза кхоьллинера рекрутан  декхар санна (1874 шарахь дуьйна вовшах тухура массера а тӀемлойн декхар). Хийцира кхийсархойн полкаш, полкийн "керла могӀа", иррегулярни поместни эскарш.

## Билгалдахарш

Категори:Россин импери
Чуга (Ушаковскан йуьртан меттиг)

**Чуга** () — Россин Федерацин Курганан областан Катайскан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Климат чӀогӀа континенталан йу. Цунна Ӏаткъам бо мохк хӀордашна гена хиларо, малхбузехьа Урал лаьмнийн турс хиларо, къилбехахь йаккхий аренийн кӀошташ хиларо, кхин тӀе меттиган рельеф нийса хиларо, хӀаваийн массийн циркуляци ша-тайпа хиларо. Шийла, кӀезиг ло долуш Ӏа а, йовха, йекъа аьхке. БӀаьстенна амалехь ду сих-сиха шелонаш йухайерзар. ТӀуналла аьхка тоьуш йац, муьрашкахь йакъонаш хуьлу. Оцу климато хьун-аренан Уралдехьех латталелоран кхераме зона йо. Цхьанаэшшара ца лаьтта хенан хӀоттам Ӏа долалуш декабрехь а, бӀаьста — апрелехь, майхь а. Уггар шийла бутт — январь, уггар бовха — июль.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт  Екатеринбургца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+5.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Катайскан кӀоштан индексаш

Категори:Катайскан кӀоштан нах беха меттигаш
Садулаев, Муса Абдул-Халимович

**Муса Абдул-Халимович Садулаев** (вин. 1968 шеран 12 февралехь,  Караганда, Кхазакхийн ССР) — гӀараваьлла нохчийн а, Россин а фотограф, фотокорреспондент, публицист. ГӀарадаьллачу суьртийн автор, цуьнан белхаш дуьненан конкурсашкахь дика сана билгалбина.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийн журналисташ
Беш

**Беш** — иза адамо стоьмийн дитташ а, коьллаш а дIайийна латта ду. Бешахь хила тарло иштта декоративни ораматаш а, ораматийн бешан элементаш а.

## Тайпанаш
Бошмаш тайп-тайпана хуьлу:
* Ботаникин беш — Меттиг, шена тӀехь Ӏилманан-таламан, серлонан, дешеран Ӏалашонца Ӏамайо, гойту дийна ораматаш тайп-тайпана климатан зонашкара.
* Стоьмийн беш — «лаьттан дакъа, дӀалаьцна дуккха шеран дитташца».
* Декоративан бошмаш
** Ӏаьнан беш
** Японин беш а, цуьнан тайпанаш а — тӀулгийн беш
** Цийн беш
* Бай-аренан беш — чӀогӀа луьста дитташ дийна беш.

Кхин а хассбеш олу дӀадийна цӀазамийн культураш йийна бешах. Бошмаш лелочу йуьртан бахам, олу боштмашлелор.

## См. также

* Ширчу Румера бошмаш
* Семирамидин кхозу бошмаш
* Жимачу Эрмитажан кхозу бошмаш
* Шира Мисран бошмаш
* Толамани бошмаш
* Дийна керт
* Ботаникин беш
* Бошмашлелор
* Стоьмашлелор
* Стоьмийн культураш
* Корочанан бошмаш

## Билгалдахарш

## Литература

* 
* 
* 
* 
* 
* *Новикова Е. В.* Китайский сад — модель взаимоотношений Человека и Природы // Человек и Природа в духовной культуре Востока. — М.: ИВ РАН: Крафт+, 2004. — С. 397—417.
* *Малявин В. В.* Волшебство сада // Малявин В. В. Сумерки Дао. Культура Китая на пороге Нового времени. — М., 2003. — С. 302—351.

## Хьажоргаш
* Лекция Ворониной С. Сады серебряного века. 
* История садов Ближнего Востока


Категори:Бошмашлелор
Биерам

**Биерам**:
* Биерам — Ӏаламан хиш, дашийна минирелан хӀуманаш лакхара концентрацехь йолу.
* Биерам — тӀуналла туьхан бух тӀехь чолхе хӀоттам болу, кхача бен.
* Биерам — дашийна туьха техникин лелош долу.

## Хьажа кхин а
* Минералан хи
* Рапа
* Дуралла
* Минералан Ӏам
* Хин бухлара дуьра Ӏам

Категори:Туьха
Аукшайташ

**Аукштайташ** (*аукшайташ*; , ) ― Литвахь Малхбален этносин тоба литвахошна йукъахь, бахархой историн областера Аукштайти. Историн маьӀнехь — балтийн тайпанийн тоба, бехаш хилла 1-ра эз. шарахь таханлера махкахь Литван а, Белоруссин а, и цӀе йогӀура къилба-малхбален декъан литвахойн, амаа наггахь аукштайташ лорура литвинаш. 

ХӀокху заманан маьӀнехь локалан малхбален а, йуккъера декъан а Литван республикин бахархойн цӀе. ХӀинцалера аукшайташна йукъахь къастайо локалан дзукийн тоба, церан амал ло меттан башхаллица (дзеканьеца) а, этнографин схьаяларца а.

## Терминан этимологи
ЦӀе схьайолу  «лекха, лакхара» къаьсташ цӀерах жемайташ (< *žemas* «лоха, лахара»), иза ламастехь доьзна охьаховшарца Неман эркаца охьадахарца. З. Зинкявичюсан хета, иза доьзнаду жемайташ лахачохь Ӏийна, ткъа аукшайташ баьхна айайеллачохь. Амма, локализаци Аукштайти схьайолу Мушо-Нямунелан а, Нявежан а чутаӀен (Хьаьжа  Литван географи), цуо дуьхьало йо мелла а.

## Дуьххьара хьахор
Йозанан хьосташкахь термин дуьххьара хьахийна «Пруссин Лаьттан хроникехь» Петра Дусбургера, хӀоттийна 1330-гӀа шерашкахь, 1294 шеран хилам дӀайазбеш.

Латталеладора, даьхнилеладора. Йуккъера бӀешеран муьрехь *аукштайташ* хӀоьттира ширалитван къоман. Кхин дӀа жемайташца (жмудьца) а, кхечу Литван балтийн тобанашца цхьанакхийтира ша йолу литван этнос. Малхбален а, къилба а дакъа аукшайтийн дакъа цхьаьна кривичашца а, полочанашца а йукъайеира белоруссий комана.

## Хьажа кхин а
* Аукштайти
* Балтийн меттанаш
* Литва (тайпанаш)

## Билгалдахарш

## Литература
* Ареальные исследования в языкознании и этнографии (язык и этнос). ― , 1983.
*  
* 
* 
* ''Загорульский Э. М.'' Древняя история Белоруссии: Очерки этнической истории и материальной культуры. ― , 1977.
* 
* 
* 
* ''Tomas Baranauskas''. Aukðtaitija XIII—XV amþiuje // Lietuvos istorijos institutas
* *Pietro U.* Dini. Baltų kalbos: lyginamoji istorija. — Vilnius, 2000.
* 
* АУКШТА́ЙТЫ БРЭ

Категори:Балташ
Категори:Аукштайти
Категори:Дзуки
Бираьнчик

**Бираьнчик, бинжолаг, гаьнгли** — объект тахко йа самукъадаккха. Классификацехь — 4 тайпана бираьнчик (тайпа № 1 — цхьа хьовзаран сема йолуш, хиина Ӏойла ирх оьллина богӀамаш тӀе йа васхал тӀе, тайпа № 2 — масийтта хьовзаран сема йолуш, тайпа № 3 — бираьнчик цхьаьна меттигца ирх оьллина, тайпа № 4 — бираьнчик масийттана). 

ХӀиттабо берийн майданахь, садоӀу меттигашкахь, иштта кхин дӀа а.

Россехь ГОСТца Р 52167-2012 берийн бираьнчик тӀехь ца магадо онда хьалауллу даколгаш лело.

## Мифологин маьӀна
Бираьнчик дукха хьолехь къилба а, малхбален а славянийн къаьмнашкахь хаало, наггахь малхбузен къаьмнашкахь хаало. И лелош самукъадаккхаран боозбунчаллин функцеш тӀейазйо (апотропеически а, продуцирующи а). Кегийрхошна оцу кепара хан йайар лорура декхар санна, иза зуда яло хьесап лорура.
 

## Хьажа кхин а

* Ага
* Говр-бираьчик
* Кресло-бираьнчик
* Бираьнчик-балансир

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* 

Категори:Спортан объекташ
Категори:Самукъадаккхар
Категори:Берийн майда
Категори:Оьрсийн халкъан бахам
Категори:Бираьнчик
Баскетбол Олимпийн ловзаршкахь

Дуьхьара къийсамаш баскетболах ловзуш йукъадевлла 1936 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь Берлинехь, оцу хенахь дуьйна  хӀора программин йукъа тухура. И хан хилале — Ловзаршкахь 1904 шарахь — дӀайаьхьира гайтаман матчаш баскетболхойн АЦШ. Йукъатохар баскетбол Олимпийн программийн мегара 1932 шарахь кхоьллича Дуьненайукъара баскетболан федераци (FIBA). FIBA хьалхара инарлин секретаран Джонсан а, Комитетан XI Олимпиада дӀайахьран инарлин секретаран а Карл Диеман дийцарш бахьнехь бурам тӀехь, Стокгольмера Германе, доьдуш хилла долу (1934 шеран 19 октябрехь) берлинан Комитето шен пленаран хийшамехь 1934 шеран къобал дира баскетбол Олимпийн ловзарийн программин йукъатохар. Дуьненайукъара олимпийн комитетан (МОК) сацамца сессехь 1935 шеран 28 февралехь Ослохь баскетбол къобал йира олимпийн спортан тайпа ю аьлла.

Дуьххара олимпийн чемпион хилира гулйина команда АЦШ. ТӀаьхьа деазза бен АЦШ баскетболхой ца ийшира Олимпийн турнирашкахь — 1972 а, 1988 шерашкахь — ССРС гулйина командина, 2004 — Аргентинин гулйина командина, ткъа 1980 шарахь бойкотбахьна долуш лозане а ца левзана..

Зударийн баскетбол Олимпийн ловзаршна йукъа эцна FIBA конгрессехь Мюнхенехь XX Олимпиадин ловзарш доьдуш долуш. Вукха 1976 шеран ловзаршкахь Монреалехь дуьххьара хилла зударийн къовсам.

1992 шеран ловзаршкахь Барселонехь ДОК куьйгалло тӀеэцна йукъабита профессионалаш Олимпиадина. Цул тӀехьа баскетболхой КъБАн а, WNBAн а, ловза буьйлабелира Олимпиадехь.

Зударийн баскетбол Олимпийн ловзаршна йукъа эцна FIBA конгрессехь Мюнхенехь XX Олимпиадин ловзарш доьдуш долуш. Вукха 1976 шеран ловзаршкахь Монреалехь дуьххьара хилла зударийн къовсам.

1992 шеран ловзаршкахь Барселонехь ДОК куьйгалло тӀеэцна йукъабита профессионалаш Олимпиадина. Цул тӀехьа баскетболхой КъБАн а, WNBAн а, ловза буьйлабелира Олимпиадехь. 

## СовгӀатхой къовсаман

### Божарий

#### Мидалийн чот

#### Зударий

Сербин гулйина команда тӀаьхье йу Союзан Респуликин Югославин (1918 ш. — 04.02.2003 ш.), Сербин, Черногорин. Гулйина команда Россин когаметта йу ССРС гулйина комадин (1917—1991). ФИБАс чот тухуш мидалашна ССРС а, Россис а. Ткъа иштта чот тухуш мидалашна Югославис  1992 шо кхачале а , Югославис а, Сербис а 1992 шарал тӀаьхьа  йаьхнарш.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* 

## Хажа кхин а
* Баскетболех ловзаран Олимпийн ловзарийн призерийн исписка

## Хьажоргаш
* Баскетбол на Олимпийских играх

Категори:Спортан тайпанаш аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь
Категори:Баскетбол Олимпийн ловзаршкахь
Репродуктиван система

**Репродукти́ван систéма** — дуккха а клеткаш йолу дийна организмийн (дийнатийн, ораматийн, жӀалийн нускалийн, кхечеран а), меженийн система  жоп луш йолу уьш дебар х (йухаметтахӀотторах, репродукцих, тӀаьхье хиларх).

Дийнатийн репродуктиван системаш тайп-тайпана стен-боьршаллин векалийн цхьана кепан дукхаметтигаш йу чӀогӀа къасташ хиларт. Оцу къаьстамаша балабо кхолла генетикин материалан керла комбинацеш, цуо дало тарло алсама доллар керла дуьнен тӀе йевлларш. Цхайолу хӀуманаш (гормонаш а, феромонаш а) иштта ловзайо ладаме роль репродуктиван системехь дийнатийн. 
Дукхаха йолчу букъадаьӀахк йолчу дийнатийн репродуктиван системин хуьлу тера хӀоттаман план: сте-боьршалин железаш (гонадаш) — арадоху хершнаш  (хӀуаратоттурш а, хӀоьашдохурш а) — арахьара стен-боьршаллин меженаш.

Цхьаьна декъан букъадаьӀахк йолчеран — олхазарийн, чӀерийн, хи-лаьттан дийнатийн, рептилеш — йерриг йа коьрта декъан зирх кхуу арара хьолехь, цига кхочу оплодотвориться дина хӀоьанклетка (хӀоа, Ӏов). Цу тӀе оплодотворени боьршачун хӀоьанклеткин хила тарло стечунна кийрахь (олхазарийн а, рептилийн а), арахьара хьолехь а (чӀерийн).

Адаман репродуктиван системин меженаш гойту долара меттиг репродуктиван системин плацентаран декхачеран. Царна йукъадогӀу гонадаш (ХӀу чохь хуьлурш (эрацӀарнаш) боьршачеран а, эрацӀарнаш зударийн а), цара йо стен-боьршаллин клеткаш, иштта меженаш, уьш арайоху контактан зоне цхьанакхетча — меже боьршачу стеган а, бехке меттиг зударийн а, кхин а зударийн беран цӀа, цигахь кхоллало кхуу эмбрион. Зударийн бехке меженчухула зударийн репродуктиван системин чу кхочу боьршачу стеган стен-боьршаллин клекаш оплодотворени йархьама, тӀаккха бер до. Цамгар адаман репродуктиван системин хуьлу дуьнен тӀеволуш дуьйна, царна йукъахь дифференциацеш, кхин а чевнаш, шелвалар, царна йукъахь йу инфекцин цамгарш боьха лелча кхеташ йолу.

### Зезаг

Зезаг ду меже къевлина хӀуш долчеран хӀуца дебаш долу. Цуо гойту ша кеп, дацдина,  доза тоьхна локхаллехь зирх лело маргӀал, доьлла кхолла зирх, гаметаш, кхин а стен-боьршаллин процесс йарна чекхйолуш йолу стом барца хӀушца. Зезаган роль морфологин структура санна йихкина йу цунна чохь проессаш хиларца стен-боьшаллин а, иза йоцу а процессаш. 

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* 

*
Вьетнамера тӀом

**Вьетна́мера тӀом** (, ) — Вьетнамера, Лаосера, Камбоджера дов 1955 1 ноябрера Сайгон йожалц 1975 шеран 30 апрель кхаччалц. Иза бара шолгӀа ХӀиндоцийн тӀом, иза  официалан беш бара Къилбаседа а, Къилба Вьетнамана йукъахь. Къилбаседа Вьетнаман гӀо лоцура Советийн Союзо, Цийчоьно, кхечу  коммунистийн бартхошший; Къилба Вьетнаман гӀо лоцура Цхьаьнатоьхна Штаташа а, кхечу антикоммунистийн бартхоша а. ТӀом лору йуккъера тӀом шийлачу тӀеман хенара. ТӀом лаьттира 20 шарахь гергга, ткъа дуьххьала дӀа АЦШ дакъалацар чекхделира 1973 шарахь. Дов иштта дехьаделира луларчу пачхьалкхашка, гражданийн тӀом чӀагӀбар Лаосехь а, Камбоджехь а, иза чекхбелира 1975 шарахь кхуьйи пачхьалкх схьакхийтира социалистийн лагерах.

*
Категори:Австралин тӀемаш
Категори:Керла Зеландин тӀемаш
Категори:Корейн тӀемаш
Категори:АЦШ тӀемаш
Категори:Таиландан тӀемаш
Категори:Филиппинийн тӀемаш
Категори:Гражданийн тӀемаш
Категори:Форд Джеральдан президенталла
Лучко, Клара Степановна

**Клара Степановна Лучко** () — советан а, оьрсийн театран а кинон актриса йу. ССРС къоман артист (1985).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* Московские власти увековечат имя актрисы Клары Лучко

Категори:ССРС актрисаш
Носова, Тамара Макаровна

**Тамара Макаровна Носова** () — советан а, оьрсийн театран а кинон актриса йу. РФ къоман артист (1992).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* Тайна смерти Тамары Носовой
* Прах актрисы Тамары Носовой не могут захоронить полгода
* Народная артистка, забытая народом

Категори:ССРС актрисаш
Фёдорова, Зоя Алексеевна

**Зоя Алексеевна Фёдорова** () — советан а, оьрсийн театран а кинон актриса йу. РСФСР сийлахь артист (1965).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* «Выстрел в кинозвезду» Фильм Алексея Пивоварова («НТВ») из серии «Дело тёмное».
* Биографическая справка о Зое Фёдоровой, составленная по воспоминаниям её дочери Виктории, на сайте Музея Сахаровского центра.
* Зоя Фёдорова. Биография в изложении Ф. Раззакова (серия «Биографии, мемуары, истории»)

Категори:ССРС актрисаш
Волгореченскан гӀалин гуо

**Волгореченскан гӀалин гуо** () — Костромин областан муниципалан кӀошт.

Административан центр — Волгореченск.

## Бахархой

## Нах беха меттигаш

## Билгалдахарш

Категори:Костромин область
Категори:Россин кӀошташ
Анапан гӀалин гуо

**Анапан гӀалин гуо** () — Краснодаран мохкан муниципалан кӀошт.

Административан центр — Анапа.

## Бахархой

## Нах беха меттигаш

## Билгалдахарш

Категори:Краснодаран мохк
Категори:Россин кӀошташ
Ачинскан гӀалин гуо

**Ачинскан гӀалин гуо** () — Красноярскан мохкан муниципалан кӀошт.

Административан центр — Ачинск.

## Бахархой

## Нах беха меттигаш
* Мазульски

## Билгалдахарш

Категори:Красноярскан мохк
Категори:Россин кӀошташ
Магаданан гӀалин гуо

**Магаданан гӀалин гуо** () — Магаданан областан муниципалан кӀошт.

Административан центр — Магадан.

## Бахархой

## Нах беха меттигаш

## Билгалдахарш

Категори:Магаданан область
Категори:Россин кӀошташ
Йошкар-Олан гӀалин гуо

**Йошкар-Олан гӀалин гуо** () — Марий Элан муниципалан кӀошт.

Административан центр — Йошкар-Ола.

## Бахархой

## Нах беха меттигаш
* Акшубино
* Апшакбеляк
* Данилово
* Игнатьево
* Кельмаково
* Нолька
* Савино
* Семёновка
: Шоя-Кузнецово
* Якимово

## Билгалдахарш

Категори:Марий Эл
Категори:Россин кӀошташ
Саранскан гӀалин гуо

**Саранскан гӀалин гуо** () — Мордовин муниципалан кӀошт.

Административан центр — Саранск.

## Бахархой

## Нах беха меттигаш
* Горяйновка
* Грибоедово
* Добровольни
* Зыково
* Ивановка
* Куликовка
* Луховка
* Макаровка
* Монастырски
* Напольни Тавла
* Николаевка
* Озёрни
* Полянки
* Пушкино
* Танеевка
* Ялга

## Билгалдахарш

Категори:Мордови
Категори:Россин кӀошташ
Академин пийсиг хьакхар аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь 1900 — цхьаьнан кема

**Къийсамаш [[академин пийсиг хьакар]]ехь цхамма ша божаршна йукъахь** 1900 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь дӀадаьхара 25 а, 26 а августехь Сена эрк тӀехь Курбевуа а , Аньер-сюр-Сен тӀайнашна йуккъерачу декъехь. Йохалла дистанцин 1750 метр йара. Къийсамашкахь дакъа лецира 4 пачхьалкхера 12 спортхочо.

Духхьра исторехь олимпийн чемпион академийн пийсиг хькхарехь цхьамма хохку лодкийн тӀехь хилира француз Анри Барле. Детинмидал йаьккхина цуьнан махкахочо — Андре Годена, ткъа кхоалгӀа финише веира британхо Сент-Джордж Эш.

## СовгӀатхой

## Къовсу хан

## ЖамӀаш

### Чийрикфинал
ХӀора къовсамера хьалхара шишша пийсигхо чийрикфинале валара, ткъа вуьшша йукъара бовлара.
#### Хахкар 1

### Финал
Йуьхьаца дуьйна финалехь дакъа лаца везаш вара 4 пийсигхо, амма хууш доцу бахьанца финале витира британхо Сент-Джордж Эш. Йуьхьанца Анри Барле а, Андре Годен а финалехь къовса дуьхьала вара, Эш финале витина аьлла. ТӀаьхьа резахилира и шиъ къовса. ЖамӀехь Барлес а, Годена а къевсира деши парижера ловзарийн. Хьалхарчу шина раундехь санна Анри Барле сиха хилира шен махкахочул, исторехь дуьххьарлера олимпийн чемпион хилира цунах академин пийсиг хьакхарехь. КхоалгӀа меттиг йаьккхира чӀогӀа къевсина Сент-Джордж Эша, 0,4 сек. Хьалхаваьлла иза французал Робер д’Элли. ПхоьалгӀа декъахочо — Луи Превела чекх ца йаьккхина къовсаман дистанци.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Официальный олимпийский отчёт
* Результаты на сайте Международного олимпийского комитета
* Результаты на сайте *Sports-reference.com*
Лизинг

**Ли́зинг** ( схьадаьлла  — бегонде йалар) — финансийн гӀуллакхийн кеп, предприятеш, физически йа юридически йаххьаш коьрта гӀирсаш йа кхин товараш эца кредитан кеп. Ингалсан маттахь дацкъастийна «бегонда» йа «лизинг».

**Сублизинг** — иза бакъонаш кхоалгӀачу агӀонна дӀайалар ду.

Лизинглучо шена тӀе декхар лоцу дола схьа а эцна лизингоьцучо билгала даьккхина сурсат, схьаэца бакъо йолуш йа йоцуш. Дукха хьолехь лизинг, лелайо финансийн гӀирс санна юридически йахььаш, иза доьзнаду налогийн аьттонашца. Дуьненахь шуьйра йаьржина хьаштонан лизинг. Берто ша харжа йиш йу йохк-эцархо а, лизингйалархо а. Лизингоьцург хьалхе дуьйна хила мега бахаман долахо.

## Литература
* Федеральный закон от 29 октября 1998 года № 164-ФЗ «О финансовой аренде (лизинге)»
* *Cuming R. C. C.* Model Rules for Lease Financing: A Possible Complement to the UNIDROIT Convention on International Financial Leasing // Uniform Law Review. 1998. Vol. 3. P. 371—384. 
* *Громов С. А.* Обеспечительная функция права собственности лизингодателя на предмет лизинга // Меры обеспечения и меры ответственности в гражданском праве: Сб. ст. / Рук. авт. кол. и отв. ред. М. А. Рожкова. М.: Статут, 2010. С. 248—292.
* *Громов С. А.* Определение финансового результата лизинговой операции при досрочном расторжении договора лизинга // Вестник ВАС РФ. 2011. № 3. С. 6-27. 
* *Егоров А. В.* Лизинг: аренда или финансирование? // Вестник ВАС РФ. 2012. № 3. С. 36-60.
* *Газман В. Д.* Лизинг и факторинг: Учебное пособие. М.: ГУ ВШЭ, 2008.
* *Иванов А. А.* Договор финансовой аренды (лизинга): Учебно-практ. пособие. М.: Проспект, 2001.
* *[[Доронина, Наталия Георгиевна|Доронина Н. Г.]]* Договор лизинга // Банковское право Российской Федерации: Особ. часть: В 2 т. Т. 2 / Рук. авт. коллектива и отв. ред. Г. А. Тосунян. М.: Юристъ, 2002.


Категори:Коммерцин кредит
Весник, Евгений Яковлевич

**Евгений Яковлевич Весник** () — советан а, оьрсийн театран а кинон актёр ву. ССРС къоман артист (1989).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* Видеопортрет Евгения Весника на сайте www.newstube.ru 
* Евгений Весник на Rusactors.ru
* Последнее интервью Евгения Весника
* «Неинтересных человеков нет на земле…» К 90-летию со дня рождения народного артиста СССР Евгения Яковлевича Весника (1923–2009)
*  
* Евгений Весник: «Пишу книги и спорю с монтенем»
* Артисту, как и вору, надо вовремя смыться 
* Экскурсы
* Из записной книжки Евгения Вестника

Категори:ССРС актёраш
Къилбаседа Африка

**Къилбаседа Африка** — Африкера регион гергарчу хьесапехь 10 млн км² майда а йолуш. Регионан доккха долу дакъа лаьтташ ду Саьхьара гӀум-арахь.

Къилба Африке хьаьжча, Къилбаседа Африкин бахархойн докха долу дакъа кавказан расан йукъадогӀуш ду. Дуккхачу хьолехь цера Ӏаьрбийн а, берберийн а  орамаш ду.

## Истори

### Неолит

### Йуккъера бӀешераш

### Африкин колонизаци а, деколонизаци а

### Вайн хан

## Билгалдахарш

Категори:Къилбаседа Африка
Ӏалбиг овл

**Ӏалбиг овл** — Нохчийчоьнан ЧӀебарлойн кӀоштара дӀатесна эвла.

## Географи
Эвла йу Шара-Орган къилба-малхбалехьа.

## Истори
Головлёв Алексейс хьахайо Ӏалбиг овл () Иваненковн тӀе а тоьвжина. 1932 - 1942 шш. картин тӀехь Кула эвлан къилбехьа билгалйаьккхина йу "Абила-Аул" цӀе йолуш эвла.

## Билгалдахарш

Категори:ЧӀебарлойн кӀоштан нах беха меттигаш
Йуккъера Африка

**Йуккъера Африка** — географин регион, Африкин малхбузехьара дакъа, лаьтта экваториалан а, субэкваториалан а асехь, цуо шена чулоцу шуьйра чӀопа йолу Конгон чутаӀе, малхбузехьа  Атлантикин Ӏапказан а, Гвинейн айман а бердйисташ йу, къилбаседехьа йукъахь бу Азанде чӀаплам, къилбехьа — Лунда плато цуьнца болу Анголин чӀаплам а. Малхбалехьа регион чекхйолу Малхбален-Африкин рифтан системин Малхбузехьара гаьннашца.

## Йуккъера Африкин йукъара пачхьалкхаш

Наггахь Йуккъера Африкин йукъатуху Британин хӀордал дехьара территори — Аьрдачу Еленин гӀайре.

## Географи
Конго эркан чутаӀенан бух бу чӀопа, уьшал йолуш, 300—500 м. лакхахь. Уггаре лаькха лаьмнаш ду — Адамауа чӀаплам Камерунехь (3008 м кхаччалц) а, тӀапломан акъари Камерун а (4040 м. кхаччалц). Делахь а Йуккъера Африкин рельеф дуккхачу хьолехь тийна йу, башха хийцамаш боцуш. Приэкваторан Африка, къаьстина Конго чутаӀе, къаьсташ йу уггаре луьста дуьззинахиш долу эркийн гаьннаш хиларца Африкехь, царах уггаре докха ду — эрк Конго (Заир). Гвинейн айма чу кхин догӀу эркаш Огове, Кванза кхидерш а. Дукха меттигаш дӀалаьцна йу уьшалш. Экваторан климатан асехь кхуьуьш йу луьста дукхаярусаш йолуш тӀуьна тропикийн хьаннаш. субэкваторан асехь — галерейн хьаннаш, хидоькъе меттигашкахь йаьржина йу тайп-тайпана саваннаш. Гвинейн айма чудогӀуш долу эркийн хикхочешкахь, йаьржина йу мангрин къухаш.

## Билгалдахарш

Категори:Йуккъера Африка
1-е Мелехино

**1-е Мелехино** () — Россин Федерацин Курскан областан Щигрин кӀоштара эвла.

## Климат
Кхузахь климатан башхаллаш йоьзна йу цуьнан хьун-аренан зонера барамерачу континенталан климатан хьолах. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

Категори:Щигрин кӀоштан нах беха меттигаш
Дукузов Аслан

**Дукузов Аслан**, иштта **Дукузов Халид** — хилла Хьалха-Мартан жамаӀатан амир а, Нохчийчохь хилла болу ШозлагӀа тӀеман жигара декъашхо а.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан истори
Ильинка (Долгоруковон йуьртан меттиг)

**Ильинка** () — Россин Федерацин Липецкан областан Долгорукован кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, йовхачу аьхкенца, барамехь шийлачу Ӏаьнца. Шера заманаш дика къаьсташ йу. Уггар шийла бутт — январь. Уггар бовха бутт — июль.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Долгорукован кӀоштан индексаш

Категори:Долгорукован кӀоштан нах беха меттигаш
Верхни Балыгычан

**Верхни Балыгычан** () — Россин Федерацин Магаданан областан Омсукчанан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат чӀогӀа континенталан а, лура а йу. Мехаш шеран дохалехь шийла ду. Аьхка уьш хьоькха шийлачу хӀорд тӀиера материк тӀе, Ӏай — чоьхьарчу шийлачу кӀошташкара хӀорд тӀе. Хуьлу хаъал йаккхий башхаллаш хӀорд йисттерчу кӀоштийн климатехь, уьш къаьста кӀедачу Ӏашца а, шийло аьхкенца а, областан чоьхьарчу дакъошкахь климат чӀогӀа континенталан йу.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Магаданца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+11.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Омсукчанан кӀоштан индексаш

Категори:Омсукчанан кӀоштан нах беха меттигаш
Осташево (Москохан область)

**Осташево** () — Россин Федерацин Москохан областан Волоколамскан кӀоштара эвла.

## Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, шеран заманаш дика къаьста; аьхке йовха, Ӏа барамехь шийла. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Волоколамскан кӀоштан индексаш 

Категори:Волоколамскан кӀоштан нах беха меттигаш
Коломна (гӀалин гуо)

**Коло́мнан [[ГӀалин гуо (Росси)|гӀалин гуо]]** — Россин Москохан областан муниципалан кхоллам. ХӀинцалерачу дозанашца йу 2020 шеран 6 октябрехь дуьйна. административан-территориалан хӀоттамца цуьнца йогӀуш йу областан муьтӀахь гӀала Коломна административан территорица.

Административан центр — Коломна гӀала.

## Нах беха меттигаш
*«Северка» шлюзан эвла
*Акатьево
*Амерево
*Андреевка
*Андреевски
*Апраксино
*Афанасьево
*Бакунино
*Барановка
*Берняково
*Биорки
*Богдановка
*Богородски
*Большое Карасёво
*Большое Колычево
*Борисово
*Борисовски
*Бортниково
*Бузуково
*Васильево
*Верхни Хорошово
*Возрождени
*Воловичи
*Ворыпаевка
*Гололобово
*Горки
*Горностаево
*Городец
*Городище-Юшково
*Городки
*Грайвороны
*Гришино
*Губастово
*Дарищи
*Дворики
*Дмитровцы
*Дубенки
*Дубна
*Дуброво
*Елино
*Ерково
*Запрудни
*Заречни
*Зарудня
*Захаркино
*Зиновьево
*Змеево
*Игнатьево
*Ильински
*Индустри
*Исаиха
*Каменка
*Каменка
*Колодкино
*Коломна
*Комлево
*Конев-Бор
*Коробчеево
*Коростыли
*Кочаброво
*Кудрявцево
*Куземкино
*Лесной
*Лукерьино
*Лыково
*Лысцево
*Макшеево
*Мали Карасёво
*Мали Уварово
*Маливо
*Малышево
*Михеево
*Михеево
*Молитвино
*Молодинки
*Морозовка
*Мостищи
*Мякинино
*Мячково
*Настасьино
*Негомож
*Непецино
*Непецино
*Нестерово
*Нижни Хорошово
*Никульски
*Нови
*Нови Бобренево
*Новое
*Новопокровски
*Новоселки
*Новоселки
*Октябрьски
*Осёнка
*Павлеево
*Паново
*Паньшино
*Парфентьево
*Первомайски
*Пески
*Пестриково
*Петрово
*Печенцино
*Пирочи
*Подберезники
*Подлужье
*Подмалинки
*Подосинки
*Полубояриново
*Проводник
*Пруссы
*Радужни
*Речки
*Рождественка
*Романовка
*Санино
*Северски
*Сельниково
*Сельцо-Петровски
*Семёновски
*Семёновски
*Семибратски
*Сергиевски
*Сергиевски
*Солосцово
*Стари Бобренево
*Субботово
*Сурино
*Сычёво
*Тимирёво
*Троицкие Озёрки
*Туменски
*Угорни Слобода
*Ульяновка
*Федосьино
*Хлопна
*Чанки
*Черкизово
*Чуркино
*Шапкино
*Шейно
*Шелухино
*Шеметово
*Шереметьево
*Шкинь
*Щепотьево
*Щурово

## Билгалдахарш

Категори:Москохан область
Одинцово (маьӀнаш)

**Одинцо́во:**

## Нах беха меттигаш

### Росси
* Одинцово — Москохан областера гӀала, кӀоштан центр;
* Одинцово — Владимиран областан Судогдан кӀоштара эвла.
* Одинцово — Ивановн областан Шуян кӀоштара эвла.
* Одинцово — Костромин областан Чухломан кӀоштара эвла.
* Одинцово — Москохан областан Дмитрован кӀоштахь хила эвла. ХӀинца урам Одинцово.
* Одинцово — Москохан областан Домодедован гӀалин гуонара эвла.
* Одинцово — Нижни Новгородан областан Шахуньян гӀалин гуонара эвла.
* Одинцово — Новгородан областан Пестован кӀоштара эвла.
* Одинцово — Новгородан областан Поддорьен кӀоштара эвла.
* Одинцово — Пермийн мехкан Карагайн кӀоштара эвла.
* Одинцово — Тверан областан Кимрин кӀоштара эвла.
* Одинцово — Тверан областан Сонкован кӀоштара эвла.
* Одинцово — Тулин областан Тёпло-Огарёван кӀоштара эвла.
* Одинцово — Тулин областан Ясногорскан кӀоштара эвла.

### Туркойчоь
* *Одинцово* — Джамушлу эвлан хьалха хила цӀе (Карс илан Акьяка кӀошт).

## Кхийерш
* Одинцово — 22800 «Каракурт» проектан жима ракетан кема.
* Одинцово —  Москохан областан Одинцовон кӀоштара гӀалин меттиг.
* Одинцово — аьчканекъан станци.
* «Одинцово» — хоккейн клуб.

## Хьажа иштта
* Заречье-Одинцово
Назаров, Дмитрий Юрьевич

**Дмитрий Юрьевич Назаров** () — оьрсийн театран а кинон актёр ву. РФ къоман артист (2000).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* Официальный сайт 
* Дмитрий Назаров на сайте МХТ им. А. П. Чехова
* Дмитрий Назаров на сайте KINO.RU
* Интервью программе «Мастера»: текст, аудио, видео (автор проекта Диана Берлин) https://web.archive.org/web/20101119065645/http://www.mastera.tv/masters/nazarov/
* Интервью французскому сайту Russie Info, русская версия: https://web.archive.org/web/20201127061836/http://www.russieinfo.com/kto-v-moskve-mozhet-zamenit-deparde-dmitrii-nazarov-2016-12-12

Категори:Россин актёраш
Мороз, Дарья Юрьевна

**Дарья Юрьевна Мороз** () — оьрсийн театран а, кинон а актриса йу. РФ сийлахь артист (2018).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* Артисты. Дарья Юрьевна Мороз. Биография, работы в театре, фильмография, пресса. Официальный сайт Московского художественного театра имени А. П. Чехова // mxat.ru
* Приглашённые артисты. Дарья Юрьевна Мороз. Заслуженная артистка России. Биография, роли в театре. Официальный сайт Московского театра-студии под руководством Олега Табакова // tabakov.ru
* Люди театра. Дарья Мороз. Краткая биография, работы в театре, премии и награды, пресса. Официальный сайт Государственного театра наций (Москва) // theatreofnations.ru
* Актёры театра. Дарья Мороз. Краткая биография, занятость в текущих спектаклях.  Официальный сайт Государственного драматического театра «Приют комедианта» (Санкт-Петербург) // pkteatr.ru
* Мороз Дарья Юрьевна. Биография, фильмография, фотографии актрисы. // ruskino.ru
* Дарья Мороз. Биография и фильмография.  Телеканал «Россия-1» // russia.tv
* ВИДЕО. Программа «Линия жизни. Дарья Мороз» (2017 год).  Телеканал «Россия-Культура» // tvkultura.ru
* *Ведущий: Антон Долин*. АУДИО. Программа «Собрание слов» с Антоном Долиным. — Большое интервью Дарьи Мороз (эфир от 18 марта 2015 года).  Радиостанция «Маяк» // radiomayak.ru

Категори:Россин актрисаш
Смешарики

**«Смеша́рики»** (сокращение от рус. ***смеш'''ные '''шарики***, в английском дубляже **GoGoRiki** или **Kikoriki**) — российский мультипликационный сериал, ориентированный на широкую аудиторию. Создан в рамках образовательного проекта «Мир без насилия» и производится при поддержке Министерства культуры Российской Федерации.

## Примечания

## Литература
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Ссылки

* Официальный русскоязычный сайт
*
Ивановски (Красни Слободан йуьртан меттиг)

**Ивановски** () — Россин Федерацин Нижни Новгородан областан Боран гӀалин гуонан йукъайогӀу эвла.
## Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу. Сентябрера май кхаччалц къилбехьара а, къилба-малхбузера а мехаш хуьлу, ткъа аьхкенан беттанашкахь – къилбаседа-малхбузан. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Нижегородская область поштан индексаш 

Категори:Боран гӀалин гуонан нах беха меттигаш
Зареченск

**Зареченск** () — Россин Федерацин Мурманскан областан Кандалакшан кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат билгалйоккху цуьнан географин хьоло, иза Къилбаседа поляран гуонан дехьа хиларо, йуккъерчу меттиго Европин а, Къилбаседа Шен Ӏапказан йукъахь, кхин тӀе Атлантикин довха хӀаваъ кхачаро а. Боккха Ӏаткъамбо климатан Кольски ахгӀайренан уллохула доьдучу Баренцевн хӀордан Нордкапан довха хино. ХӀорд гӀуорош бац.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Кандалакшан кӀоштан индексаш 

Категори:Кандалакшан кӀоштан нах беха меттигаш
Бусхьакъи, Шахназ

**Шахназ Бусхьакъи** ( ; 1985 шеран 22 октябрь, Алжазаира гӀала, Алжазаира) — aлжирехь профессионалан баскетболхо.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
*  Профиль на сайте FIBA.
*  Профиль на сайте AFROBASKET.
*  Профиль на сайте FIBA 3X3.

Категори:Бинарш 1985 шарахь
Категори:Баскетболхой
Категори:Баскетболхойх лаьцна бовланза йаззамаш
Категори:Адамаш:Алжазаира
Бусхьакъи

* Шахназ Бусхьакъи - Алжазаиран профессионалан баскетболхо.
* Сиди Бусхьакъи - Алжазаиран бусалбанийн динан Ӏилманхо.
Бусхьакъи, Сиди

**Сиди Бусхьакъи** ( ; 1394, Тения, Алжазаира — 1453, Тения, Алжазаира) — Алжирехь  бусалбанийн динан Ӏилманхо.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* 
* 
* 
* 

Категори:Бинарш 1394 шарахь
Категори:Белларш 1453 шарахь
Категори:Адамаш:Ислам
Категори:Лингвистика
Категори:Адамаш:Алжазаира
Подкурок

**Подкурок** — эрк Россехь, охьадоьду Ставрополан махкахула. Дакъошкахь ГӀебартойн-Балкхаройчоьнан административан доза до. Подкурок кхета Курах аьтту агӀора. Эркан дохалла 31 км, хи гулден майда 156 км².

## Хин реестран хаамаш
Россин пачхьалкхан хин реестран хаамашца ду Малхбузен-Каспийн майданан гуонехь, хинбахама эркан дакъа — ГӀум-хи, эркан бухара майда — бухара майда йац. Эркан майда — Теркан а, Донан а, Ийдалан а эркийн йукъара хи ца доьду кӀошташ.

РФ мехкан хин бахаман районаш йахкаран геохаамийн системица, кечйина Хин ресурсийн Федералан агенталло:
* Пачхьалкхан хин реестрехь хин объектан код — 07010001212108200004296
* Гидрологин Ӏаморехь код (ГӀ) — 108200429
* Бассейнан код — 07.01.00.012
* Томан лоьмар ГӀ — 08
* Арахецар ГӀ — 2

## Билгалдахарш

Категори:Ставрополан мехкан эркаш
Категори:ГӀебартой-Балкхаройчоьнан эркаш
Категори:Малкин майда
618 шо

## Хилмаш
* 618 (?) — Авараша  Фессалоникин гуо лацар.
* Император Суй Ян Гуан вохийна цхьаьна шен тӀеман хьаькмо Ли Юана.
* 618—907 — Тан некъий Цийчохь.
* 618—626 — Цийчоьнан император Гаоцзу (Ли Юань). Тан некъий кхоьллинарг.

## Йина
* Тибет (импери)
* Тан импери, Цийн импери, кхоьллина Ли Юанем. 

## Кхелхина
* Шегуй-хан, Малхбузен-тюркийн каганатан каган.
* Фергус мак Колмайн, Миден паччахь.
* Таман-хан, Малхбузен-тюркий каганатан каган.
* Кевин Глендалохан, Ирландин сийлахьверг.
* Адеодат I, Руман папа.

## Хьажа иштта
Кабати (Палестина)

**Кабати** () — ПалестӀинан Дженин провинцера гӀала, лаьтташ йу Урдан хин малхбузен хийистехь. Бахархой бу 24 439 стаг (2017 ш.).

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Палестинан гӀаланаш
Категори:Палестинан историн гӀаланаш
Дженин

**Джени́н** (иштта *Джани́н*) () —  Палестинан къоман администрацера гӀала лаьтташ йу на Урдан хин малхбузен хийистехь, Палестинан къоман администрацин Джанин провинцин административный центр.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Палестинан гӀаланаш
Категори:Палестинан историн гӀаланаш
Европин жуьгталлин бохам

**Европин жуьгталлин бохам** ( [Шоа́] «бала, бохам») — Нацистийн Германин жуьгтий планаца хӀаллакбаран политикин жамӀ. Бохамах зулам даьлларг хилира Европин 6 миллион жуьгтий.

## Этимологи
Термино **Бохам** хуьйцу шеца (цхьаьна могӀара терминца **Шоа́**) жимма корректан термин **[[Холокост]]**. Идиш матттахь леладо термин **хурба́н** ( «дохор») — спецификица жуьгтийн къоман историн бохаман хилам, доладелла йохорца Хьалхара а, ШолгӀа а Къудс-ГӀалин килс.

## Муьраш хӀиттор

Дуьненайукъара трибуналан барт хоттучеран гайтамца, белла болу СС лакхара белхалочо Вислицени Дитера, жуьгташна тӀаьхьабовлар а, хӀаллак бар а декъалора кхаа муьранна:

*1940 шо кхаччалц* … — Германера жуьгтийн болх а, цара дӀалаьцна областашкахь а планан арабахарца бан гӀератара. *ШолгӀа фаза* йолайелира оцу хеннахь: берриш жуьгтий гулбар Польшехь а, кхечу дӀалаьцначу Германис малхбален областашкахь, цу тӀе геттон кепара. И мур лаьттира 1942 шо доладаллалц. *КхоалгӀа мур* бара  «жуьгтийн болх чаккхенца бар», аьлча а планаца хӀаллак дар жуьгтийн къам.

Вислиценис чӀагӀдора, термин «чаккхенца бар» кхетара нисса физикин хӀаллак бар жуьгтий, цунна гира омар цунах лаьцна, куьг йаздинера Гиммлер Генриха.

Йоцца жуьгтийн энциклопедино къастайо Холокост 4 муьрехь:
* 1933 январь — 1939 август — Гитлер Германин рейхсканцлер хиллачу хенара, Польшина тӀелатталца;
* 1939 сентябрь — 1941 июнь — Малхбузен Польша рейх йукъа тоьхначу моментера, «Инарла-губернаторалла» кхоьлча дуьйна ССРС тӀелатталц;
* 1941 июнь — 1943 гуьйре — ССРС тӀелеттачу моментера цуьнан махкара геттош дӀайаххалц;
* 1943 Ӏа — 1945 май — Малхбузен Европера байаран лагерашка массашца жуьгтий арабахарца, том чекхбаллалц.

## Бохаман тӀаьхье

ТӀеман историкан Пашер Яронан ойланца, дуккха шерашкахь бина Ӏаткъам жуьгтийн къоман геноцид йеш балийра нацисташ йаккхий материалан-техникин а, адамийн а ресурсийн эскаран чоьтах, цуо балийра уьш тӀеман иэшаме.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* 
* 
* *У. Перл.* 
* 
* 

## Хьажоргаш

* 
*  — на сайте «История еврейского народа»
*  
* 
*   — Интернет-вариант книги на русском языке в проекте «Живая история»
*  
* *[[Сатановский, Евгений Янович|Евгений Сатановский]]*. 
* М. Каганская. 
* *П. Полян.*  

*
Категори:Гуманитаран бохамаш
Тения

**Тения** йа шир йелларг. **Эль-Танияа** (, *Ath-Thānīyyah*, ) — Алжазаиран йокха гӀала. Тения олучу вилайин административан центр.

## ГӀарабаьлла бахархой
* Шахназ Бусхьакъи - Алжазаиран профессионалан баскетболхо.
* Сиди Бусхьакъи - Алжазаиран бусалбанийн динан Ӏилманхо.

## Географи

## Истори

## Билгалдахарш

Категори:Алжазаира
Стерлитамак

**Стерлитама́к** (, МФА: , , , ) — Россин гӀала, (Уфал тӀаьхьа) Башкирийчоьнан бахархойн дукхаллица шозлагӀа гӀала, Стерлитамакан кӀоштан административан центр, цуьнна йукъайогӀуш йац. Республикин маьӀна долу гӀала, кхуллу Стерлитамакан гӀалин гуо цуьнна йукъахь иза цхьаъ бен йац.

## Билгалдахарш

 

Категори:Башкирийчоьнан гӀаланаш
Берд (фильм)

**«Берд»** — ши серийн исбаьхьаллин фильм Алов Александран а, Наумов Владимиран а иштта цӀе йолчу романаца Юрия Бондаревн. ТӀаьххьара цхьана бина болх режиссёрийн.

1985 шарахь делла ССРС пачхьакхан совгӀат.

## Сюжет
Советийн йаздархо Никитин Вадим вогӀу Гамбурге, дукха хан йоццуш шен роман арахецна. Никитинан эсехь денло тӀеххьара тӀемийн 1945 шеран Германи, оцу хенахь йара йоццу садоӀийла немцойн гӀалахь Кенигсдорф, йара Эмма — къона немцойн йоӀ, иза цунна йеза йеллера. Цул тӀехьа, ткъе йалх шо даьлча и шиъ вовшахкхета дӀасакъаьстинчу меттигехь.

## Ролашкахь
* Борис Щербаков — *Вадим Никитин*
* Наталья Белохвостикова — *Эмма Герберт*
* Бруно Дитрих — *господин Дицман*
* Бернхард Викки — *господин Вебер*
* Корнелия Бойе — *Лота Титтель*
* Владимир Гостюхин — *сержант Меженин*
* Валерий Сторожик — *лейтенант Княжко*
* Михаил Голубович — *Гранатуров, комбат*
* Владимир Заманский — *Зыкин*
* Андрей Гусев — *Ушатиков*
* Армен Джигарханян — *Платон Петрович*
* Наталья Наумова — *бакенхочун йоӀ*
* Альбина Матвеева — *Лида, Никитинан зуда*
* Михаил Бычков — *Таткин*
* Георгий Склянский — *лакхара лейтенант Перлин*
* Нартай Бегалин — *эпизод*
* Виктор Гайнов — *бордель чура аравоккхург*
* Леонид Трутнев — *эпизод*

## Съёмкин тоба
* Режиссёр: Александр Алов, Владимир Наумов.
* Сценарий: Юрий Бондарев, Александр Алов, Владимир Наумов.
* Оператор: Валентин Железняков
* Композитор: Александр Гольдштейн
* Исбаьхьалча: Евгений Черняев, Владимир Кирс
* Костюмийн исбаьхьалча: Лидия Нови

## Фестивалаш а, совгӀаташ а
* 1984 — 17 Йерригсоюзан кинофестиваль (Киев): исбаьхьаллин фильмийн программехь коьрта совгӀат а, диплом а — фильман «Берд».
* 1985 — ССРС пачхьалкхан совгӀат

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* 
* 
* *Корнешов Л.* — Берег таланта // Известия, 5 мая 1984
* *Свинцов Д.* — На расстоянии сердца // Ленинская правда, 14 ноября 1984

Категори:«Мосфильм» студин фильмаш
Категори:ССРС фильмаш 1983 шеран
Категори:Бондарев Юрийн экрана тӀе баьхна кхолламаш
Категори:ССРС фильмаш-мелодрамаш
Категори:ФРГ фильмаш
Категори:Фильмаш — Йерригсоюзан кинофестивалан лауреаташ
Категори:Йаздархойх лаьцна фильмаш
Текстиль

**Тексти́ль** (схьадаьлла  «кӀади») — эхангах кӀади ден чарх тӀехь кӀеда, сетта хьесех а, тайнех а (кӀади, бамба, маша, кхин дӀа а) йеш йолу хӀума. КӀади хилаз йолу: трикотаж, истанг, хӀинцалера дуьйцина доцу а, кхин а материалаш.

Дош *текстиль* — схьадаьлла , иза «дуца» бохург ду. КӀадеш дуцар — уггаре а даьржина хьесап ду текстиль йаран, кхин а хьесапаш ду текстиль йаран: тӀехьарчор, датор.

## Истори

Хьалхара текстилан хьесий, тарло, кечданза бецийн маргӀалш. Царех исторел хьалхарчу хенахь дуцура кирхьа, тоьрмигаш, чӀара лоцу бойнаш, машшаш. ТӀехьа адамашна Ӏемира алсамо йуткъа материалаш йан — ветанан, кӀомалан, джутан хьесий, дийнатийн тӀаргӀа.

Уггаре шира Ӏилманан девза кӀадеш девлла Ширачу Мисрара — уьш дора ветанах 7 эзар сов шо хьалха.

Вайн эрал III шо хьалха буьйлабелира кхин хьесий лело, масала, дари Цийчохь, бамба ХӀиндехь. Тера ду, кхин а хьалха Гергарчу Малхбалехь йукъадевлла хилар тӀергӀан кӀадеш. И текстилан хӀуманаш йара хийцаран а, махлелоран а ладаме хӀуманаш.

Джон Кейс[<sup>[en]</sup>](https://ce.wikipedia.org/wiki/:en:John_Kay_%28flying_shuttle%29) хьовзо чарх йаран а (1730),  ша йуцу чӀу бар (1733), цул тӀехьа Аркрайт Ричарда а, Кромптон Сэмюэла а эханг хьовзо чарх йаро механике даьккхира бамбин кӀадеш дар, Промышленностан революци айбира Йоккх Британехь.

XIX бӀешеран чаккхенгара дуьйна алсама даьржа адамо ден (Ӏаламан полимерийн бух тӀехь) а, синтетикин (углеводородан аьргаллех) хьесий, царна йукъахь гӀарадевлла ду вискоза, нейлон, лайкра.

## Хьажоргаш
Макродакъалгаш

**Биологин ладаме дакъалгаш** (*биологин инертан дакъаогашна* дуьхьала) — химин дакъалгаш, оьшу дийна организмашна дика гӀоранна.

Организмехь гӀора латтош долу дакъалгаш, классификаци йо  тайп-тайпана хьесапашца — организмехь хиларца, иэшаран тӀегӀанца, биологин ролаца, хьесийн спецификца, кхин а. Адаман а, кхечу декха дийнатийн дегӀехь  долу дакъалгашка декъало:
* **макродакъалгашка** (процентан бӀенаш дакъош а, сов а);
* **микродакъалгашка** (процентан бӀеэзар тӀера эзар декъе кхаччалц);
* **ультрамикродакъалгаш** (поцентан миллионан дакъа а, кхин кӀезиг а).

Цхьацца авторша доза доккху оцу тайпанашна йукъахь концентрацин кхечу хьесапашца. Иногда ультрамикроэлементы не отделяют от микроэлементов.

## Макродакъалгаш

Оцу дакъалгаш буьллу организмийн бух. Хан тоьхначу стеган организмехь ладаме барам баллар, иттаннаш гамм (хлор, магний) иттаннаш кийла кхаччалц (кислород, углерод); кхечу дешнашца, макродакъалгаш олу массо а биодакъалгех, организмехь 0,1 % дегӀан массел сов йелахь.

### Меженийнгенийн дакъалгаш
Коьрта дакъа клеткийн массан лаьтта 4 дакъалгах (гайтина уьш адаман дегӀехь латтар):
* Кислород — 65 %;
* Углерод — 18 %;
* Водород — 10 %;
* Азот — 3 %.
Оцу макродакъолгех олу **меженийнгенийн** дакъалгаш  йа макронутриенташ (). Алсама царех хӀиттина белокаш, махьарш, углеводаш, нуклеинан мусталлаш, дуккху а кхин органикин хӀуманаша. Наггахь и йиъ дакъалго билгал йоккху *CHNO* акронимца, иза лаьтта Менделеевн таблицера билгалонех.

### Кхин макродакъалгаш
Лахахь дагардина кхин макродакъалгаш, уьш адаман дегӀехь хилар.
* Кальций — 1,7 %
* Фосфор — 1,25 %
* Калий — 0,25 %
* Саьнгал — 0,3 %
* Натрий — 0,2 %
* Хлор — 0,2 %
* Магний — 0,05 %

## Микродакъалгаш

## Билгалдахарш
;Комментареш

;Хьосташ

## Литература
* Ultratrace minerals. Authors: Nielsen, Forrest H. USDA, ARS Source: Modern nutrition in health and disease / editors, Maurice E. Shils … et al.. Baltimore: Williams & Wilkins, c 1999., p. 283—303. Issue Date: 1999.
* 
* 

Категори:Фармакологи
*
Категори:Метаболизм
Категори:Химин дакъалгийн исписка
Категори:Дуу хӀумнаш
Категори:Диетологи
Мицотакис, Кириакос

**Кириа́кос Мицота́кис** (; ) — желтойн политикин а, пачхьалкхан а гӀуллакххо. Консервативан партин лидер «Керла демократи» 2016 шеран январехь дуьйна. Желтойчоьнан премьер-министр 2023 шеран 26 июнехь дуьйна, 2019—2023 шерашкахь а. Желтойчоьнан парламентан депутат 2004 шарахь дуьйна.

## Билгалдахарш

Категори:Желтойчоьнан банкираш
Категори:Адамаш:McKinsey & Company
Категори:Желтойчоьнан парламентан депутаташ
Категори:Желтойчоьнан министраш
Категори:Бинарш 1968 шарахь
ТӀубас

**ТӀубас** () — Урдан хин малхбузен хийистан къилбаседа-малхбалехьара декъера палестинхойн гӀала, ТӀубасан провинцин административан центр. Бахархой 21 431 стаг (2017 ш.).

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Палестинан гӀаланаш
Категори:Палестинан историн гӀаланаш
ПиластӀина (маьӀнаш)

**ПиластӀина** — чолхе термин. Дуьххьара: «Филисти» (филистихойн латта).

## Гергара Малхбале
* **[[ПиластӀина (историн область)|ПиластӀина]]** — Гергара Малхбалера историн а, географин регион.
** ПиластӀин — хьалхарчу борзанан бӀешеран пачхьалкх (XI—IX бӀешо в. э. йале).
** ПиластӀинин Шема (лат. Syria Palaestina) — руман провинци.
** Византин ПиластӀина — Гергара Малхбален территори Малхбален Руман империн а, Византин а карахь йолучу хенан ПиластӀинин историн мур.
*** Палестина Прима — руман, цул тӀаьхьа Византин провинци.
*** Палестина Секунда (Палестина ШолгӀа) — руман, цул тӀаьхьа Византин провинци.
*** Палестина Салютарис (Палестина КхоалгӀа) — Византин провинци.
** ПиластӀина Ӏосманан империн йукъахь (1516—1917)
** Подмандатан Палестина (XX бӀешеран 1-гӀа дакъа) — Йоккха Британис урхалладар Гергара Малхбален леттан цхьана декъана.
* **[[ПиластӀина пачхьалкх]]** — Гергара Малхбалера цхьаццамма къобалйина а пачхьалкх.
** Палестинан къоман администраци — пиластӀинхойн территорешна урхалладаран меженаш Ослохь бинчу сацамца.

## Бразили
* Палестина (Алагоас)
* Палестина (Сан-Паулу)
* Палестина-ди-Гояс
* Палестина-ду-Пара

## Культура
* Palästinalied («ПиластӀинин эшар») — XIII бӀешеран йуьхьенгахь немцойн поэта Вальтер фон дер Фогельвейде йазйина эшар.

## Хьажа иштта
* Палистин (XI—IX века до н. э.)
* ПиластӀинхой
* Палестино — пиластӀинхоша иммигранташа кхоьллина Чилира футболан клуб.
* Нови Палестина — Россин Федерацин Ростовн областан Песчанокопскан кӀоштара эвла.
* Сатийсина мохк 
*
Гуптой Пачхьалкх

**Гуптойн пачхьалкх** (, gupta, ) — ХӀинди Гуптойн некъин куьйгаллехь, лаьттина IV—VI бӀешерашкахь. Гуптойн урхаллин хан ХӀиндин историн дешин бӀешо санна йукъадахана, оцу хенахь даьхна къоман литературин а, сурт дилларан говзаллин а, архитектурин а, философин а коьрта канонаш.

### ТӀаьххьара урхалчаш
Скандагуптин когаметтавочух таханлера историкашна йукъара хаамаш бен бац. Будхагупта волучу хенахь цхьацца йисттера областашкарчу урхалчаш тӀеэцнера махараджийн титулаш, цуо гойту йуккъера Ӏедал гӀелдалар. И паччахь веллачул тӀехьа йуха а болабелла гӀора дойу тӀом эфталиташца. V бӀешо чекхдолуш церан паччахьо Тораманас масийттаза тӀелетта ХӀиндина. Чандрагупта III а, Бханугуптин а дерриг паччахьалла чекхдаьлла къиза тӀамехь мохк баккхархошца. ТӀеххьара эфталитийн паччахьан Тораманна а, цуьнан когаметта волчу Михиракулна а аьтту белира шайн Ӏедал хӀотто йерриг Къилбаседа ХӀиндехь. Дасдеш долу эфталитийн тӀелетарх йаздина шен тӀаьхьарчу хроникехь «Раджатарангини» кашмиран историко Нальханас:

## Билгалдахарш

## Литература
* *[[:en:R. C. Majumdar]]* (1977). Ancient India, New Delhi: :en:Motilal Banarsidass, ISBN 81-208-0436-8
* *[[:en:Hem Chandra Raychaudhuri|H. C. Raychaudhuri]]* (1972). Political History of Ancient India, Calcutta: University of Calcutta, ISBN 1-4400-5272-7

Категори:Азин импереш
Категори:Шира ХӀиндин импереш а, паччахьаллаш а
Категори:Гуптой
Категори:ХӀиндин историн пачхьалкхаш
Категори:Йуккъера бӀешерийн историн пачхьалкхаш
Категори:Ширачу дуьненан историн пачхьалкхаш
Категори:Бангладешан историн пачхьалкхаш