Хьармак

**Хьармак** () — розалан тайпанан розан (Rosaceae) доьзалера ораматан тайпа. Иза йукъайогӀучу доьзалан а, низаман а цӀераш йу оцу тайпанан цӀарах. Цуьнан дуккха а лелош йолу кепаш йу, «роза» цӀарца лелош йолу. Иштта ботаникин литературехь дукха хьолахь «роза» олу розан хьармакех.

Цхьадолчу хьостанаша дийцарехь, 400 кхаччалц бу уьш, вукхара дийцарехь — 300 тӀера 500 тайпане кхаччалц; 366 бакъдина хьармакийн тайпанаш. Цхьаболчу хаамашца, 10 эзар кхаччалц лелош йолу сорташ йу, вукхара дийцарехь — 25 эзар кхаччалц ткъа атта 50 эзар кхаччалц. Тайп-тайпанчу хьостанаша дийцарехь, 48 акха кхуьу Россехь—100 тайпанаш, царех дукха эндемикийн. Уггар йаьржина а, экономикин агӀор мехала а йу майн роза «Rosa majalis».

## Ботаникийн дийцар

### Куц
Розан гаьннаш — гӀаш долу гаьннаш а, карликан гаьннаш а, наггахь даима баьццара, тайп-тайпана локхалла йа йохалла йолу дӀахӀиттийна, хьаладолуш йа лела гаьннаш долуш, 15—25 см тӀера 8—10 м кхаччалц. Цхьана тайпанан локхалла наггахь хийцало, кхиаран хьелашка хьаьжжина.

Розан гаьннаш дукхахьолахь 2-3 м локхалла йолу дуккха а гаьннаш долу гаьннаш ду ткъа 30-50 шаре кхаччалц Ӏаш йу. Амма цхьадолу оцу тайпанийн экземпляраш, масех бӀе шаре кхаьчча, дерриге а дитташ хуьлу. Уггаре а шира роза (жӀаьлин роза) кхуьу Германехь Хильдесхайман кафедралан майданахь. Цуьнан оьмар, тайп-тайпанчу хьесапашца, 400 шарера 1000 шаре кхаччалц йу. Локхалла 13 м кхачало, ткъа бухахь цуьнан гаьннан го 50 см кхачало.

Даима баьццара хьалаволуш йолу розаш массанхьа а бохург санна йу субтропикашкахь. Нагахь санна уьш диттах тера кепе кхаьчнехь, церан гаьннаш дукхахьолахь дӀасадаржийна а, дӀасадаржийна а хуьлу. Цу розан экземпляраш дикка хенашка кхаьчна хиларх лаьцна хаамаш бу. АЦШ-хь Аризонан Томбстоун гӀалахь кхуьу Бэнкс (Rosa banksiae) цӀе йолу роза, цигахь дӀайиллина 1885 шарахь, Гиннессан рекордийн тептарехь уггаре йоккха роза санна дӀайазйина йу иза. Цуьнан гаьннаш 3,7 м го болуш ду, 740 м2 майда йу. Гурахь гергарчу хьесапехь 200 эзар зезаг до цо. Гурзуфехь художникан К. Коровин хиллачу дачехь йу 100 шо кхаьчна аьлла хетачу Банксийн розан ши экземпляр. ГӀирман къилбаседа бердашца йолчу Rosa ×fortuneana розан ши бӀе гергга экземпляран 100—150 шо ду.

Даима баьццара лаьмнашкахь лела розаш йоцург, йу бореалан кемсийн розаш, ах гӀаш долу а, гӀаш долу а. Цара кхиадо цхьаъ йа шиъ дикка деха, 5-7, ур-атталла 9 метре кхаччалц долу, шаьш латто ницкъ ца кхочуш, диттан гаьннашца а, тажашца а гӀортор оьшу. Бореалан лианийн розан гаьннаш дӀахӀиттина дац, амма уьш бакъйолчу лианийн санна шинне а ца хуьлу, цундела нийса хир ду царех ахлиан йа лиан санна алар. Царна йукъахь йу Лаьттайуккъера хӀордан кӀоштахь Ӏаьнан а, Ӏаьнан а хьаннашкахь кхуьуш йолу "даима баьццара роза «Rosa sempervirens», Максимовичан тайган роза «Rosa maximowicziana», иштта Йуккъера Азин грецкий орехан хьаннийн а, можжевельникан хьаннийн а лианийн розаш, малхбален Тянь-Шанан Ӏаьнан хьаннийн а, Малхбален Кавказан дубийн хьаннийн а. Йуьхьанца оцу кепехь гучуевллачу даима баьццара альпинистийн розех къаьсташ, бореалан альпинистийн розаш кхоллаелира тишачу а, шерачу а хьаннийн хьелашца нисъйалар бахьана долуш. Хууш ду типа аренан тайпа французийн роза «Rosa gallica», Ишттачу хьелашкахь нисъелча лианах тера кеп ло цо: цуьнан гаьннаш дикка деха хуьлу, дуткъа хуьлу, диттийн тажашца вовшахкхета.

Цигахь розан карликан тайпанаш ду, уьш кхуьу гаьннаш санна, уггаре а гергара бецашца йолу кеп. Царна йукъахь йу Йуккъера Азехь кхуьуш йолу карликан роза «Rosa nanothamnus». Цуьнан локхалла 30 см сов ца хуьлу. Карликан кхиаран кеп йу Эйчисон хьармак (*Rosa ecae*). ПхьегӀаш чохь кхиош йолчу кепех цхьаъ цийн роза «Rosa chinensis» 5 см сов локхалла йац. Карликан розаш йоца хан йолуш йу. ШолгӀачу-кхоалгӀачу шарахь зазадоккху уьш, ткъа пхоьалгӀачу-доьалгӀачу шарахь церан гаьннаш дӀа а довлий, дӀадовлу.

Цхьадолу Къилбаседа Америкера тайпанаш — каролинан хьармак «Rosa carolina», гӀаш долу хьармак (*Rosa foliolosa*), арканзасан хьармак «Rosa arkansana» — Уьш уггаре а гергара йу бецан ораматашца. Уьш лела бецан дуккха шерашкахь лела ораматаш санна: церан гаьннаш масех шарахь дечиг ца хуьлу, Ӏаьнан заманахь йуха а леш ду, ткъа цул тӀаьхьарчу шерашкахь церан лигнификаци йуьззина ца хуьлу. И амал луьра къилбаседан климатца а, йоцачу кхиаран муьрца а нисйелла йу, иштта тидам бо лаьмнашкахь лекхачу йукъарчу тайпанашкахь (масала, Ӏаьржа роза). Бецан розан тайпанаш эволюцин синтаран кхиаран уггар лакхарчу муьрехь ду, ткъа карликан тайпанаш Хржановскийс лоруш хилла царна тӀе дӀасалеларш.

### Орамийн система
Орамийн система гӀад лолуш бу, 5 м кхаччалц кӀоргене кхаччалц чуйоьду. Орамийн доккхаха долу дакъа 15—40 см кӀоргенехь лаьтта, массо а агӀор дӀасадаржийна 60—80 см радиусехь. Цхьадолчу тайпанийн розан гаьннаш долу кӀорнеш йу, цунах дӀасадаьржина дуккха а йеха а, дечигах дина а гаьннаш, кхуллу ораматийн гаьннаш (турионаш). Лаьтта бухара гаьннаш гучудовлу, цхьадолу ораматийн гаьннаш ненан ораматах дӀа а къаьстина, керла ораматаш кхоллало. Адвентицин гӀайннаш кхоллало масех дакъа рогӀехь, ткъа буц чӀогӀа сиха хуъу. И хьал бахьана долуш розан гаьннаш сиха кхуллу тиша гаьннаш, цхьа ораматан диаметр масех метре кхачало. Розан гаьннаш патрикуляци йан ницкъ хилар (дай-нанойн ораматаш масех декъе йекъа) бух бу иза орамашца дӀасадаржаран. Амма лаьтта бухахь гаьннаш ца кхуллуш тайпанаш ду. Орамаш 8-13 шарахь деха.

### ГӀаш а, маргӀалш а
Розан Ӏаьнан кепаш шина тайпана гаьннаш долуш йу: дӀахӀиттийна а, арка йолуш а, охьахьаьвзина. Цара кхуллу хьалхарчу шеран дуккха а вегетативни гаьннаш (турионаш), наггахь 1—1,5 м локхалла а, 10—12 мм диаметр а йолуш, тайп-тайпана барамашкахь кӀеда а, йуткъа а кӀорнеш а йолуш, цул тӀаьхьа догӀучу шерашкахь зезагаш а, стом луш а гаьннаш хуьлу. Розан гаьннаш вегетативни гаьннаш декъало ораматийн, гаьннаш, гаьннаш тӀе, ткъа генеративни гаьннаш — стоьмийн гаьннаш дац. Цхьацца гаьннаш дахаран хан 4-5 шо ду.

ГӀаш гаьннаш долуш, баьццара, Ӏаьржа, Ӏаьржа цӀен, Ӏаьржа Ӏаьржа, наггахь морса-Ӏаьржа, Ӏаьржа, Ӏаьржа-Ӏаьржа, Ӏаьржа-цӀен, йа сира хуьлу, Ӏаьнан кӀорнеш йолуш; низамехь нийса, кӀорга йа кӀорга кӀорнеш йолуш, дукха хьолахь дуккха а месаш а, месаш а йолуш, гаьннаш долу безаш а йолуш. Пит горга йу.

Къоцкъалш шинна-шинна йа дӀасайаржийна йу, карарчу шеран гаьннаш тӀехь кӀеда а, сирла а хуьлу, шина шарахь йа дуккха а шерашкахь лелачу гаьннаш тӀехьчул. Цуьнца цхьаьна дечигах дина гаьннаш кӀезиг хуьлу кӀорнеш. Иштта лахарчу декъера дӀасадаьржина хӀаваан орамаш а ду кӀорнешца дӀасадаржийна. Цхьадолчу тайпанашкахь гаьннаш дуьззина дӀакъевлина ду месашца а, кӀорнешца а, ткъа вукхара кӀорнеш вовшашна хаалуш генахь лаьтта. Амма тайпанаш ду атталла а кӀорнеш йоцуш. Иштта йу, масала, охьайоьжна роза. КӀорнеша гӀуллакх до, кхечу хӀуманашца цхьаьна, гаьннаш кхечу ораматашна йукъахь латторна, церан коьрта Ӏалашо уьш акхаройн йаарх лардар йелахь а. Цхьадолчу тайпанийн хила тарло генеративан гаьннаш тӀехь а, гаьннаш тӀехь а кегий иглаш санна кӀорнеш. Цара гӀуллакх до зезагаш ца дезачу ораматех а, кхечу акхаройх а лардарехь. Цуьнца цхьаьна, цуьнца цхьаьна лелачу безан месаша арахоьцу хьожа лахара йац шаьш зезагийн хьожанал, пайде ораматийн шена тӀеозош.

КӀорнеш арайевлла, цӀиэ бос болуш, наггахь бен кхечу басахь, Ӏаьржа йа месаш йолуш, кегий, арахьара кхаа-йалх неӀарийн чкъор долуш. Буьртиган месаш Ӏаьржа йу йа йистошца безан месаш йолуш йу. ГӀаш лар дукхахьолахь готта хуьлу, ах сов га дӀахьулдо, кхо гӀаш лар а долуш.

### ГӀаш
ГӀаш аьхкенан баьццара, ах гӀаш долу йа даима баьццара ду, гаьннаш тӀехь спиралехь дӀахӀиттийна, йеха гаьннаш долу, тайп-тайпана гаьннаш долу, гаьннашца цхьаьнакхетна йа наггахь цхьаьнакхетна доцуш шинне а гаьннаш долуш (цхьалха а, стипулаш йоцуш а бен гӀажарийн хьармакан «Rosa persica», 4—12 см йеха а, 1—1,5 см шуьйра а, цхьа чаккхе а, масех пара агӀонан листа а долуш. Кхиош йолу сорташ дукхахьолахь пхиъ гаьннаш долуш хуьлу, ткъа акхачу тайпанийн ворхӀ-исс га хуьлу. Азин тайпанийн 13, 15 йа 19 хуьлу, ткъа америкин «Rosa minutifolia» кхоъ бен гӀа дац. Рахис может быть покрыт шипами. Цхьадолчу тайпанийн гаьннаш хуьлу, уьш хийцаделла а, лахдина а гӀаш ду. Уьш хуьлу зезагийн гаьннаш тӀехь йа гаьннаш тӀехь, даима а цхьалха хуьлу.

ГӀаш эллипсан кепара горгачу кепара ду, кӀорга кепара, горга йа мелла а кордатан бух болуш, йистошца зезагаш долу, шозза зезагаш долу йа зезагаш-кренат долу, Ӏаьржа йа безаш йолуш; баьццара, сирла, цӀиэ басахь; онда, ледара йа мембрана санна; шера йа кӀорга (ругоза роза), Ӏаьржа йа кӀорнеш йолуш, дукха хьолахь безаш йолуш; 1-2,5 см йеха а, 1-1,5 см шуьйра а йу. ГӀаш барам а, кеп а, стомма хилар а дозуш ду Ӏаламан хьелашка: температурех, серлонах, хи кхачоран а, хӀаваан Ӏаьнан а, хӀаваэхь углеродан диоксидан барам, и.дӀ.кх.а..

Цхьа чӀогӀа йуккъера вен а, (4)6-13 агӀонан вен а йолуш листовкаш. Латаран венаш наггахь гӀийла хуьлу, наггахь чӀогӀа хуьлу. ГӀаш йистошна тӀекхачале уьш вовшашца уьйр йолуш хуьлу, цергашна тӀехьа гаьннаш до йа (къаьсттина листан лакхахь лаьтташ йолу, дуга, геникулярни йа гаьннаш долу) чаккхе хуьлу луьста йоцучу цергашца. Листовкашна бухахь йолу венийн маша дукхах дерг дика гуш бу, наггахь бен ара ца бовлу.

Стипулаш дукхах ерш готта йу, дӀасакъаьстина, зезагаш долуш йа кӀорнешца дӀасакъаьстина, дукха хьолахь йоккхачу майданахь гаьннашца цхьаьнакхета. Цкъацкъа стипулаш бух агӀор шуьйра а йолуш, шуьйра а, йеха а «лергаш» хуьлу.

### Зезагаш

Зезагаш шинна а тайпанан ду, 1,5—8 (10) см диаметр йолуш, цхьалха йа гулделла коримбозан йа паникулярни зезагийн гаьннашца шиъ, кхоъ йа дуккха а зезагаш долуш, кӀорнеш йолуш йа йоцуш, товш хьожа йолуш. Цхьацца тайпанаш ду товш йоцу хьожа йолу розан гаьннаш, масала, боьха хьож йолу хьармак «Rosa foetida».

ГӀаш доца ду, 0,5—1,7 см деха ду. Гипантий йай кепара, сферин кепара, шишан кепара, йа кхабанан кепара йу, мерӀуьргехь готта йу, лакхахь безан гирда а йолуш; кӀезиг хуьлу ринг ца хуьлу (коьртачу декъана цхьаъ, кӀаьна йа креман басахь зезагаш долчу тайпанашкахь). Заза доккха ду, пхи гӀаш долу, наггахь диъ гӀаш долу, наггахь ах шалха обоватан йа обкордатан зезагийн гаьннаш алсам йа кӀезиг долуш; цӀен (дукха хьолахь можа), Ӏаьржа (крем кхаччалц), йа цӀена кӀаьна, диаметр 4—6 см. Сепалаш, пхиъ (наггахь йиъ), гӀаш кепара, йерриг, йа лаххара а шиъ агӀонан тӀетохаршца, наггахь шпилькаш санна дӀасакъаьстина, наггахь шуьйра кусп йолуш, 3 см кхаччалц йеха, хьала йа охьахьажийна, стоьмашца йуьсу йа хьалхе охьайоьжна, наггахь стоьмийн лакхарчу декъаца. Эзар сов шо хьалха латинийн маттахь хӀоттийна хӀетал-металан стихотворени (оьрсийн матте гочйина А. В. Зингера). Цо дика билгалдоккху дуккха а тайпанийн хьармакан гаьннаш Ӏаьнан кеп:

: Хаа хьажа,
: Мила ву пхи ваша:
: Ду маж йолуш, Ду маж йоцуш,
: Двое безбороды,
: Ткъа тӀаьххьара, пхоьалгӀаниг,
: Ирча хьаьжча:
: Аьтту агӀор бен маж йац,
: Аьрру агӀор цхьаннан лар йац.
 Розан кӀорнин ши гаьннаш шина а агӀор дӀасакъаьстина ду, шиъ йерриг йу, цхьаъ цхьана агӀор бен дӀасакъаьстина йац. Зезаган гаьннаш долчу хенахь дисекци-маж дӀахьулйо зезагийн гаьннаш йуккъера пхи га.

Тычинкаш дукха йу, паргӀат, шина клетка йолу пыльцаш йолуш, гипантин безан гирдаца дӀатоьхна, чухьаьжна.

Заза дукха ду, охьаховшуш йа доца когаш тӀехь, Ӏуьрг чу кхуьуш, спиралехь дӀахӀиттийна гипантин бухахь лаьтташ йу. Йай месаш йолуш, цхьана бӀаьргашца, паргӀат, охьахиъна йа гаьнна тӀехь йу, цхьана охьахиъначу овуляцица. Цхьана интегументца овуляци. Стилодаш маьрша йу йа тишачу колонкехь вовшахтоьхна йу (оцу хьолехь дуккха а стигмаш, дӀасакъаьстина дӀасакъаьстина, кхуллу ораматийн охьаховша аьтто болу меттиг), карпелан лакхахь лаьтта, йерриг аьлча санна гипантиумехь дӀакъевлина йа цунах арайаьлла, наггахь тычинкийн чоьхьарчу гонал тӀехйолу, Ӏаьржа йа кӀорнеш йолуш. Стилодаш стоьмаш кхиъча йай тӀехь йиса тарло, амма сиха дӀабовлу, шен кеп йойу, ругозан роза санна. Стигмаш коьрта, Ӏаьржа йа тиша месаш йолуш.

### Дургал
Макроскопан тӀегӀанехь хьармакан зезагийн зезагаш чӀогӀа сирла шарделла порошок йу, лаьтта дуккха а йеха зезагийн йалташ.

Дургал буьртигаш овалан кепара горга ду, хаддаза йохаллин а, йуткъаллин а нисдалар 2:1 ду, бӀогӀамашкахь кхаа лоьман, кхаа колпатан, кӀезиг ши колпатан-пористый, шина шардаран экзинца. Цуьнан скульптура къастош йолу экзинан арахьара тӀегӀа полимерах дина ду, ткъа жимма полисахаридийн барам бу. Харш шуьйра а, йеха а йу, харш даккхий ду, харш а, пленка кӀезиг зезагаш долуш йу, экзинан тӀехула кӀезиг а, онда а зезагаш долуш йу. Тайп-тайпанчу тайпанийн зезагийн йалташ вовшех тера ду, къаьсташ ду мембранан Ӏуьргашца, йохаллица, Ӏуьргийн а, гаьннийн а дукхаллица а, кӀорнешца а. Французийн розан зезагийн йалташ хаалуш къаьста дика гуш йолу оперкулум (кӀелхьарвалар) хиларца, цуо дӀакъовлу кӀорнин бух. Эксинан чоьхьара шардар коьртачу декъана целлюлозах лаьтта. В. Г. Хржановскийс билгалдаьккхира Rosa а, Rubus а тайпанийн зезагийн йалташ цхьатера хилар, цуо гойту церан йукъаметтиг. Дукха тайпанийн розан гаьннаш тӀехь зезагийн йалташ деформаци хуьлу (жӀаьлин розан 80 % кхаччалц), наггахь царех вуно кӀезиг кхоллало пыльникашкахь, йа уьш хаъал кегий хуьлу барамца.

Зезагаш Ӏаьнан Ӏаьнах лардархьама, буьйсанна дӀакъовлу, дийнахь малхехьа дерзадо, иштта догӀа догӀале дӀакъовлу уьш.

### Дургал эдар
Чоьхьара стаменаш йоца йу арахьарчул. Цкъа хьалха чоьхьара йерш схьайоьллу, тӀаккха арахьара йерш. Арахьара кӀорнин тычинкаш Ӏаьмнаш долчу агӀор легало, пыльникаш схьайиллича, цуьнан жамӀ ду ша-шех Ӏаьнарш дӀасадаржар. Автогами антезан чаккхенан минотехь бен ца хуьлу; иштта, зезаган дӀахӀоттам уггар хьалха лерина бу зезагашна. Цхьадолчу тайпанашкахь пыльникаш йерриге а цхьана хенахь схьайоьллу.

Гибридизаци а, полиплоиди а тайпанехь чӀогӀа даьржина ду. Дукхаха йолчу акха тайпанийн 2n = 14 хромосома (ши тоба) йу, царех диплоид олу. Алсам хромосомийн тобанаш (полиплоиди) хуьлу акхачу а, лелочу а тайпанашкахь. Дукха хьолахь полиплоидан тайпанашкахь 2n = 28 (йиъ тоба) хромосомаш хуьлу (тетраплоид) йа диплоидан а, тетраплоидан а тайпанашна йукъахь гибридаш хуьлу, 2n = 21 (кхо тоба) хромосомаш хуьлу (триплоид). Непарни хромосомийн терахь долу тайпанаш стерильни ду, Ӏаламехь дийна ца дисина. Амма Caninae декъан розан кӀорнеш, шена чохь пентаплоидан хромосомийн тоба йолуш, лела йиш йолуш йу, ирс эцаран тайп-тайпана кеп йолуш.

Дукха хенахь дуьйна лоруш дара тайпанан билгало йу зезагийн Ӏаткъам лахбаларца а, апомиктикан репродукци дӀадерзарца а, цу чохь эмбрионаш кхоллало кӀорнеш ца йинчу диплоидан хӀоьашна йа тапетуман клеткашкара. Псевдогамица а, соматически апоспорица а доьзна апомиксан феномен (диплоидан эмбрионан кийсак нуцеллан клеткашкара кхоллаелча) дӀайаздина ду Caninae секцин векалшца. ТӀаьхьарчу шерашкахь бинчу талламаша гайтина, апомиксис розан гаьннаш тӀехь ца хуьлу. Caninae декъехь ирс эцаран кеп, пентаплоидан тоба кхоллайаларе кхачош, оцу декъан тайпанашкахь хромосомийн тоба цхьа дакъа дӀасадоьду зезагийн гаьннаш тӀера, важа хӀоъ клеткера. Оцу кепо новкъарло йо хромосомийн тобанан рекомбинацина, тайпанийн гергара стабилалла кхачайо, иза а билгало йу апомиксан феноменан.

Поллинаторш йу некхарш, шмель, нӀаьнеш, розан чаферш, лонгхорн нӀаьнеш. Дукха зезагаш арахоьцуш, розан гаьннаш зезагаш деш берш шена тӀеозабо, царна белокашца а, мохьашца а хьал долу кхача ло.

### Заза даккхар
Российн Европин декъехь розан зезагаш до май-июнь баттахь. Фенологин тергамашкахь Российн Европин декъан хьуьнан а, хьуьнан-аренан а зонашкахь хьармакан зезагаш даха доладаларо билгалдоккху аьхкенан йуьхь. Заза доккху хан 20 де ду, ткъа цхьацца зезагаш шина дийнахь зазадоккху (майн хьармак май беттан 5 дийне кхаччалц). Дукхаха долчу тайпанашкахь зезагаш Ӏуьйранна пхеа-йалх сахьт даьлча схьадоьллу, буьйсанна дӀакъовлу, цу кепара зезагаш лардо шера ца хилийта.

Дуьненан йовхо бахьана долуш хьармакан зезагаш довларан хан хьалха дӀайоьду, кхиаран мур дахлуш бу. Цу хьокъехь наггахь гуш хуьлу розан гаьннаш йух-йуха а зезагаш довлар. Масала, Кировн кӀоштахь 2001 шарахь, хьалхе, йеха гуьйре йолуш (хьалха хиллачул 14 де йеха) а, аьхкенан мур йеха йолуш (хьалха хиллачул 5 де еха), йовха а, маьлхан а хенан хӀоттам болуш, тидам бира корицан розан шолгӀа заза далар август чекхболуш.

### Стоьмаш
Стоьмаш дала долало кхо шо кхаьчча (цкъацкъа ши шо а). Дукха йалта гулдо хӀора кхаа-пхеа шарахь, уггаре дукха йалта гулдо диъ-йалх шо кхаьчча.

Стоьмаш Россехь кхуьу августехь — сентябрехь, кхечу хаамашца — августехь — октябрехь.

Стоьмаш леррина кеп йолу полига йу, цинарадий олу (), 1—1,5 см диаметр йолуш, зезагашца таж долуш, цӀен, наьрс-аьржа, морса-цӀен, наггахь кхиъча Ӏаьржа, дукхахьолахь мах болуш, наггахь йекъа, Ӏаьржа йа месашца йа кӀорнешца дӀакъевлина, чуьра онда месаш йолуш, гипантин чоьхьарчу тӀехь дуккха а нускалш долуш. Гипантин цӀен а, наьрс-аьржа а бос хилар бахьана долуш ду каротинаш алсам хилар. Рецептан кепе а, космосан стоьмийн кепе а, меттиге а хьаьжжина, цинарродий хила тарло кӀорга даурсан хьармак «Rosa davurica»), гуорга (семса хьармак «Rosa laxa»), шар кепара (Беггеран хьармак «Rosa beggeriana»), хӀоъ кепара (Шренкан хьармак «Rosa schrenkiana»), йуха хӀоъ кепара (Ӏаьржа хьармак «Rosa spinosissima»), эллипсоидалан (жӀалин хьармак), веретан кепара (Альбертан хьармак «Rosa albertii», кӀохцалш долу хьармак), кхабан кепара ("цӀен-Ӏаьржа хьармак «Rosa rubiginosa», Федченкон хьармак «Rosa fedtschenkoana»), кхор кепара («чкъоьран гӀаш долу хьармак „Rosa coriifolia“, шера хьармак „Rosa laevigata“).

Цхьаъ хӀу долу бӀараш. Гранин кепара хила тарло бӀар (къоцкъалш долу хьармак), контурца йеха (Федченко хьармак). Эндокарп йуткъа йу, дӀасадаржийна сизаш а долуш. Йоккха эмбрион йолу буьртигаш, эндосперм йоцуш. Буьртиган дутӀка чкъор ду. Цхьана шарера шина шаре кхаччалц хьалакхиъна хан йу. 1000 буьртигийн йозалла: 6-6,6 г.

ХӀоьаш хьаладовла хала ду, кӀорга цхьаьнатоьхна синтем болуш, стоьмийн чкъор ледара хи чудалар бахьана долуш а, кхиаран процессехь гипантиумехь гуллуш болу ингибиторш хилар бахьана долуш а. Дукхаха долчу тайпанашна йеха стратификаци оьшу буьртигаш хьалакхиа. Дукха тайпанийн буьртигаш стратификаци йан йеза 3-5 °C температурехь 6 баттахь йа Ӏаьнан шолгӀачу декъера ло кӀел латто. Нормалан хьелашкахь буьртигаш хьаладовлу шолгӀачу йа кхоалгӀачу шарахь. Хьалхарчу муьрехь хьармакан Ӏаьнна оьшу алсам фосфор а, йуккъерачу барамехь калий а. Фосфорца а, калица а муьлххачу а цхьаьнакхетарехь азотан лакхара дозанаш тӀаьхьатотту ораматийн кхиар. Бакъдолу гӀаш гучудовларца фосфоран а, калийн а лелор алсамдолу, тӀаккха азот.

Акха розан гаьннаш кӀезиг хуьлу буьртигашца, гаьннаш декъадаларца, гаьннаш а, гаьннаш а.

## ДӀасадаржар а, экологи а
Розан гаьннаш даьржина ду Къилбаседа ахгӀайренан Ӏаьнан а, субтропикан а зонашкахь, наггахь тропикан зонан лаьмнийн кӀошташкахь а. Цхьадолу тайпанаш розан гаьннаш чудоьлху къилбехьа Поляран го кхаччалц, ткъа къилбехьа кхаччалц Эфиопехь , Ӏаьрбийн махкахь , Къилба ХӀиндин , Филиппинашкахь , Къилбаседа Америкехь Мексике кхаччалц. Къаьсттина дика хьелаш ду цуьнан кхиаран Лаьттайуккъера хӀорда тӀера Гималайшка кхаччалц, кхин дӀа Малхбален Азе кхаччалц йолчу регионехь.

Цхьадолу тайпанаш чӀогӀа шуьйра лела. кӀохцалан хьармак („Rosa acicularis“) йаьржина йу Къилбаседа ахгӀайренан лекхачу шораллин дукхах йолчу меттигашкахь, иштта Японехь Хоккайдо а, Хонсю а гӀайренаш тӀехь Японин хӀордан бердашца лекхачу лаьмнашкахь, Сахалинехь, Китайхь, Корейн ахгӀайрен тӀехь, Сибрехахь а, Камчаткехь а. Роза шуьйра даьржина ду йерриг Европехь. Йуккъерачу Азин а, Иранан а, Кавказан а лаьмнашкахь а хуьлу иза Майн хьармак („Rosa majalis“) Иза дӀасайаржийна йерриг Къилбаседа а, Йуккъера а Европехь а, хилла СССР пачхьалкхашкахь а, къилба-малхбузе йоцург. Къона плейстоценан кӀохцал хьармак („Rosa spinosissima“) ареал дӀасайаржийна йу Евразехула Атлантикан хӀорда тӀера Тийначу океане кхаччалц. И диапазон кхиаран хьолехь йу 100—130° малхбален диапазонехь. Дукха гибридаш кхуллу цо Caninae декъан декъашхошца, царех 30 сов тайпа кхуьу Европехь. Иштта Caninae декъан декъашхошца гибридаш кхуллу бедренцен хьармак („Rosa pimpinellifolia“), цунах тера диапазон йу Евразехь.

Морфологин билгалонаш уггаре а йоккха тайп-тайпаналла йу субтропикан зонан розан-кемсийн дитташна, цигахь каро йиш йу даима баьццара, ах гӀаш долу а, гӀаш долу а тайпанаш, кӀаьна, цӀен, Ӏаьржа зезагийн гаьннаш долу тайпанаш, хьалхе охьа а йоьжна, стоьмаш буьззина цӀен хиллалц буьсуш йолу чамданаш йолуш, йа йерриг, йа йистехь нишка санна йа пелагаш долу тӀетохарш долуш, паргӀат, хьалхе охьаоьхуш долу гӀаш долу (Банксан роза „Rosa banksiae“), цельнокранашца тӀелетна (мох роза „Rosa moschata“) жӀаьлин нускалан кепарчунна тӀелетна (дукха зезагаш долу роза „Rosa multiflora“) стипулашца. Изза тайп-тайпаналла гуш йу гиноэцин дӀахӀоттамехь, зезагийн гаьннаш, гӀаш, и.дӀ.кх.а.. Морфологин тайп-тайпаналла, ареалан майда а, дакъош хилар а, алссам палеоэндемикийн тайпанаш хилар а гойту лианийн розан уггаре а йоккха ширалла.

КӀайн зезагаш а, дӀасакъаьстина стилаш а йолу даима баьццара альпинистийн розаш лела Европан а, Азин а, Африкан а субтропикан зонашкахь. Царех массеран а паникулярни а, паникулярни-коримбозан а дуккха а зезагаш долу зезагаш ду, ткъа иштта ларамаза дӀасадаржийна кӀорнеш йу. Иштта билгалйовлу кӀезиг-дукха кӀорнеш йолу кӀорнеш, уьш стоьмаш цӀен хилале дӀаоьху. Церан кхузаманан диапазон жима а, дакъошкахь а йу. Къилбехьа даьржина кӀайн зезагаш долу ахгӀаш долу а, кӀайн зезагаш долу а тайпанаш.

Дуьненан дуккха а пачхьалкхашкахь шуьйра розанаш а, акха розанаш а лелор бахьана долуш цхьадолу тайпанаш а, хьалхара гибридаш а дика хьелаш карийна, экваторан шина а агӀор акхачу а, йарташкахь а натурализаци йина.

Цхьацца йа тобанашца кхуьу йистошца а, Ӏаьмнашца а, гӀаш долу а, ийна хьаннийн бухахь а, кӀезиг хьаннашкахь а, хин Ӏоврашца а, Ӏаьмнашца а, Хин йистехь, шовданашна уллохь, шерачу аренашкахь, тӀулган а, поппаран а ирзош тӀехь, аренашкахь а, лаьмнашкахь а хӀордан тӀегӀанал 2200 м кхаччалц лакхахь. Максимовичан роза а, ругозан роза а кхуьу Генарчу Малхбален бердашца, наггахь хин тогӀешка хьала а йоьдуш. Розан гаьннаш коьртачу декъана хьуьнан зонехь бен ца хуьлу, амма Сибрехан континентан тундрехь хин тогӀешкахь лиственницан хьаннашкахь гаьннаш кхуллу, Урал дехьара йуькъа хьаннашкахь, масала, къилбаседан декъехь Урал а, Эмба а эркийн тогӀешкахь. Цхьадолчу розан тайпанаша кхуллу аренийн а, ур-атталла йаьссачу аренийн а гаьннаш долу меттигаш. Цхьадолу тайпанаш ду лаьмнашкахь субальпийн зоне кхаччалц, 2000—3500 м лакхалц, тропикан пачхьалкхашкахь хӀордан тӀегӀанал 4000 м кхаччалц. Цхьайолчу меттигашкахь розан гаьннаш кхуллу шуьйра Ӏаьмнаш, масала, Йуккъерачу Азин лаьмнийн кӀошташкахь.

Хьармак — 3-гӀа а, 4-гӀа а тӀегӀанийн доминантан ораматаш. Цхьадолу тайпанаш луьста кхуьу хьуьнан кӀорнех цӀанйинчу меттигашкахь, доминантан а, субдоминантан а кепехь хуьлу гаьннаш долчу Ӏаьмнашкахь а, шиблякашкахь а. Тайп-тайпана тайпанаш дӀасадоькъу мезофиташ, ксеромезофиташ, йа мезоксерофиташ аьлла. Розан гаьннаш — ДегӀастанан ксерофитийн гаьннашна йукъара дакъа ду, лаьмнин йистера екъа лаьмнаш дӀалоцуш, цхьайолчу меттигашкахь лаьмнийн а, лекхачу лаьмнийн а меттигаш.

Акха розан гаьннаш шелонна дуьхьало йеш ду, шелонна дуьхьало йеш ду, латтана лехамаш боцуш ду. Уггаре а дика розан гаьннаш хуьлу лаьмнашкахь, йуккъерачу барамехь шерачу латтанаш тӀехь. Хьармак ца кхуьу йекъачу йа тӀех шерачу латтанаш тӀехь.

### Европехь
Розан гаьннаш дӀасадаржийна ду йерриг Европехь, Арктике кхаччалц. Европехь 62 тайпа розан гаьннаш ду. СССР хиллачу территори тӀехь уггар йоккха тайпанийн тайп-тайпаналла йу ламанан кӀошташкахь: Карпаташкахь, Кавказехь. Кавказехь гуш ду 44 тайпа, кхин а кхузаманан хаамашца, 18 тайпа ду, царна йукъахь цхьа а эндемик ца гайтина. Украинехь 71 тайпа ду, дукхахдерш Карпаташкахь хуьлу, ткъа 2001 шеран хаамашца — 51 тайпа. Молдовехь кхуьу 23 тайпа розан гаьннаш, 20 тайпа ду Белорусехь, шайна йукъахь 11 дика лелош долу тайпа. Российн Европин декъехь 45 йу, царех 7 эндемик йу. Ткъе шиъ тайпа ду Балтикехь. тайпанан векалш каро йиш йу йисинчу Европехь.

Французийн хьармак („Rosa gallica“) дӀасадаржийна къилбаседа а, йуккъера а Европехь Бельге а, йуккъера Франце а кхаччалц, ткъа хьалха хиллачу СССР-н территори тӀехь — Карпаташкахь а, ГӀирмехь а, Кавказехь а. Карпаташкахь цо кхуллу шуьйра гаьннаш. Иза йу Европан дукхаха йолчу меттигашкахь, малхбалехьа Эстоне а, Украине а кхаччалц сийна хьармак („Rosa caesia)“. Гвоздикийн хьармак („Rosa caryophyllacea“) кхуьу Йуккъера а, Малхбален а Европехь Балканийн ахгӀайренна а, Украине а кхаччалц. Йерриг а Европехь йаьржина кхалкхан йолу хьармак („Rosa corymbifera“), амма къилбаседехьа а, къилба-малхбузехь а кӀезиг хуьлу. Эллиптин хьармак („Rosa elliptica“) йу Малхбузера а, Йуккъера а Европехь, цуьнан ареал йукъайогӀу Албани а, Малхбузера Украина а. Ареал Юндзилла хьармак („Rosa jundzillii“) йукъайогӀу Малхбален а, Йуккъера а Европа, малхбузехьа дӀасайаржа йуккъера Франци а, къилбаседа-малхбузера Итали а. КӀада роза („Rosa mollis“) кхуьу Йуккъера а, Малхбузера а Европехь, амма меттигера ареал йу Къилба а, Йуккъера а Россехь сирла роза „Rosa nitidula“) кхуьу Британехь а, къилба Португалехь а, малхбалехьа къилбаседа Швецехь а, Карпаташкахь а, Грецехь а. ЦӀиэ-Ӏаьржа хьармак („Rosa rubiginosa“) йерриг Европехь йукъара йу, къилбехьа 61° къилбехьа кхаччалц. „Rosa sicula“ Лаьттайуккъера хӀордан улкхьа кхуьу. Дукхаха йолчу Европерчу пачхьалкхашкахь хуьлу бӀегӀиган хьармак „Rosa tomentosa“) лаха гӀаш йолу гаьннаш а долуш. Карийна Европан къилбаседа-малхбалехь туркойн роза („Rosa turcica“. Масех тайпанан ареал готта йу.

Цхьадолу орнаментан Ӏалашонашца кхиош долу тайпанаш натурализаци йина. Царна йукъахь ду хершнаш долу хьармак „Rosa rugosa“, виргинан роза („Rosa virginiana“). Шен даймахкана арахьа орамаш даьхна Европехь мускус роза („Rosa moschata“).

### Азехь
Азехь хьармакан гаьннаш массанхьа а хуьлу, къилба-малхбузера Цийчоьнан а, Монголин а, Йуккъера а, Малхбузера а Азин а, ткъа иштта Тибетан а, Гималайн а, Памиран а, Тянь-Шанан а лаьмнашкахь а, къилбехьа 68—70° къилбаседан шуьйралле кхаччалц генна йаьсса аренаш а, ах йаьсса аренаш а йоцург. Евразин къилба-малхбален кхаа агӀонехь коьрта дӀасадаржаран меттиг йу даима баьццара лианийн розаш, коьртачу декъана Цийн Юньнань , Гуандун , Гуанси , Фуцзянь , Гуйчжоу провинцешкахь, къилбаседан регионашкахь Гупе , Чан, кхин а. И меттиг йу субтропикан альпинистийн розийн тайпанийн тайп-тайпаналлин центр, цигахь лакхара полиморфизм йу церан. Цийн махкахь 79 тайпа розан гаьннаш ду, царех цхьаерш лелош йолу розан сортан дай бу. Йерриг а Азехь 150 кхаччалц тайпа ду хьармакан гаьннаш. Йуккъера а, Малхбален а Азин къилбехьа, 40° къилбаседан шораллера дӀадолалуш, розан гаьннаш гучудовлу тайп-тайпана тайпанашца, уьш алсамдовлу кхин а къилбехьа. 50—52° къилбаседа шуьйраллехь тайпанийн терахь хаъал лахло, амма ораматийн йукъараллашкахь церан дукхалла лакхара дуьсу. Къилбеседехь, тайгехь дуьсу кӀохцал хьармак („Rosa acicularis“). Йуккъера Азин лаьмнашкахь кхуьу 39 тайпа роза, царех 17 эндемик йу. Кхазакхстанехь 25 тайпа ду, царех диъ эндемик ду. Сибрехахь хьармакан ворхӀ тайпа бен дац, кхоъ — Камчаткехь (кӀохцал долу, харш долу, тупа лергаш долу), йиъ — Сахалинехь а, Курилийн гӀайренаш тӀехь а (кӀохцалан, хершнаш долу, чопа лергаш долу, Марэ), пхиъ — Алтайхь. Генарчу Малхбалехь кхуьуш ду розан 11 тайпа. Генарчу Малхбалехь а, Тийначу хӀордан бердашца йолчу кхечу меттигашкахь а кхуьуш йолу ругозан роза, шен морфологин билгалонаш шатайпа хиларна а, гӀум-аре йолчу хӀордан бердашца дӀасайаржарна а, Хржановскийс дӀайазйира уггаре а ширачу тайпанех цхьаъ санна гӀаш долу буьртиган розан. Къилбаседехь а, Генарчу Малхбалехь а тайган зонехь кхуьу плейстоценан тайпанаш: чопа лергаш долу роза („Rosa amblyotis“), дауран роза („Rosa davurica“), кӀохцал хьармак. Лахарчу шораллехь йу Уэббан роза („Rosa webbiana“) (Тянь-Шань, Тибет, Гималай).

ХӀиндин махкахь розан гаьннаш лаьмнашкахь бен ца кхуьу, цхьа тропикан тайпа („Rosa clinophylla“ йоцург. ХӀиндин кхин дерриге а тайпанаш розан кӀорнеш кхуьу Гималайшкахь. Ладакх а, къилбаседа Химачал-Прадеш а аридан кӀоштахь, хӀордан тӀегӀан тӀера 3000—4000 м лакхахь, 1990 ш. Эйчисонан хьармак („Rosa ecae“) а, хьожа йогӀу хьармак („Rosa foetida“) а, Шинне а сирла шарделла зезагаш ду. Лаха Гималайн лаьмнин доьхкан типа тайпа ду кӀаьна зезагаш долу Гималайн мускусийн роза („Rosa brunonii“). Йерриг Гималайшкахь, хӀордан тӀегӀанал 2100—4500 метр лакхахь, кхуьу йиъ гаьннаш долу га Rosa sericea, кӀайн зезагаш а долуш. Rosa clinophylla кхуьу Ганг а, Брахмапутра а хин тогӀешкахь. Бердашца а, гӀайренаш тӀехь а кхуьуш йолу гаьннаш хи хьаладовлучу хенахь ерриге а бохург санна хи буха йоьду, церан гаьннийн йистош бен ца лаьтта хин тӀехула.

Цхьана хенахь Пакистанехь шуьйра даьржина хилла розан гаьннаш, амма уьш дӀадовла доладелира латтанаш кхиор бахьана долуш. Дукхаха долу тайпанаш хӀинца хӀордан тӀегӀанал 1500 метр лакхахь бен ца хуьлу, хӀетте а уьш лардар оьшуш ду. Пакистанехь лела хӀара тайпанаш: хьожа йогӀу роза а ах горга роза („Rosa hemisphaerica“). Кокандин хьармак („Rosa kokanica“) кхуьу Белуджистанехь а, мехкан къилбаседехьа а. Rosa sericea лела Дозанан кӀоштийн къилба-малхбален декъехь. Роза кхуьу Азад Кашмирехь а, Мирпуран кӀоштахь а, къилба-малхбален Дозанан кӀошташкахь а, Белуджистанехь а. Беггеран роза йу Дозанан кӀоштийн къилба-малхбален декъехь „Rosa leschenaultiana“. ЧӀогӀа даьржина „Rosa macrophylla“, Карликан роза („Rosa nanothamnus“), Уэббан роза („Rosa webbiana)“ -ца уьйр йу, йекъачу тогӀешкахь кхуьуш.

Японехь 14 тайпа розан гаьннаш акха кхуьу, кхечу пачхьалкхашкара деана ши тайпа а (Банкс роза а, шера роза а) цигахь орамаш даьхна. ХӀордан бердашца йолчу Японин гӀайренаш тӀехь каро йиш йу хершнаш долу хьармак („Rosa rugosa“). Шен ареалан къилбаседан декъехь шуьйра даьржина долу Ӏаьржа роза Японин лаьмнашкахь лекха орамаш даьхна. Дукха зезагаш долу роза, шен дуккха а тайпанашца, кхуьу Японин дуккха а меттигашкахь.

Къилба-малхбален Азин декъехь цӀен зезагаш долу розан ареалехь йу хаза хьожа йогӀу роза („Rosa ×odorata“), „Rosa lucidissima“, „Rosa laevigata“, тайпанаш уггаре а гергара ду даима баьццара хьалавоьдучу розашца. Цара дӀалоцу жима ареал, лаьмнин когашкахь а, хин тогӀешкахь а бен ца хуьлу.

Йуккъерачу Азехь розан гаьннаш хуьлу коьртачу декъана Памир-Алайн а, Тянь-Шанан а, Копетдаган а лаьмнин кӀошташкахь. Памир-Алайхь а, Малхбузера Тянь-Шанехь а розан гаьннаш кхуллу гаьннаш а, розан бошмаш а. Уьш лаьтта масех тайпана розанаш: къилбаседан кӀошташкахь Кокандан розанаш, къилбаседан кӀошташкахь розанаш — чопа кӀохцал хьармакан („Rosa platyacantha“). Цаьрца ийна кхин тайпанаш а ду. Туркестанан дуеъ тӀехь Федченкон хьармак („Rosa fedtschenkoana“), Эйчисон, Беггера, наггахь жӀалина а розан гаьннаш кхуллу розан бошмаш, в Центральном Тянь-Шане — чапа къохцал хьармак. Альбертан роза кхуьу Тянь-Шанан субальпийн зоне кхаччалц, кхечу розан тайпанашца цхьаьна Ӏаьржачу меттигашкахь розан бошмаш кхуллуш.

Исраилехь къилба доза ду дог роза дӀасадаржорехь а пудран хьармак („Rosa pulverulenta“). ТӀаьххьарниг кхуьу цигахь цхьана меттехь, Хермон лам тӀехь, хӀордан тӀегӀанал 2800 м кхаччалц лакхахь. Ах гӀаш долу („Rosa phoenicia“) кхуьу хин Ӏаьмнаш бердашца а, Ӏаьмнийн йистошца а. Карарчу хенахь иза каро йиш йац Йордан хин коьртехь а, дуккха а шерашкахь лелачу хин бердашца а бен, хьалха заманахь и тайпа дерриг бердашца, Галилейхь а, Кармел-ламехь а, кхечанхьа а кхуьуш хиллехь а. И тайпа къилба Ӏаьрбийн ахгӀайренехь а ду. Мускусан роза дийна йу Малхбузен Азин цхьацца гӀайренаш тӀехь.

### Африкехь
Хьармак Къилбаседа Африкехь къилбехьа Эфиопе кхаччалц йу. Цхьа тайпа бен ца девзаш ду (Rosa abyssinica), Ӏаламан меттиг йолуш. Мускусан хьармак („Rosa moschata“) шуьйра лелош йу иза, Ӏаламан кепехь кхуьуш йелахь а, билггал схьайалар хууш дац. Къилба Африкехь цӀен-Ӏаьржа хьармак (Rosa rubiginosa») натурализаци йина Дракенсберган лаьмнашкахь хӀордан тӀегӀанал 2000—3000 метр лакхахь. Лаьмнашкахь шийлачу Ӏаьно дика агӀо ло олхазарша дӀасакхоьхьу буьртигаш кхиарна. И тайпа некъан йистошца а, цигахь дажош а кхуьу, зене буц хуьлуш. Гибрид Дуккха а зезагаш долу роза («Rosa multiflora») а, дамасан роза (Rosa ×damascena") «Natal Briar» а йукъахь дӀатарйелла Къилбаседа Африкин Натал провинцин субтропикан климатехь. Иза гуш ду цигахь бердаца а, некъан йистошца а, къепешца а. И гибрид гӀоле хета Къилбаседа Африкехь лелочу сорташна орам санна, иштта Кенехь а, цигахь шарахь 80 млн зезагаш кхиадо экспортана.

### Къилбаседа Америкехь
Къилбаседа Америкехь розан гаьннаш кхуьу АЦШ а, Канадехь а, Мексикехь а. Бермудан шен розан гаьннаш дац, Къилбаседа ахгӀайренехь лаьтташ йелахь а, догӀу климат йолуш елахь а. Амма масех тайпа йукъадаьккхина тӀаьхьарчу хенахь кеманаша а, тайп-тайпанчу пачхьалкхашкара дӀатарбеллачара а.

Къилбаседа Америкехь климат а, латтан а хьелаш тайп-тайпана хилар тидаме эцча, цецвала хӀума дац цуьнан территори тӀехь 60 сов тайпа розан гаьннаш кхуьуш хилар а, кхин а 10 гергга тайпа натурализаци йина хилар а. Къилба штаташкахь (Флорида, Джорджия, Техас) кхуьу Керлачу Дуьненахь цхьаъ бен йоцу даима баьццара кемсийн роза, цӀен зезагаш а долуш «Rosa setigera». Иштта кхузахь ду сийна роза («Rosa glauca»). Иза алсам шийла ловш долу гӀаш долу тайпа ду, Баккхийчу Ӏаьмнашка кхачалуш. Максималан тайпанийн тайп-тайпаналла хуьлу 35—45° къилбаседан шуьйраллехь. Евразехь кхуьуш долу изза тайпа — Ӏаьржа роза — кхуьу тайган зонехь. Цхьаьнатоьхначу Штатийн малхбален бердашца, Мэн штатера Флориде кхаччалц а, малхбузехьа Айове а, Миссури а, Оклахома а, Техасе а, иштта Канадин цхьайолчу меттигашкахь кхуьу каролинан хьармак («Rosa carolina»), иза бецан роза хила лууш ду. «Rosa foliolosa» Иштта кхиаран гӀиллакх даьржина ду йерриг Къилбаседа Америкехь, амма алсам ду Оклахомера Техасе кхаччалц. Rosa palustris, кхин а «болотни роза» аьлла цӀе йолуш, дика нисло шерачу меттигашкахь, масала, Ӏаьмнийн бердашца, Ӏаьмнашца, хин йистошца. Иза кхуьу Мэн штатера Флориде кхаччалц, ткъа малхбузехьа Миннесоте а, Айове а, Миссури а, Керла Шотланди а кхаччалц. ӀиндагӀ ловш йолу («Rosa gymnocarpa») Британин Колумбин а, къилба-малхбузера Цхьаьнатоьхначу Штатийн а хьаннашкахь Вашингтонера Айдахо а, йуккъера Калифорни а кхаччалц Ӏаш йу. «Rosa suffulta» дика нисло Йоккхачу аренийн йекъачу хьелашкахь, кхуьу Канадера къилбехьа Техасе кхаччалц а, Индианера Айдахо кхаччалц а. Хьармакан тайпанаш Керлачу Дуьненахь тайп-тайпана делахь а, цхьа а тайпа дац можа зезагаш долуш, цуо гойту и тайпанаш Америка Евразех дӀакъаьстиначул тӀаьхьа кхолладелла хилар.

Аляскехь кхуьуш йу кхо тайпа розан гаьннаш: Ӏаьржа роза, Вудсан хьармак («Rosa woodsii») а, нуткан. Пкимо уьш, чӀогӀа кӀезиг ареал йу Аляскехь малхбузехь чопа лергаш долу хьармак («Rosa amblyotis»), цунах «Камчаткин роза» олу.

АЦШн дуккха а кӀошташкахь цара натурализаци йира кӀохкал хьармакан, «Rosa bracteata», жима зезагаш долу роза («Rosa micrantha»), корин хьармак, хершнаш долу хьармак, кӀеда хьармак («Rosa laevigata»), дукха зезагаш долу роза.

### Австралехь а, Керлачу Зеландехь а
Орам санна лелош йолу цхьайолу розан тайпанаш (дукха зезагаш долу роза, цӀен-Ӏаьржа роза, жӀаьлин роза, «Rosa ×fortuneana»), натурализаци йина Австралин территори тӀехь царна уггаре а дикачу хьелашкахь. ЦӀен-Ӏаьржа роза дуьххьара дӀайазйина Керла Зеландин ораматийн 1815—1820 шерашкахь. 1900 шарахь «Зуламе буц лелоран законехь» ораматийн тептаре йаьккхина йара иза, амма Къилбаседа гӀайренехь кхидӀа а йу, хӀунда аьлча иза йаржарехь дакъалоцуш долчу олхазарийн а, дахкаран а, опсумийн а кхачанан синтаран дакъа ду.

### Акхарошца йолу йукъаметтигаш
Эволюцин мурехь хьармакан кхиира кӀорнеш а, кӀорнеш а, бецаш йуучу дийнаташа йаарх механикан ларам санна. Амма цуо новкъарло ца йора цхьадолчу дийнатийн тайпанашна оцу ларарца нисдала а, цу кепара кхечу тайпанашна хьалха хьалха хила а. Хууш ду, уггаре а ирчачу ораматашца къамел атта ловш хилар, уьстагӀий, гезарий.

Сок йолуш, сирла, баьццара гӀашна дуьхьал къаьсташ йолу розан гаьннаш кхача хуьлу олхазаршна а, хьайбанашна а, гӀиргӀанашна а, текхаргашна а. Акхаройн буьртигаш дӀасадаржорехь розан гаьннаш адаптацеш йукъайогӀу кхиъначу стоьмийн сирла басарш а, мерза чам а, ткъа иштта кхиъна боцучу стоьмашкахь и амалш ца хилар а, цуо уьш лардо акхаройн буьззина кхиале йаарх. Акхаройн лаьттахь дита йиш йоцу хьармакан буьртигаш шайн экскрементца цхьаьна, дукха хьолахь ша ораматна дикка генахь, гӀо до иза йаржарехь. Розан гаьннаш кхача бу Ӏаьржачу Ӏаьнан, Ӏаьнан Ӏаьнан, сирачу Ӏаьнан, капюшон йолчу аьрзунан, жӀаьлин, Щелкунчикан, скворанан, москван цициган, Ӏаьнан Ӏаьнан. Уьш йерриге а, хьаьжкӀаш, сира хьаьжкӀаш, хьаьжкӀаш йоцург, гӀуллакх до хьармакан буьртигаш даржорехь. Фундукан Ӏаьнан онда хьармакан гаьннаш кийрахь мелхан тӀулгаш санна лела, цигахь йеххачу хенахь Ӏаш, шайн хьалакхиаран ницкъ дӀаболуш. Массо а олхазарех уггаре а дукха гӀо до Ӏаьнан Ӏаьно буьртигаш дӀасадаржорехь. Иза доьзна ду цо стоьмаш алссам хиларца хилла ца Ӏаш, цуьнан кхачанан меттигаш хьуьнан йистошца, Ӏаьмнашца, кегийра дӀадуьйш хиларца, цуо аьтто бо керла меттигаш розан гаьннашца колонизаци йан. Розан гаьннаш доу европин лаьхьано а, шарло гай долу муш а, бердан жӀаьло а, жӀаьла а. Цхьогалаш санна йолчу экханна, мерза стоьмаш рогӀера кхачанехь тӀетохар ду. Бердан воле ораматийн буьртигаш а, мерза стоьмаш а дӀакхоьхьу, царех кегий резерваш йо. Хета мегар ду, бердан воле ораматийн дӀасадаржарехь алсам гӀо до, кхечу акхаройн санна, кхабанаш чохь йаккхий резерваш кхуллуш, хӀунда аьлча ларамаза меттигашкахь Ӏалашбина стоьмийн а, буьртигийн а массо а кегий дакъош каро йиш йац.
 
Кхин цхьа кеп йу дӀасадаржаран хӀордан бердашца кхуьуш йолчу сельдин кӀорнешкахь хершнаш хьармак («Rosa rugosa»), хӀордан бердашца кхуьуш йолу. Цуьнан стоьмаш хи чухула лела, хин Ӏовраша йа хин Ӏовраша берда тӀе дӀабаххалц. Стоьмийн тӀехь йуткъачу Ӏаьнан кӀадино лардо буьртигаш шера ца хилийта, ткъа гаьннаш балансан гӀуллакх до.

## Классификаци

Шуьйра Ӏаламан гибридизаци хилар бахьана долуш, тайпанаш хийцадалар бахьана долуш, дуккха а лелош йолу кепаш хилар бахьана долуш, Rosa тайпанан таксономи Ӏаламат чолхе йу. Ботаникан таксономистийн леррина тидам даима а шена тӀебахийтина тайпано. Розан гаьннаш тӀехь зорбане йаьхна дуккха а белхаш, дуккха а тайпанаш а, кӀезиг тайпанаш а дуьйцуш. Амма тайп-тайпана хьежамаш бу тайпанан Ӏалашонех лаьцна, дуккха а хӀума дуьсу цуьнан таксономех лаьцна кхеташ доцуш.

Тайпанийн тайп-тайпаналлин дуьххьарлера гайтамаш бина Геродотан а, Феофрастан а белхаш тӀехь. Плиний гӀиртира дӀасадаржарх лаьцна дӀасадаржийна хаамаш жамӀ дан столан хьармак («Rosa ×centifolia»). Ренессансан заманахь а, цул тӀаьхьа а, XVIII бӀешо кхаччалц, розан классификаци дозаделла дара акха а, лелочу а розашна йекъайаларца а, хӀора зезаган зезагийн гаьннаш дифференциаци йарца а. Дуьххьара тидам тӀебахийтира В. Линнейс розан гибридизацин а, цуьнца йоьзна классификацин халонаш а. «*Species Plantarum*» цӀе йолчу жайни тӀехь 1753 шарахь цо дуьххьара гӀиртира Ӏилманан классификаци йан акха розан а, акха розан а. Цуьнца цхьаьна тайпанан цхьаъ бен йоцу башхалла йара гипантин кеп. И классификаци лаьттира шен меттехь XIX бӀешо доладаллалц. 1811 шарахь К. Вильденовс тидам бира розан гаьннаш иштта къаьсташ хиларан кӀорнеш а, безаш а хиларца а, иштта церан кепца а. Оцу тергамо XX бӀешо долалуш дуккха а керла системаш кхоллаелира, тайпанийн башхаллаш къастош личностни лаамашна тӀехь лаьтташ йолу, Ӏаламехь тергамаш барал а. Цо бахьана дира тайпанехь билгалбаьхначу таксонийн терахьехь йаккхий башхаллаш: Линнейн 12 тӀера Н. Серенге 146 кхаччалц.

1799 шарахь араелира М. Лоуренсан розех лаьцна дуьххьарлера монографи. Ткъа 1813 шарахь гучуелира розан кӀорнешна кхо классификаци (Дюпон, Н. Дево, А. де Кандолан). Цундела советан ботаникаша 1813 шарахь лору тайпа Ӏилманца Ӏамо долийна хан. Оцу муьрехь кхолладелла лору, розан Ӏилма (церан морфологи, физиологи, таксономи) — родологи. Де Кандолле дуьххьара тидам тӀебахийтира розан зезаган морфологин билгалонашца йолчу комплексана: стилийн Ӏаламан, гаьннаш, гӀаш а, гаьннаш а вегетативни билгалонашца йолчу комплексан, цу йукъахь серрацин Ӏаламан а, цуо гӀо дира дакъойн хӀоттам билгалбаккха. Цо дийцина Pimpinellifoliae, Synstylae, Cinnamomeae дакъош тахана а девзаш ду.

Россехь дуьххьара тайпанан талламаш бина Ф. К. Биберштейн, В. Г. санна. Бессер, Х. Х. Стевен. Церан белхаш тӀехь анализ йира розан классификацин. Малхбузен Европин тайпанан таксономисташа ца девзира Россехь кхуьуш долу керла тайпанаш, уьш билгалдаьхна Малхбузен Европин тайпанашца.

Таханлера тайпанан таксономи кхоьллина морфологин а, географин а, кариологин а хаамаш тидаме а оьцуш. Акха тайпанаш тобане декъна дакъошка, генеалогин а, морфологин а цхьатера хиларе хьаьжжина. Иза Ф. Крепенан системин бух тӀехь йара, тӀаьхьо иза тойира А. Редера а, Крюссманна а. Уггаре а воккха бельгийн родолог Крепин, шен дерриге дахар генан Ӏаморна дӀаделла, Ӏамийна Ленинградера гербарийн шуьйра коллекци. И гербарийн экземпляраш цул тӀаьхьа йуха а теллина керлачу оьмаран уггаре а воккхачу родолога Буленжера, Крепина дина гӀалаташ нисдина. Амма и ший а генеалог, генеалогехь «синтетикан» агӀонан векалш хилла. Дукха хенахь дуьйна Крепина а, Г. Буланжера а, Р. Келлера а ца къастадора Ӏаламан талламца йоьзна йолу индивидуальни (элементарни йа цхьана ханна) хийцадалар а, тобанан (статистикин) хийцадалар а. И бахьана долуш, йеккъа цхьана хьармакан тайпанан ареалан Европан декъан монографешкахь билгалдаьхна дуккха а бӀеннаш тайпанаш, сорташ, кепаш. Малхбален Европин хьармакан тайпанийн дуьххьарлера кхузаманан таксономи йира 1941 шарахь С. В. Юзепчук «СССР-н флора» тӀехь. Коьрта дакъа лецира В. Г. Хржановскийн 1958 шарахь арайаьллачу, СССР Европан декъехь кхуьуш йолчу розан акхачу тайпанашна лерина йолчу розех лаьцна монографино, цо дерриг тайпанан йукъара мах хадийра, цуьнан классификаци кхиийра.

XXI бӀешарахь лелайо тайпа диъ тайпане дакъош долу система: вуно жима кхоъ тайпа, хӀоранна чохь цхьаъ йа шиъ тайпа а долуш, йукъара системех къаьсташ (Hulthemia, Hesperhodos, Platyrhodon), йоккха тайпа Rosa. Rosa тайпанан 10 дакъа а, 135 тайпа а ду. Уггаре а Ӏамийна дакъош ду Gallicanae а, Cinnamomeae а экономикин мехалла бахьана долуш, хӀунда аьлча хьалхарчу декъехь эфирни даьттан тайпанаш ду, ткъа шолгӀачу декъехь витаминан тайпанаш ду.

## Химин хӀоттам
Тайп-тайпанчу хьармакан тайпанийн стоьмашкахь а, гӀаш тӀехь а химин хӀоттам а, витаминаш, дубильни хӀуманаш, шекарш, органикан кислоташ, кхин а метаболизман сурсаташ гулдалар а дика къаьсташ ду мехаллин а, дикаллин а гайтамашца.

### Стоьмаш

Дукха розан стоьмашкахь алссам С витамин йу, цундела уьш мехала йу молханна а, могашаллина пайдечу кхачанна а.

Розан хьаьжкӀашна йукъахь гергарчу хьесапехь 10-зза алсам йу аскорбинан кислота Ӏаьржачу хьаьжкӀел, 50-зза алсам йу лимонал, 60-70-зза алсам хуьлу наьрсийн, Ӏаьнан, елан, йа можжевельникан иглашкахьчул. Цу тӀехь уггаре а мехала ду кӀайн зезагаш долу а, цӀен зезагаш долу а тайпанаш. Можа зезагаш долчу тайпанийн гипантишкахь хаъал кӀезиг хуьлу С витамин, ткъа Ӏаьржа зезагаш долчу тайпанийн гипантишкахь вуно кӀезиг хуьлу, амма царна чохь дукха таннинаш а, таннидаш а йу. Тайп-тайпанчу хьармакан тайпанийн стоьмийн химин хӀоттам тайп-тайпана бу, уьш кхуьучу метте хьаьжжина. Коммерцин маьӀна долу ругоза розан гипантийн кӀорнеш чохь гергарчу хьесапехь 1 % (керлачу йозаллица) С витамин йу. Европерчу Россехь керлачу розан гаьннаш чохь 1,5 % С витамин йу, ткъа Кхазакхстанехь Иртыш хин бассейнехь 4,5 % йу. Хьалха хиллачу СССР-хь кхуьуш долчу тайпанашна йукъахь уггаре дукха С витамин йу Беггеран розан, 7-20 % кхаччалц.

### ГӀаш
ГӀаш чохь ду:
* эфиран даьттанаш ((0,02)0,04—0,06 %);
* хьаьна даьттанаш;
* органиеин кислоташ;
* шекарш;
* гликозидыаш: горечеш, сапонинаш;
* флавоноидаш: астрагалин, гиперозид, кемпферол, кверцитрин, кверцетин;
* дубилан хӀуманаш;
* антоцианаш: пеонин, пеонидин, цианидин;
* воск;
* витамин C.

Эфиран даьттан лакхара барам билгалбоккху кӀоргачу розан зезагийн гаьннаш тӀехь — 0,25—0,38 %.

Воксехь йу альдегидаш, лакхара алифатийн углеводородаш, лакхара алифатийн спирташ, лакхара жирни кислоташ: лаурин, миристийн, пальмитан, стеарин, олеинан, арахидан, бехенан, лигноцеринан, церотан; тритерпенан кислоташ; стероидаш.

Эфиран даьттан розан зезагийн гаьннаш тӀера эфирни даьтта чохь ду фенилэтилан спирт (2 % гергга а, 20-30 % а даьттан чохь долчу дерриг спиртийн барамехь), цитранеллол (22,6 %), гераниол (50—60 %), нерол (10 % кхаччалц), нонадекан, лакхара алифатийн углеводородш (9 %). Цара массара а ло розан зезагийн товш хьожа, ткъа фенилэтилан спирт коьрта дӀакхоьхьуш йу розан хин хьожа. Цул сов, эфирни даьттан чохь йу эвгенол, цитрал, альдегидаш: нонил, циннам, кхин а; каротиноид рубиксантин. Эфиран даьттанаш дӀасадаржорца а, бактерицидашца а, дӀасадаржорца а Ӏаткъам беш ду.

### ГӀаш
ГӀаш чохь ду:
* витамин С (до 1,5 %);
* дубилан хӀуманаш (до 4,5 %);
* катехинаш;
* флавоноидаш: астрагалин;
* фенолийн кислоташ а, церан схьадовларш а: галлан, гентизан, кофеинан, протокатехуинан, шприцийн, ванилан, ферулан, салицилан а, кхин а;
* цхьадолчу тайпанашкахь сапонинаш йу.

Май розан гӀаш тӀехь карийна полисахаридаш а, каротиноидаш а. Ӏаьржа-цӀен розан гӀаш тӀехь 55 % кхаччалц эфиран даьтта хуьлу.

### Гаьннаш а, орамаш а
Гаьннаш чохь катехинаш йу (18,28 % кхаччалц, сапонинаш, витамин P, флавоноидаш. Цуьнан чкъор чохь сорбитол ду. Галлийн чохь таннинаш йу.

Орамаш чохь ду таннинаш, флавоноидаш, катехинаш (8,24—18,28 %), тритерпеноидаш (5,2 %).

Гаьннаш тӀехь а, орамаш тӀехь а таннинийн барам 4,5 % кхаччалц бу, ткъа галлашкахь кхин а алсам бу.

## Лелор

### Даарехь лелор
Швейцарехь шира нах бехачу меттигашкахь диначу Ӏилманаша гойту розан гаьннаш адамаша кхача санна лелош хилла Ӏаьнан оьмар чекхйолуш дуьйна. Дукха розан стоьмаш йаа мегар ду керла йа дӀабоьхкина, чай (отвар) санна лелабо. Иштта розан хьаьжкӀех пайдаоьцу пюре а, паста а, варени а йеш, повидло, мармелад, пастила, компот, чорпа (шведийн а, эрмалойн а кухни), мерза хӀуманаш, желе, квас, иштта кхидӀа а.

Розан зезагийн гаьннаш леладора Цийчоьнан тайп-тайпанчу кхачанехь. ЦӀестан розан зезагаш йаа мегар ду сирла. Варенье йеш йу корицан хьармакан зезагашна тӀера, хершнаш долу — варенье а, кисель а.

Россехь кхуьуш йолчу хьармакан тайпанех, хӀинцале а цӀераш йаьхна тайпанаш доцург, хьармакан стоьмаш а, зезагийн гаьннаш а хуьлу, уьш лелочу хенахь Альбертан хьармак («Rosa albertii»), дӀаьлан, кхалкхан хьармак («Rosa corymbifera»), дауран хьармак («Rosa davurica»), кӀохцал хьармак («Rosa spinosissima»), бӀегӀиган хьармак («Rosa tomentosa», Ӏежийн хьармак («Rosa villosa»), чопа лергаш долу, Беггеран, Эйчисонан, Федченко.

Чай меттахӀоттош долу хӀума ло розан зезагаш тӀера: кӀохцалан, Альберт, Беггер, щитан, Эйтчисон, Федченко, Самарканд, лаппагӀа, жӀаьлин розан стоьмех а, зезагех а, дауран, паргӀат хьармак («Rosa laxa»), майн, кӀохцалан, жӀаьлин хьармакан къона гӀашех; кофен суррогат — жӀаьлин хьармакан йалтех. Чай меттахӀоттош долу хӀума ло французийн розан гаьннаш тӀера, а кофен суррогат — корин хьармакан бӀарех иштта дӀалин а.

Кавказехь розан къона гаьннаш дууш хилла орамат санна, ткъа кӀохцал хьармакан («Rosa spinosissima») гӀаш а, стоьмаш а чай санна мерза деш хилла, шайна чохь дукха таннин хилар бахьана долуш. Цинцан розан гаьннаш леладо кхачанан кегий гаьннаш.

Словенехь розан гаьннаш леладо къаьркъа доцу малар Cockta деш. Розан гаьннаш чагӀаран чам ло, ткъа розан гаьннаш леладо ликер йеш.

### Промышленностехь
Розан гаьннаш — витаминийн заводашна лерина коьрта ораматийн материал йу. Промышленни хьармакан плантацеш йу цу Ӏалашонца дуьненан массо а маьӀӀехь, къаьсттина Европехь а, Азехь а. Россехь наха тӀейогӀучу хенахь лело розан гаьннаш гулдан долийна XVI—XVII бӀешерашкахь дуьйна. СССР-хь Башкортостанехь а, Марийн АССР-хь а, Челябинскан областехь а, Литвахь а, Москохан областехь а совхозашкахь кхоьллина ругоза розан плантацеш, масех эзар гектар латта дӀалоцуш. Розан гаьннаш леладо промышленни плантацешкахь а. Уьш кегийра йу ругоза розан гаьннаш санна, барамца а, йалта луш а, амма хаъал сов йу С а, Р а витаминашца. Иштта лелайо розан гаьннаш санна Ӏаьржа роза, даурийн роза, Беггеран роза, Федченкон роза, паргӀат роза, Альбертан роза витаминашца хьал долу сурсат санна Россехь а, луларчу пачхьалкхашкахь а.

Розан гаьннашна уггаре дика латтанаш ду йуккъера шера, кӀорга лелош долу латта, чернозем, хин Ӏовраш, амма хи ца догӀу, гӀум-аренан Ӏаьмнаш йа Ӏаьмнаш долу, кхачанан хӀуманашца хьал долуш, хи а, хӀаваъ а дика дӀадоьдуш долу латта, рН 5,5—6,5. Лаьттанаш дукха лайм, кӀорга тӀулг, солонец, хи Ӏовжийна, гергахь лаьтта лаьтта бухара хи долу (1—1,5 м) дика ца догӀу розан плантацеш кхолла.

СССР-хь консервийн промышленностехь розан зезагийн варени йора. Болгарехь а, Иранехь а розан зезагийн варени йеш йу, ткъа Францин малхбалерчу Лотаринги а, Эльзас а провинцешкахь консервийн хьармакан консерваш а, варенье а.

Розан даьтта хьахийна ду санскритан литературин уггаре а ширачу хӀолламехь — Ведашкахь. Даьтта доккху французийн розан зезагийн гаьннаш тӀера Болгарехь, Францехь, Югославехь, Желтойчохь, Тунисехь, ХӀиндин махкахь, цхьана декъехь схьаоьцу СССР; Дамаскан розан зезагийн гаьннаш тӀера — Болгарехь, Мажаройчохь, Францехь, Италехь, Испанехь, Желтойчохь, Кипрехь, ГӀажарийчохь, ОвхӀанехь, Шемахь, Къилбаседа Африкехь, схьаэцна СССР-хь; розан зезагийн гаьннаш тӀера Centifolia — Югославехь, ГӀажарийчохь, ХӀиндойчохь, Флоридехь, цхьана декъехь схьаэцна СССР къилбаседехьа; ругоза розан зезагийн гаьннаш тӀера — Корейхь а, Китайхь а, Японехь а, кӀеззигчу барамехь СССР-хь схьаоьцуш хилла; мускусан розин гӀашех — Иранехь, ОвхӀанехь, Ӏиракъехь. СССР-хь эфиран даьттан розаш кхиош йара Молдавехь а, ГӀирмехь а, Краснодаран махкахь а, Гуьржийчохь а, Азербайджанехь а 4 эзар гергга гектар майданахь. Россехь кхуьуш долчу тайпанех эфиран даьтта доккху Ӏаьржачу розан зезагийн гаьннашца. Эфирни даьттанашна йукъахь уггаре а деза ду розан даьтта. Розан гаьннаш тӀехь цуьнан барам наггахь бен ца хуьлу 0,15 % сов, ткъа заводан йалта 0,06—0,1 % хуьлу. Кхечу хьостанаша дийцарехь, розан гаьннаш тӀехь 0,1-0,22 % эфиран даьтта ду. 1 кг розан даьтта эца 3000 кг розан гаьннаш оьшу. Даьтта дистилляци йеш розан хи дуьсу. Розан даьтта а, цуьнан дакъош а леладо уггаре а деза косметика йеш, ликерийн, чагӀарийн, кондитерийн чам бан, цхьадолу молханаш дан. Францин парфюмераша мах хадабо Грассана гергахь а, иштта Болгарин Розан тогӀи чохь Казанлак а, Карлован Варин а гӀаланашна йукъахь йолчу плантацешкахь а кхуьуш йолу розашна, массо а кхечу розашна хьалха. Къаьсттина мехала ду Дамаскера розан даьтта. Казанлакан тогӀи чохь и роза лелор XVIII бӀешарахь дуьйна дӀадоладелла. Казанлакан тогӀин шатайпа микроклимат (зезагаш доккхучу хенахь лакхара мӀаьжиг а, йуккъера температура а) аьтто бо розан зезагашкахь алссам эфиран даьтта гулдан. Хьармакийн гаьннаш куьйга схьаоьцу малх схьакхеттачу хенахь (Ӏуьйранна 5 сахьт даьлча дуьйна 10 сахьт даллалц) 20—30 дийнахь, заводашкахь керла леладо.

ЖӀаьлин розан буьртигех даьтта леладо дӀадоьхкина даьтта.

### Медицинан лелар

#### Стоьмаш

Розан гаьннаш фитонцидан а, ницкъ болу бактерицидан а агӀонаш йолуш ду. Царна чохь алссам антиоксиданташ йу. Амма уггаре а коьртаниг, роза мехала мультивитамин йу. Уьш лелайо дарбанан гӀуллакхехь, къаьсттина антискорбутик санна, XVI бӀешарахь дуьйна, хила тарло цул а хьалха, соболь а, кхин мехала мехаш а, бархат а, атлас а лелош.

Хьармакан экстракташ, сиропаш, таблеткаш, таблеткаш, отвараш лелайо витаминаш ца тоарца доьзна хьелашна дарба дан а, царна дуьхьало йан а, къаьсттина С витаминан, масала, цӀий ца тоарна а, кӀадорна а. Хьармакан препараташа дика Ӏаткъам бо углеводийн метаболизмна а, даьӀахкийн мозгӀарна а, жижгана а, жӀаьлин кӀорнешна а.

Халкъан медицинехь хьармакан чай, иштта Ӏаьнарш, хин Ӏаьнарш, къаьркъанан настойкаш лелайо цӀен унна, тифна, туберкулезана, неӀарийн воспаленина, кийран, жижган, стоьмийн цамгаршна дарба деш.

Беггеран, Даурианан, Федченкон розан буьртигех схьаоьцу мохь даьтта леладо халкъан медицинехь йагоршна а, дерматитна а, трофически йазвашна а, радиацино хьакхаеллачу чкъоьран лазаршна а.

Цуьнан отвар лелайо уролитиазна, санна холеретически, антивоспалительни, диуретик, диареяна; арахьара гингивит хилча.

##### Кийча молханан формаш
* Аскорбинан кислота ло корицан розан, Ӏаьржачу розан, Дауран розан, Беггеран розан, Федченкон розан, морщинистийн розан, жӀаьлин розан стоьмех, церан стоьмашкахь лаххара а 1 % С витамин йу.
* Галаскорбин — галлан а, аскорбинан а кислотан латтанийн чолхе цхьаьнакхетар. Иза лелайо йагоршна, Ӏаьржачу меттигашкахь, Ӏаткъамна дуьхьало йеш йолу молха санна.
* Хьармакан сироп — профилактикан Ӏалашонашца лелош йолу витаминан тӀетохар ду.
* Хьармакан даьтта — каротиноидаш а, токоферолш а чохь долу нускалан даьтта. Иза лелайо чевнаш йерзош лелош йолу хӀума санна.
* Каротолин — розан гаьннаш тӀера даьттан экстракт, лелайо трофически йазвашна а, экземана а, кхин а чкъоьран цамгаршна а дарба деш.
* Холосас догӀу жӀаьлин розан Ӏаьнан концентрированни хин экстрактах; лелайо гепатитна а, холециститна а, холеретикан а, тоникан а агент санна.
* Трасковн рецептца антиастматически месаш.

#### ГӀаш
Розан зезагийн дарбане агӀонаш ширачу заманахь дуьйна йевзаш йу. Авиценнас шен «Медицинан канонехь» хьехам бира буьйсанна цергашна а, хьармакашна а тӀе розан даьтта хьакха, цергийн могашалла хилийтархьама. Розан хи лелош хилла цо бӀаьргийн цамгаршна дарба деш а, вон хьожа дӀайаккхаш а. БӀаьргаш лазар хилча, Авиценнас хьехам бира бӀаьргаш чу розан даьтта хьакха а, хьаж тӀе розан буьртигаш хьакха а, тидам дӀабаккхархьама. Йуккъера бӀешерашкахь Салернохь чагӀарца хьаькхна розан зезагаш леладора диареяна а, зударийн цамгаршна а; керла зезагийн гаьннаш арахьара хьаькхна эризипелашна; хьаьжкӀийн цамгарна моз хьакха; йовхо дӀайаккхаран молха санна моз долчу хица хьакхало; кийра лазарна а, хьацар дӀадаларна а розан даьтта; хьакхаеллачу чевнашна сиропца цхьаьна.

Йуккъерчу бӀешерашкахь йазйинчу дарбанан-ботаникан «Бецийн амалех лаьцна» цӀе йолчу поэмехь лело йезаш йолу рецепташ йу:

Бакъдерг аьлча, роза нийса лоруш йу зезагийн зезаг;

Иза массо а зезагашна тӀехйолу хаза хьожаца а, хазаллица а.

Амма розан ницкъ кхочу шен хьожаца а, хазаллица а вайна хазахетар дина ца Ӏаш, шен дарбанан агӀонаш алссам хиларца а.

Цуьнан йекъа а, шийла а ницкъ хьалхарчу даржехь бу.

Нагахь санна хьаькхча, йеза цӀе дӀайолу.

Ткъа цо дарба до гипохондрина а, кийрана а, нагахь санна йовхонца дӀабаьккхича;

Вайн чагӀарца цхьаьна хилча, кийрахь а, матки чохь а хи арадалар сацадо цо.

Дукха тайп-тайпана мазь оьшу розан сок;

Декъа роза порошок гӀо до багахь цамгаршна,

Цхьа а боьхалла йоцуш терка йина, йеккъа мозца цхьаьнатоьхна.

Керла роза, йа мозца мелла хилча, теркаца хьаькхча, муьлхха а йовхо дӀайоккху.

Розан даьтта деш ду, цунах розан даьтта олу.

Тайп-тайпанчу цамгаршна а, иштта кхин а дуккха а хьелашна а гӀо деш ду иза.

Иза молуш, кийра кӀадбо цо, оцу сохьта дӀа а лоцу.

ТӀех сов йовхо хилча, нагахь санна лерина йовхо латтош хилча, балсамца,

Корта лазарна а, дегӀан лазарна а дарба хуьлу оцу молханца.

Нагахь санна ахь даьтта сиропца хьакхахь.

Цо боьха чов цӀанйо, чевнан Ӏуьрг дузу,

Ткъа иза иштта дика ду йагоршна.

Еххачу хенахь багахь йитахь, цергаш лазарна дарба хуьлу,

БӀаьргийн хьалха хилла кӀеда хилар йухаметтахӀоттадо боху;

Нагахь санна хьаькхча, кӀорггера хьацар дӀадер ду;

Иштта тайп-тайпанчу маткин цамгаршца а гӀо до цо. Ткъа розан даьтта тайп-тайпанчу кепара кечдеш хиларна,

Цунах лаьцна Палладиус аьлларг дуьйцур ду ас:

Нийсса цхьа унци цӀен розан зезагийн гаьннаш схьаэца.

Ткъа уьш цхьаьнатоха, цӀанйинчул тӀаьхьа, цхьана кила зайтдаьттанца;

И хьакха шешан пхьегӀа чу, дика дӀакъевлина, малхехь дӀайуьллу.

Кхозуш, цхьана кӀиранах цигахь латтаде;

Цул тӀаьхьа тайп-тайпанчу хенахь дарба санна ларде иза.

XIV бӀешарахь йазйинчу Салернон могашаллин кодексехь йаздина ду:
Рута, ткъа цуьнца цхьаьна шалфей а, чагӀаран вахар эккхош ду.
:: Розин зезаг тӀетохахь — безаман лазар лахлур ду.
74. …Роза, вербена, цицаш, хелидони, иштта рута а —
:: Йерриге а молханна йукъатуху, бӀаьрса ирдечу молханна.

Славянийн тешаршкахь розан зезагийн цӀен бос цӀийца боьзна хилла, цундела царна йелла хилла цӀий Ӏанор сацоран хьал. Оццу бахьаница гемоптизна дарба деш лелош хилла розан гаьннаш.

Россехь, XVII бӀешарахь дуьйна, туркошца хиллачу тӀамехь чевнаш хиллачу салташна дарба деш шуьйра лелайора роза. Стоьмаш хилла ца Ӏаш, ораматийн кхин меженаш а лелийна. Розан гаьннаш хица дистилляци йеш, чевнашна тӀе хьаькхначу бинташца Ӏовшош хилла. Оцу дарбано чевнаш йерзорна гӀо дора, уьш ца йаржийта. Стоьмийн отварца чевнийн йистош йила лелош хилла, гангрена ца хилийта. Коьртан чевнашна дарба деш хилла буьртигера даьтта. Сихха тобалархьама, чевнаш хиллачарна молуш хилла «хьармакан патока». Розан гаьннаш тӀаьхьо медицинехь ца леладора, Сийлахь-боккха Даймехкан тӀом болчу хенахь бен дага ца догӀура.

Французийн розан зезагийн гаьннаш цхьайолчу пачхьалкхийн фармакопей йукъадаьхна гипертони, атеросклероз, кийран язва, гастрит, дизентери, жижган цамгаршна лелош йолу антивоспалительни, антисептикан, анальгетикан, Ӏаткъаман гӀирс санна. Болгарехь розан даьттан бух тӀехь розанол цӀе йолу дарба кечдина, антиспазмодикан а, холеретически а, бактерицидийн а агӀонаш йолуш. Леладо жижган а, жӀаьлин некъан а цамгаршна, иштта уролитиазна а.

Францехь французийн розан зезагийн гаьннаш леладо С витамин а, антгельминтикан дарба а санна, диареяна а, геморройна а, йукъара тоник санна а. Болгарехь дамаскан розан зезагийн гаьннаш леладо диарея а, кийран лазарш а, мерӀуьрг лазар а, бӀаьргийн лайн кӀорнеш лазар а хилча. Оьрсийн халкъан медицинехь розан зезагийн препараташ лелайо пхенашца йолчу туберкулезна а, неврастенияна а, атеросклерозна а, жижган цамгаршна холеретик санна, конъюнктивит хилча, антивоспалительни а, синтем луш а агент санна; гриппах, мерӀуьрг лазарх, кхин а баганан цамгаршна дӀаьвше хӀума санна, иштта дезодорант санна; дика лаьттах хьаькхна розан зезагийн порошок йазвашна тӀе а хьокхуш, эризипела хьакхаеллачу меттигашка хьакха; жӀаьлин хьармакан гӀах йина отвар чохь тӀадийна хӀума гемостатик санна лела йо. Мозца кхехкийна зезагийн гаьннаш леладо эризипелашна. Эрмалойчохь цӀен розан зезагаш леладо жижган цамгаршна, ткъа кӀайн розан зезагаш — деган цамгаршна.

КӀайн розан чохь йу слизистой хӀуманаш, кегийчу дозанашца цо антгельминтикан болх бо.

Розан зезагийн гаьннаш — халкъан медицинехь лелош долу бецан чайнан дакъа ду симптомийн гипертонина, иммунитет чӀагӀйарна, догӀман астманна, миокардан инфаркт хиллачул тӀаьхьа, астман симптомаш йолчу бронхитна, гриппна, плевритца лобарни пневмонина, хроникан пхенашца йолчу лазаршна, язвенни гастрит йолчу пациентана, гӀелвеллачу пациентана аллерги, геморрой, стоьмийн лазарш, жижгахь воспалительни процессаш, дог лазар, вон са, стоматит, амебийн дизентери, эризипела, тӀадамаш кепехь — конъюнктивитна, бӀаьргаш чуьра гнойни Ӏовраш кепехь, мазьийн дакъа санна — куьйган, гаьннаш чохь трещинаш хилча, — берашна, лосьонийн а, дӀасадаржорийн а кепехь — йеххачу хенахь йерзаза йолчу чевнашна а, язвашна а.
Розан хино антисептикан Ӏаткъам бо конъюнктивитна.
Розан даьтта доккху керла схьаэцначу зезагийн гаьннаш тӀера 20—25 % хлоридан натриян растворехь буьркан дистилляцица. Иза лелайо абсцессашна, тонзиллитна, бронхийн астмашна, молханийн хьожа а, чам а дика хилийта.

Хиповникан гаьннаш леладо керла гомеопатехь.

Йекъа розан зезагаш леладо синтем луш йолчу бецан миндаршкахь. Розан даьтта шуьйра леладо ароматерапехь.

#### Гаьннаш, гӀадаш, гӀаш
Отваран кепехь долу гаьннаш а, гӀадаш а леладо малярна, диуретик а, Ӏаьнар дӀадоккхуш а молха санна, коликаш, ревматизм, радикулит хилча, шелонаш, дегӀан йовхо, кийра лазар, цӀий ца тоар, беттан лазар хилча орам лелайо.

Хьармакан гӀаш леладо антибактериальни а, анальгетикин а молха санна коликашна а, гастральгина а, малярина, диуретик санна диарей а, диспепси а, коликаш а, ревматизм а, радикулит а хилча. Хьармакан розан гӀаш тӀера отвар лелайо цӀен лазарна, тифна, диареяна, нефритна, пхенашца йолчу туберкулезана, бер деш лазам дӀабаккхархьама. Якутийн халкъан медицинехь диуретик санна лелайора Ӏаьржачу розан гӀаш дина отвар, ткъа гаьннаш а, гӀаш а дина отвар лелайора маларна.

ЖӀаьлин розан галлаш лелайо зобна дарба деш а, детоксикацин агент санна а, тӀелетийта молха санна.

#### Орамаш
Орамаш холеретикан, Ӏаьнан, антисептикан агӀонаш йолуш ду, бактерицид а дарца. Халкъан медицинехь хьармакан орамах дина отвар лелайо маларна, неӀарна, холелитиаз, уролитиаз, жижган а, хьаьжкӀийн а цамгарш, анорекси, диарей, диспепси, циститах, гипертони, дог лазар, респираторан инфекцеш, арахьара ревматизм, радикулит, паралич хилча, иштта гӀелйеллачу месашна когаш лийчархьама. Цийнехь хьармакан орамаш леладо кхача дӀасабаржорехь гӀо деш а, гельминташна дуьхьало йеш а. ЖӀаьлин розан орамийн чкъор лелош хилла жӀаьлеша хьакхалуш. Якутийн халкъан медицинехь дизентери хилча молуш хилла Ӏаьржачу розан орамах дина отвар. Вашингтон штатехь скагитхоша Ноотка розан орамаш шекарца кхехкадо, цу отварах пайдаоьцу мерӀуьрг лазарна.

Орамаш леладо ветеринарехь, кӀорнешна диарея йарна дарба деш.

### Косметикехь лелор
Розан гаьннаш а, гӀаш а отвар а, настойка а лелайо даьтта долу, угри йолу, йекъа, хьаьвзина, ирча чкъор Ӏалашдеш, иштта лийчарехь а. Йуьхь розан отварца йилар дика ду, харш ца хилийта. Российн индустрино арахоьцу «Хьармак» цӀе йолу кхача луш йолу крем, цу чохь стоьмийн хин инфузи йу, иза хьаьвзиначу чкъурана лерина йу.

Розан кӀедаллин стоьмах схьаоьцучу даьттан экстрактехь (каротолин) каротиноидаш йу, цара чевнаш сиха йерзайо, чкъор дӀа ца доккху, дӀа ца доккху, иза кӀеда а, шера а до, ультрафиолетан зӀенарийн зенечу Ӏаткъамах лардо, Ӏаткъамна дуьхьало йо. Цундела каротолин йукъайоккху дийнахь йуьхь тӀе лелочу кремийн хӀоттамехь. Хьармакан экстракт йукъайогӀу Россехь арахоьцучу «Алая роза» дийнахь лелочу кремна, иза лерина йу йекъачу а, нийсачу а чкъорна.

Хьармакан даьтта лелош хилла косметикан Ӏалашонашца йуккъера бӀешерашкахь Салернохь. Хьармакан буьртиган даьттан чохь йу могуш йолчу чкъурана оьшуш йолу коьрта жирни кислоташ. Антиоксидантийн эффект йу цуьнан, чкъоьран дӀахӀоттам тобо, чкъоьран Ӏаткъам къонабо, чкъор къан ца до. Уггаре а чкъурана пайде даьтта ду шийла хьакхаро схьаоьцуш долу даьтта. Хьармакан даьтта йукъадогӀу тайп-тайпанчу чкъоьран косметикин кремашна. Российн индустрино арахоьцу кхача луш йолу кремаш, шайна чохь хьармакан даьтта а долуш. Даьтта долчу чкъурана ца тоьу оьшуш йолу жирни кислоташ, цундела хьармак йукъайоху проблемаш йолчу кхиазхойн чкъурана лерина йолчу кремашна.

Розан даьтта хӀинцале а лелош хилла Ширачу Римехь хаза хьожа йогӀу хӀуманаш йеш. Къаьсттина лоруш йара Паестум а, Фазелиан а розан хьожа. Ваннаш чу хаза хьожа йогӀу хӀуманаш а тухуш, чоьнашкахь а, маьнги тӀехь а хьакхалуш хилла. ХӀаьта а къаьстта ларамечу чагӀарах хьакхаш хилла хаза хьожа йогӀу молханаш. Уьш лампанан даьттана тӀе а тухий, тезетан кхабанаш чу дӀадоьхкина хилла. Розан даьттанах карарчу хенахь леладо лакхара дикалла йолу хаза хьожа йогӀу хӀуманаш, сабанаш, помадаш йеш, Иза хуьлу 46 % божарийн а, 98 % зударийн а хаза хьожа йогӀу хӀуманаш чохь. Розан даьтта йукъадогӀу массо а тайпана чкъоьрна догӀучу дийнан кремашна, чкъоьран тӀехулара Ӏаьнарш лардеш, кӀорнеш дӀайаларх. Масала, Российн индустрино арахоьцучу «Балет» кремна йукъадогӀуш ду иза. Розан даьттанца, шураца, мозца лийчаро гӀо до чкъор кӀеда а, шера а хилийта.

Розан Ӏаьмнаш помадан дакъа ду, цуьнан хӀоттаман 24 % кхаччалц хила тарло. Цуьнан товш хьожа а, бактерешна дуьхьало йеш йолу агӀонаш а йу, цуьнан хӀоттаман дакъош хьаьжкӀийн Ӏаьнах тера ду. Иштта розан Ӏаьнар йукъадогӀу цхьайолчу хин баланс нисъеш йолчу, чӀогӀа цӀанйеш а, карладаккхарехь а йолчу хин Ӏаьнарш латточу кремашна йукъа.

Куьйгашна Ӏуналла дан дика ду глицеринца а, розан хица а (йа розан зезагийн гаьннашца) аммиакца а хьакха.

Хьармакан зезагийн гаьннаш леладо дӀайуьйш йолу отвар а, косметикан масканаш а йеш, цо чкъор тонировать до, ирча хилар а, кӀадор а дӀадоккху. Мисаран паччахьан йоӀ Клеопатра лоруш йу дуккха а хазаллин рецепташ йевзаш хилар. Клеопатрин цхьана креман рецептехь ду розан хи а, розан зезагийн инфузи а, ткъа иштта моз а, алоэ порошок а.

### Баьццара гӀишлошйарехь лелор

Шен Ӏаьнна а, шелонна а дуьхьало йар бахьана долуш, орам дӀасабаржорца ша карладаккха ницкъ хилар бахьана долуш, дика кхиъна орамийн система хилар бахьана долуш, розан гаьннаш мах хадо эрозина дуьхьало йарехь а, ларйарехь а. Масала, цунах пайдаоьцу Украинин хьуьнан-аренан зонехь эрозина дуьхьал ӀиндагӀан а, ӀиндагӀан а хьуьнан доьхканаш кхолла. Россехь латта чӀагӀдаран Ӏалашонца лелайо розан гаьннаш: кӀорнеш йолу роза, щитан роза, даурийн роза, морщинистийн роза. Розан гаьннаш тиша гаьннаш кхоллало, цундела дукха хьолахь лелайо гаьннаш кхолла. Цхьадолу розан тайпанаш дӀадуьйш ду паркашкахь а, бошмашкахь а орнаментан Ӏалашонашца. Царех паркан розаш олу. Россехь цу йукъахь йу Ӏаьржа роза, щитан роза, даурийн роза, паргӀат роза, майн роза, ругозан роза, фетр роза, Ӏаьнан роза.

Розан гаьннаш — уггаре а хаза зезагаш лоруш долу лелош йолчу розан тайпанийн дай. Розан сорташ къастайо дай-нанойн ораматаш дехьайахарца, иштта ларамаза мутацеш йарца. Дуьххьарлера сорташ кхоьллина ширачу заманахь масех акха розан тайпа дехьа а даьккхина. Цул тӀаьхьа цунах схьадевлла лелош долу сорташ кхечу акхачу тайпанашца дехьадохура, цара керла амалш лора.

Розан гаьннаш розан орамаш санна лела. Бешан розан сорташна уггаре дика орам лоруш бу жӀаьлин роза, хӀунда аьлча иза вон климатан хьелашна дуьхьало йеш йу, дика кхиъна орамийн система йолуш йу, сиха кхуьу. КӀезиг лелайо ругозан, глаукозан, майн, паргӀат розан кӀорнеш, кхин а.

Розаша хазйо бошмаш а, паркаш а, латтанаш а. Иштта уьш кхиадо хадош долчу зезагашна, зезагаш хилла ца Ӏаш, розан бераш а хаздаран гӀуллакх деш ду. Хаза зазадоккхуш йолу альпинистийн розаш дукха хенахь дуьйна лелайо гӀишлошйаран пенашна хьалха хӀиттийна аркаш, беседкаш, трелисаш дӀакъовла, трели кхоллар. Цхьадолу розан тайпанаш кхиадо чоьхьарчу кхабанаш чохь.

### Кхин лелор
Хьармакан гаьннаш дукха нектар ца до, амма хьаьжкӀаш кийча йогӀу царна тӀе, дикка дукха зезагаш гулдеш. Аьхна кхачанан мехалла чӀогӀа лакхара йу. Цкъацкъа розан гаьннаш тӀехь моз гучудолу. Розан гаьннаш дӀадуьйш дика ду зезагийн ораматаш кӀезиг йолчу меттигашкахь май чекхболуш — июнь беттан хьалхарчу декъехь. Моз ораматаш йу французийн роза а, корицан роза а, къийзо, бӀегӀиган, чо болу.

Розан орамаш а, галнаш а цхьана хенахь лелош хилла кӀадеш Ӏаьржа басар деш, ткъа стоьмийн отвар цӀехо-можа-цӀен хуьлу. Орамаш а, галлаш а чохь ду таннинаш, уьш лело мегар ду таннинашна.

## Цамгарш а, зенаш а

Хиповнион зе до малинан-земляникан Ӏаьнарша, розан Ӏаьнарша, гӀаш роликан Ӏаьнарша, циганийн Ӏаьнарша а, ринган шелковицаша а, кокчаферан ларваша а, клик-Ӏаьрзеша а.

Гаьннаш тӀехь хуьлу мокхазах тера гаьннаш олуш долу гаьннаш. Уьш кхоллало розан жӀаьлин осан Ӏоврах, цуьнан ларвашна цӀа санна гӀуллакх до.

Уггаре а даьржина цамгарш йу порошок санна, Ӏаьржа тӀедарчий, сира тӀедарчий, Ӏаьржа тӀедарчий, вирусийн цамгарш.

## Палеоботаникера тоьшаллаш
Роза тайпанан векалийн ораматийн йисина меттигаш тешаме карийна кхаа мурехь бен. Цийчоьнан Синьцзян провинцехь плиоценан Ӏаьмнаш чохь карийна  ораматийн йисина меттигаш. Оцу хенахь, цу провинцин территори тӀехь, хетарехь, дӀакъевлина хилла тугайн гаьннаш долу бецан формаци. КхоалгӀачу муьран меттигашкара  цхьана гӀашца дийцина, *Synstylae* декъан розашна чӀогӀа билгало йолуш а,  гӀаш дагалоьцуш а. Розан гаьннаш девзаш ду Приазовьехь Крынкан миоценехь дуьйна. Къилбаседа Америкехь ТӀулган лаьмнаш кӀоштахь «Florissant» Ӏам Ӏаьмнаш чохь карийна  гӀаш лар, лакхарчу миоценан хан йолуш. Оцу Ӏаьмнаш чохь ораматийн йисинчу меттигаша гойту йовха климат, иза тропикан йа ур-атталла субтропикан а ца хиллехь а. Къилбаседа Америкехь розан гаьннаш хилар тешаме девзаш ду палеогенан а, неогенан а муьрехь дуьйна. Тешаме хаамаш бац хьармакан тайпа схьадаьллачу меттигах а, хенах а лаьцна, иштта цуьнан прототипан морфологих а лаьцна, амма палеонтологин хаамашца гойту кхаа муьрехь оцу тайпанан векалш шина а ахгӀайренехь дӀасабаржийна хилар.

Хржановскийс розан тайпанаш кхаа йоккхачу тобане декъна, уьш схьадевллачу хене хьаьжжина:
* Лианаш (палеоген, шера субтропикан хьун). Оцу тобанна йукъайогӀу шолгӀа лианаш а, Caninae декъан тайпанаш а, иштта ша жӀаьлин роза а;
* гаьннаш (неоген, Шира Йуккъера Лаьттан ксеротикан кхолламаш, Вельвичин флора);
* бецаш (плейстоцен, бореалан подпачхьалкх). И кеп кхуьу шийлачу климатехь.

Миоценан йуьххьехь хилира шелваларан мур а, ораматан зонаш къилбехьа хийцайалар а. Плиоценан хьаннаш дӀасайаржаро гӀайренан амал эцна. И гӀайренаш, Ӏаламан агӀор, Малхбален Европин аренан лекхачу кӀоштийн хьаннашца зӀе йолуш нисделла. И дӀасахьийзар а, диттийн а, гаьннаш а ораматаш Малхбален Европин къилбаседехь алсам аридан хьелашкахь нисйалар а бахьана долуш, эндемикийн тайпанаш гучудевлира. Хржановскийс дийцарехь, Украинехь долчу 50 акхачу хьармакан тайпанах 30 эндемик хилла дӀахӀоьттина.

## Исторехь роза
Розаш дуьххьара шайн хазаллина лелош хилла Персехь (Иранехь). Поэташа Персех Гулистан, йа «Розийн мохк» олу. Цигара дуьйна бешан розаш хьалха кхаьчна Ширачу Греце, цул тӀаьхьа Риме. (Кхечу хьостанаша хаам бо, Малхбалехь хилла ца Ӏаш, бешахь болх бар (цундела розаш) тӀеэцна грекаша, цул тӀаьхьа римхоша, Ширачу Мисарера, Александр Македонскин схьалацарш бахьана долуш). Аристотельн белхаш тӀехь хьехам бу розанаш муха кхио йеза. Хьалха заманахь розанаш деза хилла деланашна. Риман импери хьалайаларца дӀайолайелира розан культ. Толамхошна розаш луш хилла, керла зударий хазбеш лелош хилла, беллачарна а, кешнийн тӀулгашна а тӀе дӀасайаржош хилла. Республикин Римехь цара даздина Розан де, белларш дагалоцуш долу де. Ширачу грекаша а, римхоша а зезагаш леладора хаздарехь коьртачу декъана венокийн кепехь, дукха хьолахь фиалкех а, розех а дина. Синкъерамашкахь дакъалоцуш болчара коьрта тӀехь лелош хилла плющан йа шафранан венок, цунах къаьркъа дӀасадаржоран агӀо йу аьлла хеташ хилла. Цу Ӏалашонца лелош хилла розан венокаш а. Деланийн а, лаьттан а сагӀа доккхучу кхерчашна тӀе зезагаш хьакхаран гӀиллакх, Малхбалера римхошка кхаьчна. Венеран сагӀа доккхучу кхерчахь а, синкъераман стоьлашна тӀехь а розаш дӀасайаржийна йара, ткъа розан догӀа догӀура потолока тӀера шаьш синкъерамехь болчарна тӀе. Зезагашна боккха лехам кхочушбархьама, леррина бошмаш кхоьллина, цу чохь фиалкаш а, розанаш а кхиош. Римхойн императорша кхин лелош йацара розанаш деланан символ санна, амма луксозан хӀума санна. Синкъерамашна розанаш хӀаллакйар инзаречу барамашка кхаьчна. Паестумна а, Римна а йукъахь лелаш хилла розашца дуьзна кеманаш. Нерона а, Гелиогабала а ур-атталла Ӏаьнан заманахь Мисарара розанаш омра дора, цхьана синкъераман бен зезагаш дешин бочкал сов мах болуш дара. Легендаца, Гелиогабал, шен тешнабехк бина нахах дӀакъаста сацам бина, шен йалхошка омра дина, царна тӀе инзаре дукха розан зезагаш хьакха, цу чохь уьш дӀабоьлху.

ГӀажарийн бешан искусствос Ӏаткъам бира йерриг Ширачу Малхбалехь бошмаш кхолларна. Иштта кхоллаелла Испанехь мавританийн бошмаш а, ГӀирмехь гӀезалойн ханийн бошмаш а, Туркойчохь а. Розаш хӀинцале а кхиош хилла Ширачу Мисарахь бошмашкахь Птолемейн заманахь. Цунна тоьшалла до вайга схьакхаьчначу цу заманахь баьхначу йаздархойн (Плиний Старший, Диодор Сикул) скульптураш, барельефаш, описанеш. ХӀетахь Мисарахь даьржина хилла кешнашна уллохь дӀавоьллина бошмаш йар: тешар хилла, массо а низамца дӀадоьллина веллачун са, буьйсанна каш чуьра ара а долуш, диттийн ӀиндагӀехь бешахь садоӀуш, зезагийн хьожа чу а оьцуш. Кхиъначу зезагех цара гирляндаш а, венокаш а йора, мумиеш а, кхерчан бӀогӀамаш а хазбан. Синкъерамашкахь хьешашна коьрта тӀе зезагийн венокаш а, логах зезагийн мерз-пондарш а лора. Кхиъначу розан зезагашна тӀера розан хи а, тайп-тайпана бальзамаш а деш хилла. Афина дийцира, Клеопатрас, Антонийца цхьаьнакхета кечам беш, омра дина, стоьлан чоьнан лаьтта тӀе розан зезагашца дӀакъовла, цхьана дол локхалла кхаччалц.

Розаш йеана Вавилоне а, Ассире а, Аккадийн пачхьалкхан заманахь, Саргон I-чо, Йуккъера Телецна тӀехь тӀом бечу хенахь. Розаш кхиош хилла паччахьан а, элийн а цӀеношкахь йиначу бошмашкахь а, паркашкахь а, лелош хилла леларехь а, садаӀарехь а, талларехь а. И бошмаш кхоьллина искусственни набережниш тӀехь, террасаш тӀехь, лаьмнаш тӀехь («висина бошмаш» олуш йолу).

Дуккха а гӀарабевлла нах бара розаш кхиорца шовкъ йолуш. Россехь, розанаш кхиор шен йуьхьанца долчу хенахь, розанаш теплицашкахь кхиош хилла, хьал долчу нехан бен таро йацара иза дан. П. А. Уралерчу предпринимателан а, металлургин заводийн долахочун а воккхахволчу ваша Демидов Г. А. Демидовн, Нескучный гӀалахь ботаникан беш йара, цигахь цо теплицашкахь кхиош хилла экзотикан ораматаш. Оцу бешахь йолчу ораматан инвентаризаци тӀера, П. С. Паллас, хууш ду, Демидовн бешахь 11 тайпа розан гаьннаш кхиийна хилар, царех кхоъ бен Россехь кхиийна ца хилар, ткъа дисинарг, схьагарехь, Францера чудалийна хилар. Цуьнца цхьаьна металлех дина тептарш лакца сурт дилларан хьал кхолладелла Уралехь, Лаха Тагилехь, цуьнан коьрта элемент йу «Тагилан роза». 1870 шарахь графан Шереметьевн хьалдолуш волчу крепостной Ф. Н. Вишняковс Жостовохь лак йеш йолу мастерской схьайиллина, басарца йина йаьшканаш, саннаш, лоткаш арахеца йолийра. Роза хилира цуьнан композицийн коьрта тема.

## Роза культурехь

### Символикехь а, литературехь а
Роза уггаре а даьржинчу мифопоэтин суьртех цхьаъ ду.

Индуизмехь зезагашна йукъахь хьалхара меттиг дӀалоцуш йу роза. Брахма къийсавелира Вишнуца зезагашна тӀехь, йуьхьанца лотос хаьржира, амма Вишнус шена гайтина роза гича, цо къера хилира шен гӀалат, оццу хенахь Вишнун хьалхара меттиг хилар. Детин роза — Брахман Ӏер-дахаран меттиг йу.

Эзопан туьйранехь шен дахар доца долу хаза роза йоцачу хенан луксозан символ йу, шен эхь-бехк долчу, амма йеххачу хенахь йехачу лулахочух тера йоцуш, «хӀинцца зазадаьккхина санна» зазадоккхуш йолу роза.

Ширачу йаздархочун Апулейн «Метаморфозаш» цӀе йолчу произведенехь коьрта турпалхо, бозбунчаллаца вир хилла дӀахӀоьттина, оцу кепехь дуккха а зенаш лайна Луций, деланашка орца доьхуш дӀавирзина. Исисас жоп делира Луциан дехарна, цунна кховдийра зазадоккхуш йолу розанаш йаа, цул тӀаьхьа Луцийс йуха ​​а адаман кеп эцна, Исисан а, Озирисан а динан дай хилира.

Ширачу римхошна роза гойтура хазахетар, тӀаьхьо къайле а, тийналла а. Цхьа алар дара цунах кица хилла дӀахӀоьттина , — «Sub rosa dictum» («Цу тӀехь йаздина ду розан кӀел»), вуьшта аьлча, иза къайлехь латто деза. ТӀаьхьо Германехь роза кхидӀа а къайлахчу йукъараллашна а, йукъарчу тайнигашна а символ хилла дӀахӀоьттира. Немцойн алар *Unter der Rosen* — «розин кӀел» — бохург ду «къайле латто». Нагахь санна стоьла тӀехула пенах розан сурт кхозуш хилча, къамел къайлаха латто деза бохург дара иза.

Роза малхан а, седанан а, безаман а, хазаллин а билгало йу. Ширачу Римехь роза йоьзна йара Венераца, цхьайолчу версешца иза схьайаьлла Венеран бӀаьрхишца, йукъара зуда, уггар хьалха хазалла. Ларамаза дац розаца йоьзна дуккха а цӀераш хилар: Роза, Розина, Розита, Розетта, Розалия, Розалинда, Розамунда, и.дӀ.кх.а. Ширачу Грецехь роза хилла безаман делан Эросан символ, Афродитан атрибут хилла, цо, кӀайн розан кӀорнех шена тӀе хьаькхна, шен цӀий цуьнан зезагашна тӀе Ӏенош хилла, цул тӀаьхьа цӀен розанаш гучуевлла. Розах малх аьлла шайн стихашкахь В. К. Тредиаковскийс а, Г. Р. Державин, Иза «лепа» Ф. А. Искандеран, Северянин Игоран стихашкахь. С. А. Есенина иза лампаца йуьстина, ткъа Н. А. Клюев — лампица. Кхин кӀезиг ца хилла, роза дезачу тӀулгаца йустуш хилла: Б. Л. Пастернак алмазца, Тредиаковский йахонца. Массо а заманан а, халкъийн а поэзехь роза зезагийн паччахь-аьзни йу. «Зезагийн паччахь-аьзни», «паччахь-аьзни», «пачхьалкхийн эла» — Державин, М. Ю. Лермонтовс, Э. А. Баратынскийс шайн стихашкахь кхайкхина иза. Поэзехь а, прозехь а зудчун хазалла йуьйцуш дустаршкахь дукха хьолахь роза лелайо: М. А. Лохвицкая, Б. Ю. Поплавскийс, В. И. Нарбут, Арсений Тарковскийс роза балдашца йуьстина; Нарбута розан зезагийн гаьннаш пӀелгашца дуьстира; Н. М. Олейниковс шен стихотворенехь роза лергаца суртхӀотторан кепехь дустар далийна; И. А. Бунина розаш бӀаьргашца йуьстина; Лохвицкаяс матте-бӀаьрзе розаш зударийн белшийн хазаллех йуьстира, ткъа можа розаш цӀийеллачу беснех йуьстира. Цхьаболчу поэташна (Северянин, А. А. Вознесенский) мукъамаш хезара розашкахь. Тарковскийс розан гаьннаш арахоьцу аьзнаш дуьстина фортепианон асанийн аьзнашца.

Оццу хенахь Римехь а, Ширачу Грецехь а, Китайхь а, цхьа могӀа германхойн мотт буьйцучу пачхьалкхашкахь а роза тезеташца а, Ӏожаллица а доьзна зезаг хилла. Иза дукха хьолахь эхартан зезагах хийцалуш хилла. Булгаков Михаилан «Устаз а, Маргарита а» романехь Понтий Пилат Ӏуьйранна дуьйна хьийзаво массо а хӀуманал сов цабезам болчу розан аттаран хьожано. Бахьана, схьагарехь, роза Ӏожаллица йоьзна хилар ду. Йешуа вийначул тӀаьхьа, мохо балкон тӀе дӀакхоьхьу дӀайаьхна розанаш, ткъа ши кӀаьна роза хи чу йоьду цӀен, цӀий Ӏенош ала мегар долуш, дӀасадаьржинчу чагӀаран басехь. Кхузахь розанаш шайн терахьца а, басарца а Ӏожалла гойтуш йу. Роза тайп-тайпанчу кепашкахь гучуйолу романан Воландехь бал дӀахьочу сцени тӀехь: Маргарита розан даьттанца йилина йу цӀий Ӏенош Ӏенийначул тӀаьхьа; «бӀаьрзечу розан зезагашца» йина тапочкаш йу цуьнан когаш тӀе; шолгӀачу залехь розан пенаш гучудовлу — цӀен, можа, шура санна кӀайн. Роза лела Воландан ма-дарра атрибут санна, эхартан символ санна.

Розано гойту пхи терахь. Католикийн практикехь рождествох а, цуьнца цхьаьна деш долчу леррина доӀанах а рождество олу. Розари йоьзна йу кхаа «пхийтта шарахь» ойла йарца — пхиъ «самукъане», пхиъ «гӀайгӀане», пхиъ «сийлахь» къайленан Дева Мария дахаран, цуьнан сифат а йу роза. Католицизмехь роза а йу Ӏийса-пайхамаран, сийлахьчу Георгийн, сийлахьчу Екатеринан, Софиян, Доротеин, Валентинан, Терезин, кхин а атрибут, дукха хьолахь йукъара килсан символ йу. Католикийн дино чӀогӀа тӀеӀаткъам бечу Украинехь тойнан хьацарш хаздина хилла цӀен а, сийна а басахь долчу тасмашца. ЦӀен бос боьзна бара розаца, ткъа сийна — перивинкаца, иза цхьаьнакхетар гойтура «нев’янучи пречисту любов» — «дӀа ца бовлуш болу, цӀена безам».

Керста динехь роза гойту къинхетам, къинхетам, гечдар, делан безам, гӀазот, толам. Лермонтовн стихашкахь роза «стигалан йоӀ» йу. Вознесенскийна карийна розан га а, Мадонна а, Бер а цхьатера хилар.

Йуккъера бӀешерашкахь керста искусствехь роза стигалан ирсан символ йара. Цуьнан дакъошна а символан маьӀна карадерзийна: баьццарло хазахетар гойтуш хилла, зезагаша гӀайгӀа гойтуш хилла, ша зезаго сийлалла гойтуш хилла. Дантен «Делан комеди» чекхйолуш, роза хуьлу нийсачу нехан массо а синош цхьаьнатоьхна мистикан символ. ХӀора зезагийн гаьно гойту нийсачу стеган са, царех уггаре а лакхара дерг Делан Нана йу. Стигланан роза — Дантен Ялсаманин а, Ӏаламан а, лакхарчу ирсан а сурт ду. Данте тӀаьхьа роза алсамйолуш йара синан харжаран а, кхачамаллин а, кхоллараллин импульсан (итальянски гуманистин неоплатонизмехь, розенкрецистийн а, масонийн а философехь, и. дӀ. кх. а).

Роза, лаьттан, синхааман шовкъан символ санна, гӀарайаьлла йара йуккъера бӀешерийн паччахьан литературехь (масала, «Розан роман»), хӀинцалера Европан безаман поэзехь, XVI—XVIII бӀешерашкахь эротикан аллегорехь. М. Лермонтовс а, Вячеслава Ивановс а, Н. С. Гумилевс а шайн стихашкахь роза лаьттан безамца а, шовкъца а йоьзна хилла. Державина а, Бунина а, М. А. Волошина а, Андрей Белыйс а, А. А. Ахматовас а роза цӀерца йуьстина. Черни Сашас хьармаках «ницкъ болуш цӀе» аьлла, иза йуьстина «дӀа ца лацалуш волчу безамца».

Роза коьрта символан сурт хилира романтикийн (В. Блейк, Д. Г. Россетти, А. Штифтер), XIX—XX бӀешерийн йуьххьехь хиллачу символистийн (С. Малларме, В. де ль. Айл-Адам, О. А. Ойльд) искусствехь, поэтийн Символ. Мандельстам, Ахматова). Розана лерина шен стихаш А. А. Фета: «Роза», «БӀаьстенан роза», «Сентябрьски роза», «Бетт а, роза а», «Соловей а, роза а». Ахматовас йазйина «Хьармак зазадоккхуш йу. Даьгначу тептар тӀера» цӀе йолу стихийн цикл. Оцу циклехь хьармак гуттаренна а дӀасакъастаран а, гӀайгӀанан а билгало йу.

ЦӀен роза — керста динан лаьттан дуьненан билгало йу; Адонис, Афродит, Венера, Сапфон эмблема; Ланкастеран цӀийнан билгало; дог эцар, эхь-бехк, эхь-бехк, лаам, марабеттар, шовкъ, ненан ницкъ, Ӏожалла, гӀазот. Гумилевс розах йоӀ аьлла; цуьнан стихашкахь роза йуьхьӀаьржонах цӀийло, цӀийло «безаман цӀеро йагийна». Державина а, Вяземскийс а, Гумилевс а розан цӀен бос буьстина цӀийеллачу месашца а, зудчун беснешца а. ЦӀен роза цӀийца йуьстина К. Н. Батюшковс а, Мандельстама а, М. Д. Ройзмана а, Ю. А. Айхенвальд санна. Державинан а, Пушкинан а стихашкахь цӀен роза «саьренан бер» ду. КӀайн роза — цӀеналла, йоӀалла, синмехаллаш, абстрактни ойла, тийналла; Йоркера цӀийнан символ; лютеранизман символ (Лютеран роза). ЦӀен а, кӀайн а розанаш цхьаьна барт, цхьаьнакхетаралла гойту.

Розан гирлянда я таж — Эросан а, Амурийн а, Сийлахь Сесилин а атрибут; беркате са, стигалан самукъа, керста динехь синтем; маликийн таж. Александр Блокан «Кхойтта» цӀе йолчу стихотворенехь Ӏийса пайхамар гойту «кӀайн розан таж тӀехь». Ахматован стихашкахь вайна доьшу: «Амма кестта… розанаш цӀен тажехь вовшашца уьйр йолуш хир йу, гуш доцу аьзнаш декар ду».

ЖӀарах лаьттачу розано гойту Дала леррина къобалвинчун Ӏожалла, розан кӀорнеша гойту Ӏазап, Ӏожалла, керста къинан билгало йу; кӀорнеш йоцу роза баркалла ца хиларан билгало йу; роза тӀехь венок гойту стигалан хазахетар, диканна ял; розан беш гойту Керла Ярушалайм.

Дашо Роза — дешин йина, бриллианташца дӀасадаржийна роза, хӀора шарахь Мархин беттан 4-чу кӀирандийнахь (Розан кӀирандийнахь) кардиналийн колледжехь Папас йеза йеш, килса чу йохьу. Иза Килсан а, стигалан беркатан а, хазахетаран а билгало йу; иза ло Папас леррина къастам санна, дукхахьолахь Ӏедалан цӀийнан декъашхочунна. Цхьадолчу хьостанашца, и Ӏадат хӀинцале а хилла папа Лев IX заманахь; вукхара дийцарехь, иза дуьххьара гучудаьлла 1400-гӀачу шарна гергахь.

Розетка бусалба динехь АллахӀан ворхӀ цӀеран билгало йу; буддизмехь цо гойту хаарш, низам, низаман некъ, вуьшта аьлча, кхаа агӀонан аксиома, лотосца билгалйоккхуш йолу; цхьа седа, Ӏаламан го. Ӏаьрбашна йукъахь роза боьршачу стеган билгало йу; жуьгтийн каббалехь роза цхьааллин билгало йу.

Классикан сурт хӀотторехь розан 32 зезаг ду, цундела цӀе тиллина мохан роза аьлла.

### Мифашкахь а, легендашкахь а
Ширачу грекийн мифологехь роза хьалайаьлла Эрос деланийн синкъерамехь дӀакхоьссиначу нектарах. Ширачу римхойн мифологехь роза хьалайаьлла Венеран бӀаьрхишца.

Тайп-тайпанчу къаьмнийн мифологехь масех верси йу розан цӀен бос а, цуьнан кӀорнеш схьайовлар а дуьйцуш:
* Роза цӀийелира, ша вийна Адонис лоьхуш, шен зезагца шена тӀе хьаькхначу Афродитан кога тӀера цӀий охьадоьжначул тӀаьхьа.
* Роза цӀийелира, хазахетарца цӀийелира, Ӏедан бешахь лелачу Хьавас шена барт баьккхинчул тӀаьхьа.

* Роза цӀийелира Амур ларамаза хилар бахьана долуш, цо цуьнан зезагийн гаьннаш тӀе чагӀаран тӀадам дӀа а хьаькхна. Розан кӀорнеш схьайалар а доьзна ду Амурца. Розан хьожа чуоьцуш, Амур хьармакаша хьаькхира. ОьгӀазвахана, шен тарраца а, розан гаьнна тӀе а тоьхна, хьармакашна герз тоьхна цо, тӀаккха тарраш зезаг хилла дӀахӀоьттира.
* Розан зезагаш схьадовлар а доьзна ду Бакхца. Цхьана нимфана тӀаьхьавоьдуш, Бакхна дуьхьалкхетта, дӀайаккха йиш йоцу зезагийн шлагбаум, цо омра дина цунна, ша розан ӀиндагӀе йерзайе аьлла. Амма тӀаьхьо, цу тайпа ӀиндагӀ нимфа чулаца тоьаш хир доцийла хиъча, Бакхус, розашна зезагашца кечйина.
* Иштта миф йу алгонкин индейцашна йукъахь а. Глускабе, роза акхаройн йаарх ларйан, иза кечйира зезагашца.
* Керста динехь цӀен роза йоьзна йу жӀарах дӀатоьхначу Дала леррина къобалвинчун цӀийца. КӀайн роза йоьзна йу Магдалин Марема бӀаьрхишца.
* Розан цӀен бос дукха хьолахь цӀерца боьзна бу. Йагийначу керста гӀазотийн йалта дукха хьолахь гойту цӀен розашка дерзалуш. ГӀажарийчоьнан Зороастрах лаьцна йолчу легендехь иза вен лерина Ӏаьнан маьнги тӀе охьавиллина хилла, амма Ӏаьнан Ӏаь цӀен розаш хилла дӀахӀоьттина.
* Ӏаьрбийн бусулба мифехь кӀайн роза гойту Мухьаммадан йалсамане воьдуш лаьтта охьадоьжна хьацар.

Роза дуккха а къаьмнийн туьйранашкахь а, туьйранашкахь а гучуйолу.

ГӀажарийчоьнан легендашкахь а, туьйранашкахь а ламастехь гойту буьйсанан розе безаман мотив. Роза дӀайаьккхича, мохь хьоькху соловей. Роза цӀен йу цуьнца безамехь йолчу соловейн цӀийх. Нагахь санна роза къоналла а, хазалла а гойтуш, бӀаьргана товш йелахь, буьйсанна уггаре а дика илланча а, мукъамашкахь хазаллин эпитет а йу. Литвахойн туьйра ду иллиалархочун Дайнас хазачу зудчуьнга хиллачу жоп доцучу безамах лаьцна, иза гӀайгӀанехь хи чу а воьжна, буьйсанан нӀаьнех йирзина хиларх лаьцна. ТӀаккха бен ца хааделира хазалле цуьнга безам, иза а гӀайгӀанах леш, бӀе когаш болчу розех йирзина, буьйсанна илли ала сацийча, зазадоккхуш. Ханс Христиан Андерсена «Хьакхин Ӏу» цӀе йолчу туьйранехь иштта боху:Дийца йиш йоцчу хазаллин розан га кхиира элан ден коша тӀехь; пхеа шарахь цкъа бен заза ца доккхуш хилла иза, цунна тӀехь цхьа роза бен ца хилла. Амма цунах сел мерза хьожа йогӀура, цунах са а доккхуш, шен йерриге а гӀайгӀанаш, гӀайгӀанаш йицлуш. Иштта, дуьненахь мел болу тамашийна мукъамаш шен гай чохь гулбелча санна, сел хаза илли олуш йолу соловей а йара элан. Мискачу эло шен долчух уггаре а диканиг делира паччахьан йоӀана — роза а, буьйсанан жӀаьла а — ша маре йаха дагахь хилча. Амма совгӀатан мах ца хадийра цо. И мотив поэзехь а резонанс йеш йу. Пушкина а, А. И. Одоевскийс а, Фета а йазйина «Соловей а, роза а» цӀе йолу стихаш. Блокан «Соловей беш» тӀехь хьахийна дац соловей розе йезаш хилар, амма розанаш кхуьу соловей бешахь. Д. В. Давыдовн «Сискин а, роза а» тӀехь буьйсанан метта сискино дӀалоцу. А. Церетелин а, В. Церетелин а гуьржийн гӀарадаьллачу «Сулико» илли тӀехь автора шен везначуьнан каш лоьху; цуьнан синхаамаша гойту, иза хьуьнхахь шена карийначу розех йирзина хилар, морсачу кепехь бӀаьрхиш а Ӏенош. Сатийсам болчу безамхочо хоьтту, иза йуй техьа иза, ткъа хьуьнхахь илли олуш йолчу соловейно цунна жоп луш санна хетало: «Со ву-кх иза!»

Туьйранашкахь роза лаьттан хазаллин гайтам бу, гуьйренан а, къоналлин а гайтам бу. Вежарийн Гримман «Белоснежка а, Роза ЦӀен а» туьйранехь цхьа йоӀ (Белоснежка) кӀайн розах тера йара, ткъа важа (Роза ЦӀен) цӀенчух тера йара, церан корана арахь кхуьуш йолу ши розан гаьннаш санна. Словакин туьйранехь жимачу русалкас олу воккхачу паччахье: «Сан йуьхь розашца зазадоккхуш йу, хьан корта ло хьаькхна бу».

Розаш туьйранашкахь а, мифашкахь а йоьзна йу эхартан даима баьццара бешаца. Немцойн туьйранашкахь (шайна йукъахь Вежарийн Гримман «Хозяйка Близард» туьйра а долуш) а, мифашкахь а къинхетаме а, къинхьегамхо а йолу стеган йоӀ, шен ден ненан омрица бӀов чу а кхоссаелла, карийра мистерс Близардан гӀуллакхехь, цигахь цо хӀора Ӏуьйранна шен пелагаш дӀасалестадо лаьтта охьадоьжначу хенахь. Цуьнан балхана йоӀана дашо дош хьаькхира, цуьнан багара дешин дакъош охьадевлира, цуьнан бӀаьрхиш жовхӀарех дирзира, когаш кӀелара керла розаш хьалаевлира. Йал луш йолчу меттана, стеган ненан зуламечу, ледарчу йоӀана тӀе хьацар а, тар а хьаькхна, цуьнан багара саьрмикаш а, жӀаьлеш а охьаэгна. А. Н. Афанасьевс цу тайпана туьйранашкахь леди Близард йоьзна хилла мархийн деланашца Холда (Голда) а, Перчта (Берта) а, церан хӀусам, дуккха а къаьмнашна хетарехь, охьа а ца йоккхуш, лакха, стигала чу йоьдуш йолу кӀорга бӀов хилла. Цигахь лаьтта гуттаренна а беш, цигахь Ӏуьйранна розаш а, ткъес а къегаш, дашо йалташ кхиъна. Дуьненчу довлаза долчу берийн а, беллачеран а синош цига дӀадоьлху. ХӀолдан туьйранашкахь цуьнан пачхьалкхе ши са догӀу: цхьаъ шен хьашташна бен ца хеташ, къинхетаме, важа комаьрша а, вон а. Диканиг серлонан пачхьалкхе дӀа а хӀоттийна, дашо хуьлу, малхо серла а воккхуш. Дашочу малх схьакхеттачу меттехь, стигал Ӏуьйранна розан басаршца дӀайуьзна йолчу меттехь, жовхӀаран санна морса догӀучу меттехь каро йиш йу цунна. Вон стаг жинийн, боданан, стигалкъекъачу махка чувоьду — вуьшта аьлча, ло а, догӀа а догӀучу. Керста динехь сийлахьчу Кипас дӀасадаржадо «йалсаманин розаш», нийса нах стигала кхойкхуш.

Цхьадолчу туьйранашкахь лелайо розан гаьннаш дӀасалела йиш йоцу гаьннаш кхолла ницкъ. Вежарийн Гримман туьйранехь «Хьармак» а, Шарль Перрон «Наб кхетта хазалла» а шиммо а гойту цхьа сюжет, цу тӀехь паччахьан йоӀ йа просто хаза зуда наб кхета вон бозбунчийн омрица дуккха а шерашкахь, самайолу билгалдаьккхинчу сахьтехь (кхолламан лаамца), кхечарна тӀехӀотта йиш йоцу зезагаш йа акха розаш.

Германийн ламастехь роза гномийн а, гномийн а, туьйранийн а йу, цара ларйо. Германехь акхачу розан тӀехь кхоллалуш йолчу галнах, мокхазан, горгачу ораматех, олу  —"наб кхетта Ӏаж". Цхьа тешар ду, нагахь санна ахь коьрта кӀел «наб кхетта Ӏаж» дӀахӀоттийча, гал дӀайаллалц наб кхета. ЦӀа дакъазаллех лардархьама, галморзахаллаш кухнин нуьйрашна тӀехьа дӀайуьйш йу. И тешар доьзна ду, тайп-тайпанчу къаьмнашна йукъахь лелачу туьйранашца, хийрачу ораматан омелах йиначу тарраца маьлхан дела (Ӏа доладалар а) верах лаьцна.

### Музыкехь
Ф. Шуберта мукъам бина «Гирлянда роз» иллешна Ф. Клопстокан дешнашца, «Роза» Ф. Шлегелан дешнашца а, «Дикая роза» вевзаш воцчу поэтан Р. Вагнеран дешнашца а — «Роза» иллина П. Ронсардан дешнашца. А. А. Алябьевс С. Ф. Толстойн дешнашна тӀехь йазйина «Роза» цӀе йолу роман. М. И. Глинкас йаздина А. С. Пушкинан дешнашна тӀехь «Мичахь йу вайн роза» илли, ткъа А. С. Даргомыжскийс йаздина Пушкинан дешнашна тӀехь «О роза-девушка, йа в цепях» иллеш, «О, хьо ирсе йу, роза» а, мукъамаш а дуэтан «А Дельвина Делвига». М. А. Кузьмина йазйина «Бер а, Роза а» цӀе йолу роман.

Р. Штраусс йазбина мукъамаш «Дер Розенкавальер» комикан операна («*Der Rosenkavalier*»). Й. Штраусан уггар хазачу вальсех цхьаъ йу «Розы из Юга» йа «Южные розы» аьлла цӀе («*Rosen aus den Sϋden*»).

Дукха иллиалархоша дӀаолу «Ӏаьржа роза» илли, иза халкъан илли лоруш ду, цуьнан дешнийн автор (тӀаьхьо хийцина) 1925 шарахь Франце эмиграце вахана А. Б. Кусиков велахь а.

### Исбаьхьаллехь
Роза билгалйоккху Ӏаламан «делан» барт, йеза хиларан символ санна лела, иза йу дуккха а исбаьхьаллин произведенешкахь а, дуккха а йуккъера бӀешерашкахь килсийн витражашкахь а, йезачу нехан суьрташ тӀехь а. Швецехь ша «халкъан искусство» бохучу кхетамех олу *rosemalning*, вуьшта аьлча, «розан сурт дилла». Луврехь лаьттачу Антиохин йистера Дафнера III бӀешарахь йинчу мозаикехь гойтуш йу роза.

Розаш хуьлу йуккъера бӀешерийн миниатюрашкахь (могӀалийн суртдиллар, эрмалойн миниатюраш, гӀажарийн миниатюраш). Розаш гойтуш йара Сандро Боттичеллин суьрташ тӀехь («Рождение Венеры», «Мадонна и ребенок с Иоанном Крестителем»). XVII бӀешарахь бароккон суртдилларехь роза хилира символан натюрмортийн коьрта агӀо (Франс Снайдерс, Мария ван Остервейк, Эверт ван Эльст). XVII бӀешарахь дуьйна, коьртачу декъана Голландехь, зезагийн суртдиллар гучуделира исбаьхьаллин шакъаьстина дакъа санна, гучудевлира розан суьрташ. Розаш дукха хьолахь гойту Франсуа Бушен суьрташ тӀехь. В. А. Тропинина «Девушка с горшком роз» (1850). М. А. Врубела кест-кеста гойтура розан гаьннаш («Розан гаьннаш», «Лили а, розанаш а», «Сарра розанаш» — 1884, «Роза стакан чохь» — 1904)). Розашца натюрморташ йина импрессионистийн художникаша Огюст Ренуара а, Ван Гога а, Эдуард Мане а, Захари Аструк а, иштта оьрсийн художникаша К. А. Коровина а. ГӀирмерчу розана лерина даьхначу суьртийн терахьца Коровин Константинца нислур вац кхин цхьа а художник. ГӀирмехь шен дачехь цуьнан дог лозуш хилира натюрморташца, царна йукъахь йоккха меттиг дӀалоцуш йара розаша. Цо тайп-тайпанчу вазашкахь, хӀордан пейзажна дуьхьал йа плетенни гӀанта тӀехь розан букеташ йора, наггахь царна уллехь йетта зудчун сурт а долуш. Розаш дукхах дерг цхьана басахь хиллехь а, художнико дӀалаьцна хийцалуш йолчу серлонца уггаре а жимма тон хийцайалар. Цкъацкъа, дийна розаш ца хилча, Коровина кехатан розаш йеш хилла.

Французийн художник а, ботаник а Пьер-Жозеф Редуте вевзаш ву Жозефина де Боарне розан бешара розан сурташ дахкарца. 1817 шарахь цо арахийцира «Роза» цӀе йолу книга, акварелан сурташца. Редутен розан ботаникан иллюстрацеш хӀетахь маьӀне феномен йара, Ӏилманна хилла ца Ӏаш, искусствонна а.

Ораматан орнаментан уггаре а шира элемент — розетка — стилизаци йина зезаган сурт, масала, ромашка, ромашка, йа кхин зезаг, лакхара хьаьжча. Хьармакан зезаг гучуделира гӀажарийн орнаменташкахь, цара хийцира шира Мисаран а, Ассирин а, Вавилонан а дизайн. ТӀаьхьо исламан зезагийн дизайнехь дукха хьолахь гойту розан а, нарийн а суьрташ, йалсаманехь дахар гойтуш. Роза хилира Европехь орнаментацин элемент йуккъера бӀешерашкахь чекхдовлуш дуьйна. Зезагийн дизайн, шайна йукъахь розанаш а йолуш, ковраш тӀехь лелор Европе Малхбалера деана ду, шаьш ковраш санна шира ду. Иштта дизайн йара Парижехь вежарийн Гобелинийн фабрикехь арахоьцучу пенах дӀатоьхначу хӀуманаш тӀехь, церан фамилин цӀарах. Гобеленаш тӀера розан дизайн тӀаьхьо дӀайахара обойшка.

Духар а, кӀади а хазачу зезагийн кепашца кечдаран гӀиллакх Европе Малхбалера схьадеана йуккъера бӀешерашкахь. И Ӏадат шен лакхара тӀегӀане кхаьчна бароккон заманахь, кӀадешна тӀе даккхий зезагийн дизайн йан йолийча, кучамаш лакхара дуьйна лаха кхаччалц дӀайуьзна йара кӀади.

### Архитектурехь
Розетка — архитектурехь стилизацин орнаментацин уггаре а коьрта а, шира а элемент. Ниневехь паччахьан цӀийнан экъанашкахь карийна розетка йисина массо а стилан архитектурехь йезаш йолу декораци.

Розан кор — XII—XV бӀешерашкахь романан а, готикан а гӀишлошкахь радиалан шпонка йолуш горга кор. Сийлахь розан кор, шен говза дизайнца, хазйира Парижера Сент-Шапель XV бӀешарахь, иза йара архитектурехь готикан исбаьхьаллин лакхе. Шартран кафедралан къилбаседан трансептехь долу розан кор гӀарадаьлла ду. Оцу коран трансептан майданаш а, гонаш а вовшахкхета меттигаш къастайо Фибоначчин рагӀанца, иза йу дуккха а ораматийн структурашца йоьзна пропорци, шайна йукъахь розан зезагаш а долуш.

Готикан заманахь кхоьллина масверк олу ажурни орнаментан тайпа (йа нийса аьлча, линейках а, компасах а пайда а оьцуш йина), цуьнан элементех цхьаъ йара роза. Готикехь йоккха меттиг дӀалоцуш йара ораматан орнаментаци, къаьсттина даьржина хилла кӀорнеш йолу ораматаш, кест-кеста гойтуш хилла розан гаьннаш а, гӀаш а. Дамаскан розан сурт, уггаре а жимачу детале кхаччалц нийса дина, гуш ду Флоренцин баптистерин чувоьдучу цӀестан неӀарехь, иза дина Гибертис 1403—1424 шерашкахь.

### Прикладни искусствехь
Розаш лелайо керамикан декорацехь ширачу заманахь дуьйна. Ширачу Грецехь а, Римехь а дизайн санна хаьржина мифологин сценаш, амма ур-атталла цу йукъадогӀура зезагаш. Уьш тайпаналлин цхьацца зезагаш хилла. Флоренцин археологин музейхь латточу вайн эрал хьалха 510—500 шерашкахь йина керамикан медальон тӀехь гойтуш ву нислуш волу Эрос, карахь роза а йолуш.

Роза — оьрсийн халкъан художникийн кхоллараллин (Жостован суртдиллар, Гжелан, Хохломан, Городецийн суртдиллар), иштта Украинин Петриковкин суртдиллархойн кхоллараллин дӀакъаста йиш йоцу дакъа ду. Жостован лакан суртдилларехь металлех йиначу лоткъамаш тӀехь розаш гайтаран леррина техника олу «Тагилан роза», хӀунда аьлча и говзалла дуьххьара схьайаьлла Лаха Тагилехь. Роза йа кхин доккха бешан зезаг, иштта хьармак а ламастехь гойту лото йуккъехь. Гжелан роза — Гжелан андерглазурни кобальтан суртдилларехь билгало йу. ГӀелера фарфор йеш болх беш йара Ликино-Дулёво гӀалахь Ӏуьллу Дулево фарфоран завод. Дулево говзанчаша тӀеийцира ламастан розан-суьрташ дахкаран техника Гжелан говзанчашкара, амма цхьана сийначу басахь меттана, Дулево роза коьртачу декъана йиъ бос а, деши а йу, ткъа куьг йаздина Дулево роза можа-морса йу. Дулево розах «агашка» олу, Дулево заводан дакъошна куьйга басарш диначу пхьерийн уггаре а даьржина цӀе. Городец а, Петриковкин суртдиллар а — дечигах йина хӀуманан суьрташ ду, Петриковкин суртдиллар йуьхьанца пенаш хаздеш лелош хиллехь а. Петриковкин суртдилларехь коьрта композиционни мотиваш йу XIX бӀешеран мануфактуран ковраш дагалоьцу декоративни паннош. Цу тӀехь коьрта йу зезагийн дизайн, дукха хьолахь розаш гойтуш. Городец суртдилларехь а кест-кеста лелайо зезагийн дизайн, коьрта гӀирс бу темпера. Роза схемаца йина йу къаьсташ йолчу кисточкашца болх баран кепехь.

Архангельскойхь йолчу Юсуповн фарфоран заводо 1824 шарера 1827 шаре кхаччалц арахоьцура «Розаш» цӀе йолу тархийн серий, цу тӀехь йара розан дизайн, нийса Редутан иллюстрацешца кхочушйина. Павловскан цӀийнан Розан павильонехь дӀахьош йу Жозефинан коллекцера розаш а, розан гаьннаш а гойтуш йолу десертийн сервис. Иза 1820 шарахь императоран Александр I-чун зудчо дӀайелла йисинчу императрицана Мария Федоровнина, «Розан павильонан сервис» аьлла цӀе а тиллина.

Роза хилира украинхойн халкъан кӀадинан зезагийн а, геометрин а кепийн элемент XVIII бӀешарахь, ткъа XX бӀешарахь иза хилира зезагийн а, натуралистийн а кепийн элемент. Хьалхарчо лелийна стилизаци йина розан сурт, шолгӀачо лелийна натуралистийн сурт. Торжок дешин кӀади лелоран уггаре а йезаш йолу тема (дашо ниткашца кӀади йар) — зезагаш а, гаьннаш а, гӀаш а долу розан га. XIX бӀешо чекхдолуш Украинин а, Российн а йукъарчу нахана йукъахь розан жӀаран кӀади йаржорна аьтто бира Brocard & Co. сабанан компанино, цуьнан сурсаташ хӀетахь чӀогӀа йевзаш йара, зорбане даьхна кӀадинан кепашца дӀайуьзна йара. Украинин махбаран мотиваш Къилбаседа Европерчу къаьмнийн мотивех тера йу. Купалница, йа лийчаран зезаго, шатайпа меттиг дӀалоцуш хилла массо а оьрсийн халкъан суьрташ тӀехь а, хатӀехь а. И цӀе лаьттира XIX бӀешо йуккъе даллалц, вуьшта аьлча, французийн бешан розаш Россе кхаччалц. ТӀаьхьо и элемент йевзина «розан» йа «роза» (роза) аьлла, бакъйолчу розах тера хиларна.

Роза, йа «рожа» йу Украинин Полезин регионан ламастан «писанки» (басарца дина хӀоаш) тӀехь.

Альпийн пачхьалкхашкахь XVI—XVII бӀешерашкахь лелаш хилла нускалан мах санна гӀуллакх деш долу кийсакаш тӀехь зазадоккхуш долу розан а, кемсийн а гаьннаш тӀехь басарш хьакхаран гӀиллакх.

Деза тӀулгаш хадоран техникех олу розан хадор, тайп-тайпана тайпанаш ду: голландийн роза, Антверпенан роза, ах голландийн роза, шалха голландийн роза, кхин а.

Роза сел ницкъ болуш билгало йу, ур-атталла математикехь а цунах роза олуш хилла.

### Нумизматикехь
Родосан гӀайренан детин ахча тӀехь гучудолу розан сурт, иза дина вайн эрал хьалха 500—400 шераш хьалха.

ГӀайренан дела лоруш йу нимфа Рода, Гелиосан зуда, ширачу грекийн легендаца гӀайре кхоьллинчух лаьцна. Родан символ йара роза, цунах схьайаьлла Рода цӀе, ткъа делан йоӀан цӀаро, шен рогӀехь, гӀайренна шен цӀе тиллина.

1736-чу шарахь даьккхинчу наггахь бен ца хуьлу оьрсийн детин цхьана рублан ахчанах цхьанна тӀехь гойтуш йу Анна Иоанновна роза карахь йолуш. Цунна лерина мухӀар дина И. К. Гедлингер ву.

### Геральдикехь
XII бӀешарахь дуьйна роза йукъайаьккхина геральдикехь, иза хилира цуьнан уггаре а лаьтташ йолу символех цхьаъ. Геральдикехь роза хила тарлора дешин, детин, цӀен, кӀаьна, ур-атталла сийна а. Геральдикехь лелайо стилизаци йина акха роза, пхи зезаган зезаг долу. Иза гойтуш хила тарло зезагашца а, дӀовш а, йа бакъ хила а тарло, вуьшта аьлча, сепалца а, дашочу кийраца а гойтуш. Розан а хила тарло га а, гӀаш а. Россехь XVIII—XIX бӀешерашкахь лелайора Ӏаламан роза, стилизаци йина ца Ӏаш. Дуккха хьалха Родос гӀайрен тӀехь роза эмблема санна лелор (ахчанаш тӀехь, мухӀарш тӀехь, мидалш тӀехь сурт хӀоттор, и. дӀ. кх.) дӀадала мегар ду пачхьалкхан геральдика кхоллалуш хиларца, цундела роза лара мегар ду уггаре а ширачу геральдикан фигурех цхьаъ.
* Англехь цӀен роза ланкастерийн эмблема йара, ткъа кӀаьна роза цаьрца къийсалуш йолчу йоркистийн династин эмблема йара (Розийн тӀемаш). И династиш маслаӀат хиллачул тӀаьхьа роза гучуелира Англин паччахьан Генрих VII-гӀачун гербехь, тӀаьхьо иза хилира Англехь ламастан геральдикан фигура, Тюдоран роза олу. Роза ингалсан эмблеме йерзор хилира жӀаран тӀемаш хиллачул тӀаьхьа а, паччахь Ричард Лоьман Дог цу тӀехь дакъалаьцначул тӀаьхьа а. Роза кхин а чӀагӀъелира эмблема санна Англехь, Папас шозза ингалсан паччахьашна дашо роза совгӀат динчул тӀаьхьа. Тюдоран роза хӀинца ах официалан эмблема йу Ингалсан. Роза гуш йу Хемпшир, Ланкашир, Лестершир, Йоркшир, Саут-Йоркшир, Къилбаседа Йоркшир, Уэст-Йоркшир, Камбри, Нортгемптоншир графствон гербашна а, байракхашна а тӀехь.
* Кхоъ цӀен роза ду Нидерландерчу Рузендал гӀалин герб тӀехь а, байракх тӀехь а гойтуш.
* Францерчу Гренобль гӀалин герб тӀехь гойтуш йу цӀен кхо роза.
* ЦӀен роза — Ингалсан регбин къоман тобанан эмблема йу.
* ЦӀен роза йу Социалистийн Интернационалан а, цуьнан декъашхойн партийн а эмблема. Иза шен Ӏаламан кепехь а, басахь а гойтуш ду, шен гаьнца цхьаьна. ХӀора агӀоно тайп-тайпана хийцало и эмблема, хийцало гӀаш а, барам а, гуш долу зезагийн гаьннаш а. Швецин социал-демократин партино гойту роза, го а бина, цӀен контур санна.
* Ингалсан роза, лопухица (Шотланди) а, нарциссца (Уэльс) а цхьаьна гойту Канадин къоман герб тӀехь агӀончийн когашкахь, цу кепара гойту муьлхачу штаташа биллина Канадин пачхьалкхан бух.
* Канадин Альберта провинцин герб тӀехь гойтуш йу зазадоккху хьармак.
* Финляндин герб тӀехь исс кӀайн роза йу.
* Швецерчу Эребро а, Эстерготланд а графствийн гербаш тӀехь гучуйолу йиъ кӀайн роза.
* КӀайн роза — лютеранизман эмблеман дакъа ду — Лютеран роза.
* Камоникан тогӀи чохь уггаре а гӀарайаьллачу петроглифах цхьанна цӀе тиллина Камунианан роза, иза зезагах тера хиларна. Стилизаци йина камунан роза хилира Ломбардин символ, иза гойту цуьнан байракх тӀехь.
* ЖӀар тӀехь зазадоккхуш йолу роза розакрестан орденан эмблема йу.
* Роза гойтуш йу XIII бӀешарахь дуьйна йолу барон Розенан династийн гербаш тӀехь.
* Розенбергийн доьзалан герб а, эмблема а йу детин рамкехь пхи зезаг долу цӀен роза.
* Краснодаран махкахь Красносельски йуьртан поселкан герб тӀехь гойтуш йу стилизаци йина Ӏаьржа роза, цо гойту поселкан массо а бохург санна бахархой роза лелорца болх беш хилар.
* Архангельскан областерчу Северодвинск гӀалин герб тӀехь цӀен хьармакан зезаг ду. Леррина лору хьармакан зезаг хӀорда бухара кеманан пропеллеран символ йу, цул сов, хинйолчу Северодвинск гӀалин меттигехь меттиган хьалхара цӀе гойтуш долу зезаг ду — «Можа». Иштта цӀе тиллина Ягри гӀайренна 1553 шарахь Ричард Канцлеран ингалсан экспедицин декъашхоша, лаьтта охьаховшуш хьармакан гаьннаш алссам хиларх цецбевллачул тӀаьхьа.

### Роза къоман зезаг санна
* Роза — АЦШ къоман зезаг ду 1986 дуьйна. Цул сов, роза масех АЦШ штатан къоман зезаг ду: Rosa arkansana 1897 шарахь дуьйна Айован къоман зезаг ду, 1907 шарахь дуьйна Къилба Дакотан къоман зезаг ду, шера роза (Rosa laevigata) 1916 шарахь дуьйна Джорджин къоман зезаг ду, ткъа йукъара роза culvarce flower1 — The5. «Ӏамеркан хазалла» — Вашингтонан къоман зезаг ду. ЦӀестан роза 1930 шарахь дуьйна Канадин Альберта штатан къоман зезаг ду.
* Роза — Англин къоман зезаг, жӀаьлин роза — Хемпширан къоман зезаг, ЦӀен роза къоман зезаг ду Ланкаширан йуккъера бӀешерашкахь дуьйна, Ланкастеран цӀийно иза шайн геральдикан гӀирс санна хаьржича.
* Роза — Болгарин символ а, ахофициалан эмблема а йу.
* Китайн роза Пекинан символ йу.
* Роза  1985 шарахь дуьйна иза Мальдивийн къоман зезаг ду, цигахь кхуьуш дацахь а, Шри-Ланкера а, ХӀиндойчуьра а чудохьуш делахь а.

### Розаца доьзна ламасташ
Розан фестиваль, Розалия, йевзаш йу Ширачу Римехь I бӀешарахь дуьйна, иза билгалйоккхуш яра май йуккъехь, розан зазадоккху муьрехь. Белларш дагалоцуш дезде хилла иза, цу хенахь кешна тӀе розанаш хӀиттор Ӏадат хилла. ТӀаьхьо, Лаьттайуккъера хӀордан (Испани, Итали, къилбаседа Франци) дехачу къаьмнашна йукъахь «Розан кӀирандийнахь» олу гуьйренан-аьхкенан Троица (Пятидесятница) дезде (*domenica rosarum*, *pascha rosata* иштта д.кх.). Кхин а къилбехьарчу пачхьалкхашкахь (Голландехь, Бельгехь, къилба Германехь, Австрехь) и деза де дехьадаьккхина июнь чекхболуш — июль бутт болалуш а, Сийлахь-Везачу Петран денца цхьаьнатоьхна. Таханлерчу дийне кхаччалц болгархоша а, македонхоша а даздо Русалия, йа Русалница, Троицкин тӀаьхьа. Иштта оьрсаша даздора Русалин кӀира, йа русалкаца Ӏодикаяр, Троица дӀайаьлча. Оьрсийн маттара «русалка» (русалка) боху дош оцу дезчу дийнах схьадаьлла ду.

Роза лелайо Балканехь тайп-тайпанчу ламасташкахь Георгий дийнахь, гуьйре тӀекхачар а, Ӏалам самадалар а билгалдоккхуш. Дуьххьара шура дӀайуьйш, шура дӀайуьйш йолу кхаба хазйо дамаскан розан йа жӀаьлин розан гаьннашца. Роза лелайо даьхнех а, цӀийнах а вон ницкъаш дӀабахаран ламастехь, иза доьзна ду розан кӀорнешца а, цуьнан амулетан агӀонашца а. ГӀурбанан Ӏахар розан гаьннаш кӀел дӀабоккху. Розан ницкъ, кхин ораматаш санна, хӀора шарахь ша меттахӀотта а, кхиа а, зазадоккхуш, стоьмаш баха а дӀакхачабо цуьнца зӀене бевллачаьрга. Шайн могашалла ларйархьама а, тойархьама а болгарийн мехкарий лийча бо розан гаьннаш кӀел йа Георгийн де тӀекхочуш цунна бухахь хи дуьту, цуьнца Георгийн дийнахь месаш йуьлу, «йоьӀан коса можа а, хаза а хилийта, роза санна».

Шен «Хьуьнхахь» романехь П. И. Мельников-Печерскийс дийцина язычески маьлхан дела Ярило лерина оьрсаша Иван Купала де даздарх лаьцна. Оцу дезчу дийнахь розан гаьннаш, кхин йолчу ирачу а, ирачу а ораматашца цхьаьна, даздарийн цӀарна кечдина щеткин дечиг дӀакъовла лелош хилла.

Къилбаседа славянаша керла дуьненчу девлла бераш лийчош хи чу Ӏуьттуш хилла элхьамчан а, хьармакан а зезагаш, иза берана лардеш хилийта.

Оьрсийн халкъо июнан 6-чу дийнах хьармакан диттан де аьлла; оцу дийнахь дуьйна розан зезагаш дӀа а довлий, аьхке йолаелира.

Октябран 1-ра де ду Евменан де, йа Арина Хьармакан де. Оцу дийнахь гулйора хьармак. Оцу хенахь гулйина хьармак уггаре а пайде лоруш хилла.

Апрелан 23-гӀа де Испанехь Сийлахь-Везачу Георгийн де ду, кхин а йевзаш йу Розан а, Книгин а дезде аьлла. Сийлахь-Везачу Георгийх лаьцна легендин испанхойн вариантехь дуьйцу, Сийлахь-Везачу Георгийс вийначу драконан цӀий тӀадамах цӀен роза хилла, иза Сийлахь-Везачу Георгийс паччахьан йоӀана йелла аьлла. Оцу дийнахь йоӀаршна цӀен розанаш, кӀенташна книгаш йалар Ӏадат ду.

Къаьсттина лоруш йу роза Болгарехь, цигахь иза дукха хенахь дуьйна лелош йу розан даьтта эца. ХӀора шарахь 21 майхь (Казанлак а, Карловы а гӀаланашкахь) Болгарехь дӀахьо Розан фестиваль, цигахь хоржу Розан паччахь-аьзни.

Кхечу пачхьалкхашкахь а дӀахьо розан фестивалаш. Уггаре а гӀарайаьлла йу хӀора шарахь дӀахьош йолу Розан фестиваль Портлендехь (Орегон штат, АЦШ). Иштта цо таж ло Розан паччахьан йоӀана. Иза даздеш ду 1907 шарахь дуьйна, амма штатехь розанаш лелор дӀадолало 1837 шарахь, цу хенахь дуьххьарлера розан буц тойна совгӀатна йелира.

Йуккъера бӀешерашкахь дуьйна хӀора шарахь июнан 17-чу дийнахь Чехин Чески Крумлов гӀалахь Розенберган гӀалахь дӀахьош йу «Пхи зезаган зезагийн розан фестиваль».

Розашца доьзна ду эрмалойн Вардавар олу дезде а. Цхьана теорица, дезчу дийнан цӀе схьайаьлла «вард» бохучу орамах, «роза» бохург ду, «розашца лийча» бохург ду.

Августан 30-чу дийнахь Латинан Ӏамеркехь а, Европехь августан 23-чу дийнахь а католикаша даздо Сийлахь Розан де. И де цӀеран де санна билгалдоккху массо а зударша, шайн цӀераш розашца йоьзна йолчу.

Нускалан а, невцан а коьрта тӀе розан зезагаш хьакхаран шира Ӏадат йуха а денделла. XIX бӀешарахь оьрсийн Ӏадатца нускал хаздора апельсинан зезагийн а, миртан а зезагийн венокца, ткъа невцас йа уггаре а дикачу стага той дӀадоладале хьалха оццу зезагийн букет лора цунна; нагахь санна и шиъ ца хилча, лелош хилла кӀайн розаш йа тогӀин лили.

### Роза топонимашкахь
Розашца йоьзна дуккха а меттигийн цӀераш йу. Царех уггаре а гӀарабевлларш бу:
* Санта-Роза а, Санта-Роса а — Латинан Америкехь йеза Лиман Розан сий деш йукъара меттигийн цӀераш.
* Монте-Роза — лаьмнин массив, Пеннинан Альпийн дакъа.
* Розенхайм — Баварин шира гӀала, шен ботанин бешца гӀарайаьлла.
* Гулистан — дуккха а гӀажарийн схьадовларан топонимаш, шайна йукъахь Узбекистанан Сирдарья областан центр а йолуш.

## Роза халкъийн кхоллараллин кхечу кепашкахь а

### Кицанашкахь а, аларшкахь а
Дуккха а къаьмнех долчу кицанаша розан зезаган хазалла шен зезагашца дуьстича, массо а дог эцалуш долчу хӀуманан шен кхачамбацарш ду бохучу маьӀнехь леладо:
* «Амма кӀорнеш йоцу роза» — оьрсийн, ингалсан (Коьртанаш доцуш роза йац), французийн (Il n’y a pas de rose sans épines), туркойн маттахь;
* «Розаш схьаоьцург козах ца кхоьру» — азербайджанийн а, гӀирмахойн а меттанашкахь;
* «Роза йезаш волчунна цуьнан коьллаш йеза» — узбекийн а, эрмалойн а меттанашкахь;
* «Коьрта доцуш роза йац, чкъор доцуш жовхӀар дац» — узбекийн маттахь;
* «Роза мел хиллехь а, уллохь гуттар а кӀорни хуьлу» а, «Роза кӀорнин доттагӀ йу» — гӀажарийн маттахь;
* «Коьзнаш йоцуш роза хир йац, дӀовш доцуш моз хир дац» — туркменийн маттахь;
* «Роза йац кӀорнеш йоцуш, безам бац конкуренташ боцуш» — курдийн маттахь.

Кхидолу кицанаш нийсса бӀостанехьа маьӀна долуш ду — вочу массо а хӀуманна тӀехь диканиг хила тарло:
* «КӀохцалех хуьлу рознаш» — Ӏаьрбийн маттахь;
* «Цуьнан нана хьонка йу, да семарцекх бу, ткъа иза розан варени хилла кхиъна» — туркойн маттахь.

Вукхара лелайо розан кӀеда хилар а, цуьнан хьожа а:
* «ТӀулгалел хала хӀун ду? Адам! Розел кӀеда хӀун ду? Адам!» — гӀажарийн маттахь;
* «Стаг тӀулгал хала ву, розан кӀеда ву» а, «Розан хьожанехь хӀун кхета буьртиг?» — пушту маттахь;
* «Кхечун розан хьожа йац» — туркойн маттахь;
* «Дика бина болх розан хьожа йогӀу» — туркменийн маттахь;
* «Баркалла ала ца хуучунна бӀе розан зезагаш хьаькхча а, дика хьожа йогӀур йац» — вьетнамхойн маттахь.

Французийн маттахь дуккха а аларш ду розашца доьзна. Хьо дика хьаьжча, хьо «роза санна керла ву» боху — fraîche comme une rose. Нагахь санна французийн цхьаьннан цӀанонах шеко хилахь, цара эр ду шаьш «розан хьожа ца йогӀу» — il ne sent pas la rose. Французийн маттахь сентиментальни дийцар — «розан хи чохь дийцар» — histoire dans l’eau de rose. «Массо а къайленаш гучуйаха» боху алар французийн маттахь «розан кхаба каро» бохург ду — decouvrir le pot aux roses.

### ХӀетал-металшкахь
Оьрсийн халкъан барта кхоллараллехь хӀетал-металш:
* Цигахь лаьтта хьаьжкӀаш тӀехь лаьтта зезаг, морсачу духарца; улло веънарг дӀатоьхна хир ву.
* Ханан дитт а, шамахан духар а, маликийн зезагаш а, шайтӀанан мекхаш а ду.
* Баьццара буц йу, цунах куьг хьаькхча, Ӏоттар йу.
* ЦӀен коч а йуьйхина, Ӏаса тӀехь хиъна Ӏаш ву иза, кийра тӀулгашца буьзна.

Серб-хорватийн фольклорехь: «Сви царићи у црвено, само цар у целено», иза гочдан мегар ду «Массо а паччахьан йоӀарий цӀен басахь бу, ткъа ша паччахь баьццара басахь ву».

### Иллешкахь
Оьрсийн халкъан иллешкахь гойту «воккхачу майрачунна маьнги» боху мотив, иза къоначу зудчо йеш йу ниттех а, розан хьармакех а. Иштта иллеш дӀайаздина Пермин а, Курскан а губернашкахь а, Тверин областехь а, иштта Вяткин губернехь а:
: Ас ширачунна гӀо дийр ду,
: ГӀо дийр ду, гӀо дийр ду:
: Мотт буьллур бу
: Буьллур бу, буьллур бу, -
: Кхо могӀа кибирчигаш;
: БоьалгӀачу могӀаре кӀохцал дуьллур ду;
: Ира кӀохцал ира кӀохцал,
: Къийзон нитт,
: Къийзон, къийзон.

Розан хьокъехь дуккха а халкъан иллеш кхоьллина. Сербийн халкъан иллин цӀе йу «Oj, ruzice rumena» (Ой, можа роза), болгарийн — «Bjala roza» (КӀайн роза), венгерийн — «Роза го хьуна», гуьржийн — «Ас воккхавевора роза», ткъа цигонийн — «Ши роза». «Роза в долине», «Роза у дороги» цӀераш йолу финийн халкъан эшарш йу. Орловски оьрсийн халкъан хоро дӀаолу «В саду бело-розовая роза» цӀе йолу илли. Цхьа илли ду бевзаш боцчу авторийн «Вернул розу» цӀе йолуш.

### Халкъан билгалонашца
Фенологаша аьхкенан йуьхь лору розан гаьннаш зазадоккхуш хилар. Розан гаьннаш зазадоккху — шеран цӀий дӀадолало. «Хиповник, аьхкенан мерза геланча…» (Н. А. Холодковский)

Хозан хьаьжкӀашца хан йовза йиш йу: Ӏуьйранна 4-5 сахьт даьлча схьайоьллу, сарахь 7-8 сахьт даьлча дӀакъовлу.

Нагахь санна хьармак йа роза шен гаьннаш схьа ца делча, иза догӀа догӀу бохург ду.

Розаш дӀайовлу — дика рос охьадоьжна.

## Роза кхечу ботаникин цӀерашца
* Цийн роза, цийн розах къаьсташ, Мальвоалес орденан йукъа йогӀу.
* Альпин роза (альпин розаца хийца ца йеза) — рододендрон орамат, Ericaceae тайпанан йукъа йогӀу.
* Хьалха хиллачу ораматашна «роза» цӀе тиллина хиллехь, шайн хазачу зезагашна, Иерихонан розана цӀе тиллина ша ораматан кеп бахьана долуш. Brassicae тайпанан йукъа йогӀу иза.
* ТӀулган роза йу Саксифражан орденан. Оцу ораматан гӀаш розетка розах тера йу, ткъа «тӀулг» боху куцдош гойту цуьнан тӀулгаш тӀехь кхиа ницкъ хилар.

## Билгалдахарш

## Литература

*  — С. 163—167.
* 
*  — С. 449—476.
* 
*  — С. 616—625.
*  — С. 270—278.
* 
* 
*  
* 
*  — С. 329—361.
*  
* 
* 
* 

*
Категори:Евразера ораматаш