open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кобринан кӀошт

**Кобринан кӀошт** () — Белоруссин Брестан областан къилбаседа-малхбален декъера административан дакъа. Административан центр — Кобрин гӀала.

## Нах беха меттигаш
*Овады ()
*Огородники ()
*Одринка ()
*Октябрь ()
*Ольховка ()
*Андроново ()
*Анисковичи ()
*Ореховский ()
*Осмоловичи ()
*Островляны ()
*Остромичи ()
*Болота ()
*Бородичи ()
*Борщи ()
*Борисова ()
*Борисовка ()
*Босяч ()
*Батчи ()
*Бельск ()
*Борки ()
*Брилево ()
*Буховичи ()
*Быстрица ()
*Береза ()
*Береза Костинская ()
*Березно ()
*Верхолесье ()
*Воса ()
*Осовцы ()
*Острова ()
*Выгода ()
*Велики Лепесы ()
*Величковичи ()
*Гайковка ()
*Городец ()
*Гориздричи ()
*Гирск ()
*Глинянки ()
*Грушево ()
*Гуцки ()
*Дивин ()
*Девятки ()
*Девятки ()
*Демидовщина ()
*Дубовое ()
*Дубины ()
*Жуки ()
*Жуховцы ()
*Забава ()
*Заболотье ()
*Забужки ()
*Заверша ()
*Заужовье ()
*Закалнечье ()
*Закросница ()
*Залески ()
*Залесье ()
*Залесье ()
*Запруды ()
*Засимы ()
*Зосино ()
*Изабелин ()
*Илоск ()
*Именин ()
*Козище ()
*Колония ()
*Колубели ()
*Калюхи ()
*Каменка ()
*Камень ()
*Каташи ()
*Киватичи ()
*Киселевцы ()
*Клятище ()
*Клещи ()
*Кобрин ()
*Корчицы ()
*Кустовичи ()
*Ластовки ()
*Леликова ()
*Липово ()
*Липово ()
*Липники ()
*Литвинки ()
*Лука ()
*Луцевичи ()
*Лущики ()
*Лыщики ()
*Легаты ()
*Лесково ()
*Ляхчицы ()
*Магдалин ()
*Мазичи ()
*Мазуры ()
*Мазуры ()
*Малыши ()
*Малые Лепесы ()
*Мацы ()
*Мельники ()
*Меленково ()
*Минянка ()
*Мухавлоки ()
*Мерница ()
*Мефедовичи ()
*Новосадки ()
*Новоселки ()
*Новоселки ()
*Новоселки ()
*Нетреба ()
*Ор ()
*Повитье ()
*Подолесье ()
*Подберье ()
*Подземенье ()
*Полетичи ()
*Патрики ()
*Павлово ()
*Перелесье ()
*Пески ()
*Пески 1 ()
*Пестеньки ()
*Петьки ()
*Плащины ()
*Плоское ()
*Плянта ()
*Прилуки Велики ()
*Прилуки Малые ()
*Птушкофабрика ()
*Перки ()
*Рачки ()
*Рудец Великий ()
*Рудец Малый ()
*Подвижичи ()
*Рыбна ()
*Рынки ()
*Речица ()
*Славное ()
*Смолярня ()
*Соупли ()
*Стародубцы ()
*Стасюки ()
*Стригово ()
*Стрии ()
*Суховчицы ()
*Селец ()
*Турная ()
*Темра Старая ()
*Тевли ()
*Ушковица ()
*Фруктовый ()
*Хабовичи ()
*Ходыничи ()
*Хидры ()
*Худлин ()
*Челищевичи ()
*Черевачицы ()
*Черничное ()
*Шеметовка ()
*Шури ()
*Шиповичи ()
*Ягалки ()
*Еремичи ()
*Евсимовичи ()

## Билгалдахарш

Категори:Брестан областан кӀошташ
ХӀимар маьлхан сахьт

Нохчийчоьха а, еррига Къилбаседа Кавказехь а, иштта маьлхан сахьт кхи хаадела дац. ХӀимар маьлхан сахьт тахана юртан маьждиг долчехь ду. Иза дина дукха шира заманахь, цу хенахь маса даьла хаа кхи гӀирс ца хила. Схьахетарехь юртан гондахь бехаш болу нохчийн яртар (Шара, ЦӀеси, Кири) наха пайда оьцуш хила хӀокху сахьтехь. 

Маьлхан сахьт бокха гуо юкъахь богӀам бу, цуна гондахь 12 бокха тӀулг бу. Цу богӀам тӀера гӀутуш долу ӀиндагӀо гойту маса сахьт даьла.

## ХӀима
ХӀимой эвла йолу дукха зама йу. Цигар бӀовнаш а, гӀаланаш а йолу 800 шо ду. Ама цу юртахь карийна йолу архиологически хьумнаш гойту юртан мел къезга 2500-3000 шо хиларна. 

## Тахана

Тахана и маьлха сахьта юрта юкъахь ду, рузбан маьждиг долучехь. Цуна гондахь керта йина. Юртахь тӀекхача хьала дац цун, нийса меттехь ду иза. 

Карара хенах, сахьтех йиснарг юккъера бокх тӀулг а, гондар масех тӀулг а бу.  

## Сурташ

## Билгалдахарш
Ксаверов

**Ксаверов** () — Чехин Йуккъера Чехин мехкан  кӀоштара эвла.

## Географи
Майда — . ХӀордан сизал локхалла .

.

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Истори

Хьалха йукъайогӀуш йара  цӀе йолу историн регионан.

## Демографи
Бахархойн динамика:

## Билгалдахарш

## Литература
* Janák, J., Hledíková, Z., Dobeš, J.: Dějiny správy v českých zemích. Od počátků státu po současnost. Praha : Nakladatelství Lidové noviny, 2005, ISBN 80-7106-709-1
* Гильфердинг А. Ф. Очерк истории Чехии // Собрание сочинений А. Гильфердинга. — СПб.: Печатня В. Головина, 1868. — Т. 1. — С. 343—412.

Категори:Йуккъера Чехин мехкан нах беха меттигаш
Категори:Чехин нах беха меттигаш
ГӀоба (регион)

**ГӀоба** —  Къилбаседа Кавказера историн-географин регион, иза йу ГӀоба эркан а, цуьнан гаьнашна а гонахьа, Усть-Лабинск гӀалин тӀе кхаччалц. ХӀара территори йуккъерчу бӀешерашкахь дуьйна долахь йара Чергазийн а, НогӀийн Ордан а, ГӀирмин ханаллин а. 1783 шарахь ГӀирмин ханалла дӀайаьккхинчул тӀаьхьа ГӀоба Россин империн йукъатуьхира. ГӀобин историн мехко чулоцура ӀаьржахӀордан гӀазакхийн сур, мадарра ГӀоба эркан аьтту бердера Азов-хӀордан бердйисте кхаччалц. ГӀоба эркан аьрру бердйистах олура «ГӀобиндихье». Регионан йоккха гӀала а, цуьнан историн центр а йу Екатеринодар.

## Этимологи
Карасаев А. Т., Мациев А. Г. дошам тӀехь ГӀоба аьлла билгалдина эрк.

## Билгалдахарш

Категори:ГӀоба
Пески 1

**Пески 1** () — Белоруссин Брестан областан Кобринан кӀоштара эвла.

## Бахархой

## Климат
Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду йалташ, хастоьмаш, Малхбален Европера йуккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Белоруссин индексаш 

Категори:Брестан областан нах беха меттигаш
Категори:Кобринан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Белоруссин нах беха меттигаш
Малоританан кӀошт

**Малоританан кӀошт** () — Белоруссин Брестан областан къилба-малхбузен декъера административан дакъа. Административан центр — Малорита гӀала.

## Нах беха меттигаш
*Антоново ()
*Орлянка ()
*Орехово ()
*Осовая ()
*Островье ()
*Отяты ()
*Богуславка ()
*Борки ()
*Бродятин ()
*Великорита ()
*Вотчин ()
*Вотчина ()
*Высокое ()
*Велики Павлополь ()
*Галёвка ()
*Гороховище ()
*Гвозница ()
*Горы ()
*Грушка ()
*Гусак ()
*Доропеевичи ()
*Дворище ()
*Доброе ()
*Добросово ()
*Дрочева ()
*Дубично ()
*Заозерная ()
*Заболотье ()
*Замшаны ()
*Заорье ()
*Збураж ()
*Звозы ()
*Зеленица ()
*Карпин ()
*Лозица ()
*Ланская ()
*Лешница ()
*Лукава ()
*Лясовец ()
*Ляховцы ()
*Мокраны ()
*Малорита ()
*Малиновка ()
*Малый Павлополь ()
*Малые Доропеевичи ()
*Масевичи ()
*Мельники ()
*Никольское ()
*Новолесье ()
*Новое Заболотье ()
*Новое Раматово ()
*Новый Двор ()
*Новые Борки ()
*Олтуш ()
*Пожежин ()
*Перевись ()
*Перовое ()
*Печки ()
*Полики ()
*Пертище ()
*Радеж ()
*Станция Закрутин ()
*Старое Роматово ()
*Старый Двор ()
*Струга ()
*Субаты ()
*Сушитница ()
*Толочно ()
*Ужово ()
*Хотислав ()
*Хмелище ()
*Хмелевка ()
*Черняны ()
*Шерешовцы ()
*Яблочно ()
*Язвин ()
*Ямица ()

## Билгалдахарш

Категори:Брестан областан кӀошташ
Ляховичин кӀошт

**Ляховичин кӀошт** () — Белоруссин Брестан областан къилбаседа-малхбален декъера административан дакъа. Административан центр — Ляховичи гӀала.

## Нах беха меттигаш
*Адаховщина ()
*Ольховцы ()
*Ососы ()
*Божки ()
*Беньковцы ()
*Березки ()
*Водятина ()
*Волосачи ()
*Волька ()
*Остров ()
*Велики Городище ()
*Великая Лотва ()
*Гайнин ()
*Гайнинец ()
*Головачи ()
*Головнинцы ()
*Ганцевичи ()
*Гончары ()
*Городище ()
*Горбачи ()
*Гаславщина ()
*Гостиловичи ()
*Гащин ()
*Гиричполь ()
*Грушевка ()
*Гуково ()
*Гуличи ()
*Гута ()
*Дайняки ()
*Домаши ()
*Дарево ()
*Дарево-Чиж ()
*Дреки ()
*Жеребковичи ()
*Жарские ()
*Заберье ()
*Завинье ()
*Задворье ()
*Залипенье ()
*Залужье ()
*Залужье ()
*Заполье ()
*Зарытова ()
*Заречье ()
*Зубелевичи ()
*Ковали ()
*Конюхи ()
*Кореневщина ()
*Корени ()
*Колпаки ()
*Коньки ()
*Крагли ()
*Кривое Село ()
*Кривошин ()
*Кулики ()
*Куляни ()
*Куршиновичи ()
*Лабузы ()
*Липск ()
*Литва ()
*Литовка ()
*Любейки ()
*Ляховичи ()
*Мазурки ()
*Макеевщина ()
*Малое Городище ()
*Малое Подлесье ()
*Малыши ()
*Маринова ()
*Меляхи ()
*Миничи ()
*Мыслобож ()
*Медведичи ()
*Набережная ()
*Новоселки ()
*Новоселки ()
*Нача ()
*Нетчин ()
*Нивище ()
*Низкие ()
*Новые Буды ()
*Подъязовле ()
*Подборочье ()
*Подлазье ()
*Подлесье ()
*Потаповичи ()
*Пашковцы ()
*Перехрестье ()
*Петуховщина ()
*Пирштуки ()
*Прончаки ()
*Рогачи ()
*Ромашки ()
*Рачканы ()
*Русиновичи ()
*Савейки ()
*Сакуны ()
*Своятичи ()
*Свистковщина ()
*Святица ()
*Смоляники ()
*Станчики ()
*Староселье ()
*Старые Буды ()
*Стрельцы ()
*Селявичи ()
*Тальминовичи ()
*Трабовичи ()
*Третьяковцы ()
*Тумаши ()
*Турки ()
*Туховичи ()
*Улазовичи ()
*Урожайная ()
*Федюки ()
*Флерьянова ()
*Хотяж ()
*Титковщина ()
*Цыгань ()
*Чвыры ()
*Шавели ()
*Счастновичи ()
*Щербово ()
*Яцковщина ()

## Билгалдахарш

Категори:Брестан областан кӀошташ
Пинскан кӀошт

**Пинскан кӀошт** () — Белоруссин Брестан областан къилбаседа-малхбален декъера административан дакъа. Административан центр — Пинск гӀала.

## Нах беха меттигаш
*Озаричи ()
*Ольшанка ()
*Лицевичи ()
*Оснежицы ()
*Асница ()
*Островичи ()
*Охово ()
*Бакиничи ()
*Болгары ()
*Боричевичи ()
*Бастичи ()
*Бояре ()
*Березцы ()
*Берказы ()
*Бижаровичи ()
*Бобрик ()
*Богушево ()
*Борки ()
*Борки ()
*Ботово ()
*Бердуны ()
*Березовичи ()
*Валище ()
*Велесница ()
*Вешня ()
*Вишевичи ()
*Остров ()
*Вуйвичи ()
*Вулька Городищенская ()
*Вулька Лавская ()
*Выжловичи ()
*Вылазы ()
*Высокое ()
*Вяз ()
*Велики Вулька ()
*Велики Холожин ()
*Велики Дворцы ()
*Велики Диковичи ()
*Велятичи ()
*Галева ()
*Гольцы ()
*Гончары ()
*Ганьковичи ()
*Городище ()
*Городище ()
*Горново ()
*Грады ()
*Гривковичи ()
*Доброславка ()
*Домашицы ()
*Добрая Воля ()
*Дубай ()
*Дубновичи ()
*Ермаки ()
*Жабчицы ()
*Жолкино ()
*Жидче ()
*Житновичи ()
*Заозерье ()
*Заборовцы ()
*Заберезье ()
*Завидчицы ()
*Залесье ()
*Заполье ()
*Иваники ()
*Иванисовка ()
*Изин ()
*Каллауровичи ()
*Колодеевичи ()
*Камень ()
*Конотоп ()
*Конюхи ()
*Ковбы ()
*Ковнятин ()
*Качановичи ()
*Кошевичи ()
*Клин ()
*Клетная ()
*Кнубова ()
*Кончицы ()
*Красово ()
*Красиева ()
*Круглое ()
*Кривичи ()
*Кривое Село ()
*Кривчицы ()
*Кудричи ()
*Купятичи ()
*Курадова ()
*Логишин ()
*Ладорож ()
*Лопатино ()
*Лосицк ()
*Лемешевичи ()
*Липники ()
*Лисятичи ()
*Лозичи ()
*Лосичи ()
*Лыща ()
*Любель ()
*Любель-Поль ()
*Молодельчицы ()
*Малая Вулька ()
*Малая Плотница ()
*Молотковичи ()
*Малый Холожин ()
*Малые Дворцы ()
*Малые Диковичи ()
*Морозовичи ()
*Масевичи ()
*Мерчицы ()
*Местковичи ()
*Мокрая Дубрава ()
*Месятичи ()
*Новоселье ()
*Невель ()
*Новый Дворец ()
*Новый Двор ()
*Погост Загородский ()
*Подболотье ()
*Понятичи ()
*Парохонск ()
*Поросцы ()
*Паре ()
*Поречье ()
*Посеничи ()
*Павлиново ()
*Полторановичи ()
*Почапово ()
*Перехрестье ()
*Пинковичи ()
*Плоскинь ()
*Плещицы ()
*Площево ()
*Полхово ()
*Пучины ()
*Рудавин ()
*Рудка ()
*Садовый ()
*Соколовка ()
*Сосновичи ()
*Сачковичи ()
*Селище ()
*Семеховичи ()
*Сернички ()
*Синин ()
*Сошно ()
*Ставок ()
*Стайки ()
*Староселье ()
*Стаховичи ()
*Стошаны ()
*Стытычево ()
*Сушицк ()
*Табулки ()
*Торгошицы ()
*Тростянка ()
*Трушево ()
*Тулятин ()
*Тупчицы ()
*Тырвовичи ()
*Хворосна ()
*Хлебы ()
*Хойно ()
*Христиболовичи ()
*Твердовка ()
*Тепенец ()
*Теребень ()
*Теребень ()
*Чамля ()
*Чемерин ()
*Чернеевичи ()
*Черново 1 ()
*Черново 2 ()
*Чухово ()
*Ченчицы ()
*Шоломичи ()
*Шпановки ()
*Юзефины ()

## Билгалдахарш

Категори:Брестан областан кӀошташ
Лунинецан кӀошт

**Лунинецан кӀошт** () — Белоруссин Брестан областан малхбален декъера административан дакъа. Административан центр — Лунинец гӀала.

## Нах беха меттигаш
*Оборки ()
*Озерница ()
*Бабы ()
*Богдановка ()
*Боровики ()
*Боровцы ()
*Барсукова ()
*Бастынь ()
*Борки ()
*Бродница ()
*Ваган ()
*Велута ()
*Вильча ()
*Вичин ()
*Обруб ()
*Острова ()
*Вулька 1 ()
*Вулька 2 ()
*Вышни ()
*Велики Чучевичи ()
*Голы Бор ()
*Гряда ()
*Дворец ()
*Дятловичи ()
*Дятлы ()
*Добрая Воля ()
*Дребск ()
*Дубовка ()
*Замошье ()
*Занавинское ()
*Запросье ()
*Застенок ()
*Кожан-Городок ()
*Кормуж ()
*Красная Воля ()
*Кривяч ()
*Куповцы ()
*Куповщина ()
*Лаховка ()
*Лахва ()
*Лобча ()
*Лодина ()
*Луги ()
*Лунин ()
*Лунинец ()
*Лутовень ()
*Любожерде ()
*Любань ()
*Любачин ()
*Люща ()
*Малые Чучевичи ()
*Манасеева ()
*Мелясница ()
*Межлесье ()
*Микашевичи ()
*Мокрово ()
*Морщиновичи ()
*Новоселки ()
*Намокрово ()
*Подболотье ()
*Подморочное ()
*Полесский ()
*Передел ()
*Перуново ()
*Поле ()
*Песчаники ()
*Ракитно ()
*Ридигерова ()
*Сосновка ()
*Синкевичи ()
*Ситница ()
*Ситницкий Двор ()
*Станция Дятловичи ()
*Середборье ()
*Тожево ()
*Уречье ()
*Флярова ()
*Цна ()
*Черебасово ()
*Яворово ()
*Яжевки ()
*Язвинки ()

## Билгалдахарш

Категори:Брестан областан кӀошташ
Виета (даар)

**Виета** — виетин хӀушшах кечдо нохчийн къоман даар. Йуькъа тӀуьна тӀокепара масса, доккху хьерахь аьхьна йа дакъийна виетин хӀушшах. Нохчаша иза леладо генара схьа, дуу гӀора даийтархьама, кхин а тайп-тайпана цамгаршна дарбанна а леладо. Виета генара дуьйна даьржина нохчашна йукъахь. Виетин аьхьна хӀушшах орма олу, цунах кечдо мерза даар — виетин хьовла — шекар йа моз тоьхна орма кхехкачу даьттин чохь кхорзуш. Ишттачу дааран нохчаша лакхара мах хадабора. И даар нохчаша виетин хӀушшах бен ца кечдо. Кавказан тӀом болабалале виетанах нохчаша кӀадеш дора.

Нохчийн мохкбовзархочо, хьехархочо, халкъан поэта А. С. Сулеймановс, шен «Нохчийчоьнан топоними» жайнахь хоуьйту, Ӏовхойн кӀоштара Бони-Йуртахь шех даар кечдо виета охьу хьер хилар.

1990-гӀа шерашна йуьххьехь, сих-сиха ТВ эфирехь шоколадаш хьестош рекламин роликаш гайтарна, цхьацца тера параметраш бахьнехь виетина забарен цӀе тиллира — «нохчийн сникерс» аьлла.

## ЦӀе
Шен цӀе даарна тиллина иза лаьттахь кхуьучу изза цӀе йолчу ораматех деш хиларна.

## Кечдар
Виета кечдеш иза кхехкачу хьелин даьттана чохь кегадо чоме хьаьжжина тӀе шекар йа моз тухуш йа 250 гр. даьтта, 6 боккха Ӏайг виета, 6 боккха Ӏайг моз тухуш, йа чоме хьаьжжина шекар тухуш.

Массех маза болу хьелаш бахьнехь, йуьхьанцарчу хьолехь иза ахфабрикат ларар нийса хир ду, цундела кийране дика тӀеэцийта кечдечу хенахь аьхьна цух туху буькъа шекаран шатӀ йа моз. Кечдечу хенахь тӀокепара масса дика иэйо. ЦкъаццӀа туху хьелийн йа ораматийн даьтта.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* 
* 

Категори:Нохчийн кухни
Басар (маьӀнаш)

__NOTOC__
**Басарш:**
* Басар —  доьзалера бецан ораматан тайпа.
* Басарш — бес-бесара хьокху хӀуманаш. 
** Акварелан басарш
** Минералан басарш
** Ультрафиолето чӀагӀдо басарш
* Басарш — адаман куц дархьама, чкъоьран, месийн, мӀарийн, кхин а бетан тӀехь Ӏуналла ден гӀирс а, хьесап а.
* Басар - даьккхина чай.

#### Топонимаш
Басар, *Бассар*, * 1974 шо кхаччалц — «Басари»*() — Тогон къилбаседин декъера гӀала, Кара регионехь лаьтта.

Басар () — ДегӀастанан ГӀунибан кӀоштара эвла.

#### Кхин дерш
* «Басарш» (2001) — белоруссин поп-тоба.

## Хьажа кхин а
* 
* 
* Колоризаци

## Билгалдахарш
Басар (зезаг)

**Басар** () —  доьзалера бецан ораматан тайпа.
Тайпанан йукъайогӀу барамера климат йолчу мехкашкахь кхуьу 400 сов кеп. Ӏаламехь хаало Кавказехь, Сибрехахь, Йуккъера а, Хьалхара Азехь, Европехь, мела а даьржина Къилбаседа Америкехь.

Россехь а, луларчу мехкашкахь а йагарйо 150 кеп, Россин европин декъехь — 15 кеп кхаччалц.

Басарш кхуьу меттигаш тайп-тайпана хуьлу, уьш кхуьу байнаш тӀехь а, хьаннашкахь а, гӀум-аренашкахь а, хаало кхин а гӀум-аренан а, тархийн дакъош тӀехь. Дуккха а, тайп-тайпана а кепаш кхуьу лаьмнийн субальпийн а, альпий а асанашкахь.

## ЦӀе
Тайпанан Ӏилмин цӀе  *Campanula* йу, орамехь ду жимдаран тӀаьхьаралатинех а,  — «горгал», зезаган куц гойтуш.

## Ботаникин дийцар
Дукха шерийн, наггахь цхьана-шина шеран бецаш дийнна рогӀера гӀашца.

Заза дукхаха дерг горгагали кепара, айсина йа шекъана басахь, дукха хьолехь лила басахь, наггахь, наггахь кӀай. Зазан пхьаркан йа хорха кепара, наггахь цхьа заза долуш.

## Экологи
Бот йолу стом, бот йеллало диъ — йалх хералла йолу Ӏуьргашца.

Басарш къайла довлуш ду уьш зезагийн кочаршна лахьо дера а, уьш кхуьу меттиг йохош йолун дера. Наггагахь бен хаалуш дац, кхерамехь ду дӀадовла Европера 12 кеп, царех ах — Италин эндемикаш ду. Царна йукъахь: цхьатерра гӀаш долу басар, трансильванин басар, тризодан басар.

## МаьӀна а, лелор а
Цхайолу кепаш къаьста даккхийра зезагашца а, гӀулакх до декоративан орамато санна, масала, , , . ТӀаьххьара кеп йу орам болчура гӀаш гоьрга а долуш, ткъа гӀадцадерш — ланцеткепара.

## Таксономи

### Синонимаш

* 
*  — Астрокодон
*  — Азорина
* , nom. illeg.
*  — Доца басар
* 
* 
* 
* 
* 
* , nom. illeg.
* 
* 
* , nom. illeg.
* 
* , nom. illeg.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* , nom. illeg.
* 
* , nom. inval.
* 
* 
* 
* 
* 
*  — Поповиокодони
* 
* 
* , nom. illeg.
* 
* 
* 
* 
* , nom. inval.
*  — Симфиандра
* , nom. inval.
* , nom. inval.
* 
* 
* 
* 

### Кепаш

*[[The Plant List]]* базин хаамашца (2016 август), тайпано йукъаузу шена 440 кеп:

The Plant List сайтаy хаамашца:

Кепаш  а,  лору синонимаш  кепан.

Кеп  охьайаьккхина бухара кеп  статусе.

Кеп  йагӀийтина тайпана  цӀерца .

### Европера а, Малхбузен Азера а басарш
Таблицехь йалийна 50 кеп.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* 

## Хьажоргаш

* 
* 
* Колокольчик на сайте *Энциклопедия декоративных садовых растений* 

Категори:Басарнаш
АслихӀан

**АслихӀан** — Туркойчоьнан нах беха меттигаш:
*АслихӀан (Алтиейлуьл)
*АслихӀан (Узункоьпруь)
*АслихӀан ТепеджигӀи (Алтиейлуьл)
Абай

**Абай** — Кхазакхстанан нах беха меттигаш:

*Абай (Ташкоьпруь)
*Абай (Республика Алтай)
*Абай (Кызылорда)
*Абай (Коргалжынан кӀошт)
*Абай (Казалинскан кӀошт)
*Абай (Тюлькубасан кӀошт)
*Абай (Келесин кӀошт)
*Абай (Байзакан кӀошт)
*Абай (Ескельдинан кӀошт)
*Абай (Абайн кӀошт)
*Абай (Шунан кӀошт)
*Абай (Егиндыколан кӀошт)
*Абай (Зеленовн кӀошт)
*Абай (Толебийнан кӀошт)
*Абай (Железинкан кӀошт)
*Абай (Майскан кӀошт)
*Абай (Сузакан кӀошт)
*Абай (Костанайн кӀошт)
*Абай (Узунколан кӀошт)
*Абай (Теректинан кӀошт)
*Абай (Карасайн кӀошт)
*Абай (Актогайнан кӀошт)
*Абай (Актобен область)
*Абай (Аральскан кӀошт)
*Абай (Саркандан кӀошт)
*Абай (Мактааралан кӀошт)
*Ферма 1 Абай
*(4466) Абай
Богана (эвла)

**Богана** () — Россин Федерацин Воронежан областан Борисоглебскан гӀалин гуонан эвла.
## Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу. Климатан Ӏаткъам бо Байкалхьалхара, Алтайра, Монголера Кхазакхстанехула йогӀу климаткхолларан семано (Воейковн сема). 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Борисоглебскан гӀалин гуонан индексаш 

Категори:Борисоглебскан гӀалин гуонан нах беха меттигаш
Борисоглебскан гӀалин гуо

**Борисоглебскан гӀалин гуо** () — Воронежан областан муниципалан кӀошт.

Административан центр — Борисоглебск.

## Бахархой

## Нах беха меттигаш
* Богана
* Борисоглебск
* Горелка
* Губари
* Звегинцево
* Ивановка
* Калинино
* Калинино
* Макашевка
* Махровка
* Мирови Октябрь
* Миролюбие
* Нововоскресеновка
* Петровски
* Подстёпки
* Ростань
* Селома
* Старовоскресеновка
* Танцырей
* Третьяки
* Тюковка
* Ульяновка
* Чибизовка
* Чигорак
* Чуриловка

## Билгалдахарш

Категори:Воронежан область
Категори:Россин кӀошташ
Уильямс

*Брандон Уильямс
*Уильямс (беттан кратер)
*Чарли Уильямс
*(3641) Уильямс-Бэй
*Уильямс, Реджи (баскетболхо, 1964)
*(1763) Уильямс
*Уильямс (гуо, Къилбаседа Дакота)
Егоров (маьӀнаш)

*Егоров
*Егоров, Василий Григорьевич
*Егоров (Курскан область)
*(8450) Егоров
Абубакаров

**Абубакаров** — нохчийн фамили. И фамили йолу нах:
* Абубакаров, Сайпудин — нохчийн спортхо, 
* Абубакаров, Сайпуди Сайдиевич — нохчийн спортхо.
Эльмурзаев

**Эльмурзаев** — нохчийн фамили. И фамили йолу нах:
* Эльмурзаев, Ибрагим — нохчийн штангист, 
* Эльмурзаев, Юсуп Мутушевич — нохчийн йаздархо а, политик а вара.
Исаево

**Исаево** — Россин Федерацин нах беха меттигаш:

*Исаево (Новленскан йуьртан меттиг)
*Исаево (Кубенскан йуьртан меттиг)
*Исаево (Пригороднан йуьртан меттиг)
*Исаево (Нестеровскан йуьртан меттиг)
*Исаево (Калининскан йуьртан меттиг)
*Исаево (Вожбальскан йуьртан меттиг)
*Исаево (Бежецкан кӀошт)
*Исаево (Судиславлан кӀошт)
*Исаево (Вязникин кӀошт)
*Исаево (Ивановн кӀошт)
*Исаево (Волхован кӀошт)
*Исаево (Малмыжан кӀошт)
*Исаево (Пустошкан кӀошт)
*Исаево (Красногородскан кӀошт)
*Исаево (ГӀезалойчоь)
*Исаево (Ярославлан кӀошт)
*Исаево (Родникин кӀошт)
*Исаево (Тутаевн кӀошт)
*Исаево (Борисоглебскан кӀошт)
*Исаево (Сусанинан кӀошт)
*Исаево (Покровскан йуьртан меттиг)
*Исаево (Середскан йуьртан меттиг)
*Исаево (Украина)
*Тросно-Исаево
*Исаево (Пермийн мохк)
*Исаево (Алматан область)
Хамидов

**Хамидов** — нохчийн фамили. И фамили йолу нах:
* Хамидов, Баудин Хожаевич (1958) — нохчийн геолог, 
* Хамидов, Ӏабдул-Хьамид Хамидович (1920—1969) — нохчийн прозаик, драматург, гочдархо.
Хамидович

**Хамидович** — нохчийн божарийн цӀе. Де цӀе Хьамид йолу нах:
* Алиев, Гапур Хамидович (1949—2011) — нохчийн поэт, бард, драматург, 
* Сайтиев, Адам Хамидович (1977) — нохчийн паргӀата кепар латархо.
* Сайтиев, Бувайсар Хамидович (1975) — нохчийн паргӀата кепар латархо, 
* Хамидов, Ӏабдул-Хьамид Хамидович (1920—1969) — нохчийн прозаик, драматург, гочдархо.
МаьлханxӀy

**МаьлханxӀy** () — (*Asteraceae*) доьзалера ораматийн тайпа.

Уггаре гӀарадаьлла тайпа — МаьлханxӀy цхьана шеран а, топинамбур а.

## Схьадалар
Вавилов Н. В ботанико шен белхашкахь билгалдина, маьлханxӀy схьадаьлла центр Къилба Мексика хилар.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* 
*  / 

Категори:Агрономи
Мезоамерика

**Мезоамерика** ( «йукъера») — историк-оьздангаллин регион (Йуккъера Америках тарамайе), гергарчу хьесапехь иза йу Мексикин центрера Гондурасе а,  Никарагуа а тӀекхаччалц. Термин йукъадаьккхимна 1943 шарахь германин философа а, антрополога а Пауль Кирхгоффа. Хила мега билгалчу Йуккъера Америка бохучу дешца цхьанадогӀуш.

## Билгалдахарш

Категори:Мезоамерика
Басар (Того)

**Басар**, *Бассар*, * 1974 шо кхаччалц — «Басари»*() — Тогон къилбаседин декъера гӀала, Кара регионехь лаьтта.

## Бахархой
Басар шен бахархойн дукхаллица Тогон шолгӀа меттигехь йу. 2013 шеран хаамашца гӀалахь 27 097 бахархой бара.

*Динамика:*

## Билгалдахарш

Категори:Тогон гӀаланаш
Гардин, Владимир Ростиславович

**Владимир Ростиславович Гардин** () — советан а, оьрсийн театран а кинон актёр ву. ССРС къоман артист (1947).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 

Категори:ССРС актёраш
Эве (мотт)

**Эве** (шен цӀе: *Ɛ̀ʋɛ̀gbè*) — нигерийн-конголезийн макродоьзалан мотт, баьржина бу Ганехь, Тогохь, Бенинехь (хьалхарчу шина пачхьалкхехь ишколашкахь шуьйра Ӏамош бу, официалан статус йацахь а). Мотт буьйцу — 5 млн герг стага. Эве йукъабогӀу гбе тобанан, ква доьзалан йукъатухуш йолу, ткъа хӀинца вольта-нигерийн меттанашна йукъатоха бохуш кхийда бо. Гбе тоба йаьржина йу Ганан малхбалера Нигерин малхбузе кхаччалц. Гбе кхиболу меттанашца хьахо беза фон а, аджа а. Гбе тобанан кхиболу меттанаш санна, эве — тоналийн мотт.

## Литература
* Ansre, Gilbert (1961) *The Tonal Structure of Ewe*. MA Thesis, Kennedy School of Missions of Hartford Seminary Foundation.
* Ameka, Felix Kofi (2001) 'Ewe'. In Garry and Rubino (eds.), *Fact About the World’s Languages: An Encyclopedia of the World’s Major Languages, Past and Present*, 207—213. New York/Dublin: The H.W. Wilson Company.
* Collins, Chris. 1993. *Topics in Ewe Syntax*. Doctoral Dissertation, MIT.
* Capo, Hounkpati B.C. (1991) *A Comparative Phonology of Gbe*, Publications in African Languages and Linguistics, 14. Berlin/New York: Foris Publications & Garome, Bénin: Labo Gbe (Int).
* Pasch, Helma (1995) *Kurzgrammatik des Ewe* Köln: Köppe.
* Westermann, Diedrich Hermann (1930) *A Study of the Ewe Language* London: Oxford University Press.

## Хьажоргаш

* Basic Ewe for foreign students Institut für Afrikanistik der Universität zu Köln
* Ethnologue report for Ewe
* The Ewe language at Verba Africana
* Short Ewe resources list at UCLA
* Ewe alphabet and pronunciation page at Omniglot
* Free virtual keyboard for Ewe language at GhanaKeyboards.Com
* https://web.archive.org/web/20060318005230/http://archive.phonetics.ucla.edu/Language/EWE/EWE.html Recordings of Ewe being spoken.
* kasahorow Gbe(Ewe) Dictionary Online Gbe(Ewe)-English Glossary
* PanAfriL10n page
* Ewe IPA
* http://www.eweland.com/

Категори:Ганан меттанаш
Категори:Тогон меттанаш
Категори:Ква меттанаш
Ниеншанцан гуо лацар (1703)

**Ниеншанцан гуо лацар** () — Сийлахь-Боккха Къилбаседа тӀеман муьрехь Неван хикхочен гена доцуш лаьтта шведийн гӀопан Ниеншанцан гуо лацар а, иза йаккхар а. Гуо лаьцнера 1703 шеран 25 апрелан — 1 майн йукъахь, чекхделира штурм ца йеш шведийн гарнизоно гӀап дӀайаларца.

## Истори

1702 шеран октябрехь Нотебург йоьжначул тӀаьхьа шолгӀачу шеран бӀаьста Пётр I-чо Ниеншанц йаккхаран операци йира. И хилам хиларе хьоьжу гӀопан шведийн коменданто йагийра Ниенштадт гӀала а, гуонаха йолу гӀап (шанц) а.

## ТӀаьхье
Ниеншанц йоьжначул цхьа кӀира даьча Невин хикхочехь хилира оьрсийн а, гуо лаьцна гӀопан гӀоьнна даьхкина шведийн а кеманашна йукъахь хӀордан тӀом.

Дукха хан йалале Невин хикхочехь Пётр I-чо керла гӀап-гӀала Петарбух, йиллира , Сестра э. тӀера тӀамтӀехь оьрсийн эскаро йухатуьйхира шведийн А. Крониортан корпус Выборг тӀекхаччалц.

Оцу хенахь инарла-фельдмудира Б. П. Шереметевс  йаьккхира Копорье, инарла-майора Н. Г. фон Вердена  йаьккхира Ямбург.

Ишттачу кепара, чекхдаьккхира Ингерманланди йаккхар.

## Литература
* 
* 
* Военный энциклопедический лексикон (в 14 томах). Второе исправленное издание под общим руководством М. И. Богдановича. СПб, 1852—1858. Том 9.
* П. О. Бобровский. История лейб-гвардии Преображенского полка. Том 2. — СПб. 1904.
* П. О. Бобровский. История лейб-гвардии Гренадерского Эриванского Его Величества полка. Часть 2. — СПб. 1892.

## Хьажа кхин а
* Ниеншанц
* Ландскрона
* Ниеншанц (музей)

 

Категори:ТІемаш абатца
Категори:Къилбаседа тӀеман йукъара тӀемаш
Категори:Россин тӀемаш
Категори:Швецин тӀемаш
Категори:ТӀемаш Россехь
Категори:Оьрсийн-шведийн тӀемнашна йукъара тӀемаш
Категори:1703 шеран гуонаш лецар
Пересильд, Юлия Сергеевна

**Юлия Сергеевна Пересильд** () — оьрсийн театран а, кинон а актриса йу. РФ сийлахь артист (2018).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* Юлия Пересильд. Театр на Малой Бронной 
* Юлия Пересильд. Государственный театр наций
* Профиль звезды. Юлия Пересильд. Биография, творчество, материалы, видео. // 7days.ru
* *Беседовала Юлия Ионова*. Юлия Пересильд: «Если есть сверхцель, силы появляются». Интервью журналу «Театрон» // teatron-journal.ru (14 ноября 2012 года)
* Юлия Пересильд. Обзор фильмов и спектаклей с участием актрисы. Компания «Афиша» // afisha.ru
* Юлия Пересильд. Биография. Сайт «Актёры советского и российского кино» // rusactors.ru
* ВИДЕО. Программа «Главная роль». Юлия Пересильд в гостях у телеведущего Юлиана Макарова (эфир — 26 июня 2014 года).  Телеканал «Культура» // tvkultura.ru

Категори:Россин актрисаш
Басие

**Басие** — хӀордан а, океанийн а бух тӀехь хуьлу рельефкхуллу процессий белхо ден лаьттан таьӀна дакъа.

## Истори
Рельефкхуллу хьесапаш декъало *эндогенан* (меллаша йа сихха, мохкбегоран тӀекхаччалц, лаьттан тӀехало сеттош, тӀапломалла) а, *экзогенан* (эркан а, басиен а эрози, абрази, карст, охьахишар, дохар, кхин дерш).

Басиенийн амал билгалйоккху уьш кхоьллина породийн хӀоттамца а, лаьттах йахкарца а, меттиган абсолютан а, дустараллин а локхаллашца а, уьш шайн рогӀехь йозу климатах, атмосферин йочанаш эхаран барамах а, эвсараллех а, ораматийн башхаллех, гӀоролаш а, кхин Ӏаламан кхачонан компонентех, басиенийн экспозицех (Дуьненан агӀонашка хьаьжна латтар), алсама лаьтта мехех, адаман Ӏаткъамех.

Басиенийн ладаме амал йу *[[Ӏункаралла]]*. Лаьмнашкахь алсама йу, Ӏункаре басиенаш, нисса Ӏункаре (90°) йолчаьрга кхаччалц, вукха агӀор таьӀна тӀекхозурш а йу — бердаш, аренашкахь — басиенаш легӀана (5° лахара) а, йуккъера Ӏункаралла йолуш а йу. Шайн эволюцехь гравитацин ницкъийн Ӏаткъам бахьнехь тӀаьхь-тӀаьхьа алсама легӀана хуьлу, лахло.

## Куьцаш
Басиенийн куьцаш декъало:
* *ниссанаш* — хьала-охьу (кхозу) а, таьӀна а;
* *чутаьӀнаш* — лакхара дакъа Ӏункара, лахара алсама легӀана;
* *хьаласеттина* — лакхара дакъа легӀана, лахахь тӀаьхь-тӀаьхьа Ӏункаралла тӀекхета;
* *тӀегӀанан* — пурхенан аса чолхе йина цхьамма йа масийттамма кагйелла меттиго;
* *чолхе*.

## Кепаш
Къастайо басенийн лахара кепаш:
* **Материкан басие** — материкан хин бухалара йистан коьрта дакъалгех цхьаъ. Лаьтта шельфан а, материкан кӀажин а йуккъехь. Шельфца а, океанан бухца а дуьстича, амалехь ду алсама Ӏункара тӀехалонаш хилар (йуккъера барам 4° гергга, кӀезиг ца хуьлу 15-20°, 40° кхаччалц) а, дика чолхе рельеф хилар а.
* **Хин бухалара бердан басие** —тулгӀенийн а, леламан а Ӏаткъамо йохайеш, бердах кхета, хӀордан буххан бердйистера аса.
* **Охьадоьду хин Ӏинан басие** — лахахь басиен кӀажо, лакхахь цуьнан йисто доза дина тогӀин айало дакъа.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Геологический словарь: в 2-х томах. — М.: Недра. Под редакцией К. Н. Паффенгольца и др. 1978. Статья «Склон»

Категори:Рельефан кепаш
Городище (1254825026)

**Городище** () — Белоруссин Брестан областан Пинскан кӀоштара эвла.

## Бахархой

## Климат
Кхузахь хуьлу барамера континенталан климат сих-сиха Атлантикин циклонашца; кӀеда а, тӀуьна а Ӏа, йовха аьхке, тӀуьна гуьйре. Кхузара климатан хьолаш беркате а, тайна а ду йалташ, хастоьмаш, Малхбален Европера йуккъера асанан стоьмийн дитташ а, коьллаш а лело, кхин а башха ду картол, виета, цхьаьна шеран бецаш, йолан орам-стоьмаш лело.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Белоруссин индексаш 

Категори:Брестан областан нах беха меттигаш
Категори:Пинскан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Белоруссин нах беха меттигаш
Коулман, Джек

**Ко́улман Джон Макдо́нальд «Джек»** (; вина 1958 шеран 21 февралехь, Истонехь, Пенсильвани, АЦШ) — америкин актёр а, сценарист а, гӀараваьлла Ӏилманан-фантастикин «Турпалхой» сериалера Беннет Нойан а, Кэррингтон Стивенан сабин «Некъий» оперин а ролашца.

## Хьалхара дахар
Коулман Джек вина 1958 шеран 21 февралехь АЦШ Пенсильвани штатера Истонехь. Франклин Бенджаминан тӀаьхьенах ву йалхалгӀа чкъоьрера. Лелла *Solebury School* а, Дьюкан университете а, цигахь сацам бира актёралла шен говзалла йан. 1980 шарахь университет чекхйаьккхинчул тӀаьхьа хӀоьттира Къоман театран институте.

## Карьера
Коулманан дуьххьарлера йоккха роль хилира 1981 шарахь «Вайн дахаран денош» сериалан йеа эпизодехь гучувалар. 1983 шарахь иза кхийтира сабин «Некъий» оперин актёрийн хӀоттамах, цигахь пхеа шарахь ловзийра КэррингтонгӀеран доьзалан жимаха волчу кӀентан Кэррингтон Стивенан роль, 1988 шарахь цуо йитира и сериал.

## Фильмографи

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
*
Столинан кӀошт

**Столинан кӀошт** () — Белоруссин Брестан областан къилба-малхбален декъера административан дакъа. Административан центр — Столин гӀала.

## Нах беха меттигаш
*Аздамичи ()
*Альгомель ()
*Альманы ()
*Ольпень ()
*Ольшаны ()
*Осовая ()
*Осовцы ()
*Атвержичи ()
*Овсемирова ()
*Белоуша ()
*Бережни ()
*Бор-Дубинец ()
*Бродча ()
*Бухличи ()
*Ворони ()
*Ворсынь ()
*Велемичи ()
*Верхний Теребежов ()
*Видибор ()
*Видиборец ()
*Остров ()
*Уголец ()
*Вулька-Орея ()
*Высокое ()
*Велики Малешево ()
*Велики Лес ()
*Велики Орлы ()
*Велики Викоровичи ()
*Городец ()
*Городная ()
*Глинка ()
*Давид-Городок ()
*Деревная ()
*Дубай ()
*Дубенец ()
*Зубково ()
*Колодное ()
*Колония ()
*Комарники ()
*Коротичи ()
*Кошара ()
*Копани ()
*Коробье ()
*Кострово ()
*Крушин ()
*Крушин ()
*Лисовичи ()
*Листянки ()
*Лука ()
*Лукое ()
*Лутки ()
*Лучица ()
*Лютый Бор ()
*Ледец ()
*Лесной ()
*Могильное ()
*Малые Орлы ()
*Малые Викаровичи ()
*Маньковичи ()
*Мачуль ()
*Нижний Теребежов ()
*Новобережное ()
*Нови Бор ()
*Новый поселок ()
*Нечатово ()
*Понижье ()
*Первомайск ()
*Плотница ()
*Песово ()
*Радчицк ()
*Рамель ()
*Рубель ()
*Рухча 1 ()
*Рухча 2 ()
*Рыбники ()
*Речица ()
*Семигостичи ()
*Ситицк ()
*Старина ()
*Стахова ()
*Столин ()
*Столинский ()
*Струга ()
*Толмачево ()
*Турское ()
*Туры ()
*Узляжье ()
*Устимле ()
*Федоры ()
*Хоромск ()
*Хорск ()
*Хотамель ()
*Теребище ()
*Теребличи ()
*Цмень 1 ()
*Цмень 2 ()
*Юнище ()
*Ямное ()
*Ястребель ()

## Билгалдахарш

Категори:Брестан областан кӀошташ
Керайукъе

**Керайукъе** — Нохчийчоьнан Шаройн кӀоштара лам. ХӀордан сизал локхалла — 2662 метр. Лаьтташ бу Чорхамаш корта ломан къилбехьа а, Серчихи ломан къилбаседехьа а. Коьрта Кавказан дукъан лаьмнийн йукъара цхьаъ. Ломан кӀажанашкахь нохчийн бӀаьвнийн саьлнаш йу Ке-боссуо а, КӀесала а. Ломан къилбехьа ду Шара-Орга цӀе йолу эрк.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийчоьнан лаьмнаш
Категори:Кавказ
Ниеншанцан гуо лацар

**Ниеншанцан гуо лацар:**
* Ниеншанцан гуо лацар (1656) — Потёмкин Петран куьйгаллица оьрсийн эскарша Ниеншанц йаккхар (Оьрсийн-шведийн тӀом 1656—1658)
* Ниеншанцан гуо лацар (1703) — Пётр I-чун оьрсийн эскарша Ниеншанц йаккхар (Сийлахь-Боккха Къилбаседа тӀом)

Категори:Гуонаш лецар гӀаланашкахула
Ахтачикан

**Ахтачикан** — ДегӀастанан Казбековн кӀоштара эвла.

Артлухан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Казбековн кӀоштан нах беха меттигаш
Керла-Зубутли

**Керла-Зубутли** — ДегӀастанан Казбековн кӀоштара эвла.

Зубутлин йуьртан меттиган йукъайогӀу.

## Билгалдахарш

Категори:Казбековн кӀоштан нах беха меттигаш
Амузги

**Амузги** — ДегӀастанан Дахадаевн кӀоштара эвла.

Урагинан йуьртан меттиган йукъайогӀу.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Дахадаевн кӀоштан нах беха меттигаш
2023 шо

## Хиламаш
* Хьехархочун а, хьехамчин а шо Россехь.
* ЛПД мехкашкахь оьрсийн меттан шо.
* Европин шо Гуьржийчохь.
* Машаран а, кхолламаллин а шо Белоруссехь.

### Январь

* 1 январь:
** Хорвати Шенгенан зонин йукъайахар; Хорвати евро тӀейалар.
** Лула да Силва, Луис Инасиу Бразилин президентан дарже вахар.
** Кхазакхстанехь Конституцин кхеташонан меттана 1995 шарахь дӀайаьккхина Конституцин суд метахӀоттийна.

## Белла

## Кхоьллина хиламаш
2023 шарахь хуьлу хиламаш:
* «Crysis 2», «Five Nights at Freddy’s 3», «Warface» компьютеран ловзарийн;
* «Deadman Wonderland» мангин а, анимен а;
* «Sword Art Online» ранобэн, мангин, анимен;
* «Ванда/Вижн» сериалан;
* «Икс адамаш: ДӀадаьлла хин долчун денош», «ЧӀирхой: Финал» фильмийн.

## Музыка

## Спорт

## Кино

## Компьютеран ловзарш

## Метрополитен

## Хьажа кхин а

## Билгалдахарш
Лакхара классашкарачарна йукъара уггаре дика ловзархочунна ло Нейсмитан совгӀат

**Лакхара классашкарачарна йукъара уггаре дика ловзархочунна ло Нейсмитан совгӀат** () — Лакхара классашкара божаберашна а, зудаберашна а йукъара шеран уггаре дика ловзархошна ло хӀора шеран баскетболан совгӀат. СовгӀатан цӀе тиллира баскетбол кхоьллиначу Нейсмит Джеймсан цӀарах. ХӀонц йукъайаьккхина америкин Atlanta Tipoff Club кхолламо, дуьххьара делира 1987 шарахь Флинт-Хилл Преп ишколера Скотт Деннисан а, Вентура ишколера Лоренцен Линнан а.

Лакхара классашкара шина йоьӀна бен ца делла совгӀат шозза Паркер Кэндисан а, Мур Майян а. Кхечарел алсама и совгӀат делла Джорджи а, Виргини а ишколашкара (4-зза шине а) кӀенташна, ткъа зудаберашна йукъахь — Калифорнин (6-зза), Индианин (5-зза), Джорджин (4-зза). ТӀаьххьара и совгӀат делларш бу Стюарт Айзея Ла-Люмьер ишколера, Джонс Хейли Митти архиепископан ишколера.

## Лакхара классашкарчарна йукъара толамхошна

## Лакхара классашкара зудаберашна йукъара толамхой

Лакхара классашкарачарна йукъара уггаре дика ловзархочунна ло Нейсмитан совгӀат

## Хьажа кхин а
* АЦШ баскетболан мистер

## Хьажоргаш
* 

Категори:Баскетболан совгӀаташ
Бессарабкан кӀошт

**Бессарабкан кӀошт** () — Молдавин административан дакъа. Административан центр — Бессарабка гӀала.

## Бахархой

## Нах беха меттигаш

## Билгалдахарш

Категори:Молдавин кӀошташ
ЧӀебарла

**ЧӀебарла** — Къилбаседа Кавказера историн мохк. Нохчийчоьнан къилба-малхбален декъан тӀехь лаьтташ йу. 

Дозанаш ду малхбузехьа Келошца, къилбаседехьа Чермошца а, Харачошца а, малхбалехьа а, къилба-малхбалехьа а Ӏаьндашца а, ансалтошца а, къилбаседехьа Нахч-Мохкаца, къилбехьа Хиндой-ломаца нийса доза ду Шарошца.

## Билгалдахарш

;Хьосташ

Категори:Нохчийчоь
Басма (маьӀнаш)

**Басма**:
* Басма — кӀадин тайпа
* Басма́ йа *Пайцза* — башха пластинка (билгало), XIII—XV бӀешерашкахь луш хилла гӀезалойн-монголийн ханаша тешаллин грамоташ санна.
* Басма — цхьа хӀума кечйан лерина кӀадин гӀирс.
* Басма́ — рельефан суьрташ зорба туху техникин кеп, кхин а тӀе бустам тоьхна дуткъа кехаташ. Генара схьа леладо иконаш йеш.
* Басма — деттина жижигца а, хасстоьмашца а дина узбекийн кухнин шолгӀа даар.
* Ба́сма — Баьццаро-сира бесара ораматийн басар.
* Басма — Исраилан Хьайфин гуонера меттиган кхеташо.
* Басма, Кристер (вина 1972) — норвегийн футболист.
Попов

**Попов** — Россин Федерацин нах беха меттигаш:

*Попов (Алексеевкан кӀошт)
*Попов (Кумылженскан кӀошт)
*Попов (Урюпинскан кӀошт)
*Попов (Новоаннинскан кӀошт)
*Попов (Вейделевкан кӀошт)
*Попов (Алексеевскан кӀошт)
*Попов (Чернышковскан кӀошт)
*Попов (Даниловкан кӀошт)
*Попов 1-й
*Попов 2-й
*Попов брод
*Попов Порог
*Попов Лог
*Попов Яр
*Попов (беттан кратер)
*Попов Верх
*Попов (Питеркан кӀошт)
*Попов (Боковскан кӀошт)
*Попов (Зерноградан кӀошт)
*Попов (Обливскан кӀошт)
*Попов (Костелец)
*(3074) Попов
*Попов (Штитна над Вларжи-Попов)
*Штитна над Вларжи-Попов
Батал-Хьаьж Белхароев

**Белхарой Батал-Хьаьж** (; 1821—1914) — XIX — XX бӀешеран йуьххьехь хилла гӀалгӀайн динан гӀуллакхо. Суфийн шейх къадирин тарикатан. Белхарой тайпана вара.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 

Категори:ГӀалгӀайчоьнан динан гӀуллакхой
Категори:Къадирин тарикатан шейхаш
Категори:Адам:Россин имперехь ислам
Категори:Адам:Сурхахи
Новочеркасск

**Новочерка́сск** —  Россин Ростовн областера гӀала. Кхуллу гӀалин гуо.

Новочеркасскан йу официалан тӀечӀагӀйина хӀост, байракх, шатлакхан илли.

1944—1963 шерашкахь Новочеркасск йара Новочеркасскан кӀоштан центр.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Официальный сайт города Новочеркасска
* Фотографии Новочеркасска
* Виртуальный тур в небе над Новочеркасском
* Новочеркасская трагедия 1962 г.
* Новочеркасск, Ростовская область
* Фотоотчёт «Окрестности Новочеркасска»

Категори:Дон тӀера гӀаланаш
*
Категори:Ростовн областан гӀалин гуонаш
Категори:Ростовн областан гӀаланаш
ГӀиргӀазойчоьнан кӀошташ

ГӀиргӀазойчохь йу 40 кӀошт. Республикин маьӀна долу гӀаланийн кӀошташ лаамехь административан-территорин дакъош дац.

## [[Баткенан область]]

# Лейлекан кӀошт — (кӀоштан центр — Раззаков)
# Кадамжайн кӀошт — (кӀоштан центр — Кадамжай)
# Баткенан кӀошт — (кӀоштан центр — Баткен)

## [[Джалал-Абадан область]]
# Аксыйский кӀошт (#14, кӀоштан центр — Кербен)
# Ала-Букинский кӀошт (#15, кӀоштан центр — Ала-Бука)
# Базар-Коргонский кӀошт (#12, кӀоштан центр — Базар-Коргон)
# Ноокенский кӀошт (#13, кӀоштан центр — Массы)
# Сузакский кӀошт (#11, кӀоштан центр — Сузак)
# Тогуз-Тороуский кӀошт (#18, кӀоштан центр — Казарман)
# Токтогульский кӀошт (#17, кӀоштан центр — Токтогул)
# Чаткальский кӀошт (#16, кӀоштан центр — Каныш-Кыя)

## [[Иссык-Кулан область]]
# Ак-Суйский кӀошт — (#40, кӀоштан центр — Ак-Суу)
# Жети-Огузский кӀошт — (#39, кӀоштан центр — Кызыл-Суу)
# Иссык-Кульский кӀошт — (#36,кӀоштан центр — Чолпон-Ата)
# Тонский кӀошт — (#38, кӀоштан центр — Боконбаево)
# Тюпский кӀошт — (#37, кӀоштан центр — Тюп)

## [[Нарынан область]]
# Ак-Талинский кӀошт (#33, кӀоштан центр — Баетово)
#Ат-Башинский кӀошт (#35, кӀоштан центр — Ат-Баши)
#Жумгальский кӀошт (#31, кӀоштан центр — Чаек)
#Кочкорский кӀошт (#32, кӀоштан центр — Кочкорка)
#Нарынский кӀошт (#34, кӀоштан центр — Нарын)

## [[Ошан область]]
# Алайский кӀошт (#8, кӀоштан центр — Гульча)
# Араванский кӀошт (#6, кӀоштан центр — Араван)
# Кара-Кульджинский кӀошт (#10, кӀоштан центр — Кара-Кульджа)
# Кара-Сууский кӀошт (#7, кӀоштан центр — Кара-Суу)
# Ноокатский кӀошт (#5, кӀоштан центр — Ноокат)
# Узгенский кӀошт (#9, кӀоштан центр — Узген)
# Чон-Алайский кӀошт (#4, кӀоштан центр — Дароот-Коргон)

## [[Таласан область]]
# Бакай-Атинский кӀошт (#20, кӀоштан центр — Бакай-Ата)
# Кара-Бууринский кӀошт (#19, кӀоштан центр — Кызыл-Адыр)
# Манасский кӀошт (#21, кӀоштан центр — Покровка)
# Таласский кӀошт (#22, кӀоштан центр — Талас)

## [[Чуйн область]]
# Аламудунский кӀошт (#27, кӀоштан центр — Лебединовка)
# Жайыльский кӀошт (#24, кӀоштан центр — Кара-Балта)
# Кеминский кӀошт (#30, кӀоштан центр — Кемин)
# Московский кӀошт (#25, кӀоштан центр — Беловодское)
# Панфиловский кӀошт (#23, кӀоштан центр — Каиңды)
# Сокулукский кӀошт (#26, кӀоштан центр — Сокулук)
# Чуйский кӀошт (#29, кӀоштан центр — Токмок)
# Ыссык-Атинский кӀошт (#28, кӀоштан центр — Кант)

## Билгалдахарш

Категори:ГӀиргӀазойчоьнан административан йекъайалар
Боганида (эвла)

**Боганида** () — Россин Федерацин Красноярскан мехкан Таймыран Долганойн-Ненцойн кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Красноярскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+7.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Таймыран Долганойн-Ненцойн кӀоштан индексаш 

Категори:Таймыран Долганойн-Ненцойн кӀоштан нах беха меттигаш
Сувалки

**Сува́лки** ( , , ) — Польшера гӀала, йукъайогӀу Подлясьен воеводаллин. Майда йу 65,51 км², бахархой — 69 758 стаг (2019).

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Польшин гӀаланаш
Маша а, Ча а кинохь: 12 бутт

**«Маша а, Ча а кинохь: 12 бутт»** — «Animaccord» студин кинотеатран проект. Проектан йохалла йу 46 минот (22-минотан сери, иза мультсериалан бокха кхиам бу, + 3  Машин а, Ченан акерла истореш стандартан йохалла йолуш). 

Прокатехь фильм гучуйаьлла 2022 шеран 15 декабрехь 2023 шеран 7 январехь фильм йу онлайн-кинотеатрехь «Кинопоиск».

## Билгалдахарш

Категори:Маша а, Ча а
I Барбини (Перуджа)

**I Барбини ** () — Италин Умбри регионан  коммунера эвла.

## Географи

## Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Литература
* Gino Moliterno, ур. (2003). Encyclopedia of Contemporary Italian Culture. Routledge; Routledge World Reference. ISBN 0415285569.
* Catherine B. Avery, ур. (1972). The New Century Italian Renaissance Encyclopedia. Simon & Schuster. ISBN 0136120512.
* Итали // Итали — Кваркуш. — М. : Советская энциклопедия, 1973. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 11).

Категори:Умбри регионан нах беха меттигаш
Категори:Италин нах беха меттигаш
Гротон (Коннектикут)

**Гротон** () — АЦШн Коннектикут штатера гӀала. Лаьтташ йу Темза эркан бердйистехь Нью-Лондон гуонехь. 2000 шеран хаамашца гӀалахь бара 39907 бахархой.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:АЦШ гӀаланаш
Магелланан хидоькъе

**Магелланан хидоькъе** () — ЦӀеран латта архипелаг а, континенталан Къилба Америка а дӀасакъастош йолу хидоькъе (иштта Риеско гӀайре а, кхин кегий гӀайренаш а), готта (минимум шоралла — 2,2 км) цхьайолу меттигашкахь кеманаш лела чӀогӀа кхераме ду. Хидоькъен дохалла — 575 км, уггаре жима кӀоргалла йу фарватерехь — 20 м.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 

Категори:Тийна Ӏапказан хидоькъеш
Категори:Атлантикин Ӏапказан хидоькъеш
Категори:ЦӀеран латта
Категори:Аргентинин хидоькъеш
Категори:Чилин хидоькъеш
Категори:Магальянесан географи
Категори:Ӏапказийнйукъара хидоькъеш
Тушетин дукъ

**Тушетин дукъ** (*Пирики́тельский хребе́т*; ) — Йоккха Кавказан малхбалехьара декъера ломан дукъ, лаьтта Гуьржийчоьнан, Нохчийчоьнан, ГӀалгӀайчоьнан, ДегӀастанан дозанашца, Орга а, Ӏаьндийн ГӀой-хи а  эркийн лакхенашкахь.

Дукъан цӀе тиллина этнографин тобан гуьржийн — тушинаш цӀарах.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* 

Категори:Гуьржийчоьнан ломан даккъаш
Категори:Нохчийчоьнан ломан даккъаш
Категори:ГӀалгӀайчоьнан ломан даккъаш
Категори:ДегӀастанан ломан даккъаш
Ӏаьндийн ГӀой-хи

**Ӏаьндийн ГӀой-хи** (, ) — Гуьржийчоьнан (КӀахети) а, Россин (ДегӀаста) эрк, ГӀой-хин аьрру коьрта эрк. Дохалла — 144 км.

## Билгалдахарш

Категори:ГӀой-хин гаьннаш
Категори:ДегӀастанан эркаш
Категори:КӀахетин эркаш
Кизилюртан гӀалин гуо

**Кизилюртан гӀалин гуо** () — ДегӀастанан муниципалан кӀошт.

Административан центр — Кизилюрт.

## Бахархой

## Нах беха меттигаш

## Билгалдахарш

Категори:ДегӀаста
Категори:Россин кӀошташ
Фроуард

**Фро́уард** (Фроуорд, Фро́уэд, ) —  Магелланан хидоькъен берйистера мара, Брансуик ахгӀайренан тӀехь, гергарчу хьесапехь 100 км  Пунта-Аренасан къилбехьа, Къилба Америкин уггаре къилба континенталан меттиг. Лаьтта Чили республикин территорехь.

Маран дуьхьала йолучу хидоькъен бердйистехь йу маяк. Уллера гуттара нах беха меттиг йу меран 40 км къилбаседехьа.


Cap Froward.jpg|Фроуард мара


## Хьажа иштта
* Горн мара

## Билгалдахарш

Категори:Чилин марош
Категори:Тийна океанан марош
Категори:Магальянесан географи
Баксанан гӀалин гуо

**Баксанан гӀалин гуо** () — ГӀебартойн-Балкхаройчоьнан муниципалан кӀошт.

Административан центр — Баксан.

## Бахархой

## Нах беха меттигаш

## Билгалдахарш

Категори:ГӀебартойн-Балкхаройчоь
Категори:Россин кӀошташ
Ладушкинан гӀалин гуо

**Ладушкинан гӀалин гуо** () — Калининградан областан муниципалан кӀошт.

Административан центр — Ладушкин.

## Бахархой

## Нах беха меттигаш
* Ладыгино
* Ульяновка

## Билгалдахарш

Категори:Калининградан область
Категори:Россин кӀошташ
Элистан гӀалин гуо

**Элистан гӀалин гуо** () — ГӀалмакхойчоьнан муниципалан кӀошт.

Административан центр — Элиста.

## Бахархой

## Нах беха меттигаш
* Аршан
* Лола
* Максимовка
* Салын

## Билгалдахарш

Категори:ГӀалмакхойчоь
Категори:Россин кӀошташ
Калугин гӀалин гуо

**Калугин гӀалин гуо** () — Калугин областан муниципалан кӀошт.

Административан центр — Калуга.

## Бахархой

## Нах беха меттигаш
* Андреевски
* Аргуново
* Бабенки
* Бели
* Берёзовка
* Большой Каменка
* Верхняя Вырка
* Ворови
* Галкино
* Георгиевски
* Горенски
* Горенски (Код ОКТМО 29701000326)
* Горенски (Код ОКТМО 29701000141)
* Городок
* Григоровка
* Груздово
* Доможирово
* Желыбино
* Жерело
* Животинки
* Заречье
* Зелёни
* Ильинка
* Калашников Хутор
* Канищево
* Карачево
* Козлово
* Колюпаново
* Косарево
* Крутицы
* Лихун
* Лобаново
* Макаровка
* Мали Каменка
* Марьино
* Матюнино
* Мирни
* Мстихино
* Муратовка
* Муратовского щебзавода
* Некрасово
* Нижняя Вырка
* Николо-Лапиносово
* Новосёлки
* Нови
* Орешково
* Переселенец
* Петрово
* Плетенёвка
* Подстанци Колюпановски
* Починки
* Пригородного лесничества
* Приокски лесничество
* Пучково
* Рождественно
* Рожки
* Росва
* Рябинки
* Сивково
* Сокорево
* Соснови Бор
* Спас
* Тимошево
* Тинино
* Тихонова Пустынь
* Уварово
* Угра
* Чижовка
* Шахты
* Шопино
* Юрьевка
* Яглово

## Билгалдахарш

Категори:Калугин область
Категори:Россин кӀошташ
Карачаевскан гӀалин гуо

**Карачаевскан гӀалин гуо** () — Кхарачой-Чергазийчоьнан муниципалан кӀошт.

Административан центр — Карачаевск.

## Бахархой

## Нах беха меттигаш

## Билгалдахарш

Категори:Кхарачой-Чергазийчоь
Категори:Россин кӀошташ
Костомукшан гӀалин гуо

**Костомукшан гӀалин гуо** () — Карелин муниципалан кӀошт.

Административан центр — Костомукша.

## Бахархой

## Нах беха меттигаш
* Вокнаволок
* Заречни
* Ладвозеро
* Поньгагуба
* Суднозеро
* Толлорека

## Билгалдахарш

Категори:Карели
Категори:Россин кӀошташ
Слободскойн гӀалин гуо

**Слободскойн гӀалин гуо** () — Кировн областан муниципалан кӀошт.

Административан центр — Слободской.

## Бахархой

## Нах беха меттигаш

## Билгалдахарш

Категори:Кировн область
Категори:Россин кӀошташ
Воркута гӀалин гуо

**Воркута гӀалин гуо** () — Коми Республикин муниципалан кӀошт.

Административан центр — Воркута.

## Бахархой

## Нах беха меттигаш

## Билгалдахарш

Категори:Коми Республика
Категори:Россин кӀошташ
Баддели, Джон Фредерик

**Джон Фредери́к Бадде́ли** (; 1854 шеран июль, Оксфорд, Оксфордшир графство, Йоккха Британи — 1940 шеран 16 февраль, Оксфорд) — ингалсан некъахо, кавказйовзархо, Ӏилманча,  журналист. Паччахьаллин географин йукъараллин декъахо (1902—1940).

## Библиографи
* 
* 
* 
* 

***Оьрсийн матте гочйина:***
* 

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Across the Caucasus: Photographs and Manuscripts from the John F. Baddeley Collection. *[[Музей Питт-Риверса|Pitt Rivers Museum]]* (1 May — 6 September 2009)
*  
* 

Категори:Историкаш абатца
Категори:Паччахьаллин географин йукъараллин декъахой
Категори:Викторин мидал йелларш (Паччахьаллин географин йукъаралла)
ДӀай (тайпа)

**ДӀай** — нохчойн тайпа. Мохк Органан чӀожахь; доза (малхбалехьара дӀа волавелча, го боккхуш) нохкелошца, хӀимошца, цӀесийшца, зумсошца, хьалкелошца. Тайпанан ворхӀ гар ду Ӏисайгар, Амайгар, Аммалайгар, Гелайгар, Дайгар, Зозингар, Илайгар.
ДӀай бехаш болу меттигаш: ДӀай, Оргуне (Шара-Оргуне), Тевзана, Хьалха-Марта, Ӏалхан-гӀала, СемӀашка,РегӀа-ТӀехьа, Мамакхий-йуьрт, Соьлжа-гӀала

## Тайпан йарташ а, кӀотарш а
* Духиерчу ирзов
* Ӏурзунакх тӀийхьа
* Халла тӀийхьа
* Буоси
* Босо кӀуотар
* Биетайн жиелуош тӀиехьа
* ИгӀа боса
* Тишуол кӀагу
* Алан цанаш тӀа
* ДӀа кхалле
* ЧӀишон кӀуотар
* Хьарин атагӀа
* Бултазание

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:Нохчийн тайпанаш
I Баси (Фиренца)

**I Баси ** () — Италин Тоскана регионан  коммунера эвла.

## Географи

## Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Литература
* Gino Moliterno, ур. (2003). Encyclopedia of Contemporary Italian Culture. Routledge; Routledge World Reference. ISBN 0415285569.
* Catherine B. Avery, ур. (1972). The New Century Italian Renaissance Encyclopedia. Simon & Schuster. ISBN 0136120512.
* Итали // Итали — Кваркуш. — М. : Советская энциклопедия, 1973. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 11).

Категори:Тоскана регионан нах беха меттигаш
Категори:Италин нах беха меттигаш