open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Румянова, Клара Михайловна

**Клара Михайловна Румянова** () — советан а, оьрсийн театран а кинон актриса йу. РСФСР сийлахь артист (1979).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* RUSKИНО.ru
* Энциклопедия нашего детства 76-82.ru
* 

Категори:ССРС актрисаш
Кара-Суу (Жайылан кӀошт)

**Кара-Суу** — ГӀиргӀазойчоьнан Чуйн областан Жайылан кӀоштара эвла.

## Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Cахьтан аса
Сахьтан аса йу +6:00.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* ГӀиргӀазойчоьнан индексаш

Категори:Жайылан кӀоштан нах беха меттигаш
Балташ (маьӀнаш)

**Балташ (маьӀнаш)**:

* **[[Балташ (некъий)|Балташ]]** () — паччахьан некъий, церан векалша IV бӀешеран чаккхенгара  VI бӀешеран хьалхара 33 шарахь урхалла дина вестготашна тӀехь.
** Балташ — балтийн меттанаш дуьйцу къаьмнийн тоба.

## Топоним
* Балташ () — Туркойчоьнан Къилба-Малхбален Анатоли регионан Шанлиурфа провинцин (ил) Бозованан кӀоштара эвла/микрокӀошт ().
* **[[Балташ (Варто)]]** () — Туркойчоьнан Малхбален Анатолин Муш провинцин (ил) Вартон кӀоштара эвла.

## Адамаш
* Турсумбаев Балташ Молдабаевич (; 1946 шеран 24 октябрь  — 2022 шеран 14 август) — кхазакхстанан политик. ОСДП декъахо.
Сафонова, Елена Всеволодовна

**Елена Всеволодовна Сафонова** () — советан а, оьрсийн театран а кинон актриса йу. РФ сийлахь артист (2011).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* Елена Сафонова, актриса: биография, фильмы, роли, фото, награды, отзывы. // ruskino.ru
* Елена Сафонова. Обзор фильмов и спектаклей с участием актрисы, фотографии. // afisha.ru
* Елена Сафонова. Биография, фотографии, фильмография, новости. Сайт «Вокруг ТВ» // vokrug.tv
* Елена Сафонова. Фильмография. // nashekino.ru
* Елена Сафонова. Биография. Сайт «Актёры советского и российского кино» // rusactors.ru
* *Евгений Кудряц при участии Полины Лимперт*. Елена Сафонова: «Когда я знаю, что мне надо ехать в Израиль, то я еду туда с радостью!»  Сайт журналиста из Германии Евгения Кудряца // kudryats.journalisti.ru (1 июля 2013 года)
* ВИДЕО. Анонс. Документальный фильм «Елена Сафонова. Цвет зимней вишни». Премьера — 25 сентября 2016 года. «Первый канал» // 1tv.ru (13 сентября 2016 года)
* Фоторепортаж. Юбилей Елены Сафоновой. — 14 июня 2016 года 60-летний юбилей отмечает актриса театра и кино, заслуженная артистка России Елена Сафонова. // gazeta.ru (14 июня 2016 года)

Категори:ССРС актрисаш
Догилева, Татьяна Анатольевна

**Татьяна Анатольевна Догилева** () — советан а, оьрсийн театран а кинон актриса йу. РФ къоман артист (2000).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* Блог Догилевой на сайте «Эхо Москвы»
* Идеальный ремонт у Татьяны Догилевой
* Неофициальный сайт Татьяны Догилевой 
* Татьяна Догилева на сайте RUSKINO.RU
* Татьяна Догилева на сайте «Наш Фильм»
* Татьяна Догилева: «Я официально развелась с Мишиным!»
* Чиновники со мной не борются, они от меня отмахиваются. Интервью Татьяны Догилевой Майку Доренскому
* «Мне незачем себя истязать». Интервью Татьяны Догилевой на сайте «7 Дней»
* Рассказ Татьяны Догилевой о встрече с Владимиром Высоцким на кинопробах к телефильму «Маленькие трагедии» (в статье М. Цыбульского «Маленькие трагедии» на сайте «Владимир Высоцкий. Каталоги и статьи»)

Категори:ССРС актрисаш
Русланова, Нина Ивановна

**Нина Ивановна Русланова** () — советан а, оьрсийн театран а кинон актриса йу. РФ къоман артист (1998).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* Нина Русланова на сайте Ruskino.Ru
* Нина Русланова на Biograph.ru
* 
* Русланова Нина Ивановна отмечает 65-летний юбилей
* 

Категори:ССРС актрисаш
Гуськов, Алексей Геннадьевич

**Алексей Геннадьевич Гуськов** () — оьрсийн театран а, кинон а актёр ву. РФ къоман артист (2007).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* Гуськов Алексей Геннадьевич. Биография, фильмография, фотографии актёра. // ruskino.ru
* Алексей Геннадьевич Гуськов. Обзор фильмов и спектаклей с участием актёра, фотографии. // afisha.ru
* Алексей Гуськов. Биография и фильмография.  Телеканал «Россия-1» // russia.tv

Категори:Россин актёраш
Калягин, Александр Александрович

**Александр Александрович Калягин** () — советан а, оьрсийн театран а кинон актёр ву. РСФСР къоман артист (1983).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* Биография на сайте Союза театральных деятелей Российской Федерации
* Страница на сайте ОП РФ
* Биографическая справка
* Александр Калягин против «Петербургского театрального журнала»
* Завершился судебный процесс в связи с публикациями в «Театральном журнале»
* *Марина Дмитревская* И от судеб защиты нет (еще раз о Доме ветеранов сцены)
* Биография на сайте ИТАР-ТАСС
* Интервью Александра Калягина для «Звёздного бульвара — Новости СВАО Москвы»

Категори:ССРС актёраш
Янковский, Филипп Олегович

**Филипп Олегович Янковский** () — оьрсийн театран а, кинон а актёр ву.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* Статьи о Филиппе Янковском на сайте журнала «Сеанс»
* Кто вы, Филипп Янковский?

Категори:Россин актёраш
Колокольников, Юрий Андреевич

**Юрий Андреевич Колокольников** () — оьрсийн театран а, кинон а актёр ву.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* Колокольников на www.ruskino.ru
* Колокольников на сайте театра «Современник»

Категори:Россин актёраш
Оьрноьк (Нарынан кӀошт)

**Оьрноьк** — ГӀиргӀазойчоьнан Нарынан областан Нарынан кӀоштара эвла.

## Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Cахьтан аса
Сахьтан аса йу +6:00.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* ГӀиргӀазойчоьнан индексаш

Категори:ГӀиргӀазойчоьнан Нарынан кӀоштан нах беха меттигаш
Юкабад

**Юкáбад** (; , *Юхевед* — «Дела сан хастам бу») — иза Муса а, ХӀарун а пайхамаран а, Марьяман а нана йу. Ӏимранан зуда а йу.

## Дахар дIайаздар
Юкабад дуьнен чу йаьлла Мисарахь. Библи чохь деана ду и хьехор: «*Іамраман зудчун цІе Юкабад йара. Иза а йара Лавин тайпанах схьайаьлла. Иза Мисар-махкахь дуьнен чу йаьллера. Іамраман а, Юкабадан а ши кІант вара: ХІарун а, Муса а. Иштта цхьа йоІ а йара церан, цу шина кІентан йиша йолу Марьям*».

Иштта иза хьахийна йу Сийлахьчу Къуръан чохь:

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
Ӏимран (Мусан да)

**Ӏимран**, йа **Ӏамрам** (; ) — иза Муса а, ХӀарун а пайхамаран а, Марьяман а да ву. Юкабадан хӀусамда а ву.

## Дахар дӀайаздар
Ӏимран иза ЯӀкъуб пайхамаран кӀентан кӀентан кӀант ву. Цуьнан да КъахӀат ЯӀкъуб пайхамарца Мисаре баьхкинчаьрца вара. Ӏимран Мисарахь дуьнен чу ваьлла. Цуьнан кхузткъе кхойтта шо долчу хенахь цунна доьзалхо вира — ХӀарун. ТӀаккха дезткъа кхаьчначу хенахь Муса вира.

## Билгалдахарш

Категори:Ислам
Рязань зударий

**Рязань зударий** () — 1927-чу шарахь йаьккхина йолу Ольга Преображенская а, Иван Правов а фильм йу.

## Сюжет

## Рольшкахь

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
Братишка (фильм)

«**Братишка**» — 1927-чу шарахь йаьккхина йолу Григорий Козинцев а, Леонид Трауберг а фильм йу.

## Сюжет

## Рольшкахь

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
Ваша знакомая

«**Ваша знакомая**» — 1927-чу шарахь йаьккхина йолу Лев Кулешов фильм йу.

## Сюжет

## Рольшкахь

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
Водоворот (фильм, 1927)

«**Водоворот**» — 1927-чу шарахь йаьккхина йолу Павел Петров-Бытов фильм йу.

## Сюжет

## Рольшкахь

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
Поэт а, паччахь а

**Поэт а, паччахь а** () — 1927-чу шарахь йаьккхина йолу Владимир Гардин а, Евгений Червяков а фильм йу.

## Сюжет

## Рольшкахь

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
КӀайн аьрзу

«**КӀайн аьрзу**» () — 1928-чу шарахь йаьккхина йолу Яков Протазанов фильм йу.

## Сюжет

## Рольшкахь

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
Мээнеткеч

**Мээнеткеч** — ГӀиргӀазойчоьнан Чуйн областан Чуйн кӀоштара эвла.

## Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Cахьтан аса
Сахьтан аса йу +6:00.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* ГӀиргӀазойчоьнан индексаш

Категори:Чуйн кӀоштан нах беха меттигаш
Зул-хьижжат

**Зӯл-хьижжат** () — иза исламан рузманан йа беттан шеран шуьйтталгӀа бутт бу. Иза бихкинчу беа баттах шолгӀаниг бу. Цунна и цӀе тиллина 412-чу шарахь, Мухьаммад пайхамаран ﷺ пхоьалгӀа деда волчу Килаб ибн Мурратан заманахь, цу баттахь хьаж дар нисло дела тиллина цунна и цӀе. Иза билгалдинчу беттанех тӀаьххьарниг бу, Дала шайн хьокъехь аьллачу: ﴾**Хьаж билгалдинчу беттанашкахь деш ду**﴿ [Къуръан 2:197]. И беттанаш дуьйлало шаввал беттан хьалхарчу дийнахь, ткъа чекхдовлу зул-хьижжат беттан уьтталгӀа де чекхдолуш. Цу беттан уьссалгӀачу дийнахь Ӏарафат де а, Ӏарафатехь латтар а хуьлу йа Доккхачу хьаьжан де олуш дерг, ткъа цуьнан уьтталгӀачу дийнахь бусалбанийн ГӀурбанан Ӏийдан хьалхара де хуьлу.

## Цуьнан цӀераш
Ӏаьрбашна Ӏаьрбийн беттанийн цӀерийн биъ гулам бевзаш хилла, тӀаьххьарниг хӀинцалерачу хенахь лелош болу гулам бара, цу тӀехь Ӏаьрбийн бартхилла вайн эрин V-гӀа бӀешо долалуш. Самудхоша цунах «мусбил» олуш хилла, ткъа бисинчу Ӏаьрбий хиллачу Ӏаьрбаша «наӀас» а, «бурак» а олуш хилла цунах.

## ЖехӀилийн заманахь
ЖехӀилийн заманахь зул-хьижжат баттахь йуьхьанца дуьйна дӀахьуш хилла зул-мажаз олу базар, Ӏаьрбаша Ӏуказ базар Ӏадйитинчул тӀаьхьа. Иза зул-къаӀдатан тӀаьххьарчу дийнахь дӀахьуш хилла. Иза хьарам дерг а, тӀом бар а ца магош долчу дихкинчу дезачу беттанех цхьаъ хилла.

## Исламехь
Дала оцу беттан хьалхарчу итт буьйсанах «аль-Фажр» сурат чохь дуй биъна: ﴾**Аса дуй буу итт буьйсанах а!**﴿ [Къуръан 89:2].

## Хьостанаш

Категори:Исламан терминаш
Васильева, Вера Кузьминична

**Вера Кузьминична Васильева** () — советан а, оьрсийн театран а кинон актриса йу. ССРС къоман артист (1986).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* Официальный сайт Веры Кузьминичны Васильевой
* Вера Васильева: хотелось всего, что казалось красиво / Интервью провела *Наталия Орлова* // КоммерсантЪ. 1997. 16 августа. № 134 (1316).
*  

Категори:ССРС актрисаш
Сивас (ил)

**Сивас** () — Туркойчоьнан йуккъерчу ил.

## Географ
Илан дозанашца йу илаш Орду къилбаседехьа, Токат къилбаседа-малхбузехьа, Гиресун къилбаседа-малхбалехьа, Эрзинджан малхбалехьа, Малатья къилба-малхбалехьа, КахӀраманмараш къилбехьа, Кайсери къилба-малхбузехьа, Йозгат малхбузехьа.

Эркаш: Кызыл-Ирмак, Мелет-Ирмак, Теджер, Коч, Аджи-Ирмак, Маден. Чухчареш: Сызыр.

Ломан даккъаш: Ешиль-Ирмак (л. КизилдагӀ 3015 м), Бузбель (л. Бей 2792 м), Теджер (л. Гюрлевик 2676 м).

## Билгалдахарш

*
Маниса (ил)

**Мани́са** () — Туркойчоьнан малхбузехьара декъера ил.

## География
Илан дозанашца йу илаш: Измир малхбузехьа, Айдин къилбехьа, Денизли къилба-малхбалехьа, Ушак малхбалехьа, КуьтахӀи къилбаседа-малхбалехьа, Баликесир къилбаседехьа.

Алан территорин доккхаха долу дакъа Гедиз эркан бассейнехь ду.

## Бахархой
Санджак Магниси (1912 ш.)

Йаккхий гӀаланаш — Маниса (214 эзар стаг 2000 шо), Акхисар, Алашехир, Демирджи, Кула, Кыркагач, Салихли, Сома, Тургутлу.

## Административан йекъайалар
Маниса илан йукъахь йу 17 кӀошт:
 
# АхӀметли (Ahmetli)
# АкхӀисар (Akhisar)
# АлашехӀир (Alaşehir)
# Демирджи (Demirci)
# Гоьлмармара (Gölmarmara)
# Гоьрдес (Gördes)
# КиркагӀач (Kırkağaç)
# Коьпруьбаши (Köprübaşı)
# Кула (Kula)
# СалихӀли (Salihli)
# Саригоьл (Sarıgöl)
# СарухӀанли (Saruhanlı)
# Селенди (Selendi)
# Сома (Soma)
# Тургутлу (Turgutlu)
# ШехӀзаделер
# Йунусемре

## Билгалдахарш
МугӀла (ил)

**МугӀла** () —Туркойчоьнан къилба-малхбузехьара декъера ил. 
## Географи

Дозанашца йу илаш Айдин, Денизли, Бурдур, Антали.

## Бахархой
Санджак Ментече (1912 ш.)

Бахархой —  (2009). Къаьмнаш: туркой — 87 %, желтой — 9 %, шаберш — 4 %.

Йаккхий гӀаланаш — МугӀла (54 эзар стаг 2000 шо), Бодрум, Мармарис, Миляс, Фетхие.

## Административан йекъайалар

МугӀла илан йукъахь йу  12 кӀошт:
 
# Бодрум (Bodrum)
# Даламан (Dalaman)
# Датча (Datça)
# Фетхие (Fethiye)
# Каваклыдере (Kavaklıdere)
# Коьйджегиз (Köyceğiz)
# Мармарис (Marmaris)
# Миляс (Milas)
# МугӀла (Muğla)
# Ортаджа (Ortaca)
# Ула (Ula)
# Ятаган (Yatağan)
## Билгалдахарш

Категори:МугӀла (ил)
Ушак (ил)

**Ушак** () — Туркойчоьнан малхбузехьара декъера ил.

## Географи
Ушак илан йукъахь йу: Маниса малхбузехьа, КуьтахӀи къилбехьа, АфйонкарахӀисар малхбалехьа, Денизли къилбехьа.

Территори йу Доккха Мендерес а, Гедиз а эркийн бассейнашкахь.

## Бахархой
Бахархой — 322 313 стаг 2009 шарахь, 334 эзар стаг 2007 шарахь.

Йаккхий гӀаланаш — Ушак (137 стаг 2000 стаг).

## Административан йекъайалар

Ушак илан йукъахь йу 6 кӀошт:
 
# Баназ (Banaz)
# Эшме (Eşme)
# КарахӀалли (Karahallı)
# Сивасли (Sivaslı)
# Улубей (Ulubey)
# Ушак (Uşak)

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Новости ила Ушак

Категори:Туркойчоьнан илаш
Измир (ил)

**Измир** () — Туркойчоьнан малхбузехьара декъера ил.

## Географи
Илан майда 11 811 км².

Илан дозанашца йу илаш: Балыкесир къилбаседехьа, Маниса малхбалехьа, Айдын къилбехьа.

## Бахархой

Санджак Смирна (1912 ш.)

Провинцин бахархой — 3 370 866 стаг (2009). Административан центр Измир гӀала (2 232 эзар стаг, 2000 шо) — Туркойчоьнан йокхаллица кхоалгӀачу меттигехь йолу гӀала.

Кхийолу йаккхий гӀаланаш — Алиага, Байиндыр, Бергама, Менемен, Одемиш, Тире, Торбалы, Чешме, Урла.

## Административан йекъайалар

Измир алан йукъахь йу 30 кӀошт, царна йукъара 12 йу Измир гӀалин кӀошташ:

# Алиага (*Aliağa*)
# Балчова (*Balçova*)
# Байиндыр (*Bayındır*)
# Байраклы (*Bayraklı*)
# Бергама (*Bergama*)
# Бейдагы (*Beydağ*)
# Борнова (*Bornova*)
# Буджа (*Buca*)
# Чешме (*Çeşme*)
# Чигли (*Çiğli*)
# Дикили (*Dikili*)
# Фоча (*Foça*)
# Газиэмир (*Gaziemir*)
# Гюзелбахче (*Güzelbahçe*)
# Карабаглар (*Karabağlar*)
# Карабурун (*Karaburun*)
# Каршияка (*Karşıyaka*)
# Кемальпаша (*Kemalpaşa*)
# Кынык (*Kınık*)
# Кираз (*Kiraz*)
# Конак (*Konak*)
# Мендерес (*Menderes*)
# Менёмен (*Menemen*)
# Нарлыдере (*Narlidere*)
# Одемиш (*Ödemiş*)
# Сеферихисар (*Seferihisar*)
# Сельчук (*Selçuk*)
# Тире (*Tire*)
# Торбалы (*Torbalı*)
# Урла (*Urla*)

## Сийлахь меттигаш
* Эфес гӀалахь археологин ахкарш
* Къоман парк Сипил-Дагы

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* www.izmir.gov.tr 
* Weather in Izmir
* Измир на сайте Министерства культуры и туризма Турции
КуьтахӀи (ил)

**КуьтахӀи** () — Туркойчоьнан малхбузехьара декъера ил.

1970 шарахь Гедизехь мохкбегира 7,2 (:en:1970 Gediz earthquake) магнитуда.

## Географи
Илан дозанашца йу илаш: Баликесир малхбузехьа, Маниса къилба-малхбузехьа, Ушак къилбехьа, АфйонкарахӀисар къилба-малхбалехьа, ЭскишехӀир малхбалехьа, Биледжик а, Бурса а къилбаседехьа.

Эркийн хьосташ Гедиз, Порсук.

## Бахархой
Бахархой — 656 903 стаг (2009 ш), 2007 шарахь 684 000 стаг.

Йаккхий гӀаланаш — КуьтахӀи (166 эзар стаг 2000 шарахь), Гедиз, Симав, Тавшанли.

Санджак Кютахья (1912 ш.)

Хьост: George Sotiriadis: An Ethnological Map Illustrating Hellenism, 1918

## Административан йекъайалар

КуьтахӀи илан йукъахь йу 13 кӀошт:
 
# Алтинташ (Altıntaş)
# Асланара (Aslanapa)
# ЧавдархӀисар (Çavdarhisar)
# Доманич (Domaniç)
# Думлупинар (Dumlupınar)
# Эмет (Emet)
# Гедиз (Gediz)
# ХӀисарджик (Hisarcık)
# КуьтахӀи (Kütahya)
# Пазарлар (Pazarlar)
# ШапхӀане (Şaphane)
# Симав (Simav)
# Тавшанли (Tavşanlı)

## Билгалдахарш
1608 шо

## Хиламаш
* 30 март — Лисовский Александр (Харцдмитрий II-гӀачун гӀуллакхехь) Зарайскан тӀамехь иэшам бо паччахьан эскаршна.
* 30 апрель — Правительствон коьрта ницкъаш хӀаллакбо Харцдмитрий II-чун эскаро Болховн тӀамехь.
* Май — Германехь кхуллу Протестантийн («Инжийлан») лига. Бахьна хуьлу Донауверт. Лигин коьрте хаьржина Фридрих V Пфальцан.
* Рудольфан а, цуьнан вешин Матиашан а йукъара биллина болу тӀеман йуьхьиг. ТӀом беш бара кхечу махкара мах белла ницкъашца.
* Июнь — Лисовский Александрана иэшам бо паччахьан эскаро Ченан гечо йолчура тӀамехь.
* 28 июнь — Либенера бертаца императора Рудольф II-чо дӀайелла Матиашна Мажарчоь, Морави, Австри.
* 1608—1617 — Мажарчоьнан паччахь Матиаш.
* 1608—1613 — Трансильванин эла Гавриил Батори.
* Коьртехь Джанпулад-охӀлу волу Шемара а, Ливанера а феодалашна дуьхьала болу «джелали» болам. Джанпулад-охӀлус барт бира Тосканин сийлахь герцогца. Туркоша къизаллица хӀаллакбира гӀевттинарш, хӀаллаквира бӀе эзар стаг гергга.
* 1608—1610 — Харцдмитрий II-гӀачо йиллина Тушинон лагерь. Москохан гуо лаьцна.
* Москоха дуьххьара Монголера вакийлат йеина. Монголе оьрсийн вакийлат а йахана.
* Канадехь Квебек гӀала йиллина французийн хӀордахочо Самюэла де Шамплена.
* Йина куьзганийн бӀаьргийн телескоп.

## Литература
* 

## Бина

*Хьажа кхин а: [[:Категори:Бинарш 1608 шарахь]]*
* Борелли Джованни Альфонсо — Йухадендаран муьрера италихойн Ӏилманча-универсал. Физикера, медицинера, астрономера, геологера, математикера, механикера белхаш бу. Галилейн дешархо хилла, цуьнан астрономин талламаш кхин дӀабаьхьна. Биомеханикин бухбиллинарг. Дерриг дуьнено тӀеозоран законан формула йаьккхинчех, дуьххьарчарех цхьаъ ву.

## Белла

*Хьажа кхин а: [[:Категори:Белларш 1608 шарахь]]*
* Джамболонья — флоренцин скульптор-маньерист а, хьалхара бароккон векал а.
* Иоахим III Фридрих — бранденбурган курфюрст, ГогенцоллернгӀеран некъийн векал. Иоахим II Гекторан кӀентан кӀант а, курфюрстан Георг Иоганнан кӀант а.
* Карл III — Лотарингин герцог 1545 шерера ша валлалц. Герхарда I-чун тӀаьхьенах хиларна, хила везара Карлом *II*, амма лотарингин историкаша, Лотарингин герцогашна КаролинггӀаьрца гергарло тӀейаздан гӀерташ, лоьмаршна йукъатуьйхира КаролинггӀеран некъех волу Карл I-ра.
* Мария Анна Баварин — Карла II Штирийнан эрцгерцоган зуда.

## Хьажа кхин а

## Билгалдахарш
Шамплен, Самюэль де

**Самюэ́ль де Шампле́н** (; 1567  шеран 3 июль — 1635 шеран 25 декабрь) — французийн новкъахо а, гидрограф а, 1601 шарахь йелла «паччахьан географан» титул», Канадера дуьххьарлера нах беха меттигаш йехкинарг а, губернатор а (Квебек).

## Биографи

Самюэль де Шамплен 1603 шарахь охьавахара Сийлахь Лаврентийн эрк чухула. 1604—1606 шерашкахь масийттаза кеманахь некъ бира Къилбаседа Америкин атлантикин бердаца. Европахойх дуьххьара воьссира Нантакет гӀайренна тӀе.

1608 шарахь воьссира Сий. Лаврентийн хикхочех, йиллира Квебек гӀала, цунна хила йаздинера Керла Францин коьрта шахьар. Цул тӀаьхьарчу шарахь дӀабиллира Шамплейнан Ӏам а, ламанан рагӀ Адирондак а, кхин а тесира бартхойн йукъаметтигаш алгонкинашца.

1609—1615 шерашкахь Шамплен гӀиртира хин чухула Квебекера Тийна Ӏапказан чу боьду некъ лаха. 1616 шарахь дуьххьара хин чухула веира Атлантика чуьра Гурон Ӏам чу, барт бира индахойн гуронийн тайпанца.

1633 шарахь хӀоттийра Керла Франци губернатор — хин йолу Канадин.

Цуо ша бина некъаш йазбина «Des sauvages» (1603); «Voyages et découvertes en la Nouvelle France» (1619—1627); «Voyages de la Nouvelle France» (1632) сочиненешкахь. Уьш дуккха а йух-йуха арахийцира, цара дуьххьара европахошна бовзийтира хӀинцалера Канадин мохк.

Шампленан дийна волуш диллина сурт ца дисина; дерриг цуьнан суьрташ исбаьхьалчийн фантазин стом бу. Оттавехь а, кхин гӀаланашкахь а цунна хӀиттийна иэсаш. Кхин а цуьнан цӀераш техкина .

## Валар а, дӀаволлар а

1635 шеран октябрехь Шампленан хала инсульт а хилла 25 декабрехь велира, гергара когаметта стагга а ца висира. Иезуитийн тептарша дийцарехь, иза велира шен доттагӀ а, мозгӀар а волу Шарль Лаллеман хьожуш а волуш.

ТӀаккха а весетаца (1635 шеран 17 ноябрехь дина) цуьнан францера бахаман доккхаха долу дакъа кхечира цуьнан зудчунна Элен Буллена, цу ладаме бахам битира Квебекера католикин миссешна а, наханна а. Амма Камарет Марис, ненан агӀора шичо, Парижехь весет къевсина, иза дохадайтира. Билггала хууш дац цуьнан бахамах дерг.

Самюэль де Шамплен цхьаьна ханна, гӀалин лакхарчу декъехь цуьнан дакъа дӀадолла зугӀар йогӀалц дӀавоьллира килс чу. И жима гӀишло, кхин дуккха а гӀишлош санна, 1640 шарахь хӀаллак йира йаьллачу цӀаро. ХӀетте а иза сихха меттахӀоттийнехь а, цуьнан лар а ца йисира: билггала иза дӀавоьллина меттиг хӀинца а хууш йац, 1850 шарахь дуьйна дуккха а талламаш беш болушшехь, гӀалахь археологин ахкарш а динашехь. Йукъара ойла йу, Шампленан зугӀар хилла меттиг а, цуьнан даьӀахкаш а хила йеза Нотр-Дам-де-Квебек килсан гергахь.

Шамплейнан даьӀахкаш лахар коьрта сюжет йу йаздархочун Пенни Луизин 2010 шеран "Шайн белларш дӀабохка" романан.

## Билгалдахарш

## Литература

* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Хьажоргаш
* The Canadian Encyclopedia - Samuel de Champlain
* 

Категори:Новкъахой абатца
Категори:XVII бӀешеран новкъахой
Категори:Францин новкъахой
Категори:Керла Францин губернаторш
Амаси (ил)

**Амаси** () —  Туркойчоьнан къилбаседехьара декъера ил.

## Географи
Амаси илан дозанашца йу илаш: малхбалехьа — Токат, къилбаседехьа — Самсун, малхбузехьа — Чорум, къилбехьа — Йозгат.

## Бахархой

Йаккхий гӀаланаш: Амаси (74 эзар стаг 2000 шарахь), Мерзифон.

## Административан йекъайалар
Амаси илан йукъахь йу 7 кӀошт:

# Амаси ()
# Гоьйнуьджек ()
# ГуьмуьшхӀаджикоьй ()
# ХӀамамоьзуь ()
# Мерзифон ()
# Сулуова ()
# Ташова ()

## Билгалдахарш

*
Артвин (ил)

**Артвин** () — Туркойчоьнан къилбаседа-малхбалехьара декъера ил.

## Бахархой
Бахархой —  (2009). туркой боцуш, провинцехь беха лазаш, аджараш (гуьржий-бусулбанаш), хемшилаш (эрмалой-бусулбанаш).

Йаккхий гӀаланаш — Артвин (23 эзар стаг 2000 шарахь), ХӀопа.

## Административан йекъайалар

Артвин илан йукъахь йу :
# Ардануч (Ardanuç), центр — Ардануч гӀала
# АрхӀиви (Arhavi)
# Артвин (Artvin)
# Борчка (Borçka)
# ХӀопа (Hopa)
# Мургул (Murgul)
# Шавшат (Şavşat)
# Йусуфели (Yusufeli)
# Кемалпаша (Kemalpaşa)

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* Артвин в начале XX века
Болу (ил)

**Болу** () — Туркойчоьнан къилбаседа-малхбузехьара декъера ил.

## Географи
Илан дозанашца йу илаш: Зонгулдак, Карабуьк, Чанкири, Анкара, ЭскишехӀир, Биледжик, Сакари, Дуьздже.

Илан рельеф ломан йу: даккъаш Понтийн лаьмнийн Илгаз, КоьрогӀлу (лаьмнаш) кхин а.

## Бахархой
 

Йаккхий гӀаланаш: Болу (84 эзар стаг 2000 стаг).

Санджак Болу (1912 ш.)

Хьост: George Sotiriadis: An Ethnological Map Illustrating Hellenism, 1918

## Административан йекъайалар
Болу илан йукъахь йу 9 кӀошт:
 
# Болу (Bolu)
# Доьртдиван (Dörtdivan)
# Гереде (Gerede)
# Гоьйнуьк (Göynük)
# Кибрисджик (Kıbrıscık)
# Менген (Mengen)
# Мудурну (Mudurnu)
# Себен (Seben)
# ЙеничагӀа (Yeniçağa)

## Билгалдахарш
Чорум (ил)

**Чору́м** () — Туркойчоьнан малхбалехьара декъера ил.

## Географи
Илан дозанашца йу илаш: Кириккале малхбалехьа, Йозгат малхбузехьа, Амаси къилбехьа, Самсун къилба-малхбалехьа, Синоп къилбаседехь, Кастамону къилбаседа-малхбузехьа, Чанкири къилба-малхбузехьа.

## Административан йекъайалар

Чорум илан йукъахь йу 14 кӀошт:
 
# Чорум (Çorum)
# Аладжа (*Alaca*)
# Байат (Bayat)
# БогӀазкале (Boğazkale)
# Додурга (Dodurga)
# Искилип (İskilip)
# Карги (Kargı)
# Лачин (Laçin)
# Меджитоьзуь (Mecitözü)
# ОгӀузлар (Oğuzlar)
# Ортакоьй (Ortaköy)
# Османджик (Osmancık)
# Сунгурлу (Sungurlu)
# УгӀурлудагӀ (Uğurludağ)

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Портал города Чорум

*
Бартин (ил)

**Бартин** () — Туркойчоьнан къилбаседа-малхбузехьара декъера ил.

## Географи
Бартин илан къилбаседехьара декъехь бу Ӏаьржа хӀорд, дозанаш ду илашца Зонгулдак малхбузехьа, Карабюк къилбехьа, Кастамону малхбалехьа.

Даккхий эркаш: Коджа-Ирмак, Ова.

## Бахархой

Йаккхий гӀаланаш — Бартын (36 эзар стаг 2000 шарахь).

## Административан йекъайалар

Илан йукъахь йу йиъ кӀошт:

# Амасра (Amasra)
# Бартин (Bartın)
# Куруджашиле (Kurucaşile)
# Улус (Ulus)

## Билгалдахарш

Категори:Бартин (ил)
Категори:Ӏаьржачу хӀордан йистера курорташ
Байбурт (ил)

**Байбурт** (, ) — Туркойчоьнан къилбаседа-малхбузехьара декъера ил. Туркойчоьнан уггар кӀезиг бахархой болу ил.

## Географи
Илан дозанашца йу илаш: Эрзурум, Эрзинджан, Гуьмуьшхане, Трабзон, Ризе.

Илан къилбаседа декъехь Лазистанан дукъ ду. Территори Чорох (Чорух) эркан бассейнехь йу.

## Бахархой

Йаккхий гӀаланаш — Байбурт (32 эзар стаг 2000 шарахь).

## Административан йекъайалар

Байбурт илан йукъахь йу 3 кӀошт:

# Айдинтепе (Aydıntepe)
# Байбурт (Bayburt)
# Демироьзуь (Demirözü)

## Билгалдахарш

Категори:Байбурт (ил)
Дуьздже (ил)

**Дуьздже** () — Туркойчоьнан къилбаседа-малхбузехьара декъера ил.

## Географи
Илан дозанашца йу илаш: Сакари, Болу, Зонгулдак. Уллехь йу ил Бартин.

25 км герг Ӏаьржачу хӀордан бердйист илан йукъахь йу.

## Бахархой

Йаккхий гӀаланаш: Дуьздже (56 эзар стаг 2000 шарахь).

## Административан йекъайалар

Дуьздже илан йукъахь йу 8 кӀошт:

# Акчакоджа (Akçakoca)
# Чилимли (Çilimli)
# Джумайери (Cumayeri)
# Дуьздже (Düzce)
# Гоьлйака (Gölyaka)
# Гуьмуьшова (Gümüşova)
# Кайнашли (Kaynaşlı)
# ЙигӀилджа (Yığılca)

## Билгалдахарш

*
Категори:Ӏаьржачу хӀордан йистера курорташ
Гиресун (ил)

**Гиресу́н** () — Туркойчоьнан къилбаседа-малхбалехьара декъера ил.

## Географи
Къилбаседехьара илан территорин дакъа Ӏаьржа хӀордан бердйистуьстехула ду.

Илан дозанашца йу илаш: Орду а, Сивас а малхбузехьа, Эрзинджан къилбехьа, ГуьмюшхӀане а, Трабзон а малхбалехьа.

Понтийн лаьмнаш.

## Бахархой

Йаккхий гӀаланаш — Гиресун (83 эзар стаг 2000 шарахь), Буланджак, Гоьреле, ШабинкарахӀисар.

## ДоттагӀий-гӀаланаш
*  Шаьки , Азербайджан, ()

## Административан йекъайалар

Гиресун илан йукъахь йу 16 кӀошт:
 
# Алуджра (Alucra)
# Буланджак (Bulancak)
# Чамолук (Çamoluk)
# Чанакчи (Çanakçı)
# Дерели (Dereli)
# ДогӀанкент (Doğankent)
# Эспийе (Espiye)
# Эйнесил (Eynesil)
# Гиресун (Giresun)
# Гоьреле (Görele)
# Гуьдже (Güce)
# Кешап (Keşap)
# Пиразиз (Piraziz)
# ШабинкарахӀисар (Şebinkarahisar)
# Тиреболу (Tirebolu)
# ЙагӀлидере (Yağlıdere)

## Галерей


Файл:Aksu_Deresi_(Aksu_Stream).JPG
Файл:Cimakli_Village_in_Espiye,_Giresun_Turkey.jpg


## Билгалдахарш

Категори:Гиресун (ил)
Категори:Ӏаьржачу хӀордан йистера курорташ
ГуьмуьшхӀане (ил)

**ГуьмуьшхӀане** () — Туркойчоьнан къилбаседа-малхбалехьара декъера ил.

## Бахархой

Йаккхий гӀаланаш — ГуьмуьшхӀане (30 эзар стаг 2000 шарахь).

## Административан йекъайалар

ГуьмуьшхӀане илан йукъахь йу 6 кӀошт:
 
# ГуьмуьшхӀане (Gümüşhane)
# Келкит (Kelkit)
# Коьсе (Köse)
# Куьртуьн (Kürtün)
# Ширан (Şiran)
# Торул (Torul)

## Билгалдахарш

*
Карабуьк (ил)

**Карабуьк** () – Туркойчоьнан къилбаседехьара декъера ил.

## Географи
Илан дозанашца йу илаш: Зонгулдак малхбузехьа, Болу а, Чанкири а къилбехьа, Кастамону малхбалехьа, Бартин къилбаседехьа.

Эркан бассейн , Понтийн лаьмнаш.

## Бахархой

Йаккхий гӀаланаш: Карабуьк (100 эзар стаг 2000 шарахь), Сафранболу.

## Административан йекъайалар

Карабюк илан йукъахь йу 6 кӀошт:
 
# Эфлани (*Eflani*)
# Эскипазар (*Eskipazar*)
# Карабуьк (*Karabük*)
# Оваджик (*Ovacık*)
# Сафранболу (*Safranbolu*)
# Йенидже (*Yenice*)

## Билгалдахарш

Категори:Карабуьк
Кастамону (ил)

**Кастамону** () — Туркойчоьнан къилбаседехьара декъера ил.

## Географи
Къилбаседехьара декъан илан территори Ӏаьржа хӀордан бердайуьстехула йу. Рельеф ломан йу. Даккъаш  а, Илгаз а Понтийн лаьмнийн йукъахь. 57 % территори хьун йу.

Илан дозанашца йу илаш: Бартин а, Карабуьк а малхбузехьа, Чанкири а, Чорум а къилбехьа, Синоп малхбалехьа.

## Бахархой
Санджак Кастамон (1912 ш.)

George Sotiriadis: An Ethnological Map Illustrating Hellenism, 1918.

Йаккхий гӀаланаш: Кастамону (64 эзар стаг 2000 шарахь), Инеболу, Тосья.

## Административан йекъайалар
Кастамону илан йукъахь йу 20 кӀошт:

# Абана (Abana)
# АгӀли (Ağlı)
# Арач (Araç)
# Аздавай (Azdavay)
# Бозкурт (Bozkurt)
# Чаталзейтин (Çatalzeytin)
# Джиде (Cide)
# Дадай (Daday)
# Деврекани (Devrekani)
# ДогӀанйурт (Doğanyurt)
# ИхӀсангази (İhsangazi)
# Инеболу (İnebolu)
# Кастамону (Kastamonu)
# Куьре (Küre)
# Пинарбаши (Pınarbaşı)
# Сейдилер (Seydiler)
# Ташкоьпруь (Taşköprü)
# Тосйа (Tosya)
# ХӀаноьнуь (Hanönü)
# Шенпазар (Şenpazar)

## Билгалдахарш

*
Категори:Ӏаьржачу хӀордан йистера курорташ
Орду (ил)

**Орду** () — Туркойчоьнан къилбаседехьара декъера ил. Административан центр — Орду гӀала.

Илан дозанашца йу илаш: Самсун малхбузехьа, Токат а, Сивас а къилбехьа, Гиресун малхбалехьа. Къилбаседехьара дакъа ду Ӏаьржа хӀордан бердйистехьа.

## Бахархой

Йаккхий гӀаланаш — Орду (112 эзар стаг 2000 шерахь), Фатса, Унье.

Провинцехь бу кӀезга гуьржий-бусулбанаш (чвенебури).

## Административан йекъайалар
Орду илан йукъахь йу 19 кӀошт:

# Аккуш (Akkuş)
# Айбасты (Aybastı)
# Чамаш (Çamaş)
# Чаталпынар (Çatalpınar)
# Чайбашы (Çaybaşı)
# Фатса (Fatsa)
# Гёлькёй (Gölköy)
# Гюльялы (Gülyalı)
# Гюрдентепе (Gürgentepe)
# Икиздже (İkizce)
# Кабадюз (Kabadüz)
# Кабаташ (Kabataş)
# Корган (Korgan)
# Кумру (Kumru)
# Месудие (Mesudiye)
# Орду (Ordu)
# Першембе (Perşembe)
# Улубей (Ulubey)
# Унье (Ünye)

## Билгалдахарш

*
Категори:Ӏаьржачу хӀордан йистера курорташ
Ризе (ил)

**Ризе** (, , ) — Туркойчоьнан къилбаседа-малхбалехьара декъера ил.

## Административан йекъайалар
Ризе илан йукъахь йу 12 кӀошт:

# Ардешен (Ardeşen)
# ЧамлихӀемшин (Çamlıhemşin)
# Чайели (Çayeli)
# Дерепазари (Derepazarı)
# Финдикли (Fındıklı)
# Гуьнейсу (Güneysu)
# ХӀемшин (Hemşin)
# Икиздере (İkizdere)
# Ийидере (İyidere)
# Калкандере (Kalkandere)
# Пазар (Pazar)
# Ризе (Rize)

## Бахархой

## Хьажа иштта
* Туркойн чай
* Трабзон
## Билгалдахарш

Категори:Ризе (ил)
Категори:Туризм Туркойчохь
Категори:Ӏаьржачу хӀордан йистера курорташ
Самсун (ил)

**Самсу́н** () – Туркойчоьнан къилбаседехьара декъера ил.

## Географи

## Бахархой

Йаккхий гӀаланаш – Самсун (363 эзар стаг 2000 шарахь), Бафра, Сезиркоьпруь (Везиркоьпруь), Терме, Чаршамба.

## Административан йекъайалар

Самсун илан йукъахь йу 17 кӀошт, царах 4 йу Самсун гӀалин кӀошташ:
 
# Илкадим (İlkadım)
# Джаник (Canik)
# Атакум (Atakum)
# Теккекоьй (Tekkeköy)
# Алачам (Alaçam)
# Асарджик (Asarcık)
# Айваджик (Ayvacık)
# Бафра (Bafra)
# Чаршамба (Çarşamba)
# ХӀавза (Havza)
# Кавак (Kavak)
# Ладик (Ladik)
# Ондокузмайис (Ondokuzmayıs)
# Салипазари (Salıpazarı)
# Терме (Terme)
# Везиркоьпруь (Vezirköprü)
# Йакакент (Yakakent)

## Билгалдахарш

Категори:Самсун (ил)
Категори:Ӏаьржачу хӀордан йистера курорташ
Алалампи

**Алалампи** () — Россин Федерацин Карелин Сортавалан кӀоштара эвла.
## Бахархой

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

Категори:Сортавалан кӀоштан нах беха меттигаш
Украина (дозанера латта)

**Укра́ина** (,мелла а тӀаьхьарчу хьосташкахь *украйна, вкраина, окраина, окрайна*) — XVIII бӀешеран хьалхарчу Русехь мехкан а, гӀаланийн областийн а дозанера кхечу пачхьалкхашца долу лаьттанийн цӀераш, малхбузен европех терра марканаш (схьадаьлла  «йист»). Оцу махкахь лаьтта гӀаланех а, латтанех а йистера латта олу. Сих-сиха мостагӀий тӀелета истера бахархойх Русехь олура украинаш, украинникаш, украинахой йа йистера адамаш (украинин адамаш. «Украина» термин «дозанан йист маьӀнехь» хаалора малхбузаславянийн меттанашкахь.

## Историографехь
### Шираоьрсийн пачхьалкхь
Дуьххьарлера девза *ѹкраина* дош Ипатьевн тептар чохь ду, иза девза XV—XVI бӀешеран испискашна йукъахь, переяславлан эла Владимир Глебович 1187 шарахь валарца: *«ѡ нем же ѹкраина много постона»*. Кхузахь йуьйцу чӀагӀонаш, Посулан чӀагӀонан асанаш, цара ларйора Переяславлан олалла а, йерриг Русь а половцех. 6697 (1189) шерца хаало *«ѹкраина галицин*, 6721 (1213) шарахь йагарйо эла Даниил Романович чекхваьлла: Брест, Угровск, Верещин, Столп, Комов *«йерриг ѹкраиа а»*.

## Хьажа кхин а
* Украинаш (дозанера латтанийн бахархой)
* ТӀеман доза
* Бердан гӀуллакх
* Украинин цӀе

## Билгалдахарш

## Литература
* *Гайда Ф. А.* Грани и рубежи: понятия «Украина» и «украинцы» в их историческом развитии. М. : Модест Колеров, 2019.
* 
* *Храпачевский Р. П.* Русь, Малая Русь и Украина: происхождение и становление этнонима  // Российские и славянские исследования науч. статей. — Редкол.: О. А. Яновский (отв. ред.) и др. — Вып. 1. — — : БГУ, 2004. — С. 34—43.
* *[[Багалей, Дмитрий Иванович|Д. И. Багалей]]*. Очерки из истории колонизации степной окраины Московского государствa. 1887 год

Категори:Русь
Украина (телеканал)

**«Украина»** () — украинин къоманйукъара телеканал хилларг, йукъадоьдура «Медиа Тоба Украина» медиахолдинган, ткъа иза йоьдура Ахметов Ринатан SCM компанина йукъа.

Каналан коьрта маша лаьттара шешша йаьхна телешоух, хаамийн программех, фильмех, сериалех.

## Россин программаш йухагайтар
* «Ши седа» («Хьалхара канал», 3 шо) — 2009 шо
* «Федералан суьдхо» («Хьалхара канал») — 2009—2010 шераш
* «Покеран седа» («РЕН ТВ») — 2009 шо
* «Дийцийтахь» («Хьалхара канал») — 2012—2014 шераш
* «Дог цӀенна дери дар» («НТВ») — 2012—2013 шераш
* «ЧӀагӀо йинчеран суд. ТӀаьххьара вердикт» («НТВ») — 2013—2014 шераш
* «Дуьхьало йан бакъо» («Хьалхара канал») — 2012—2013 шераш
* «Суьдан кхел» («РЕН ТВ») — 2012(?) шо

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Украинин телеканалаш
Категори:Дийнахь-бусий гойту телеканалаш
Категори:Украинин коммерцин телеканалаш
Категори:Украинин спутникийн телеканалаш
Категори:Оьрсийн маттара телеканалаш
Категори:Украинийн маттара телеканалаш
Категори:Донецкан компанеш
Категори:Донецкан МХГӀ
Категори:1993 шарахь гайта долийна телеканалаш
Категори:Коммерцин телеканалаш
Категори:Медиа Тоба «Украина»
Категори:Йукъара тематикин телеканалаш
Категори:HD-телеканалаш
Батако

**Батако** () — Къилбаседа ХӀирийчоьнан Правобережни кӀоштара эвла.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Правобережни кӀоштан нах беха меттигаш
Асхьабаш

**Сахьа̄би** (), дукх. т. **асхьа̄баш** () йа **сахьа̄баш** () — иза исламан термин йу, Мухьаммад пайхамарна ﷺ дуьхьал а кхетта, цуьнга ийман а диллина, ислам динехь а волуш, хӀора дӀакхелхинчунна луш йу иза. Иштта асхьабех бу дуьххьара исламан элчаналла дӀадаьхьнарш а, Мухьаммад пайхамаран ﷺ ансараш а, цунна гӀо дина болу, цуьнца накъосталла а лелийна, цуьнга ийман а диллина, цу тӀехь дӀакхелхинарш а бу. Асхьабаш Мухьаммад пайхамаран ﷺ дахаран дукхахдолчу декъехь цуьнца цхьаьна хилла бу, ислам дине кхайкхам бина чул тӀаьхьа. Исламан элчаналла дӀакхачош цара гӀо а дина цунна, масийттаза иза кӀелхьара а ваьккхина. Мухьаммад ﷺ кхелхинчул тӀаьхьа асхьабаша халифат кхоьллира, «нийсачу новкъахь болчу халифийн зама» олучу гӀарайаьллачу заманахь. ТӀаккха уьш шахьаршкахь дӀасабаьржира исламан Ӏилманаш а, жихӀад а даржо, иштта гӀаланаш а, пачхьалкхаш а схьайаккхархьама. Асхьабаш куьйгалладина дуккха а исламан тӀемашкахь: Шемахь а, Мисарахь а, Персойн махкахь а, Хорасанехь а, ХӀиндехь а, МаварааннахӀр-махкахь а.

## Къастам
Терминан къастам усулхошна а, мухьаддисашна а гергахь тайп-тайнапара бу Мухьаммад пайхамаран ﷺ сахьаби хила мел хан йеза аьлла. Усулхошна гергахь сахьабин къастам: «*Мухьаммадна* ﷺ *дуьхьал а кхетта, цуьнга иман а диллина, цуьнца дукха йеха зама йаьккхинарг ву*». Ткъа мухьаддисашна гергахь: «*Бусалба волуш цунна* ﷺ *дуьхьал мел кхеттарг ву, шен ислам дин тӀехь дӀа а кхелхина, цуьнца сухьбаталла (сахьабалла) дахделлехь а, йа ца деллехь а*».

## Билгалдахарш

Категори:Ислам
Украина (ракетийн крейсер-кема)

**Ракетийн крейсер-кема «Украина»** (йуьхьанцара цӀе «Комсомолец», 1985 шеран 23 мартера 1993 шеран 20 март кхаччалц «Флотан адмирал Лобов») — советийн, тӀаьхьуо украинин тӀеман ракетийн крейсер-кема, доьалгӀа а, уггаре керла а 1164 «Атлант» проектан кема Украинин ТӀеман-хӀордан ницкъийн йерриг исторехь уггаре доккха кема.

1990 шарахь дуьйна, хин чу хецначул тӀаьхьа, хӀурдкема лаьттина Николаевн хӀурдкеманашдаран заводан кертахь дина даланза.

## Конструкци
Серина коьртера хӀурдкеманах «Москох» крейсер-кеманаш къаьсташ, цуьнан хила безара хийцина радиоэлектронан гӀирс, туьнкалган конструкци, киранан а, шлюпан а гӀирс латтар.

### Герз
ХӀурдкеманна тӀехӀоттийна йуккъера радиусаехь болх бен зенитан ракетийн комплекс C-300Ф «Форт», иза латтан тӀехь лелочу С-300П системин хӀордан вариант йу. Цул сов, борт тӀехӀиттийна 16 дӀахоьцу хӀурдкеманашна туху «ТӀаплам» ракеташ (шеш ракеташ кеманна тӀехь дац), йалх гӀад долу 30-мм АК-630 ПУС «Вымпелца»  йоккха тоьпийн 3 батарей йу, 2 пхи биргӀа йолу торпедин аппарат, 130-мм йолу коьрта калибран артиллерин системаш, кхин дуккха а. Талла а, туху герз нисдан а ду беркема.

## Дар
«Флотан адмирал Лобов» ракетийн крейсер-кеманан проект кечйира Къилбаседа конструкторийн бюрос Ленинградехь.

1984 шеран аьхка кема дан долийра Николаевн кеманаш даран 61 коммунаран цӀарахь йолчу заводехь Николаевхь ССРС ТӀеман-хӀордан флото заказ дарца.

1990 шеран 11 августехь крейсер-кема хин чухийцира.

1993 шеран 1 октябрехь 75 % крейсер-кема даьлла а долуш РФ ТӀХӀФ йукъара ара а даьккхина Украинина доладелира.

1994 шарахь кеманна экипаж кхоьллира, амма ахча ца хиларна крейсер-кема дар сацийра.

## Билгалдахарш

Категори:1164 проектан крейсер-кеманаш
Категори:ТӀеман хӀурдкеманаш а, 61 коммунаран цӀарах заводан кеманаш
Абул-Хьасан аль-АшӀари

**Абул-Хьасан Ӏали ибн ИсмаӀил аль-АшӀари** () — иза гӀараваьлла исламан Ӏилманча а, мужтахӀид а, мужаддид а ву. Цуьнга диллина ду ашӀарийн мазхӀаб. Сахьаби волчу Абу Муса аль-АшӀарин тӀаьхьенах ву иза.

Исламан Ӏакъидат къеггина лардинчу мужтахӀидийн а, мужаддидийн а баккхийчу имамех цхьаъ ву иза. БӀешерашкахь дукха Ӏеламнах тӀаьхьахӀиттина хилла цунна вайн замане кхаччалц. Шен дахаран йуьххехь муӀтазаллин мазхӀабехь хилла иза, цул тӀаьхьа тоба а дина, цуьнах вухавирзина иза. МуӀтазилаш олуш хиллачу дешнех а дӀацӀанвелла хилла иза. Масала, цара олуш хилла Къуръан кхоьллина ду.

## Билгалдахарш
Кузнецов, Анатолий Борисович

**Анатолий Борисович Кузнецов** () — советан а, оьрсийн театран а кинон актёр ву. РСФСР къоман артист (1979).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* Интервью в «Звёздном журнале»

Категори:ССРС актёраш
Улул-Ӏазм

**Ӯлул-Ӏазм** ( — «доьналлин дай») — уьш элчанех болу халонаш лайна собаран а, доьналлин а дай бу, Дала шаьш Къуръан чохь хьахийна: ﴾**Собаре хила хьо элчанех болу доьналлин дай собаре ма-хиллара**﴿ [Сурат аль-Ахькъаф, аят 35]. Уьш бу: Нухь а, ИбрахӀим а, Муса а, Ӏийса а, Мухьаммад а.

## Билгалдахарш

Категори:Ислам
Сент-Джон

*Сент Джон (беттан кратер)
*Сент-Джон (Канзас)
*Сент-Джон (Миссури)
*Сент-Джон (Индиана)
*Сент-Джон (Вашингтон)
*Сент-Джон (Къилбаседа Дакота)
Ивановка (Минан йуьртан меттиг)

**Ивановка** () — Россин Федерацин Красноярскан мехкан Партизанскан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Красноярскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+7.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Партизанскан кӀоштан индексаш 

Категори:Красноярскан мехкан Партизанскан кӀоштан нах беха меттигаш
Соликамск

**Соликамск** () — Россин Федерацин гӀала, Пермийн мехкан Соликамскан кӀоштан административан центр.

## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу. Малхбузера догӀучу хӀаваийн массийн новкъахь долчу Басеги дукъо, массо Урало санна, лекха дацахь а, дикка сацадо Атлантикин хӀаваъ малхбалехьа даржарах. Мехкан климататан амалехь континенталла йу, цуьнан бахьна дукха хьолахь бӀаьста догӀу арктикин хӀаваъ ду. Каран хӀордан шийла мох къаьста кӀезиг тӀаналлийца, Атлантикин хӀаваан массаш, бӀостанехьа, тӀуналла дукха йолуш ду (700—800 мм шарахь гергга). Махкахь дикка йовха аьхке йу, цхьадолчу шерашкахь уггар шийла бутт февраль хуьлу. Ах йочанаш ло кепара хуьлу. ДогӀанаш дукхахдерг сентябрехь а, июнехь а хуьлу, малхбузен басешкахь алсама дакъа — августехь хуьлу. Минимум йочанаш йогӀу февралехь а, декабрехь а. Аьхка лаьмнашкахь стигал къекъаш догӀанаш оьху. Мехкан амалехь йу сих-сиха хуьлу аьхкенан дохк, уьш наггахь масех дийнахь лаьтта.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт  Екатеринбургца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+5.

## Билгалдахарш

Категори:Соликамскан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Пермийн мехкан гӀаланаш
Анциферовски (Пучужскан йуьртан меттиг)

**Анциферовски** () — Россин Федерацин Архангельскан областан Верхни Тойман кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

Категори:Верхни Тойман кӀоштан нах беха меттигаш
Фроловка (Приморьен мохк)

**Фроловка** () — Приморьен мехкан Партизанан кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла

## Билгалдахарш

Категори:Партизанан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Приморьен мехкан нах беха меттигаш
Соловецкан кӀошт

**Соловецкан кӀошт** () — Архангельскан областан муниципалан кӀошт.

Административан центр — Соловецки.

## Бахархой

## Нах беха меттигаш
*Соловецки (Архангельскан область)

## Билгалдахарш

Категори:Архангельскан область
Категори:Россин кӀошташ
Губкинан кӀошт

**Губкинан кӀошт** () — Белгородан областан муниципалан кӀошт.

Административан центр — Губкин.

## Бахархой

## Нах беха меттигаш

## Билгалдахарш

Категори:Белгородан область
Категори:Россин кӀошташ
Демара, Фердинанд Уолдо

**Фердинанд Уолдо Демара** (, 1921 шеран 21 декабрь — 1982 шеран 7 июль) — америкин авантюрист-имперсонатор. Шен дахар чохь масийттазза хийцина, цӀе, професси, ша тайп-тайпана стаг ву бохуш.

## Билгалдахарш
Светин, Михаил Семёнович

**Михаил Семёнович Светин** () — советан а, оьрсийн театран а кинон актёр ву. РФ къоман артист (1996).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* 90 лет со дня рождения Михаила Светина // Газета.Ru, дек 2020
* д/ф «Главное, чтобы костюмчик сидел…» (Первый, 2010)

Категори:ССРС актёраш
Столяров, Сергей Дмитриевич

**Сергей Дмитриевич Столяров** () — советан а, оьрсийн театран а кинон актёр ву. РСФСР къоман артист (1969).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 

Категори:ССРС актёраш
Разакъ-Отар

**Разакъ-Отар** — ДегӀастанан Хаси-Эвлан кӀоштара эвла йу.

## Географи
Уллера нах беха меттигаш: къилбаседехьа Таьшкичу, къилбаседа-малхбалехьа Хьаьж-Маьж-Йурт, малхбалехьа Баташ-Йурт, Ӏосман-Йурт, къилба-малхбузехьа БоргӀан-Гечу,  къилбехьа Нурадилово.

## Билгалдахарш

Категори:Хаси-Эвлан кӀоштан нах беха меттигаш
Погост Дмитрия Салунского

**Погост Дмитрия Солунского** () — Россин Федерацин Ивановн областан Ильинскан кӀоштара дӀатесна эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу. Цуьнан амалехь ду гӀеххьа йовха аьхке а, барамера шийла Ӏа а, дика лаьттачу лайн чкъоьраца. Уггар шийла бутт, Ӏадат хилла, январь бу, ткъа уггар бовха — июль. Алсама къилба-малхбузера мох хуьлу.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Ильинскан кӀоштан индексаш 

Категори:Ильинскан областан Ивановн кӀоштан нах беха меттигаш
Мирошниченко, Ирина Петровна

**Ирина Петровна Мирошниченко** () — советан а, оьрсийн театран а кинон актриса йу. РСФСР къоман артист (1988).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* Персональный блог Ирины Мирошниченко
* Ирина Мирошниченко: Неофициальный сайт
* Ирина Мирошниченко на сайте Rusactors.ru
* 
* Ирина Мирошниченко попросила прощения у мужа [: прощание с Михаилом Шатровым] // Собеседник. 2010. 10 июня.

Категори:ССРС актрисаш
Гречехан (Каменкан йуьртан меттиг)

**Гречехан** () — Россин Федерацин Иркутскан областан Боханан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат шен-кепара хилар билгалдолу иза материкан йуккъехь хиларо, хӀордан барамал дикка айайелла хиларо, орографин чолхалло. Махкахь азин антициклон хуьлу, Ӏаьнан заманахь цуьнан Монголи тӀехула кхуьу хӀаваан массаш нисло Азин атмосферан Ӏаткъаман максимум къилбаседа йисттехь. Оцу хьолехь циклонан жигаралла дикка гӀелло.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Иркутскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+8.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Боханан кӀоштан индексаш

Категори:Боханан кӀоштан нах беха меттигаш
Сосновка (Код ОКТМО 27624406181)

**Сосновка** () — Россин Федерацин Калининградан областан Нестерован кӀоштара эвла.

## Климат
Кхузахь климат хӀордан йу, аьхка йовха хуьлу Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре бовха бутт бу — июль, уггаре шийла — январь. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь UTC-н дӀахилар +3:00 йу. Кхузара хан Москохан хенал 1 сахьт башха йу, Аьхка Балтикайистера республикашкахь а кхин Финляндехь а, Исраилехь а, Туруойчохь а, Украинехь а, Белоруссехь а йолу хенаца нийса йу. Йукъара Европин хенал +1 сахьт башха йу. Ӏай Йукъара Европин хенал +2 башха йу.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Нестерован кӀоштан индексаш 

Категори:Нестерован кӀоштан нах беха меттигаш
Магомаев

**Магомаев**

* Магомаев, Муслим Магометович (воккха) — Азербайджанан Советан пачхьалкхан композитор а, дирижёр а, Азербайджанан ССР-н исбаьхьаллин сийлахь гӀуллакххо (1935), азербайджанийн классикан музыкин бухбиллархойх цхьаъ
* Магомаев, Муслим Магометович — советски, азербайджанийн, Россин операн а, эстрадан а эшархо (баритон), композитор
Бабынино (Бабынинон йуьртан меттиг)

**Бабынино** () — Россин Федерацин Калугин областан Бабынинан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, дика къаьсташ шеран заманашца: барамехь довха а, тӀуьна а аьхкенца, барамера шийла хӀоьттина лайн чкъор долу Ӏаьнца.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Бабынинан кӀоштан индексаш 

Категори:Бабынинан кӀоштан нах беха меттигаш
Бердхьоза

**Бердхьоза**  — доьзал хьозарчийн олхазарш.

## Йукъара амал
Жимачу барамера (хьоза) дуьстича деха цӀога долу, систематикин герга долу вьюрокан олхазаршна, царех къаьста алсама дуткъа къевлина агӀонакахь зӀокца. дукхах долу бердхьозарчий хуьлу доьртала, йуккъра барам тӀемаш, когаш, цӀога. ЗӀоккан кеп хийцало мочхалан аппарарат хийцайаларца. Дохалла 10-25 см, масса 10-60 г. Бос тайп-тайпана бу, къегина тон а йоцуш. Бердхьозарчашна йогӀуш йац чолхе мукъаме эшарш.

Деха тайп-тайпана метигашкахь: аренашкахь, хьун-аренашкахь, тундрехь, хьаннашкахь. Хьанашкахь деха йисташкахула, хьаькхначухула, йаьгначухула, хьаннийн гуотенашкахула. Лаьмнашкахь хьаладовлу цанашка кхаччалца, 5000 м. Сих-сиха даха хуу адамо хийцинчу ландшафте. Дукхаха долу тропикин кепаш бердхьозарчий охьахевшина ду; барамерчу шораллашкакахь — кхелха а, кхерста а. Даьжина коьртаниг Малхбузен эхиг тӀехь, иза лору церан даймохк. Малхбален эхиг тӀехь бен туху 55 кепо 5-10 тайпанах. Россехь бен бо 26-27 кепо 7 тайпанах; Кхин а 13 кеп рожехь чу ца догӀу, коьртаниг килбаседа Америкера. 
  
Шарахь шозза бен ца дехка (тропикашкахь 4-зза). Бенаш-кедаш до бецех йа ораматийн хьесех, дика  къайладохий латта тӀехь (коьллаш йукъахь) йалакха доццуш (1,5 м) латта тӀехула йа тархийн херонашкахь йа тӀулгаш бухахь. Тропикин кепийн тевнахь 2-4 хӀоа хуьлу, барамера шораллашкара кепийн 5-7 хӀоа хуьлу. Тевна доккху 1-2 кӀирнах, кӀорнеш довлу бӀаьрзе, букъ тӀехь а, коьрта тӀехь а месаш йолуш. Йуург бердхозан лаьтта коьртаниг хӀушшах, амма кӀорнешна йуург йаочу хенахь (Хьалхарчу 8-16 дийнахь) дас-нанас йаайо царна сагалматаш.

## Билгалдахарш

## Литература

* 
* Einhard Bezzel: *Vögel.* BLV Verlagsgesellschaft, München 1996, ISBN 3-405-14736-0.
* C. Hilary Fry, Stuart Keith (Hrsg.): *The Birds of Africa.* Band 7, Christopher Helm, London 2004, ISBN 0-7136-6531-9.
* Collin Harrison, Peter Castell: *Jungvögel, Eier und Nester der Vögel Europas, Nordafrikas und des Mittleren Ostens.* Aula Verlag, Wiebelsheim 2004, ISBN 3-89104-685-5.


Категори:Олхазарийн доьзалш
Борисова, Юлия Константиновна

**Юлия Константиновна Борисова** () — советан а, оьрсийн театран а кинон актриса йу. ССРС къоман артист (1969).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* 
* Борисова Юлия Константиновна. Биография, фотографии. Сайт-галерея «Корифеи Театра Вахтангова» // korifei-vahtangova.narod.ru
* Артистка Юлия Борисова. — Фотогалерея «РГ». Интернет-портал «Российской газеты» // rg.ru
* Борисова Юлия Константиновна. Биография, фильмография, фотографии актрисы. // ruskino.ru
* *Григорий Заславский*. Турандот без возраста. Юлия Константиновна Борисова. Официальный сайт «Независимой газеты» // ng.ru (17 марта 2005 года)

Категори:ССРС актрисаш
Красноярка (Подгорнин йуьртан меттиг)

**Красноярка** () — Россин Федерацин Кемеровн областан Ленинск-Кузнецкан кӀоштара эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат чӀогӀа континенталан йу. Ӏа — шийла а, деха а, аьхке — йоца а, йовха а. ГӀоролаш йоцу мур лаьтта 100 дийнахь областан къилбаседехь, 120 де гергга Кузнецкан боьран къилбехь. Къилбаседа дуьненан эхиган барамера асехь лаьттачу Кемеровн областана кхочу дикка дукха маьлхан йовхо шарахь.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Красноярскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+7.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Ленинск-Кузнецкан кӀоштан индексаш 

Категори:Ленинск-Кузнецкан кӀоштан нах беха меттигаш
Ваулински

**Ваулински** () — Кировн областан Афанасьеван кӀоштара эвла.

## Климат
Кхузахь йуккъерачу барамехь континентан климат йу. Оцунна бахьна ду Къилбаседа Шен Ӏапказера шила мох цхьаа дуьхьало йоцуш кхуза схьакхачарна. Цундела кхузара Ӏа чӀогӀа шила ду, аьхкенна кест-кеста шила хуьлу.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Бахархойн дукхалла

## Билгалдахарш

Категори:Кировн областан Афанасьеван кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Кировн областан нах беха меттигаш
Бен

**Бен** — тайп-тайпана акхароша, наб йан, даха, хӀоьаш даха, тӀехье кхио йен.

Биологин кепах а, деха регионах а дозу лело гӀирс. Бенаш бан тарло дитташ тӀехь, тхов кӀелахь, лаьттахь. Дера олхазарийн бенаш хала тӀекхочучахь хуьлу 

## Хьажа иштта
* ХӀоашшаш инкубаци
* Туьйлиг
* Ӏуьрг 

## Хьажоргаш

* 
* Гнездо — статья из Школьного этимологического словаря русского языка.
* 

Категори:Дийнатийн гӀишло