open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Лабор де Гальярдо (Долорес Идальго Куна де ла Индепенденсия Насионал)

**Лабор де Гальярдо** — Мексикин Гуанахуато штатан  муниципалитетера нах беха меттиг.

## Географи

Лабор де Гальярдо лаьтташ йу Мексикин йуккъерчу декъехь.

## Климат

Кхузахь климат йу кӀаьда йовха, шера-йуккъера температура йу 16 — 22 °C.

## Истори

1824 шеран 14 октябрехь дуьйна Гуанахуато штатан йукъахь йу.

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Литература
* Мексика // Словарь современных географических названий / Рус. геогр. о-во. Моск. центр; Под общ. ред. акад. В. М. Котлякова. Институт географии РАН. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.
* Альперович М. С. Рождение Мексиканского государства. — М.: Наука, 1979. — 168 с.
* Марчук Н. Н., Ларин Е. А., Мамонтов С. П. История и культура Латинской Америки (от доколумбовых цивилизаций до 1918 года): Учебное пособие / Н. Н. Марчук. — М.: Высшая школа, 2005. — 495 с. — ISBN 5060045196.
* Новая история стран Европы и Америки XVI—XIX века. В 3 ч. Ч. 3 : учеб. для студентов вузов / Под ред. А. М. Родригеса, М. В. Пономарёва. — М.: Гуманитар. изд. центр ВЛАДОС, 2008. — 703 с. — ISBN 9785691015564.
* Новейшая история стран Европы и Америки. XX век. В 3 ч. Ч. 1 : учеб. для студентов вузов / Под ред. А. М. Родригеса, М. В. Пономарёва. — М.: Гуманитар. изд. центр ВЛАДОС, 2005. — 463 с. — ISBN 569100607X.

## Хьажоргаш
* Мексикин бахархой. 

Категори:Мексикин нах беха меттигаш
Категори:Гуанахуато штатан нах беха меттигаш
Беканча

**Беканча** йа **Йишлакхархо** — йиш лакхарх болх бинарг; музыка кхочушйийриг: йиш, романс, ари, хор, эшар, и кхин дӀа; шен аз долуш музыкин гӀирс тӀехь музыка локху музыкант. Беканча — уггаре даьржина вокалхочун тайпа.

## Жанрийн классификацеш
Беканчийн цхьа билгала музыкин говзалла хуьлу:
* оперин беканча
* камерин беканча — концертехь озаца музыка локху, дукха хьолехь фортепианоца йа кхечу музыкин гӀирсца
* джазан беканча
* эстрадин беканча
* халкъан беканча
* рок-беканча
* бард
* шансон-беканча
* хорист — хоран артист, килсехь — эшархо.

## Классификаци аьзнашца

Классикин музыкехь а, оперехь а аьзнаш туьду музыкин гӀирсаш санна. Композиторш музыка йазйо беканчин озан башшхалла а, говзалла а лоруш, оцу гӀирсан.

Аьзнийн (цуьнга терра беканчийн а) классификацин дуккха а системаш йу. Цхьайолчара царех лору озан чӀогӀалла, аьлча а, мел чӀогӀа беканчега йиш лакхало; кхечара — мел лелаш ду, виртуозан, къаьсташ ду беканчийн аз; кхоалгӀачара йукъатуху музыкел арахьара амалш, масала тӀехулара сурт, актёран хьуьнарш, кхин дерш а.

Кхечаран алсама лелайо беканчин озан диапазон а, стен-боьршалла а классификаци. Йеккъа оцу шина хьесапца куьйгалла дича а, хуьлу шортта тайпанаш. Кхузахь дела йалх коьртаниг.

* Зударийн аьзнаш:
** сопрано — зударийн лакхара аз
** меццо-сопрано — зударийн йуккъера аз
** контральто — зударийн лахара аз (хоран музыкехь тӀелаьцна деккъа альт алар)
* Божарийн аьзнаш:
** тенор — божарийн лакхара аз
** баритон — божарийн йуккъера аз
** бас — божарийн лахара аз

Кхин тайпанаш — колоратурин сопрано, драмин тенор, бас-баритон, бас-буффо, бас-профундо. Кхин а йу зударийн озан диапазонехь локху божарийн-беканчийн категореш. Оцу тайпана аьзнаш кӀезиг ду, леладо, коьртаниг, оперехь. бароккон музыкехь дукхаха йолу ролаш йазйинера баьӀначарна — божаршна-беканчашна, къона болуш, озан мутаци ца хилийтархьама, боӀуш операци йинчарна, тӀаккха дуьсу лакхара, зударийн санна, аз *(хьажа [[БаьӀна беканчаш]])*. Таханлерачу вокалан лакхарехь и ролаш лелало, фальцет олу йишлакхаран кхиина техника йолчу, беканчега. Иштта тайпана беканчех олу сопранохой (изза контратенор, изза божарийн альт).

## Хьажоргаш
* Список 100 величайших певцов всех времён по версии журнала ''Rolling Stone'' (версия 2008 года)
* Список 200 величайших певцов всех времён по версии журнала ''Rolling Stone'' (версия 2023 года)

## Билгалдахарш

Категори:Музыкин говзаллаш
Категори:Илли
Бекъа

**Бекъа** — дуккха а маьӀнаш долу дош:
* Бекъа — говран кӀорни.
* Бекъа — оьрсийн «Конёк-Горбунок» туьйран турпал.
* «ТӀемаш долу бекъа» (1949) — мажарийн поэтан Юхас Ференцан хьалхара жайна  (вина 1928).
* «Бекъа» (1959) — М. А. Шолоховн дийцарца йаьккхина йоцаметражан фильм, реж. Фетин Владимир. 
* «Бекъа» (1989) — берийн йаздархочун Коваль Юрийн дийцарийн цикл (1938—1995).
* Бекъа Юнтэр — Германин «Борусси» футболан клубан сийлалла.
Нодди

**Нодди** (инг. *Noddy*) — ингалсхойн персонаж, кхоьллина берийн йаздархочо Энид Блайтона, дуьххьара арахецна 1949-1963-чу шерашкахь жайнийн сереш сана. Иллюстраци йеш йара  голландхойн исбаьхьалчо  Хармсен ван дер Бека, 1949 шарахь дуьйна, 1953 шарахь иза дӀакхалххалц, цул тӀаьхьа и болх дӀабехьара Питер Винкас.

## Персонажаш

* **Нодди** — жимачу кянт, Іаш ву жима хӏусам ву Ловзо хӀума гӀала.
* **Тесси** — доттагӀ Ноддин, хьекъале химачу зударийн ча.
* **Даккхий лергаш** (оьрс. *Большие уши*) — Іаш ву жӀаьлин нускал ву Хьунаш ЖӀаьлин Нускалаш.
* **Мистер Плод** — милцо Ловзон ХӀуман ГӀалан.

## Ноддех лаьцна телесериалаш

* *Noddy* (1975-1976)
* *Noddy's Toyland Adventures* (1992-2000)
* *The Noddy Shop* (1998-1999)
* *Make Way for Noddy* (2002-2006) (оьрс. *Дорогу Нодди / Нодди спешит на помощь*)
* *Noddy in Toyland* (2009-2014) (оьрс. *Нодди в Стране Игрушек*)

## Ноддех лаьцна жайнаш

#Noddy Goes to Toyland (1949)
#Hurrah for Little Noddy (1950)
#Noddy and His Car (1951)
#Here Comes Noddy Again! (1951)
#Well Done Noddy! (1952)
#Noddy Goes to School (1952)
#Noddy at the Seaside (1953)
#Noddy Gets into Trouble (1954)
#Noddy and the Magic Rubber (1954)
#You Funny Little Noddy (1955)
#Noddy Meets Father Christmas (1955)
#Noddy and Tessie Bear (1956)
#Be Brave, Little Noddy! (1956)
#Noddy and the Bumpy-Dog (1957)
#Do Look Out, Noddy (1957)
#You're a Good Friend, Noddy (1958)
#Noddy Has an Adventure (1958)
#Noddy Goes to Sea (1959)
#Noddy and the Bunkey (1959)
#Cheer Up, Little Noddy! (1960)
#Noddy Goes to the Fair (1960)
#Mr. Plod and Little Noddy (1961)
#Noddy and the Tootles (1962)
#Noddy and the Aeroplane (1963)

Категори:Телесериалаш абатца
Категори:Персонажаш
Лис Никита

**Лис Никита** () — украинийн дуьххьара йаьккхина дукхасереш йолу мультипликацин фильм, йаьккхина Украина маьрша йаьллачул тӀаьхьа. Сериал йаьккхина Иван Франкон сатирин туьйра-поэмин мокъамашца Лис Микитех лаьцна.

## Сюжет

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* В Україні зняли 26-серійний мультфільм «Лис Микита» (відео) 
*Українська відповідь покемонам (До 150-річчя Івана Франка мав з’явитися анімаційний фільм "Лис Микита". Але не з’явиться...) 
*Лис Микита — Трейлер
*«Лис Микита» – герой нашого часу  Чи побачать сатиричний мультсеріал українські глядачі?
*"Лис Микита" чекає на глядача 
*КРАЇНA, ДЕ ЖИВЕ ЛИС МИКИТА
*Лис Микита став героєм багатосерійного анімаційного фільму 

Категори:Украинин мультсериалаш
Барски (эвла)

**Барски** () — Россин Федерацин Новосибирскан областан Баганан кӀоштара дӀайаьккхина эвла.

## Бахархойн дукхалла
1926 шарахь эвлахь бехаш бара 576 стаг (288 божарий а, 288 зударий а), коьрта бахархой — украинаш.

## Климат
Кхузахь климат континенталан йу. Лаьттан гӀоролаш йуьйлало сентябран шолгӀачу декъехь, чекхйовлу май чекхболуш. Шелонан мур лаьтта - 178, йовхонан - 188, гӀур йоцуш – 120 дийнахь. Географин хьоло цуьнан климатан континенталалла алсама лурйо, оццу географин шораллашкахь лаьттачу, амма адаман даха аьтто болчу Европин а, Америкин а кӀошташкахьчул.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Омскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+6.

## Билгалдахарш

Категори:Баганан кӀоштан нах беха меттигаш
Лис Микита

***Лис Мики́та*** — кхоьллина цхьогал, Иван Франкон туьйранера «Лис Никита» () «Акхароша мотт буьйцучу хенахь» () гуламера. Экране йаьлла УССР-н а, Украинин мультипликацин фильмашкахь кхолламашкахь 1958 а, 2007 а шш. дукхасереш йолучу мультипликацин фильмехь «Лис Микита» (2007) Микитин роль аз далош вара Владимир Кметик.

## Билгалдахарш

Категори:Туьйранийн персонажаш
Белхьам

**Белхьам** — хин, даьттан, хӀоьаш йа дарбане маркхал чохь йашийна йоьхкург, иза тӀейуьллу лазачу меттиге дарбанна. Озо терапин тайпа ду. Белхьамаш леладо чкъоьранна а, чкъоьран бухара клетчаткехь а, хьесашкахь а хьу йоьлла меттигаш хӀудайалийтархьама.

## Кепаш
* Йукъара а, меттигера а
* Йохйо
* Шийла а, йовха а

### Мела белхьам
*Мело белхьамо* хьу йоьллачу меттиге цӀий тӀедоуьйту, инфильтрат дӀахӀуда а, дестар дӀадаккха а таро йо. Иштта белхьам лаьтта кхаа чкъоьрах. Хьалхарниг — чуьра температурера хин чохь дашийна масех чкъор кӀадех. КӀади Ӏовдий дегӀан чкъоьранна тӀедуьллу. ТӀехула (шолгӀа чкъор) тӀехула чӀурам буьллу йа жуьрг хьаькхна кехат дуьллу, тӀуьна кӀадина йисттера 2—3 см дӀа а хиладой. Кхин дӀа буьллу стомма чкъор бамба, кхин а боккха барамца. Дерриг чкъоьрнаш дегӀанна тӀетаӀӀийна дӀадоьхку масех гуо боккхуш бинтца, тӀе довха йовлакх йа логаххьарчорг хьарчайо. 6—8 сахьт даьлча белхьам хуьйцу йекъа йовха йоьхкургца йа чкъоьранна тӀе спирт хьокху мацераци ца хилийтархьама. Хи доцуш, маркхал хила тарло къаркъа, иэдина (50-процентан) этилан спиртца, одеколонца, къонзица гӀийла маркхалца (1 жима Ӏайг 500 мл хинна), камфорин даьтта.

;Горчицин

*Горчицин белхьам* йохйаран белхьаман тайпа ду. Лелабо хоттаргаш шелйелла лазарна, дӀакхетта, охьакхетта лазийча (шолгӀачу-кхоалгӀачу дийнахь дуьйна), молханийн инъекцийн инфильтраташна, чӀогӀа а, гуттаренна лазар долчу синдромашкахь, къамкъарган юьхьиг, логашад шелбелча, когийн-куьйгийн ира тромбофлебит хилча.

### Шийла белхьам
*Шийла белхьамш* тӀедохку лазийча, хорша йеича (коьртан тӀе), лазийча, цӀий ца соцуче, дегӀан чкъор тӀехь ира хьу йоьлла меттигашна. Оцу балханна схьаоьцу масех чкъор тӀекӀела диллина кӀадин кийсиг, дашадо шийла (гӀоле ду ша болу хи) хин чохь, Ӏовдий тӀедуьллу оьшучу меттиге. Цхьаьна сахьт йукъахь, хӀора 2—3 минотехь белхьам хуьйцу керлачуьнца. Наггахь хих туху  дашанан хи, къонза, Буровн тӀуналла (2 жима Ӏайг 500 мл хинна). Дарба даран белхьамашна лелайо боран мусталлин, фурацилинан маркхал (1:1000).

### Бовха белхьам
*Бовха белхьам* бо масех тӀекӀела диллина довха хин чохь дашийна (50—60 °C) кӀадица, цунна тӀехула буьллу чкъурам, тӀехула къовлу тӀергӀан кӀадица. ХӀора 5—10 минот массазза йели белхьам хуьйцу. Бовха белхьамаш лелабо миозиташ, радикулиташ йохйархьама. Белхьамна лелайо грелка йа хьалххе дохдина ветин буьртигех (жуьйрех, кӀийдарг-зезагех) буьзина тӀоьрмиг. ТӀоьрмиг Ӏовда, шелбо (дегӀан чкъор ца дагадайтархьама), дегӀан чкъоьран тӀебуьллу, тӀехула къовлу чкъурамца а, мела кӀадица (бамбанца), тӀехула бинт хьарчадо. Болха бельхьамо хьу йоьлла меттиг хӀудайолийта, лазар дӀадоккху.

## Билгалдахарш

## Литература
* *Самура Б. А., Черных В. Ф., Киреев И. В. и др.* Первая доврачебная помощь. — , 2004.
* *Палеев Н. Р.* Справочник медицинской сестры по уходу. — , 1999.

Категори:Физиопроцедураш
Три кота

**«Три кота́»** — Россин мультипликацин сериал къона къена башхо йоцуш, лерина йу ишколе баханза берашна. Режиссёр — Дмитрий Высоцкий, кхоьллина «Студии Метрафильмс» студес, «СТС» телеканалан заказ йу.

## Эпизодаш

### 1 сезон (2015-2017)

## Билгалдахарш

Категори:2015 шеран мультсериалаш
Белш

**Белш**:

### Анатоми
* Белш — белшан даьӀахкаца догӀу пхьаьрсан лакхара дакъа.
** Белшан аса йа куьйгийн аса — куьйгаш лелийта а, гӀорто а даьӀахкаш.

### Бедарш
* **Белш** — вортанна тӀера куьйга тӀекхаччалц дегӀ къовлу бедаран дакъа
** Белшан йома

### Физика
* Белш — гӀорточу меттигера ницкъ тӀебиллинчу меттиге кхаччалц йолу зеразакъан дакъа.

### Экономика
* Белш — финансашкахь йа кредитан белш.

## Хьажа кхин а
* ТӀедаран белш — логистикин термин
Зултурган

**Зултурган** () — Россин Федерацин ГӀалмакхойчоьнан Ики-Бурулан кӀоштара дӀайаьккхина эвла.

## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан)

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

Категори:Ики-Бурулан кӀоштан нах беха меттигаш
Каменни Ключи

* Каменни Ключи (Асекееван кӀошт)
* Каменни Ключи (Пермийн мохк)
* Каменни Ключи (Свердловскан область)
Бераххилар

**Бераххилар** йа **Пхоралла** — шен организмехь хийцамаш цхьаьна хуьлуш зудчо бер кийрахь лелоран процесс. Цунна йукъахь бу стеллин пхардар тӀера бер даллалц болу мур. Зуда берах йолучу заманахь, цуьнан организмехь хуьлу ладаме анатомин а, физиологин а хийцамаш, уьш хьовсийна йу бер кхио а, йуург латто а, цуо дегӀан хӀора меже хьайо.

Пхьорах хиллачул тӀаьхьа иза лаьтта йуккъера барам 9 бутт гергга (266—270 де), йисттера хан 250—285 де. Берах хиларан билггала терахь хаа ца ло дела, хила тарло терахь билгалдоккху иштта: тӀаьххьара цӀано йохаран циклан хьалхарчу денна тӀетуху 7 де (керла Зирхан фолликул кхиаран йуьхьиг) тӀера кхаьчначу терхьан тӀера багарбо 9 бутт (Негелен бакъо). Кийрахь бер дуьззина кхуьу тӀаьххьарчу цӀано йохаран циклан хьалхара денна тӀера  221-гӀачу дийнахь. 50 % меттигашкахь бер до бер даран хила тарло терхьанна тӀера ±7 де, 95 % меттигашкахь — ±14 де.

Бераххилар нисло беран цӀийнан турбин чохь стен зирх эрасалхаца а, стен-боьршаллин клеткашца а ийча, цул тӀехьа кхоллало, шена чохь 46 хромосома йолу, зигота. Хин долчу беран стен-боьршалла доза стен-боьршаллин хромосомаш (XX йа XY) вовшахкхетарех, цу тӀе Стеллин зирх даиман а бу X-хромосомаш лелориг, ткъа эрасалхаш — X- йа Y-хромосомаш (йукъаметтиг 1:1). Ишттачу кепара, хин долчу беран стен-боьршалла билгалйоккху нисса стен-боьршаллин хромосомица, иза лелориг йу эрасалх (нагахь X-хромосомаш йелахь — зудабер дийр ду, ткъа Y-хромосомаш йелахь — кӀант вийр ву). Клеткаш йекъайалар бахьнехь кхоллало бластоциста, иза ворхӀ де-буьйса даьлча беран цӀенна пенаш тӀелета. Бераххиларан хьалхарчу кхаа баттахь йохку кийрарчу беран меженаш, 12-гӀа кӀира чекхдолуш дуьззина кхоллало цӀа. Цунна чухула кийрарчу беранна йуург йогӀу, йиинарг ара а йоккху.

Акушераллехь физиологин а, патологин а бераххилар къастадо. Нормехь муьлхха а бераххилар доьрзу дахкаран актца — дуьненна тӀедолу бер, ткъа масех бераххиларехь — шала бераш (гомозиготан — тера йа гетерозиготан — тера доцуш).

## Бераххиларан план хӀоттор

*Доьзална план хӀоттор* иза дешаран, комплексан медицинин йа социалан гӀуллакх ду, цуо цхьацца нахана таро ло, царна йукъахь кхиина бовланза берш а, паргӀата билгалбаккха барам а, бераш дарна йолу йукъаметтигера хан а.

## Хьажа кхин а

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Хьажоргаш
Берг

**Берг** — декхачу бергийн дийнатийн куьйгехьара пӀелгийн даьӀахкан гуонахьара онда маьӀан хӀума. Анатомин агӀор бергаш адамийн маӀарш санна хӀума йу. Берг модификаци йина лахара чкъор доцу, ткъа эпидермисах ахкарг дина цӀока йу. Бергийн патологи Ӏамайо ветеринарин ортопеди.

Тайп-тайпана авторша берг хуьлийта йа маьӀан мача а, цунна чохь йолу, йерриг структураш а, йа цӀоканах схьадаьлларг бен ца хуьлийта (маӀакепара хилла эпидермис, дерма, цӀоканна бухара клетчатка).

Бергийн доккха маьӀна ду дийнатийн могашаллин, башха доккха ду цхьалабергаш йолчарна. Цара леладо шайн дилх, амортизаци йо хӀора гӀулчан йа кхоссайаларан, хьакхолгаш лазйарх ларйеш. Алсама ницкъ хилча, бергаша когашна цӀий латто таро хилла ца Ӏаш, иза лелар сих а до.

## Берган анатоми

### МаьӀан мача
Берган маьӀан мачин тӀехь билгалйоху лахара областаш:
* маьӀан дист, лаьтта берган мачин лакхарчу декъехь, венчикан уллехь;
* берган маьӀан чкъор, къовлу цуьнан дорсалан а, агӀонан а тӀехалонаш;
* берган маьӀа айра;
* маьӀан цамза.

## Эволюцин аспекташ
Бергаш кхоллайелла декха дийнатийн эволюцехь масийттаза а, вовшех дозаш доцуш а. Иштта, говрийн гергара йоцучу Къилба Америкехь йаьха тоатерийн, хьалхарчу миоценара тӀаьхьарчу плиоцене кхаччалц, цхьа пӀелг болуш когаш дара, говран бергех тера а долуш. Таханлера шала- а, шала йоцу а бергаш коллайелла вовшашца йозуш йоцуш}}.

## Ленаш тохар

Лакхара ницкъ хуьлу йа гӀийла бергаш йолу говрийн бергаш, Ӏалашйар оьшуш хуьлу — ленаш тохарехь. Ленаш тухуш болатан (наггахь — наштаран йа пластикин) лан тӀетуху берган маьӀан мачин ленаш туху хьостамашца йа кхечу хьесапца.

ХӀинца говрашна туху ленаш кхерамаза хилар шеконе даьккхина.

Лено берган Ӏаламан амортизаторан а, насосан а функци кхочуш ца йойту, ишттачу кепара тӀетуху хоттарган бен ницкъ, дуьхьало йо цӀий нийса леларна. ТӀаккха а, ленаш шуьйра леладо спортан хохку говрашна, жигара леладо тайп-тайпана цамгаршна дарба лелош.

Кербер Ханс-Дитера шен «Бергийн цамгарш а, говрашна ленаш тохар а»  жайнахь билгаладоккху, «ленаш тохаро гӀуочу агӀор Ӏаткъам бо берган, цундела иза лело ца деза ца оьшучохь олий. Ленаш тохаран гӀуо Ӏаткъам лагӀбан беза гуттаренна бергашка хьожуш».

Зеленевский Николай Вячеславовича шен «Говран анатоми» къинхьегамехь билгалдоккху «ленаш туху хьостамаша берган кӀажошкара дакъош доьхку, дуьхьало йо уьш шордаларна. Цуо йохайо йисттера цӀийн а, букъ-чӀеран а берган функцеш, йестайо пӀелгийн а, когийн а областаш».

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* 
* 
* 

Категори:Дийнатийн месийн гӀатан система
Три богатыря и морской царь

**«Три богатыря и морской царь»** — «Мельница» студин Россин йуьззинанометражан мультипликацин фильм. «Три богатыря» франшизехь ворхӀалгӀа мультфильм. Премьера хилира 2017 шеран 1 январехь. Мультфильман телевизионан премьера хилира 2017 шеран 8 мартехь «РЕН ТВ» каналехь. 2022 шеран мартехь кхайкхам бира, мультфильм йуху а Россехь прокате хуьйцур йу аьлла.

## Билгалдахарш

Категори:Три богатыря
Судува (футболан клуб)

**Футболан клуб «Судува»** () — Литван Мариямполе гӀалара говзаллин футболан клуб. 

## Кхиамаш
### Чоьхьара къовсамаш
* **Литван чемпионат:**
** **Чемпион (3):** 2017, 2018, 2019

* **Футболах Литван кад:**
** **Кад баьккхина (3):** 2006, 2009, 2019

* **Футболах Литван суперкад:**
** **Кад баьккхина (4):** 2009, 2018, 2019, 2022

## Клубан бесаш, форма, эмблема

## Ловзаран статистика

## Коьрта тренераш
*  Довидас Ластаускас (2023–2024)

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* «Судува» командан сайт

Категори:Футбол
Макарова, Инна Владимировна

**Инна Владимировна Макарова** () — советан а, оьрсийн театран а кинон актриса йу. ССРС къоман артист (1985).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* 
* Линия жизни. Инна Макарова  на сайте телеканала «Культура»

Категори:ССРС актрисаш
Аринбасарова, Наталия Утевлевна

**Наталия Утевлевна Аринбасарова** () — советан а, оьрсийн театран а кинон актриса йу. РСФСР сийлахь артист (1979).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* Наталия Аринбасарова на сайте Центра театра и кино под руководством Никиты Михалкова 
* 
* 
* 

Категори:ССРС актрисаш
Къинхьегам (завод)

**ЙАЙ «Къинхьегам» завод** («Къинхьегам» доттагӀаллин механикин завод, чуйналало а, механикин а, машенашйаран а) — 1904 шарахь Новосибирскехь йиллина Ӏаьржа а, бесара а металлургин гравитацин маьӀданаш цӀандаран, маьӀданаш дахаран а, гӀишлошйаран а индустрин Россин коьрта завод.  120 шо гергга ду «Къинхьегам» заводо шен гӀирсаш латто ЛДП а, генара дозанал ароахьара а мехкийн бӀеннаш ламанан предприятешна.

2012 шарахь йиллира «Къинхьегам завод» компанийн тоба. Цунна чу йогӀу — КъАЙ «Инвестпарк», иза йу ЙАЙ «„Къинхьегам“ машенашйаран заводан» коьрта предприяти а, фондлатториг а — маьӀданаш-цӀандаран гӀирсаш арахецархо, ЙАЙ «ТИГОМ» — маьӀданаш-цӀандаран машенашйаран технологин, ДЖЙ «Конвектика» — банийн а, йовхойаларан пешаш арахецархо.

## Истори
### Кхиаран историн муьраш
: 1898—1904 г. Завод болхбеш йара тойаран пхьалгӀа санна, йиллинера мухажира Глотов Виктор Михайловича.

## Литература
* Готлиб М. Л. "Завод. Люди. Судьбы- Новосибирск, Агентство «Сибпринт» , 2009, 430 стр.
* Ислямов Ю. Ю.,Мочкин Г. Ф., А. Г. Юргина — Новосибирск, Испытание временем(очерки истории завода), ЦЭРИС,2004, 384 стр.

## Хьажа кхин а
* Металл лало гӀуллакх
* Лазерца хадор
* Токаро кечдар
* Полиуретанаш

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Официальный сайт
* Библиотека Сибирского Краеведения. Самый первый завод (об истории новосибирского завода «Труд») 

Категори:Новосибирскан предприятеш
Берд (Рельеф)

**[[Берд (рельеф)|Берд]]** — бердийн араевлла меттигаш хьокхуш эркан агӀонан эрозин Ӏаткъамо йина Ӏункара басе.

Цул сов «Берд» цӀеро билгалдаккха тарло:
* «Берд» — Гончаров Иванан роман.
* 

## Хьажа кхин а
* Займо-Берд

## Билгалдахарш
Бердар

**Адамо бер дар** — Ӏаламан физиологин процесс, цуьнца чекхдолу адаман адаман пхоралла, иза хуьлу лазарш догӀий, кийрара беран уллера хиш дӀадоьдий, беран цӀийнан лаг деллалой, кийрара бер дуьненна тӀедолу харш тӀедоьдий, иза арадолу тӀаьхьахиргца цхьаьна. Бер кийрара схьаэца тарло куьйга говзаллица, кесаревн этӀорца.

## Бер деш гӀодар

Бердеш зударшна медицинин гӀодо акушераша(ки).

Акушералла Ӏилма клиникин медицинера областера йу. Акушералло Ӏамайо — пхардаларца, бераххиларца, бердарца, бердинчул тӀаьхьара муьрца йоьзна физиологин а, патологин а процессаш. Ӏилманчаша-акушераша кечдо бер деш гӀодаран  хьесапаш, бердаран процесс духахьа йаларна профилактика, зударшна, кирара беран, керла динчу беран гӀодар.

Бердаран гӀодарехь лело хьесапех цхьаъ — бердаран гӀуллакхна стимуляци йар (индукци). 21 бӀешарахь и стимуляци сих-сиха йо медицинин иэшам боцуш. Цу тӀе индукцис духахьа даларан лакхара кхерам латтабо нанна а, керла динчу беранна а ша бер даре хьаьжча. Цул сов, берийн совйаьлла ОРВИ цамгарш.

## Шен хеннахь бердар
Хенахь бердар — хетарехь бердаран ханна гергара муьрехь бердар, бераххиларан 37-гӀа дуьззина кӀиранна тӀера 42 кӀира кхачале (260—293 де-буьйса). Кхин а къастадо хенал хьалха бердар а, тӀаьхьа дисина бердар а.

## Бердаран хенан дохалла
Нормера бердаран дохалла мелла а хийцадала тарло. Дукха хьолехь, шолгӀа а, кхин тӀаьхьара а бердар атта хуьлу.

* Дуьххьара бердеш йуккъера барам 9—11 сахьт гергга.
* ШолгӀа а, кхин дӀа а бераш деш 6—8 сахьт гергга.
* Нагахь дуьххьара бер 4—6 сахьтехь динехь (2—4 сахьт шолгӀа дечара), царех сиха бердар олу. Нагахь дуьххьарлера бердеш 4 сахьтал кӀезиг Ӏийнехь (2 сахьт шолгӀа бердеш), тӀаккха оцу бердарх тӀех сиха олу.

## Хьесапаш а, симптомаш а
Бердаран йуьхьиг билгалйоккху шина хиламца: лазарш дахкарца йа хиш дӀадахарца. Цу тӀе, бердаран дакъа долало лазарш дахкарна тӀера, дакъа хиш дӀадахарна тӀера, наггахь и ший а хилам цхьаьна хенахь хуьлу.

Бердаран хан тӀекхачаран уггаре къаьста хьесап беран цӀийнан оьзгаш чӀогӀа хийбайалар ду (лазарш дахкар), цуо бер лаха доккху бердаран новкъахула. Даьхкина лазарш дуьйцу цӀано йохаран чӀогӀа лазарш санна. Оцу меттигехь чӀогӀа оьшу психологин гӀолацар а, шен хенан медицинин гӀо а.

Цхьацца зударийн хила тарло харц лазарш дахкар.

## Хьажа кхин а
* Акушералла (БердарехьгӀодар)
* Адаман пхоралла дӀадахар
* Акушерийн менга
* Адам бераххилар
* Хин чохь бердар
* ЦӀахь бердар
* Накъостаца бердар
* Гипнобердар
* Бердохо операцеш
* Троецыплятница — вяткин Ӏадат
* 

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* 
* 
* 
; Историн а, Ӏилманан а агӀор бердаре хьажар
* 
* 
* 

## Хьажоргаш
*   — Nucleus Medical Media, 2007 —
Берд (Ӏин)

**Берд**:
* «Берд» — азербайджанийн поэтан а, драматурган а Хьусейн Джавидан деа декъах лаьтта трагеди, байтин драма.

## Хьажа кхин а
* Берд-Ю
Берд (боьра)

**Берд (боьра)** — билгалдаккха тарло:

* лекха, Ӏункара, чутаьӀна, дукха хьолехь эркан, хи дистича хи чу ца долу берд.
* Боьра дерг — йекъа йа ханна хи охьадоьду бай баьлла басешца йолу тогӀи, кӀорга къух даьлла боьра.

## Билгалдахарш
Къилба Кенсингтон

**Къилба Кенсингтон** () — Лондонера Кенсингтонан къилба дакъа, хьалхара дерригдуьненан гайтам чекхбаьлчул тӀаьхьа Альберт принцан лаамца цуьнах йира музейн гӀала **Альбертополь** (*Albertopolis*). Викторианан муьран коьрта культурин-серладаккхаран учрежденеш лаьтташ йу Гайтаман некъан (*Exhibition Road*) йистехула:

## ГӀарабаьлла бахархой

* Генри Баркли (—), британин политик, Ӏилманийн доладийриг, колониалан Британин Гвианан губернатор (12 февраля 1849 — 11 мая 1853), Ямайки (1853—1856), Виктори штатан (Австрали) (26 декабря 1856 — 10 сентября 1863), Британин Маврикия (1863 шеран 21 август — 1870 шеран 3 июнь),  (31 декабря 1870 — 31 марта 1877).
* Эрик Хебборн (—) — британин исбаьхьалча, реставратор, мемуарист, фальсификатор произведений старых мастеров. Скончался при таинственных обстоятельствах в Риме.

## Хьажа иштта
* Музейн гӀайре
* Империн тӀеман музей

## Хьажоргаш

* 
* What's on in South Kensington – the home of science, arts and inspiration
* South Kensington Web site

Категори:Лондонан кӀошташ
Сранан-тонго

**Сранан-тонго** (*Sranan Tongo* — «суринаман мотт») — креолийн мотт, гергарчу хьесапехь 400 000 стагана ненан мотт бу, Суринамехь бехаш болу.

Дуьххьара сранан-тонго бара суринаман креолийн мотт. ХӀинца йолу ханна мотт баьржина кхечу пачхьалкхан йукъаралашкахь а, иштта цу йукъайогӀу, нидерландийн, яванхойн, хӀиндийн, индейн, цийн. Дукхахболу суринамхошна мотт хаа шолгӀа, йа кхоалгӀа мотт санна.

Меттан ширйелла цӀе йу *тактаки* (; схьайаьлла ингалс маттера *talk* — бийца дашах). Суринамхошна и цӀе сийсазе хета.

## Билгалдахарш

## Литература
* Jan Voorhoeve and Ursy M. Lichtveld: ''Creole Drum. An Anthology of Creole Literature in Suriname''. New Haven: Yale University Press, 1975.
* C. F. A. Bruijning and J. Voorhoeve (editors): * Encyclopedie van Suriname*. Amsterdam and Brussel: Uitgeverij Elsevier, 1977, pp. 573—574.
* Eithne B. Carlin and Jacques Arends (editors): *Atlas of the Languages of Suriname*. Leiden: KITLV Press, 2002.
* Michael Ietswaart and Vinije Haabo: *Sranantongo. Surinaams voor reizigers en thuisblijvers*. Amsterdam: Mets & Schilt, 2002.
* J. C. M. Blanker and J. Dubbeldam: «Prisma Woordenboek Sranantongo». Utrecht: Uitgeverij Het Spectrum B.V., 2005, ISBN 90-274-1478-5, www.prismawoordenboeken.nl — Сранан-тонго — нидерландский и нидерландско-сранан-тонго словарь.

## Хьажоргаш

* Сранан тонго (ссылки)
* Сранан тонго на сайте SIL
* Сранан-английский словарь онлайн
* Исследование о словообразовании в раннем сранан-тонго (PDF)

Категори:Креолийн меттанаш
*
Категори:Суринаман меттанаш
Механика

**Механика** иза болам лаьцна физикийн дакъа ду. Механика шира Iилма ду. Шира Желтойчохь Архимедо механикийн бух биллина
Хьалхара берберийн тӀом

**Хьалхара берберийн тӀом** (1801—1805), кхин а бевзаш бу **ТӀарабулусан тӀом** аьлча — Америкин Цхьаьнатоьхна Штаташна (йоцучу ханна царех кхийтира жима шведийн флот) а, къилбаседаафрикин МагӀрибан пачхьалкхашна (маьрша МагӀрибан султанатна а, Ӏусманан империн кхаа вассална — Алжазаирин, Тунисна, ТӀарабулусина) а йукъара шина тӀемах хьалхарниг.

## Историн контекст
госпитальерий къонахойн ордено, 1309 шарахь Родос гӀайре дӀалаьцна, жигара дуьхьало йан буьйлабелира лаьттанйуккъерахӀордан талорхошна, цуьнца цхьаьна шайн ницкъ кхочучу кепара дакъа лецира Ӏусманан империн дуьхьала. дуккха а беттанашкахь гуо латтийча 1522 шарахь къуонахойн гӀайренаш йитина Родос тӀера дӀабаха бийзира. 1530 шарахь Сийлахь Руман империн императоро  Карл V-гӀачо къонахошна йелира Малта гӀайре, Руман ислам тӀелатарх ларлуш. Керла кхоьллина Малтин ордено сихха болийра берберийн хӀордан талорхошна а, царна тӀехӀоьттина Ӏусманан империна а дуьхьала шуьйра тӀом, уьш сецабора берриг Лаьттанйуккъера хӀорд чохь. XVII бӀешерера 1798 шо кхаччалц Малтех Алжазаиран, Тунисан, ТӀарабулусин, МагӀрибан хӀордан талорхойх Европа ларйен чӀагӀо хилира. Европин пачхьалкхаша, шайн агӀорхьара, Орденан ладаме роль къобал йеш, гӀертара царна бахамца гӀодан, латтайора цаьрца йовха йукъаметтигаш.

Амма 1798 шарахь Мисар воьдучу новкъахь Малта цӀеххьана схьалоцу Наполеона. Шеш цӀеххьана тӀелатар лар ца белла къонахойн дийзира гӀайренан чӀагӀонаш йита. Иштта, ца моьттучу агӀор дӀайелира, масех бӀешарахь  берберийн берд тӀера хӀордан талорхойн коьрта дуьхьало, уьш хецабелира.

## Шех схьайовлу таронаш
Алжазаира, Тунис, ТӀарабулуси, формалан йукъахь йара Ӏусманан империн, ткъа баккъала XVII бӀешарахь дуьйна факт хилла маьрша пачхьалкхаш йара, Истмало дакъа а ца лоцуш тайп-тайпана дуьненайукъара берташ а беш. Йоккха Британин а, Францин а дийзира талорхошна хьалха цхьаццанхьа духадовла: дипломатин комбинацех, ницкъ гайтарах, хӀора шерахь ясакх йаларх жамӀехь барт хилира, Юнион Джеком а, БурбонгӀеран кӀайн гатанан а бухара кеманаш, ца кхоьруш, лела йиш йу Лаьттанйуккъера хӀорд чухула (тӀаккха а тӀелетарш хуьлура, амма дуккха а кӀезиг хуьлура).

## Иэс
Хьалхара берберийн тӀеман турпалхойн — капитанан Сомерс Ричардан, лейтенантийн Колдвелл Джеймсан, Декейтер Стивенан, Водсворс Генрин, Израэли Джозефан, Дорси Джонан — сийнна йоьгӀнера ТӀарабулуси монумент (), иза кечйира Италехь каррарин мармарах, дӀайаьхьира Америке Constitution фрегат-кеманахь 1806 шарахь.

## Хьажа кхин а
* ХӀордан талорхолла
* Лайш бохкар
* Берберийн тӀемаш
* Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн тӀеман операцийн испискаш

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Договоры с пиратами
* Victory in Tripoli: Lessons for the War on Terrorism
* Мальтийский орден
* Берберийское рабство, BBC
* Джефферсон и Коран

!
Категори:Джефферсон Томасан президенталла
Любимов, Юрий Петрович

**Юрий Петрович Любимов** () — советан а, оьрсийн театран а кинон актёр ву. РФ къоман артист (1992).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* Официальный сайт Юрия Любимова и Благотворительный фонд развития театрального искусства имени Ю. П. Любимова
* Юрий Любимов на сайте Театра на Таганке
* К 85-летию режиссёра Юрия Любимова 
* Юрию Любимову в 60 его лет от Владимира Высоцкого (комментарии к тексту песни)
* Юрий Любимов — тернистый путь настоящего Мастера
* Награды и звания Ю. П. Любимова
* 
* 

Категори:ССРС актёраш
Уонзер, Бобби

**Роберт Фрэнсис «Бобби» Уонзер** (; 1921 4 июнь, Бруклин, Нью-Йорк — 2016 23 январь, Питтсфорд, Нью-Йорк штат) — америкин профессионалан баскетболхо а, тренер а.

## Ловзархочун карьера
Левзина тӀелета турслочун а, ловзар дӀахьо турслочун а позицехь. Дешна Сетон-Холлан университетехь, 1948 шарахь КъБА драфтехь хаьржира 10-гӀа лоьмарца «Рочестер Роялз» командо, шен йерриг спортан карьера дӀайаьхьира оцу клубехь. КъБАхь дерриг 9 шо даьккхира. 1950/51 шарахь Уонзер КъБА чемпион хилира «Роялз» командин йукъахь. Пхоьазза дакъалеци КъБА дерриг седарчийн матчехь (1952—1956). Кхузза йукъатоьхна КъБА дерриг седарчийн гулйина 2-гӀа команда (1952—1954 шерашкахь). 1987 шарахь баскетболан сийлаллин зал йукъатоьхна. КъБА карьерехь левзина 568 ловзарехь, цигахь кхоьссина 6924 очко (йуккъера барам 12,2 очко ловзарехь), 1979-зза схьаэцна, 1830-зза дӀайелла.

Уонзер хьалхара ловзархо ву 1951/52 шерашкахь гӀуданан асанан тӀера 90 % кхоьссина буьрка чуйоьжна (90,4).

## Тренеран карьера
ТӀаьххьара ловзархочун шина шарахь Уонзер шен хьомен «Рочестер Роялз» командин  ловзу тренер (1955—1957) вара, ткъа профессионалан карьера чекхйаьккхича болх бира «Роялзехь» коьрта тренеран даржехь кхин а шина шарахь (1957—1959), амма оцу хенахь клубах ала долийра «Цинциннати Роялз».

1957/58 шарахь «Цинциннатехь» гулйелира дика коллектив, амма 1958 шеран марте командин лидершна Рикеттс Дик а, Стоукс Морис а чӀогӀа лазийра, иза бахьна долуш шиммо а йитира баскетбол, церан 24 шераш бен дацара. Риккеттс тӀаьхьа бейсболах ловза волавелира, ткъа Стоуксан кхетамчуьра ваьлла, коме воьжна, тӀаьххьара, меженаш севцца, лоьраша тӀаьхьо диагноз хӀоттийра цунна — чевннатӀаьхьара энцефалопати аьлла, цуо коьртан хьен функцеш йохийра. Иза къуона тренерна боккха бохам хилира, цундела, тӀаьхьарчу шарахь куьйгаллехь 18 матч дӀайаьхьна, Уонзер клубера дӀавелира.

ТӀаьхьуо иза тренер хилира Питтсфордера (Нью-Йорк штатан Монро гуон) Сент-Джон Фишеран колледжан командин, иза йу Рочестерал бархӀ миля гена.

1957 шарахь хӀоттийра Малхбузен командин КъБА дерриг седарчийн матчан коьрта тренер.

## Статистика

### Статистика КъБА

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Профиль на сайте Зала славы баскетбола
* Статистика на сайте Basketball-Reference.com
* Тренерская карьера на сайте Basketball-Reference.com

Категори:АЦШ баскетболхой
Категори:Рочестер Ройалс ловзархой
Категори:АЦШ баскетболан тренераш
Категори:«Сакраменто Кингз» тренераш
Адмиралтейн майда (Казань)

Шира гӀишлош йоха а йина, меттиган план хийцина йа цӀе лелочуьра дӀайаьккхина **Казанан урамийн, урамалгийн, майданийн исписка**.

## [[1-ра полицин дакъа (Казань)|1-ра гӀалин дакъа]]

### Дрябловн урамалг

Лаьттина 1-чу декъехь №42а а, №43 а купашна йуккъехь, хӀуттура таханлера Чернышевскийн а, Джалиль Мусан а урамаш. 1914 шарахь Казанан гӀалин думин сацамца цунна цӀе тиллира *Дрябловн урамалг* аьлла, хетарехь, цхьаьна хӀусамден сийнна, амма, хетарехь и цӀе факт хилла лелош йацара, хӀунда аьлча 1920-гӀа шерийн шолгӀачу декъехь ураман йуха а Дрябловский урамалг цӀе тиллира. Ураман аьрру агӀор лаьттара Петропавловн килс а, цӀенош а, ткъа аьтту агӀор — «бецан могӀа», цуьнан меттана 1930-гӀа шерашкахь йира № 4 йолу бедарш тоьгу фабрикингӀишло. 1940 шерал тӀаьхьа хьахийна дац. 
Администрацин агӀор йукъадоьдура 1-ра декъана, ткъа тӀаьхьуо Бауманан кӀоштанна.

Йукъараллин транспортан уггаре гергара маршрут йара № 2 йолу трамвай (Чернышевскийн урам).

### Хьевзина урамалг

### Кузнецкан урам

### Кустарнийн урам

Лаьтта 1-ра декъан 39 а, 40 а куьпашна йукъахь лаьттина, вовшахтосура Бауманан урам Говзбертан урам. Революцел хьалха ураман цӀе йацара; 1914 шарахь Казанан гӀалин думин сацамца цунна цӀе тиллира *Ляпуновн урамалг* аьлла, амма и цӀе фактехь лелош йацара. Кхин цкъа а ураман цӀе тиллира 1920-гӀа шерийн шолгӀачу декъехь, кхин а лелайора *Кустарнийн урамалг* цӀе. 1940 шерал тӀаьхьа хьахийна йац.

Администрацин агӀор йукъадодара 1-ра декъана, тӀаьхьа Бауманан кӀоштанна.

Йукъараллин транспортан гергара маршрут йара № 9 йолу трамвай (Аьтту- а, Аьрру- Булакан урамаш).

### Олькеницкийн урам

### Ташаяк урам

### Телефонан урамалг
Лаьттина 1-ра декъан 70 куьпахь, хӀуттура Банкан а, Дуьненайукъара урамаш. Революци хилале хьалха оцу меттигах олура Бепиган майда, ткъа шен керла цӀе йелла 1920-гӀа шерийн шолгӀачу декъехь, тардолуьйту, оцу куьпахь гӀалин телефонийн станци хилла хилар (хӀинцалера адрес: Бауманан, 17) оццу куьпахь хилла йолчу. 1930-гӀа шерашкахь зорбанан цӀа дар бахьнехь урамалган декъахь гӀишлош йира, иштта урамалгах кӀажбухе хилира. Лаьттина лаххара а 1948 шо кхаччалц.

Администрацин агӀор йукъадоьдура 1-ра декъанна, тӀаьхьуо Бауманан кӀоштанна.

## [[Экъанан (Казань, доцург)|Экъанан (доцург)]]
* 8 Мартан
* Калининан
* Байн
* Заводан
* Баьццара
* Кегийрхойн
* Джалиль Мусанан
* Аренан

## Билгалдахарш

## Литература

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

*
*
Бердиер

**Бердиер** (инфантицид) — хаа а хууш беран садаккхар. Бердиерна йукъадогӀу динчул тӀаьхьа нанас бер диер (неонатицид). Россехь РФ Зуламан кодексан 106 йаззамца бердеш йа динчул тӀаьхьа керла дина бердиерна зударшна таӀзар до 2-4 шо набахтица, йа нуьцкъала белхаш бойту 5 шарахь, маьрша а ца йуьту оццу хенахь.

## Ширачу оьздангаллашкахь берашдайаран практика

Берашдайар шуьйра леладора дукхаха йолчу ширачу оьздангаллашкахь берашдар нисдаран гӀирс санна. Систематикин инфантицидан уггаре хьалхара масалаш ду тӀулган бӀешерера. Америкин антрополога Бёрдселл Джозефа маххадорца, дерриг динчу берех бердиеран процент неолитан муьрехь хилла 15 % тӀера 50 % кхаччалц. Оццу хенахь дуьххьара хоржий дойуш хилла зудабераш: талламхоша маххадорца, палеолитан муьрехь дойура 50 % гергга керла дина зудабераш. Дукха хьолехь бераш дуьтура адамаш доцучу меттигехь, уьш лара мацалла гӀеллой а, гипотермех а.

## ГӀабевлла берашдойурш
* Мэрибет Тиннинг
* Мэри Ноу
* Ванета Хойт
* Джени Лу Гиббс
* Кхуа Хё

## Массийн оьздангаллашкахь
* Кегий берашна йеттар (библин истори)
* Кегий берашна йеттар (бахьна)
* Еврипидан пьеса «Медея».
* Д/ф. «ЧӀогӀа кхераме!» циклера «Нах бойу наной» (2005).

## Билгалдахарш

Категори:Къинош
Категори:Дайаран кепаш
*
*
Берие

**Берие** историн агӀор Йуккъера Азехь а, Кавказехь а — говр а, герз а лело говза волу, доьналла, хӀуъа а лалуш волу дошло.

## Истори
ТӀемлойн маьӀнехь бериех лаьцна хьахадо Зафар-намес (XV бӀешо) а, Бабур-намес (XVI бӀешо) а. Берие дош хьахадо шен «Истмала гавураш хӀинца сий ойу» цӀе йолчу байтехь А. С. Пушкина (1830 шо)

Керста боцучу махкахойн совгӀаташна тӀаьхь, керстачеран Сийлахь нехан суьрташ (Сийлахь Георгийн, Сийлахь Владимиран, Сийлахь Аннин иштта кх. дӀа) хийцира Россин империн пачхьалкхан хӀостца — ши корта болу аьрзунца. ТӀаккха а ламанхоша сихха тӀедиллира шайн совгӀаташ Георгийца хийцар, цунах цара лерамца «берие олура», ткъа хӀостах ца башарца «котам» олура. Правительство царна дуьхьала йахара. Сийлахь Георгий совгӀаташна тӀе йухаверзийра.

## Хьажа кхин а
* Клипер «Берие»
* Дошло

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* 

## Хьажоргаш

Категори:Бериеш
Категори:Кавказан ламасташ
Категори:Йуккъера Ази
Категори:Говрийн спорт
Берие (маьӀнаш)

**Берие** — дуккха маьӀнаш долу кхетам:
* Берие — цхьаьна хьайбанна тӀехиина лела дошло:
* Берие — сагалматийн чӀурамтӀемаш долу инфратобанан векал.
* «Берие» (1856—1869) — Россин гатанан-хиркепе клипер.
* «Берие» (1878—1902) — Россин гатанан-хиркепе клипер.
* «Берие» (2017) — режиссёран Чжао Хлоин америкин фильм.
Беркат

**Беркат** () исламехь — делера къинхетам, дика болх, токхо. *Беркат* (барака) термин хьахайо масех къуръанан айатехь. Беркат хилийта лаам (, *ба́рака-л-Ла́хӀу фи́кум*) — бусалбанийн беркат хилийта лааман ламаста коьрта дакъа ду.

## Этимологи
Ӏаьрбийн дош *барака* нохчийн матте даьккхича «беркат» бохург ду.

## Къуръан чохь
*Беркат* сих-сиха хьахадо Къуръанан айаташкахь. Къуръанца, декъалхилар схьадолу АллахӀера, цуо иза ло пайхамаршна, церан гергарчарна а. Тера кхетам буьйцу Къуръан тӀехь ** («къинхетам; безам») а, *[[С-Л-М|салам]]* («паргӀато; токхо») а терминашца.

Декъалверг ша АллахӀ а ву, дерриг цуьнца доьзнарг а ду: боьлак, жуьгтийн Килс, КаӀба, зайт-стом, АллахӀера салам кхачар, Къуръан, пайхамарийн латтанаш, Лайлатал къадар буьйса.

## Беркат кхачар
Бусалбачара боху, АллахӀан беркат кхача тарло *[[хьаж]]* дечу хенахь Ӏаьржа тӀулгах, КаӀабех, кхечу сийлаллех хьакхаделча. Цхьацца исламан некъашкахь боху делан *беркатан* эманаци пайхамаршна хилла ца Ӏаш, амма, делера шовкъ кхаьчна (*[[Ильхам (шовкъ)|ильхам]]*), безчу наханна а (*[[авлийа]]ашна*) хила тарло. ЧӀогӀа йаьржина далла декъалдаран ойла суьпаллехь а, шиӀийшкахь а.

## Хьажа кхин а
* Браха

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* 
* *J. Chelhod.* La baraka chez les Arabes. — RHR. 1955, (148/1, 66—68)

Категори:Исламан терминаш
Кубахой

**Кубахой** — Кубин коьрта бахархой. Йукъара дукхалла — 11,451,652 стаг. АЦШхь беха 1 млн стаг, Канадехь — 10 эзар, Испанехь — 20 эзар. Дин — дукхахберш католикаш, наггахь протестанташ а, африкин синкретин культаш а лело.

Мотт —  романийн тобан испанхойн меттан кубахойн вариант.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Статистика Кубы и родственные публикации  
* Статистика Кубы
* CIA The World Fact Book Cuba 
* Oficina Nacional de Estadísticas.Cuba 
* Языки Кубы на Ethnologue
* Joshua Project (все народы, языки и др.)

Категори:Латиноамерикин къаьмнаш
Категори:Романийн къаьмнаш
Категори:Вест-Индин къаьмнаш
Броьннбуь

**Броьннбуь**, **БгӀоьннбуь** () — Данин ХӀоведстаден регионан () коммуна. Майда — 20,65 км², иза Данин 0,05 % мохк бу Гренланди а, Фарерийн гӀайренаш а ца лоруш. Бахархой 2008 шеран 1 январехь — 33831 стаг (божарий — 16476, зударий — 17355; кхипачхьалкхийн гражданаш — 3229).

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Брённбю на borger.dk
* Официалан сайт

Категори:Данин коммунаш
Сиаргао

**Сиаргао** — филиппинийн жима гӀайре, йукъабогӀу Минданао гӀайренийн тобана. Манилин 800 км къилба-малхбалехьа бу.

Административан йукъабогӀу Къилбаседа Суригао провинцин. Бекъало муниципалитеташка Бургос, Дапа, Дель Кармен, Генерал Луна, Сан Бенито, Пилар, Сан Исидро, Санта Моника.

Сиаргаон майда — 416,1 км².

## Хьажа иштта
* Курилов, Станислав Васильевич
## Билгалдахарш

Категори:Филиппиийн гӀайренаш
Категори:Минданао
Беркъ

**Беркъ** йа **Бер**— бозуш болчу ахархойн бехкамех цхьаъ, цунна йукъадогӀу латтан дена йасакх такхар сурсаташца йа ахчанца.

граф Д. А. Толстойн хетара, «Беркъ тайп-тайпана латташ тӀера ло йал хилар, тайп-тайпана бехкашца хийцина правительствон ло мах, ахчанца йа кхин цхьаьнакепара мехаллица». Дуккха тӀаьхьарчу талламхоша А. С. Лаппо-Данилевскийс а, П. Н. Милюковс а хӀоттийра, «шен схьайаларехь беркъ пачхьалкхан йоланна нисса дуьхьала йу, барт баран, долара бакъонан йукъаметтигех схьайаьлла са санна».

**Беркъ** — феодалийн рентин кеп.

Натуралан беркъ дӀайаьккхина 1861 шеран реформица.

## Истори
«Беркъ» дашца шираллехь кхетадора, хӀинца аренда дашо дуьйцург, аьлчи а хан тоьхна йа хеназа цхьаьна долара бахам бартца лелор. Беркъан долара бакъонан амал чӀогӀа къегина гучуйолу, публикица махбарца, гӀалин махлелоран меттигашца, баккхалашца,  хӀума йуийлашца, дӀасалелорца, пхьолгӀашца, хьеранашца, кхин промышленностан меттигашца, кхин а бобран гонашца, чӀара лацарца, накхарийн меттигашца а, кхин меттигашца а, пачхьалкхо а, килсо а дӀайелла меттиг хилча. Россехь XVI бӀешарахь дуьйна меттигаш нисйелла «беркъанна» (аренде) дийнна эвланаш дӀалуш, цигахь беха ахархошца цхьаьна, цу тӀе арендаторо, тӀелоцура беркъан билгала ахча такха, шена тӀелоцура дерриг пачхьалкхан декхарш такха «нохан дӀасакъастарца».

Цуьнца цхьаьна могӀара XV бӀешарахье «беркъ» дош леладора пачхьалхан йасакх маьӀнехь. Беркъ йожа хӀума хуьлу шина меттигехь:
# латта йожачу хӀуманна арадаьлча (вацориг велча йа ведча) йа йожачу хӀуманна кӀелахь хилла дацахь, правительство дӀалора дасделла йа деса лаьтта латта беркъанна боккъала бацочарна;
# шеш бацош берш цхьаьна ханна аттачу баха йа церан йасакхан декхарш дайдархьама, беркъаца хуьйцура цхьаъ йа масех йа йерриг йожачу хӀуманна йукъа йогӀу йасакх.

Дийнна йукъаралла беркъе дехьайаьлча, тӀаккха дӀайала иза дӀасайохкура нохан кехатан дакъошка, иштта шен хьалхара амал йовра цуьнан. Ахархошна а, лаьттан долахошна а йукъаметтигашкахь беркъаца йуста мегар дара «барщина», беркъ, ахчанан йа сурсатийн йал кепара, гуттаренна хаалора сурсатца цхьаьна, аьлча а йал белхашца такхарца (хьажа Ахархой). Беркъан а, йасакхан а йолах дерг хьажа Беркъан йал йаззамехь.

Ахархоша Ӏаьнан къинхьегамца токху беркъах, масала чӀара лацарца, Россехь олура «**Ӏаьнан дети**».

## См. также

* Забожничье
* Барщина

Категори:Налогаш тохаран истори
Категори:ГӀопаллин бакъо
Пастухов, Николай Исакович

**Николай Исакович Пастухов** () — советан а, оьрсийн театран а кинон актёр ву. РСФСР къоман артист (1977).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* Международный объединённый биографический центр: Пастухов Николай Исакович (biograph.ru)
* Память народа

Категори:ССРС актёраш
ТӀехиина леларг

**ТӀехиина хахкар**, йа **хахкар** — дӀасавахаран хьесап, цуьнца адам (*берие*) хуьлу хьайбанан букъ тӀехь (дукха хьолехь говран, кӀезиг — виран, эмкалан, цӀомберган, кхин а хьайбанан). 

Готтачу маьӀнехь — профессионалийн а, йезархойн а спортан йа самукъадаккхаран кепех цхьаъ. Профессионалан говрийн спорте тӀехиина хахкар декъало цхьацца низамашка, масала хахкар, тӀехаа Ӏамор, конкур, кхо хьуьнар, говр хьовзор, вольтижировка. ТӀехиина хахкар дарбанан Ӏалашонна лелорах олу иппотерапи. ТӀехиина хохку говрах олу **тӀехуу говр**.

## Истори

Дуьххьара говр адаман нуьйр кӀелахь нисйелла Азехь; тӀейаздо скифийн цхьаьна тайпанна. Цийчоьнан къилбаседа-малхбузен Синьцзянера Шижэньцзыгоу а, Сигоу а (вайн эрал 350 шо хьалха) кешнашкара карийна говрийн гомийн, бере тӀехиина лелча хуьлу, даьӀахкийн хийцамаш, туьтанаш тӀехь дара дика къаьста харшнаш меран даьӀахкашца.

Европахоша схьаэцна и дӀасабахаран хьесап гӀажаршкара, коьртачу кепара тӀеман Ӏалашонна, оцу агӀор сихха кхиира йоккхачу говзалле; чӀогӀа гӀарабевлла бара фессалин а, фракин а дошлой; цунна гӀо дира Желтойчохь а, цул тӀаьхьа Румехь а тӀехиина хахкаран башха академеш йахкар. Амма билгалдаккха деза, руман олаллин муьрехь дошлой эскаран гӀоьнна бен дацара, башха говза а йацара. Нисса хахкаран говзалла лакхара кхиамаш бахалуш йацара, хӀунда аьлча желтой а, румхой а лелара нуьйранаш а, луьйтанаш а доцуш, тоъал тешаш бацара тӀехаарехь, цундела хила йиш йацара аьттонца тӀамтӀехь говраш лелор. ТӀаккха а, уьш тӀеховшар практика йолуш а, йайн а йара. Иза хийцаделира нуьйра, цул тӀаьхьа, йеза къонахойн гӀагӀнаш йукъа йаьлча. Цул тӀаьхьара тӀехиина хахкаран хийцамаш хилира дошлойн тӀеман а, тактикин а оьшу бехкамаш бахьнехь, йезархойн агӀор хьаьжча — оцу йа кхечу тайпана тӀехиина хахкаран спортан моде хьаьжжина.

Шира желтой а, румхой а лелара нуьйран а, луьйтанаш а йоцуш, тӀехаар церан оцу хахкаран хьелех тардина дара. 


Категори:Спортан индивидан тайпанаш
Категори:Говрийн спорт
Атом

**Атом** — иза уггаре жима химически жигара дакъалг йу. Атомийн хӀоттам бу протонаш, нейтронаш болу ядро, цуьна гонаха хьийзаш электронаш. Ядро чохь цхьатерра протонаш, нейтронаш долу атомийн тайпан элемент олу. Амма хуьлу дукхаха нейтронаш ше ядро чохь чулацаш элементийн изотопаш.

## Билгалдахарш


Категори:Атоман физика
Тонкович, Энди

**Тонкович Эндрю Эдвард «Энди»** (; 1922 шеран 1 ноябрехь, Малхбузен Виргини штатера Уилингехь — 2006 шеран 2 сентябрехь, Флорида штатера Инвернессехь) — америкин профессионалан баскетболхо.

## Ловзархочун карьера
Левзина ловзар дӀахьо турслочун позицехь. Дешна Маршаллан университетехь, 1948 шарахь хаьржира КъБА драфтехь 1-ра лоьмарца «Провиденс Стимроллерс» командо. Дерриг КъБАхь дӀадаьхьна дуьззина доцу цхьа шо. КъБАн йерриг карьерехь левзина 17 матчехь, чукхоьссина 44 очко (йуккъера барам 2,6 ловзарехь) 10-зза дӀайелла.

## Валар
Тонкович Энди велла 2006 шеран 2 сентябрехь Инвернесс гӀалахь (Флорида штатехь).

## Хьажоргаш
* Статистика на сайте Basketball-Reference.com

Категори:АЦШ баскетболхой
Категори:«Маршалл Тандеринг Херд» (баскетбол) ловзархой
Категори:«Провиденс Стимроллерс» ловзархой
Студенташна йукъара шеран уггаре дика ловзархочун Нейсмитан совгӀат

**Студенташна йукъара шеран уггаре дика ловзархочун Нейсмитан совгӀат** () — студенташна йукъахь NCAA баскетболан чемпионатан уггаре дика ловзархочунна Atlanta Tipoff Club кхолламо ло хӀора шеран баскетболан совгӀат. СовгӀатан цӀе йелла баскетбол кхоьллинчу Нейсмит Джеймсан сийнна. Дуьххьара и хӀонс йелла 1968/69 шеран Лос-Анджелесера Калифорнин университетера Алсиндор Льюна. 1982/83 шарахь дуьйна дала долийна зударшна а, дуьххьара и совгӀат дина Шира Доминионан университетера Донован Эннан. Таханлера совгӀатан дизайн кечйина 1983 шарахь Атлантера скульпторо Дэйв Мартина.

1987 шарахь йукъайаьккхира ишколахошна йукъара уггаре дика ловзархочун Нейсмитан совгӀат, цул сов иштта совгӀаташ ло тренершна, суьдхошна, баскетбол кхиоран ладаме гӀодинчу адамашна.

Шина ловзархочунна, Уолтон Биллан а, Сэмпсон Ральфан а делла и совгӀат кхуз-кхузза. Зударийн совгӀатан кхузза лауреат хилла Миллер Шерил а, Стюарт Брианна а, шоз-шозза хӀонс йаьккхина Дэвис Клариссас, Холдскло Чамика, Стэйли Дона, Таурази Дайанас, Огастус Сеймона, Мур Майяс, Грайнер Бриттни. Дюрант Кевина, Дэвис Энтонис, Уильямсон Зайона и совгӀат даьккхина хьалхара курсехь болуш. Кхечарал алсама оцу номинацехь толамхой хилла Дьюкан университетан баскетболхой (8-зза) а, Коннектикутан университетан баскетболхой (10-зза). И совгӀат тӀаьххьара даьккхинарш бу Дьюкан университетера Уильямсон Зайон а, Айовин университетера Густафсон Меган.

## Студенташна-божаршна йукъахь совгӀат делларш

## Студенташна-зудаберашна йукъахь совгӀат делларш

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* 

Категори:NCAA баскетболан совгӀаташ‎