Тхакушинов, Аслан Китович

**Тхакушинов, Аслан Китович** (; ()) — Россин пачхьалкхан а, политикан а гӀуллакххо а, социологин Ӏилманийн доктор а, профессор а, Россин дешаран академин академик а, говзанча этнопедагогикан (2012).  

2007 шеран кхолламан беттан 13-чу дийнахь 2011 шеран оханан беттан 20-чу дийнахь кхаччалц. Адыгейн Республикан куьйгалхо 2011 шеран оханан беттан 20-чу дийнахь 2017 шеран кхолламан беттан 12-чу дийнахь кхаччалц Майкопан пачхьалкхан технологийн университетан ректор (1994—2006). «Цхьааллин Росси» партин Лаккхарчу кхеташонан декъашхо хилла.

## Биографи
Вина 1947 шеран мангалан беттан 12-чу дийнахь  Краснодаран мехкан (хӀинца Адыгейн Республика) Адыгейн автономин областан Красногвардейски кӀоштан Уляп йуьртахь. Цуьнан да, Тхакушинов Кит Лялюхович, Сийлахь-Боккхачу Даймехкан тӀеман ветеран вара. 1943 шеран бекарг баттахь иза шен лаамехь мостагӀчунна тӀевахара, вермахтан Къилбаседа Кавказан легионан 836-чу батальонехь гӀуллакх деш а, советийн партизанашна дуьхьал таӀзаран операцешкахь дакъалоцуш. 1945-чу шеран хӀутоссург беттахь ингалсан эскарша йийсаре а лаьцна, «Смерш»-на дӀавелира иза. 1950-чу шарахь РСФСР-н Зуламийн кодексан 58-1 «б» статьяца «Даймахкана йамартло йар» бехке а вина, 25 шо хан туьйхира цунна. Хенал хьалха дӀахецна иза. Иза веллачул тӀаьхьа реабилитаци йира Адыгейн Республикан прокуратуран сацамца 2002 шеран манглалан беттан 16-чу дийнахь, амма Россин Федерацин Коьрттера прокуратуро йухабаьккхира и сацам 20.04.2022.

1970-чу шарахь цо чекхъйаьккхира филологин факультет (говзалла: «Оьрсийн меттан а, литературин а хьехархо»), ткъа 1977-чу шарахь Адыгийн пачхьалкхан хьехархойн институтан физкультуран кхиаран факультет. 1971-1983 шерашкахь физкультуран а, спортан а комитеташкахь куьйгаллин даржашкахь болх бира цо. 1983-чу шарахь дуьйна Адыгейн автономин областан корматаллин а, йуккъера леррина а дешаран хьукуматийн ассоциацин коьрта директоран даржехь лаьттира иза.

1993 шарахь цо кхоьллина а, куьйгалла деш а хилла Майкопан пачхьалкхан технологийн институт (МПТИ), цуьнан куьйгаллица иза 2004 шарахь хийцира университетах, цуьнан цӀе хийцира   (МПТУ) аьлла. Цо схьайиллина МПТУ-н филиал Тахтамукайски кӀоштахь а, Яблоновски йуьртахь а, ткъа иштта Адыгейск гӀалахь векалалла а. 2004-чу шарахь цо МПТУ-на йукъахь кхоьллина медицинан институт, Адыгейхь «Дарбанан гӀуллакх» а, «фармаци» а декъехь лаккхара лехамаш болу говзанчаш кечбеш.

1981-чу шарера 1990-чу шаре кхаччалц иза масийттаза хаьржира халкъан депутатийн Майкопан гӀалин Советан депутат. 1990-чу шарахь иза хаьржира Адыгейн областан халкъан депутатийн Советан депутат. 1992—1996 шерашкахь Адыгейн Республикан Лакхарчу кхеташонан депутат вара. Кхаа кхайкхамехь Адыгейн Республикан Пачхьалкхан Советан-Хасин декъашхо хилла иза.

Иза вара Президиуман декъашхо, Адыгейн Республикан 1-чу кхайкхаман Лакхарчу Кхеташонан Ӏилманан, халкъан дешаран а, культурин а, кегийрхойн гӀуллакхийн  а, комитетан председатель, иштта Пачхьалкхан Советан Векалийн Кхеташонан комитетан председатель — Хасе Республики Адыгечоь гуманитарни гӀуллакхашна. ТӀаьхьо цо куьйгалла дира парламентан гуманитаран гӀуллакхашкахула йолчу комитетан.

1995-чу шарахь М. В. Ломоносовн цӀарахчу Москохан пачхьалкхан университетехь социологин Ӏилманийн докторан диссертаци чӀагӀъйира цо. Цо зорбане йаьхна цхьа могӀа монографеш а, талламан белхаш а.

2000-чу а, 2004-чу а шерашкахь президентан харжамаш боьдуш Путин Владимиран тешаме стаг вара иза. 2002 шеран кхолламан беттан 13-чу дийнахь Адыгейн президентан харжамашкахь дакъалаьцна, гулдина 2,6 % кхаьжнаш, ворхӀ кандидатах пхоьалгӀа меттиг а йаьккхина. 2006-чу шеран гӀуран беттан 6-чу дийнахь Адыгейчоьнан Пачхьалкхан кхеташоне Путин Владимира дӀакхачийна республикин Куьйгалхочун дарже Тхакушинов Асланан кандидатура.

«Цхьааллин Росси» декъашхочун Тхакушиновн Адыгейн куьйгалхочун дарже кандидатура хьалхатеттира Къилбаседан федералан гонехь волчу президентан вуьззина векало Козак Дмитрийс, партин Коьрттера кхеташонца барт а бина.

Козака дӀахьедира, Адыгейн Пачхьалкхан Кхеташонан юкъараллин векалшца а, парламентарийца а ша хиллачу консультацешкахь Адыгейн президентан дарже кандидатийн ворхӀ цӀе йаьккхина хилар: хӀетахь Адыгейн президент хилла волу Совмен Хазрет а, генерал Бижев Айтеч а, Адыгера сенатор Тлеуж Адам а, сенаторан дарже кандидат Аслан Хашир а, республикан парламентан куьйгалхо Руслан Хаджебиёков а, Майкопан пачхьалкхан технологийн университетан ректор Асланчерий Тхакушинов а, Мухарбий Тхаркахов а.

2006 шеран гӀуран беттахь 13-чу дийнахь Адыгейн Республикан Пачхьалкхан Кхеташоно — Хасэ шен 10-гӀа кхеташонехь Тхакушинов Асланчерийга республикан Президентан бакъонаш йелира, цуьнан кандидатура дӀаелла Россин Федерацин президенте 2006 шеран гӀуран беттахь 6-чу дийнахь. 

2007 шеран кхолламан беттахь 13-чу дийнахь иза дарже хӀоьттира Пачхьалкхан советан — Республикан Хасэн церемониальни кхеташо йоьдуш.

2007-чу шарахь хиллачу пхоьалгӀачу кхайкхаман Пачхьалкхан Думан харжамашкахь «Цхьааллин Росси» партин федералан тептарехь кандидат санна хьалхатеттира А. Тхакушинов. Доходийн тептарехь шолгӀачу меттехь вара иза. Цуьнан дерриг а ахча дара 1 135 099 сом. 

2008 шеран  гӀуран беттахь 1-чу дийнахь 2009 шеран хӀутоссург беттахь 25-чу дийнахь кхаччалц а, оханан беттан 9-чу дийнахь 2014 шеран эсаран беттахь 25-чу дийнахь кхаччалц — Россин Федерацийн Пачхьалкхан Советан Президиуман декъашхо.

2011-чу шеран  гӀуран беттан 7-чу дийнахь Россин президенто Медведев Дмитрийс Адыгейн Республикан Куьйгалхочун дарже шолгӀа а хьалхатеттира Тхакушинов. 2012-чу шеран кхолламан беттан 13-чу дийнахь Пачхьалкхан филармонехь дӀайаьхьира республикин куьйгалхочун дарже хӀотторан церемони.  Тхакушинов Аслан рогӀехь шолгӀа а Адыгей Республикан куьйгалхо хӀоьттина (хан чекхйолу 2017-чу шеран кхолламан беттан 13-чу дийнахь).

2012 шеран гӀуран беттан иза хаьржина Россин дешаран академин вуьззина декъашхо (академик). Иштта Россин  Федерацийн йукъараллин Ӏилманийн а, Россин Федерацин Ӏаламан Ӏилманийн академин а йуьззина декъашхо ву. Масех монографин а, 100 сов Ӏилманан белхан а автор ву иза.

Шен Ӏилманан белхан муьрехь цо кечъйира «Социологи» цӀе йолу керла теоретически курс а, «Литературин а, культурин а социологи» цӀе йолу учебник а, кхузаманан дешаран системин хьелашкахь прогрессивни халкъан хьехархойн тӀаьхьенах пайдаэцаран методически бух а,  «Адыгагъэ» этносоциологин а, культурин а феномен адыгийн халкъан этнически башхалла дӀакхачоран гӀирс санна билгалъйаьккхина. Талламан жамӀаш йукъадаьхна Къилбаседа Кавказан федеральни округерчу университеташкахь бакалавран а, аспирантан а, докторантан а студенташца талламийн процессе, лаккхара корматаллин дешарна лерина оригинальни теоретически курс «Этнопедагогика» кечъйина.

Кембриджера дуьненайукъара биографин центрехь Европехула коьттера директоран гӀовс вара иза. «Лакхарчу дешаран заведенийн керланаш. Къилбаседа Кавказан регион» а, «Кавказан Ӏилманан ойла», «Кавказан хандош» журналийн редколлегийн декъашхо ву.

«Цхьааллин Росси» Йерригроссин политикан партин Лакхарчу кхеташонан декъашхо а, партин Адыгейн регионан декъан Регионан политикан кхеташонан президиуман декъашхо а ву. 2017-чу шарахь кхолламан беттан 12-чу дийнахь шен дарж дитира цо шен хан чекхъйалар бахьана долуш. Цул тӀаьхьа оцу даржехь хӀоьттира Кумпилов Мурат.

## Доьзал
* **Зуда**— Людмила Рамазановна Тхакушинова, лакхарчу категорин стоматолог а, Республикан стоматологин клиникехь болх беш йу
* **КӀант** — Мурат Асланчериевич Тхакушинов, Адыгейн Республикин куьйгалхочун а, Адыгейн Республикин Министрийн Кабинетан а администрацин куьйгалхо а, Адыгейн Республикин Тахтамукайски кӀоштан прокурор хилла (2017 шо кхаччалц) а, экономикан Ӏилманийн кандидат а, юридикан Ӏилманийн доктор а
* **Берийн бераш**  — Мадина а, Руслан  а,  Тимур а

Зудчун гергара (Людмила Тхакушинован) — Кумпилов, Мурат Каральбиевич — Адыгейн куьйгалхочун даржехь Тхакушинов Асланан метта хӀоьттина.

## СовгӀаташ

### Россин Федерацин совгӀаташ

* Орден «Даймахкара дина гӀуллакхашна», III-гӀа даржан (2016)

* Орден «Даймахкара дина гӀуллакхашна» IV-гӀа даржани (мангалан беттан 12-чу дийнахь 2007) —  *республикан социально-экономикан кхиарехь доккха дакъа лацарна а, дуккха а шерашкахь лерина гӀуллакх дарна а*
* Сийлаллин орден (2004 шеран гӀуран беттан 20-чу дийнахь) — *балха тӀехь кхиамаш бахарна а, дуккха а шерашкахь беркате къахьегарна а*
* ДоттагӀаллин орден (2012)
* Россин мидал «Агропромышленни комплекс кхиорехь дакъалацарна» Россин Федерацин йуьртабахаман министерствон дашо мидал, 2008 шо.
* Россин Федерацин Федерацин Гуламан Федерацин Кхеташонан Сийлаллин грамота, 2011 шо
* РФ ТКхФУ детин мидал, «Россин зуламийн  кхочушдаран система кхиорехь дакъалацарна» мидал, 2-гӀа даржан, 2007 шо
* РФ ТКхФУ дашо мидал, «Россин зуламийн кхочушдаран система кхиорехь дакъалацарна» мидал, 1-ра даржан, 2009 шо
* РФ ТКхФУ мидал «Россин ТКхФУ гӀо дарна», 2004 шо; 
* Мидал РФ ТКхФУ  «Россин ТКхФУ5 шо кхачарна»
* Россин мидал  «Динчу гӀуллакхна» (ФКхПГӀ), 2010 шо
* РФ юстицин министерствон дагалецаман билгало «Россин зуламийн-исполнительни системин 120 шо кхаьчна», 2000 шо.
* РФ ЧГӀМ дагалецаман билгало «Россин ЧГӀМ 200 шо кхачар», 2002 шо.
* Дагалецаман билгало МЮ ЗКхС «Россин ЗКхС МЮ 125 шо кхаьчна», 2004 шо
* Дагалецаман билгало   ФСӀН «Кегийрхойн наркотикашна дуьхьал дешарехь шен дакъа лацарна», 2006 шо.

### Регионан совгӀаташ
Ӏилманехь Адыгейн Республикин Пачхьалкхан совгӀат, 2007 шо
* Мидал «Адыгейн сийлалла», 2003 шо.
* Сийлаллин билгало Адыгейн Республикин Пачхьалкхан Советан-Хасэн «Закон. Декхар. Сийлалла», 2007 ш.
* Адыгейн Республикан Пачхьалкхан Советан-Хасин Сийлаллин грамота, 1997 шо
* Мидал «Кубанан къинхьегаман турпалхо», 2012 ш.
* Ӏилманехь Адыгейн Республикин Пачхьалкхан совгӀат, 2007 ш.

### Цхьана декъанна къобалйинчу пачхьалкхашкара совгӀаташ
* Орден «Сийл а, сийлалла а» III-гӀа даржан  (бекарг беттан 14-чу дийнахь 2018, Абхази) — *Абхазин Республикехь лаккхара дешар кхиорехь шен лаамехь дакъалацарна*

### Йукъараллин цӀераш

* «Сийлахь-Воккха Пётр 1-ра даржан» орден,  2007 ш.
* «Сийн а, сийлаллин а» орден, «Россин тоьлла нах» энциклопедин декъашхо, 2011 ш.
* «Сийн а, сийлаллин а» орденан седа, 1-ра даржан, Оьрсийн православин килсан кхоалгӀа лакхара орден, 2017 ш.

* Россин Ӏаламан Ӏилманийн академин В. И. Вернадскийн сийлахь детин мидал «Лакхара Ӏилманан кхиамаш бахарна а, Росси кхиорехь доккха дакъа лацарна а», 2006 ш.
* Россин Ӏаламан Ӏилманийн академин детин юбилейн мидал, 2000 ш.
* «Дуьненан дика адамаш» сагӀадоьхучу йукъараллин боламан «Сийлахьчу ойланашна а, гӀуллакхашна а» билгало, 2009 ш.
* «Къоман тӀаьхьенан» совгӀатан лауреат, 2006 ш.
* СовгӀатан билгало «Къоман бартан дуьхьа », 2012 ш.
* «ORDER OF ST. STANISLAS» (Веза Станиславан орден), 2005 ш.
* Орден «Держава», 2007 ш.
* Орден «Къинхьегаман доьналла», 2007 ш.
* Орден «Сийлахь Росси», 2008 ш.
* «Кавказан» орден, 2008 ш.
* Ломоносован орден «Чоьхьара Ӏилма а, дешар а кхиорехь дикачу агӀор дика хиларна а, доккха дакъа лацарна а», 2006 ш.
* Мидал Сийлахь-воккха Пётран «Ӏилма а, Россин экономика а денъйарехь дина гӀуллакхашна», 2003 ш.
* Мидал «Дешар кхиорна» Кхузаманан гуманитаран академи, 2007 ш.
* Мидал Росси тоьлла нах (энциклопеди), 2006 ш.
* Мидал Меттигерчу тӀемийн а, тӀеман конфликтийн а ветеранийн Йерригроссин йукъараллин боламан «ТӀеман вежаралла», 2005 ш.
* Мидал «ТӀеман а, эскаран гӀуллакхдаран а ветеранийн Йерригроссин юкъараллин вовшахтохаралла кхоьллина 50 шо кхачар», 2006 ш.
* Мидал «Россин финансийн контроль чӀагӀъйарна», 2009 ш.
* Сийлахь диплом Россин адамийн барамийн фонд  «Ренессанс» «Стаг шен меттахь», 2000 ш.
* Диплом а билгало а  «Ӏилманан а, искусствон а рыцарь» Россин Федерацин Ӏаламан Ӏилманийн академин, 2000 ш.

## ЦӀераш
* Россин Федерацин корматаллин дешаран хьакъволу хьехархо (кхолламан беттан 12-чу дийнахь 1993) — *корматаллин дешарехь дина гӀуллакхашна а, дуккха а шерашкахь лерина къахьегарна а*
* Кубанан хьакъволу Ӏилманан белхахо, 1997 ш.
* дыгейн Республикан Ӏилманан хьакъволу говзанча, 1997 ш.
* Кхарачойн-Чергазийн Республикан хьакъволу Ӏилманан белхахо, 2005 ш.
* Нохчийн Республикан хьакъволу Ӏилманан белхахо, 2006 ш.
* ГӀалгӀай Республикин хьакъволу Ӏилманан белхахо, 2011 ш.
* Къилбаседа ХӀирийчоьнан-Аланин Республикан хьакъволу Ӏилманан белхахо, 2012 ш.
* ДегӀастанан Республикан хьакъволу Ӏилманан белхахо, 2012 ш.
* ГӀебартойн-Балкхаройн Республикан хьакъволу Ӏилманан белхахо, 2012 ш.
* Абхазин Республикан хьакъволу хьехархо, 2008 ш.
* Россин Федерацин лакхарчу корматаллин дешаран сийлахь белхахо, 2004.
* Кубанан пачхьалкхан аграрни университетан сийлахь  профессор, 2012 ш.
* Кубанан пачхьалкхан технологийн университет сийлахь  профессор, 2007 ш.
* Сийлахь  профессор Кубанан пачхьалкхан университет, 2007 ш
* Адыгийн пачхьалкхан университет сийлахь доктор, 2007 ш.
* Москохан пачхьалкхан технологийн университет «МАМИ» сийлахь доктор  2007 ш.
* Социалан гуманитаран университет сийлахь  профессор, 2005 ш.
* Россин сийлахь  гражданин, 2008 ш.
* Сийлахь  гражданин Майкоп гӀалан, 1997 ш.
* Сийлахь  гражданин Красногвардейски кӀоштан, 2005 ш.
* Сийлахь  гражданин Уляп йуртан, 1997 ш.
* Сийлахь  гражданин Теучежски кӀоштан, 2007 ш.
* Сийлахь  гражданин Адыгейск гӀалан, 2007 ш.
* Россин дешаран академин (РДА) вуьззина декъашхо (академик), 2012.
* Кхерамзаллин а, тӀеман а, низаман а, низаман а академин буьззина декъашхо 
* Къилбаседа-Россин парламентан ассоциацин социалан политикан а, Ӏилманан а, культурин а, дешаран комитетан йуьззина декъашхо
* Россин Федерацин йукъараллин Ӏилманийн Академин вуьззина декъашхо
* Дуьненайукъара адыгийн (чергазийн) Ӏилманийн академин вуьззина декъашхо
* Дуьненайукъара информатизацин академин вуьззина декъашхо
* Россин Федерацин Ӏаламан Ӏилманийн Академин вуьззина декъашхо
* Россин социалан технологийн а, меттигерчу ша-шена урхалла даран а академин вуьззина декъашхо
* Социалан технологийн а, меттигерчу ша-шена урхалла даран а академин вуьззина декъашхо
* Ӏилманан а, культуран а, дешаран а гӀарабевллачу нехан дуьненайукъара каталогехь дӀайазбина «WHO IS WHO»(«Кто есть кто»), 1997, 2007 ш.
* Йерригроссин энциклопедин «Россин тоьлла нах» цӀе йолчу итт шо кхачарца арайаьллачу зорбанехь арахецар, 2008 шо.
* «Россин билгалбевлла нах» серехь «1000 XXI бӀешеран дика куьйгалхо, ректор, Ӏилманча» биографин энциклопеди йукъайаьккхина, 2014 ш.
* Дешаран шеран стаг аьлла цӀе тиллина 1998 шарахь Кембриджан биографин центро (Англи), 1998 шо
* Ӏилманан-теоретически журналийн редколлегийн декъашхо ву:  «Лакхарчу дешаран заведенийн керланаш. Къилбаседа Кавказан регион» а, «Кавказан Ӏилманан ойла» а, «Кавказан хандош» а.
* Уляпан йуьртан бахархоша, Уляпан йуьртан кӀоштан администрацино «Советская» цӀе тиллира урамна, цигахь А. К. Тхакушинов вина а, вехаш а ву, профессора Асланчерий Китович Тхакушинован цӀарахчу урамехь, 2005 ш.
* Тхакушинов Асланан кхиамаш билгалбохуш, ораматаш лелочара цуьнан цӀе тиллина боча бӀаран керлачу сорташна: «Тхакушиновский» а, «Тхакушиновский-2» а 1997 а, 2003 а.
* Адыгейхь шолгӀа лекха лам (хӀордан тӀегӀанал 3092 м) уггар лекхачу меттигна тӀаьхьа Чугуш лам (3238 м) тиллина Адыгейн Президентан Тхакушинов Асланан цӀарах 2007.

## Галерея

Файл:Встреча с Главой Республики Адыгея Асланом Тхакушиновым. 24.01.2014.jpg|Адыгейн Республикин Куьйгалхочуьнца Тхакушинов Асланца цхьаьнакхетар. 24.01.2014.
Файл:Dmitry Medvedev in Adygeya, August 2011-1.jpeg|Дмитрий Медведев  Аслан Тхакушиновца. Майкопехь.
Файл:Dmitry Medvedev in Adygeya, August 2011-2.jpeg|Дмитрий Медведев  Майкопехь.
Файл:Глава Адыгеи Тхакушинов А. К. с генералами инспекторами. День Победы в Майкопе. 2013..JPG| Адыгейн Республикан куьйгалхочо А. К. Тхакушиновс генерал инспекторца А. А. Дорофеев а, контр-адмирал М. М. Тхагапсов а, генерал-лейтенант Ю. Ф. Щепин а, генерал-майор Ю. Н. Колягин а ву. Толаман де Майкопехь. 2013 шо.

Файл:Первомай в Майкопе..JPG|Адыгейн Республикин Куьйгалхочо А. Тхакушиновс 1-чу майн демонстрацехь. Майкоп 2015
Файл:TozujVisit.jpg|Берашца


## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 

## Хьажоргаш

* 
* 
* 
* 
* 
* 

Категори:Уляпехь бинарш
Категори:Социологин Ӏилманан докторш
Категори:РДА академикаш
Категори:«ГӀуллакхашна» мидалца (СПФГӀ) совгӀат динарш
Категори:«Россин зуламан система кхиорехь дакъалацарна» мидал йелларш, II-гӀа тегӀан
Категори:«Адыгейн сийлалла» мидал йелларш
Категори:Сийлаллин а, сийлаллин а орденан кавалераш, III-гӀа тегӀан
Категори:РСФСР-н хьакъболу ишколан хьехархой
Категори:«ДоттагӀалла» орденан кавалераш
Категори:Кубанан къинхьегаман турпалхой
Категори:Адыгейчоьнан кортош
Категори:Россин вузийн ректорш
Категори:«Цхьааллин Россин» декъахой
Категори:Адамаш:Краснодаран мохк
Категори:Россин социологаш
Категори:Майкопан сийлахь бахархой
Категори:Политикаш абатца
Категори:Адыгейн Пачхьалкхан кхеташонан депутаташ
Категори:Адыгейски пачхьалкхан университет чекхъйаьккхинарш
Категори:Социологаш абатца
Категори:ДегӀастанан Республикан хьакъболу Ӏилманан гӀуллакххо
Категори:Россин лдм сийлахь докторш
Категори:Майкопан гӀалин кхеташонан депутаташ
Категори:Адыгейн  областан кхеташонан депутаташ
Категори:Кубанан хьакъболу Ӏилманчаш
Категори:Нохчийчоьнан Ӏилманан хьакъ долу гӀуллакххой
Категори:Адыгийн Республикин Ӏилманан хьакъ болу гӀуллакххой
Категори:Россин Ӏаламан Ӏилманийн академин академикаш