Географин чкъор

**Геогра́фин чкъор** — Дуьненан арахьара чкъор (цхьаьнатоьхна тӀехулара геосферанаш), географин глобалан а, системин а кхетамех цхьаъ. Дуьненан генетикин а, функционалан дийна а чкъор, дӀалоцу атмосферин лахара чкъоьрнаш, лаьттан чкъоьран лакхара стоммаллаш, гидросфера, биосфера.

## Сурт хӀоттор
Географин чкъор географин а, цуьнан коьрта агӀонийн а талламан объект йу.
Географин чкъоьран нийса дозанашца ойланаш йекъайелла. Лакхара доза:
* А. А. Григорьевс, С. В. Калесника, М. М. Ермолаевс, К. К. Марковс, А. М. Рябчиковс географин чкъоьран лакхара доза доккху стратосферехь, 25-30 км гергга лакхахь.
* Д. Л. Арманда, А. Г. Исаченкос, Ф. Н. Мильковс, Ю. П. Селивёрстовс билгалдоккху иза тропосферехь, 8-18 км гергга лакхахь.
Лахара доза:
* А. Г. Исаченкос, С. В. Калесника, И. М. Забелина лахара доза доккху литосферин лакхарчу декъехь (500—800 м.)
* Д. Л. Арманда, А. А. Григорьевс, Ф. Н. Мильковс, А. М. Рябчиковс, Ю. П. Селивёрстовс, кхечара а Дуьненан чкъоьран лахара дозанца.

Чкъоьран цхьа могӀа Ӏедал хуьлу:
* Дийна хилар (цхьаалла) — иза кхуллу цуьнан компоненташна йукъара луьста уьйр, цхьаъ хийцича, дисинарш хийцало.
* Циклехь хилар — де-буьйсанан, шеран заманан Ӏаламан хиламаш йух-йуха хилар.
* Зонин а, локхаллин а асаналла — Ӏаламан хьелаш шен Ӏедалца хийцадалар.
* ХӀумнаш Ӏаламехь хьийзаш хилар а, цуьнца уьйр йолу энерги хьийзаш хилар а.
* Кхиар ца хадар, амма иза цхьаьна эшшара цахилар.

## Терминологи

Россин Ӏилманан литературехь иза кхетадо дийнна а, цахеда а Дуьненан чкъор, цуьнан хӀоттаман дакъош: литосферин лакхара дакъа (лаьттан чкъор), атмосферин лахара дакъа (тропосфера, стратосфера), йерриг гидросфера а, биосфера а, кхин а антропосфера — уьш вовшашна луьста уьйр йолуш чуччайоьду. Цара шайна йукъахь цахеддаш хӀуманаш а, энерги а хуьйцу.

Географин чкъор «лаьттан тӀехулара сферах» тера сурт хӀоттор йукъадаьккхина оьрсийн метеоролого а, географо а П. И. Броуновс (1910). Таханлера кхетам географин Ӏилманийн системина кечбина йукъабаьккхина А. А. Григорьевс (1932). Кхетаман истори а, къийсамаш а уггаре дика гайтина И. М. Забелинан къинхьегамашкахь.

Географин чкъоьран кхетамах тера кхетам дозанал арахьара литературехь а бу (*дуьненан чкъор* А. Геттнеран, Р. Хартсхорнан, *геосфера* Г. Каролан, кхин а). Амма цигахь географин чкъор Ӏаламан система санна ца го, ткъа цхьаьнатоьхна Ӏаламан а, йукъараллин а хӀиламаш санна го.

Кхин а дуьненан чкъоьрнаш ду тайп-тайпана геосфераш цхьаьнакхетачу дозанашкахь.

## Географин чкъоьран компоненташ
;Дуьненан чкъоьран уггаре лакхара дакъа

Дуьненан чкъор — Дуьненан тӀехулара хеха. Мантех къастийна Сейсмин тулгӀенийн сихаллаш цӀеххьана тӀекхетаран дозанца — Мохоровичичан дозанца. Чкъоьран стоммалла техка 6 км тӀера Ӏапказан бухахь, 30-50 км тӀекхаччалц континенташна тӀаьхь. Чкъоьран ши тайпа хуьлу — континентан а, Ӏапказан а. Континентан чкъоьран хӀоттамехь къаьста кхоъ геологин хеха: Охьахиина ботт, мокхазан а, базальтан а. Ӏапказан чкъор лаьтта коьртаниг коьрта хӀоттаман породех цу тӀе охьахиина баттах. Дуьненан чкъор декъна тайп-тайпана барам болу лелаш йолу литосферин экъанех. Оцу леламийн кинематикин сурт хӀоттадо экъанийн тектонико.

;Атмосферин лахара дакъа

Цуьнан лакхара доза лаьтта 8—10 км лакхахь полюсашкахь, 10—12 км барамера а, 16—18 км тропикин шораллашкахь; Ӏай аьхкачул лахахь.

Атмосферин лахараниг коьрта чкъор. Цунна йукъахь йу 80 % сов атмосферин хӀаваах масса а, 90 % гергга атмосферехь йолу хин Ӏа. Тропосферехь чӀогӀа кхиина йу турбуленталла а, конвекци а, кхоллало мархаш, кхуьу циклонаш а, антициклонаш а. Температура охьайолу локхалла хьала мел йолу, йуккъера вертикалан градиент 1°/152 м.

Дуьненан тӀехулара тӀеэцна «нормера хьелаш»: луьсталла 1,2 кг/м3, барометрин Ӏаткъам 101,34 кПа, температура плюс 20 °C, дустаран тӀуналла 50 %. Оцу билламан гайтамийн ду деккъа инженерийн маьӀна.

;Гидросфера

Гидросфера — Дуьненан дерриг цхьаьнатоьхна хинан резерваш. Хин доккхаха долу дакъа лаьтта Ӏапказан чохь, дуккха а кӀезиг — континентийн эркийн машанехь а, лаьттан бухара хишкахь. Кхин а хин йаккхийра резерваш йу атмосферехь, мархийн кепара а, хин Ӏаьнан кепара а.

Хин цхьа дакъа ондачу хӀоттамехь ду шалаьмнийн, лайн чкъоьран, гуттаренна гӀоролан кепара, кхуллу криосфера.
;Биосфера

Биосфера — дийна организмаш йеха, цхьаьнакхетта дуьненан чкъоьрнийн дакъа (лито-, гидро-, атмосферанаш), лаьтта церан Ӏаткъамехь дӀалаьцна церан дахаран гӀуллакхан сурсаташа.

;Антропосфера

Антропосфера, йа ноосфера — адаман а, Ӏаламан а йукъаметтиг хуьлу сфера. Ноосфера термин дуьххьара йукъадаьккхина Россин Ӏилманчо В. И. Вернадскийс. Массо а Ӏилманчаша къобал деш дац.

## Хьажа кхин а
* Геосфера

## Билгалдахарш

## Литература
* *[[Броунов, Пётр Иванович|Броунов П. И.]]* Курс физической географии, СПб., 1917.
* *[[Григорьев, Андрей Александрович|Григорьев А. А.]]* Опыт аналитической характеристики состава и строения физико-географической оболочки земного шара, Л.—М., 1937.
* *Григорьев А. А.* Закономерности строения и развития географической среды: Избранные теоретические работы. М., 1966.
* *[[Криволуцкий, Александр Евгеньевич|Криволуцкий А. Е.]]* Голубая планета. Земля среди планет. Географический аспект. — М.: Мысль, 1985. — 335 С.

## Хьажоргаш

* Географическая оболочка на сайте География России.

*
*