Дуьненах лаьцна Ӏилманаш

**Дуьне́нах ла́ьцна Ӏи́лманаш** (геоӀилманаш, геоно́ми) — дуьненан горгалан физикин аспекташ Ӏамо Ӏилманаш. Дуьне планета Ӏамо (чоьхьара а, тӀехулара а) Ӏаламан Ӏилманаш. Россин Ӏилманан академехь уьш Ӏаморан белхан куьйгалла до РӀА Дуьненах лаьцна Ӏилманийн декъо.

Дуьне Ӏамор кхин Дуьненан тобанан планеташ талларан кеп йу.

## Сурт хӀоттор
Дуьненах лаьцна Ӏилманашна йукъадоьду геологин а, географин а Ӏилманаш, кхин а латтадовзар, Дуьне Ӏаморах доьзна Ӏилманаш.

Геологин Ӏилманаш чӀогӀа тайп-тайпана ду:
;Дуьненан хӀоттамах лаьцна Ӏилманаш:
* Геохимис литосферин тайп-тайпана чкъоьрашкахь химин дакъалгаш даржаран хьесапаш а, амал а Ӏамайо.
* Минералогис Ӏамадо Ӏалам, минералийн кристаллин структурин хӀоттам. Минералоги кхин а геологин, кристаллографин а отрасль йу, ткъа шен рогӀехь, физикин йукъахь йу.
* Петрологис а, петрографис а цхьаьна ламанан породех лаьцна Ӏилма хӀоттадо. Цара Ӏамадо ламанан породаш кхоллайалар а, эволюци а, кхин а церан хьесапийн сурт хӀоттадо.
* Литологис а, седиментологис а Ӏамайо охьахевшина ламанан породаш.
* Структурин геологис, йа тектоникас, Ӏамайо тектоникин экъанаша меттаха йевлла бина Дуьненан онда чкъоьран хийцамаш а, дуьненан чкъоьран структура а.
* ТӀаплаӀаморо тӀапламанан физикин-химин Ӏалам а Ӏамадо, динамика а Ӏамайо. И Ӏилма цхьаьна хеннахь йукъатуху геологина, геофизикина, геохимина (тӀулгийн химин хӀоттамех лаьцна Ӏилма), геохронологина (радиометрин хьесапан гӀоьнца оцу Ӏилмано билгалйоккху йерриг породин хан йа цуьнан компонентех цхьаьннан).
* Стратиграфи.
* Палеонтологис Ӏамайо тӀулг хилла хӀумнаш, аьлча а мацца а цкъа дуьненан тӀехь тӀулг хилла йисина тайп-тайпана дахаран кепаш. Ӏилма лаьтта биологин а, геологин а дозанехь. Биологина оцу Ӏилманан практикин маьӀна ду эволюцин теори бахьнехь, цуо таро ло йехачу заманахь тайп-тайпана дийна организмийн эволюцин тӀехь терго йан. Геологашна палеонтологи ладаме йу шен заманара коьрта кепаш билгалйохуш.
;Дуьненан динамикех лаьцна Ӏилманаш
* Геодинамика
* Историн геологи
;Прикладан Ӏилманаш:
* Пайден маьӀданийн геологи
* Металлогени
* Инженерин геологи

;Географи
* Геоморфологис Ӏамадо рельеф кхоллайалар а, кхиар а. башха тамашена ду оцу Ӏилманна, заманахь а, аренехь а рельеф кхолларан Ӏаткъам бен Ӏилманан хьесапаш. Дукха хьолехь геоморфологи географин йукъатуху.
* Гидрогеологис Ӏамайо гидрологин геологин аспекташ, иза шен рогӀехь геофизикин Ӏилманашна йукъара йу. Гидрогеологи чӀогӀа зӀе йолуш йу карстдовзарца (ламанан породашна хин Ӏаткъам Ӏамош, хьехарш кхоллайалар, лаьттан бухара хиш Ӏамо Ӏилма). Шинне а Ӏилманехь ладаме роль ловзийна спелеологис, хьехаршех Ӏилмано.
* Лимнологи, Ӏаьмнех, теза хишшах, хилоттийлех, кхин а царна чохь йеха организмех долу Ӏилма. Лимнологис цхьаьна хеннахь меттаха йоккху геологи, биологи, кхин а латтадовзар, геологин (Ӏамадо породаш хийцайалар, кхин а латтанашна механикин а, химин а Ӏаткъамаш) а, биологин (йуьхьанцара породийн а, латтанийн а хийцамаш баран организмийн роль).

**[[Латтадовзар]]о** Ӏамадо тайп-тайпана лаьттан дакъош, кхин а цуьнан морфологин, минералогин, физикин-химин амалш.

## Исписка
Дуьненах лаьцна коьрта Ӏилманаш:

* Ареалоги
* Биогеографи
* Биогеоценологи
* ТӀапламӀамор
* Геммологи
* Географи
* Латтаний географи
* Геодези
* Геоинформатика
* Геологи
* Геомагнетизм
* Геомеханика
* Геоморфологи
* Геостатистика
* Геотехнологи
* Геофизика
* Геохими
* Гидрологи
* Гляциологи
* Картографи
* Климатологи
* Кристаллографи
* Литологи
* Метеорологи
* Минералоги
* Океанографи
* Океанологи
* Палеогеографи
* Палеоклиматологи
* Палеонтологи
* Латтадовзар
* Петрологи а, петрографи а
* Петрофизика
* Седиментологи
* Сейсмологи
* Стратиграфи
* Тектоника
* кхин а

## Хьажа кхин а
* Дуьненах лаьцна Ӏилманийн истори
* ӀаламӀамор
* Геосфераш

## Билгалдахарш

## Литература
* *[[Яницкий, Игорь Николаевич|Яницкий И. Н.]]* Новое в науках о Земле. — М., Агар, 1998. — ISBN 5-89218-080-8

## Хьажоргаш

* «Вестник Отделения наук о Земле РАН» — научно-популярный электронный журнал РАН.

*