Накъаде (шахӀрестан)

**Накъаде шахӀрестан** () — Иранан Малхбузен Азербайджан останехь йолу административан кӀошт йу. Цуьнан административан центр йу Накъаде гӀала.

## Этимологи
Накъаде — шахӀрестанан (а, цуьнан коьртачу гӀалин а) хӀинцалера цӀе йу. Хьалхалера цӀе, Сольдуз (иштта йаздо Sulduz [курдийн маттахь: Sundus]), — монголийн Сульдуз тайпанах схьаяьлла йу, иза хийцина хила тарло ширачу цӀеран метта (хӀинца йицйелла йолу) 1303 шарахь Илханийн урхалча ГӀазан-хан волуш.

## Истори
1303 шарахь, Илханийн урхалча ГӀазан-хан волуш, Накъаде шахӀрестан йукъайогӀу латтанаш феодалан латтанаш (икта) санна декънера. Малхбалехушхочо Владимир Минорскийс (велла 1966 шарахь), XVI бӀешеран курдийн паччахьан кӀант а, йаздархо а волу Шараф-хан Бидлисин дешнашца чӀагӀдо, Ак-Коюнлу а, Кара-Коюнлу а туьркийн урхалла дечу хенахь (XV бӀешо гергга), Мукри тайпанара курдаша Накъаде шахӀрестан дӀалаьцна хилар, ткъа цуьнан шира бахархой, схьахетарехь, «лайш» бина хилар. Минорскийс Бидлисин белхан дакъош тӀе а тевжаш дуьйцу, курдийн Бабан тайпанара цхьана Будака хӀокху шахӀрестан къизилбашашкара схьайаккхар. И хилларг Сефевидийн дозанехь кест-кеста хийцалуш хиллачу тӀамех цхьа дакъа хила тарло.

1828 шарахь, Туркманчайн барт хиллачул тӀаьхьа, Иранан когаметтаволу паччахьан кӀанта Ӏаббас-Мирзас шахӀрестанан латтанаш икта санна дӀаделира 800 туьркийн Карапапахийн доьзална, ткъа оцу керла бахархоша, цуьнан метта, правительствон 400 бере латто безаш бара. Оцу хенахь шахӀрестахь 4–5 эзар бахархой бара (курдаш а, Мукъаддам шиӀий-азербайджанаш а). ГӀала тӀехь-тӀехьа азербайджанийн куьйга кӀел йахара. Пачхьалкхо гӀо латтош долчу Карапапахаш шайн Ӏаткъам сиха чӀагӀбира, Мангур а, Зерза а тайпанашна тӀелеташ.

XX бӀешеран йуьххьехь шахӀрестан лаьтташ йара 123 йуьртах а, кегийчу гӀаланех а, йерриге а 8 000 доьзал бара. Мамад-Шах кантон шахӀрестанан къилба-малхбалехьа йу, цуьнан цӀе Шараф-хан Бидлисин «Шараф-наме» тӀехь йагарйо. XX бӀешеран йуьххьехь кхузахь дехаш дара туьркийн Шамсаддихлу тайпа. Оцу тайпанара нах ГӀажарийн Иране шайн куьйгалхочуьнца Маси-бегца баьхкинера, Ӏаббас-Мирзас царна 3 йуьрт йеллера, цигахь дехаш 100 курдийн ахархойн (*раӀийат*) доьзал а бара.

XX бӀешеран йуьххьехь сунний-курдаш (Мамаш, Зарза а, Мукри а тайпанаш) 2 000 доьзал бара, иза шахӀрестанан бахархойх йоьалгӀа дакъа дара. ШахӀрестанера 10 йуьрт (царна йукъахь Галван, Вазне а, кхин йерш а) йерриге а оцу тайпанех лаьтташ йара, ткъа 11 кхин йолу йуьрт (Чийане, Накъаде, Мамейанд а, кхин йерш а) Карапапахашца йекъна йара.

Накъаде шахӀрестан, Ошнавийе санна, несторианийн епископалла санна йазйина йу, амма 1914 шарахь Накъаде гӀалахь 80 бен керста доьзал ца биснера. Накъаде шахӀрестанера жуьгтий (120 доьзал) схьахетарехь «хӀинцалерачу бахархойх уггаре шира дакъа» дара; хӀинца уьш массо а аьлча санна Исраиле дӀабахана.

1908–1912 шерашкахь османийн оккупаци йолуш, азербайджанийн бахархоша чӀогӀа бала хьийгира, хӀунда аьлча уьш иранан агенташ санна лоруш бара. Османаша гӀортира тайпанийн структура дӀаяйа а, гӀалин «райя» (ахархой) мукъабаха а. Дуьненан хьалхарчу тӀамехь Урми Ӏоман йистерчу Хьайдарабад йуьртахь Россин хӀордан база йара, Накъаде шахӀрестан чухула аьчка некъ а биллина бара. Оцу муьрехь латтанаш османашна а, россин эскаршна а йуккъехь кест-кеста хийцалуш дара, 1919 шарахь иранхоша шайн куьйга кӀел схьайаллалц.

## Демографи
### Бахархой
2006 шеран халкъан ларарца шахӀрестанан бахархой бара 117 831 стаг (27 937 доьзал). 2011 шеран ларарца — 121 602 стаг (33 684 доьзал). 2016 шеран халкъан лараран жамӀашца бахархойн дукхалла хилира 127 671 стаг (37 481 доьзал).

### Административан йекъайалар
Накъаде шахӀрестанан бахархойн истори а, административан структура а лахахь гайтина йу.

## Географи
Накъаде шахӀрестан йу Урми Ӏоман къилба-малхбузехьа, Гадир Чай эркан лахара дакъошкахь. ШахӀрестанан дозанаш ду: малхбузехьа — Ошнавийе, къилбаседехьа — Урми (Дул йуьртан гуо), къилбехьа а, малхбалехьа а — МахӀабад.

## Хьажа кхин а

## Билгалдахарш

## Хьосташ
* 
* 

Категори:Накъаде шахӀрестан
Категори:Малхбузен Азербайджан останан шахӀрестанаш
Категори:Иранан шахӀрестанаш