Берелла

**Берелла**, дошлочо говр хохкуш гимнастикин а, акробатикин а упражненеш йен, говран спортан тӀеман-прикладан кеп.  

*Берелла* кхоллайелла Кавказан, Йуккъера Азин, гӀазакхийн къаьмнашкахь тӀехиина хахкаран хила деза хьесап санна, берие а, говр а кечйеш. ГӀазакхийн спортан кеп. Берелла вольтижировкин бух бу.

*Берелла* — циркан жанр; тӀехиина хахкаран тайпа, хохкучу хенахь дошлоша:
* гойту башха Ӏамийна говран тӀехдика урхалла;
* Ӏалашонна хаьхкина боьлхушшехь герз туху;
* кхочуш йо жӀаккица эффектан упражненеш а, хала акробатикин кхийсадаларш а.
Берелла гӀоле йу дошлойн вольтижировкел, шен боларца а, трюкаш алсама хиларца а.

Дуьххьарлера артист — берие, циркан жанран бух биллинарг, лору Гудцов Агубе (1880—1968), XX бӀешеран йуьххьера хӀирийн циркан берие, цуо шен говзаллица дукха мехкашкара хьовсархой тӀеберзийра шена.

Советийн а, Россин а циркан береллин жанрера гӀарабевлла говзанчаш: Алибек Кантемиров, Михаил Туганов, Ирбек Кантемиров, Мухтарбек Кантемиров, Дзерасса Туганова, Тамерлан Нугзаров, Хьаким Зарипов, Давлет Ходжабаев, Юрий Мерденов, кхин берш а.

## Истори
Дуьххьара берелла хьахийнарг Ксенофонт ву.

Чолхе дакъалгаш а, XIX бӀешарахь уггаре чӀогӀа йаьржина а йара берелла гӀазакхашна йукъахь . 1899 шарахь арахецна МогӀанера гӀазакхийн гӀуллакхан уставехь дуьйцу: (хӀокху заманан орфографи)Ст.205. *Береллин* Ӏалашо гӀазакхийчунна майралла а, каделла а кхиор йу, цундела берелла оьшу хӀора гӀазакхийчунна.Ст.209. Берелла йекъало: 1) Берриг гӀазакхашна декхар дина тӀейиллинарг (кхочуш йо герзаца а, новкъан мохьца а); 2) паргӀата а, герз а, мохь а боцуш.

Декхар дина тӀейиллина береллин йукъайогӀу:
* говран тӀера герз тохар а, мундина тур тохар а
* лаьттара хӀуманаш схьаэцар
* гӀаш волу накъост говр тӀеваккхар
* цхьамма йа шимма бериечо човйинарг дӀавахьар
* ор чохь говр тӀера охьаэккхар а, тӀеэккхар а.
ПаргӀата береллин упражненеш йара:
* берелла гоьмукъца,
* ор чу говр йижо хаар,
* шина йа кхаа говр тӀехь цхьаьна говр тӀера кхечунна тӀе а хууш хахкар,
* тобанашца хахкар,
* ирахь хахкар,
* корта Ӏункара болуш хахкар,
* ор чохь говр тӀехь хьовзар, уьхь тӀехьа йирзина хахкар,
* Хаьхкина воьдушехь говран нуьйр дӀайаккхар.

Сытинан арахецаран тӀеман энциклопедехь (1911—1915) билгалйоху береллин лахара кепаш:

## Сурт хӀоттор
ХӀокху заманан спортан берелла — говран спортан тайпа ду, хьалхе билгалйоккху уггаре дикачу бериечун, индивидан спортан «тӀеман» приемаш, хенан гуранна чохь а, кхочушдарехь а баллашкахь мах хадорца.

Берелла хьажийна йу спортхочун каделла, майралла, доьналла, говр лелоран лакхара говзалла кхио.

Къийсамашна йукъахь хуьлу дакъош: «Лерина берелла» а, «ПаргӀата берелла» а. «Лерина береллин» декъана йукъайогӀу упражненеш: «Гоьмукъ лелор», «Тапча кхоссар а, урс ластор а», «ЖӀакка лелор», «Стела Ӏад кхоссар».

«ПаргӀата береллин» декъехь цкъа дӀахахкарца бериено 6 упражнени кхочуш йан йеза, уьш шайн рогӀехь чолхаллин 4 категори йу. Упражнени шозза йан цамагадо. Категорин тӀегӀане хьаьжжина упражнении йаран мах оьцу чолхаллин коэффициентца — 1, 2, 3, 4.

## Упражненийн кепаш

**I категорин чолхаллера упражненеш. Коэффициент — 1.**

**1. **Луьйтанна тӀехь латтар.

**2. **Пурхнехьа нуьйран тӀевижина хахкар.

**3. **Говран вортанан тӀехула нуьйранна чу а хууш охьаэккхар.

**4. **Говран гаъ тӀехула нуьйранна чу а хууш охьаэккхар.

**5. **Нисса текхор.

**6. **ГӀазакхийн луьйта хадар.

**7. **Охьа а ца оьккхуш говран вортанан ехь букъ хьалха болуш хахкар (зударий).

**8. **ГӀазакхийн кхазар.

**9. **Луьйтанна тӀехь латтар — «байракх» (зударий).

**10. **Луьйтан тӀехь чӀегӀардиг.

16.2 **II категорин чолхаллера упражненеш. Коэффициент — 2.**.

**11. **Корта лахахь болуш латтар.

**12. **Нуьйранна тӀе а хӀоьттина хахкар

**13. **Нуьйранна тӀехь чӀегӀардиг.

**14. **Йуханехьа текхор.

**15. **ГӀазкхийн луьйтан доьхкарчий хадар.

**16. **Боларан дуьхьала охьаэккхар.

**17. **Йуханехь гӀазакхийн кхазар (зударий).

**18. **Говран лаг тӀехь пурх йижина хахкар (зударий).

16.3. **III категорин чолхаллера упражненеш. Коэффициент — 3.**

**19. **ХӀоъ гуонаха хьовзар.

**20. **Гуо боккхуш (боларца) хьовзар.

**21. ** Теркан хьовзар.

**21. ** Теркан хьовзар.

**22. ** Уралан хьовзар.

**23. ** Тукарш.

**24. ** Шинне агӀор охьакхийсадалар.

**25. **Лаьттара хӀуманаш схьаэцар.

16.4. **IV категорин чолхаллера упражненеш. Коэффициент — 4.** 

**26. **Говран бухахула дехьавалар.

**27. **Говран вортанна бухахула валар.

**28. ** Уралан таттар.

**29. **Корта лахахь болуш белш тӀаьхь латтар

**30. ** Циркан (гоьрга) хьовзар

## Билгалдахарш

## Литература
* Устав строевой казачьей служьы, часть I, 1899 год.

## Хьажоргаш
* Статья об истории Джигитовки
* История джигитовки и её современность.
* Джигитовка совместной команды Кремлёвской школы верховой езды и Президентского полка.

Категори:Дошлой
Категори:Говрийн спорт
Категори:ГӀазакхийн оьздангалла
Категори:Вольтижировка
Категори:Бериеш