open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
КъБА лакхара чукхийсаран къовсам

**КъБА лакхара чукхийсаран къовсам** (къовсаман спонсоран официалан цӀарца ) дӀахьо хӀора шарахь КъБА седарчийн уикендан гуран чохь. Дуьххьара къовсам дӀабаьхьира Америкин баскетболан ассоциацин (АБА) 1976 шеран дерриг седарчийн матчал хьалха Денверехь, оццу шарахь лакхара чукхийсаран къовсам йукъабаьккхира NCAA студентийн лигехь. АБА а, КъБА а цхьаьнакхетар бахьнехь лакхара чукхийсаран къовсам 1984 шо кхаччалц дӀа ца баьхьира профессионалан тӀегӀанехь. 2013 шо кхаччалц финалан раундехь толамхо билгалвоккхура смс-кхаж тасарца хьовсархошна йукъахь.

АБА уггаре хьалхарчу къовсамехь 1976 шарахь толам баьккхира Ирвинг Джулиуса, оцу хенахь иза ловзуш вара «Нью-Йорк Нетс» йукъахь. ТӀаьххьара къовсаман толамхо хилира (2023) Маккланг Мак «Филадельфи Севенти Сиксерс» командера.

## 1984 шарахь дуьйна КъБА лакхара чукхийсаран къовсаман толамхой

*  Седарчийн уикенд дӀадаьккхира локаут бахьнехь.
*  Планехь йара First Union Center Филадельфехь, Пенсильвани.

### Слэм-данк контестан толамхой командашкахула

## Самукъане факташ
*Дуайт Ховард — лакхара чукхийсаран къовсаман исторехь уггаре лекха толамхо (2008). Цуьнан локхалла 211 см.
*Коби Брайант — лакхара чукхийсаран къовсаман исторехь уггаре къона толамхо (1997). Къовсам дӀахьучу хенахь цуьнан 18 шо дара. И рекорд хӀинца цуьнан йу.
*Винс Картер къовсаман хьалхарчу раундехь чукхоьссина уггаре дукха очкош (149 очко кхосса таро йолчу 150 очкох).
* 5 баскетболхо бен ца тоьлла шозза: Доминик Уилкинс, Майкл Джордан, Гарольд Минер, Джейсон Ричардсон и Зак Лавин.
* Нейт Робинсон — цхьаъ бен воцу кхузза чемпион.
* 2006 шеран лакхара чукхийсаран къовсамехь исторехь дуьххьара толамхо билгалваккха кхин цхьа раунд йан йийзира Робинсон Нейтна а, Игудала Андрена а йукъахь.
* Майкл Джордана, Джейсон Ричардсона, Нейт Робинсона, Зак Лавина лакхара чукхийсаран къовсам баьккхира шина шарахь хьалхий-тӀаьхьий.
* Майкл Джордан, Коби Брайант, Брент Бэрри, Дуайт Ховард — бен ца хилла къовсаман толамхой а, КъБА чемпионаш а. Джордан дуьххьара вара (иза туьйлира лакхара чукхийсаран къовсамехь 1987 а, 1988 а шерашкахь, ткъа 1991—1993 а, 1996—1998 хилира КъБА чемпион). Кобис йаьккхира Слэм-Данк контест 1997 шарахь, КъБА чемпион (2000—2002, 2009, 2010). Брент Бэрри лакхара чукхийсаран къовсаман толамхо хилла 1996 шарахь, КъБА чемпион (2005, 2007), ткъа Дуайт Слэм-Данк контестан толамхо хилла 2008 шарахь, КъБА чемпион (2020).
* Къовсаман исторехь 21 ловзархо бен толамхо ца хилла.
*Спад Уэбб — уггаре лоха ловзархо ву къовсаман исторехь толамхо хилла (1986). Цуьнан локхалла 170 см йара.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* All-Star History: Slam Dunk Records
* All-Star: Slam Dunk Year-by-Year Results

Категори:КъБА дерриг седарчийн матчаш
Хантиев (Ахметханов), Кана-Шейх

**Кана-Шайх** () — накъшбандин тӀарикъатан шайх, XX бӀешеран Нохчийчоьнан политикин гӀуллакххо, Ӏусман-Хьаьжин жимаха волу ваша. Схьавалар Ӏалларойн тайпанах ду.

## Биографи
Кана-Шайх Лаха-Неврера Хантиев Ӏусман-Хьаьжин жимаха волу ваша вара. Иза вина 1848 шарахь. Канин нана йара курчалой тайпанера Жовхар — Ахметханов ХӀентин шолгӀа зуда.

### Дешар
Бер долуш Ӏусман-Хьаьжас дӀавелира иза Таьшкичура Абун хьуьжаре. Абу-Шайха кхелхинчул тӀаьхьа Канин устаз хилира Таьшкичура гӀумкий Хож-Ахьмад. Канин шайхан дарже кхача гӀодира Таьшкичура Хож-Ахьмада а, Ӏусман-Хьаьжас а.

### Хьехархо
**Кана-Шайх** () — накъшбандин тӀарикъатан шайх, XX бӀешеран Нохчийчоьнан политикин гӀуллакххо, Ӏусман-Хьаьжин жимаха волу ваша. Схьавалар Ӏалларойн тайпанах ду.

### Махках ваккхар
1911 шеран октябрехь «Обарг Зеламхин гӀодарна» Кана-Шайх кхечу шайхашца – Митаев Бамат-Гири-Хьаьжица (Іовдица), Гайсумов Суоип-моллица, Хамирзаев Чиммирзица (Дуккица), Белхароев БатӀал-Хьаьжица, Шаптукаев Ӏабдул-Ӏазизца (Доккица), Назиров Мохьмадца (Маница), Ӏаьндара Ӏумар-Хьаьжица цхьаьна – араваьккхира Калуга гӀала. 1912 шеран апрелехь иза мукъаваьккхира бехке цахиларна, цӀа ван бакъо йелира.

### Шайхан тӀаьхьара шераш
1918—1920 шерашкахь Кана-Шайх шен мурдех лаьтта тобанан коьртехь, дакъалоцу кӀайнгвардихошна дуьхьала къовсамехь. 1918 шеран 2 январехь цара дакъалоцу Девкар-Эвлара тӀамехь. Деникинан Шайн Лааман эскарна дуьхьала тӀом бинашехь, советийн Ӏедал хӀоттарца Канин репрессеш йо, хьийза а во. ТӀаьххьара иза лецира 1933 шеран 17 мартехь, 85 шо долуш, оцу шеран 9 апрелехь уггаре лакхара кхел кхайкхийна. Кхел кхочуш йира 1933 шеран 10 майхь. 1990-гӀа шарахь Кана-шайханна реабилитаци йина.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* 
* 

Категори:Нохчийчоьнан динан гӀуллакххой
Туьркаш

**Туьркаш** (*туьркийн халкъаш*, *туьркийн меттан тобанера халкъаш*) — этнометтан йукъаралла, туьркийн меттанаш буьйцу а, туьркийн схьабалар а долуш къаьмнаш.

Дукхахболу туьркаш бу — бусулбанаш, делахь кхин бу православин керста (коьрта дакъа гагаузаш, кумандинаш, чувашаш, цхьа дакъа алтайш, гӀезалой, хакасаш, якуташ), иудейш (караимаш, крымчакаш), буддисташ (можа уйгураш, цхьа дакъа салараш, тарбагатайн гӀиргӀазой, тувинаш), бурханисташ (алтайш), тенгрианаш, шаманисташ (долганаш, телеуташ, хакасаш, шораш, якуташ).

Таханлера туьркийн халкъаш шуьйра даьржина ду шайн историн ареалан арахьа, дукхахберш бу Евразехь, тайп-тайпана пачхьалкхийн территорешкахь — Йуккъерчу Азехь (Цийчоьцани) а, Россин Гена Малхбалехь а, малхбузехьа а — Гергара Малхбалехь, Кавказехь, Малхбален а, Къилба-Малхбален Европехь а. 

КӀезига туьркаш бу Малхбузен Европин, Австралин, Къилбаседа Африкин пачхьалкхашкахь.

## Билгалдахарш

*
Божарийн баскетболан йерригамерикин NCAA гулйина команда 2009

Йерригамерикин NCAA гулйина команда — сийлахь спортан коллектив, лаьтта билгалчу шеран уггаре дика йезархойн ловзархойн командин хӀора позицехь, сийлахь «Йерриг Америка» титул йелла (хьахабо «Йерригамерикин спортхой» йа «Йерригамерикахой» олий). Лауреаташ цхьаьна командехь ловзуш бацахь а, и термин лелайо АЦШхь командийн спортан тайпанашкахь къоман МХГӀ хаьржина ловзархой билгалбохуш. Уолтер Кэмпа хаьржира дуьххьарлера йерригамерикин команда 1889 шарахь америкин футболан хьалхарчу деношкахь.  «Божарийн баскетболан йерригамерикин NCAA гулйина команда 2009» — Associated Press (AP), АЦШ баскетболан йаздархойн ассоциацин (USBWA), *[[Спортан керланаш]]о* (TSN), Баскетболан тренерийн къоман ассоциацин (NABC) 2008-2009 шеран NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболера хаьржина йерригамерикахой йукъабоьлху сийлахь исписка. Берриг харжамхоша хоржу 5 стегах лаьтта лаххара а хьалхара а, шолгӀа команда. NABC, AP, TSN хоржу кхоалгӀа командаш.

Божарийн баскетболан йерригамерикин NCAA гулйина команда 2009 билгалйоккху Къоман студентийн спортан ассоциацис (NCAA) къастийна йеа коьрта йерригамерикин командийн жамӀаш вовшахтохарца. United Press International 1997 шарахь TSNца хийцарна, йиъ коьрта селектор лакхахь хьахийна йара. AP селектор хилла 1948 шарахь дуьйна, NABC 1957 шарахь дуьйна, USBWA 1960 шарахь дуьйна.  Гулйина командина йукъаваха, ловзархочо совгӀаташ даха деза баллийн системин бух тӀехь, уьш лору йеа тайп-тайпана йерригамерикин командашкахула. Система лаьтта, кхо очко хьалхарчу командин, ши очко шолгӀа командин, цхьа очко кхоалгӀачу командин. Чот йеш ца лору лахара командаш.  Оцу системица, Деджуан Блэр, Стефен Карри, Гриффин Блейк, Хэнсбро Тайлер, Харден Джеймс хаьржира хьалхара команде, Коллинз Шеррон, Харангоди Люк, Лоусон Тай, Микс Джоди, Тиг Джефф, Табит ХӀашим хаьржира шолгӀа команде.

## 2009 шеран йерригамерикин гулйина команда
:**PG** - Ловзар дӀахьо турсло
: **SG** - ТӀелета турсло
: **PF** - Веза форвард
: **SF** - Вайн форвард
: **C** - Центровой
## 2009 шеран йерригамерикин гулйина команда
Лахара ловзархой хаьржира массара а.







## Индивидуалан йерригамерикин командаш
Лахара таблицехь балийна 2009 шеран йерригамерикин колледжийн баскетболан коьрта йеа командийн хаамаш. Таблицин йукъахь ду лахара богӀамаш:

:**Ловзархо** – ЦӀе
: **Ишкол** – Муьлха коллегин долахь йу
: **AP** - Associated Press йерригамерикин команда 
: **USBWA** – АЦШ баскетболан йаздархойн ассоциацин йерригамерикин команда.
: **NABC** - баскетболан тренерийн къоман ассоциацин йерригамерикин команда.
: **ТСН** - "Спортан керлачеран" йерригамерикин команда 
:**CP** – Гулйина командин чоьтан системин баллаш

### Ловзархочуьнгара

## Хенара йерригамерикахой
Лакхара курсан Лоун совгӀатан итт финалхох олу хенара йерригамерикахой. 10 лауреат иштта ву:

## Билгалдахарш

Категори:Йерригамерикин NCAA божарийн баскетбол
Сингалой

**Сингалой** ( [синхала джатийа]) — хӀиндоарийн халкъ, Шри-Ланкин коьрта бахархой. 1979 шерахь сингалой гӀайренан 72% бахархой бара — 12 млн сов, 2012 шарахь бахархой алсамбевлира 15 млн кхаччалц 60 эзар сингалой беха Австралехь, Сингапурехь, Керла Зеландехь. Мотт — сингалойн. Коьрта дин — буддизм, цхьайолу процент керсталла дин лелош йу.

## Билгалдахарш

## Литература
* Энциклопедия «Народы и религии мира», под ред. *В. А. Тишкова*, М. — 1998.
* Расы и народы. Иллюстрированная энциклопедия, М.,2007.
* Справочник «Страны мира», М. — 1989.
* Большая советская энциклопедия, т. 29, М. — 1975.
* Народы Южной Азии, под ред. *Н. Р. Гусевой*, М.- 1963.

Категори:Азин къаьмнаш
Категори:ХӀиндоарийн халкъаш
Бенгалой

**Бенгалой** — дуьненан уггаре дакхий халкъийн йукъара цхьаъ, Бангладешан а, ХӀиндин Малхбузен Бенгали а, Трипура а штатийн коьрта бахархой. Дукхалла — 250 млн сов стаг (2009 шо), Бангладешехь — 152 млн, ХӀиндехь — 100 млн герг (дукхахберш пачхьалкхан къилбаседа-малхбалехьара декъехь, Ганган а, Брахмапутран дельтехь), иштта беха Бутанехь, Непалехь, Пакистанехь, Мьянмехь (рохинджа), Сингапурехь, Йоккха Британехь, АЦШехь кхин пачхьалкхашкахь а. Мотт — бенгалойн (бенгали), йукъабогӀу хӀинди-европин доьзалан хӀиндоарийн меттанийн. Расан тайпа — хӀиндо-лаьттайуккъера хӀордан йоккхачу Кавказан расан, дуккхачу хьолехь мезохӀиндийн антропологин тайпане узу, монголоидех йина (къилбаседа-малхбале) а, дравидийн (штатан къилба а, къилба-малхбале а). Коьрта дин — ислам.

## Билгалдахарш

Категори:ХӀиндин халкъаш
Шеран арахецархо

**Шеран арахецархо** () — йоьлгӀа курсан дешархочун луш долу хӀора шеран баскетболан совгӀат, студентийн спортан къоман ассоциацин (NCAA) 1-ра дивизионан. И совгӀат кхоьллина коммерцин боцу Premier Sports Management кхолламо, дуьххьара йелла Дьюкан университетера Баттье Шейнан 2000/01 шарахь. Кхечарал алсама оцу номинацехь толамхой хилла Малхбуза Виргинин университет, Дьюкан университет, Чапел-Хиллера Къилбаседа Каролинин университет (шоз-шозза). СовгӀат делла тӀаьххьарниг ву Чапел-Хиллера Къилбаседа Каролинин университетера Мэй Люк.

## Легенда

## Толамхой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 

Категори:NCAA баскетболан совгӀаташ
Нуси-Бураха (гуо)

**Нуси-Бураха** - Аналанджируфу регионера кӀошт (гуо), лаьтта Мадагаскаран къилба-малхбалехьарчу декъехь, гуонан йукъахь Сент-Мари гӀайре а, цуьнан коммунаш а йу.

## Билгалдахарш

Категори:Аналанджируфу
Аналандзируфу

**Аналандзируфу**, Аналанджируфу () — Мадагаскаран къилбаседа-малхбалехьарчу декъера кӀошт. Цуьнан йуъабогӀу Нуси-Бураха гӀайре. КӀошт йукъайогӀу Туамасина провинцин. Дозанашца йу кӀошташ Сава къилбаседехьа, Суфия — малхбузехьа, Алаутра-Мангуру — къилба-малхбузехьа, Ацинанана — къилбехьа. Йукъахь бу 6 гуо: , , , , , . Административан центр — Фенуариву-Ацинанана.

## Билгалдахарш

Категори:Мадагаскар
Беркъастаг (фильм, 1916)

**«Беркъастаг»** () — вист ца хуьлу америкин
йоцаметражан исбаьхьаллин фильм-драма, йаьккхина режиссёро Демилль Вильяма 1915—1916 шерашкахь.

Фильман премьера хилира 1916 шеран 23 январехь.

## Сюжет
Дженнин нена майра ойланаш йеш ву, хьал долчу Боб Ван Дайкан хӀусам чу муха вала веза бохуш. Цуо сацам бо, шен стеча йоьӀо «боьхачу» белхан доккхаха долу дакъа кхочушдан деза олий, тӀаккха Дженнис, цуьнан дог ца дохорхьама, цалуъуш, реза хуьлу.

ЦӀа чу йаьлча, иза карайоьду хӀусаман дена — Бобанна, амма, ткъа цуо Дженнегара дош доккху къола ца дан, тӀаккха дӀахоьцу йоӀ. Амма Дженнис шен дош дохадо, лачкъадо Бобан сурт, шеца дика хилла стаг виц ца во.

Цул тӀаьхьа Дженнис йуьту ненан майран жӀаккхи, хьанал йаха сацам бо, амма Боб Ван Дайк, чолхе финансийн хьал хуттий, ойла йо тарош дарах. Дженнина иза хуий, талорех болу бехк шен тӀелоцу Боб кӀелхьараваккха, цул тӀаьхьа цуо реза во Боб баха ваха. Боба а, Дженнис а дуй буий гуттаренна зуламе дахар дита, цхьаьна дахарах ойла йо.

## Ролашкахь
* Бланш Свит — *Дженни*
* Миннетт Барретт — *Бет, цуьнан йиша
* Льюис МакКорд — *Мэри
* Пак Джонс — *Джек Декстер
* [[Нил, Джеймс (актёр)|Джеймс Нил]] — *брокер
* Уильям Элмер — *Келли
* [[Милль, Агнес де|Агнес де Милль]] — *Дженни, бераллехь.

ХӀинца фильман копи Истман Джорджан суьртйн музейхь Ӏалашйеш йу Рочестер (Нью-Йорк).

## Хьажоргаш
* 
* 
* Кадры фильма
* The Ragamuffin

Категори:АЦШ вист ца хуьлу фильмаш
Категори:АЦШ фильмаш-драмаш
Категори:АЦШ Ӏаьржа-кӀайн фильмаш
Категори:1916 шеран АЦШ фильмаш
Категори:Paramount Pictures фильмаш
Нуси-Бураха

**Нуси-Бураха**, хьалхо **Сент-Мари** (, ) — ХӀиндин Ӏапказ чуьра гӀайре, лаьтта Мадагаскаран малхбалехьара хӀордан бердйистехь.

Административан йукъайогӀу Мадагаскаран Туамасина провинцин Аналанджируфу кӀоштана.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:Мадагаскаран гӀайренаш
Категори:Аналанджируфу кӀоштан коммунаш
Антананариву (провинци)

**Антананари́ву** () — Мадагаскаран провинци, майда 58 283 км², бахархой 4 580 788 стаг (2001 июль). Административан центр — пачхьалкхан коьрта гӀала Антананариву.

## Географи
Провинци лаьтташ йу пачхьалкхан йуккъерчу декъехь, хӀордан бердйист йац. Дозанаш ду къилбаседехьа Махадзанга провинци, малхбалехьа — Туамасина провинци, къилбехьа — Фианаранцуа провинци, малхбузехьа — Тулиара провинци.

## Административан йекъайалар
Административан йекъало 4 регион, уьш йекъало 19 департаменте:

## Билгалдахарш

Категори:Мадагаскаран провинцеш
Анциранана (провинци)

**Анцира́нана** () — Мадагаскаран провинци, майда 43&nbsp;046&nbsp;км², бахархой 1&nbsp;188&nbsp;425&nbsp;стаг (2001 июль). Административан центр — Анциранана гӀала.

## Географи
Провинци йу гӀайренан къилбаседехьара декъехь. Къилбехьа дозанаш ду провинцешца Туамасина а, Махадзанга а. Провинцин къилбехь Масуала цӀе йолу ахгӀайренан тӀехь йу Мадагаскарехь уггаре йоккха къоман парк «Масуала», къилбаседехьа — къоман парк «Монтань-д’Амбр».

## Административан йекъайалар
Административан йекъало 2 кӀоште, уьш йекъало 9 гуонашка:

## Билгалдахарш

Категори:Мадагаскаран провинцеш
Махадзанга (провинци)

**Махадза́нга** () — Мадагаскаран провинци, майда 150&nbsp;023&nbsp;км², бахархой 1&nbsp;733&nbsp;917&nbsp;стаг (2001 июль). Административан центр — Махадзанга гӀала.

## Географи
Провинци йу пачхьалкхан къилбаседа-малхбузехьара декъехь. Къилбаседа-малхбалехьа йу Анциранана провинци, малхбалехьа — Туамасина провинци, къилбехьа — Антананариву провинци, къилба-малхбузехьа — Тулиара провинци, малхбузехьа ду Мозамбикан хидоькъен хиш.

## Административан йукъайалар
Административан йукъахь йу 4 регион, царна йукъахь 21 департамент йу:

## Билгалдахарш

Категори:Мадагаскаран провинцеш
Туамасина (провинци)

**Туама́сина** () — Мадагаскаран провинцин, майда 71&nbsp;911&nbsp;км², бахархой 2&nbsp;593&nbsp;063&nbsp;стаг (2001 июль). Административан центр — Туамасина гӀала, пачхьалкхан угаре коьрта порт.

## Географи
Провинци йу пачхьалкхан малхбалехьара декъехь. Къилбаседехьа йу Анциранана провинци, къилбехьа — Фианаранцуа провинци, малхбузехьа — Антананариву а, Махадзанга а провинцеш, малхбалехьа — ХӀиндин Ӏапказан бердйист. Бердйистехь бу Нуси-Бураха гӀайре.

## Административан йукъайлар
Административан йукъахь йу 3 кӀошт, царна йукъахь йу 18 гуонаш:

## Билгалдахарш

Категори:Мадагаскаран провинцеш
Ализе

**Ализе́ ** (), йича **Ализе́ Жакоте́** (; марехь **Лионне́** ; ) — французийн эшархо, хелхархо, филантроп.

## Биографи

### Бералла
Аяччо на побережье Корсикин бердйстехь Аяччо гӀалахь. Да — компьютеран говзанча, нана — предприниматель; жимах ваша Йохан ву (4 шо жима). ЦӀеран схьайалар ду «пассат» дешца зӀе йолуш ().

Диъ шо кхаьччахьана дика хелхайолуш йара, дукха хан ца йолуьйтуш корсикин хелхарийн ишколехь хелхар Ӏамо йолайелира École du Spectacle Monique Mufraggi.

## Билгалдахарш

  

Категори:Францин поп-музыканташ
*
Категори:RCA Records эшархой
Категори:Музыканташ синти-поп стилехь
Табит, ХӀашим

**Табит ХӀашим** (), винчу хенахь **ХӀашим Табит Манка** (; вина 1987 шеран 16 февралехь Дар-эс-Саламехь) — танзанин профессионалан баскетболхо, ловзуш ву центровойн позицехь. Хаьржира 2009 шеран КъБА драфтан хьалхара раундехь йукъара шолгӀа лоьмарца «Мемфис Гриззлис» командо. Табит хилира Танзанехь вина, КъБА драфт хаьржина. Кхин а ХӀашим, Д-лиге хьажийна, цхьаъ бен воцу драфтан шолгӀа лоьмар ву.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* Статистика выступлений Хашима Табита в колледже

Категори:Танзанин баскетболхой
Категори:220 см лекха болу КъБА баскетболхой
Категори: «Коннектикут Хаскис» (баскетбол) ловзархой
Категори:«Мемфис Гриззлис» ловзархой
Категори:«Дакота Уизардс» ловзархой
Категори:«Портленд Трэйл Блэйзерс» ловзархой
Категори:«Хьюстон Рокетс» ловзархой
Категори:«Рио-Гранде Вэллей Вайперс» ловзархой
Категори:«Оклахома-Сити Тандер» ловзархой
Категори:«Гранд-Рапидс Драйв» ловзархой
Категори:БК «Йокогама Би-Корсэрс» ловзархой
Категори:Коннектикутан университетан арахецархой
КъБА 1971/1972 шарахь

**КъБА 1971/1972 шарахь** — къоман баскетболан ассоциацин 26-гӀа шо хилира. Чемпион хилира «Лос-Анджелес Лейкерс» команда. Финалехь «Лейкерс» туьйлира пхеа матчехь  «Нью-Йорк Никс» командел.

1971 шеран КъБА драфтехь хьалхара лоьмарца «Кливленд Кавальерс» клубо хаьржира Нотр-Даман университетера турсло Карр Остин. ШолгӀачу лоьмарца оцу лоьмарца хаьржира Уикс Сидни, ткъа 30-гӀа — Хейвуд Спенсер.

Оцу шарахь «Лос-Анджелес Лейкерсан» центровой Чемберлен Уилт уггаре хьалха кхечира гроссмейстеран жамӀе, 30 000 очко.

1971 шеран 1 майхь, КъБАхь шен хьалхара толам баьккхинчул тӀаьхьа, Алсиндор Льюиса тӀеийцира ислам дин, шен цӀе а хийцира Карим Ӏабдул-Джаббар, цуьнан маьӀна: «камаьрша, берриг ницкъ болчун (АллахӀан) лай».

## Шеран жамӀан совгӀаташ
* **[[КъБА уггаре мехала ловзархо]]:** Карим Ӏабдул-Джаббар, Милуоки Бакс
* **[[КъБА финалан уггаре мехала ловзархо|финалан уггаре мехала ловзархо]]:** Уилт Чемберлен, Лос-Анджелес Лейкерс
* **[[КъБА шеран керла ловзархо]]:** Сидни Уикс, Портленд Трэйл Блэйзерс
* **[[КъБА шеран тренер]]:** Билл Шерман, Лос-Анджелес Лейкерс

* **[[КъБА дерриг седарчийн гулйина команда|Дерриг седарчийн хьалхара гулйина команда]]:**
** Ф Джон Хавличек
** Ф Спенсер Хейвуд
** Ц Карим Ӏабдул-Джаббар
** Т Джерри Уэст
** Т Уолт Фрейзер

## Хьажоргаш
* 1971-72 NBA Season Summary

Категори:КъБА шерашкахула
Категори:КъБА шерашкахула
Шиффер, Клаудия

**Кла́удия Мари́я Ши́ффер** (; йина 1970 шеран 25 август, Райнберг, Къилбаседа Рейн-Вестфали) — немцойн супермодель, киноактриса, кинопродюсер, ЮНИСЕФн дикачу лааман векал Йоккха Британера.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Клауди Шифферан официалан сайт

Категори:Германин супермоделаш
Категори:Германин фотомоделаш
Категори:Германин актрисаш
Категори:ЮНИСЕФн дикачу лааман векалш
Категори:«Пандоран архиван» фигуранташ
Аьрдачу Еленин гӀайре

**Аьрдачу Еленин гӀайре** ( ) — тӀапломан гӀайре. Лаьтта Атлантикин Ӏапказан чохь Африкин 1800 км малхбузехьа, йукъабогӀу Британин хӀордал дехьара территорин Аьрдачу Еленин а, Стиглание-Ваккхарин а, Тристан-да-Куньян а гӀайренаш (оцу кепаца гӀайре Йоккха Британин бу, делахь цуьнан дакъа дац). ГӀайренан жима дакъа (0,14 км²) — Наполеон Бонапарт вехаш хила шиъ цӀа а, Кешнан атагӀа а иза дӀавоьллина меттиг, —  йукъайогӀу Францин:

* Лонгвуд-Хаус ();
* Аьхкенан цӀено Брайрс ();
* Кешнан атагӀа, Наполеонан атагӀа — валле дуь Томбо ().

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Официальный сайт правительства острова Святой Елены
* 
* Сайт министерства туризма
* 
*  
* Рассказ в блоге Дмитрия Малова об острове Святой Елены


Категори:Малхбузен Африка
Категори:Йоккхачу Британин гӀайренаш
Алексин (гӀала)

**Але́ксин** — Россин Тулин областан гӀала, Алексинан кӀошт а, Алексин гуонан а центр. Лаьтта Среднерусскин акъари къилбаседехьара декъехь, Ока эркан шеа бердйстехь, Тулин 59 км къилбаседа-малхбузехьа, Калугин 69 км малхбалехьа, Москох гӀалин 150 км къилбехьа.

## Билгалдахарш


Категори:Тулин областан гӀаланаш
Ефремов (гӀала)

**Ефремов** () — Россин Федерацин Тулин областан Ефремовн кӀоштара гӀала.

## Бахархойн дукхалла

## Климат
Эвла лаьтта барамерачу климатан асанехь. Кхузахь климат барамера континенталан, йуккъера йу барамера тӀуьна Оьрсийн акъарин къилбаседа-малхбузан кӀошташкарчунний, къилба-малхбера йекъа кӀоштаркашчунний. Климат кхуллуш дакъа лоцу радиацин а, циркуляцин а фактор. Радиацин баланс 40 ккал/см2 гергга йу. Мохк лаьтта, Ӏаьнаре даккхарна а, йохйарна а цхьабосса йовхо йолчу зонехь. Къилбаседехьа мелхан радиацин алсама дакъа дойу Ӏаьнаре даккхарна, къилбехахь дохдарна. Климатан Ӏаткъам бо континентан а, хӀордан а хӀаваан массаша. Атлантикин хӀаваъ областе кхочу дуьненан къилбаседа эхиг тӀехь гуттарен а долчу малхбузан хӀаваан массаш бахьнехь; дукхаха дерг уьш циклон кепара кхочу. И хӀаваан массаш Атлантикин Ӏапказан къилбаседа декъан тӀехула кхоллало. Ӏай малхбузера мехаш жигарадевлча массанхьа йохло, шортта ло догӀу, ткъа аьхка — кхуьйлира, догӀанан хенан хӀоттам хуьлу. Арктикин массаш кхуза йаьхкича Ӏай цӀеххьана шеллало, бӀаьста, аьхкенан йуьххьехь, гурахь гӀоролаш хуьлу. И массаш кхоллало арктикин бассейн тӀехула.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

Категори:Тулин областан гӀаланаш
Хандли, Род

**Хандли Родни Кларк «Род» ** (, 1934 шеран 26 октябрь — 2015 шеран 27 март) — америкин профессионалан баскетболхо а, телекомментатор а. Шен йерриг ловзаран карьера дӀайаьхьира Къоман баскетболан ассоциаци «Миннеаполис / Лос-Анджелес Лейкерсехь» клубехь. Карьера чекхйаьккхича комментатор болхбира. 1971 шарахь дуьйна хилира дуьххьарлера радио а, теле а комментатор хилира КъБА керла «Нью-Орлеан Джаз» клубан. Цуьнан сийнна цӀера «Юта Джазан» «Энерджи Солюшн-арена» цӀе йолу аренин тхьов кӀелахь оьллина баннер микрофонца.

## Профессионалан карьера
Хандли хаьржира 1957 шеран КъБА драфтехь хьалхара лоьмарца «Цинциннати Роялза», амма сихха хийцира «Миннеаполис Лейкерсца». Хандли 1957 – 1963 шерашкахь левзира Миннеаполисера Лейкерсехь а, Лос-Анджелесехь а, йуккъера барам ловзарехь кхуссура 8,4 очко. Иза шозза хаьржира КъБА дерриг седарчийн матчехь ловза, 1960 а, 1961 а шерашкахь. Цуьнан профессионалан карьерехь 1959/60 шо хилира уггаре дика, цуо ловзарехь йуккъера барам кхуссура 12,8 очко, 4,6-зза буьрка дӀалора. 1963 шарахь, 28 шо долуш, Хандли Рода ловзаран карьера чекхйаьккхира гола лазйарна.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 

Категори:АЦШ баскетболхой
Категори:«Уэст Виргиния Маунтинирс» (баскетбол) ловзархой
Категори:«Миннеаполис Лейкерс» ловзархой
Категори:«Лос-Анджелес Лейкерс» ловзархой
Категори:Юта Джаз
Таджикистанан кӀошташ

## [[Душанбе]] гӀала

## [[Лам-Бадахшанан автономин регион]]

## [[Согдан регион]]

## [[Хатлонан регион]]

## [[Республикин муьтӀахь йолу кӀошташ]]

## Билгалдахарш

Категори:Таджикистанан кӀошташ
Ванчан кӀошт

**Ванчан кӀошт** () — Таджикистанан Лам-Бадахшанан автономин регионан йукъара административан кӀошт.
Кхоьллина 1933 шеран 29 майхь.

КӀоштан центр — Ванч, лаьтта 171 км къилбехьа Хороган.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Таджикистанан кӀошташ
Шугнанан кӀошт

**Шугнанан кӀошт** (, ) — Таджикистанан Лам-Бадахшанан автономин регионан йукъара административан кӀошт. КӀоштан центр — Вахдат.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Таджикистанан кӀошташ
Урамнекъ

**Урамнекъ** — тайп-тайпана гӀишлошйаран материалех дина гӀалин урамийн а, цхьацца некъийн (**тӀулг биллина некъ**) а онда новкъан къовлам (духар) из различных.

Россехь кхин а *«урамнекъ»* — цхьацца урамийн историн цӀерийн хӀоттаман дакъа, йуьхьанца цуо гойтура тӀаьхьарчуьнан онда къовлам хилар. Масала: Боккха Тверан ''урамнекъ'', Боккха Никитининан ''урамнекъ'' Россехь йара урамнекъан йал (Мостовщина), гӀаланашкара хӀусаман ден *урамнекъаш* лело декхар. 1692 шарахь Русехь (Россехь) тӀедиллинера москохан урамашна тӀе тӀулг билла, цул хьалха уьш дечиган дара, ткъа 1705 шарахь йерриг москохан урамашка тӀулг билларан йал тӀейиллира йерриг Оьрсийн пачхьалкхана.

## Истори
Онда тӀулг биллина урамнекъаш а, некъаш а шираруман оьздангаллин амалера билгало йу. Мохк баьккхича иза караберзош румхоша оьшу инфраструктура йора уггаре хьалха, сихха эскарш дехьакхийсархьама, уьш дара некъаш, хи а, канализации а латтор. Иштта бу, масала, шира Румера Палатине боьду некъ.

Дика лаьттина Помпейра саьлнашкара урамнекъаш, цуо тешалла до урамашкахула дӀасалела оьшу аьттунаш барах цуьнан бахархоша. Масала, боькъура ворданаш лела урамнекъ а, гӀашлой лела тротуар а.

Россин хьаннаш дукха йолчу кӀошташкахь гӀашлойн некъаш дукха хьолехь аннех дора. Амалера масала — Велики Новгородера дечиган урамнекъаш, уьш тӀекӀела дохкуш чкъоьрнаш дина масех бӀешарахь. И Ӏадат дисина Архангельскехь, тайган йарташкахь тахане кхаччалц, цигахь хилла а ца Ӏа уьш. Ворданаш лела урамийн дакъойх аьлча, цигахь исторера дуьххьарлера хьесап тобина боцу тӀулг биллар ду.

1914 шеран 28 январехь хилла шоссен гӀуллакхан гӀуллакххойн I гуламехь Россин империн некъан хааман министро С. В. Рухловс иштта амал гайтина Россин некъийн машанан къовларан тайпанца:
* 4 % шоссен некъаш;
* 2 % — *тӀулг биллина некъаш*;
* 94 % — лаьттан некъаш.

## Тайпанаш
### Йалхсаболчух бина урамнекъ
1924 шо кхачале Петарбухехь коьрта урамаш, царна йукъахь Невин проспект, дехкинера *йалхсаболчарех* — дечиган йалх са болу кепех. Иштта некъаш къовларан технологи 1820 шарахь дуьххьара кховдийра бакъволу статсан хьехамчо Гурьев Василий Петровича, иза гӀуллакхехь вара Петарбухан гӀалин гӀишлошйаран комитетехь. Керла некъан къовлам хаза хилла ца Ӏаш, гӀовгӀа а йоцуш транспорт лелуьйтура: «Невин проспектера дерриг цӀенош ца соццуш дегочуьра севцира, оцу дегораша дохадора цӀенош. Бахархой татанех паргӀата бевлира, говрашна керла ницкъаш хаабелира, когаш ца дохош, хӀинца чаболехь озайо йаккхий ворданаш. Ворданаш Ӏалашхуьлу, ткъа адамийн могашалла, экама декъан муххале а, тамехь хахкар бахьнехь тойелла». Москохахь йалхсаболчех урамнекъаш дехкира 19-гӀа бӀешеран 40-гӀа шерашкахь, цул тӀаьхьа кхечира Лондоне, Париже, Европин а, Америкин а кхечу йаккхий гӀаланашка.

## Билгалдахарш

## Литература
* *Пятунников*, «Мостовые Западной Европы», — 
* 

Категори:Некъан къовламаш
Телпиджи

**Телпиджи** — Румынин Галац жудецан  коммунера эвла.

## Географи

ХӀордан сизал локхалла .

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* 

## Арахьара хьажоргаш
*  
*  

Категори:Румынин нах беха меттигаш
Категори:Галац жудецан нах беха меттигаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Сан Марчело Пительо

**Сан Марчело Пительо** () — Италин Тоскана регионера коммуна. Лаьтташ йу Пистоя провинцехь.

## Географи

Коммунан майда — . ХӀордан сизал локхалла .  коммунаш.

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Cтатистикин къоман институт
* Cтатистикин къоман институт 

Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Категори:Италин коммунаш
Категори:Тоскана йукъара гӀаланаш
Айнин кӀошт

**Айнин кӀошт** () — Таджикистанан Согдан регионан йукъара административан кӀошт. КӀоштан центр — Айни.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Таджикистанан кӀошташ
18 (терахь)

**18** (*берхӀитта*) — 17 а, 19 а йукъара дагардаран терахь. Шала терахь ду. 

## Математика

* 1018 олу квинтиллион, СИн дешхьалхе: экса (**Э**) а, атто (**а**) а
* 218 = 262 144
* ХӀокху терхьан жамӀ — 9
* ХӀокху терхьан эцаран жамӀ — 8
* 18 шолгӀа дарж — 324
* 18 кхоалгӀа дарж — 5832
* 10-гӀа хӀоттаман терахь
* 10-гӀа шала терахь
* 9-гӀа ши хьаьрк долу терахь
* Шен терхьийн шала терхьан цхьаллин терахь.

## Ӏилма

* Аргонан атоман лоьмар 

## Музыка
* Moby  беканчийн эшаран цӀе 
* Moby  беканчийн альбоман цӀе

## Дин, мистика, философи
* Жуьгтийн дагардаран системехь дӀайаздо י״ח санна (аьтту агӀонера аьрру агӀорхьа: י=10, ח=8). Хийцина дехкича а (терхьан маьӀна дуьсу) хуьлу дош  - дийна (хай). Цундела 18 терахьо жуьгтийн Ӏадатехь дахар билгалдоккху. Хьажа кхин а «Шмоне-Эсре» дуӀа («18»). Цуьнца доьзна 18 декъало ахча сагӀийна даларан Ӏадат.

## Кхечу областашкахь
* Вайн эрал 18 шо хьалха, 18 шо, 1918 шо; Вайн эрал XVIII бӀешо хьалха, XVIII бӀешо
* ASCII - урхаллин сийлаллин `DC2` (device control 2) код 
* 18 — Россин Федерацин субъектийн код Республика Удмурти
* Дукхаха долчу мехкашкахь гӀеметтахӀоттар лору 18 шо долуш
**18+ — билгалйоху чулацамехь ницкъ баран йа йиллина эротикин суьрташ долу материалаш (фильмаш, телепередачаш, компьютеран ловзарш)
**18+ — билгалйоху чулацамехь ницкъ баран йа йиллина эротикин суьрташ долу материалаш (фильмаш, телепередачаш, компьютеран ловзарш) 
* Нацистийн гуонашкахь 18 билгалдоккху Adolf Hitler цӀеран къайлаха маьӀна, иза схьадолу 1 = А, 8 = H латинан элпий лоьмарех.
** Combat 18 (йа C18) — британин аьттурадикалан террористийн кхоллам

* «18 болатан чкъург» — киранан автосимуляторан жанрера компьютеран ловзарийн сери

## Билгалдахарш
Берцанкхокха

**Берцанкхокха**, йа  — вьюрокан доьзалера берцанкхокхарчийн тайпана (*Pyrrhula*) дека олхазар.

## Берцанкхокха а, адам а
### Литературехь
Оьрсийн поэзехь уггаре къегина ду берцанкхокхин васт, цуо васте верзаво баьчча А. В. Суворов.

ХӀунда йолайо тӀеман йиш ахьа

Шедагах тера, сан хьомен берцанкхокха?

Мила эцна гӀур дув ай чагӀалкхна тӀелата?

Мила вайн тхьамда ву? Мила турпал ву?

Онда, майра, сиха Суворов стенгахь ву?

…

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Позвоночные животные России: Обыкновенный снегирь 
* 

Категори:Евразин олхазарш
Категори:Берцанкхокхарчий
Категори:1758 шарахь гайтина дийнаташ
Артиллерин герз

**Артиллерин герз** — долу герзан а, кхечу (масала Ӏаьнаран) 20 мм сов калибран долу герзан тайпа.

Иштта тайпана герз пайден дац цхьаьна стеган ницкъашца тӀеман аренахь дӀасатекхо. Иза лерина йу хӀоьънаш (минанаш) кхийсина, чӀагӀонаш, герз, тӀеман техника хӀаллакйан а, мостагӀчуьн дийна ницкъ, долу герза охьатаӀо а, латтан а, хӀордан а тӀехь, хӀаваэхь хӀиттийна кхин Ӏалашонаш кхочушйан а. Артиллерин герз — нуьцкъала йовхонан машен йу, цуо лелайо 300—400 МПа Ӏаткъам болу, температура 3000°С кхочу, молхан газийн энерги.

## Классификаци
Муьлхха а артиллерин герзан белхан хьесап цхьабосса ду: мостагӀчун а, цуьнан материалан декъан а кхета лерина хӀоъ, аратотту чӀижаргӀа чуьра шорлучу молхан газан Ӏаткъаман ницкъаца, уьш кхоллало хӀоьан молха даьгчи. Амма тарло, артиллерин герзо кхечу кепара а кхоссаран хьесапаш хила:
* Ӏаьнаран йоккха тоьпан шорло лакхара температурин Ӏаткъамца,
* рельсашца уьду рельсотронан гӀад чохь рельсотроно йо магнитан арено кхуссу хӀоъ.

Артиллерин герзан дукха кепийн тайп-тайпана хьесапийн классификаци йу.

Файл:Animated gun turret.gif|Декъна хӀурдкеманан герз
Файл:Zis2_nn.jpg|Танканашна дуьхьала туху 57-мм йоккха топ ЗИС-2 Нижни Новгородан Кремлехь
Файл:"Members of a Negro mortar company of the 92nd Division pass the ammunition and heave it over at the Germans in an almos - NARA - 535546.jpg|81-мм миномёт Италехь 1944 (:en:M1 Mortar)
Файл:AA-gun-niva-1916.jpg|Оьрсийн аэропланашна дуьхьала туху йоккха топ 1916 (1902 шеран 76-мм дивизионан йоккха топ)
Файл:Береговое орудие США. Нива №19-1916 г..jpg|АЦШ Берд ларбархойн йоккха топ. 1916
Файл:Artillerie de campagne allemande pre-1914.jpg|ДХьТӀ немцойн тӀаьхьатосу йоккха топ


## Коьрта тӀеман хьесапаш
Артиллерин герзан йукъадогӀу лахара тӀеман хьелаш: хӀоьънийн нуьцкъалалла, нийса кхоссар, гена тохар, сихатохар, манёвралла (герз сихха тохар), дӀасахьуш тӀеман аренехь атта хилар, тешамалла а, тойан атта хилар.

## Артиллерин герзан йоцца классификаци

### Конструкцин башхаллашца
* ЧӀижаргӀин артиллери:
** Йоккха топ
** Бомбарда
** оккха топ-гаубица
** Гаубица
** Мортира
** Мортира-миномёт
** Миномёт
** Йухацатуху йоккха топ
* Реактиван артиллери

### ТӀаманна хьажорца
* Танкашна дуьхьала йоккха-топ
* Зенитан йоккха топ
* Берд ларбаран йоккха топ
* Аренан йоккха топ
* ГӀопан йоккха топ

### Тактикин-техникин а, базин тӀеман платформин а цхьаьна хьажорца
* Танкан йоккха топ
* ХӀурдкеманан йоккха топ
* Авиацин йоккха топ
* ЦӀерпоштнекъан йоккха топ
* ШЛАГӀ

### ДӀасалеларан а, дӀасалелоран а хьесапца
* ТӀаьхьатосу йоккха топ (ТӀЙТ)
* Ша лела йоккха топ (ШЛЙТ)
* Ша йоьду йоккха топ (ШЙЙТ)
* Танкан йоккха топ
* Лело йоккха топ

### Нишин конструкцица
* Йозуш йоцу нишин асанца йолу йоккха топ
* Ахйозуш йолу нишин асанца йолу йоккха топ
* Йозуш йолу нишин асанца йолу йоккха топ

### ЧӀижаргӀийн харшан хӀоттамца
* Хир даьккхина йоккха топ
* Шера чӀижаргӀа долу йоккха топ

## Хьажа кхин а
* Баллистикин станци

## Литература
* 

## Хьажоргаш

* Артиллерийское вооружение. Основы устройства и конструирование, Машиностроение, 1975, 420 c.
* История материальной части артиллерии (1904).

Категори:Долу герз
*
Баскетболан божарийн йерригамерикин NCAA гулйина команда 1951

Категори:Кепаш: Баскетболан божарийн йерригамерикин NCAA гулйина командаш
Абдулинан кӀошт (Оренбурган область)

**Абдулинан кӀошт** () — Оренбурган областан муниципалан кӀошт.

Административан центр — Абдулино.

## Бахархой

## Нах беха меттигаш

## Билгалдахарш

Категори:Оренбурган область
Категори:Россин кӀошташ
Варзобан кӀошт

**Варзобан кӀошт** () — Таджикистанан республикин муьтӀахь йолу кӀошт. КӀоштан центр — Варзоб.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Таджикистанан кӀошташ
Нурабадан кӀошт (Таджикистан)

**Нурабадан кӀошт** () — Таджикистанан республикин муьтӀахь йолу кӀошт. КӀоштан центр — Дарбанд.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Таджикистанан кӀошташ
Ак-Суу (Лейлекан кӀошт)

**Ак-Суу** — ГӀиргӀазойчоьнан Баткенан областан Лейлекан кӀоштан йукъа йогӀу эвла.

## Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Cахьтан аса
Сахьтан аса йу +6:00.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* ГӀиргӀазойчоьнан индексаш

Категори:Лейлекан кӀоштан нах беха меттигаш
БерцанӀов

**БерцанӀо́в** — кенан чкъоьргех цӀанйина,  культурин кепех йоккху Ӏов.

ХӀинца йоккху йеккъа шарйина берцанӀов, иза чкъоьргех, зезаган чӀурамах, зӀийдигех, жима алейронан чкъоьрах цӀанбина берцан хӀоъ бу. БерцанӀевнан бос хийцало сирла-можучунна тӀера къегина-можачунна тӀекхаччалц.

## Токхонан хьелаш
ЦӀанбар бахьнехь буьртигехь хӀоъ бен ца буьсу — йерриг чкъоьргаш а, зӀийдиг а шардаран балхо дӀайоху. Иза бахьнехь берцанӀевнан мелла а къен химин хӀоттам бу, хӀунда аьлча цхьаьнакхетарийн а, хӀуманийн а ладаме дакъа долу буьртиган чкъоьршашкахь.

БерцанӀевнан йукъахь белок дикка лакхара йу, цуьнан барамца иза бустало кӀенца — йозаллин барамца 11 % гергга. Амма, берцанӀевнан белокан лакхара биологин мах бац, триптофан а, лизин а, метионин а кӀезиг хиларна.

Йуккъера хӀоттам Кёниган хаамашца:

БерцанӀевн йукъахь йу организман оьшу макро-, микродакъолгаш: эчиг, фтор, магний, марганец, кремний, цӀеста, кальций, калий, цинк. Овкъаршкахь билгалдаьлла кӀезиг  калий а, алсама кремний а ду.

БерцанӀевнца кхин а алсама ду витамина, башха алсама B1, B2, B5, PP.

Липидаш берцанӀевн йукъахь кхечаьрца дуьстича дукха йу, уьш къаьста дуьзина доцу хьена мусталлаш хиларца (90 % кхаччалц), алсама ду олеинан а, линолан а. уьш хиларо Ӏов латторан хенаш охьайоху, хӀунда аьлча уьш сихха къахьло.

## Лелор
БерцанӀов деманна лела а цайо ала мегар ду, ткъа лелайо, коьртаниг, Ӏевнан кепара хударна, йаттаршна, пудингашна, кулешашна, атаршна. Кхехкийча берцанӀов шорло 4 тӀера 6-7-зза, ткъа худар дика чам а, бос а, консистенци а йолуш, кхин а дегӀах дика дулуш хуьлу. Брокгаузан а, Ефронан а энциклопеди дошамца, «даалуш могашаллин кхача бу, бепиг санна, хӀора дийнахь диича а кӀордор доцуш».

БерцанӀевнах кхин а йо чуьппалгаш.

Йекъа шарйина берцанӀов шуьйра лелайо зӀакардаьхьнийн фабрикашкахь 12 сахьтехь инкубаторера бройлерийн кӀорнийн транспортировка йеш, ткъа иштта уьш кхиоран хьалхара сахьташкахь  йуьззина ражан гранулийн ийна докъарах тухург санна.

Берцан Ӏов кхиош лело борц, деа тайпанна боькъу. Уггаре мехала лору кӀайн йа беда-можа чкъор долу буьртигаш долу сорт, кхин а цӀен бесара зезаган чкъоьраш долу цхьацца сорташ а. Чкъор 20 % сов хила йиш йац.

Буьртиган консистенци ладаме технологин хьесап ду. Ангали кепара берцан сортийн амалехь ду лакхара чӀогӀалла, туьлуш а, шардеш а декъало. Уггаре дика технологин хьелаш ду гоьрга кеп йолу даккхийра а, нисдина а буьртиг болу берцан сортан. Тодеш гӀоле хета 13,5-14,5,% тӀуналла йолу борц. 13 % лахара тӀуналла хилча Ӏов кӀезиг йала тарло буьртигаш декъадаларна.

## Сорташ
Дикаллин гайтамашца берцанӀов йоькъу лакхара, хьалхара, шолгӀа, кхоалгӀа сорташка. Лакхара сортан берцанӀевнан йукъахь дика хӀоъ бу — 99,2 % сов; 1-ра — 98,7 %; 2-гӀа — 98 %.

## Билгалдахарш

Категори:Ӏевнаш
Берцахилар

**Берцахилар** — шайн бераш доцучу стеган йа зудчун-майрачун хьал. Берцахиларан долара, социалан йа политикин маьӀна ду.

Берцахилар хила тарло ша шен лаамехь бина харжам а, кхин а адамех ца дозу хьелаш а. Цу тӀе къастадо шен лаамца берцахилар (чайлдфри) а, антинатализм, цуьнца берцахилар дика лору.

## Берцахиларан бахьнаш
### Шен лаамца
* Целибат (зуда цайалор), аьлча а абстиненци.
* Чайлдфри — шен харжам, физикин а, менталан а, финансийн а таро йолуш бераш ца дан бина сацам.
* Антинатализм — эхь-бехк бахьнехь цадебар.
* Шен лаамца адамалла далийтарна пайденна цадебар.

### Лаамаза
* Зудчуьнга-майрачуьнга бер ца дан далар.
:* Гинекологин баланаш, царна йукъахь хьалхара пхьораллехь хилла физикин чевнаш а.
* Психикин могашаллица баланаш, царна йукъахь, бераш кхио таро йоцу, когнитиван бохамаш (зудчун-майрачун декхарш кхочушдаран функцеш) а, депресси а.
* Гуонахьара хьелашца а, социалан гоьнца доьзна, дахарера халонаш:
:* Социалан, оьздангаллин, бакъонийн нормий Ӏаткъам:
:::* стечунна боьрша накъост йа боьршачунна стен накъост ца хилар
:::* бер дола доккхуш хуьлу социалан-бакъонийн дуьхьалонаш, масала, шеш Ӏаш болчарна бер дола ца даккхийтар.
::* Экономикин йа социалан Ӏаткъам, йуьхьанца карьерин ламин тӀехула билгала тӀегӀане а кхаьчна, тӀаккха бер дийр ду аьлла агӀор сацар, цуо бердаран хенера баха таро алсама йоккху.
:* Бер дан йа кхио таро хир йац аьлла шеконе даьккхина, финансий йа кхин бахамийн резерваш ца тоар:
::* Доьзалера а, йукъараллера а гӀо доцуш финансийн резерваш ца тоар.
::* Медицинин гӀоьне кхача гена хилар (дукха хьолехь цхьаьна догӀу финансаш ца тоарца).
::* Белхан график йа медицинин гайтамашца бахамехь оьшу гӀо ца хилар.
* Накъостанна, иза дерриг а долуш, пхьор дан йа бераш кхио ца лаар (цунна йукъахь бер дало ца лаар а).

## Билгалдахарш

Категори:Доьзал
Берч

**Чкъоьран берч** — чкъоьран деха хьекхадаларан йа Ӏаткъаман жамӀ. Гучудолу чӀагӀйелла областийн кепара (эпителийн клеткаш йалар) — декъа берч; йа берчан ахкарг, чкъоьран лакхарчу декъехь хуьлу хӀесийн тӀуналла — тӀеда берч. ТӀуналла гулло дохийна чкъоьран бухахь, ларйо иза кхин дӀа йохайарх, таро ло цунна тойала.

ТӀуналлица цӀий хала тарло, тӀаккха берчах — цӀийн берч олу. Иштта ахкарг долу, дукхаха дерг, цӀий лела пхенаш берч хилла меттигера чкъоьранна гергахь лаьтташ хилча, ткъа чкъор чӀогӀа даийна а, Ӏаткъам бина а хилча.

Дукха хьолехь берчаш йовлу когашна тӀаьхь готта мачаш хилча, куьйгашца болх бича.

## Берчаш ца йовлийтаран хьесапаш

Коган тӀера берчаш ца хилийта лело атта, коган тӀехь дика лаьтта мачаш а, пазаташ а лело йеза. Берчаш кхуьу тӀеда дегӀан чкъор тӀаьхь, цундела тӀуналла дӀахӀудийта лело йеза оцу гӀуллакхна мега пазаташ (масала, лерина спортан пазаташ), ткъа мачийн йовхачу хенахь когашна мох кхетийла хила йеза.

Нагахь генна гӀаш некъ бича ладаме ду, мачаш коганна гӀеххьа хилар, ткъа мачаша ког бао болийна (чкъор Ӏийжадо) меттигашкахь, лато мега тӀелета пластырь коганна Ӏаткъам лагӀбан.

Куьйгашна берчаш ца хилийта, белаца, дигарца, херхаца болх беш каранаш лело деза. Кхин а куьйгашца беза физикин болх бечу хенахь (машшаш а, йеза хӀуманаш дӀахилош) куьйгаш лардан деза.

Башха гӀирсаш (масала тальк) лело тарло хьекхадалар лагӀдархьама.

## Дарбанан хьесапаш
Дукха хьолехь берч ша дӀайолу, амма иза дӀайаккха а мега салицилан мусталлица йа хирургин этӀорца.

Терапин бух тӀехь йу дукха химин хӀуманийн кератолитин хьесапаш. Оцу эффекте кхачо хьесапаш йа препараташа кӀаддо берчан хьесий, цуо атта дӀадоккху иза карабогӀучу гӀирсаца йа лерина гӀирсаца.

## Хьажа кхин а

* ДаьӀахкан берч

## Литература
* 

 

Категори:Лазораш
БесаргӀаз

**БесаргӀезаш** йа **Ӏаьржа гӀезаш** () — бедийн доьзалера олхазарийн хин тайпа.

## Йукъара амат
БесаргӀезаш — йуккъера барам гӀезел кегийра олхазарш. Церан хуьлу гӀезачул алсама доца лаг а, алсама йоца, амма бух тӀаьхь лекха зӀок. БесаргӀезаш йохаллехь 60 см гергга хуьлу, йозалла 8 кг кхаччалц хуьлу. Ӏаьржа гӀезийн бос алсама Ӏаьржа а, кӀайн а хуьлу. ЦӀен харданг йолу бесаргӀезийн месашкахь хуьлу цӀехо-боьмаша бос.БесаргӀезийн дерриг 6 тайпа ду.

## Йаржар
БесаргӀезаш, гавайн бесаргӀезаш йоцург, бен туху Евразин а, Къилбаседа Америкин а къилбаседехь.

## Дахаран кеп
БесаргӀезаш шайн дахаран кепаца тера йу гӀезех, амма цхьан а бесаргӀезо гӀезаша йо гӀовгӀа ца йо. Аз церан хаьдда ду, цхьацца кепийн жӀаьлех летарх тера ду.

## Классификаци

Тахана бесаргӀезийн 6 кеп йу:
* КӀайн беснеш йолу бесаргӀаз (*Branta leucopsis*)
* Гавайн бесаргӀаз (*Branta sandvicensis*)
* Канадин бесаргӀаз (*Branta canadensis*)
* ЦӀен харданг йолу бесаргӀаз (*Branta ruficollis*)
* Канадин жима бесаргӀаз (*Branta hutchinsii*)
* Ӏаьржа бесаргӀаз (*Branta bernicla*)

ХӀаллак хилла кеп:
* † *[[Branta hylobadistes]]*

## Литература
* 
* 


Категори:Олхазарийн тайпанаш
Бесбесарг

**Ма-дарра бесбесарг**, йа **баьццара бесбесарг**, йа деккъа **бесбесарг**, йа **сийна цӀирцӀирхьоза** (), — Европера, Малхбузен Азера, Къилбаседа-Малхбузен Африкера субтропикин, барамера, субарктикин асанашкахь къегина-можа месаш йолуш, шуьйра даьржина  жима  цӀирцӀирхьоза. Ӏаламехь деха, дукхаха дерг, гӀаш долу а, ийна а хьаннашкахь, алсама ножан а, кӀайчу докхан а. Дика доьлла культивацин ландшафтийн хьелашка, кӀезиг ца деха бошмашкахь, паркашкахь, сих-сиха ган тарло гуйнашна гергахь. Малхбузен Европехь дукха хуьлу гӀалахь дехарш а. Кхера а ца луш адам дикка герга тӀедуьту.

Дебачу шеран заманахь дуу деккъа дийнатийн докъар — сагалматаш а, гезгаш а. Гурахь а, Ӏай а дааран декъехь хуьлу хуш а, кхин ораматийн кхача а. Бен бо диттийн харанашкахь, лаамца тӀеоьцу адамо дина бенаш.

## Систематика а, бухара кепаш а

Ма-дарра бесбесарган Ӏилманан сурт хӀоттийна Линней Карла 1758 шеран шен Ӏаламан системин 10-гӀа арахецарехь. Оццу хенахь кепана Ӏилманан цӀе тиллира *Parus caeruleus* — бесбесаргаш цӀирцӀирхьозанийн доьзалера ду, ткъа *Cyanistes* цӀарца билгалдоккхура морфологин хьесапашца тера цхьаьнатоьхна кепийн бухара тайпа. И классификаци хӀинца а лелайо цхьацца говзанчаша, царна йукъахь бу российнаш а. 2000-гӀа шерийн хьалхарчу декъехь америкин орнитологаша генетикин талламаш бира, цара гайтира бесбесаргийн а, доьзалан дисинчу декъан а мтДНК къастар, цуо бух биллира *Cyanistes* ша тайпа долуш иза къасторна.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Позвоночные животные России: Обыкновенная лазоревка
* BirdLife International (2004). Parus caeruleus. 2006 IUCN Red List of Threatened Species. IUCN 2006. Retrieved on 12 May 2006. Database entry includes justification for why this species is of least concern
* Лазоревка на сайте ecosystema.ru

Категори:Бесбесаргаш
Категори:Евразин олхазарш
Категори:Африкин олхазарш
Категори:1758 шарахь гайтина дийнаташ
Лавильноьв-Окс-ФгӀен

**Лавильноьв-Окс-ФгӀен** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ГгӀанд-Эст регионехь. Коммунан департамент — Лакха МагӀна. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Лакха МагӀна департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Геосфера

**Геосфера** (схьадаьлла  — Дуьне а,  — горгал) — планета Дуьне кхуллу сферин чкъоьрнаш (цахедда а, хедда а).

## Сурт хӀоттор
Геосфераш хьалхий-тӀаьхьий хийцало, Дуьненан йуккъера дӀасайоьду, уьш вовшех хьакхало (чучча йоьду) шортенехь а, хенашкахь а (цхьаьна геосферера кхечуьнга дехьайолу), амма шен кхоллайаларехь а, болхбарехь а шен лаамехь йу. 

Геосфераш вовшашца уьйранаш йолуш йу, кхуллу цхьаьнаэшшара динамикин система.

## Истори
Дуьненан хьолех лаьцна дуьххьара жамӀ дина, геосферийн синтетикин концепци кхоьллина геолого Э. Зюсса, цхьа могӀа ойланаш аратеттина географо А. Геттнера.

Россехь Ӏаламан зонаш глобалан масштабехь кечйина В. В. Докучаевс.

## Тайпанаш
Масех коьрта геосфера билгалйаккха мегар ду:

;Кхин тӀе геосфераш

Цхьацца Ӏилманчаша къастайо адаман гӀуллакхца уьйр йолу шолгӀа (антропогенан) геосфераш:
* Антропосфера — сурт хӀоттийна Д. Н. Анучина, 1902
* Ноосфера — сурт хӀоттийна В. И. Вернадскийс, 1944
* Социосфера — сурт хӀоттийна Ю. К. Ефремовс, 1961
* Техносфера

Вайн планетийн хӀоттаман анализ йаьккхича къастало комплексан (хӀоттаман):
* Биогеосфера — педах тера хьалхара геосфера йа хӀокху заманан глобалан экосистема. Н. А. Солнцевс ландшафтйовзарехь къастайора фитосфера а, зоосфера а.
* Гляциосфера а, Криосфера а — Дуьненан шен чкъор (Гуттаренна а гӀорол, ша, ло, йис)
* Ӏапказсфера — хӀордийн а, Ӏапказийн а хин геосфера.
* Педосфера — лаьттан а, саззан а чкъор.
* ДӀайоьллина биосфера — лаьттан бухара кӀоранаш, сланцаш, кир-маьӀда.

Геосферийн хьакхало а, вовшашца уьйр хуьлу а Ӏаламан цхьаьнатоьхна хьелаша, къастайо спецификин сфераш йа чкъоьрнаш:
* Географин чкъор
* Экосфера
* кхин дерш.

Дуьненан геосферех лаьцна Ӏилманан йукъайоьду геосферологи, ноосферологи, кхин йерш а. ХӀора геосфера, тайп-тайпана тӀегӀанашкахь, Ӏамайо ша долчу Ӏилмано йа Ӏилманан агӀоно (геологин циклан Ӏилманаш).

## Хьажа кхин а
* РӀА геосферийн динамикин институт
* Дуьне
* Стигалан сфера

## Литература
* *Круть И. В.* «Введение в общую теорию Земли». — : Мысль, 1978. — 368 с.
* *Ласточкин А. Н.* Системно-морфологическое основание наук о Земле (Геотопология, структурная география и общая теория геосистем). — : Издательство НИИХ СПбГУ, 2002. — 762 с. — ISBN 5-7997-0450-9.
* *Ясаманов Н. А.* Основы геоэкологии. Учебное пособие для вузов. — : ИЦ «Академия», 2003. — 352 с. — ISBN 5-7695-1043-9.

## Хьажоргаш

* Геосферы — всё о геологии.

Категори:Дуьненан хӀоттам
Категори:Географин терминаш
Бесни (дегӀан меже)

**Бесни** (**беснин область**, ) — адаман йуьхьан йа дийнатийн муцӀаран шинне а агӀонан дакъа, иза хуьлу мочагӀалан Ӏад тӀера лахара моччагӀалан лахара йистте кхаччалц. Бетан а, меран а декъех къастайо мерабалдийн харшо, тӀехьа кхин дӀайу лергауллера-Ӏовшу область. Беснин чкъор дуткъа ду, чӀогӀа тӀелатийна чкъоьран бухара клетчатко, цунна чохь ду пхенаш. Иннерваци йо . Дийнатийн беснеш тӀера тӀеданаша гойту кеп къастаран хьесап.

## ХӀоттам
Беснешна тӀехула чкъор ду, йукъахь беснин оьзг йу, ткъа кхин а беснин махьаран дегӀ, йа Бишан махьаран шаьддаш, иза кхиина ду берийн.

### Хенийн башхаллаш
Берийн беснеш алсама гоьрга хуьлу чкъоьранна а, беснийн оьзганна а йукъахь гоьрга Бишан махьаран шед хиларна. Хенаца иза хуьлу чӀапа, беснин оьзганна йуха а болу.

## Функцеш
1. Дакъа лоцу йуург йууш: цӀубйеш; баганан хара ца йолуьйтуш. 2. Ларйаран (баганан харан меженашна):ларйо йакъайаларх; механика агӀор ларйо; химин агӀор ларйо (беснийн йекхоаийн секрецийн чоьтах – рН а, электролитийн концентрации а латтайо); ларйаран рефлексашкахь, баганан хара ша йасйарехь дакъа лоцу; иммунологехь (иммуноглобулинийн беснийн туьйнан йекхоийн секрецеш) дакъа лоцу.

## Оьздангаллехь
 
Лерг йуххе тӀара тохар — стаг башха сийсазваккхар, беснех дай куьг тохар йа беснех барт баккхар — малхбузен оьздангаллехь доттагӀаллин маршала хаттар.

## Хьажа кхин а
* Гуанчале
* Бесни тӀе барт баккхар
* Беснешна тӀера кӀаьгнаш
* ЦӀен басарш
* Маж
* 
* 
* 
* 
* Нома
* Бишан шеддаш дӀадахар
* 
* 
* Беснин пирсинг
* Беснийн тӀехьара тӀоьрмигаш
* 
* 
* 
* 
* 
* Лергауллера туьйнан Ӏийдаргийн арадоккху харш
* 

## Билгалдахарш

## Литература

* 
* Анатомия человека. В двух томах. Т. 1 / Под ред. М. Р. Сапина. — 5-е изд., перераб. и доп. — М.: Медицина, 2001. — 640 с.: ил. ISBN 5-225-04585-5

Категори:Йуьхь
Оро-Доьбоь (Алайн кӀошт)

**Оро-Доьбоь** — ГӀиргӀазойчоьнан Ошан областан Алайн кӀоштара эвла.

## Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Cахьтан аса
Сахьтан аса йу +6:00.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* ГӀиргӀазойчоьнан индексаш

Категори:Алайн кӀоштан нах беха меттигаш
Бесни (маьӀнаш)

**Бесни** — дуккха а маьӀнийн дош.

**Бесни** () — Туркойчоьнан Къилба-Малхбален Анатолин Адийаман провинцин (ил) гӀала/кӀошт. Беснин кӀоштан административан центр.

**Бесни** (**беснин область**, ) — адаман йуьхьан йа дийнатийн муцӀаран шинне а агӀонан дакъа.