open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Костекапа, Лорензо Иполито Кортес (Тамазунчале)

**Костекапа, Лорензо Иполито Кортес** — Мексикин Сан-Луис-Потоси‎ штатан  муниципалитетера нах беха меттиг.

## Географи

Костекапа, Лорензо Иполито Кортес лаьтташ йу Мексикин йуккъерчу декъехь, Мексикин ламанца йолчу меттигехь.

## Климат

Кхузахь ах-йекъа шийла климат йу. ХӀордан сизал лакхахь хиларна, шарахь довха денош кӀеззиг бен ца хуьлу. Климатан башхаллаш шийла (январь а, февраль а) йа йовха (апрель а, май а) хан хилар йелахь а, температуран барам дерриге а шарахь цхьатерра лаьтташ бу.

## Истори

Колумб вале хиллачу хенахь хӀара латтанаш мезоамерикин а, аридоамерикин а культурин зонашна йукъадогӀуш дара. ХӀокху меттигашкахь отомий а, чичимек а олучу тайпанаша дахар дӀахьора. ХӀара меттигера къаьмнаш кхерсташ лела таллархой-гулйархой бара. Испанин колонизаци йолчу хенахь дуккха а меттигера бахархой хӀаллакхиллехь а, кхузахь хӀинца а уастеко тоба а, паме а, нава а къаьмнаш а дехаш ду.

17–18-чу бӀешерашкахь хӀокху латтанаш тӀехь францисканхой а, августинхой а, иезуиташ а охьахевшира. Оцу хенахь хӀара регион Керла Испани олучу колонин долахь йара.

Мексико маршо йаьккхинчул тIаьххье, 1823 шеран 22 декабрехь дуьйна, иза Сан-Луис-Потоси штатан йукъайогIуш йара.

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Литература
* Ricketts, Taylor H., Eric Dinerstein, David M. Olson, Colby J. Loucks, et al. (1999). Terrestrial Ecoregions of North America: a Conservation Assessment. Island Press, Washington, D.C.

Категори:Мексикин нах беха меттигаш
Категори:Сан-Луис-Потоси‎ штатан нах беха меттигаш
6 де Энеро (Грал. Теран)

**6 де Энеро** — Мексикин Нуэво-Леон штатан  муниципалитетера нах беха меттиг.

## Географи

6 де Энеро лаьтташ йу Мексикин къилба-малхбален декъехь.

## Климат

Климат йекъа а, йовха а йу. Йуккъера температура хийцалуш йу: январехь +12 °C тӀера аьхка йуккъехь +23 °C кхаччалц. Йочанаш — шарахь йуккъера йочанийн барам 610 мм бу, цуьнца цхьаьна доккхаха долу дакъа сентябрь а, октябрь а беттанашкахь хуьлу.

## Истори

Европин колонизаци хилале хьалха хӀокху территори тӀехь формальни къоман пачхьалкх йацара. Историкашна хетарехь, оцу пачхьалкхан латташ тӀехь 250 гергга йаккхий кхерсташ лела тобанаш хилла, испанхошна уьш чичимекаш аьлла йевзаш хилла.

Испанхоша хӀара территори колонизаци йан гӀортар 1577-чу шарахь дуьйладелира, ткъа 1582-чу шарахь Нуэво-Леон паччахьаллин дакъа хилар кхайкхира. Делахь а, меттигерчу бахархойн Ӏаткъам бахьанехь колонизаци XVII-чу бӀешеран йуьхьанца бен ца йолайелира. Евангелизаци испанхойн колонизацин а, культурин ассимиляцин а ладаме гӀирс хилла, цундела XVII-чу а, XVIII-чу а бӀешерашкахь Нуэво-Леон паччахьалле дуккха а монахнаш баьхкира, меттигера бахархой керсталле боьрзуш. Цхьацца миссеш меттигерчу бахархойн дуьхьало бахьанехь йа испанхоша схьайеинчу кхерамечу лазаршна бахьанехь эрна хилира, ткъа кхиберш тласкала халкъан гӀоьнца кхиамашца дӀайахара.

Мексико маршо йаьккхинчул тӀаьхьа, Фрай Сервандо Тереза де Миера Къоман кхолламан конгрессехь Нуэво-Леон паччахьаллин векалла деш хилла. 1824-чу шеран Мексикин Конституцица штатан цӀе Нуэво-Леон аьлла йацйира, ткъа иза ша Мексикин хьалхарчу республикин штат хилира. 1824 шеран 7 майхь иза Нуэво-Леон штатан йукъадогӀуш хилла.

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Литература
* Moseley, Edward H. (1965). Indians from the Eastern United States and the Defense of Northeastern Mexico: 1855-1864. The Southwestern Social Science Quarterly. 46 (3): 274–275.

Категори:Мексикин нах беха меттигаш
Категори:Нуэво-Леон штатан нах беха меттигаш
А. Ферегрино (Калера)

**А. Ферегрино** — Мексикин Сакатекас штатан  муниципалитетера нах беха меттиг.

## Географи

А. Ферегрино лаьтташ йу Мексикин йуккъерчу декъехь.

## Климат

Кхузахь климат шело йолуш а, ах-йекъа а йу, шеран йуккъера температура 15,7 °C (60 °F) йу. Лахара температураш кхузахь наггахь бен йац, башха а январехь а, февралехь а. Йочанийн доккхаха долу дакъа июнь беттан тӀера сентябрь батталц хуьлу, ткъа Ӏа кӀеда хуьлу.

## Истори

Испанхой баьхккале хьалха коьрта этносийн тобанаш касканесаш, сакатекасаш а, гуачичильцаш а хилла. Царна йукъахь, схьахетарехь, вовшашца къийсам лаьттина. Оцу къаьмнийн истори билгалйац, кху регионехь дуьххьарлера нах беха меттигаш маца кхоьллина а хууш дац. Штатан хӀинцалерчу дозанашца дуьххьарлера испанхойн эвла 1531-чу шарахь йиллина. Регионан колониалан истори таханлерчу дена тӀе кхаччалц дукхахьолахь маьӀданаш дахарца, башха а детин маьӀданашца, йоьзна йу. Оцу ресурсаша таро йира керла эвлаш йахка, хаза килсаш а, хӀусамаш а йан, цундела хӀара регион Керлачу Испанехь уггаре ладамечех цхьаъ хилира.

Мексико маршо йаккхарна тӀом чекхбаьллачул тӀаьхьа, 1823 шеран 23 декабрехь иза Сакатекас штатан йукъадахара.

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Литература

Категори:Мексикин нах беха меттигаш
Категори:Сакатекас штатан нах беха меттигаш
15 де Октубре (Гвасаве)

**15 де Октубре** — Мексикин Синалоа штатан  муниципалитетера нах беха меттиг.

## Географи

15 де Октубре лаьтташ йу Мексикин малхбузен декъехь.
## Климат

Шеран йочанийн барам 600 мм сов белахь а, лакхарчу температурин а, чӀогӀа хи Ӏаьнаре дерзарна а бахьанехь, кхузахь климат йехха а, ах-йекъа а йу. Аьхке чӀогӀа йехха а, тӀуьна а йу, ӀиндагӀехь температура 45 °C кхочу, ткъа лакхарчу тӀуналло йовхонан индекс 50 °C тӀера 55 °C тӀе кхаччалц лакхайоккху, иштта тропикин циклонаш гӀелйаларна чӀогӀа догӀанаш дарна кхерам а бу. Ӏа алсам кӀеда ду, кӀеззиг тӀуналла а, йуккъера барам 27 °C йовхо а, йовха буьйсанаш а йолуш.

## Истори

Мезоамерикин къилбаседа дозанехь лаьтташ йу. Къилбаседехьа Фуэрте хино Аридамерика олуш йолу регион билгалйоккху. Цунна йукъадогӀу Мексикин къилбаседера а, Америкин Цхьаьнатоьхначу Штатийн къилба-малхбузера а гӀум-аренаш а, йекъа кӀошташ а. Европейцашца уьйр хилале хьалха, хӀокху махкахь кахитас, тауэс, акахе, хиджиме, тоторамес, ачирес, гуасавес санна йолу тобанаш дехаш хилла.

1531-чу шарахь Нуньо Бельтран де Гусмана 10 000-ннал сов стаг волучу эскарца Сан-Мигель-де-Кулиаканехь испанхойн а, индейн бартхойн а форпост кхоьллира. Цул тӀаьхьа хиллачу итт шарахь меттигера бахархой чӀогӀа хӀаллакхилира малхах а, европейцаша деина долчу кхечу лазаршах а. Мексико маршо йаккхарна тӀаьххье, иза керла кхолладеллачу малхбузен штатийн (Estado de Occidente) йукъадахара.

1830 шеран 14 октябрехь дуьйна —  штатах къаьстина хиллачу Синалоа штатан йукъахь ду.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Мексикин нах беха меттигаш
Категори:Синалоа штатан нах беха меттигаш
15 де Септьембре (Каборка)

**15 де Септьембре** — Мексикин Сонора штатан  муниципалитетера нах беха меттиг.

## Географи

15 де Септьембре лаьтташ йу Мексикин къилба-малхбузен декъехь.

## Климат

Плиоценехь Лахарчу Калифорнин йекъайаларна а, Калифорнин айма кхоллайаларна а, кхин а шело Калифорнин хӀордан леламан а бахьанехь.

## Истори

ХӀокху штатехь адамаш хиларан тешаллаш 10 000 шо хьалхалера ду. Исторел хьалхарчу муьран доккхаха йолчу хенахь Ӏаламан хьелаш таханлерчул кӀеда хилла, ткъа ораматаш алсам йара. 1100–1350-чу шерашна йукъарчу муьрехь хӀокху регионехь дуккха а кегийра, социалан хӀоттам чолхе болу эвлаш хилла, дика кхиъна йохк-эцаран (махлелоран) сетанаш а йолуш. XV-чу бӀешеран йуккъехь климат хийцайаларна, йерриг къилба-малхбузен Мексико сихха гӀум-арене йерза йолайелира. Хьалха хиллачу нах бехачу меттигийн терахь а, барамаш а оцу хенахь чӀогӀа лахдаларна бахьана иза хила йезаш йу. Регионехь биссина болу къаьмнаш йухадевлира социалан хӀоттам а, дахаран кеп а атта йолчу хьоле. Испанхой кхачале хилла йолу муьлхха а чолхе социалан организаци XVI-чу бӀешере кхачале хьалха дӀайаьллера.

XVI-чу бӀешарахь Ацтекийн импери испанхоша йаккхарна тӀаьххье, оцу регионах лаьцна бакъ йолу хаамаш кӀеззиг бисна. Цхьаболчара чӀагӀдо, дуьххьарлера испанхойн нах беха меттиг 1530-чу шарахь Альваро Нуньес Кабеса де Вакас кхоьллина олий. Йуьхьанца Сонора штато испанхой тӀеозабира шен латташ дика хиларна. Миссийн система кхоьллинчул тӀаьхьа, испанхойн колонисташ дуккха а хьалха деанера кхуза. Меттигерчу бахархойн реакци тайп-тайпана йара: цхьаболчара машар тӀеийцира, кхечара ницкъ а духьало йира, хӀунда аьлча тайп-тайпанчу тобанаша тайп-тайпанчу хенахь тайп-тайпана стратеги лелайора. Ницкъбараш колониалан мур чекхбаллалц лаьттира, цундела испанхоша дизира миссеш йан а, испанхойн эвлаш а ларйаран фортификацин гӀишлош йан. Колонизацин процесс чӀогӀа къиза ца хиллехь а, хӀокху регионан меттигерчу бахархошна цуьнан Ӏаткъам чӀогӀа кӀоргера бара, хӀунда аьлча цара хьалха лелийна йолу маршонехьа йолу дахар дохийра, уьш кхечу пачхьалкхан централизованни системига карайахийта декхаре а беш. 1691-чу шарахь колонисташа дӀалаьцна латташ Сонора, Остимури, Синалоа провинцийн цхьааллин йукъаралле вовшахтоьхна. Иза иштта лаьттира колониалан мур чекхбаллалц, 1823-чу шо кхаччалц.

1824 шеран 10 январехь дуьйна иза Сонора штатан йукъадогӀуш йу.

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Литература
* Cartron, Jean-Luc E; Ceballos, Gerardo; Felger, Richard Stephen (2005). Biodiversity, Ecosystems, and Conservation in Northern Mexico. Cary, NC, USA: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-515672-0.

Категори:Мексикин нах беха меттигаш
Категори:Сонора штатан нах беха меттигаш
12 де Октубре, Бреча 126 ентре Сур 85 и Сур 88 (Валье Эрмосо)

**12 де Октубре, Бреча 126 ентре Сур 85 и Сур 88** — Мексикин Тамаулипас штатан  муниципалитетера нах беха меттиг.

## Географи

12 де Октубре, Бреча 126 ентре Сур 85 и Сур 88 лаьтташ йу Мексикин къилба-малхбален декъехь.

## Климат

Климат тропикин саваннин йу. Шеран йуккъера температура 23,5 °C (74,3 °F) гергга йу, ткъа шарахь йуккъера йочанийн барам 780 мм (31 дюйм) бу. Оцу йочанийн доккхаха долу дакъа июнь беттан тӀера сентябрь батталц йолчу хенахь хуьлу.

## Истори

Территори тӀехь адамаш даха дуьйлало минимум 8000 шо хьалха. Оцу хенахь кхузахь тайп-тайпана культураш вовшаххьийза йелира. Йуьхьанца кхузахь дехаш хилла кхерсташ лела чичимекаш а, цхьана меттигехь охьахевшина уастекаш а, иштта чичимекех доцу таллархойн-лахьорхойн а, чӀерийлоцурхойн а тайпанаш.

XVI-чу а, XVII-чу а бӀешерашкахь меттигера бахархой Испанина карабахийтаран мур хилира. ХӀокху кӀоштахь дуьххьарлера гуттаренна а йолу испанхойн эвлаш 1554-чу шарахь кхоьллинера. ТӀаьхьо кхуза францисканийн миссионераш баьхкира; испанхойн шуьйра даьржинчу даьхнийлелоро а, бежнашлелоро а регионан экономика чӀагӀйира, цуьнца цхьаьна меттигера бахархой шайн дайшкара дисинчу латташ тӀера дӀабаха декхаре а беш. Меттигерчу бахархойн йух-йуха хиллачу гӀаттамашна бахьанехь регионехь цхьаьнаэшшаралла йацара, цо колониалан интересаш гӀелйира.

1824-чу шарахь, Мексико Испанех маршо йаьккхира, Мексикин импери йоьхначул тӀаьххье, хӀара латташ керлачу Мексикин Цхьаьнатоьхначу Штатийн йукъадогӀуш хилла.

1824 шеран 7 февралехь дуьйна иза Тамаулипас штатан йукъадогӀуш йу.

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Литература
* Cartron, Jean-Luc E; Ceballos, Gerardo; Felger, Richard Stephen (2005). Biodiversity, Ecosystems, and Conservation in Northern Mexico. Cary, NC, USA: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-515672-0.

Категори:Мексикин нах беха меттигаш
Категори:Тамаулипас штатан нах беха меттигаш
Абехонес (муниципалитет)

**Абехонес** () — Мексикин Оахака штатан, Истлан-де-Хуарес гуонера муниципалитет, административан центр цхьа цӀе йолу гӀала йу. 2010 шеран бахархой лараран хаамашца, бахархойн терахь 1084 стаг ду.

## Йукъара хаамаш
*Abejones* боху цӀе испанхойн маттера «бумбари йолу меттиг» аьлла таржам дан мега, амма иза сапотек маттера *Berúc-ni* бохучу дешан таржам бен дац.

Муниципалитетан майда 122,5 км² йу, иза штатан мел йолчу мехках 0,1 % йу. Иза дозанехь йу Оахаки кхин болчу муниципалитеташца: къилбаседехьа Сан-Хуан-Киотепекца, малхбалехьа Сан-Пабло-Макуильтиангуисца а, Сан-Хуан-Атепекца а, къилбехьа Санта-Ана-Яреница, къилба-малхбузехьа Сан-Мигель-Алоапамца, малхбузехьа Сан-Хуан-Баутиста-Ататлаукойца.

## Кхоллар а, хӀоттам а
Муниципалитет маца кхоьллина билггала де хууш дац, амма мэрш харжаран хронологи 1952 шарахь йолало. Цуьнан хӀоттамехь 2 бахархойн меттиг йу:

## Экономикин гӀуллакх
ъахьега таро йолу бахархой экономикин секторшкахь иштта бекъабелла бу: Аграран сектор а, скотлелор а — 56 %, кечден а, арахоьцуш долу а промышленность — 23 %, хьаьжкхоьллин а, туризман а сфера — 18 %.

## Инфраструктура
2005 шеран статистикин хаамашца, инфраструктура иштта кхиъна йу:
* электрификаци: 80%;
* хи латтор: 70%;
* хи дӀахецар: 20%.

## Культурин а, туризман а сийлаллаш
Коьрта сийлаллаш йу халкъан вовшахкхитарш (гуламаш), уьш дӀахьо 8 майхь а, 29 сентябрехь а.

## Билгалдахарш

## Хьажа иштта
* Оахаки штатан муниципалитеташ
* Ков:Мексика

Категори:Оахаки штатан муниципалитеташ
Дюртюли

**Дюртюли́** () — Россера гӀала, Башкирийчоьнан Дюртюлин кӀоштан административан центр, кхуллу Дюртюлин гӀалин меттиг.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Башкирийчоьнан гӀаланаш
Илсхан-Йуртан йуртан меттиг

**Илсхан-Йуртан йуртан меттиг** — Россин Федерацин Нохчийчоьнан Курчлойн кӀоштан йукъа йогӀу муниципалитет йу.

Административни центр — Илсхан-Йурт эвла .

## Истори
Йуртан меттиган статус а, дозанаш а билгалдаьхна Нохчийн Республикин 2009 шеран 27 февралехь арадаьллачу № 19-р «Гуьмса муниципальни кӀошта кхолайаран а, цуна йукъа йогӀу йарташна дозанаш билгалдахарх а, царна догӀу муниципальни кӀоштан, гӀалин а, юьртан а поселенин статус йаларх а»  цӀе йолу законо. 

2020 шеран 1 январехь Илсхан-Йуртан юьртан меттиган территори Гуьмса кӀоштара Курчлойн кӀоштанадӀехайакхира  .

## Бахархой

## Билгалдаккхарш

Категори:Нохчийчоьнан йуьртан меттигаш
Категори:Курчалойн кӀоштан нах беха меттигаш
Дади-Йуртахь кхелхина зударшна леррина хӀоллам

**Дади-Йуртахь кхелхина зударшна лерана хӀоллам** - йилина 2013-чу шарахь Хаьнгаш-Йуртан уллехь, 1819 шарахь Дади-Йурт лаьттанчохь. 

Кавказан тӀом болуча хенах шей сий лардеш дӀакхелхинчу 46 нохчийн зудчунна лерина йиллина хӀоттам. 

## Истори
1819-чу шарахь Дади-Юьртана дуьхьал таӀзаран болх дӀабахьа хьажийна Донан казакийн эскаран инарла-майор Сысоевн куьйга кӀел йолу тоба. Цуьнан карахь йара 6 гӀашлойн рота (пхи рота Кабардинан а, цхьа рота Троицки гӀашлойн полкийн а), 700 гӀалгӀаскхи а, пхиъ йоккха топ а. 1819 шеран 15 сентябрехь инарла-майора Сысоевс кховдийра бахархой шайн лаамехь Соьлжа хин дехьа дӀабаха. Дади-Юьртарчу бахархоша йухатоьхна и кховдам, ткъа цо штурм йан тIедиллара. 

Латтам инзаре къиза бара, йуртар хIора цӀа ларадаьш доьхал боьвлира нохчий. 

Йерриг эвла халлак йинчул тӀаьха, царски эскаран кера бохар цигахь дийна бисан нах, царех дуккхахберш зударий бара. 

Теркан тӀехула долчу тӀайх дехьа а йоккхуш, 46 йоӀа сацам бира шайн сий лардеш тӀаьххьара цхьа гӀулч йаккха: лацалучо цхьацца гӀалгӀазакхий схьаъ а лаьцна хи чу кхоссайелара цаьрца хIора йоI. 

## Билгадакхарш

Категори:Кавказан тӀом
Категори:Кавказан тӀеман декъашхой
Атыраунан область

**Атыраунан область** () — Кхазакхстанан къилбаседа декъера область, дозанаш ду Россица.

Административан центр — Атырау гӀала.

## Билгалдахарш

Категори:Кхазакхстан
Хамидова Зулай Хьумидан йоІ

**Хамидова Зулай Хьумидан йоІ**  (1940, Йоккха АтагӀа, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, СССР  ) - йаздархо, лингвист, философин Ӏилманийн доктор . Профессор, Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н хьакъйолу Ӏилманан белхахо, академик . Нохчийн маттах лаьцна дуккха а Ӏилманан белхийн автор а, шен заманхошна юкъахь цуьнан коьрта говзанхо     .

## Биографи
Иза йина Йоккха АтагӀахь, Пхамтойн тайпан векал  . ГӀараваьллачу поэтан Хамидов Ӏабдул-Хьамидан йиша  .

1962-чу шарахь Нохч-ГӀалгӀайн хьехархойн институт чекхъяьккхинчул тӀаьхьа нохчийн меттан отделехь гӀоьнча санна болх бан йисира иза. 1965 шарахь аспирантуре деша йахара коьртачу Ӏилманан учрежденехь — СССР Ӏилманийн академин меттан Ӏилманан институтехь   .

1968 шарахь нохчийн филологин кафедрин лакхара хьехархо гӀоьтира . 1972-чу шарахь «Нохчийн литературни маттахь причастин категори» цӀе йолчу темина кандидатски диссертаци ларайира  .

1993-чу шарахь Нохчийн пачхьалкхан хьехархойн институтан ректор а, 1994-чу шарахь дуьйна цхьана хенахь нохчийн филологин кафедрин куьйгалхо а хилира. 1994-чу шарахь Соьлжа-ГӀалин администрацин куьйгалхочун гӀовс хӀоттийра иза. 1999 шарахь дуьйна Россин Ӏилманийн академин меттан Ӏилманан институтан докторант ю   .

2000-чу шарахь Россин Ӏилманийн академин меттан Ӏилманан институтехь Хамидовас лаккхарчу баллашца «Нохчийн меттан стилистикин бух» цӀе йолу докторан диссертаци ларайира. Иза дуьххьарлера нохчийн зуда йара филологин докторан дарж кхаьчна  .

Иза ю 120 сов Ӏилманан белхийн, проектийн, нохчийн мотт Ӏаморан а, тобаран а автор . Цуо арахецна  монографийн, вузашна а, школашна а лерина Ӏаматаш, нохчийн мотт а, цуьнан башхаллаш а Ӏамо йолалуш болчарна лерина пособеш а.  Царех уггаре а гӀарайойла 2003 шарахь цо редакци йина *«Чеченские сказки»* а, 2005-гӀа шарера *«Оьрсийн-нохчийн разговорник»* а .

Москхохар Гуманитарни академин Ӏилманан кхеташоно сийлахь профессоран цӀе елла Хамидована. Ӏилманехь а, дешарехь а, культурехь а, искусствехь а Ломоносовн цӀарахчу совгӀатан лауреат йу иза  .

## СовгӀаташ

* Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н хьакъйолу Ӏилманан белхахо
* М. В. Ломоносовн цӀарах долу совгӀаташ
* М. В. Ломоносовн цӀарах йолу Йоккха Дашо мидал

## Хьажа кхин а

* Исаева Марьям дуьххьарлера нохчийн яздархо а, поэтесса.
* Чентиева Марьям нохчийн меттан талламхо.

## Билгалдаккхарш

Категори:Россин филологаш
Категори:Нохчийн хьехархойн университетан хьехархой
Категори:Гочдархой нохчийн матте
Категори:Гочдархой оьрсийн маттара
Категори:Нохчийн хьехархойн университетехь дешнарш
Категори:МПУ Ломоносовн совгӀатан лауреаташ
Категори:Филологин Ӏилманийн докторш
Категори:Википеди:Заманхойн биографи
Категори:Бинарш 1940 шарахь
Акулёнок+туруру

https://www.youtube.com/results?search_query=%D0%B0%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%91%D0%BD%D0%BE%D0%BA+%D1%82%D1%83%D1%80%D1%83%D1%80%D1%83
Варкен, Адилсон

**Ва́ркен Ади́лсон**(гӀараваьлла **Ади́лсон** санна (; ) — бразилин футболист, ахтурсло.

## Карьера
Шен карьера йолийра цо бразилхойн «СЭР Кашиас» тобанехь 2005 шарахь, 2006 шарахь цо контракт йира кхечу бразилхойн клубца — «Гремиоца». Коьртачу тобанехь ловзуш ву 2007 шарахь дуьйна, «Гремио» тобанца цо толам баьккхира 2010 шарахь Рио-Гранде-ду-Сул штатан чемпионатехь Гаушу лигехь.

2011 шеран декабрь йуккъе бахча эладиташ даьржира, «Терко» контракт йийр йу Адилсонца аьлла. 24 декабрехь футболисто контракт дина Соьлжа-ГӀалин клубца. Соьлжа-ГӀалахоша трансферах делла 1,2 млн. евро, цуьнца цхьаьна схьаэцна 55% футболистан бакъонаш. Дисина ахча дӀадохьийтара ду бразилин клубна шина шеран дохаллехь. Футболисто дийцарехь, Россех ваха марздира Родолфос.

Премьер-Лигехь дебют йира 2012 шеран 6 апрелехь нальчикан «Спартакца» (2:0). Футболист йукъавелира тӀаьххьара минотехь, хийцира Маурисио. 2017 шеран мартехь дӀавахара «Атлетико Минейро» йукъа.

## Майданара меттиг
Шен амплуаца ву гӀорторан ахтурсло. Кхин а Адилсон ловзу аьтту турслочун а, йуккъера ахтурслочун позицехь.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* 
*
Варламов, Евгений Владимирович

**Варла́мов Евге́ний Влади́мирович** () — Россин футболист, турсло. Спортан говзанча. Вевза ЦСКА йукъахь ловзарца (1998—2002). Россин гулйина командин ловзархо (1998—1999).

## Карьера

### Клубан
Казанан берийн футболан «Волна» ишколан кхиорхо. Хьалхара тренер — Клобуков Александр Лаврович. Левзина «Волна» Казань (1991), «Идель» Казань (1992), «КАМАЗ» Набережные Челны (1992—1997, 2006), ЦСКА (1998—2002), «Черноморец» Новороссийск (2003), «Кубань» Краснодар (2004), «Металлист» Харьков (2005) клубашкахь. ТӀаьххьара клуб 2006—2007 шерашкахь йара «Терк» Соьлжа-ГӀала, йара Россин хьалхара дивизионехь ловзуш йолу, 2007 шеран жамӀехь 2-гӀачу меттигера премьер-лиге йаьлла. 2007 шеран 14 ноябрехь кхайкхийра футболистан карьера чекхйаккхарх.

1997 шера 5 апрелехь «КАМАЗан» а, «Шинникан» йукъарчу матчехь(3:0) хет-трик йира 12 минотехь, цуьнца цхьаьна Чугайнова Игоран кхиам йуха а кхочуш бира (1992 шо). Иза тоьлла жамӀ ду турсошна йукъахь Россин чемпионаташкахь.

#### Кхиамаш
* Россин чемпионатан детин совгӀатхо: 1998, 2002
* Россин чемпионатан борзанан совгӀатхо: 1999
* Россин Кедан толамхо: 2000
* Тоьлла ловзархочун «Кхийсархо» совгӀатан лауреат: 1998.

### Гулйина командехь
Россин гулйина командехь левзина 10 матчехь, чутоьхна 1 гол.

Шина аьхкенан Универсиадин декъахо (1993, 1995) Россин студентийн гулйина командин йукъахь (базан клуб — «КАМАЗ»). Универсиадин-1995 борзанан совгӀатхо.

Кхайкхина иштта Россин жимахойн а, кегийрхойн а гулйина командашка. Россин олимпийн гулйина командехь левзина 2 матчехь.

1997 шарахь левзина 2 матчехь ДоттагӀаллин чемпионийн кедехь Россин клубийн гулйина командехь.

### Тренеран
Волгоградан пачхьалкхан физикин оьздангаллин институт (1995).

2008 шеран 18 августехь дуьйна ЦСКА кегийрхойн командин тренеран гӀоьнча.

2009 шарахь дуьйна — ЦСКА академин тренер. 2021 шеран 11 январехь йитира эскархойн команда, дехьавелира кхечу белхан меттиге, цул тӀаьхьа коьрта тренеран ассистент вара «Кубанехь». 2023 шарахь декабрехь коьрте хӀоьттира казанан «Соколан», цуьнан дебют хила йезара ШолгӀачу лигехь. Шо долалучу хенахь йитина казанан команда, дехьаваьлла «Кубанан» тренеран штабе. 2024 шеран 3 сентябрехь «Кубанан» тренерийн штабца команда йитина. Дукха хан йалале казанан «Соколан» коьрта тренеран дарже йухавеина, цунах лаьцна клубо кхайкхийра 20 сентябрехь.

### Статистика

## Шен дахар
Зуда йалийна ву. Зуда Ольга. Пхи йоӀ.

## Билгалдахарш

Категори:Россин футболисташ
Категори:Футболех ловзаран Россин гулйина командин ловзархой (21 шо кхачанза)
Категори:Футболех ловзаран Россин гулйина командин ловзархой
Категори:ФК «Идель» ловзархой
Категори:ФК «КАМАЗ» ловзархой
Категори:ФК «КАМАЗ-2» ловзархой
Категори:ФК «Металлист» ловзархой
Категори:ФК ЦСКА Москох ловзархой
Категори:ФК ЦСКА-2 Москох ловзархой
Категори:ФК «Черноморец» Новороссийск ловзархой
Категори:ФК «Кубань» ловзархо
Категори:ФК «Ахьмад» ловзархой
Категори:Волгоградан физикин оьздангаллин академин арахецархой
Категори:Россин футболан тренераш
Категори:ФК «Сокол» Казань тренераш
Васильев, Владимир Николаевич

**Васи́льев, Влади́мир Никола́евич ** () — советийн футболист, кевнахо. ССРС спортан говзанча (1980).

## Карьера
1971 - 1973 шерашкахь левзина семипалатинскан «Спартак» йукъахь. 1974 - 1975 шерашкахь вара «Кайрат» йукъахь, амма майдане ца волура, 1975 шо чекхдаьккхира йуха а «Спартакехь».

1976 шарахь 34 матч левзира «Чкаловец» тобанехь. 1977 шарахь БуритӀера «Спартак» дехьавелира, цкъа а ца левзира, цул тӀаьхьа «Кубань» клубе вахара, цигахь чекхдаьккхира шо, 28 матчехь цуо 29 буьрка чутохийтира. 1978 шарахь дакъа лецира командин 22 матчехь. Цул сов, левзина ССРС Кедан 2 матчехь.

1979 - 1983 шерашкахь левзира «Арарат» йукъахь, цуо дебют йира цунна йукъахь [ССРС лакхара лигехь, оцу хенахь цуо 115 матч левзира. Цул сов, Кедан ловзаршкахь дакъалаьцна. 1984 шарахь иза йухавеара БуритӀе, цигахь хӀокху 15 матч ловзийра меттигерчу «Спартакехь». 1985 шарахь иза ловзуш вара «[Ахьмад (футболан клуб)|Теркехь», левзира чемпионатан 17 матчехь а, ССРС Кедан 1 матчехь а, цигахь цуо тохийтира 4 гол.

Шала вина ваша Вячеслав иштта футболист вара.

## Билгалдахарш

Категори:ССРС футболисташ
Категори:ФК «Спартак» Семей ловзархой
Категори:ФК «Сибирь» ловзархой
Категори:ФК «Кубань» ловзархой
Категори:ФК «Арарат» Ереван ловзархой
Категори:ФК «Алания» ловзархой
Категори:ФК «Ахмат» ловзархой
Категори:ССРС спортан говзанчаш
Вербицкий, Алексей Иванович

**Алексей Иванович Вербицкий** (вина 1954-чу шеран 30-чу мартехь, Соьлжа-  гӀала) -  Россин Федерацин тӀеман ницкъийн инарла-лейтенант, Къилбаседа Кавказан тӀеман гонан буьйранчин гӀовс 2005 шарахь; 2-гӀа гвардин цхьаьнатоьхначу герзан эскаран буьйранча 2001—2005 шерашкахь.

ГӀебарта-Балкхаройчоьнан куьйгалхочун хьехамча.

## Биографи
Вина 1954 шеран 30 мартехь Соьлжа-  гӀалахь.

Цо чекхйаьккхина Орджоникидзе цӀарах йолу лакхара герзан командованин школа 1975-чу шарахь, Фрунзе цӀарах йолу тӀеман академи 1983 шарахь, Россин герзан ницкъийн инарлин штабан тӀеман академи 1999-чу шарахь, Самаран пачхьалкхан экономикан университет 2006-чу шарахь.

Цо шен гӀуллакх дан долийра мотогерзан взводан командир санна.

1994 шеран 20 июнехь дуьйна 1997 шеран 2 июлехь кхаччалц гвардин 10-гӀа гвардин танкийн дивизин куьйгалла дира цо.

Инарла-майоран дарже кхаьчна 1995 шеран 5 майхь.

2001-чу шо кхаччалц иза вара Къилбаседа Кавказан тӀеман округехь 58-гӀа эскаран буьйранчин гӀовс . Цо дакъалецира Нохчийчохь контртерроран операцехь: цо шен куьйга кӀел болчарна куьйгалла дира Соьлжа-ГӀалин къилбаседан некъашна тӀелатар деш; инарла Шамановца цхьаьна 2000-чу шеран январехь тӀом бира Нохчийн-Ичкерин ницкъашна дуьхьал Борзан кевнехь (Аргунан Ӏинан чувоьдучу меттигехь).

2001-чу шеран 18-чу сентябрера 2005 шеран феврале кхаччалц цо куьйгалла дира 2-гӀа гвардин цхьаьнатоьхначу герзан эскаран . Инарла-майоран даржехь вара иза.

2005 шеран февраль баттахь дуьйна август баттахь кхаччалц Къилбаседа Кавказан тӀеман округан буьйранчин гӀовс вара.

2009—2015 шерашкахь Къилбаседа Федералан округехь Россин Федерацин Президентан йуьззина векалан аппаратехь ГӀебарта-Балкхаройн Республикан коьрта федералан инспекторан даржехь вара иза (цу дарже хӀоттийра 2009 шеран 28 сентябрехь). 

2015-чу шеран апрель беттан 23-чу дийнахь иза хӀоттийра ГӀебарта-Балкхаройчоьнан Куьйгалхочун хьехамча.

## СовгӀаташ

* Доьналлин орден .
* ТӀеман дикачу гӀуллакхийн орден.
* Мидал "За безупречное служба" 1-ра, 2-ра, 3-гӀа классаш
* Мидал «СССР ТӀеман Ницкъаш Кхоьллина 60 шо»  .
* Мидал «СССР ТӀеман Ницкъийн 70 шо кхачар».
* Кхин а мидалш, орденаш а, совгӀаташ а.
* Богучаран сийлахь вахархо (1996).
## Билгалдахарш
Форум

**Фо́рум** ( — арх. каш доладалу меттиг; чагӀар доккхуш кемсаш тӀехӀитто майда; базаран майда, гӀалин базар; йохк-ийцаран меттиг, йукъара майда):

* Форум (майда) — ширачу руман гӀалин гӀишлошйаран йукъараллин меттиган типологи; гӀалин йукъара майда, цигахь дӀахьора гӀалин дахар, бора барт, вовшахкхетарш.
** Руман форум
** Феодосин форум
** Императоран форум — Румера архитектурин иэшарийн ансамбль.
* Форум (къамел дар) — тайп-тайпанчу теманашца адамашна вовшахкхетта къамелаш а, къийсамаш а бан меттиг (площадка); иштта — къамел даран процесс ша а.
** Веб-форум — интернет-къамелаш вовшахтоха лело веб-приложенин класс.
* Форум (мероприяти) — муьлхха а глобалан проблемаш билгалйаккха йа уьш листа дӀахьош долу гӀуллакх.
** цхьаьна могӀара политикехь а, дуьненайукъарчу зӀенашкахь а: Тийна Ӏапказан гӀайренийн форум, Евразин кегирхойн экономикин форум а, кхин дӀа а.
** Россин форум, Селигер (форум), DEDF (форум)
** иштта гӀуллакхаш дӀадахьарна лерина гӀишлош: Италин форум, Форум (Инглвуд), Монреаль-Форум, Гримальди-форум а, кхин дӀа а.

## Кхин дерг
* Форум (тоба) — 1980—1990-гӀчу шерашкара музыкальни тоба (солист В. Салтыков).
* Форум (кинотеатр, Москох) — Москохахь хилла кинотеатр.
* Форум (кинотеатр, Рига) — Ригехь хилла кинотеатр.
* Форум (метронан станци) — Копенгагенан метрополитенан станци.
* Форум (регбин клуб) — Россехь йолу регбин любительски клуб.
* цхьадолу политикин партийн а, организацийн а цӀераш: Либералан форум, , Керла форум а, кхин дӀа а.

## Хьажа иштта
* Фестиваль (цхьадолчу меттигашкахь — форуман аналог, масала Боспоран форум)
КӀайдарг (типографика)

**КӀайдарг** () — дуккха а йозанан системашкахь дешнийн дозанаш гойтуш йолу элпашна йукъара интервал йу. КӀайдарг сацаран хьаьркашна йукъа ца йогӀу.  а,  а,  а йозанийн йуьхьанцарчу варианташкахь кӀайдарг лелош ца хилла.  иза лелош йолу эзар шо сов хан йу.  кӀайдарг цхьаццанхьа нислора ширачу заманахь, цул тӀаьхьа дӀайелира, йуха эзар шо гергга хьалха йукъайеара. Уггар ширачу  иэсашкахь а кӀайдарг йац (иштта  а,  а); кириллицехь таханлерчу маьӀнехь рогӀехь лело йолийна XVII бӀешарахь дуьйна.  XX бӀешо кхаччалц иза лелош ца хилла ала мегар ду. Таханлерчу  а,  а меттанашкахь иштта кӀайдарг лелош ца хила а тарло.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* *Чебыкин Р.* Неразрывные участки текста.
* Всё (или почти всё) о пробеле.

Категори:Текстан процессораш
Категори:КӀайдаргийн символаш
Эгберт Хиршфельдер

**Эгберт Хиршфельдер** (; ) — немцойн кеманашца лелархо.

## Карьера
1956—1964 шерашкахь ФРГ а, ГДР а спортхой къовсалуш бара цхьана байракх кӀелахь, цхьаьнатоьхна немцойн тоба санна. 1964 шарахь Токиохь хиллачу Олимпан ловзаршкахь Петер Нойзелан, Бернхард Бриттинган, Йоахим Вернеран, Эгберт Хиршфельдеран а, Юрген Ольке (коксвейн) а тобано дашо мидал яьккхира коксан диъ ловзарехь. Финалехь уьш 2,40 секунд хьалха бара Италин тобанна, 6,02 секунд хьалха бара Нидерландийн тобанна. 1968 шарахь Мексикехь хиллачу Олимпан ловзаршкахь иза къовсавелира ялх ловзарехь. Хорст Майер, Дирк Шрейер, Рюдигер Хеннинг, Вольфганг Хоттенротт, Луц Ульбрихт, Эгберт Хиршфельдер, Йорг Зиберт, Нико Отт, Гюнтер Тьерш финалехь толам баьккхира, Австралин тоба 0,98 секундца а, СССР тоба 2 секундца а эшош. 

Копенгагенехь хиллачу Европан чемпионатехь (1963) Хиршфельдера дашо мидал яьккхира коксан диъ ловзарехь, ткъа Амстердамехь хиллачу Европан чемпионатехь (1964) оццу къовсамехь шолгӀа меттиг баьккхира. Иштта цо ялх стагах лаьттачу титулан совгӀат дира Вишехь хиллачу Европан чемпионатехь (1967).

1972 шарахь Мюнхенан Олимпан ловзарш схьадоьллуш Малхбузера Германин ялх тобано Олимпан байракх хьалаайира Мюнхенан Олимпан стадионехь.

1968 шарахь цунна елира «Детин лавровый лист» — уггар лакхара пачхьалкхан спортан совгӀат.

## Билгалдахарш

Категори:Германин олимпийн чемпионаш
Гревиль, Анри

**Анри Гревиль** (), йуьззина цӀе **Алиса-Мари-Селеста Дюран-Гревиль**, йинчу хенахь **Флёри** (; 1842 шеран 12 октябрь, Париж — 1902 шеран 26 май, Булонь-БийанкугӀ) — французийн йаздархо, дуккху романийн автор, Дукхах йолчеран хиламаш Россехь бу.

## Биографи а, кхолларалла а
Алиса-Мари-Селест Флёри йина 1842 шеран 12 октябрехь Парижехь. Цуьнан да вара йаздархо а, журналист а Жан-Франсуа Флёри, тӀаьхьо Россин импере эмиграце вахара иза. 1857—1872 шерашкахь Алиса Россехь йехаш йара шен денца, иза болх беш вара юридически доьшийлехь а, Петарбухерчу пачхьалкхан университетехь а французийн меттан хьехархо. Россехь Алисас Ӏамийра оьрсийн мотт, чекхйаьккхара Лакхара гӀазкхийн курсаш, болх бира гувернантка, царна йукъахь Щербатова Мария Алексеевнин  доьзалехь. 19 шо долуш цуо йира Смоленскан губернин ахархойн маьхкарийн ишкол. ТӀаьхьа Алиса йолайелира йаздан, масех повестан зорба туьйхира Journal de St.-Pétersbourg.

1857 шарахь Алиса Флёри йалийра Эмиль Дюран-Гревиль, цо хьоьхура французийн мотт юридически доьшийлехь а, зударийн хьехархойн курсашкахь а, иштта Тургеневн а, Островскийн а кхоллараллин гочдархо вара. 1872 шарахь зудий, майрий цӀа бирзира Франце. Парижехь Алиса Дюран-Гревиль, Тургеневн рекомендацица, зорбане йелира Revue des Deux Mondes, цул тӀаьхьа арахецараллашкахь, масала, Le Figaro, La Nouvelle revue, Le Journal des débats, Le Temps. Арахецараллашна лаара цунах керла Жорж Санд хуьлийла, кховдийра йаздархочун божарийн псевдоним схьаэцар. Иза Анри Гревиль цӀарца йазйан йолайелира. Йерриг цуо зорба туьйхира 70 гергга роман, дукхах йерг оьрсийн йукъараллех лаьцна йара, кхин а йазйора театран пьесаш, новеллаш, байташ. Йаздархочун кхоллараллаш аьтту болуш йара, царна йукъахь Францил арахьа а, ткъа цуьнан зудаберийн моралах а, гӀиллакхех а жайнаш, «Instruction morale et civique pour les jeunes filles», арахийцира 1882 - 1891 шерашкахь 28-зза. 1878 шарахь шен романан «Досян» («Dosia») Гревилан делира Монтионовски совгӀат; с 1877 по 1890 год роман переиздавался 73 раза. 1878 шарахь йемалчо Луи Лежес цунах лаьцна а, цуьнан кхоллараллехь а йазйира: «Францин Росси гӀоле йовза таро луш, г-жа Анри Гревилан шинне къомера баркалла хилира».

Алиса Дюран-Гревиль йелла 1902 шарахь Булонь-БийанкугӀехь, иза санаторехь дарба дечу хенахь. 1904 шарахь цуьнан цӀарах цӀе йелла урамна Ментонехь а, майдана Шербурехь а. Анри Гревилан цӀе лелайо Нормандера Гревиль-Аг комуннера кхин а библиотеко.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* 
* 

## Хьажоргаш
* 
* 
* 
* 
* 

Категори:XIX бӀешеран Францин йаздархой
Категори:Харц цӀерашца бевза литератораш
Зауральски (Челябинскан область)

**Зауральски** () — Челябинскан областан Еманжелинскан кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла

## Билгалдахарш

Категори:Еманжелинскан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:Челябинскан областан нах беха меттигаш
Айдамирова, Абузаран йоӀ Машар

**Машар Абузаровна Айдамирова** ( йина 1963-гӀа шарахь Мескитахь, НГӀААСР) — нохчийн йаздархо, филолог, Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан университетан чакхъяьккхархо. Нохчийн Республикан хьакъйолу хьехархо, Нохчийн Республикан парламентан депутат, Россин яздархойн союзан декъашхо .  Цуьнан произведенеш немцойн а, французийн а меттанашка гочйина ю. Нохчийн литературин классикан яздархочуна Айдамиров Абузаран йоӀ.  Айдамиров Абузаран цӀарах йолу литературни мемориалан музей кхоьллинарг.

## Биографи
Цо чекхъяьккхина Мескитара юккъера школа. Шен дешаран муьрехь цо жигара дакъалоцура школин литературни кружокехь, цкъа хьалха шен дас, тӀаккха гоьваьллачу нохчийн яздархочо, поэта Сайдулаев Хьасана хьоьхуш. Нохчийн Пачхьалкхан Университетан филологин факультетан къоман отделени чекх а яьккхина, шен йуртачу школе юхаеара иза, цигахь нохчийн мотт а, литература а хьеха йолаелла иза. Цул тӀаьхьа цо хьехархочун болх барна Нохчийн Республикин хьакъйолу хьехархо аьлла цӀе тиллира цунна. 2005 шарахь иза хилира Нохчийн Республикан Парламентан хьалхара кхайкхаман декъашхо.

Айдамирован дуьххьарлера произведенеш зорбане яьхна кӀоштан "Коммунизмен маяк" газета тӀехь. ТӀаьхьо Айдамирова зорбатоьхна республикан газеташкахь (" Ленинан некъ ") а, журналашкахь а ("Орга", "Вайнах" , "Нана" , "Стелаӏад"). 2004-чу шарахь араелира цуьнан дуьххьарлера произведенийн гуларм - «Буьйсанна беха некъ», 1994-чу шарера 2000-чу шаре кхаччалц Нохчийчохь хиллачу хиламех лаьцна. Айдамиров Абузаран кхолларалла толлуш, цхьамогӀа произведенеш арахецна цуьнан. Айдамирова литературни болх бина ца Ӏаш, суртдилларца а, иллица а шовкъ йолуш ю. Цо шен а, шен ден а цхьа могӀа киншкашна иллюстрацеш йохкина  .

## Библиографи

### нохчийн маттахь

* 
* 

### оьрсийн маттахь

* 
* 
* 

## Билгалдакхарш
Категори:Нохчийн йаздархой
Категори:Россин йаздархойн бертан декъахой
Категори:Бинарш Нажи-Йуьртан кӀоштахь
Категори:Адамаш абатца
Категори:Википеди:Заманхойн биографи
Категори:Бинарш 1963 шарахь
Ай, Айза-Лилуна Хьамзатан йоӀ

**Ай Айза-Лилуна Хамзатан йоӀ** (йинчу хенахь *Вагапова Айза Хамзатан йоӀ*, тӀаьхьа *Долматова* а, *Анохина* а; ) — россин телехьалхелелорг, рэп-лакхархо, хьуьнарча, рэпер Гуфан хилла зуда.

## Биографи
Йина 1984 шеран 10 декабрехь Соьлжа-ГӀалахь. Къомана нохчи йу. Доьзалца Москох кхелхича, 2000 - 2002 шерашкахь дийшира москохан № 1941 йолу коррекцин могашаллин ишколехь. Чекхйаьккхира Москохан пачхьалкхан лингвистийн университетан (МГЛУ) экономикин а, бакъонан а факультет.

2008 шарахь дуьйна марехь йара Долматов Алексейгахь.

2013 шарахь дӀасакъаьстира Гуфца. 2014 шарахь официалан дӀасакъаьстира.

2013 шарахь хьалхелелорг хилира музыкин «Неформат чарт» а, «Партин зона» а Муз-ТВ канал тӀаьхь. 2017 шарахь арахийцира хьалхара эшар «Boeing» цӀе йолуш. 2018 шарахь «ПӀераска!» канал тӀаьхь «Урамера аз» музыкин къовсаман жюри йукъа йахара.

2018 шарахь хилира «ПӀераска!» телеканалехь «Орёл и Решка. Россия»  программан Ивакова Марийца цхьаьна телехьалхелелорг.

2018 шарахь арахийцира дебютан альбом, цунна цӀе йелира «The Monkey», цунна чуйагӀара 5 трек (чарт iTunes — 4-гӀа меттиг).

ДӀайазйо эшарш «Famalam» а, «Я ХЗ ТП» (чарт Google Play — 4-гӀа меттиг).

2019 шарахь рэп-лакхархочо арахийцира сингл «Портман». Оццу шарахь хилира реалити-шоун «Со нана ма йу» хьалхелелорг, цунна тоьа тӀехьа номинаци йира ТЭФИ совгӀатан.

## Шен дахар
2008 шерера 2014 шо кхаччалц марехь йара Долматов Алексейгахь. 2010 шеран 5 майхь цу шиннан  кӀант хилла Сами.

2015 шарера 2020 шо кхаччалц марехь йара сёрферехь Анохин Дмитрийгахь. 2016 шарахь церан кӀант Элвис хилира.

2020 шеран октябрехь хийцира Анохинан фамили шен хьалхарчу майранан фамилица Долматова.

2020 шеран 3 декабрехь «Проверка» программехь дийцира Майами Олегца йукъаметтигаш йолайалар. 2021 шеран аьхка Айза а, Олег Майами а дӀасакъаьстира. ДӀакхайкхийра интервьюхь, шен везарех боккъал а везара Гуфа а, Олег Майами а.

20204 шеран декабрехь хиира, Айза-Лилуна дукха хенахь дуьйна йукъаметтигашкахь йуй Нижневартовскера Кузьменко Степанца, мехкдаьттан компанин хилла волчу белхалочуьнца. Уьш гуттаренна а Ӏаш бу Балихь. Айзас ше ахча диллина Бали тӀаьхь цӀенош дан, уьш бегонде дала а, шайна баха а.

2025 шеран октябрехь Айза-Лилуна Айс кхайкхийра шен ловзар Кузьменко Степанаца, цуо цунна кховдийра реалити-шоу «Ставка на любовь». 2026 шеран 22 февралехь иза маре йахара Бали.

## Дискографи

## Билгалдахарш

Категори:Москохан лингвистийн университетера арахецнарш
Категори:Россин йишлакхархой
Категори:Россин хьуьнарчаш
Категори:Рэпераш абатца
Категори:Россин рэпераш
Категори:Россин телехьалхелелоргаш
Категори:XXI бӀешеран телехьалхелелориш
Вацуева, Асет ӀабдуллахӀан йоӀ

**Вацу́ева Асе́т ӀабдуллахӀан йоӀ** (йина 1977 шеран 3 августехь, Соьлжа-ГӀалахь) — россин журналист а, телехьалхелелорг а. ЧӀогӀа гӀарайелира НТВ канал тӀера «Мохк а, дуьне а» (тӀаьхьо — «Тахана 22:00») телепрограммин хьалхелелорг йолуш (2003—2006).

## Биографи
Йина 1977 шеран 3 августехь нохчийн доьзалехь. Схьайолу нохчийн историкан, журналистан, диссидентан, «Нохчийн Республикин аз» газет арахецархочун Вацуев ӀабдуллахӀан доьзалера .

Хьалхара оьрсийн-нохчийн тӀом болалуш, 1995 шарахь кхелхира деша Петарбухе  ПбПУ журналистикин факультете, цул тӀаьхьа, 1997 шарахь — кхелхира Москоха, цигахь 2002 шарахь чекхйаьккхира М. В. Ломоносовн цӀарах МПУ журналистикин факультет.

1997 шарахь дуьйна болх бира Соьлжа-ГӀалара «Нохчийн Республикин аз» газетехь хаамийн декъан корреспондент. 2000 шарахь дехьайелира «Цхьатоьхна газете», цигахь болх бира оьздангаллин декъехь. 2000 шеран июлера октябрь кхаччалц а, 2001 шеран августехь Москохахь доьшуш йолуш болх бира «Йукъара газетехь» политикин декъан корреспондентан даржехь, зорба тохара «Ася Вацуева» санна. Нохчийчу командировке йоьдура, кечйира репортааши, царна йукъахь йаззамийн сери Будановн гӀуллакхах лаьцна.

2002 шеран сентябрехь дуьйна 2006 шеран август кхаччалц болх бира НТВ хаамийн гӀуллакхехь. Телеканале йеина гӀараваьлла журналиста Леонида Парфёновс кхайкхарца: оцу хенахь цуо лехара нохчийн телехьалхелелорг шен авторан проектан суьйренан керлачарна 22:00, церан тӀаьхьа цӀе хийцира «Мохк а, дуьне а» аьлла. Дуьххьала кадре йелира 2002 шеран 27 октябрехь Леонид Парфёновца «Намедни» программин корреспондент йолуш. Дубровкера террористийн актах лаьцна репортажехь (комментарийхь) нохчийн зударийн кхолламех лаьцна дийцира, цуо тайп-тайпана реакци гайтира хьовсархойн.

2003 шеран февралера 2004 шеран декабрехь — хьалхелелорг «Мохк а, дуьне а» программин» оццу телеканалехь Пивоваров Алексейца.

2005 шеран январера сентябрь кхаччалц — хьалхелелорг «Тахана 22:00» программин Пивоваров Алексеейца цхьаьна.

2005 шеран гурахь дуьйна «Мохк а, дуьне а» формат кӀела йалийра кхин долу суьйренан керланаш НТВ, каналан куьйгалло сацам бира кегийнаш хӀитто коьрта арахецарехь хаамийн программин дийнан. 2005 шеран сентябрера 2006 шеран август кхаччалц — Пивоваров Алексейца цхьаьна «Тахана» программин (19:00 а, 22:00 а) суьйренан арахецаран хьалхелелориг.

2006 шеран августехь хиира, Вацуева Асет шен лаамца НТВ мукъайаьллий, кхин тӀе хьалхара 2 шарахь гайтаран политикехь, компанин урхаллехь Кулистиков Владимир волуш хилла хийцамашна. Эфирехь иза хийцира Гильдеева Лилис.

2006 шарахь дуьйна болх беш йу Лондонехь (Йоккха Британи). Би-би-син оьрсийн гӀуллакхан продюсер.

## СовгӀаташ
* 2002 — Юдина Ларисин цӀарах «Вопреки» цӀе йолу регионан журналистийн Йерригроссийн къовсаман толамхо

## Йукъараллин позици
2008 шеран октябрехь Светлана Бахминин ЮКОС мехкдаьттан компанин юристан гӀолоцуш кехат тӀе куьг йаздира.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Профиль в Фейсбуке

Категори:МПУ журналистикин факультетан арахецархой
Категори:Йокка Британин йоьалгӀа тулгӀенан оьрсийн мухажираш
Категори:Нохчийчуьра тӀом бовзуьйту журналисташ
Категори:Адамаш:Би-би-син оьрсийн гӀуллакх
Ганьяк (Джаск)

**Ганьяк** ()  — ГӀажарийчоьнан Хормозганан останан (провинцин) Джаскан шахрестанан Йуккъера бахшан Габрикан дехестанара эвла. 2006 шарахь бахархойн дукхалла 54 стаг, 13 доьзалехь.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Джаскан нах беха меттигаш
Категори:Хормозганан нах беха меттигаш
Категори:Иранан нах беха меттигаш
Аштиан (шахӀрестан)

**Аштиан** () — Иранан Меркези останан (провинцин) шахӀрестан. Административан центр — Аштиан гӀала.

ШахӀрестанан йукъа богӀу цхьа кӀошт (бахш):
* Меркези (централан) (بخش مرکزی)

## Бахархой

## Нах беха меттигаш

## Билгалдахарш

Категори:Иранан шахӀрестанаш
Категори:Меркези останан шахӀрестанаш
Кум (шахӀрестан)

**Кум** () — Иранан Кум останан шахрестан. Административан центр — Кум гӀала.

## Истори
2006 шеран йерригкъоман бахархой лерриначул тӀаьхьа, Селафчеган эвлан статус гӀалин тегӀане хьалайаьккхина. 2016 шеран ларар лерриначул тӀаьхьа, Джафарабад а, Кахак а шахрестанаш кхолларан бахьнехь, шахрестанан йукъара масийтта административан дакъа схьакъастийна.

## Административан йекъайалар
Кум шахрестанан бахархойн динамика а, административан хӀоттам а лараршца:

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Иранан шахрестанаш
Категори:Кум останан шахрестанаш
Абийек (шахӀрестан)

**Абийек** () — Иранан Казвин останан шахӀрестан. Административан центр — Абийек гӀала.

ШахӀрестанан йукъа богӀу бахшаш:
* Централан (بخش مرکزی شهرستان آبیک)
* Башарят (بخش بشاریات)

## Бахархой

## Нах беха меттигаш

## Билгалдахарш

Категори:Иранан шахӀрестанаш
Категори:Казвин останан шахӀрестанаш
Буин (шахӀрестан)

**Буин** () — Иранан Казвин останан шахӀрестан. Административан центр — Буин гӀала.

## ХӀоттам
ШахӀрестанан йукъа богӀу бахшаш:
* Раманд (بخش رامند)
* Шал (بخش شال)
* Меркези (централан) (بخش مرکزی شهرستان بویین‌زهرا)
* Даштаби (بخش دشتابی)

### Нах беха меттигаш

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Иранан шахӀрестанаш
Категори:Казвин останан шахӀрестанаш
Казвин (шахӀрестан)

**Казвин** () — Иранан Казвин останан шахӀрестан. Административан центр — Казвин гӀала.

ШахӀрестанан йукъа богӀу бахшаш:
* Меркези (централан) (بخش مرکزی)
* Таром-Софла (بخش طارم سفلی)
* Аламут-э-Гарби (بخش الموت غربی)
* Рудбар-э-Аламут (بخش الموت شرقی)
* Кухин (بخش کوهین)

## Бахархой

## Нах беха меттигаш
ШахӀрестанан итт йоккха нах беха меттиг:

## Хьажоргаш
* World Gazetteer

## Билгалдахарш

Категори:Иранан шахӀрестанаш
Категори:Казвин останан шахӀрестанаш
Астане-йе-Ашрафийе (шахӀрестан)

**Астане-йе-Ашрафийе** () — Иранан Гилян останан шахӀрестан. Административан центр — Астане-йе-Ашрафийе гӀала 

## Бахархой
ШахӀрестанан бахархойн дукхалла ларарца:
* **2006 шо**: 107 801 стаг (32 202 кхерч) 
* **2011 шо**: 105 526 стаг (35 280 кхерч) 
* **2016 шо**: 108 130 стаг (38 824 кхерч) 

## Административан йекъайалар
Астане-йе-Ашрафийе шахӀрестанан административан хӀоттам а, бахархой а:

## Хьажа кхин а
* Гилян

## Билгалдахарш





Категори:Иранан шахӀрестанаш
Категори:Гилянан шахӀрестанаш
Бендер-э-Энзели (шахӀрестан)

**Бендер-Энзели** () — Иранан Гилян останан шахӀрестан. Административан центр — Бендер-Энзели гӀала.

Бендер-Энзели шахӀрестанан дозанаш ду: къилбаседехьа — Каспий-хӀордаца, къилбехьа — Совме-э-Сара шахӀрестанца, малхбалехьа — Хомам шахӀрестанца, къилба-малхбалехьа — Решт шахӀрестанца, малхбубехьа — РезваншахӀр шахӀрестанца.

## Бахархой
ШахӀрестанан бахархойн дукхалла ларарца:
* **2006 шо**: 130 851 стаг (38 810 кхерч).
* **2011 шо**: 138 004 стаг (45 080 кхерч).
* **2016 шо**: 139 016 стаг (48 193 кхерч).

## Административан йекъайалар
Бендер-Энзели шахӀрестанан административан хӀоттам а, бахархой а:

## Хьажа кхин а
* Гилян

## Билгалдахарш





Категори:Иранан шахӀрестанаш
Категори:Гилянан шахӀрестанаш
Фуман (шахӀрестан)

**Фуман** () — Иранан Гилян останан шахӀрестан. Административан центр — Фуман гӀала.

## Истори
2012 шарахь Маклаван-э-Бала а, Маклаван-э-Паин а йарташ вовшахтуьйхира Маклаван гӀала кхолларца.

## Бахархой
ШахӀрестанан бахархойн дукхалла ларарца:
* **2006 шо**: 96 788 стаг (25 978 кхерч).
* **2011 шо**: 93 737 стаг (28 622 кхерч).
* **2016 шо**: 92 310 стаг (31 209 кхерч).

## Административан йекъайалар
Фуман шахӀрестанан административан хӀоттам а, бахархой а:

## Хьажа кхин а
* Гилян

## Билгалдахарш





Категори:Иранан шахӀрестанаш
Категори:Гилянан шахӀрестанаш
Хомам

**Хомам** () — Иранан къилба-малхбузен декъера Гилян останан шахӀрестан. Административан центр — Хомам гӀала.

## Истори
2020 шарахь Решт шахӀрестанан йукъара Хомам бахш схьа а къастийна, Хомам шахӀрестан кхоьллира. Чукам йурт гӀалин статусе йаьккхира 2023 шарахь.

## Административан йекъайалар
Хомам шахӀрестанан административан хӀоттам:

## Хьажа кхин а
* Гилян

## Билгалдахарш





Категори:Иранан шахӀрестанаш
Категори:Гилянан шахӀрестанаш
Категори:2020 шарахь кхоьллина шахӀрестанаш
Амлаш (шахӀрестан)

**Амлаш** () — Иранан Гилян останан шахӀрестан. Административан центр — Амлаш гӀала.

## Истори
ХӀокху шахӀрестанера Буйе йуьртан цӀе йоьзна йу X—XI бӀешерашкахь Иранан а, Иракъан а доккхачу декъа тӀехь Ӏедал лаьттначу БувайхӀийн династица. Оцу династин бухбиллина Ӏимад ад-Давла а, цуьнан вежарий а схьабевлла бара дейламиташ олучу къомах.

## Бахархой
ШахӀрестанан бахархойн дукха хьолахь гилякин мотт буьйцу.

ШахӀрестанан бахархойн дукхалла ларарца:
* **2006 шо**: 46 108 стаг (13 222 кхерч).
* **2011 шо**: 44 261 стаг (14 191 кхерч).
* **2016 шо**: 43 225 стаг (15 306 кхерч).

## Административан йекъайалар
Амлаш шахӀрестанан административан хӀоттам а, бахархой а:

## Хьажа кхин а
* БувайхӀидаш
* Гилян

## Билгалдахарш





Категори:Иранан шахӀрестанаш
Категори:Гилянан шахӀрестанаш
Ленгеруд (шахӀрестан)

**Лангеруд** () — Иранан къилба-малхбузен декъера Гилян останан шахӀрестан. Административан центр — Лангеруд гӀала.

## Истори
2009 шарахь Чаф-э Паин йуьртах а, кхин йартех а кхоьллира керла гӀала Чаф а, Чамхале а.

## Бахархой
ШахӀрестанан бахархойн дукхалла ларарца:
* **2006 шо**: 133 133 стаг (38 597 кхерч).
* **2011 шо**: 137 272 стаг (44 344 кхерч).
* **2016 шо**: 140 686 стаг (49 351 кхерч).

## Административан йекъайалар
Лангеруд шахӀрестанан административан хӀоттам а, бахархой а:

## Хьажа кхин а
* Гилян

## Билгалдахарш





Категори:Иранан шахӀрестанаш
Категори:Гилянан шахӀрестанаш
Масал (шахӀрестан)

**Масал** () — Иранан къилба-малхбузен декъера Гилян останан шахӀрестан. Административан центр — Масал гӀала. ШахӀрестан кхоьллина 1997 шарахь.

## Бахархой
ШахӀрестанан бахархойн дукхалла ларарца:
* **2006 шо**: 47 648 стаг (12 328 кхерч).
* **2011 шо**: 52 496 стаг (14 984 кхерч).
* **2016 шо**: 52 649 стаг (16 901 кхерч).

## Административан йекъайалар
Масал шахӀрестанан административан хӀоттам а, бахархой а:

## Хьажа кхин а
* Гилян

## Билгалдахарш




Категори:Иранан шахӀрестанаш
Категори:Гилянан шахӀрестанаш
Категори:1997 шарахь кхоьллина Иранан административан декъаш
Решт (шахӀрестан)

**Решт** () — Иранан къилба-малхбузен декъера Гилян останан шахӀрестан. Административан центр — Решт гӀала.

## Истори
2009 шарахь Лулеман йуьртах гӀала йира. 2020 шарахь Пир-Базар йуьртах а гӀала йира. Оцу шарахь Хомам бахш Решт шахӀрестанах дӀа а хадийна, цунах Хомам шахӀрестан кхоьллира.

## Бахархой
ШахӀрестанан бахархойн дукхалла ларарца:
* **2006 шо**: 847 680 стаг (244 613 кхерч).
* **2011 шо**: 918 445 стаг (293 448 кхерч).
* **2016 шо**: 956 971 стаг (321 703 кхерч).

## Административан йекъайалар
Решт шахӀрестанан административан хӀоттам а, бахархой а:

## Хьажа кхин а
* Гилян

## Билгалдахарш





Категори:Иранан шахӀрестанаш
Категори:Гилянан шахӀрестанаш
Рудбар (шахӀрестан)

**Рудбар** () — Иранан къилба-малхбузен декъера Гилян останан шахӀрестан. Административан центр — Рудбар гӀала.

## Истори
2024 шарахь Ловшан гӀала а, 12 йурт а Централан бахш йукъара дӀа а хадийна, керла Ловшан бахш кхоьллира. Цунна йукъа йахна Джамалабад а, Паченар а йуьртан гуонаш.

## Бахархой
ШахӀрестанан бахархойн дукхалла ларарца:
* **2006 шо**: 101 884 стаг (27 902 кхерч).
* **2011 шо**: 100 943 стаг (30 312 кхерч).
* **2016 шо**: 94 720 стаг (31 146 кхерч).

## Административан йекъайалар
Рудбар шахӀрестанан административан хӀоттам а, бахархой а:

## Хьажа кхин а
* Гилян

## Билгалдахарш





Категори:Иранан шахӀрестанаш
Категори:Гилянан шахӀрестанаш
Рудсар (шахӀрестан)

**Рудсар** () — Иранан къилба-малхбузен декъера Гилян останан шахӀрестан. Административан центр — Рудсар гӀала.

## Бахархой
ШахӀрестанан бахархойн дукхалла ларарца:
* **2006 шо**: 144 576 стаг (42 004 кхерч).
* **2011 шо**: 144 366 стаг (46 357 кхерч).
* **2016 шо**: 147 399 стаг (51 586 кхерч).

## Административан йекъайалар
Рудсар шахӀрестанан административан хӀоттам а, бахархой а:

## Экономика
Рудсар шахӀрестанехь 30 000 гектар сов йуьртабахаман латташ ду.

## Хьажа кхин а
* Гилян

## Билгалдахарш





Категори:Иранан шахӀрестанаш
Категори:Гилянан шахӀрестанаш