open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Америкин раса

**Америкин раса** — Къилбаседа а, Къиба а Америкехь йаьржина раса. Американхой амат йу нийса Ӏаьржа месаш, гӀийла месаш йуьхь тӀе а, дегӀа тӀе а довлу, Ӏаьржо бос бу чкъоьран, йуккъера арабаьлла нийса, наггахь «аьрзунан», мара. Ӏаьржа бӀаьргаш, кегий цӀоцкъамаш, азин монголоидинчул шуьйра. Эпикантус наггахь бен йац баккхийчеран, хӀетте дика дукха хуьлу берийн. Йуьхь мочхалаш дикка арадовлуш. Локхалла  америкахойн тайп-тайпана.

## Расин башхаллаш
Америкин расано Ӏалашйина шайн куьцехь тайп-тайпана пропорцехь хьесапаш кхаа коьрта адаман расанийн — кавказан, монголоидийн, хӀуӀаьржачеран. Иза шира адаман хьесапаш ду, кхин а гӀийла къастало расин агӀора. Монголоидашца америкин раса гергара йо йуьхьан можо-боьра бесо, нийса а, чӀогӀа онда а месаш, гӀийла кхозлагӀа месийн чкъор, хаъал арадевлла мочхалаш, лекха гарачӀониэ, сих-сиха хаало белкепара хьалхара цергаш, берийн эпикантус. Кавказан расица уьш цхьаьнатуху лекха мер дукъо, гуш арагӀоьртина мара, баккхийчера эпикантус ца хилар. Йаккхий кхелашца, бетан шораллица йоккха, ладаме шуьйра мерца (42 мм кхаччалц), мелла а прогнатизм хиларца, бахбина пхьаьрсца индахоша дагайохкийта цхьацца варианташ австралин расин.

## Бухара тайпанаш
Уггаре Ӏаьржа чкъор ду Аризонин а, Калифорнин индахойн. Наггахь къастадо палеоамерикин тайпа, цуьнан векалш беха цхьацца Амазонкин а, ЦӀеран Лаьттан а областашкахь — континентан уггаре къилбехахь. Церан амале хьесапаш ду долихокефали, хьийзина йа тулгӀенан месаш (масала, бакаири тайпанахь), лоха бу. Цхьацца тобанашкахь чӀогӀа кхиина маж йалар (масала, сирионо тайпанахь).

Къилбаамерикин индахошна йукъахь башха къаьста Патагонин тобанаш, хӀинца дӀайевлла ала мегар долу. Башха къаьстара и патагонин жима расин чӀогӀа лекха хилар. Иштта уьш билгалабовлара нийсачу мерца, брахикефалица, биъ са болуш моччагӀал долу йуьхьца шуьйрачу лахарчу салазца, таьӀна-боьра чкъоьраца.

## Американоидаш а, монголоидаш а
Америкхо монголоидаш боьхку ламаста гар дуьхьала лаьтта фактийн суммин, цуо гойту Керлачу Дуьненан ша-кепара антропологин хӀоттам, иза тоьа уьш къасто автономин «йоккха» расин, ткъа иза лаьтта дукха тайп-тайпана антропологин вариантех.Европел хьалхарчу Керла Дуьненан орамера бахархой цхьаьна тайпана ца хилар гӀуо догӀу тӀеэцначу «америкин гомотайпанца», иза хуьлу жимачу популяцехь. Европахой бахкале моменто тешалла до америкахйон дифференциацин лакхара тӀегана гетерогенан мигрантийн антропологин хӀоттамна, дуьххьала баьхкинарш Керла Дуьнене.

## Литература
* 
*  
* Зубов А. А. Биолого-антропологическая характеристика коренного доевропейского населения Америки // Население Нового Света: проблемы формирования и социокультурного развития. Сборник статей. М.: ИЭА РАН, 1999. С. 11-66.

## Хьажа иштта
* Индахой
* Кенневикан адам

## Билгалдахарш

Категори:Расанаш
Джингулойн мотт

**Джингулойн мотт**, кхин йаздо **джингилойн мотт** — Австралин мотт, мотт буьйцуш бу Австралин къилбаседехьара декъехь бехаш болу Джингулой цӀе йолу къоман наха, хьалха дуьйна беха Эллиот гӀалин гонахьа. ХӀара мотт Вест-Баркли доьзалан йукъара бу.

## Билгалдахарш

Категори:Австралин меттанаш
Йалсаманица кхаъбаьккхина итт

**Йалсаманица кхаъбаьккхина итт** () — уьш Мухьаммад пайхамаро ﷺ йалсаманица кхаъбаьккхина итт сахьаби ву, суннатхой тешна хиларо ма-бохху. Уьш хьехийна бу Ӏабдуррахьман ибн Ӏавфа а, СаӀид ибн Зайда а пайхамарера ﷺ дийцинчу хьадисехь: «Абу Бакр а йалсаманехь ву, Ӏумар а йалсаманехь ву, Ӏусман а йалсаманехь ву, Ӏали а йалсаманехь ву, ТӀалхьат а йалсаманехь ву, Аз-Зубайр а йалсаманехь ву, Ӏабдуррахьман ибн Ӏавф а йалсаманехь ву, СаӀд ибн Абу Ваккъас а йалсаманехь ву, СаӀид ибн Зайд а йалсаманехь ву, Абу Ӏубайдат ибн аль-Джаррахь а йалсаманехь ву».

Иштта уьш боцурш кхиболу асхьабаш а бу йалсаманица кхаъ баьккхина: Хадижат бинт Хувайлид а, ӀабдуллахӀ ибн Салам а, Ӏукашат ибн Михьсан а. Амма «Йалсаманица кхаъбаьккхина итт» олу термин гӀарайаьлла, хӀунда аьлча цаьрга кхаъбаккхар цхьана хьадисехь деана дера.

## Билгалдахарш

Категори:Ислам
Борзанан оьмар

**Борзанан оьмар** — адаман историн къастош болу археологин хаамийн мур (в. э. XXXV / XXXIII — XIII / XI бӀ. хь.), коьрта роль лелайо борзанан хӀумнаш, иза доьзна металлаш тодарца доьзна, масала, йоьза а, гӀели а, иза доккхура маьӀданаш долчуьра, йуха царех борза дора. Борзанан оьмар шолгӀа дакъа ду, хьалхара металлан муьран тӀаьхьара дакъа, цуо хийцина йоьза оьмар а, цулла хьалхара аьчкан оьмар а. Хронологин гуранаш борзанан оьмаран тайп-тайпана оьздангаллин тайп-тайпана ду.

## Йукъара муьраш бар
Къастайо хьалхара, йуккъера, тӀаьхьара муьраш борзанан оьмаран. Йуьхьанцв борзанан оьмаран металца йолу оьздангалин зоно дӀалоцура 8—10 млн км² гергга, ткъа цуьнан чаккхенгахь цуьнан майда тӀекхийтира 40—43 млн км² кхаччалц. Борзанан оьмаран йохаллехь кхуьура уьш хийца цхьа могӀа металлургин провинцеш.

### Хьалхара борзанан оьмар
 
Йоьза оьмар борзанан оьмарх къастош доза ду, Балканийн-Карпатийн металлургин провинци йохар ду (в.э. 4-гӀа эзар шо хь. 1-ра дакъа),  Циркумпонтийн металлургин провинци кхоллайалар ду (в.э. XXXV/XXXIII бӀ. шо хь.). Циркумпонтийн металлургин провинцин чохь, иза уггаре чӀогӀа йара хьалхара а, йуккъера а бӀешарахь, дӀайиллира, лело йолийра йоьзанан маьӀдин йаккъаш Къилба Кавказехь, Анатолехь, Балканийн-Карпатийн регионехь, Эгейн гӀайренаш тӀаьхь. Цунна малбузехьа болх беш йара ламанан-металлургин йаккъаш Къилба Альпашкахь, Иберийн ахгӀайренна тӀехь, Британин гӀайренаш тӀехь, къилбехахь а, къилба-малхбалехь а металлашдохку оьздангаллаш йевза Мисрахь, Ӏарбийчохь, Иранехь, ОвхӀанехь, Пакистане кхаччалц.

## Хьажа кхин а
* ТӀулгийн оьмар
* Йоьзанан оьмар
* Борзанан оьмаран бохам
* Аьчкан оьмар

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* *[[Черных, Евгений Николаевич|Черных Е. Н.]]*, *Авилова Л. И.*, *Орловская Л. Б.* «Металлургические провинции и радиоуглеродная хронология». , 2000.
* *[[Черных, Евгений Николаевич|Черных Е. Н.]]*, *Кузьминых С. В.* «Древняя металлургия Северной Евразии (сейминско-турбинский феномен)». , 1989.
* *A. F. Harding*. European Societies in the Bronze Age. Camb., 2000.
* Chernykh E. N. Ancient Metallurgy in the USSR. The Early Metal Age. Cambridge, 1992.
* Metallurgy in Ancient Eastern Eurasia from the Urals to the Yellow River. Linduff (ed.). K., The Edwin Mellen Press, Ltd. 2004.
* The Bronze Age Civilization in Central Asia. Armonk. Kohl F.L. (ed.). N.Y., 1981.

## Хьажоргаш

* Статьи по культурам эпохи энеолита и бронзы


Категори:Хьалхалера дахаран йукъаралла
Ловзар

**Ловзар** («ловзаран гӀуллакх», стеган ловзаран оьздангалла, адаман жигаралл, дахаран некъ, Ӏидан-ловзаран йукъараллин оьздангалла санна йу) — тайп-тайпана тӀегӀанехь стага кхетадо жигараллин субъект санна, исбаьхьалла, кхолламалла (дерриг кхиар цхьанне) йа адамаша а, дийнаташа а дахаран кхерам боцучу хенахь инстинктехь Ӏеманиг кхачаран а, кхиаран а хьесап. Цуо Ӏедал ду йухадеш,чӀагйеш-тойеш а, шарйеш дахаран оьшу рефлексаш, жигараллин кепаш, шена тӀаьхьа вуьгуш ловзаран гӀуллакхийн актор, цунна йуккъе йогӀу Ӏаламера кепаш ловзаран низаман, караэцар а, ша гучуйаккхар а ловзаран жигаралла, иштта лерина дина этнопедагогикера а, психологин-педагогин практикашкара ловзарш, тӀеман гӀуллакхехь а, урхаллехь а, психотерапехь (ловзарантерапийн практикаш, психотехникийн ловзар, кин дӀа а), хин долчун проект хӀоттош — субъектан-ориентиран практикаш кхиаран Стеган а, йукъараллин а.

Иштта «ловзар» термин лелайо хӀуманашна (гулйишарш, ловзу тайнигаш, кхин а) йа программашна, ловзоран кечйина – шуьйра хан йайа хенан аренгахь а, йа ловзарийн дуьненахь. Психоисторикехь хӀоьттина тайп-тайпана практикаш гайтар (ловзарграфия), кхетор, законаш кхиар гучудаккхар, ловзарийн классификаци а, тайпалоги а — ловзарлоги, историн а, психологин а ловзаран антропологи, тайп-тайпана къаьмнийн, этносийн  ловзаран оьздангалла. 

Ловзар хила тарло фактехь тайп-тайпана Ӏилманаш Ӏамо предмет, масала, биологин, физиологин и. кх. дӀа. «Ловзар» кхетамо шена чулоцу йоккха гаран спектр, тайп-тайпана авторш хӀораммо шен маьӀна до оцу билгалонна. Цара мухха а маьӀна дахь а «ловзар» терминан, иза даиман йу коьрта кеп адаман психикан функцеш кхиориг, дуьне реалан довзаран хьесап.

## Билгалдахарш

## Музыка
* *Петров В. О.* Ловзар как модель музыкально-визуальных произведений инструментального театра // Диалог искусств и арт-парадигм. Статьи. Очерки. Материалы. Том III / Редактор-составитель А.И.Демченко. – Саратов: Саратовская государственная консерватория имени Л.В. Собинова, 2018. 
* *Петров В. О.* Игровые сценические ситуации в инструментальном театре // Архитектоника современного искусства. Жанрово-видовые трансформации: Сб. ста-тей / Составитель Е.Э. Дробышева; научный редактор Л.А. Меньшиков. – СПб.: Изд-во Академии Русского балета имени А.Я. Вагановой, 2018. С. 187-196. 


Категори:Эстетикин категореш
Авила (провинци)

**А́вила**  () — Испанин малхбузехьара декъера провинци, йукъайогӀу Кастилию а, Леон а автономин йукъараллин. Административан центр — Авила гӀала.

## Административан хӀоттам
КӀошташ (комаркаш):

# Авила
# Эль-Барко-де-Авила-Пьедрахита
# Аренас-де-Сан-Педро (Валье-де-Тьетар)
# Ла-Моранья
# Бургохондо-Себрерос-Эль-Тьембло

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Провинцин кхеташо
* Архитектурин хӀолламаш

Категори:Испанин провинцеш
Категори:Авила
Бербераш

**Бербераш** (от , ; шен цӀе — ⴰⵎⴰⵣⵉⵖ ⵎⵣⵗ, *амазиг*, *амахаг* — «маьрша стаг», «дика стаг»; ) — VII бӀешарахь ислам дин тӀелаьцначу Къилбаседа Африкин орамера бахархойн йукъара цӀе, баьржина Мисаран (Сива оазис) малхбузехьара дозанашкара  малхбалехьа Атлантикин Ӏапказан тӀе кхаччалц, къилбехьа Нигер эрк тӀера  къилбаседехьа Лаьттайуккъера хӀордан тӀе кхаччалц. 

Мотт буьйцу афразийской макродоьзалан берберийн-ливийн меттанашкахь. Дукхахберш бу — бусулбанаш-сунийш.

## Билгалдахарш

Категори:Бербераш
Симферополан гӀалин кхеташо

**Симферо́полан гӀалин кхеташо** (, ) — меттигера Ӏедалан меже а, цуьнга терра республикин маьӀнин административан-мехкан декъан Автономин Республикин ГӀирмин куьйгакӀелара мохк Украинин йукъахь хилла (фактехь 2014 шо кхаччалц); хьалха 1991 шо кхаччалц — ГӀирмин область УССР ССРС йукъахь, 1954 шо кхаччалц — ГӀирмин область РСФСР ССРС йукъахь, 1945 шо кхаччалц —ГӀирмин АССР РСФСР ССРС йукъахь.

Административан йукъ - Симферополь гӀала

## Истори
ГӀалин кхеташо кхоьллина 1920-гӀа шерашкахь.

2014 шо кхочуш гӀалин кхеташоно, ша Симферополь гӀала йоцуш, йукъатухура кхин а 5 посёлок.

2014 шарахь дуйна гӀалин кхеташонан меттехь йара Россин Республика ГӀирмин Симферополь гӀалин гуо.

2020 шеран 17 июлехь ГӀирма Россин Федерацех дӀатохар къобал ца деш йолу Украинин парламенто, тӀеэцна махкара кӀоштийн керла машанийн сацам, цуьнца хьалха хилла гӀалин кхеташонан мохк йукъатоха гӀерта Симферополан кӀоштан, амма и сацам лела ца бола украинин законашца «ГӀирма йухайерзалц Украинин йукъара юрисдикцина».

## Бахархой
2001 шеран йерригукраинийн бахархой багарбарца мехкан бахархой этносийн хӀоттам, Симферополь гӀалин кхеташонан куйгакӀела болу, иштта бу:
* оьрсий — 66,7 %;
* украинаш — 21,3 %;
* гӀирмин гӀезалой — 7 %;
* белорусаш — 1,1 %;
* полякаш — 0,2 %;
* молдаванаш — 0,1 %.
* караимаш — 0,01 %

## ХӀоттам




Симферополь гӀала а, цуьнца цхьаьна цуьнан куьйгакӀелара берриг мохк а, бекъна бара кхаа кӀоштана: Киевн, Йуккъера, ЦӀерапоштнекъан. 

Йуккъера кӀошто шена йукъа озайора йеккъа Симферополь гӀалин куьпаш. 

Киевн кӀоштан йукъайагӀара Салгир эркан аьтту берд тӀехь лаьтта гӀалин дакъа. Киевн кӀоштан кхеташонан кхин а куьйгакӀелахь йара (2014-2015 шераш кхаччалц) гӀалин тайпана поселок Аграрни. 

ЦӀерапоштнекъан кӀоштана йукъайагӀара гӀалин малхбузен декъера куьпаш. ЦӀерпоштнекъан кӀошткхеташонан Грэсовски поселкан кхеташонан чухула (2014-2015 шераш кхаччалц) куьйгакӀелахь йара гӀалин тайпана посёлкаш Грэсовски, Аэрофлотски, Комсомольски, посёлок Битумни.

## Билгалдахарш
Къилба Шетландийн гӀайренаш

**Къилба Шетландийн гӀайренаш** () —  Атлантикин Ӏапказан чуьра архипелаг лаьтташ йу Антарктикин ахгӀайренашна къилбаседехьа.

## Географи

### ГӀайренаш

}
|-
| 2 || Бриджмен || Bridgeman Island ||  || 240 || 
|-
| 3 || Уотчкипер || The Watchkeeper ||   ||   || 
|-
| 4 || Рожновн (Гиббс) || Gibbs Island || 22 || 520 || 
|-
| 5 || Гринвич (Березина) || Greenwich Island || 174 || 625 || 
|-
| 6 || Десепшен (Тейля) || Deception Island || 137 || 576 || 
|-
| 7 || Десолейшен || Desolation Island || 3,12 ||   || 
|-
| 8 || Иди || Eadie Island ||   ||   || 
|-
| 9 || Кинг-Джордж (Ватерлоо) || King George Island || 1384 || 655 || 
|-
| 10 || Корнуэллс (Михайлов) || Cornwallis Island ||  ||  || 
|-
| 11 || Ливингстон (Смоленск) || Livingston Island || 974 || 1700 || 
|-
| 12 || Лоу || Low Island || 181 ||  || 
|-
| 13 || Мордвиновн (Элефант) || Elephant Island || 558 || 853 || 
|-
| 14 || Нельсон (Лейпциг) || Nelson Island || 192 ||  || 
|-
| 15 || Пингвин || Penguin Island ||  || 180 || 
|-
| 16 || Хаф-Мун || Half Moon Island || 0,51 || 101 || 
|-
| 17 || Роберт (Полоцк) || Robert Island || 186 ||  || 
|-
| 18 || Роуэтт || Rowett Island ||  ||  || 
|-
| 19 || Руггед || Rugged Island || 10,4 || 256 || 
|-
| 20 || Смит (Бородино) || Smith Island || 206 || 2105 || 
|-
| 21 || Сноу (Жима Ярославец) || Snow Island || 154 ||  || 
|-
| 22 || Тейбл || Table Island || 1,12 || 150 || 
|-
| 23 || Тюлений (Сил) || Seal Islands ||  ||  || 
|-
| 24 || Шишкова (Кларенс) || Clarence Island || 162 || 1924 || 
|}

## Хьажа иштта
* Антарктика
* Фолклендан гӀайренаш
* Антарктикин филатели

## Билгалдахарш

## Литература
* 

## Картанаш

* *Иванов Л.* Антарктика: Остров Ливингстон и острова Гринвич, Роберт, Сноу и Смит . Топографическая карта в масштабе 1:120000. Троян: Фонд Манфреда Вернера, 2009. ISBN 978-954-92032-4-0 
* *Ivanov L. L.* Antarctica: Livingston Island and Greenwich, Robert, Snow and Smith Islands . Scale 1:120000 topographic map. Troyan: Manfred Wörner Foundation, 2009. ISBN 978-954-92032-6-4
Къилба Спорадаш

**Къилба Спорадаш**, йа **Додекане́с** ( йа  схьадаьлла  — «шита» а,  — «гӀайре» а) — Эгейн хӀордан къилба-малхмалехьара декъера архипелаг, долахь йу Желтойчоьнан. Лаьтта Жима Ази ахгӀайренан къилба-малхбузехьара бердйстехь, Туркойчоьнан бердйистан массийта километрехь. ГӀайренаш латтаран кеп бахьнехь «*спорадин*» терминах кхоллайелира нисдалар дешан синоним.

### ГӀайренаш
Коьрта гӀайренаш:

* Астипалея
* Калимнос
* Карпатос
* Касос
* Кос
* Лерос
* Патмос
* Родос
* Сими

## Хьажа иштта
* Къилбаседа Спорадаш

## Билгалдахарш

Категори:Додеканес
Къилба Сандвичан гӀайренаш

**Къилба Сандвичан гӀайренаш** () — субантарктикин архипелаг, лаьтташ йу Къилба Атлантикехь 570 км Къилба Георгин къилба-малхбалехьа, цуьна йукъахь бу тӀапламан болуш 11 кегий гӀайре дуккха кегий гӀайренаш а, тархаш а. Архипелаган кӀошт наггахь Къилба Ӏапказан йукъахь лору, архипелаг йу Скоша хӀордан малхбалехьара доза.

## Билгалдахарш

Категори:Къилба Сандвичан гӀайренаш
Абу Бакр аль-БагӀдади

**Ибрахи́м Авва́д Ибрахим Али́ аль-Бадри́** (); он же **Абу́ Дуа́** () и **Абу Бакр аль-Багда́ди**, (), 1971, окрестности Самарры, Ирак — 27 октября 2019, Идлиб, Сирия) — лидер дуьненанйукъара исламан террористин организацин, 2003 шарахь дуьйна йевзаш йолу тайп-тайпана цӀершца («Аль-Каида Ӏиракъехь», «Исламан пачхьалкх Ӏираък», «Исламан пачхьалкх Ӏиракъан а, Левантан а»), тӀаьхьо кхайкхина йу Исламан пачхьалкхан «халиф» йу аьлла, контролировавшего часть территорий Сирии, Ирака, Ливии и других стран.

2011 шарахь АЦШн пачхьалкхан департаменто кхайкхам бира, кху стагахь информаци йелачун АЦшн 10 млн доллар лура аьлла (выше американцы оценили только лидера «Аль-Каиды» Аймана аз-Завахири — в ). В 2017 году сумма была увеличена до 25 млн долларов США.

## Билгалдахарш
Шира ГӀирма

**Шира ГӀирма** (, ) — ГӀирмин малхбален декъера гӀала.

Йукъайоьду ГӀирмин Кировскан кӀоштан. Кхуллу гӀалин меттиг *Шира ГӀирма* (*[[ШирагӀирмин гӀалакхеташо]]*) цхьаъ бен йоцу нах беха меттиг цунна йукъахь.

## ЦӀе

Дуьххьара гӀалин цӀе хаало Дешин Ордан олаллин муьрехь. Ордахоша а, бахархойн коьрта дакъа долу бай-арен ГӀирмин кыпчакаш а олура Кырым гӀала, ткъа генуяхоша, церан колонеш йара  ГӀирмин къилба берд тӀехь, жигара махлелабора регионехь, олура цунах Солхат — Solcati. Ший а цӀе схьайаларх дукха къийсамаш бу, амма уггаре бух болуш йу хӀара верси. Къырым — малхбузен-кипчакийн *qırım* — «саьнгар» (Лазарь Будагов "Туьркий-гӀезалойн меттан ген дустаран дошам. 1 том). Солхат — схьадаьлла италихойн *solcata* — «харш, саьнгар».

ГӀалин цӀе — Кырым — сихха йаьржира дерриг ахгӀайренна, и хан кхаччалц цунах олура ГӀажари йа Таврика.

Кхин а верси йу, цуьнца А. Л. Якобсона а, B. А. Микаеляна, топоним Солхат (гӀалин шира цӀе) эрмалойн йу, схьа а йолу эрмалойн дешнех *сурб хач* аьлчи а ‘сийлахь жӀар’. ГӀалин цӀе кхаьчна уллехь йинчу килсех Сурб-Хач. 

ГӀирман хенан заманахь гӀалех ала долийра Эски Къырым (ГӀирма. *Eski Qırım* — «Шира ГӀирма»). 

ХӀинцалера цӀе — гочйина гӀирмагӀезалойн маттара Эски Къырым. 

1783 шарахь Россин империс ГӀирма йаьккхинчул тӀехьа, гӀалин желтойн цӀе йелира Левкополь (КӀайн гӀала). Амма иза дӀа ца йахара, 1787 шарахь гӀалех хилира шира ГӀирма.

## Литература
* 
* Домбровский О. И.,Сидоренко В. А. Солхат и Сурб-Хач. Симферополь, 1978.
* Заболоцкий П. Н. Очерки доисторического прошлого ГӀирмаа. Следы каменного века в Юго-Восточном ГӀирмау// Сборник статей по экономике, быту и истории Феодосийского района. Вып. 1.Феодосия, 1931.
* Корпус боспорских надписей (КБН). М. — Л., 1965, № 953.
* Пачкалов А. В. Материалы по истории денежного обращения Золотой Орды. М., 2019.

## Хьажоргаш

*  
* 
* 


Категори:Дешин ордан гӀаланаш
Категори:ГӀирмин Кировскан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори:ГӀирмин курорташ
Категори:ГӀирмин гӀаланаш
Категори:ГӀирмин Кировскан кӀоштан муниципалан кхолламаш
Категори:Республика ГӀирмин гӀалин меттигаш
Александровски йуьртан меттиг (ГӀирма)

**Александровски йуьртан меттиг** (, ) — Россин Республика ГӀирмин Красногвардейскан кӀоштан муниципалан кхоллам , ахгӀайренан бай-аренан зонера.

## Йуьртан меттиган

## Билгалдахарш

## Литература
* 

## Хьажоргаш
* Устав сельского поселения

Категори:ГӀирмин Красногвардейскан кӀоштан йуьртан меттиг
Первомайски (ГӀирмин Первомайскан кӀошт)

**Первома́йски** (1944 шо кхаччалц **Джурчи́**; , ) — гӀалин тайпана посёлок ГӀирмехь, Республика ГӀирмин  Первомайскан кӀоштан а, Первомайски йуьртан меттиган а йукъ (Украинин административан-мехкан йекъайаларца — Автономин Республика ГӀирмин Первомайски поселкан кхеташо).

## Бахархой

Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом балале Джурчи йара бай-аренан ГӀирмин масех йуьртах цхьаъ, чохь эстонхой беха.

## Истори

### Джурчи XVIII бӀешеран чаккхенгахь — XX бӀешеран йуьххьехь
Дуьххьара Джурчи эвла хьахайар карийна «Перекоп гӀалех а, цуьнан уездах а йаздарехь» 1798 шеран. Оцу хенахь цигахь вехара 62 стаг, ткъа  XIX бӀешеран йуьххехь кхузахь вара 152 вахархо. Эвлан бахархой латта а, даьхний а лелош бара.

Первомайскан поселкан йисташкахь карийна борзанан оьмаран белхан гӀирс.

ГӀирмин тӀом чекхбаьллачул тӀехьа 1853-1856 шерашкахь Джурчи эвла дӀакхоьссина йара, амма XIX бӀешеран 60-гӀа шераш долалуш эстонхойн ахархойн 30 сов доьзал кхелхира кхуза Ярвамаан уездера. 1886 шарахь эвлахь, «Волости и важнѣйшія селенія Европейской Россіи» справочникца, вехара 167 стаг 28 цӀенойн хӀусамехь, болх беш йара лютеранийн зугӀар а, баккхал а. XX бӀешеран йуьххьехь Джурчи йукъайоьдара Перекопскан уездан, бахархой бара 334 стаг. Гергара цӀерпошнекъан станци (Воинка) йара 25 км йуьртан гена, говрийн станци — 12 км, ткъа поштан-телеграфан — 4 км.

Дуьненан хьалхара тӀом болабаларца ахархойн хьал чӀогӀа телхира, дукхаха болу боьрша нах эскаре кхайкхира.

### Посёлок советийн заманахь
1918 шеран январь чекхболуш Джурчи деира Советийн Ӏедал, кхоьллира ревком, председатель хӀоттийра К. И. Высотин. 1918 шеран майхь немцойн эскарша Джурчин оккупаци йира, ноябрь чекхболуш уьш хийцира кӀайнгвардихоша, 1919 шеран апрелехь уьш аракхийсира ЦӀен эскаран дакъоша.

## ГӀарабевлла бахархой
* Гурин, Василий Иванович (1939—2018) — советийн а, украинийн а исбаьхьалча, Украинин халкъан исбаьхьалча.
*Гибалов, Николай Григорьевич (1932—1998) — «Коммунизман байракх» колхозан комбайнёр, Социалистийн Къинхьегаман турпалхо.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

## Хьажоргаш
* 

Категори:ГӀирмин гӀалин тайпана посёлкаш
Категори:ГӀирмин Первомайскан кӀоштан нах беха меттигаш
Категори: Эстонехь йоцу Эстонин нах беха меттигаш
Чуфут-ГӀала

**Чуфу́т-ГӀала** (, ) йа **Кырк-Ор** () — йуккхъерабӀешеран гӀап-гӀала ГӀирмера, тайпанан чӀагӀо гӀарайаьлла йолчу гӀирмин урхалчийн Джаникен, лаьтта ламанан акъарин тӀехь 2,5 км Бахчисарайн малхбалехьа. Ламанан басен тархаш дикка Ӏункара ду, цхьаьна агӀор бен шерачу бохь тӀе гӀашлойн тача диллина. Уггаре лекха меттиг — 581 м.

Дуьххьара гӀап хьахийна 1254 шарахь **Кырк-Ер** () санна, иза туьркийн маттара гочдо «Шовзткъа гӀап-гӀала».

## ЦӀерийн варианташ
 
* Кырк-Ер, Кырк-Ор () — гӀирмагӀезалойн цӀе, нисса оцу цӀарца хьахийна гӀап дуьххьарлера хьосташкахь, изий бен хьахош йац царна чохь XVII бӀешо кхаччалц; лелийна иштта караимаша а;
* ГӀала ( — гӀап) — лелийна гӀирма ханийн тарханан ярлыкаш караимаша а, царна йукъахь жайнашна зорба туху меттиг а гойтуш, 1731 шарахь дуьйна типографи;
* Чуфут-ГӀала, Джуфут-ГӀала, Чифут-Калеси — гӀирмагӀезалойн маттара  хуьлу гочйича «жуьгтийн гӀап» (*çufut* — йахӀуд, *qale* — гӀап), изза цӀе лелайо советийн Ӏилманан литературехь, кхин а караимийн авторша оьрсийн меттан белхашкахь XIX бӀешеран шолгӀачу декъехь; иза хууш ду XVII бӀешеран чаккхенгахь дуьйна, гӀап гӀезалоша йитинчул тӀехьа;

## Суьртийн галерей


Сурт:Chufut_Kale2.jpg|Чуфут-гӀала Сийлахь-Успенски хьехан килс
Сурт:Cave_City.jpg|Чуфут-ГӀалара хьехаш
Сурт:Chufut_Kale_5.jpg|Чуфут-ГӀалара хьехаш
Сурт:Мавзолей Джанике-ханым. Чуфут-Кале, Бахчисарай, Крым.jpg|Тохтамышан йоьӀа Дюрбе Джанике-ханыман зийарат
Сурт:ChufutKale1.JPG|Тохтамышан йоьӀа Дюрбе Джанике-ханыман зийарат
Сурт:Chufut Kale 21.jpg|Чуфут-ГӀала (сурт 2007 ш.)
Сурт:Chufut Kale 3.jpg|Чуфут-ГӀала (сурт 2007 ш.)
Сурт:Cufut Qale kenassa.jpg|Караимийн кенасса XIV в.
Сурт:Chufut_Kale_16.jpg|Караимийн кенасса XVIII в.
Сурт:Чуфут-кале._Дорога.jpg|Орта-гӀопан кевнаш (сурт 1968 ш.)


## Хьажа кхин а

* Бакла
* Качи-Кальон
* Кыз-Кермен
* Мангуп
* Йеза боьлак Балта-Тиймез
* Тепе-Кермен
* Челтер-Мармара
* Эски-Кермен

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* *Вус О. В.* Опорна фортеця Кирк-Ор у контексті військово-інженерних заходів Візантії на Кримському півострові в VI ст. — Київ, 2016. — URL: .
* 
* 
* 
* 

## Хьажоргаш
* Джуфт-Кале (Чуфут-Кале)  на сайте крымских караимов
* История и описание Чуфут-Кале на Qrim.ru
* *[[Герцен, Александр Германович|A. Г. Герцен]], [[Могаричев, Юрий Миронович|Ю. М. Могаричев]].* Чуфут-Кале — иудейская крепость
* Научно-популярный фильм Неизвестные караимы


Категори:Хилла коьрта шахьарш
Категори:ГӀирмин гӀопаш
Категори:Бахчисарайн сийлаллаш
Категори:Караимаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Категори:ГӀирмин хьехийн гӀаланаш
Вуд (гуо)

АЦШехь **Вуд гуо**:
* Вуд — Техас штатера гуо.
* Вуд — Огайо штатера гуо.
* Вуд — Малхбузен Виргини штатера гуо.
* Вуд — Висконсин штатера гуо.
Вуд (гуо, Техас)

**Вуд** () — АЦШ Техас штатера гуо. Центр – гӀала Квитмен.

## Истори

Йиллина 1850 шарахь.

## Бахархой

## Мохк

Гуон майда 1683 км².

## Билгалдахарш

Категори:Техас гуонаш

Категори:АЦШ гуонаш
Вуд (гуо, Огайо)

**Вуд** () — АЦШ Огайо штатера гуо. Центр – гӀала Боулинг-Грин.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Огайо штатан гуонаш

Категори:АЦШ гуонаш
Ибн Касир

**Ӏимадуддин Абул-Фидаъ ИсмаӀил ибн Ӏумар ибн Касир ад-Димашкъи** (; 3101, Маждал — 1373, Димашкъ) — иза бусалба Ӏеламстаг а, мухьаддис (хьадисан Ӏилманча) а, муфассир (Къуръан туьдург) а, факъихӀ (исламан бакъонан Ӏилманча) а ву.

## Дахар дӀайаздар
### Жималла
Иза вина 1301-чу шарахь Бусрана уллохь йолчу Маждал шахьарахь, Шемахь. 1307-чу шарахь шен да дӀакхелхиначул тӀаьхьа, шен вешица Камалуддинца Димашкъе дӀавахара иза.
### Ӏилма Ӏамор
1311-чу шарахь Къуръан дагахь а Ӏамийна, чекхдаьккхира цо, иштта Къуръанан къирааташ а Ӏамийра, тӀаккха тафсир а гулдира. 1318-чу шарахь ШафиӀийн мазхӀабера «Ат-танбихӀ» олучу жайнин матн (текст) дагахь Ӏамийра цо.  Иштта «Мухтасар Ибнул-Хьажиб» олу жайна а дагахь Ӏамийра. Шина шайхера, БурхӀануддин аль-Фирразера а, Камалуддин Ибн Къади ШубхӀатера а фикъхӀ Ӏилма схьаийцира цо. Цу заманахь масийтта хьуьжарна тӀехӀоттийна хилла волчу, шайхул-ислам Ибн Таймийятера дуккха а Ӏилма схьаийцира цо, цуьнца цхьаьна а Ӏийра иза, цуьнан Ӏилманех пайда а ийцира.

## Ӏакъийдат
АшӀариташ а, салафиташ а къовсабелла цуьнан Ӏакъийдатан (динах тешаран) хьокъехь. АшӀариташа иза ашӀарийн Ӏакъийдатехь хилла ву боху. Ткъа салафиташа боху, иза ахӀлул-хьадисан Ӏакъийдате вирзина хилла ву, ткъа хӀара хилатарлург ду.

## Белхаш
* «Тафсирул-Къуръанил-Ӏазим», гӀарадаьлла ду «Тафсир Ибн Касир» аьлла.
* «Аль-бидаяту ван-нихӀаяту» — иза йоккха энциклопед йу, адам кхолларна тӀера дӀаволавелла, хӀижрин IIX-чу бӀешаре кхаччалц шена чохь хилларг дӀайаздина.
* «Ас-сиратун-Набавийя либни Касир».
* Аль-Бухарин цо дина шархь (кхетор) а, ткъа иза дайна ду.
* «Китабу тӀабакъати-ш-шафиӀийят».

## Хьосташ

Категори:Ислам
Новосёловски (ГӀирма)

**Новосёловски ** (1944 шо кхаччалц **Фрайдорф**; , ) — Республика ГӀирмин Раздольненскан кӀоштан гӀалин тайпана посёлок, йукъ Новосёловски йуьртан меттиг (Украинин административан-мехкан йекъайаларца — Автономин Республика ГӀирмин Новосёловски поселкан кхеташо).

## Бахархой

1939 шеран йерригсоюзан бахархой багарбаран хаамашца йуьртахь вехара 1084 стаг.

## ХӀокху заманан хьал
2022 шарахь посёлкехь йу берийн беш, ишкол, оьздангаллин цӀа, пошт, РКъКБ банкан дакъа, аптека, православин ерда, маьждиг. Итт сов туька, кафе, ресторан, пиццери, заправка.

## Истори
1930 - 1944 шш. Фрайдорф йуьрт йукъ йара Фрайдорфан кӀоштан, 1944 - 1953 шш. Новосёловски йуьрт йукъ йара Новосёловски кӀоштан. 1953 шарахь иза йукъатуьйхира Раздольненскан кӀоштан. 1960-гӀа шерашкахь йуьртах гӀалин тайпана посёлок (белхалойн посёлок) йира.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* 

## Хьажоргаш
* 
*  
* 

Категори:Раздольненскан кӀоштан нах беха меттиг
Категори:ГӀирмин гӀалин тайпана посёлкаш
ЯхӀуда

**ЯхӀуда йа ЯхӀуза ибн ЯӀкъуб** () — иза ЯӀкъуб (Исраил) пайхамаран шийтта кӀентех цхьаъ ву. Цуьнан нана Лабанан йоӀ Лайат йу. Цуьнан цӀеран маьӀна Стронган жуьгтийн дошамо ма-бохху: гӀараваьлларг йа самукъадаьлларг бохург ду, ткъа иза хастамах а, баркаллах а дозучу маьӀнех ду.

Цуьнан цӀарах тиллина йу жуьгтийн динан цӀе «яхӀудийя» (яхӀудалла), хӀунда аьлча иза пайхамарийн деда волу дела, Давудан а, Сулайманан а, Ӏисан а.

## Билгалдахарш

Категори:Ислам
Абаден дитт

**Абаден дитт** йа **Гуттарен дитт** ( — «Шажаратул-хулд») — иза Къуръан чохь хьахийна дихкина (ца магийна) дитт ду, Адама а, Хьавваа а шена чуьра стом биина долу, хьадисаша а, тафсираша а гойтуш ма-хиллара. Библи чохь хьахийна долчу «дахаран диттана» бӀостнехьа, Къуръан чохь цхьа дитт бен дац хьахийна, Ӏаднан бошмаш чохь долу. Дала Адамна а, Хьавваана а дихкина (шех даа ца магийна) хилла долу дитт ду иза. Амма цу диттах лууш дерг, и хӀун дитт ду а хьахийна дац Къуръан чохь.

## Билгалдахарш

Категори:Ислам
Славяносербскан уезд

**Славяносербскан уезд** — Россин империн Екатеринославскан губернин административан-мехкан дакъа. Уездан гӀала 1882 шо кхаччалц — Славяносербск, 1882 шерал тӀехьа — Луганск.

## Истори
* 1751—1755 шерашкахь Славяносербскан уездан махка баьхкира сербаш, валахаш, молдаванаш, болгараш, йира Славяносербин дийнна могӀа тӀеман йарташ, тӀехьа а царех *ротанаш* олура. Оцу уездехь охьаховшура 1750—1760 шерашкахь бевдда правительство гечдина барт бохийнарш а.
* 1802 шарахь дуьйна Славяносербскан уезд йара Екатеринославскан губернин йукъахь.
* 1897 шарахь Славяносербскан уездехь вехара 174 753 стаг, царна йукъахь украинаш (малороссаш) – 88 218, оьрсий – 79 281, жуьгтий – 2 631.
* 1920 шарахь Славяносербскан уезд дӀайелла керла йинчу Донецкан губернин, иза 1920 шеран январехь-декабрехь дӀайаьккхина кӀоштака декъа дехьадовларна, цул тӀехьа меттахӀоттийна.
* 1923 шарахь Славяносербскан уезд дӀайаьккхина губерни-гуо-кӀошт хӀоттаман дехьадовлуш.

Славяносербскан уездехь кхечу уездашца дуьстича бехира дукха молдаванаш а, сербаш а.

## Галерей

Slavyanoserbsk uyezd of Yekaterinoslav Governorate.png|Карта Славяносербского уезда.
1914. Ежегодник-справочник Славяносербского уездного земства.djvu|1914 шеран хӀора шеран Славяносербскан уездан латтийн справочник.


## Билгалдахарш

## Литература
* Волости. Важнейшие селения европейской России. Санкт-Петербург 1886.

## Хьажоргаш
* 

Категори:Донецкан областан истори
Категори:Луганскан областан истори
Категори:1923 шо кхачале дӀадаьхна административан дакъош
Категори:Екатеринославскан губернин уездаш
Категори:Славяносербскан уезд
Категори:1802 шарахь кхоьллина административан дакъош
Абу Хьанифат

**Абу Хьанифат ан-НуӀман ибн Сабит ибн Марзубан аль-Куфи** (; 699, Куфат,Ӏиракъ, ) — иза бусалба Ӏеламстаг а, факъихӀ (исламан бакъонан Ӏилманча) а ву. Суннатхошна гергахь веачу имамах хьалхарниг ву. Хьанафийн мазхӀаб диллинарг ву. Исламан Ӏаьрбийн тӀаьхьалонехь цуьнан цӀейоккху «**аль-имамул-аӀзам**» олий. Шегахь шорта Ӏилма хиларца а, шен хазачу гӀиллакхашца а гӀараваьлла иза, имам аш-ШафиӀис шен хьокъехь дешнаш аллалц: *«Милла а велахь фикъхӀангахь кӀоргеваха лууш, иза Абу Хьанифатах возуш ву-кх»*. Иза табиӀунех лоруш ву. Цунна дуьхьалкхетта хилла масех сахьаби, царах ву Анас ибн Малик.

## Билгалдахарш

Категори:Бусалба Ӏеламнах
Дигарой

**Диго́рой** () — хӀирийн субэтносан тоба, Къилбаседа ХӀирийчоьнан малхбалехьара декъера — историн регион Дигорин орамера бахархой, лаьтташ йу Уруха (Теркан аьрру га) бассейнехь. КӀезга беха ГӀебартойн-Балкхаройчохь, Ставрополан махкахь, цул сов йу Туркойчоьнан хӀирийн диаспора.

Буьйцу мотт хӀирийн меттан дигоройн диалектехь.

## Билгалдахарш

Категори:ХӀирий
ABBA

**ABBA** (*[[нохчийн мотт|нохч.]]* — **«А́ББА»**) — шведийн поп-тоба, кхоьллина 1972 шарахь, цӀе йу эшархойн хьалхарчу элпашца: Агнета Фельтског, Бьорн Ульвеус, Бенни Андерссон, Анни-Фрид Лингстад. ГӀарйаьллачу музикин исторехь уггаре кхиана коллективех цхьаъ йу, цул сов Скандинавехь кхоьллиначерах уггаре кхиана йу: кху тобан эшарийн дӀайаздарш дохкира дерригедуьненахь 350 миллион экземпляр сов тираж.

## Билгалдахарш

Категори:Евро-поп
Категори:Швецин поп-тобанаш
Чавес, Уго

**У́го Рафаэ́ль Ча́вес Фри́ас** (испанхойн маттахь *Hugo Rafael Chávez Frías; 1954-2013) – венесуэлан революцин декъашхо; пачхьалкхан, политикин г1уллакхо ву.*

### Литература
Лозови (Луганан га)

**Лозови** — Луганан аьтту га. 

Эркан система: **Лозов** → Лугань → Северски Донец → Дон → Азов-хӀорд.

## ЦӀе
Эркан цӀе схьайолу славянийн дешан «лоза» (таьлланг) орамах, тардолийта иза таьлланг санна хьийзаш догӀу бохург.

## Географи
Долало Вергулёвка йуьртан а, Дебальцево гӀалин йуккъехь. ДӀакхета Лугань эрках Хороши а, Зимогорье а йуьрташна йуккъахь.

### Нах беха меттигаш
* Вергулёвка (йуьрт) — хьост къилба-малхбузен йисташкахула
* Вергулёвка (посёлок)
* Комиссаровка
* Оленовка
* Зоринск гӀала
* Брянка гӀала
* Каменка
* Петровка
* Криворожье
* Хороши — хикхоче Лугань эркан малхбале агӀора

## Истори
Лозови эркца йоьзна йу хьалхара нах хевшина истори Брянка гӀалин — иза йу эвланаш Лозови (эркан цӀарах), Павловка, Петровка.

## Экологин баланаш
Эрк чӀогӀа бехдина Брянка гӀалин йукъахь.

## Билгалдахарш

Категори:Луганан геннаш
Елисеев, Григорий Григорьевич

**Елисеев Григорий Григорьевич** (1864-1949) — оьрсийн хьуьнарча ву, ЕлисеевгӀеран династин векал ву, «Братья Елисеевы» цӀе йолчу совдегараллин накъосталлин куьйгалхо ву, тӀаьхьенан оьрсийн эла ву, бакъонца волу статски хьехамча ву.
Салафш

**Салафш** ( *Ас-салафу-с-салихь* — «дика дай») — иза исламан термин йу, цо гойту ислам динан хьалхарчу кхаа бӏешарчохь хилла болу бусалба нах. Мухьаммад пайхамаро ﷺ уьш хастийна шен къамелехь:

## Билгалдахарш

## Тӏехьажоргаш

Категори:Бусалба ӏеламнах
Категори:Бусалба суннатан ӏеламнах
Эльмурзаев Аслан Сераждинович

Эльмурзаев Аслан Сераждинович - Нохчийн историк, краевед. Вина 1936-чу шарахь Басара эвлахь, Нохч-Гlалгlайн АССР-н Галанчlожан кlоштахь.
Карл XIV Юхан

**Жан-Бати́ст Жюль Бернадо́т** (фр. *Jean-Baptiste Jules Bernadotte,* тӀаьхьа **Карл XIV Ю́хан**; 1763-1844) – революцийн а, наполеонан тӀеман декъашхо, Понтекорон эла (1806-чу-1810-чу шерашкахь), тӀахьа шведан кронпринц (1810-чу шарера схьадуьйна), Швецин, Норвегин паччахь а, БернадотгӀеран династи бухдӀахӀотторхо.

### Хьосташ
Кишиев Кунта-Хьаьжа

**Кишиев Кунта-Хьаьжа** — вайнаха чӀогӀа лоруш, вайн дозанал арахьа дехачу кьаьмнашна а вевзаш воккха Эвлия,Шайх,Устаз ву. Кунта-Хьажа вина 1812-чу шеран 11-чу июлехь Иласхан-юртахь. Нохчийн Муфтис Межиев Салахьа-Хьажас дуьйцу: « Кунта-Хьажин дай Кьурайшин цӀийнах, Турпал-Ӏелин тӀаьхьенах болуш хилла. Шемара Абаз баьхкина, Абазара ГӀирма баьхкина, ГӀирмара ГӀумха баьхкина,ГӀумхара ГӀоьрдала баьхкина, ГӀоьрдалара Мелчу-хе баьхкина, Мелчу-хера Иласхан-юрта баьхкина, цигахь Хьаьжа дуьненчу ваьлла» — бохуш. Цхьаболчу наха олуш долу: «Шемара Абаз баьхкина — Абзой хилла», иза таллам бан безаш ду.

## Билгалдахарш

## Литература

Категори:Нохчийчоьнан суфийш
Ӏазраил

**Ӏазра̄ил** (; ) йа **Мӯлкалмот** () — иза исламан а, жуьгтийн а динехь адамийн саэца тӏехӏоттийна малик ду. Къуръан чохь хьахийна йац и цӏе, цуьнан метта хьахийна «Малакул-мавт» аьлла. Цуьнан цӏе Ӏазраил йу аьлла дийцарш даьхкина муфассирийн исламан хьосташкахь. Ӏазраил жуьгтийн маттара схьайаьлла цӏе йу, цуьнан маьӏна «Да̄ла гӏодийриг» бохург ду .

## Цуьнан ӏалашо
Адам кхоллале хьалха, Дала омрадина хилла мулкалмоте хӏор тайпанах долу латта дан аьлла, цуьнах Адам кхоллархьама. Цул тӏаьхьа адамийн синош иэца тӏехӏоттийра Цо иза. Са чохь долчу хӏуманех а, маликех а тӏаьххьара лийр дерг ду иза къемат-дийнахь.

## Билгалдахарш

Категори:Исламехь маликаш
Жари

**Жари** () — Бразилин Риу-Гранди-ду-Сул штатера муниципалитет.

## Географи

Муниципалитетан майда — .

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Бразилин картанаш
* Бразилин муниципалитетийн порталаш

Категори:Риу-Гранди-ду-Сул штатан муниципалитеташ
Категори:Бразилин муниципалитеташ
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Жанвиль (ЭгӀ а, ЛуагӀ а)

**Жанвиль** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта СантгӀ-Валь-де-ЛуагӀ регионехь. Коммунан департамент — ЭгӀ а, ЛуагӀ а. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:ЭгӀ а, ЛуагӀ а департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Укар

**Укар** () — Испанин Наварра провинцин муниципалитет.
## Географи

Муниципалитетан майда — . ХӀордан сизал локхалла .  муниципалитеташ.

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Datos del registro de Entidades Locales  Ministerio de Hacienda y Administraciones Públicas

Категори:Испанин муниципалитеташ
Категори:Наварра провинцин муниципалитеташ
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Беричево (Словени)

**Беричево** — Словенин  йукъараллера эвла.

## Географи
Майда — . ХӀордан сизал локхалла .

## Бахархой

## Климат
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Словения // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Словения // Словарь современных географических названий / Рус. геогр. о-во. Моск. центр; Под общ. ред. акад. В. М. Котлякова. Институт географии РАН. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.
* Поспелов Е. М. Географические названия мира. Топонимический словарь / отв. ред. Р. А. Агеева. — 2-е изд., стереотип. — М.: Русские словари, Астрель, АСТ, 2002. — 512 с. — 3000 экз. — ISBN 5-17-001389-2.

Категори:Словенин нах беха меттигаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Лейни (Итали)

**Лейни** () — Италин Пьемонт регионера коммуна. Лаьтташ йу Турин провинцехь.

## Географи

Коммунан майда — . ХӀордан сизал локхалла .  коммунаш.

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Cтатистикин къоман институт
* Cтатистикин къоман институт 

Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Категори:Италин коммунаш
Категори:Пьемонт йукъара гӀаланаш
МатугӀ

**МатугӀ** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта БугӀгунди — ФгӀанш-Конте регионехь. Коммунан департамент — Сона а, ЛуагӀа а. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Сона а, ЛуагӀа а департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
ЕгӀик

**ЕгӀик** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Аквитани регионехь. Коммунан департамент — Атлантикин ЛуагӀа. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Атлантикин ЛуагӀа департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Ковров

**Ковров** () — Россин Федерацин гӀала, Владимиран областан Коврован кӀоштан административан центр.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат билгалйоккху цуьнан географин хьоло, цунах доьзна ду маьлхан йовхо кхачар а, тайп-тайпана хӀордан, континенталан барамера шораллин, арктикин хӀаваан массаш лелар а (луларчу Малхбузен Европин, Йуккъера а, Къилбаседера а Азин, Атлантикин а, Къилбаседа Шен Ӏапказийн акваторера).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

Категори:Коврован кӀоштан нах беха меттигаш
Зумсойн МаӀаш

**Зумсойн МаӀаш** () — нохчийн амир а, Имаматан наиб, хафиз а волуш гӀуллакххо. Оьрсийн—кавказхойн тӀеман декъашхо**. Тайпан Зумсо вара.

## Дахаралла
Жималлера дийнахь дина Ӏама деш, Къилбаседан Кавказара мелла волу Ӏилман хьехархошех чакха волуш схьа а веанера МаӀаш. ТӀакха Шемала, цуьнан лархой ЖӀайхойн махкар ара даьхча, Шуьйтахь тӀе лаьцнера Пхьамтойн Боткъас. Цигахь ГӀуш-Кортан эвла йоьлча Зумсойн МаӀаш а, Ачиннин Чупала а шайна эскар далуш схьахуьттача Шемала доьхьалла велара царна, хастам а беш.

Оц гӀулкханна МаӀаш чӀинхойн а, зумсойн а мехкашна куьйгалхо хотта вира, Имаматан наиб а хуьлуш. Ткъа МаӀашас пусар деш шен говра йеллера Шемалан. Майра тӀеманхо а, гоьваьлла дошло хеттуш хилла Зумсойн МаӀаш. Шо далале кхелхира иза, оц шарахь къинхьегамма бира нохчийн йукъараллаш цхьанна моггӀера дӀа а хӀоттийна, ницкъаш вовшахтоьхна а оьрсийн эскаран доьхьалло йа.

## Виццавар
Нохчийн Республика Ичкери кхоьллана йукъ хенна Соьлжа-ГӀалара урам бекхнера Зумсойн МаӀашан цӀерах.

## Хьажа кхин
* Дуи Ум-Хьаж
* Зумсой

## Билгалдахарш


Категори:Бина терахь йаздина доцу адамаш
Категори:Кавказан тӀемийн декъашхой
Категори:Нохчийчоьнан истори
Категори:Кавказан истори
Категори:Имам Шемалан наибаш
Триллер

**Три́ллер** ( «дохар, сахьийзар») — иза лутературин а, кинон а произведениийн жанр йу, хьоьжучунна а, йоьшучунна а сингаттаме сатийсаран синхаамаш баккха а, сахьийзийта а, йа кхерийта а тӏехьажийна йу иза. Жанран дика къаьсташ дазонаш дац, триллеран элементаш хуьлу кхечу жанрийн дукхачу произведенешкахь. Кинематографехь дукха хьолахь триллерех лоруш йу детективни а, шпионийн а фильмаш а, ӏадоран фильмаш а, хиллачеран фильмаш а, тӏемлойн фильмаш а.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 

## Хьажоргаш

* Лучшие триллеры по рейтингу IMDb

Категори:Кинон жанраш
Категори:Литературин жанраш
Категори:Телевизионан жанраш
Драматически фильм

**Драматически фильм** — иза телевизионни а, кинематографически а жанр йу адаман чухуларчу сингаттамех лаьцна.

## Билгалдахарш

Категори:Драма
Атин Атаби

**Атин Атаби** (1800 шо**,** Чунгара — 1889 шо, Хьалха-Марта) — нохчийн баьчча а, Іаьлим а. Имаматан мудир. Оьрсийн—кавказхойн тӀеман декъашхо. Тайпан Чунгаро вара.

## Дахаралла
Вина ву 1800 шарахь, Чунгаройн-эвлахь, керла Хьалха-Мартанан кӀошт йукъ йогІуш меттиг. Дин Іамош кхианера Атаби, хьуьжар чакха йекханна, дийцарехь КъахӀираьхь дешна волуш ву. Дин дуьйцуш гІераваьллера Нохчийчоьхь а,  ДегӀастаьхь а Атин Атаби. Оьрсийн кехатан тІаьхь хьаха вира 1844 шарахь, Имаматан наиб ву аьлла. Имам Шемалас алсам тешалла деш, йуххера наиб вара Атаби. Цунделла жима Чечан мудирстван куьйгалхо хотта винера иза. 

Атин Атаби шен нахан тІаьхь низам латта беш, йийсархо валахь, йа Іазапех боьвда салти балахь къинхетамме хуьллура. 1852 шарахь шен дарж диттан, нахан дин Іама да, цуьнан Іилма даржо хоьттира. Ткъа 1860 шарахь керста Іедал тІе деач, кхин наибаш хилла болу БойсгӀарац, Ум-Хьажац нохчийн гІовттаре ара велара Атин Атаби. ТІаккха йийсаре кхаьчча, махкар векхнера иза, цкъа Пскован латтдозе хьажа вин, цигар дехьа векхан Рязанан Касимован кІоште ткъо шо сов хан йеккхира цо. 1887 шарахь Хьаьжи-ЦІа вахара таро йеллара Атаби. Кхелхира цІахь 1889 шарахь, Хьалха-Мартан эвлахь.

## Кхин хьажа
* Дуи Ум-Хьаж
* БойсгӀар

## Билгалдахарш

Категори:Кавказан тӀемийн декъашхой
Категори:Нохчийчоьнан истори
Категори:Кавказан истори
Категори:Имам Шемалан наибаш
Хорсенс

**Хо́рсенс** () — Данера гӀала, Ютланди гӀайренан малхбалехьара декъа тӀехь, Хорсенс коммунин центр. Хорсенс-фьордан бердйистехь порт, церпоштнекъан станци. Витус Беринган даймохк.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* 
* Официалан сайт VIA University College

Категори:Данин гӀаланаш
Категори:Хорсенс (коммуна)
Ванч (эвла)

**Ванч** йа **Рохарв** (; ) — Таджикистанан Лам-Бадахшанан автономин регионера эвла (йуьртан кепара эвла), Ванчан кӀоштан административан центр.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Таджикистанан нах беха меттигаш
Категори:Лам-Бадахшанан автономин регионан нах беха меттигаш
Категори:Ванчан кӀоштан нах беха меттигаш
Андарбог

**Андарбог** () — Таджикистанан Лам-Бадахшанан автономин регионан Ванчан кӀоштара эвла.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Таджикистанан нах беха меттигаш
Категори:Лам-Бадахшанан автономин регионан нах беха меттигаш
Категори:Ванчан кӀоштан нах беха меттигаш
Лидо-Пелезтрина

**Лидо-Пелезтрина** () — Италин Венето регионера коммуна. Лаьтташ йу Венеци провинцехь.

## Географи

Коммунан майда — . ХӀордан сизал локхалла .  коммунаш.

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Cтатистикин къоман институт
* Cтатистикин къоман институт 

Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Категори:Италин коммунаш
Категори:Венето йукъара гӀаланаш
ИфтӀар

**ИфтӀа́р** ( — «мархадастар») — иза Рамадан (мархийн) баттахь бусалбанаша суьйранна хӀума йаар ду, вуьшта аьлча мархадастар ду малх чубуьзначу хенахь йа марха дохош долу хӀуманаш кхочушдарца.

## Билгалдахарш

Категори:Ислам
Азербайджанан къоман гулам

**Азербайджанан къоман гулам,** йа **Азербайджанан Парламент** *([[Азербайджанийн мотт|азербайджанийн маттахь]]: Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi)* — Азербайджанан лакхара низамаш кхуллу меже ю.

## Куьйгалхой

Категори:Азербайджанан политика
Сухьур

**Сухьу́р** йа **Сахьу́р** () — иза бусалбанаша ӏуьйкъанна хӏума йаар ду, рамазан баттахь ӏуьйра молла кхайкхале хьалха.

Категори:Ислам
Менделин, Ирене

**Айна Ирене Менделин** (; ,  — , ) — финнийн поэтесса а, йукъараллин активистка а. Дуьххьара финнийн маттахь байтийн жайна йаздинарг.

## Билгалдахарш

Категори:Финляндин поэтесаш
IPhone 15

**iPhone 15** йа **iPhone 15 Plus** — иза Apple корпорацин производствон смартфон йу, iOS 17 операцийн системин а, Apple A16 процессоран а база тӀехь болхбеш йу иза. Смартфонийн презентаци йина 2023 шеран 12 сентябрехь, оццу дийнахь гаджетийн предзаказаш стартйелира, смартфонаш йохка йолийра 2023 шеран 22 сентябрехь. Смартфонийн стартан мах 799$ а, 899$-ах а ма-доггӀура бу.

## Билгалдахарш

Категори:IPhone 15
IOS 17

**iOS 17** — иза iOS мобилан операцийн системан вуьрхӀитталгӀа верси йу, Apple-ло кечйеш йу иза iPhone-ан сурсатийн линейкана. Иза анонсйина 2023 шеран 5 июнехь WWDC 2023 чохь. iOS 16-чун тӀаьхье йу иза.

## Билгалдахарш

Категори:IOS 17
IPhone 15 Pro

**iPhone 15 Pro** а, **iPhone 15 Pro Max** а — иза Apple корпорацин производствон смартфон йу, iOS 17 операцийн системин а, Apple A17 Pro процессоран а база тӀехь болхбеш йу иза. Смартфонна презентаци йина iPhone 15-ца а, iPhone 15 Plus-ца а 2023 шеран 12 сентябрехь Apple Wonderlust-ана («Ӏаламатех хьагар») лерринчу мероприятехь Apple Park-ехь Купертино гӀалахь. Предзаказаш дӀайуьйлайелла 2023 шеран 15 сентябрехь, ткъа смартфонаш паргӀат дӀайохка йолийна 2023 шеран 22 сентябрехь.

## Суьрташ

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* 
* 

Категори:Абатца мобилан гӀирсаш
Категори:iPhone
Хангошвили Хасо

**Хангошвили Хасо** (1943 шеран 5 январь, Дуй-Йурт, Гуьржийн ССР — 2023 шеран 15 ноябрь, Дуй-Йурт, Гуьржийчоь) — нохчийн йукъаралин гӀуллакхо, педагог, этнолог, йаздархо.

## Биографи
Вина 1943 шеран 5 январехь, Дуй-Йуьртахь. 1949 шарахь иза вахара Дуй-Йуьртара йуккъерчу ишколе, хьалхарчу классе. 1959 шарахь цо дешар долира Думастур эвлахь. Оцу шарахь Хасос кхиамца чекхйаьккхира ишкол.

1960 шарахь Хасо воьду Нохч-ГӀалгӀайчу, Петарбухахь дешар доло цо. 1962 шарахь чекхйоккху Соьлжа-ГӀалара техникум. Цул тӀаьхьа Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан педагогин институтан филологин факультетехь дийшира.

## Билгалдахарш

Категори:Нохчийн йаздархой
Йерд

**Йерд** — иза адамо Ӏибадатдо цӀа ду, иза доьгӀна ду далла гӀуллакхдан а, динан белхаш кхочушдан а. Дукхачу бӀешерашкахь (къаьсттина Йуккъерчу бӀешерашкахь Европехь) йердаш йукъараллин гуламийн а, йезачу церемонийн а меттиг хилла йу.

## Хьосташ

## Билгалдахарш

Категори:Археологин объекташ
Категори:Археологин объекташ тайпанашца
Категори:Культан гӀишлош
Куфр

**Куфр** ( — «Цатешар») — иза исламан термин йу Делах цатешарх олуш, иштта пайхамар а, цо деанарг а харцдарх олуш.

Категори:Ислам
ТахӀажжуд

**ТахӀажжуд** (), **ТахӀажжуд-ламаз** йа **Ӏуьйкъа-ламаз**  () — иза суннат-ламазийн дакъойх цхьа дакъа ду. ТахӀажжуд ламазан хан дӀайолало пхьуьйр-ламаз динчул тӀаьхьа, Ӏуьйр-ламаз хан хиллалц лаьтта иза. Иза шена луучо 2 йа 8 йа 12 ракӀат до . Дукхахьолахь масех 2 ракӀат ламаз до.

## МаьӀна а, даран хан а
ТахӀажжуд бохург «сема хилар» бохург ду, ткъа иза наб йитар ду. Цунах лууш дерг: наб йинчул тӀаьхьа буьйсанна йа Ӏуьйкъанна ламаз дар ду. Пхьуйр-ламаз динчул тӀаьхьа, наб йалале хьалха дӀадолалуш долчу буьйсанан ламазах «салатул-къиям» (буьйса-ламаз) олу, ткъа наб йинчул тӀаьхьа деш долчу ламазах «салатут-тахӀажжуд» (тахӏажжуд йа Ӏуьйкъа-ламаз) олу.

## Хьостанаш

Категори:Ислам
Яхья ибн Шараф ан-Нававий

**Яхья ибн Шараф ан-Нававий** (; ) — иза бусалба Ӏеламстаг а, мухьаддис а, факъихӀ а, меттан Ӏилманча а ву. ГӀарабевллачу шафиӀийн мазхӀабера факъихӀех цхьаъ ву иза. Иза гӏараваьлла фикъхӀехь а, хьадисехь а, лугӀатехь а, биографийн Ӏилмангахь а жайнаш а, сочиненеш а йазйарца, царах ду масала: Риядус-салихьин а, МинхӀажут-тӀалибин а, Ровзат а. Иза шафиӀийн мазхӀабан редактор (мухьаррир) а, тодеш верг (мухӀаззиб, мунаккъихь) а, къепе далош верг (мураттиб) а ву олий къаставо, хӀунда аьлча шафиӀийн факъихӀашна йукъахь Ӏамалйар сецна ду ан-Нававийс толийначунна тӀехь. Ан-Нававийна цӀе йоккху «шафиӀийн шайх» олий, нагахь шафиӀашна гергахь «шайхайн» дош леладахь, цуьнца лууш верг ан-Нававий а, Абул-Къасим ар-РафиӀи аль-Къазвини а ву.

Ан-Нававий вина 1233-чу шарахь (хӀижрин 631-чу шарахь) Навахь (Шема мохк). Цуьнан 10 шо кхаьчначу хенахь, дас туькан чу болхбан хӀоттийнера иза. И болхбаро мукъаза ца вира иза Къуръан Ӏамадан а, и чекхдаккха а, ша гӀеметтахӀоьттина а волуш. Шен махкахь Навахь висира иза, шен 18 шо кхаччалц, цул тӀаьхьа Димашкъе дӀакхелхира иза. Димашкъе веара иза 1251-чу шарахь. Шеман муфтий Ӏабдуррахьман ибн ИбрахӀим аль-Фазари волчохь сецира иза, цуьнгара Ӏилма схьа а оьцуш. Димашкъехь Ӏийра иза 28 шарахь гергга. И шераш дӀадаьхьира цо Ар-равахьийят олучу хьуьжаран цхьана жимачу чоь чохь, Ӏилма а Ӏамош, и дӀа а хьоьхуш, жайнаш а йаздеш. Иза куьйгалле хӀоьттира Дарул-хьадис ал-ашрафийят олучу хьуьжаран, 1278-чу шарахь ша дӀакхалххалц цигахь болхбира цо.

## ЦӀе а, харц цӀе а, тайпа а

Иза ву: Абу Закарийя Яхья ибн Шараф ибн Муррий ибн Хьасан ибн Хьусайн ибн Мухьаммад ибн ЖумӀат ибн Хьизам аль-Хьизами ан-Нававий. Цхьаболчара иза «аль-Хьизами» тайпане виллар, Хьизам ибн Хувайлид сахьабега виллар ду боху, ан-Нававийс ша бакъ а дина иза.

Ткъа цуьнан харц цӀе (лакъаб): цунна харц цӀе тиллина хилла «Мухьйиддин» (дин дендийриг) аьлла, ткъа иза йезаш вацара и харц цӀе, ша эсала хиларе терра, хӀунда аьлча дин даим дийна лаьтташ ду, ша дендеш волчуьнга хьашт а доцуш.

Ткъа цуьнан да ву: Шараф ибн Муррий. Иза туька карахь йерг хилла. Цуьнан долахь ши туька хилла, цу чохь йохк-эцар а лелош.

Нах цхьана муьлххачу а махкана тӀейазбо, уьш цу махкаца бевзаш хилийтархьама, ткъа имам ан-Нававий нийсса бӀостанехьа вазвина хилла Нава-гӀалина тӀе, тӀаккха и бахьанехь йевзаш, гӀарайаьлла хилла Нава.

## Дуьнен чу валар а, кхиар а
Имам ан-Нававий дуьнен чу ваьлла Навахь, мухьаррам беттан йуккъерчу итт дийнахь [11-20] хӀижрин 631-чу шарахь, 1233-чу шеран 16 йа 26 октябраца ма-доггӀура. Иза ваьхна шен дас ӏуналла а деш. «Цуьнан да вара дуьнен чохь шен хьал хьуламе а долуш, шен рицкъанехь беркатдина а волуш. Ан-Нававий кхиъна къайленгахь а, диканехь а. Ӏаш висира иза шен ден туькан чохь, цхьана ханна» — имам аз-ЗахӀабийс ма-дийццара.

## Хьостанаш

Категори:Ислам
Дашбаши

* Дашбаши (Ходжаваьндан кӀошт) 
* Дашбаши (Ходжалин кӀошт) 
* Дашбаши (Гуьржийчоь)
* Дашбаши (Зангезур)