open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Наримановски (Аштаркханан область)

**Наримановски** () — Россин Федерацин Аштаркханан областан Нариманован кӀоштара эвла.

## Бахархойн дукхалла

## Климат
Эвла йу экваторан а, Къилбаседа полюсан а йуккъера меттигехь. Климат кхолларан ладаме роль йу Дуьненан Ӏапказе хьаьжна меттиган хӀоттаман. Регион лаьтта барамера асанехь, цуьнан амалехь ду хӀаваан массаш Атлантикин Ӏапказан тӀиера малхбалехьа йахьар.

## Сахьтан аса

Эвла йу Самарин хенан сахьтийн асехь. UTC-ца хийцадалар ду +4:00. Москохан хенаца цу сахьтийн асан гуттар а хийцадалар ду +1 сахьт, MSK+1 санна Россехь къастош а йу. 2010-гӀа шо кхаччалц, областехь йара асан Самарин хан (МСК+1). 2010-2014-чу шерашкахь йара Москохан хан. 2014-чу шеран 26-чу октябрехь дуьйна регион йу йуха а кхоьллинчу кхозлагӀчу сахьтийн зонехь (МСК+1, Москохан хан + 1 сахьт, UTC+4). Маьлхан хенаца йукъара башхалла йу 30 минот тӀера областан малхбалехь, малхбузехь 48 минот тӀекхаччалц.

## Билгалдахарш

Категори:Аштаркханан областан Нариманован кӀоштан нах беха меттигаш
Коли Верди

**Коли Верди** () — Италин Ломбарди регионера коммуна. Лаьтташ йу Пави провинцехь.

## Географи

Коммунан майда — . ХӀордан сизал локхалла .  коммунаш.

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Cтатистикин къоман институт
* Cтатистикин къоман институт 

Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Категори:Италин коммунаш
Категори:Ломбарди йукъара гӀаланаш
Питкэрн гӀайренаш

**Питкэрн гӀайренаш** (, , ) — Тийна Ӏапказан чуьра Йоккха Британин хӀордал дехьара мохк. Шен чулоцу пхиъ гӀайре,  царех цхьаъ бахархой болуш бу. Лаьтташ бу Тийна Ӏапказан къилба декъехь, малхбузехьа доза ду Французийн Полинезица. Питкэрн гӀайренаш бовзинатина 1606 шеран 26 январехь Педро Фернандес де Кироса.

## Билгалдахарш


Категори:Тийна Ӏапказан гӀайренаш
Категори:Австралин а, Океанин а гӀайренийн тобанаш
Категори:Йоккха Британин хӀордал дехьара мехкаш
Робинзон-Крузо

**Робинзо́н-Кру́зо** () — Хуан-Фернандес архипелаган кхаа гӀайренийн йукъара цхьаъ  (майда 47,9 км²). Лаьтташ бу Тийна Ӏапказан къилба-малхбалехьара декъехь, Чилин бердйистана 674 км малхбузехьа. 1966 шо кхаччалц цӀе йара **Мас-а-Тьерра** (*Isla Más a Tierra*, «латтана герга болу гӀайре»).

## Билгалдахарш

Робинзон Крузо
ГӀайре
Язид I ибн МуӀавият

**Абу Халид Язид I ибн МуӀавият ибн Абу Суфьян** (; ) — иза Умайядхойн династин шолгӀа халиф ву, 680—683 шерашкахь урхалладина цо.

## Хьосташ

Категори:Ислам
Абу-д-Дардаъ

**Абу-д-Дарда́ъ аль-Анса́ри** (; ) — иза Мухьаммад пайхамаран ﷺ сахьаби а, факъийхӀ а, къеда а, пайхамаран хьадисаш дуьйцуш верг а ву. Иза Бану КаӀб ибн аль-Хазраж аль-Хьарис ибн аль-Хазраж олучу тайпанан ансарех ву. Цо тӀаьхьо Бадр-дийнахь тӀеэцна хилла ислам дин, ткъа Ухьуд-дийнахь Мухьаммад пайхамар ﷺ ларвина а хилла цо. Ӏибадатдарехь а, Къуръан дешарехь а къахьоьгуш хилла ву иза. Шема-махка дӀавахнера иза, и схьайаьккхинчул тӀаьхьа, цигахь нахана Къуръан хьеха а, царна динехь кхетамбала а. Димашкъехь къеда а лаьттира иза, цигахь ша валлалц Ӏийра иза, Ӏусман ибн Ӏаффанан халифат йолчу заманахь.

## Хьосташ

Категори:Сахьабаш
Ибн Хьажар аль-Ӏаскъалани

**ШихӀабуддин Абул-Фазл Ахьмад ибн Ӏалий ибн Мухьаммад аль-Ӏаскъалани** (), йа кхечу тайпана аьлча **Ибн Хьажар аль-Ӏаскъалани** (; ) — иза бусалба Ӏеламстаг а, мухьаддис а, шафиӀийн мазхӀабера факъихӀ а ву. Ӏаскъалан-гӀалахь ду цуьнан схьавалар.

Ибн Хьажар аль-Ӏаскъалани вина 1372-чу шеран 18-чу февралехь ФустӀатӀехь (Мисарахь).

## Хьосташ

Категори:Ислам
Аль-Бакъарат

**Аль-Бакъарат** ( — «Йетт») — иза Къуръан чуьра уггар деха сурат ду. 286 аят ду цуьнан. Къуръанан шолгӀа сурат ду иза, аль-Фатихьат дӀадаьллачул тӀаьхьа. Дийцина ду, иза Мадийнатехь дуьххьара доссийна сурат ду аьлла.

## Хьосташ

Категори:Ислам
Пасха

**Па́сха** (, , схьадаьлла ;  ) — иза насарийн уггар коьрта а, шира а марха досту де ду.

## Хьосташ

Категори:Пасха
Исламехь йалсамани

**Йалсаманӣ** , *жаннат* — «беш» — иза ислам динехь, Дала Шен дикачу лешна кечйина меттиг йу, беллачул тӀаьхьа а, гӀовттийначул тӀаьхьа а, хьесап динчул тӀаьхьа а, царна совгӀатна лун йолу. Гуш йоцчу хӀуманех йу иза, иза йовзаран гӀирс деккъа Къуръан а, пайхамаран суннат а ду. Йалсаманих а, и хиларх а тешар ТӀаьххьарчу дийнах тешаран цхьа дакъа ду, ткъа иза ийманан йалх арканех пхоьалгӀа рукн йу.

## Хьосташ

Категори:Ислам
Исламехь маликаш

**Малик** ( *малак*), д. т. **маликаш** ( *мала̄икат*) — уьш Дала нуьрах кхоьллина садолухӀуманаш йу. Уьш сийлахь долу леш ду, Делан омранашна Ӏеса ца хуьлу уьш, шайга омрадинарг кхочуш а до цара. Уьш боьрша ду йа сте̄н ду аьлла сурт ца хӀоттадо царна. Цара йаа а ца йуу, мала а ца молу, зуда а ца йалайо, са а ца гатло, гӀелла а ца ло, АллахӀ воцучунна уьш дукхаллехь мел ду а ца хаьа. Царех тешар ийманан арканех шолгӀа рукна йу.

## Хьосташ

Категори:Ислам
Сорочинскан кӀошт

**Сорочинскан кӀошт** () — Оренбурган областан муниципалан кӀошт.

Административан центр — Сорочинск.

## Бахархой

## Нах беха меттигаш

## Билгалдахарш

Категори:Оренбурган область
Категори:Россин кӀошташ
ФакъихӀ

**ФакъӣхӀ** () — иза ислам динехь фикъхӀан (юриспруденци) Ӏилманна тӀехь къахьоьгуш волу Ӏилманча (Ӏеламстаг) ву. Ӏаьрбийн маттахь «факъихӀ» дешан маьӀна «хӀуманах кхетарг» бохург ду.

ФикъхӀ — иза шарӀан Ӏамалйеш долу хьукманаш довзар ду, шайн ма-дарра далилаш чуьра схьадаьхна долу. Ткъа шарӀан хьукманаш ду: важиб а, мандуб (суннат) а, мубахь (хьалал) а, макрухӀ а, мухьаррам (махьзур) а.

## Хьосташ

Категори:Ислам
Сассокорваро-Аудиторе

**Сассокорваро-Аудиторе** () — Италин Марке регионера коммуна. Лаьтташ йу Пезаро-э-Урбино провинцехь.

## Географи

Коммунан майда — . ХӀордан сизал локхалла .  коммунаш.

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Cтатистикин къоман институт
* Cтатистикин къоман институт 

Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Категори:Италин коммунаш
Категори:Марке йукъара гӀаланаш
Исламехь Товрат

**Товра́т** () — иза ислам динехь Деза Жайна ду (хьажа Делан Йозанаш). Бусалбанаш тешаш бу иза Дала Муса пайхамаре доссийна Жайна хиларх. Товран ламасташ гойтучу хенахь, бусалбанаша иза Мусан пхи экъаца къобалдина хилла ца Ӏаш, иштта Танахан кхидолу жайнашца а, Талмудца а, Мидрашца а къобалдина.

## Къуръан чохь
Къуръан чохь «Товрат» боху дош 18-зза хьахийна ду, ткъа Мусан цӀе 136-зза хьахийна йу.

Къуръан чохь цхьана а меттехь йаздина дац Товрат деккъа Мусага деллера аьлла, мелхо а цу чохь йаздина ду исраилхойн пайхамарша Товратца хьукмадеш хилла аьлла. Ткъа Делан омранаш чу а лоцуш хьукмадеш долу аяташ — иза Товрат ду. **﴾Цара хьоьга хьукма (кхел) муха йойту, шайгахь Товрат а долуш, шена чохь Делан кхелйолу? ТӀаккха дӀабоьрзу уьш цул тӀаьхьа, шаьш Делах тешна боцу дела﴿** [Къуръан:5-43]. Къуръан чохь хьахийна закон: **﴾Оцу [Товрат] чохь царна [жуьгташна] тӀедиллинера Оха: са – синна дуьхьал, бӀаьрг – бӀаьргана дуьхьал, мара – мерана дуьхьал, лерг – лергана дуьхьал, церг – цергана дуьхьал, ткъа чевнашна дуьхьал – бекхам [чӀир]. Нагахь цхьаммо сагӀина и [бекхамбар] дитахь - капарат [я къинойх цӀанвалар] хир ду и [дитар] цунна. АллахӀа доссийначуьнга хьаьжжина кхел цайийраш - зуламхой бу﴿** [Къуръан:5-45].

## Товратан ладам
Къуръан чохь цхьана а меттехь деана дац Товрат деккъа Мусас хьехна аьлла, мелхо а бисинчу жуьгтийн пайхамарша лелош а хилла иза, цуьнца хьехамаш а беш. Къуръан чохь хьехийна ду Товрат чохь хьекъале дешнаш дара аьлла, жуьгтийн пайхамарша а, молланаша а, раввинаша а, Исраилан хьекъалдайша а цуьнан законаш куьйгалладеш лелош хилла аьлла, веккъа Муса пайхамар хилла а ца Ӏаш.

## Хьосташ

Категори:Ислам
Аль-БарбахӀари

**Абу Мухьаммад аль-Хьасан ибн Ӏалий ибн Халаф аль-БарбахӀа̄ри** (; ) — иза хьанбалийн мазхӀабера бусалба Ӏеламстаг а, факъихӀ а ву, Ӏиракъера. Цо доккха дакъа лаьцна суннатхоша шийӀийн хьехамчашна дуьхьал къийсам дӀахьочу хенахь, иштта Ӏаббасийн халифатехь муӀтазилиташна а дуьхьало йеш.

## Хьосташ

Категори:Ислам
Хьанбалийн мазхӀаб

**Хьанбалийн мазхӀаб** () — иза суннатхойн фикъхӀан гӀарадевллачу деа мазхӀабах цхьа мазӀаб ду. И диллинарг имам Ахьмад ибн Хьанбал ву.

Ӏиракъехь кхолла а делла, XI—XII-чу бӀешерашкахь Шема махкахь гӀараделира хьанбалийн мазхӀаб.

## Хьосташ
Instagram

**Instagram** () — иза вовшашка суьрташ а, видеороликаш а йекъаран америкин йукъараллин ма̄ша (социальни сеть) бу, Кевин Систрома а, Майк Кригера а кхоьллина иза 2010 шеран 6 октябрехь.

## Хьосташ

Категори:Instagram
Малхбуз-ламаз

**Малхбуз-ламаз**, **Ӏаср-ламаз** (, *салатул-Ӏаср*) — иза хӀора гӀеметтахӀоьттинчу бусалбачу стагана тӀедиллинчу пхеа ламазах кхоалгӀаниг ду. И хӀотталуш ду деа ракаӀатах, ткъа цуьнан хан: малх делкъал тӀаьхьенга лестина, мажбала болабелча хуьлуш йу. И меллаша доьшу ламаз а ду.

## Хьосташ

Категори:Ламаз
Категори:Ламазан терминаш
Категори:Исламан терминаш
МаьркӀаж-ламаз

**МаьркӀаж-ламаз**, **магӀриб-ламаз** (, *салатул-магӀриб*) — иза хӀора гӀеметтахӀоьттинчу бусалбачу стагана тӀедиллинчу пхеа ламазах доьалгӀаниг ду. И хӀотталуш ду кхаа ракаӀатах, ткъа цуьнан хан: малх чу ма-буьзза хуьлуш йу. И чӀогӀа доьшу ламаз а ду.

## Хьосташ

Категори:Ламаз
Категори:Ламазан терминаш
Категори:Исламан терминаш
Пхьуьйр-ламаз

**Пхьуьйр-ламаз**, **Ӏиша̄ъ-ламаз** (, *салатул-Ӏиша̄ъ*) — иза хӀора гӀеметтахӀоьттинчу бусалбачу стагана тӀедиллинчу пхеа ламазах пхоьалгӀаниг ду. И хӀотталуш ду деа ракаӀатах, ткъа цуьнан хан: маьркӀаже чу ма-йуьзза хуьлуш йу, бакъдолу сахилар гучудāллалц а лаьтта цуьнан хан.

## Хьосташ

Категори:Ламаз
Категори:Ламазан терминаш
Категори:Исламан терминаш
Тавхьид

**Тавхьӣд** () — иза ислам динехь АллахӀ дела Шен дуьхехь а, куьцашкахь а, белхашкахь а цхьаъ ву аьлла тешар ду. Цуьнан паччахьаллехь а, урхаллехь а цхьа̄ а накъост вац, адамаша Шена Ӏибадатдан И цхьаъ бен хьакъ а вац, кхечарна и Ӏибадат деш а дац.

## Хьосташ

Категори:Ислам
Ӏуьйр-ламаз

**Ӏуьйр-ламаз**, **фажр-ламаз** ( *салатул-фажр*, йа  *салатус-субхь*) — иза хӀора гӀеметтахӀоьттинчу бусалбачу стагана тӀедиллинчу пхеа ламазах хьалхарниг ду. И хӀотталуш ду шина ракаӀатах, ткъа цуьнан хан: сатасаран йуьххьера малх схьакхетталц йу. И чӀогӀа доьшу ламаз а ду.

## Хьосташ

Категори:Ламаз
Категори:Ламазан терминаш
Категори:Исламан терминаш
Делкъ-ламаз

**Делкъ-ламаз**, **зухӀр-ламаз** (, *салатуз-зухӀр*) — иза хӀора гӀеметтахӀоьттинчу бусалбачу стагана тӀедиллинчу пхеа ламазах шолгӀаниг ду. И хӀотталуш ду деа ракаӀатах, ткъа цуьнан хан: малх делкъенга баьллачул тIаьхьа хуьлуш йу, иштта цхьана хӀуманан ӀиндагӀ оцу хӀуманах терра дӀахӀоьттича а. И меллаша доьшу ламаз а ду. И до кӀиранан массо а дийнахь делкъхенахь, пӀераска доцург, тӀаккха цуьнан метта рузба до маьждиге вогӀучо. Пхи ламаз тӀедиллинчул тӀаьхьа, Мухьаммад пайхамаро ﷺ дуьххьара дина ламаз а ду иза.

## Хьосташ

Категори:Ламаз
Категори:Ламазан терминаш
Категори:Исламан терминаш
ИбрахӀим Раиси

**Саййид ИбрахӀим Раис ас-Садати** (), кхечу тайпана аьлча **ИбрахӀим Раиси** (; ) — иза иранан политикин а, динан а, пачхьалкхан а гӀуллакххо ву. Исламан Республика Иранан 8-гӀа президент ву 2021 шеран 3 августехь дуьйна — 2024 шеран 19 май кхаччалц. Политтутмакхийн суьдан арара байа судйаран массийн организатор а вара иза Хомейнин омраца 1988-чу шарахь.

## Хьосташ

Категори:Иран
Дажжал

**Дажжал** (*Дажал*, ) йа **Аль-Масийхь ад-Дажжал** ( — «Харцмасийхь») — иза ТӀаьхьарчу заманахь гучувер волу стаг ву. Иза гучувалар Сахьтан (Къемат-де) йаккхийчу билгалонех лоруш ду. Дала адамаш зен ницкъаш белла цунна. Иза гучувер ву «ИсфахӀан» цӀе йолчу жуьгтийн гӀалахь. Цу гӀалара 70 эзар жуьгтий цунна тӀаьхьахӀуттур ву. Йуьхьанца ша дика стаг ву аьлла кхайкхор ду цо, цул тӀаьхьа ша пайхамар ву эр ду, эххар а ша дела а ву эр ду. Цуьнан Ӏалашо — Къудс (Урусалим) схьайаккхар йу, амма эххар тӀаьхьа иза вуьйр ву Ӏийса пайхараман куьйгахула, Лод олучу гӀалахь.

## Хьосташ

Категори:Ислам
ӀабдуллахӀ ибн Ӏумар

**ӀабдуллахӀ ибн Ӏумар ибн аль-ХаттӀаб** (; ) — иза Мухьаммад пайхамаран ﷺ кегийрачу накъостех (сахьаби) цхьаъ а, шолгӀачу халифан Ӏумаран кӀант а ву. Хьадисангахь а, фикъхӀангахь а гӀараваьлла Ӏеламстаг хилла ву иза.

## Хьосташ

Категори:Ислам
Анас ибн Малик

**Абу Хьамзат Анас ибн Ма̄лик ан-Нажжа̄ри аль-Хазражӣ** (; ) — иза Мухьаммад пайхамаран ﷺ накъост а, йалхо а ву. Хьадисаш дукха дийцинчарах цхьаъ ву иза.

## Хьосташ

Категори:Ислам
Абу Муса аль-АшӀарий

**Абу Муса ӀабдуллахӀ ибн Къайс аль-АшӀарий** (; ) — иза Мухьаммад пайхамаран ﷺ накъост (сахьаби) ву. Мухьаммад пайхамаро ﷺ иза тӀехӀоттийна хилла Забидна а, Ӏаданна а, ткъа Ӏумар ибн аль-ХаттӀаба тӀехӀоттийна иза Басрана, ткъа Ӏусман ибн Ӏаффана тӀехӀоттийна иза Куфатана, ткъа  Сиффийн-дийнахь Ӏалий ибн Абу ТӀалиба хаьржина волу кхоазлагӀа суьдхо цуьнан тобанах хилла ву.

## Хьосташ

Категори:Ислам
Текст

thumb|Текстан масал
**Текст** ( — кӀади; вовшахъхьерчор, цхьаьнадалор) — иза муьлхха а цхьана хӀумаллин лелорг чохь билгалйина адамийн ойла йу; коьртарчу планехь йозуш а, символийн йерриг рагӀ а йу.

## Литература

* 
* 
* 
* 
* 
* 
**Чернявская В.Е.* Лингвистика текста: поликодовость, интертекстуальность, интердискурсивность. М.: УРСС. 2009. -  ISBN 978-5-397-00289-9.
**Чернявская В.Е.* Лингвистика текста. Лингвистика дискурса. - М.: ЛЕНАНД. 2018. - ISBN 978-5-9710-4892-3.

## Билгалдахарш

Категори:Текст
Бельцы (Молдави)

**Бельцы** (**Бэлць**; ) — Молдавин гӀала.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Молдави
2024 шо

## Хиламаш

### Январь

### Февраль

### Март

### Апрель

### Май

### Июнь

### Июль

### Август

### Сентябрь

### Октябрь

### Ноябрь

### Декабрь

## Белла

## Кхоьллина хиламаш
2024 шарахь хуьлу хиламаш:

## Музыка

## Спорт

## Кино

## Компьютеран ловзарш

## Метрополитен

## Хьажа кхин а

## Билгалдахарш
Ӏеламстаг

[265px|thumb|Ӏаббасийн библиотека чохь Ӏеламнах. Аль-Хьаририн ''Макъамат''. [Яхья аль-ВаситӀин иллюстраци, БагӀдад, 1237.]]
**Ӏе̄ламстаг** ( *Ӏа̄лим* «Ӏилманча», «дешна стаг»; д. т. **Ӏе̄ламнах** ( *Ӏулама̄ъ*) — иза гӀарабевлла а, исламан теорин а, практикин а агӀонаш йевзаш а болу, авторитет йолу Ӏилманчаш гулбеш йолу цӀе йу. Бусалбанаша дукхахьолахь Ӏеламстагах «шайх» олу.

## Къастам
Ӏеламстаг — иза шайн далилашца исламан хьукманаш девзаш верг ву. Кху кеппара къастам белла цунна исламан дукхахболчу Ӏеламнаха. Кху къастамо тӀедожадо Ӏеламстагна мужтахӀид хилар. Цхьаболчу Ӏеламнаха къеггина аьлла Ӏеламстаг мужтахӀид ву.

## Хьосташ

Категори:Ислам
Биографи

**Биогра́фи** ( — дахар +  — дӀайаздо; ма-дарра «дахар дӀайаздар») — иза адаман дахар дӀайаздар ду, кхечу адамаша йаздина долу йа цо ша̄ (автобиографи).

Биографино дахарехь коьрта хилларгаш чулаьцна хилла ца Ӏаш, дуьнен чу валаррий, схьаваларрий, дешаррий, гӀуллаккхий, болххий, доьзалан йукъаметтигашший, Ӏожаллий; иштта цо гойту дахарехь адамна зеделлерг а. Профилах а, автобиографих (резюме) а башхаллица дуьстича, биографино йовзуьйту субъектан дахаран истори, цуьнан дахаран тайп-тайпана аспекташ билгал а йеш.

## Литература

* *[[Дубин, Борис Владимирович|Дубин Б. В.]]* Биография, репутация, анкета // *Дубин Б. В.* Обращённый взгляд / Слово — письмо — литература: Очерки по социологии современной культуры. М.: НЛО, 2001, с. 100—119
* *Сивогривова А. А.* Историко-революционная биографическая повесть в советской литературе 60-70-х годов : Учеб. пособие по спецкурсу. — Ростов н/Д : РГПИ, 1981. — 69 с.
* *Сивогривова А. А.* Биографические жанры в литературе : история и теория : учеб. пособие. — Ростов н/Д : Ростов. н/Д пед. ин-т, 1989. — 88 с.
* *[[Ананьев, Борис Герасимович|Ананьев Б. Г.]]* Человек как субъект познания. — 3-е. изд. — СПб. [и др.] : ПИТЕР, 2001. — 282 с. : ил., табл.; 24 см. — (Мастера психологии).; ISBN 5-272-00315-2
* *[[Соловьёв, Эрих Юрьевич|Соловьёв Э. Ю.]]* Биографический анализ как вид историко-философского исследования // Соловьёв Э. Ю. Прошлое толкует нас: (Очерки по истории философии и культуры). — М.: Политиздат, 1991.
* *Григорьев С.В. Биография субъекта и принцип культуросообразности в психологических исследованиях //  Субъект действия, взаимодействия, познания. Отв.ред. Э.В. Сайко. М.-Воронеж, 2001, С.189-207*
* *Базанов М. А.*  Интеллектуальная биография: контуры нового жанра в российской и украинской историографии // Диалог со временем: альманах интеллектуальной истории. 2016. Вып. 55. С. 221—224
* Биография и история: проблема соотношения жанров

## Хьосташ

Категори:Биографи
ХӀуанг Сианфан

**ХӀуанг Сианфан** (; 1899 шеран 13 ноябрь, Фусуй — 1982 шеран 18 январь, Гуйлин) — XX бӀешеран Цийчоьнан историк, хьехархой, этнограф, йукъараллин гӀуллакхой. Чжуан къоман историн да лору иза. Иза Китайн хьалхара этнографин школа - БагӀуй школин кхоллархо а, историн Ӏилманехь 'лоллийн йукъаралла цахиларх' лаьцна школин хьехархой а ву.

## Билгалдахарш

## Хьаьржина произведениш
* "Китайн историн жамӀ". Пекин: Бейпинан культуран юкъаралла, 1932.
* "Тан пачхьалкхах лаьцна доцца довзийтар". Шанхай: Йохкаран зорбанан цӀа, 1936.
* "жуан къоман доцца истори". Наннинг: Гуанси халкъан зорбанан цӀа, 1957.
* "Чжуан къоман юкъара истори". Наннинг: Гуанси къоман зорбанан цӀа, 1988.
*"Китайн шира книшкех лаьцна довзийтар". Гуйлин: Гуанси Нормальни Университетан Зорбанан ЦIа, 2004.
* "Вей Бакъунан талламан биографи". Гуйлин: Гуанси Нормальни Университетан Зорбанан ЦIа, 2008.
* "Китайн историхь лоллийн юкъаралла ца хилла - Иштта дуьненан шира лолийн а, церан юкъараллин кепийн а хьокъехь". Хуан Сианфана язйина. Гуйлин: Гуанси Нормальни Университетан Зорбанан ЦIа, 2015 
* "Хуан Сианфанан автобиографи". Гуйлин: Гуанси Нормальни Университетан Зорбанан ЦIа, 2018

Категори:Бинарш 13 ноябрь
Муртазалин, Жовтха

**Муртазалин Жовтха** (; 1879, Зумса, Теркан латтдоза — 1944, Советан Союз) — нохчийн политик а, динан агІора Ӏедалхо а. Нохчийчохь кӀайн гвардихошна а, большевикашна а дуьхьал жигара къийсам латточех цхьаъ.  Къилбаседа Кавказан Имаратан Ӏедалан декъашхо. 1910—1940 шерашкахь гӀаттамхойн куьйгалхо.

## Дахаралла
Вина 1879 шарахь Нохчийчоьхь. Тайпан Зумсо вара. Динан гӀуллакххо а волуш, Іилма а даржош лелла Жовтха. Цо жигара къийсам латтийра кӀайн гвардихошна а, церан «Оьрсийчоь барт болуш, йоккха а, екъа йиш йоцуш а» бохучу лозунгана дуьхьал Октябрьски революци йолчу хенахь. 1920-чу шарахь Советан Ӏедал тӀеэцначул тӀаьхьа, оццу ондаллица дӀаболийра цо  къийсам. Иза вара Ленин Владимире яздинчу кехатан йаздархо, цу тӀехь цо бехке дира цара социалан цхьатерра хилар а, кегийчу къаьмнашна йозуш ца хилар дӀадала а дина дош харц ду аьлла, тоьшаллаш а далош

Цо дакъалецира 1920-чу шарахь Шамилан СаьӀид-бейн, 1921-1923-чу шерашкахь Гоцийн Нажмудинан, 1932-чу шарахь Нохчийчохь хиллачу гӀаттамашкахь. 1930-чу шерашкахь Итон-Кхаьллан а, Шуотойн а, ЧІеберлойн а кӀошташкахь а, иштта ГалайнчІожан а, Галашкан а кӀошташкахь гӀаттамхойн боламан хьалханча. Кечдина а, дакъа лоцуш а 30, 31, 32, 40, 41-гӀа шерашкахь хилла нохчийн гӀаттамаш. 

1942-чу шеран августехь Шарипан Майрбекан зӀе латто а, Жовтханах гӀортора  а хуьлуш, церан аьтто белира Итон-кхаьллахь а, Шуьйтахь а кӀошташкахь боккха гӀаттам бан. ГӀаттам дӀаболабелира Зумсахь. Эвлан Совет а, колхозан Іедал а эшийна Майрбекас шена гонаха гулбелла нах хьалха а баьккхина, Шаройн кІоштан латтдозан йукъе – ХӀимой юьрта кхачийра. Стигалкъекъа-беттан 17-чу дийнахь иза схьаяьккхира, гӀаттамхоша эшийра парти а, кхеташо а. 

Цо гӀо-накъосталла лелийна ТІерлойн Хьасанна, Зумсойн гӀу чохь иза къайла а воккхуш. 1944 шеран 11-18 февралехь лаьцна, 65 шо долуш вен кхел йира

## Кхин хьажа

* Къилбаседа Кавказан Имарат
* Нохчийн автономин область

## Билгалдахарш
Шар

**Шар** — иза дакхдина (даьтта дӀадаьккхина) гӀаймакх ду, бежанан шурех даьтта доккхучу хенахь схьаоьцу коьртаза сурсат ду иза.

## ДӀайаздар
Шар чохь йу 9% кхаччалц йекъа хӀума а (цу йукъахь 4,5—5% шурин шекар а, 3,2—3,5% белок а, 0,5—0,7% минералаш а, 0,2—0,5% даьтта а ду), витаминаш а (А, В, Д, Е, биотин, РР, холин), фосфатидаш а (цу йукъахь холестеринан хийцам нисбеш йолу лецитин йу).

Цуьнан калорийн барам: 100 граммах 30-33 килокалори йу.

## Хьостанаш

## Литература
* 
* 
* *Давидов Р. Б.* «Молоко и молочное дело», 4 изд., М., 1973.
* 

Категори:Шурин сурсаташ
Категори:Украинийн маларш
Категори:Болгарийн маларш
Машанаш

thumb|175px|right|Керлачу йетта шуран стака
**Машанаш** йа **шурин сурсаташ** — уьш шурех дина кхачанан сурсаташ ду. Шура кхачанан сурсатех йо, шатайпа чам хилийта а, Ӏалашйаран чӀогӀалла лакхайаккха а.

## Хьостанаш
Йетта шура

**Йетта шура** йа **Кефӣр** () — иза муьсташурин маларан тайпа ду, муьсташурин а, спирт совсаран а некъахула, чекхйаккхазчу йа йакхйинчу бежанан шурех схьадаьккхина ду иза, кӀайн бос а болуш, хила тарло мелла а углекислот арайалар.
Белгородан байракх

**Белгородан байракх** — Россин Федерацин Белгородан областан Белгород гӀалин официалан символех цхьаъ ю (гербца цхьаьна). Байракх гӀалин бахархойн цхьааллин а, вовшашца уьйр хиларан а билгало ю.

ХӀинцалера байракх чӀагӀйина 1999 шеран 22 июлехь Белгородан гӀалин депутатийн кхеташонан № 321 сацамца, Россин Федерацин пачхьалкхан геральдикан реестре дӀаязйира 2002 шарахь 978 регистрацин номер тӀедилларца.

## Описание

Белгород-гӀалин байракх тӀехь (сийна полотно, бухахь кӀайн сиз а долуш) гойту тӀехьарчу когаш тӀехь лаьтташ шарделла лом, цунна тӀехула лекха кӀайн аьрзу а йолуш. ГӀалин билгалонаш 300 шо сов хан йолуш ю, уьш гучуевлла Петр I-чун заманахь «Нийса агӀонан панель ю, горизонталан шина сизах лаьтташ: лакхара сийна ю, лахара кӀайн ю. Сийна а, кӀаьна а сизийн барамийн нисдалар 2\3:1\3 ду. Тхов тӀехь сийначу аса тӀехь (байракхан асана уллехь) ду Белгородан гербан фигурийн бес-бесара сурт — аьрзу а, цхьогал а. Гербан шуьйралла 1/5 сийначу сизан ю. Терахьийн локхалла сийначу сизан локхаллин 4/5 дакъа ду».

## Хьост
Ильински (Код ОКТМО 46709000286)

**Ильински** () — Россин Федерацин Москохан областан Домодедован гӀалин гуонан йукъайогӀу эвла.
## Климат
Кхузахь климат барамера континенталан йу, шеран заманаш дика къаьста; аьхке йовха, Ӏа барамехь шийла. 
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Домодедован гӀалин гуо индексаш 

Категори:Домодедован гӀалин гуонан нах беха меттигаш
ЦӀердош

**ЦӀердош** — цӀерийн категорина а, дуьззина маьӀна долчу лексемийн классана а йукъадогӀуш долу дозуш доцу къамелан дакъа ду иза предложенехь хила тарлуш долу подлежащи а, хӀума а, цӀеран меже а санна; сказуеми бохучух лаьцна. ХӀума, стаг йа хилам билгалбеш, «мила?», «хӀун?», «муьлш?» Коьртачу лексически категорех цхьаъ; предложенехь цӀердош дукхахьолахь подлежащин йа хӀуманан гӀуллакх деш хуьлу, ткъа иштта кхачаман йа сказуемин а гӀуллакх хуьлу.

ЦӀердошу гойту адамин цӀерш: (стаг, адам, кӀант, зуда), чохь са доцу хӀумнаш: (тӀулг, жӀов, тхов, гӀант), са долу хӀумнаш: (цициг, жӀаьла, хьоза, зингат), хилам: (кхаъ, кхерам, хазахетар, синакъерам) иштта кхи дӀа йолу хӀумнийн а, адамийн а цӀераш.

## ЦӀердешан морфологин билгалонаш
Йукъара а, долахь а цӀердешнаш

ЦӀердешнийн легарш

ЦӀердешнийн дожарш

ЦӀердешнийн грамматикин классаш

ЦӀердешнийн цхьаллин, дукхалин терахь

## Йукъара а, долахь а цӀердешнаш
Массо а цхьатерачу хӀуманашна техкинчу йукъарчу цӀерех *юкъара цӀердешнаш* йа *йукъара цӀерш* олу. Масала: *хи, книга, газет, лам, кӀант, йоӀ, урам, журнал.*

Цхьатерачу хӀуманашна юкъара схьакъастош цхьана хӀуманна йа адамна тиллинчу цӀарх *долахъ цӀердош* йа *долахъ цӀе* олу. Уьш доккхачу элпаца йаздо. Масала: *[[Терк]], [[Еха буьйсанаш|роман «Еха буъйсанаш»]], [[Даймохк (газет)|газет «Даймохк»]], [[Эльбрус]], Ӏийса, Хьава, [[Авторханов, Ӏабдурахьман Геназович|I. Авторхановн цӀарх урам]], [[журнал «Орга»]].*

## [[Нохчийн мотт|Нохчийн маттар]] цӀердешнийн легарш
Дешнийн дожаршца хийцадаларх *легар* олу. Нохчийн маттахь цӀердешнийн диъ легар ду. Уьш къастадо цхьаллин терахьехь долчу цӀердешан коьчалниг дожаран чаккхенца **(хаттарш:** *хъаьнца? стенца?)**:*

**1-чу легаран цӀердешнийн чаккхенаш:** *-ца, -аца: Ӏийса — Ӏийса-ца, кӀант — кӀант-аца;*

**2-чу легаран цӀердешнийн чаккхенаш:** *-нца, -анца,*

*-рца, -арца: куьзга — куъзга-*'нца**, диг — даг-**арца**, доъх- **ка** — доьхка-**рца**;''

**3-чу легаран цӀердешнийн чаккхе** ''-ица:''

''ваша — веш-**ица**, йиша — йиш-**ица**, пондарча — пондарч-**ица**;''

**4-чу легаран цӀердешнийн чаккхе** ''-чуьнца:''

''дешархо — дешархо-**чуьнца**, мангалхо — мангалхо- **чуьнца**.''



Агглютинативни меттнашкахь цхьа легар бен ца хоьлу, ткъа цхьадолу [[ХӀинди-Европин меттанаш|хӀинди-европин меттнашкахь]] 4-7 тайпан легар ду цӀердош лоьгуш. 

== Нохчийн маттар цӀердешнийн дожарш ==
Нохчийн маттахь къастош бархӀ [[дожар]] ду. ХӀора дожаран шен хаттарш ду. Адамаш билгалдечу цӀердешнашна ***мила? муьлш?*** хаттарш хӀиттадо, кхечу цӀердешнашна хӀоттадо хаттар ***хӀун?*'''

ЦӀердешан хӀора дожарехь шен чаккхе хуьлу.

## Билгалдахарш

## Литература
* Ю. Дешериев Современный чеченский литературный язык. ч. 1. 1960
* ЛИНГВИСТИЧЕСКИЙ ЭНЦИКЛОПЕДИЧЕСКИЙ СЛОВАРЬ Москва 1990.
* Эдилов С. Э. Нохчийн меттан цӀердешнашца долчу хандешнийн цхьаьнакхетарш. Таллам 2025(5)

Категори:ЦӀердош
Категори:Мотт
Лург дожар

**Лург дожар** (,  )  хIара дожар дукха меттанехь ду. ЦӀердешан лург дожаро  хӀуманна тӀехьажийна дар гойтучу хандешнашца лела. Лург дожаро жоп ло «стенна?» йа «хьанна?».

## Лург дожар [[Нохчийн мотт|нохчийн маттахь]]
Нохчийн маттахь лург дожаро гойту - объектин цхьа хӀума, хьал дӀакхачошйе дийриг тӀехьажийна агӀо.

Лург дожаро  - «стенна?» йа «хьанна?» хаттарашна жоп ло.

Масала:

* Асланан цӀенош **суна** гина. (хьанна гина?)
* Ахь кертахь хи стенна туьйхира? - **Туькан** а, **баьлшан** а. (стенна хи туьйхира?)
* Телефон хьанна уьшу? - **Куьйрина** а, **Бесланна** а, **Зараъна** а. (хьанна уьшу?)
* Стенна тӀетевжина хьо и къамел деш? - **Конституцина**. (стенна тӀетевжина?)

:

Категори:Дожараш
Категори:Грамматика
Дийриг дожар

**Дийриг дожар** (, )  хIара дожар эргативни–абсолютивни меттанашкахь хуьла. Грамматикехь, эргативни дожарс — хьажина долу дара гойту. 

## Дийриг дожар [[Нохчийн мотт|нохчийн маттахь]]
Нохийн маттахь, *хӀума хьан, стен до* гойту дийриг дожаро .

Дийриг дожаро  - «стен?» йа «хьан?» хаттарашна жоп ло.

ЦӀердош легош дийриган дожаран чакхенаш ишт хуьлу: ***-а***, ***-о***, ***-с***. 

Масала:

* **Хьамида** кехат йаза до.  (кехат хьан йаза до?)
* **Мархаша** стигал макхийна.  (стига стен макхийна?)
* **Цициго** дахка лаьцна.  (дахка стен лаьцна?)
* Ирча йу хӀара гуьйре: **догӀано** некъаш дохийна, **мохо** дитташ кегийна.  (некъаш стен дохийна? дитташ стен гегийна?)

:

Категори:Дожараш
Категори:Грамматика
Коьчалниг дожар

**Коьчалниг дожар** (, ) цхьадолу меттанашкахь *инструменс* оли билгал докха хӀар дожар.  ЦӀердешан коьчалниг дожаро  гойту объектас кхечу хӀуманашна тӀеӀаткъам бар йа цхьа билггала дар. Коьчалниг дожаро жоп ло «стенца?» йа «хьанца?».

## Коьчалниг дожар [[Нохчийн мотт|нохчийн маттахь]]
Нохчийн маттахь коьчалниг дожаро  - дийриг хӀун коьчалца (коьчалшца), йа хаьнца уьйрахь кхочушдо, гойту.

Коьчалниг дожаро  - «стенца?» йа «хьанца?» хаттарашна жоп ло.

Масала:

* КӀанта латта охку **белаца**. (окху стенца?)
* Шегарчу **гӀиллакхца** нехан дог оьцу Вахас. (дог оьцу стенца?)
* Гилани **вешица** хьуьнха вахара. (вахара хьанца?)
* Хьо гӀала вахари **цаьрца**? (гӀала вахар хьанца?)
* Церан цицигас гаьргало леладо тхан **жӀаьлица**. ( гаьргало леладо стенца?)

:

## Литература
Категори:Дожараш
Категори:Грамматика


Категори:Мотт
Хотталург дожар

**Хотталург дожар** (,  )  хIара дожар нохчийн а кхи массехь  маттехь бен дац. ЦӀердешан хотталург дожаро - хӀуманах йина йолу материал, я цунах цхьа дакъа схьадоккхуш долу дерриге а гойту. Хотталург дожаро жоп ло «стенах?» йа «хьанах?».

## Хотталург дожар [[Нохчийн мотт|нохчийн маттахь]]
Нохчийн маттахь хотталург дожаро гойту- объект объектахь йазар; къамел хьанах, стенах лаьцна ду; хӀума стенах йина йу и. дӀ. кх..

Хотталург дожаро  - «стенах?» йа «хьанах?» хаттарашна жоп ло.

Чакхенаш хӀокха дожаре ишт хуьла: ***-ах***, ***-ех***, ***-х***.

Масала:

* **Вахех** йалла йахалур йацара Милана. ( хьанах йалла? )
* **Соьлжех** кхеташ хи ду Орга. ( стенах кхетта Орга?)
* **Ненах** хаьдда, доьлхуш хийзира бер. ( хьанах хаьдда бер?)
* Нана дийцахь суна **Даймахках** лаций. (стенах лаций дийца?)

:

Категори:Мотт
Категори:Дожараш
Категори:Грамматика
Дустург дожар

**Дустург дожар** (, )  — грамматически дожар ду, цхьана маьӀнехь цӀерниг «дустаран» хилар билгалдоккхуш долу.   ЦӀердешан дустург дожаро  гойту ша кхечу хӀуманах тера хилар, йе кхи долу грамматикан дожарех доьзна хилар.  Дустург дожаро жоп ло «стенал?» йа «хьанал?».

## Дустург дожар [[Нохчийн мотт|нохчийн маттахь]]
Нохчийн маттахь дустург дожаро  - цхьа хӀума (йа хьал) дусту кхечунца.

Дустург дожаро  - «стенал?» йа «хьанал?» хаттарашна жоп ло.

Масала:

* Ваха **Висител** лоха ву. ( хьанал лоха ву? )
* Деца **ненацачул** ийна йара йоӀ. ( хьанцачул ийна йара йоӀ? )
* Дика маццикал тоьлу вончу **машинал**. ( стенал тоьлу дика моццикал? )
* Оргал шуьйра ду **[[Терк]]**. ( стенал шуьйра ду Терк? )

:
Категори:Дожараш
Категори:Грамматика


Категори:Мотт
Меттигниг дожар

**Меттигниг дожар** (, ) - хӀокха дожаро цӀердешца билгалйакхана хӀума мичахь йу гойту.  ЦӀердешан меттигниг дожаро  дукха хьолах объект йолу меттиг, йе объект мичахь хир йу гойту. Меттигниг дожаро жоп ло «стаьнга?» йа «хьаьнга?».

## Меттигниг дожар [[Нохчийн мотт|нохчийн маттахь]]
Нохчийн маттахь меттигниг дожаро  - дешдерг тӀехьажийна йолу меттиг, стаг йа хӀума, гойту.

Меттигниг дожаро  - «стаьнга?» йа «хьаьнга?» хаттарашна жоп ло. 

ХӀокх дожаре чакхенаш цхьаалин терахехь иштта хуьлу: ***-е***, ***-ча***;  дукхалин терахехь: ***-ка***. 

Масала:

* Дени веара **тхоьга** селхана. ( хьаьнга веара? )
* - Охьаховша, элира хьехархочо **берашка**. ( хьаьнга элира? )
* Ломан **хьаннашка** йухаеанера пхьагал. ( стаьнга йухаеанера пхьагал? )
* Де **суьйрене** делира. (стаьнга делира де? )
* Со дадица **лома** вахара. ( стаьнга вахара? )
* Со **ВисхангӀаьрга** буьйсайакха гӀур ву. ( хьаьнга гӀур ву? )  

:

## Литература
Категори:Дожараш
Категори:Грамматика


Категори:Мотт
Нохьан кема

[thumb|300px|«Нохьан кема». Сурт диллинарг [Эдвард Хикс ву, 1846 шо.]]
thumb|300px|«Нохь пайхамаран кема дар». Вевзаш воцчу французийн суртдиллархочо диллина сурт, 1675 шо.
**Но̄хьан ке̄ма**, **Нохьан хинке̄ма**, **Нӯхьан хӀордке̄ма** (, *Сафӣнату Нухь*; , *тева̄т Hо̄axь*; схьадаьлла -х, *тева̄* — «гӀутакх, тӀорказ, кема») — Къуръано а, Библино а ма-бохху, иза кема ду, Нохь пайхамаро Делан омранца шен доьзал а, ийман диллинарш а, массо а дийнаташ а Дерригдуьненан хитІедаларх кӀелхьардаха дина долу.

И тайпа кема хьахийна ду масех ширачу туьйранашкахь, царах ду шумарийн/аккадийн хитӀедаларан туьйра, цу тӀехь хьахийна хилла Нухь пайхамаран хитӀедаларан дийцарх тера дийцар.

## ХитӀедаларан дийцарш
### Сумерийн хитӀедаларан дийцар
ДӀадаханчу бӀешеран чаккхенга кхаччалц, нах тешаш хилла Товрат ХитӀедаларан дийцаран уггаре а шира хьоста ду аьлла, амма 1853-чу шарахь цӀеххьана карийна хилла Бабилан хитӀедаларан дийцаран копи. Ткъа 1889—1900-чу шерашкахь Ӏиракъехь ахкарш дечу хенахь, дуьххьарлерчу америкин археологин миссина карийна хилла Ниппур-гӀалахь Сумерийн хитӀедаларан дийцар тӀехь долу поппаран экъа (у). Цул тӀаьхьа кхиберш а цунна тӀаьхьабевлла. Ткъа сумерийн дийцар йаздинчу йозанан таммагӀах (лар) гуш ду, иза гергарчу хьесапехь, гӀараваьллачу Бабилан паччахьан «Хьаммурабин» заманера хилар, шеко йоцуш иза цул хьалха хилла хилар а.

## Хьостанаш

Категори:Нохь
Бабил

**Бабил** (логографика: *KÁ.DINGIR.RA<sup>KI</sup>*,  йа  «делан кевнаш»; ) — иза Къилбера Месопотамехь йолу шира гӀала а, Бабилан пачхьалкхан пачхье а йу.

## Хьостанаш
ЖехӀилийн зама

**Же̄хӀилийн за̄ма** йа **жа̄хӀилият** (, *аль-ЖахӀилийят* — «дешна цахилар, бодане хилар») — иза Мадийнатехь диссийначу Къуръанан сураташкахь хьахийна йолу исламан термин йу. Цо гойту ислам дин далале хьалха хиллачу къаьмнийн дахар, динан агӀор аьлча, оцу къаьмнийн жехӀлаллица йоьзна йу иза. Ӏаьрбий хилла а ца Ӏаш, мелхо а, цу йукъадогӀу Мухьаммад пайхамар ﷺ валале мел хилла долу къаьмнаш.

## Хьостанаш

Категори:Исламан терминаш
ИбрахӀиман салават

**Ибра̄хӀиман салава̄т** (, *ас-Салатул-ИбрахӀимийят*) йа **ТӀаьххьара ташаххӀуд** (, *ат-ТашаххӀудул-ахир*) — иза ламазехь тӀаьххьара охьахиъча доьшуш долу къаьсттина Ӏибадат даран дешнаш (доӀа) ду. Иза тӀаьххьара ташаххӀуд а дешна, Мухьаммад пайхамарна ﷺ салават а диллинчул тӀаьхьа доьшуш ду.

## Цуьнан хьукма
ТӀаьххьарчу ташаххӀудехь пайхамарна ﷺ салават дилларан хьукман хьокъехь Ӏеламнехан барт ца хилла, ткъа дукхахболчара иза суннат ду аьлла, ткъа хӀара хьанафийн а, маликийн а, захӀирийн а мазхӀаб ду, Ахьмадан цхьа ривайат а йу, иза дукхахболчу Ӏеламнехан ойла а йу. И ойла толийна Ибн Жарира а, Ибн аль-Мунзира а, Ибн Ӏабдул-Барра а, Ибн Ӏусаймина а, цу тӀехь ижмаӀ хилла аьлла хьаха а дина цара. 

Ткъа шолгӀа дош: иза шафиӀийн а, хьанбалийн а дош ду, цара пайхамарна ﷺ салават диллар ламазан арканех цхьа рукна лору, и ца диллича ламаз чекх а ца долу, цара билгалдаьккхина цуьнан рукнан дешнаш: «АллахӀумма салли Ӏала Мухьаммад» деккъа, «али» а доцуш, ткъа цул тӀаьхьа доьшург суннат лерина.

## Цуьнан кеп
Шина сахьихь чохь деана ду Ӏабдуррахьман ибн Абу Лайлас аьллера аьлла: «Суна дуьхьалкхийтира КаӀб ибн Ӏужрат, тӀаккха цо элира: “Аса цхьа совгӀат лой хьуна? Тхуна тӀе Делан элча ﷺ веанчу хенахь оха элира: “ХӀай Делан элча ﷺ, хьуна таслим дилла-м хиънера тхуна, ткъа хьуна салават муха дилла оха?”” Цо элира: “Аша ала: АллахӀумма салли Ӏала Мухьаммадин ва Ӏала али Мухьаммад, кама саллайта Ӏала али ИбрахӀим, иннака Хьамидун Мажид. АллахӀумма барик Ӏала Мухьамммадин ва Ӏала али Мухьаммад, кама баракта Ӏала али ИбрахӀим, иннака Хьамидун Мажид”».

## Хьостанаш
Муслим ибн аль-Хьажжаж

**Абул-Хьусайн Муслим ибн Хьажжаж ибн Муслим аль-Къушайри ан-Найсабури** (), кхечу тайпана аьлча **имам Муслим** (; ) — иза хьадисан Ӏилманан коьртачу бусалбачу Ӏеламнахах (мухьаддис) цхьаъ ву. Иза «Сахьихь аль-Бухарил» тӀаьхьа шолгӀа сахьихь лоруш долу хьадисийн жайна «Сахьихь Муслим» йаздинарг ву. Иза Баккхийчу хьафизех цхьаъ ву.

## Дахар дӀайаздар
Муслим ибн Хьажжаж вина де билггал хууш дац, цхьаболчу Ӏеламнаха иза хӀижрин 201-чу шарахь (григорийн рузманца 815-чу йа 816-чу шарахь) вина аьлла, ткъа кхечара 202-чу йа 204-чу йа 206-чу шарахь вина аьлла.  Иза вина Найсабурехь (Нишапурехь). Иза Ӏилманан хӀусамехь кхиъна. Ӏилманан чӀагаршкахь хьалхарчу могӀарехь болчарна йукъахь хилла цуьнан да. Муслима хьадисаш лехна жима волуш, хӀетахь цуьнан шийтта шо дара. Цо дуьххьара шен махкарчу шайхашкара Ӏилма схьаэцна, церан дуккха а дийцаршка ла а доьгӀна. Хьадисаш лахарехь шуьйра некъ хилла цуьнан. Цу йукъахь цо масийттазза исламан пачхьалкхашкахь гуо тесира. Иза вахара Хьижаз-махка хьаж дан а, хьадисан имамашка а, баккхийчу шайхашка а ладогӀа а. Цо зийарт дина Мадийнате а, Макка а. Иза Ӏиракъе а, Басрат чу а, БагӀдад чу а, Куфат чу а кхечира иза. Иштта Шема а, Мисаре а, Рай а кхечира иза. Пхийтта шо гергга хан йаьккхина цо хьадисаш лоьхуш, оцу йукъахь дуккха а шайхашца цхьаьнакхийтира иза, кхо бӀе эзар сов хьадис гул а дина цо. Цуьнан заманахьлерчу а, цул тӀаьхьарчу а Ӏеламнаха хестийна иза, цуьнан имамалла а, хьадисийн Ӏилманехь кхиамаш а, говзалла а хилар а къобалдина цара. Иза имам Мухьаммад ибн ИсмаӀил аль-Бухарин мутаӀелам хилла ву. Шен сахьихь доцург кхин а хьадисан Ӏилманах а, рижал Ӏилманах а лаьцна жайнаш йаздина хилла цо, амма царах дукхахдерш тӀепаза дайна ду.

Муслим кхелхина хӀижрин 261-чу шеран (875-чу шарахь) ражаб беттан 25-чу дийнахь, шен шовзткъе пхийтта шо долуш, иза дӀавоьллина оршот-дийнахь, цуьнан каш ду Насрабадехь Зияд майданан коьртехь Нишапурехь.

## Хьостанаш
Мухьаддис

**Мухьаддис** () — иза хьадисан Ӏилманна тӀехь къахьоьгуш волу Ӏеламстаг ву. Иза хьадисийн дуккха а ривайаташ а, уьш дийцинчийн (рави) хьелаш а девзаш верг ву, ткъа царна йукъахь уггар гӀарабевллачарех бу «ас-сунанус-ситтат» олучу жайнийн авторш: аль-Бухари а, Муслим а, Абу Давуд а, ан-Насаи а, ат-Тирмизий а, Ибн МажахӀ а, царна йукъахь бу шина сахьихьна шархь дарца гӀарабевлларш: ан-Нававий а, Ибн Хьажар аль-Ӏаскъалани а, ткъа факъихӀашна йукъахь бу: Ахьмад ибн Хьанбал а, Малик ибн Анас а, Ибн Таймийят а, цуьнан мутаӀелам Ибн Къаййим аль-Жавзийят а, ас-СуютӀи а, ткъа историкашна йукъахь бу: Шамсуддин аз-ЗахӀабий а, аль-Хьаким ан-Найсабури а, Ибн Касир а, Абу-Бакр ибн Абу Хайтамат а, ад-Динавари а, ас-Сахави а, ткъа къариэх ву: ад-ДаракъутӀни а, Ибн аль-Жазари а.

## Хьостанаш

Категори:Исламан терминаш
ДаӀи

**ДаӀи** йа **даӀийат** ( — «кхайкхамча, хьехамча») – иза, йукъарчу хьесапехь, нах ислам дине кхайкхарехь дакъалоцуш верг ву. ДаӀис кест-кеста динах лаьцна хьехамаш бо цхьана тобанна хьалха. И цӀе дукхахьолахь ФатӀимхойн пачхьалкхехь йа Низарийн ИсмаӀилхойн пачхьалкхехь хиллачу исмаӀилхойн хаамчашна луш йу.

## Хьостанаш

Категори:Исламан терминаш
Поджо Сомавила

**Поджо Сомавила** () — Италин Лацио регионан  Коллевеккьо коммунера эвла.

## Географи

## Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Литература
* Gino Moliterno, ур. (2003). Encyclopedia of Contemporary Italian Culture. Routledge; Routledge World Reference. ISBN 0415285569.
* Catherine B. Avery, ур. (1972). The New Century Italian Renaissance Encyclopedia. Simon & Schuster. ISBN 0136120512.
* Итали // Итали — Кваркуш. — М. : Советская энциклопедия, 1973. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 11).

Категори:Лацио регионан нах беха меттигаш
Категори:Италин нах беха меттигаш
Гент

**Гент** (, ), — голландийн мотт буьйцу Бельгин гӀала, иза ю Фландри регионехь, Лис а, Шельда а цӀерш йолу эркаш вовшахкхеттачохь. Иза ю Малхбален Фландрин провинцин коьрта гӀала, 1559 шарахь дуьйна Гентан епископан меттиг ю. 269 597 бахархой а болуш, иза ю Белгехь шолгӀа коммуна, Антверпенал тӀаьхьа. Гентан агломерацехь вехаш ву 455 эзар гергга бахархой.

Фландрин ширачу графствон коьрта шахьар, йоккха драпировкин а, совдегарийн а гӀала, хӀетахь Карл V вина меттиг, цунна евзаш яра XII бӀешарахь дуьйна, кхин а алсам XIV бӀешарахь дуьйна XVI бӀешо кхаччалц, экономикан а, культурин а зазадаьккхина мур. Оцу санехь йолчу муьрехь дуьйна Гентехь ларйо гӀалин юккъе тӀетоьхна алссам архитектуран тӀаьхье.

Цул сов, иза тахана дийна ю мехала культурин дахарца (театр, опера, музейш), хӀора шарахь дӀахьош йолу халкъан шоу (Gentse Feesten) фестивал, хӀора шарахь ши миллион гергга хьаша вогӀуш, дуьненаюкъара кинофестивал, цуо д 'хӀара гӀала йо уггаре а хьалхарчу планан туристийн центр.

Тахана Гент ю Белгин уггаре дукха адамаш деха студентийн гӀала, университет а йолуш, дуккха а университеташ а, лакхара дешаран заведенеш а йолуш, иза хилира дуккха а дакъошкахь хьалхара центр, масала, биотехнологеш. Гентан хӀордан порт, чуьра дӀаяьккхина, махкахь кхоалгӀа порт ю тоннажца, цо аьтто бира гӀалин шен индустри диверсификаци ян, юха а хӀинца а чӀогӀа Ӏедалехь яра ламастан текстилан жигаралла.

## Билгалдахарш

Категори:Бельги
Тафсир

**Тафсӣр** ( — «тидар, кхетар, кхетор») — иза Къуръанан айатех кхетархьама, бусалбанаша шена тӀе тидам бохуьйтуш долу Ӏилма ду. Тафсирна тӀехь къахьоьгуш болчу Ӏеламнахах *муфассирш* олу.

## Этимологи
«Тафсир» () боху дош Ӏаьрбийн маттахь «фассара» () бохучу хандешан масдар ду, ткъа цуьнан маьӀна «кхетор», «Ӏалашо гайтар», «пардо хьалаайар» йа «тидар» бохург ду.

## Хьостанаш
Тыгъужъыкъо Къызбэч

**Тыгъужъыкъо Къызбэч** - чергазийн тӀемало а, инарла а. Оьрсийчоьно Кавказна тӀелатар дечу муьрехь оьрсашна дуьхьал тӀом бинчу чергазийн уггаре а Ӏаткъамечу баьччанех цхьаъ вара иза. Цуьнга оьрсашкара дуккха а предложениш кхаьчна, церан агӀонах дӀа а кхетта, Оьрсийчоьнан дуьхьа тӀом бан, амма уьш дерриге а реза а ца хилла, кхидӀа а джихӀад деш вара иза. «Чергазийн лом» аьлла цӀе тиллина Кызбечна.

## Билгалдахарш
Большой Кузьмински

*Большой Кузьмински (Ярославлан область)
*Большой Кузьмински (Владимиран область)
*Большой Кузьмински (Архангельскан область)
Мустахьабб

**Мустахьабб** () йа **мандуб** () — лугӀатехь, иза важиб а доцуш, дан дезаш долу хӀума ду. Ткъа усулул-фикъхӀехь, иза важиб а доцуш, шарӀо ша дар тӀедожош дерг ду йа ша динчунна йал хир йолуш, ткъа ша дитинчунна къа ца хуьлуш дерг ду.

Дукхахьолахь мустахьабб кхочушдо Мухьаммад пайхамарера ﷺ а, цуьнан асхьабашкара а масал оьцуш. Мустахьабб цадар къа лоруш дац. Мустахьаббна йукъадогӀу, масала, суннат ламазаш а, марханаш а.

## Мандубан масалш
Мустахьаббан йа мандубан масалш дукха ду, дагардалур а доцуш, уьш коьртачу шина декъе декъа йиш йу:
* Ӏибадаташкахь мандуб а
* Йукъаметтигашкахь мандуб а.

## Хьостанаш
ГӀаззехь тӀoм (2023 дуьйна)

Сектор Гlaзанера тloм , Жуьгтийчоьнехь операци «Эчиган тарраш»  бевзаш болу , - герздолу баккхам бу «ХАМАС»-ан а , Жуьгтийн Пачхьалкхан а йукъахь.Кхайкхина бу Жуьгтийчоьно 7-чу эсаран беттан дийнахь «ХАМАС»-ан тleлатарна дуьхьал.«ХАМАС»-ан а, кхийолу гleрийн а салтеша мел кleзиг схьалаьцна 253 закъалтхо.8-чу эсаран беттан дийнахь боламе йерзийнера Жуьгтийчоьнехь тleман хьал хиларан Коьртачу lедалан пункт

Жуьгтийн суро дохийна йа xlaллакдина 60% совнах цleнош а , дарбацleнош а ; 85,8% ишколаш а , ша мел йолу Палестинера цхьайтта университет а . 1,7 эзарза эзар саг нуьцкъалгla араваьккхина ша laчара.1,1 эзарза эзар саг сурсат цатоар хьоьгуш ву.Негlepa Априкан Пачхьалкхо Жуьгтийчоьно йеш йолу геноцидаца доьзна долу гlyллакх чуделла Дуьненайукъара зуламийн кхеле.

Жуьгтийчоьно пайдаоьцу шена Цхьанакхетта laмаркхойн мехкаша деш тleман гloьнах , цунна иштта а гlo до Девтойчоьно а , Бриттойчоьно а. Цунна дуьхьалйаьлла «Хезболла» (шен керахь долу латта тlepa а , Шемера а Жуьгтийчоьнна тоьпаш йетта «Хезболла»-с а , меттигера «ХАМАС»-ан туьпаш а.Кхиъ цунна дуьхьал бу Йаманера «Хуситаш» , шен латтан уллехь дехьадолуш долу жуьгтийн йа церан бартхойн хlopдкеманаш схьалоцуш.Царна дуьхьал шайца шийтта пачхьалкх гул а йина laмаркхойчоьно беш бу тloм.

Категори:ГӀазза
Советан Социалистийн Республикан Союзан герзаца болу ницкъаш

**Советан Социалистийн Республикан Союзан тӀеман ницкъаш** — Советан Социалистийн Республикан Союзан тӀеман организаци, Советан интересаш а, Советан халкъан маьрша къинхьегам а, 1945 шеран суверенитет а, территорин цхьаалла а ларъян лерина тӀеман ницкъийн дакъойн тоба. пачхьалкх.

Союзера герзахойн ницкъашна юкъахь бара:

ТӀеман буьйранчаллин юккъера органаш,
Советан эскар (1946 шеран февраль кхаччалц «Белхалойн а, ахархойн а» ЦӀен эскар олура (доцдина ЦӀен эскар, РККА):
Лаьттан эскарш, 
ХӀаваан эскар,
ХӀаваан тӀеман эскарш,
Стратегин ракетийн ницкъаш, 1990 шо.
Граждански оборонан эскарш, 1990 шо.
ХӀордан флот;
Герзаца болчу ницкъийн тӀехьара агӀо;
ССРС КГБ дозанан эскарш — 1989 шо кхаччалц;
ССРС Чоьхьарчу гӀуллакхийн министерствон чоьхьара эскарш — 1989 шо кхаччалц.
1980-гӀа шераш юккъе дахча, Союзера герзан ницкъаш уггаре а нуьцкъала а, даккхийчех а бара, церан карахь бара зарратан а, химин а герзан яккхий запасаш.

1985 шо кхачале ССРС тӀеман ницкъаш дуьненахь уггар даккхий бара кадрашца. ССРС-н герзахойн уггаре а тӀамна кийча йолу формацеш санна, уьш дӀахӀиттийра Малхбален Европан пачхьалкхашкахь НАТО-н ницкъашна дуьхьал я хила тарлуш долу тӀеман тӀелатар дан.

1991 шо чекхдолуш ССРС йоьхна елахь а, ССРС Герзаман Ницкъаш де-факто хилла 1993 шо чекхдаллалц — СНГ-н Бертан Ницкъийн кепехь.

## Хьажоргаш
Шаввал

**Шавва̄л** () — иза исламан рузманан йа беттан шеран уьтталгӀа бутт бу. Шаввал беттан хьалхарчу дийнахь бусалбанаша даздо мархин бутт чекхболуш догӀу Мархадосту Ӏийд.

## ЦӀетилларан бух
Цу баттана цӀе туьллучу хенахь эмкалша шайн цӀогарчий хьалаайина хилла боху, пхарйовлархьама. Эмкалийн шуреш тоьуш ца хилла дела а боху, вуьшта аьлча, уьш йекъа хилла дела.

## Исламехь цуьнан дозалла
Шаввал беттан йалх марха кхабар Мухьаммад пайхамарера ﷺ сецна мустахьабб а, суннат а ду. Цу йалх мархин доккха дозалла а, йоккха йал а йу. Шаввал беттан 6 дийнахь марха кхаьбначунна дуьззина шарахь марха кхаьбча санна йал хир йу аьлла чӀагӀо йина Мухьаммад пайхамаро ﷺ. Уьш тӀаьхьий-хьалхий йа къаьстина кхаба мегаш ду, дукхахболчу Ӏеламнаха дийцарехь.

Мухьаммад пайхамаро ﷺ аьлла: «Рамазан марханаш а кхаьбна, цул тӀаьхьа шаввал беттан йалх марха кхаьбнарг, шарахь марха кхаьбча санна хир ву». Имам ан-Нававийс аьлла: “Ӏеламнаха аьлла: «Баккъалла а, шеран марха кхабар санна хилла иза, хӀунда аьлча дикачу Ӏамална иттазза йал хуьлу, цундела рамазан итт беттан мехах бу, ткъа йалх бутт шина беттан мехах бу»”.

И йалх марха кхабар тоьшалла лоруш ду мархакхаьбначо шен Далла шукар дарна, шена рамазан баттахь марханаш кхаба аьтто барна.

## Хьостанаш

Категори:Исламан рузманан беттанаш
Зул-къаӀдат

**Зӯл-къаӀдат** йа **зул-къиӀдат** () — иза исламан рузманан йа беттан шеран цхьайтталгӀа бутт бу. Иза Къуръан чохь хьахийначу бихкинчу беа баттах хьалхарниг бу. Иза бусалбачарна шена чохь тӀом бан цамегарг бу, Дала Къуръан чохь аьлла дела: ﴾**Баккъалла а, Далла гергахь беттанаш шийтта бу. Иштта дӀайаздина хилла Жайнахь **[**Лавхьул-Махьфуз чохь**] **Дала стигалш а, латта а кхоьллинчу дийнахь. Царах биъ бутт **[**зул-къаӀдат, зул-хьижжат, мухьаррам, ражаб**] **— бихкина бу. Иза** [**бутт бехкар**] **— бакъ дин ду. Цундела царна чохь **[**оцу дихкинчу беттанашкахь**] **шаьш-шайна зуламаш ма де. ТӀомбе массара а цхьаьна берриге а мушрикашца, цара шуьца массаьрца** [**йа массара а цхьаьна**] **тӀом ма-барра. АллахӀ —** [**Шех**] **кхоьручаьрца вуйла а хаалаш**﴿ [Къуръан 9:36].

## Этимологи
Цу беттан цӀеран маьӀна «охьаховшаран бутт» бохург ду. Оцу баттахь соцуш хилла кхерсташ лелар.

## Хьостанаш

Категори:Исламан терминаш
ЧӀагӀуо

**ЧӀагӀуо** — инженерни фортификацин конструкци, чӀагӀйина дуьхьалонан меттиг.

ХӀордан йист а, хӀордан майда а, гавань (порт) а ларйеш йолу бердан дуьхьалонан конструкцин комплекс — хӀордан гӀап.

## Цуьнах лаьцна
«ЧӀагӀуо» олу йа цхьаъ бен йоцу дуьхьалонан структурах, йа гӀишлош йеш йолу комплексах; бакъо санна, иза йу бӀаьвнан пенаца го бина территори, цу чохь гуттаренна а гарнизон йу, кхачанан а, герзан а кхачо йолуш, цигахь Ӏен меттиг йу. йеххачу хенахь го бина. Керла тайпа герз кхолладаларца а, керла тӀеман тактика лелорца а бен гӀел ца йелира бӀаьвнийн мехалалла коьрта дуьхьалонан меттигаш санна.

## Билгалдахарш

Категори:ЧӀагӀуо
Ӏусман I

**Ӏyсма́н I ГӀeза** (, , вел. 1324) — Жима Азехера Ӏусманойн бейликан хьалхара урхалча (1299—1324).

Урхалла цуьнан керахь йолу хенахь бейлик маьрша йаьллера , цуьнан дозанаш дикка дӀaсадаьржинера Византин Жима Азехехь долу латтанаш дӀaлаьцна дера. Ӏyсман волчу хенахь кхоллайеллера коьрта пачхьалкхан урхаллаш, йукъадаьккхинера йелаш.

Ӏyсман ву хийца а ца луш урхалла дина йолу Ӏусманойн шуренехь Ӏусманой боху династи йолийнарг.

Цуьнан ваьр дине дерзина дара цуьнан хенахь. Иза кхиболу эмирашна йукъахь къаьсташ вара цуьнга «гази» боху идеологех цхьана тӀeлата бехказло йаьллера аьлла. Ӏусманин тур деза лоруш дара пачхьалкхан тӀегӀехь, цуьнца паччахь таьхьа тӀe охьахаале долу ламасташ кхочушдора.
Мохьмад II

**Мохьмад II** (, ), гӀaрваьлла вевзаш ву **Мохьмад Даккхархо** санна ( — «даккхарийн да», ) — 1444—1446 а , 1451—1481 шерашкахь а    Ӏусманойн шуренан хилла волу хункар.

Ша урхалла дечу хенахь Мохьмада II шена мажароша дина тӀeлатаро Сегедан машаран чӀaгӀaм бохийча Янош Хуньядин тхьамдаллехь болу жӀapaхой бохийнера. Мохьмад II 1451-чу шарахь шен дарже йухавеъча иза Ӏусманойн флот чӀaгӀ а йина Константинополана тӀeлата кечамаш беш вара ; йуха кхо шо даьлча (шен 21 шо долуш) цо Константинополь дӀaлаьцнера, иза Болехьара Румойн шуре (вуьшта Византин олуш йолу) йохоран билгало хиллера. Даккхар хиллачул тӀаьхьа Мохьмад Руман цезар боху дарже вала лууш вара  (, ) Константинопол йукъ а , нана-гӀaла а йара Византин шуренан Константин паччахьо и дехьа ма йаьккхина 330-чу шарахь бохучунна тӀe а дугӀyш. И дарж Константинополан Патриархо тӀeлаьцнера , амма кхиболу дукхахболу Европера монархаша и дарж къобал ца динера

ТӀaьхьо Мохьмада кхидӀa бира шайн тӀeманаш   Анатолехь а , негӀa-болехьара Европехь а Босни кхаччалц а. Политикан а , социалан а leдалан хийцамаш а бина , цо Ӏилманан кхиамашна дог айъадора , цуьнан урхаллин тӀaьххьарчу хенахь Константинопол йара кхуьуш шуренан нана-гӀaла. Мохьмадин цӀapх лелаш йу шортта гӀишлош , царна йукъалоцуш ду Даккхархочун (Фатихан) маьждиг, Мохьмад Даккхархочун Хункаран тӀaй а ,  «Фатих» кӀoшт а  Истамлехь.
Дуьненайукъара кегийрхойн де

**Дуьненайукъара кегийрхойн де** () — хӀора шеран Ӏида, даздо 12 августехь.