open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Аристократи

**Аристокра́ти** (, «уггаре дикачеран Ӏедал»; схьадаьлла  — «уггаре вевзаш верг, беркате тайпанех схьаваьлларг» а,  — «ницкъ, Ӏедал, баьчча») — Ӏедал элашкахь долу (къаьстина ша когаметта висинчу монархан урхаллех) пачхьалкхан урхаллин кеп. 

Шена чуьра и термин схьайаьлла Шира Желтойчохь, и урхаллин кеп йуьхьанцарчу вариантехь ма-дарра кхетадора «уггаре дикачеран урхалла», оцу хенахь хӀора аристократан шен дикалла йара. Теро гар дара йуккъерабӀешерийн Малхбузен Европехь (къонахийн дикаллаш) а, шира Цийчохь а (йалх говзалла), цигахь аристократ боккъала а уггаре дика ву цхьаьна коллективехь, тайпанехь, гӀалахь, махкахь (регионехь), пачхьалкхехь.

## Аристократин истори а, дух а урхаллин кеп санна
Оцу урхаллин кепан аматаш ган тарло цхьацца антикаллин (Шира Рум, Спарта, кхин а) гӀала-пачхьалкхашкахь а, Европин йуккъерабӀешерийн цхьацца республикашкахь.

Цунна дуьхьала хӀоттайо **хьалхара демократи**, цунна чохь пачхьалкхан Ӏедал массеран йа дукхаха болчу гражданийн ду.

«Аристократи» термин лело йукъайаьккхина антикин философаша Платона а, Аристотела а. 

Аристотель къастайора **аристократи**, урхаллин дика кеп йу цхьаьна могӀара **[[полити]]ца**, цуо иза уггаре дика лорура (йуккъерчеран Ӏедал) а, **[[монархи]]ца** а, иза йоьдура аристократин хьалха, политин тӀехьа.

Аристотела талхийна аристократи лорура **[[олигархи]]** — хьал долчеран Ӏедал, цуьнца дукхаха дерг урхаллехь болчеран бала бен бац, пачхьалкхан бала хила безучехь.

Аристократин бух тӀехь лаьтта, пачхьалкханна урхалла дан деза массарел дикачара йа хаьржинчара боху, ойла. Амма харжараллин болх тайп-тайпана чекхбоккху: цхьацца аристократешкахь хаьржинарг кхетадо *элех схьавалар*, кхечара *тӀемлойн доьналла, лакхара хьекъал хилар, динехь йа оьздангаллехь совбовлар*, тӀаьххьара, иштта *бахаман барам а, тайпа а ([[бахаман ценз]]).* Дуккха а масалашкахь терго йан лур йу дозанаш леларна тӀехь ма-йарра дикаллин тӀера эллин доьзалера хиларе кхаччалц. Вуьшта, дукхаха йолчу аристократешкахь и масех  фактор хуьлу, йа уьш массо цхьаьна кхета пачхьалкхан Ӏедалан бакъонаш билгалйахархьама.

## Билгалдахарш

## Литература
* Марк Блок. Знать  // Блок М. Феодальное общество. —  М.: Издательство им. Сабашниковых, 2003. —  504 с. — ISBN 5-8242-0086-6. — С. 277—329.
* Доменик Ливен. Аристократия в Европе. 1815—1914 гг. / перевод с англ. под ред. М. А. Шерешевской. — СПб: Академический проект, 2000) 

## Хьажоргаш
* 

Категори:Политикин ражаш
Категори:Политологи
Категори:Социологи
Категори:Адамийн тӀегӀанаш
Категори:Дуьненан къаьмнийн аристократи
Петровка (Балтан гӀалин йукъаралла)

**Петровка** () — Украинин Одессин областан Подольскан кӀоштара эвла.

## Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт йухахьовзадо.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Одессин областан индексаш 

Категори:Одессин областан Подольскан кӀоштан нах беха меттигаш
Латгалхой

**Латга́лхой** (, *latgalīši*; ) — латышашна йукъара йа латышех къаьстина этносан тоба, Латвин малхбален декъера историн-оьздангаллин областера Латгалин орамера бахархой. Ларар чолхе доккху, Латвехь официалан «латгалхой» къам ца хиларо, цуьнна меттана оцу къоман векалш латышех дӀатуху.

## Истори
Кхоллабелла 1620 шерал тӀаьхьа Речь Посполитин Инфлянтийн воеводаллин латташ тӀаьхь баьхна малхбален латгалхойн бух тӀехь, ткъа XIX бӀешарахь Россин империн Витебскан губернин — кхаа уездехь (Двинин, Режицин, Люцинан).
Дукхаха болу латгалхой католикаш бу, цуо къастабо уьш алсама лютеранаш болчу кхечу латышех. Йозанан латгалхойн ламаст схьайахьа шен чот XVIII бӀешеран йуккъера.

Латгалхойн цхьаьна декъо шеш латышех къаьстина этносан тоба лору. Амма дукхаха болчара лору, хӀинцалера латгалхой латышашна йукъара этносан тоба, уьш цхьаьнатуху шортта регионан тайпанаш долчу меттан генно. Латышех шеш къаьстина ду боху адамийн барам ца хаьа, хӀунда аьлча латвин правительство латгалхой къаьстина тоба санна билгал ца бохк бахархой багарбаран хаамашкахь.

Латгалхой меттан шен грамматикин хӀоттам а, къамелан система а йу, лингвисташа йа балтикин меттанийн малхбален тобанна йукъара ша болу мотт лору иза, йа латышийн меттан дакъа лору. Латвин Республикехь латгалхойн мотт, 1999 шеран пачхьалкхан маттах лаьцна законан 3-гӀа йаззамца, лору латышийн меттан цхьа кеп.

Европин комиссис мах хадорца, хӀинца латгалхойн мотт буьйцу 150 эз. гергга стага, XX бӀешеран йуьххьехь и терахь ах миллион хила тарлора.

## Хьажа кхин а
* Латгалхойн фамилеш
* Латгали
* Латгалаш
* Ливаш

## Билгалдахарш

## Литература
* Франч Кемп, Монография, Латгальцы, 1910г
* *Колоткин М. Н.* Латгальские поселенцы в Сибири — Ачинск, СПб., 2012 — 69 с. — ISBN 978-5-8465-1261-0
*  

## Хьажоргаш
* [LATGALE — LATGOLA](https://web.archive.org/web/20080628214018/http://dau.lv/ld/latgale(english).html) — о Латгалии и латгальцах
* За Латгалию! В Латвии есть народ, готовый бороться за свой язык: Прибалтика: Бывший СССР: Lenta.ru https://lenta.ru/articles/2017/08/18/latgalia/

Категори:Балташ
Категори:Латвин къаьмнаш
Категори:Латгали
ГӀирс

**ГӀирс** — къинхьегаман хӀуманашна Ӏаткъам бен, шеца цхьа болх бен хӀума ГӀирс лелоран конструкцин а, бакъонийн а бух тӀехь лаьтта арахецаран технологин тӀедехкина дуьненан материалан законаш хаар. Чолхе гӀирсан чохь хуьлу масех гӀирсан дакъалг.

Шуьйрачу маьӀнехь — объект хийца а, йан а объектан Ӏаткъам бен Ӏалашонан хӀума. Амма гӀирс, гӀоьнна материал йац: меттан лоччарш йуьттуш йуьтту у — гӀирс бу, ткъа йуьтту хӀур — бац; бедар тоьгуш маха — гӀирс бу, ткъа тай — дац. Цхьа хӀума гӀирс хила а, гӀоьнна материал хила а тарло. Цергийн тай — гӀирс бу, ткъа тоьгу тай — гӀоьнна материал йу.

ГӀирс сурсат хила тарло муьлхха хӀума санна, кхечу хӀумнашца паргӀата хуьйцуш дакъа лацахь. ГӀирс, сурсат санна, туьканашкахь духку, арахоьцу предприятешкахь йохк-иэцаран барт бой. Ӏалашонна лерина башхаллаш йайча гӀирс тобо йа утилизаци йо.

Историн бӀешерийн дохаллашкахь «гӀирс» терминца гӀуллакх долуш дацара йукъараллин лакхара чкъор, иза лахарчу чкъоьран дакъа дара.

## Термин лелор
«ГӀирс» билгало массо а машенашна тӀехь чӀагӀ ца йелла, масала стационаран машенаш билгалйоху чархаш санна, ткъа гӀирс куьйга лелош берг бу.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* 
* Геннадий Федотов, «Русская печь», Москва, 2002 г.
* Очерки истории техники докапиталистических формаций. Академия наук СССР Издательство Академии наук СССР Москва-Ленинград, 1936 г. Б. Л. Богаевский, И. М. Лурье, П. Н. Шульц, Е. Ч. Скржинская, Е. А. Цейтлин Под общей редакцией акад. В. Ф. Миткевича

## Ссылки

*  Использование орудий труда животными
* 
* Мумифицированный во льду человек медного века
* Эммануэль Анати. Палестина до древних евреев. М.: Центрполиграф, 2008 г.
* Берлинский музей этнографии
* Каменный век в Nordisk familjebok
* История изобретений человечества.
11 дел 11, Ранчо (Пабельон де Артеага)

**11 дел 11, Ранчо** — Мексикин Агуаскальентес штатан  муниципалитетера нах беха меттиг.

## Географи

## Истори

Кху махка испанхой бахкале, кхузахь дехаш дара чичимекийн тайпанаш, 1530-1531 шерашкахь испанхоша долайаьккхина.

1789 шеран 24 апрелехь дуьйна Сакатекас штатан йукъахь йара, 1835 шеран 23 майхь дуьйна Агуаскальентес штатан йукъахь йу

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Литература
* Мексика // Словарь современных географических названий / Рус. геогр. о-во. Моск. центр; Под общ. ред. акад. В. М. Котлякова. Институт географии РАН. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.
* Альперович М. С. Рождение Мексиканского государства. — М.: Наука, 1979. — 168 с.
* Марчук Н. Н., Ларин Е. А., Мамонтов С. П. История и культура Латинской Америки (от доколумбовых цивилизаций до 1918 года): Учебное пособие / Н. Н. Марчук. — М.: Высшая школа, 2005. — 495 с. — ISBN 5060045196.
* Новая история стран Европы и Америки XVI—XIX века. В 3 ч. Ч. 3 : учеб. для студентов вузов / Под ред. А. М. Родригеса, М. В. Пономарёва. — М.: Гуманитар. изд. центр ВЛАДОС, 2008. — 703 с. — ISBN 9785691015564.
* Новейшая история стран Европы и Америки. XX век. В 3 ч. Ч. 1 : учеб. для студентов вузов / Под ред. А. М. Родригеса, М. В. Пономарёва. — М.: Гуманитар. изд. центр ВЛАДОС, 2005. — 463 с. — ISBN 569100607X.

## Хьажоргаш
* Мексикин бахархой. 

Категори:Мексикин нах беха меттигаш
Категори:Агуаскальентес штатан нах беха меттигаш
Без (медицина)

**Без** — керла кхолладеллачу хьесаша йина патологин процесс, царна чохь хийцамаш хуьлу клетийн генетикин аппаратан, йуху уьш кхиаран регуляции а, дифференцировка а.

Шина коьрта тобане йекъало потенциалашка а, клиникин-морфологин башхаллашка а хьаьжжина: диканаш а, гӀуонаш а.

Безан хьесийн пхиъ классикин башхалла хуьлу: атипизм (хьесийн а, клеткийн а), хӀоттаман, прогрессин, гӀеххьа автономаллин, кхиарехь барам ца хиларан органоидалла.

## Дика безашаш

Дика (кхиина йевлла, гомологин) безаш лаьтта, иза муьлхачу хьесах хилла билгалдаккхал дифференци хилла клеткех. Оцу безийн амалехь ду меллаша экспансин кхиар, метастазаш ца хилар, йерриг организман Ӏаткъам ца бар. Цхьайолу дика безаш малигнизаци хилла (гӀуо безаш) хила таро йу.

Уггаре йаьржина дика безаш: берацӀенан миома, папиллома, аденома, аденома гипофиза.

## ГӀуо безаш

## Литература
* Давыдовский И. В. Общая патологическая анатомия. 2-е изд.— М., 1969.
* Калитеевский П. Ф. Макроскопическая дифференциальная диагностика патологических процессов.— М., 1987.
* Общая онкология / Под ред. Н. П. Напалкова.— Л., 1989.
* Общая патология человека: Руководство для врачей / Под ред. А. И. Струкова, В. В. Серова, Д. С. Саркисова: В 2 т.— Т. 2.— М., 1990.
* Пальцев М. А., Аничков Н. М. Патологическая анатомия. (В 2-х т.) — М.: Медицина, 2001 (1-е изд.), 2005 (2-е изд.), 2007 (3-е изд.).
* Патологическая анатомия болезней плода и ребёнка / Под ред. Т. Е. Ивановской, Б. С. Гусман: В 2 т.— М., 1981.
* Струков А. И., Серов В. В. Патологическая анатомия.— М., 1995.
* Развитие современных знаний о причинах рака. // История рака. Пер. с англ. Н. Д. Фирсова (2016).
* Tavassoli F. A., Devilee P. (Eds.): World Health Organization Classification of Tumours. Pathology and Genetics of Tumours of the Breast and Female Genital Organs.— IARC Press: Lyon, 2003.

## Билгалдахарш


Категори:Патологин процессаш
ЙегӀ гӀайренаш

**ЙегӀ гӀайренаш** () — Лаьттайуккъера хӀорд чуьра ЙегӀ рейдан къилбехьара кегий гӀайренан тоба, Къилба Франци, ЙегӀ гӀалин уллехь. ВагӀ департаментан йукъабогӀу. ГӀайренийн йукъара майда — 28,99 км².

ЙегӀ гӀайренех кхин олу Деший гӀайре, хи чуьра ара гӀоьртина долу тархийн бос бахьнехь.

## Билгалдахарш

Категори:Францин гӀайренаш
Категори:Лаьттайуккъера хӀордан гӀайренаш
Категори:ВагӀ департаментан географи
Дуьненайукъара олхазарийн де

«**Дуьненайукъара олхазарийн де**» — хӀора шеран 1 апрелехь дазден экологин Ӏида. ССРСхь  официалан даздора 1926 шарахь дуьйна (йукъа хан а йулура), Россехь йухадендина 1994 шарахь; Россин Федерацехь олхазаршна лерина Ӏиданех уггаре гӀарадаьлларг ду. ДӀахьо ЮНЕСКОн «Адам а, биосфера а» цӀе йолчу биологин программин гуранчохь.

## Законийн бух

1902 шеран 19 мартехь куьг а йаздина 1905 шерана 12 декабрехь лела йаьлла «Йуьртан бахамехь пайденна долу олхазарш Ӏалашдарехь дуьненайукъара конвенци», хилира гуонахьара  кхачо Ӏалашйарехь дуьххьарлера дуьненайукъара конвенци. Советийн Россин чӀогӀа оьшуш бара «Кхелха олхазарех лаьцна дуьненайукъара барт», цунна куьг йаздира 1918 шарахь и который действует до сих пор; 1902 шеран документ хуьйцуш йеира «Олхазарш Ӏалашдаран дуьненайукъара конвенци», цунна куьг йаздира 1950 шеран 18 октябрехь Парижехь — цуьнца лардора дерриг кепара олхазарш, йуьртан бахамна пайденна дерш а, доцурш а.

## Ӏиданан истори

### АЦШхь
Дина берийн Ӏида санна олхазарийн де (даздо 4 майхь) дӀадахьа долийна АЦШхь 1894 шарахь дуьйна. Иза кховдийнарг  (Пенсильвани) ишколан интендант  вара. Цуьнан ойланан бух тӀехь лаьттара, оцу хенахь шуьйра даздеш долу, Къинхьегаман де. Ойланца, оцу Ӏиданан дийнахь, олхазаршна лерина кхолламашка ладогӀа а, хӀитто а безара, иза хила дезара, Ӏаламера олхазаршна лерина а, уьш Ӏалашдаран а шеран белхан жамӀ. Бэбкока долийначун гӀо лецира Америкин орнитологийн йукъараллин президента Датчера, цуо дӀахьедира: «Вай вайн бераш Ӏамийначул тӀаьхьа, законаш оьшур а дац». Бэбкокан ойланна иштта гӀолецира «Питсбурган Телеграфан хроника» газето, цуо йиллира ишколхошна олхазарш Ӏалашден клуб-музей. XX бӀешо долалуш Олхазарийн де шуьйра дӀахьора АЦШхь, кхечу мехкашка а кхечира.

### ССРСхь
Уггаре хала болчу революцин мур чекхбаьллачул тӀаьхьа Россехь йуха дагадеира оцу ламастах лаьцна. Иштта 1924 шеран 11 а, 12 а майхь москохан Йуккъера биостанцин хьехархочун  Дергунов Николайн а, П. П. Смолинан а куьйгаллица кегийра Ӏаламхоша Дохаллин-Сайнийн-ГӀайренан хьуьнан бахамехь оьллира иттех хара. Оццу хенахь Олхазарийн де дӀадаьхьира Смоленскан областехь ермолинан ишколан хьехархочун Мазуровн куьйгаллица. Ӏиданан кхайкхам бара: «Ма дайа олхазарш!ГӀо де царна: цӀенош а, гуьйнаш а хӀиттаде!».

### Россин Федерацехь
Олхазарийн де йуха а даздан долийна 1994 шарахь цхьа шо хьалха кхоьллинчу Россин олхазарш Ӏалашдаран бертан — диканаш даран коммерцин йоцу кхолламан энтузиастийн-орнитологийн ницкъашца. 
Оцу Ӏиданах «дуьненайукъара» алахь а, Россехь бен цхьанхьа а иза даздеш дац ала мегар ду.

## Хьажа кхин а
* Алкханчийн бенийн фестиваль (Дон-тӀера-Ростов)

## Билгалдахарш

## Литература
* *Н. И. Дергунов.* День птиц. М., «Молодая гвардия», 1927.
* *Н. И. Дергунов.* Как организовать «День птиц». М., «Центр. бюро юных натуралистов», 1928.

Категори:1 апрелан Ӏиданаш
Олхазарийн
Олхазарийн
Олхазарийн
Категори:Орнитологи
Категори:Экологи Россехь
Категори:Йукъадевлла 1994 шарахь
Категори:Олхазарш оьздангаллехь а, говзаллехь а
Агуаскальентес (штат)

**Агуаскалье́нтес** (), йуьззина официалан цӀе — **Маьрша а, Суверенитет йолуш а штат Агуаскальентес** () — Мексикин йуккъера декъера штат.

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Мексика терхашкахь. Агускальентес


Категори:Мексикин штаташ
Веракрус (штат)

**Веракрус** (), йуьззина официалан цӀе — **Маьрша а, Суверенитет йолуш а штат Веракрус де Игнасио де ла Льяве**  (*Estado Libre y Soberano de Veracruz de Ignacio de la Llave*) — Мексикин малхбалехьара декъера штат. Административан центр — Халапа-Энрикес гӀала.

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Веракрус штатан индейн истори


Категори:Мексикин штаташ
Герреро

**Герреро** (; испанхоша алар: [ɡeˈreɾo]), йуьззина официалан цӀе — **Маьрша а, Суверенитет йолуш а штат Герреро **  (*Estado Libre y Soberano de Guerrero*) — Мексикин къилба-малхбузехьара декъера штат. Административан центр — Чильпансинго-де-лос-Браво гӀала.

## Бахархой

## Билгалдахарш


Категори:Мексикин штаташ
Идальго (штат)

**Идальго** ((; испанхоша алар: [iˈðalɣo]), йуьззина официалан цӀе — **Маьрша а, Суверенитет йолуш а штат Идальго**  (*Estado Libre y Soberano de Hidalgo*) — Мексикин йуккъера декъера штат. Административан центр — Пачука-де-Сото гӀала.

## Бахархой

## Билгалдахарш


Категори:Мексикин штаташ
Кинтана-Роо

**Кинтана-Роо** ( ), йуьззина официалан цӀе — **Маьрша а, Суверенитет йолуш а штат Кинтана-Роо**  () — Мексикин къилба-малхбалехьара декъера штат. Административан центр — Четумаль гӀала.

## Бахархой

## Билгалдахарш


Категори:Мексикин штаташ
Лез О-Таликан

**Лез О-Таликан** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта О-де-ФгӀанс регионехь. Коммунан департамент — Уаза. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Уаза департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Алан, Тальер Меканико (Пабельон де Артеага)

**Алан, Тальер Меканико** — Мексикин Агуаскальентес штатан  муниципалитетера нах беха меттиг.

## Географи

## Истори

Кху махка испанхой бахкале, кхузахь дехаш дара чичимекийн тайпанаш, 1530-1531 шерашкахь испанхоша долайаьккхина.

1789 шеран 24 апрелехь дуьйна Сакатекас штатан йукъахь йара, 1835 шеран 23 майхь дуьйна Агуаскальентес штатан йукъахь йу

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Литература
* Мексика // Словарь современных географических названий / Рус. геогр. о-во. Моск. центр; Под общ. ред. акад. В. М. Котлякова. Институт географии РАН. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.
* Альперович М. С. Рождение Мексиканского государства. — М.: Наука, 1979. — 168 с.
* Марчук Н. Н., Ларин Е. А., Мамонтов С. П. История и культура Латинской Америки (от доколумбовых цивилизаций до 1918 года): Учебное пособие / Н. Н. Марчук. — М.: Высшая школа, 2005. — 495 с. — ISBN 5060045196.
* Новая история стран Европы и Америки XVI—XIX века. В 3 ч. Ч. 3 : учеб. для студентов вузов / Под ред. А. М. Родригеса, М. В. Пономарёва. — М.: Гуманитар. изд. центр ВЛАДОС, 2008. — 703 с. — ISBN 9785691015564.
* Новейшая история стран Европы и Америки. XX век. В 3 ч. Ч. 1 : учеб. для студентов вузов / Под ред. А. М. Родригеса, М. В. Пономарёва. — М.: Гуманитар. изд. центр ВЛАДОС, 2005. — 463 с. — ISBN 569100607X.

## Хьажоргаш
* Мексикин бахархой. 

Категори:Мексикин нах беха меттигаш
Категори:Агуаскальентес штатан нах беха меттигаш
Любшин, Станислав Андреевич

**Станислав Андреевич Любшин** () — советан а, оьрсийн театран а кинон актёр ву. РСФСР къоман артист (1981).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* МХТ им. А. П. Чехова: Станислав Андреевич Любшин
* Семейные тайны С. Любшина // Экспресс-газета, 3 апреля 2013
* д/ф «Станислав Любшин. Сентиментальный роман» (Первый канал, 2015)

Категори:ССРС актёраш