open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Партизански (Конотопан кӀошт)

**Партизански** () — Украинин Сумин областан Конотопан кӀоштара эвла.

## Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт йухахьовзадо.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Сумин областан индексаш 

Категори:Конотопан кӀоштан нах беха меттигаш
Атаевка (Уфа)

**Атаевка** () — Россин Федерацин Башкирийчоьнан Уфан гӀалин гуонан эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Екатеринбургца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+6.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Уфан гӀалин гуонан индексаш 

Категори:Уфан гӀалин гуонан нах беха меттигаш
Сибайн гӀалин гуо

**Сибайн гӀалин гуо** () — Башкирийчоьнан муниципалан кӀошт.

Административан центр — Сибай.

## Бахархой

## Нах беха меттигаш
* Туяляс

## Билгалдахарш

Категори:Башкирийчоь
Категори:Россин кӀошташ
Андромеда (сериал)

**«Андроме́да»** () — канадин-америкин Ӏилманан-фантастикин телевизионан сериал, йаьккхина Седарчийн некъ кхоьллинчу Родденберри Джинан лелонза материал тӀехь, иза кхиийра Хьюитт Вольф Роберта, арахецна Родденберрих йисинчу жерочо, Баррет-Родденберри Меджела. Коьрта роль, Седарчийн гвардин капитанан, ловзийра Кевин Сорбос. Сериалан премьера хилира 2000 шеран 2 октябрехь, иза гайтира 2005 шеран 13 май кхаччалц.

Сериал чохь 110 эпизод йу (5 шо).

«Андромеда» йаьккхина Канадера Британин Колумбин Ванкуверехь, арахецна Tribune Entertainment а, Fireworks Entertainment а компанеш. Сериал Канадехь йийкъира Global TV (Fireworks кхоьллинарг) вовшахтоьхна консорциум йира, Цхьаьнатоьхна Штаташкахь WGN а, кхин каналашна а. Иза гайтира АЦШхь Sci-Fi Channel тӀехь доьлгӀа шо йуккъе кхачале.

«Андромеда» — 1960-гӀа а, 1970-гӀа а шерашкахь йаьккхина Родденберрин концепцийн бух тӀехь йолу шина сериалах цхьаъ йу (тахханелца). Хант Диланан цӀе иштта лелийра, Родденберрис 1970-гӀа шерашкахь йаьккхина шина телевизионан пилотийн фильмашкара, шина турпалхочо. Кхин сериал, веллачул тӀаьхьа йаьккхина Родденберрин билгалдахарех — Дуьне: ТӀаьххьара бартбуохар.

### Дакъойн релизаш

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Официальный сайт сериала Андромеда

Категори:2000 шарахь йукъахецна АЦШ телесериалаш
Категори:АЦШ драмин телесериалаш
Категори:Канадин драмин телесериалаш
Категори:Канадин хиллачеран телесериалаш
Категори:АЦШ хиллачеран телесериалаш
Категори:АЦШ Ӏилманан-фантастикин телесериалаш
Категори:Андромедин Ӏалам
Категори:Syfy телеканалан программаш
Категори:Реинкарнацех лаьцна телесериалаш
Категори:2000-гӀа шерашкара АЦШ телесериалаш
Категори:Космосехь некъбарах телесериалаш
Категори:АЦШхь сихха телевизионан синдикацехь арайевлла программаш
Категори:Ингалсан маттахь телесериалаш
Категори:2005 шарахь чекхйаьхна АЦШ телесериалаш
Категори:Канадин Ӏилманан-фантастикин телесериалаш
Категори:Космоопера
Категори:Родденберри Джинан белхаш тӀетевжина йина телешоу
Мехкан харжам

**Мехкан харжам** — драфтера башха харжаман тайпа, хилла Баскетболан Америкин ассоциацехь (БАА) 1949 шарахь Къоман баскетболан ассоциацехь (КъБА) 1950 – 1966 шерашкахь. 

Мехкан харжам йукъабаьккхира БАА/КъБА командийн Ӏаткъаман кхачонехь беха хьовсархой тӀеозорхьама. Цига кхачархьама лиго драфтехь йукъабаьккхира мехкан харжам, оцу харжамехь рагӀ йоцуш командин харжам бан таро йара гергарчу колледжера ловзархочун.

## Легенда

## Мехкан харжамийн исписка

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* NBA.com
* NBA.com: NBA Draft History

Категори:КъБА драфташ
Барни (маьӀнаш)

**Барни (маьӀнаш)**:

* Барни (Ӏахар) — нана йоцуш бисина Ӏахар.
* Барни — ингалсан божарийн цӀе.

## Топоним
* Барни — Италин коммуна, лаьтта Ломбарди регионера, Комо провинцехь.

## Фамили
* Барни, Мэтью (вина 1967) — перформансан, скульптурин, суьртан, видеон жанрехь болх беш волу америкин исбаьхьалча.

## Хьажа кхин а
* 
*
Барол

**Барол** — брустверна йа чӀагӀонан пенашна йукъара гота Ӏуьрг, йа окоп тӀера гота Ӏуьрг. Хьажийначу агӀор къайленера герз тоха лерина дара. Дукха хьолехь хуьлура гӀопан пенаш тӀехь, бӀаьвнаш тӀехь. Тухучу герзе хьаьжжина бу барамаш.

## Коьрта хаамаш
Амбразурех къаьсташ баролаш куьйга герз тоха лерина (топ, автомат, пистолет). Дукха хьолехь баролашна чохь кхин тӀе дуьхьалонан гӀирсаш ца хуьлу, ткъа амбразурехь хуьлу.

Барол — пенах, бронах куьйга герз, револьвер, пистолет йа топ, тоха дитина Ӏуьрг. Цуьнца иза къаьста амбразурех, иза лерина йу коьрта герзанна — йоккха тоьпана а, пулеметна а.

## Билгалдахарш

## Литература

* 

Категори:Фортификацин объектийн дакъалгаш
Барт (маьӀна)

**Барт**:
* **Барт** — политикин, пачхьалкхан, йа кхин цхьаьнакхетар.
* **Барт** — бат, балдаш

* Барт (ассоциаци) — Коммерцин боцу кхолламан кхолларан-бакъонан кеп.

## Пачхьалкхаш
* Барт — АЦШ къилбаседа штатийн федераци.

## Техника
* «Барт» — советийн а, Россин а космосан кеманийн доьзал (хьажа исписка).
* «Барт» — советийн ракеташ-дӀакхоьхьучийн доьзал.
* «Барт» — хьалхара советийн мотоцикл (1924 шо).
* «Барт» — советийн бобинин магнитофон.
* «Барт» — советийн, тӀаьхьа ЛПД мехкийн, газбиргӀа.

## Предприятеш а, кхолламаш а
* Завод «Барт» — Ленинградан а, Петарбухан а ишколан-йозанан а, канцелярин а гӀирсийн завод.
* «Барт» — советийн антарктикин станци.
* «Барт» — Россин банк.
* ФЦДТ «Барт» — ракеташ йаран областера тӀеман-промышленностан комплексера предприяти.
* Авиамоторан Ӏилманан-техникин комплекс «Барт» — ХӀаваан кеманашна а, ракеташна а мотораш кечдаран а, новкъадахаран а, кхин а газтурбинин энергин гӀирсан а Россин предприяти.
* «Барт» — Тюменера КВН команда.
* «Барт» — Москохахь 1988 шарахь йиллина советийн а, Россин а азйаздаран студи.
* «Барт» — 1980-гӀа шерашкара йукъараллин йерригсоюзан патриотийн болам.
* «Барт» — оьрсийн православин телеканал.
* «Барт» — Москохара советийн футболан клуб.

## Хьажа кхин а
* Барт — Аполлон — советийн-америкин космосе бахаран йукъара программа.
* «Барт Аполлон» — советийн а, Россин а цигаьркийн марка.
* «Барт-Виктан» — украинин чагӀаран-къаркъин компани.
* Кхолха барт
* «БАРТ-Газпром» — Россин футболан клуб.
* «Барт-3» — 1990 шарахь зударийн футболан «Казань»  клубан цӀе.
(514107) Каэпаокаавела

**(514107) Каэпаокаавела** (Kaʻepaokaʻāwela) — Мелхан системан коьрта асанан астероид. Билгалйаьккхина 2015 шеран 16 январехь.

## Билгалдахарш

Категори:Юпитер
Запоковни

**Запоковни** () — Украинин Волинан областан Ковелан кӀоштара эвла.

## Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт йухахьовзадо.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Волинан областан индексаш 

Категори:Ковелан кӀоштан нах беха меттигаш
Еха буьйсанаш

**Еха буьйсанаш** — Айдамиров Абузаран исторически роман йу. Роман трилогин хьалхара дакъа ду. Цул тӀаьхьа арайаьлла «Лаьмнашкахь ткъес», «Дарц» цӀе йолу романаш.

## Литература

### Жайнаш
* 
* 
* 
* 

### Йаззамаш
* 
* 
* 

Категори:Айдамиров Абузар
ЦӀеначу ангалин буьйсе

**ЦӀеначу ангалин буьйсе** йа **Кагйинчу витринийн буьйсе** (немцойн маттахь *Novemberpogrome 1938*) — 1938-чу шарахь лахьанан (ноябран) 9-чохь-10-чохь нацистийн Германехь, Австрин цхьа декъехь, Судетан махкахь жуьгтий хӀаллакбар. Иза кхочушдира штурмин тобано а, иштта дакъалецира цигарчу бахархоша а. Полицино цхьа дуьхьало ца йира царна. Жуьгтийн долахь йолу туьканаш, гӀишлош, синагогаш йохийра. Цул хьалха Парижехь полякийн жуьгтийчо Гриншпан Гершелс вийра немцойн дипломат Эрнст фом Рат. Геббельсо дийцарехь иза дуьненаюкъара жуьгталла Германин, фюреран тӀелатар санна лара дезара.

ЦӀеначу ангалин буьйсе дӀаяьллачул тӀаьхьа доладелира жуьгтийн экономикин а, политикин а хьийзадар.

## Билгалдахарш

Категори:Холокост Германехь
Категори:Холокост Австрехь
Ардонь

**Ардонь** () — Россин Федерацин Брянскан областан Клинцин гӀалин гуонан эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Климат
Эвла лаьтта Россин Федерацин Европин декъан циклонаш а, антициклонаш а лела коьрта некъашна уллохь. Хийцалуш йолу довхачу а, шийлачу а хӀаваийн тулгӀенаш (дукха хьолахь майхь) кхуллу цхьаьнаэшшара боцу хенан хӀоттам, аьхка даладо стигал къекъарца догӀанаш, Ӏай йалайо йоццу йовхонаш.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Клинцин гӀалин гуонан индексаш 

Категори:Клинцин гӀалин гуонан нах беха меттигаш
Гусевски (Владимиран область)

**Гусевски** () — Россин Федерацин Владимиран областан Гусь-Хрустальнин гӀалин гуонан эвла.

## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат билгалйоккху цуьнан географин хьоло, цунах доьзна ду маьлхан йовхо кхачар а, тайп-тайпана хӀордан, континенталан барамера шораллин, арктикин хӀаваан массаш лелар а (луларчу Малхбузен Европин, Йуккъера а, Къилбаседера а Азин, Атлантикин а, Къилбаседа Шен Ӏапказийн акваторера).

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Гусь-Хрустальнин гӀалин гуонан индексаш 

Категори:Гусь-Хрустальнин гӀалин гуонан нах беха меттигаш
Вологдин гӀалин гуо

**Вологдин гӀалин гуо** () — Вологдин областан муниципалан кӀошт.

Административан центр — Вологда.

## Бахархой

## Нах беха меттигаш
* Молочни

## Билгалдахарш

Категори:Вологдин область
Категори:Россин кӀошташ
Брянскан гӀалин гуо

**Брянскан гӀалин гуо** () — Брянскан областан муниципалан кӀошт.

Административан центр — Брянск.

## Бахархой

## Нах беха меттигаш
* Бели Берега
* Большое Полпино
* Радица-Крыловка

## Билгалдахарш

Категори:Брянскан область
Категори:Россин кӀошташ
Владимиран гӀалин гуо

**Владимиран гӀалин гуо** () — Владимиран областан муниципалан кӀошт.

Административан центр — Владимир.

## Бахархой

## Нах беха меттигаш

## Билгалдахарш

Категори:Владимиран область
Категори:Россин кӀошташ
Кузино (Велики Устюган кӀошт)

**Кузино** () — Россин Федерацин Вологдин областан Велики Устюган кӀоштара дӀатесна эвла.
## Бахархойн дукхалла

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Москохца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+3.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Велики Устюган кӀоштан индексаш 

Категори:Велики Устюган кӀоштан нах беха меттигаш
Сергеевка (Луганскан область)

**Сергеевка** () — Украинин Луганскан областан Сватован кӀоштара эвла.

## Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт юхахьовзадо.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Луганскан областан индексаш 

Категори:Сватован кӀоштан нах беха меттигаш
Плотников, Борис Григорьевич

**Борис Григорьевич Плотников** () — советан а, оьрсийн театран а кинон актёр ву. РФ къоман артист (1998).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* 
* Борис Плотников на сайте МХТ им. А. П. Чехова
* Борис Плотников на сайте театра «Et Cetera»
* Борис Плотников на сайте ГИТИСа

Категори:ССРС актёраш
Аьрзу (маьӀна)

**Аьрзу** маьӀна хила тарло:

## Олхазарш
* Аьрзуш  — куьйра доьзалан бухара доьзал.
* **[[Аьрзуш]]** () — Аьрзуш бухара доьзалан олхазарийн тайпа.
* «Аьрзу» дош леладо кхечу куьйранаш бухара доьзалера гӀира олхазарийн тайпанийн цӀерашна.

## Астрономи
* Аьрзу — экваторан седарчийн гулам.
* Аьрзу тача — даьржина Лаьхьин седарчийн гулдалар.
* «Оьгу Аьрзунаш» — Вега седин Ӏаьрбийн цӀе.

## Техника
* «Аьрзу» — 1693 шеран говзанча-металл лалорхочун Осипов Мартьянан топ, кхечу хьостехь аьлла ду 1692 шеран 40 герка йолу йоккха топ.
* «Гавайн аьрзу» — дуьненахь уггаре сиха йоккха а, уггаре сиха цӀе йойу а автомобиль, сихалла 655 км/сахьт (1998).
* «Ӏаьржа аьрзу» — Россин коьрта танк.
* «Аьрзу» — 1969 шарахь адамашца Беттан тӀедоьссина космосан Аполлон кеманан хьалхара Беттан модуль.
* «Аьрзу» — 1897 шарахь иккхина хӀаваан горгал, цунна тӀехь Андре Соломон Августа некъ бора Къилбаседа полюсе.
* «Аьрзу» — Россин тӀаьхьало йолу дуккха лелон пилоташ ховшу космосан кема.

## Кеманаш
* Аьрзу — XVII бӀешеран оьрсийн хьалхара гатанан кема.
* Аьрзу — 1854 шарахь дина оьрсийн 84 йоккха топ йолу гатанан-винт йолу асанан кема.
* Аьрзу — XX бӀешеран йуьххьера оьрсийн броньлелориг.
* Аьрзу — XX бӀешеран йуьххьера оьрсийн госпиталан кема.
* Аьрзу — XX бӀешеран йуьххьера оьрсийн гӀоьнан крейсер-кема.
* Аьрзу (Ожел) — Дуьненан шолгӀа тӀамехь дакъа лаьцна Польшин хин бухахула лела кема.
**Аьрзу — хин бухахула лела «Ожел» кеманан турпалаллех лаьцна 1959 шеран Польшин исбаьхьаллин фильм.
* Аьрзу — Камчаткин мехкан Россин ФКхГӀ дозанан урхаллин дозанан Хойн  11351 кема.
* К-266 «Аьрзу» — Россин атоман хин бухахула лела ракетийн крейсер-кема.

### Кеманийн проекташ
* Проект 1160 «Аьрзу» — 1960-гӀа шерашна чаккхенгара — 1970-гӀа шерашна йуьххьера хоьънан ницкъала мотор болу дуьххьарлера советийн авиалело кема даран программа.
* Проект 1153 «Аьрзу» — 1970-гӀа шерийн чаккхенгара авиалело советийн кема даран программа.

## Геральдика
* Аьрзу — хӀостан кеп.
* Ши корта болу аьрзу — цхьацца пачхьалкхийн хӀост.
* Кхо корта болу аьрзу — хӀостан кеп, мифан олхазар.

## Тайп-тайпана дерш

* Аьрзу — нахартан агӀо.
* «Аьрзу» — 1990-гӀа шерашкахь ССРС чемпионатан 1 лигехь ловзуш хилла нохчийн футболан клуб.
* «Аьрзу» — Шира Руссера иэс.
* «Аьрзу» — Пятигорскера тӀулган скульптура.
* «Аьрзу» — Орел шахьрара телерадиокомпани, ЙПТРК областан филиал.
* Аьрзу — Смоленскан гӀопан пенан бӀов.

## Хьажа кхин а
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Ӏаламан зона

**Ӏаламан зо́на** ( — «аса»), *физикин-географин зона* — Дуьненан географин чкъоьран а, географин асанан а дакъа, цуьнан хуьлу амалера Ӏаламан компоненташ а, хьесапаш а. Уьш — климат, рельеф, гидрологин а, геохимин а хьелаш, кхин а латташ, ораматаш, дийнаташ. Климатан хьелаш (температура, тӀуналла, уьш хийцадаларан циклалла) билгалйоху факторш йу.

Ӏаламан зонашна цӀе тиллина цигахь долчу ораматийн тайпанашца — церан уггаре къегина географин башхаллашца. Зонаш законашка терра хийцало экватор тӀера полюсашка кхаччалц, Ӏапказашна тӀера континенташна кӀорге. Ӏаламан зонаш — Физикин-географин кӀошташйаран цхьа тӀегӀа йу.

## Истори

Тайп-тайпана Ӏаламан зонаш Ӏамор долийра натуралисто а, новкъахочо а А. Гумбольдта 1807 шарахь.

Ӏаламан зонех лаьцна Ӏилма кечдина В. В. Докучаевс 1899 шарахьу

## Карташ
Ӏаламан зонаш гайтина латта тӀехь а, Ӏапказ тӀехь а, Ӏапказ тӀехь дика ца къастало. Цхьацца тайпана ландшафташца зонин чохь къаьста физикин-географин бухара зонаш.

Дукхаха йолу Ӏаламан зонийн цӀераш ламаста тохку ландшафтан ладаме башхаллаш гойту алсама долчу ораматийн тайпанех, (масала, хьаннийн зонаш, бай-аренан зонаш, саваннийн зонаш).

Ӏаламан зонаш дукха хьолехь озийна хуьлу шораллин йа субшораллин агӀора (масала, Евразехь). Амма, коьртаниг орографин Ӏаткъамца, церан дахдалар хийцало меридианан йа субмеридианан агӀора (масала, АЦШ а, Канадера а Тархийн лаьмнийн кӀажошкара бараман асанера бай-аренан зонин субмеридианан хьал). Лаьмнашкахь локхаллин асаналла хилар гойту Ӏаламан зонийн тайпана йолу локхаллин асанаша.

### Латтан тӀехулара йолу Ӏаламан зонийн карта

## Хьажа кхин а
* Биом
* Локхаллин зоналалла
* Интразоналан ораматаш
* Азоналалла

## Хьажоргаш
* [human_ecology.academic.ru/1671/Ӏаламан_зона Ӏаламан зона] Экология человека. Понятийно-терминологический словарь. Б. Б. Прохоров. — Ростов-на-Дону. 2005

## Билгалдахарш


Категори:Биогеографин кІошташйар
Тиндуф (вилайет)

**Тиндуф** () — Алжазаиран къилба-малхбузехьара декъа тӀера вилайет.
* Административан центр — Тиндуф гӀала.
* Майда — , бахархой — 

## Административан йекъайалар
Вилайетехь ю 1 гуо и 2 коммун.
## Билгалдахарш
Калиново

## Белорусси
* Калиново (Витебскан кӀошт)
* Калиново (Копылан кӀошт)
## Росси
* Калиново (Белгородан область)
* Калиново (Соколан кӀошт)
* Калиново (Грибановскан кӀошт)
* Калиново (Новохопёрскан кӀошт)
* Калиново (Зеленоградскан кӀошт)
* Калиново (Нестерован кӀошт)
* Калиново (Калугин область)
* Калиново (Мордови)
* Калиново (Серпухован кӀошт)
* Калиново (Новгородан область)
* Калиново (Свердловскан область)
* Калиново (Тверан область)
## Словаки
* Калиново (Полтар)
## Украина
* Калиново (Волновахан кӀошт)
* Калиново (Краматорскан кӀошт)
* Калиново (Покровскан кӀошт)
* Калиново (Вышгородан кӀошт)
* Калиново (Бели Церкован кӀошт)
* Калиново (Луганскан область)
* Калиново (Борован кӀошт)
* Калиново (Купянскан кӀошт)
Заводски

## Росси
* Заводски (Алтайн мохк)
* Заводски (ГӀебартойн-Балкхаройчоь)
* Заводски (Нестерован кӀошт)
* Заводски (Межан кӀошт)
## Украина
* Заводски (Львован область)
* Заводски (гӀала)
* Заводски (Велики Писаревкан кӀошт)
* Заводски (Конотопан кӀошт)
* Заводски (Тернополан область)
* Заводски (Черниговн кӀошт)
Syfy Universal

**Syfy Universal (Syfy)** (йуьхьанцара цӀе — **Sci Fi Channel**, олу **Сай фай ченл**) — америкин кабелан телевизионан канал, дӀадиллина 1992 шеран 24 сентябрехь. Гойту Ӏилманан фантастика, фэнтезин, паранормалан, мистикин, къематан сериалаш а, фильмаш а, кхин а гойту тайп-тайпана самукъа доккху реалити-шоуш. NBC Universal машанан дакъа ду. 2008-гӀа шеран йуккъехь дуьйна Россехь хьажалора НТВ+ пакет йукъахь, кхин а мехкан кабелан машанашкахь. 2013 шеран 28 февралехь РФ махкахь гайтар сацийна.

## Хьажоргаш
* 
* Официальный оьрсий сайт 
* Syfy Росси в социальной сети «Facebook»

Категори:Россин кабелан телеканалаш
Категори:Россин спутникан телеканалаш
Категори:Оьрсийн маттара телеканалаш
Категори:Фильмийн телеканалаш
Категори:NBC Universal
Категори:1992 шарахь йукъахецна телеканалаш
Категори:Ингалсан маттара телеканалаш
Категори:Viacom хилла йоьӀан компанеш
Биогеографи

**Биогеогра́фи** (биологин географи) — биологин а, географин а дозанера Ӏилма; дийнаташ, ораматаш, микроорганизмаш географин агӀора йаржаран а, йекъаран а законаш Ӏамадо. Биоценоз йаржар ду биогеографис Ӏамориг, аьлча а географин агӀора дийна организмийн вовшахкхетар, иштта цхьацца мехкашкара фаунин а, флорин а амал Ӏамор.

## Ӏилманан объект, предмет, хьесап

**Ӏамо объект** — дийна организмаш тӀехь йеха Дуьне планетин аренера биосфера а, цуьнан компоненташ а.

**Биогеографин предмет** — географин кхачонан хьелех доьзна организмаш а, церан йукъараллаш а (популяци, биота, кхин йерш) географин агӀора йаржаран а, динамикин а Ӏедал.

Биогеографица догӀу хьесапашна йукъара, къасто мегар ду лахара тобанаш:
* дустаран-географин;
* фаунин, флорин, бараман;
* экологин;
* историн, эволюцин;
* картографин а, геохаамийн а.

## Коьрта дакъош
Биогеографин дакъош:

## Билгалдахарш

## Литература
* *[[Воронов, Анатолий Георгиевич|Воронов А. Г.]]* Биогеография (с элементами биологии) [учебник для вузов]. — М.: МГУ, 1963. — 342 с.
* *[[Второв, Пётр Петрович|Второв П. П.]], [[Дроздов, Николай Николаевич|Дроздов Н. Н.]]* Биогеография [учебник для вузов]. — М.: Владос-Пресс, 2001. — 302 с. — ISBN 5-305-00024-6.
* *Наймарк Е. Б.* О предмете биогеографии // Журнал общей биологии. 2006. № 4.
* *[[Яблоков, Алексей Владимирович|Яблоков А. В.]], Остроумов С. А.* Уровни охраны живой природы. / Под ред. Н. Г. Хрущёва. — М.: Наука, 1985. — 174 с. — (Человек и окружающая среда).
* 

## Хьажоргаш

* Кафедра биогеографии  — Географический факультет МГУ.
* Лаборатория биогеографии — Институт географии РАН.

 

*
Категори:Географин терминаш
Категори:Географин дакъош
Категори:Биогеографин истори
Нераж (Житомиран область)

**Нераж** () — Украинин Житомиран областан Житомиран кӀоштара эвла.

## Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт йухахьовзадо.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Житомиран областан индексаш 

Категори:Житомиран кӀоштан нах беха меттигаш
Нельсон, Джамир

**Не́льсон Джамир** (; вина 1982 шеран 9 февралехь Честерехь, Пенсильвани) — америкин хилла профессионалан баскетболхо, левзина  КъБАхь «Орландо Мэджик», «Даллас Маверикс», «Бостон Селтикс», «Денвер Наггетс», «Нью-Орлеан Пеликанс», «Детройт Пистонс» клубаш.

## Карьера

### Орландо Мэджик
Хаьржина 20-гӀа лоьмарца 2004 шеран КъБА драфтехь «Денвер Наггетс» командо. ТӀаьхьа хийцира «Орландо Мэджик» клубаца.

2014 шеран 30 июнехь дӀаваьккхира «Мэджик» йукъара командин йукъахь 10 шо даьккхинчул тӀаьхьа.

### Даллас Маверикс
2014 шеран 24 июлехь Нельсона шина шерна контракт йаздира, 5,6 миллион доллар мехах «Даллас Мавериксца».

### Бостон Селтикс
2014 шеран 18 декабрехь хийцира «Бостон Селтиксера» Рондо Рэджонца а, Пауэлл Дуайтца а. 2015 шеран  хьалхара раундан драфт-пикехь а, 2016 шеран шолгӀа раундан драфт-пикехь а «Даллас Маверикса» кхин а дӀавелира Крудер Джо а, Райт Брендон а, .

### Денвер Наггетс (2015–2017)
2015 шеран 13 январехь Нельсон хийцира «Денвер Наггетсан» йукъа Робинсон Нейтца. 2015 шеран 26 июнехь маьрша агент хилархьама Нельсона дитира шен кхин а 1 шаранна дисина «Наггетсца» контракта. 

2015 шеран 7 августехь Нельсона йуха йаздира оцу клубаца контракт.

2017 шеран 18 октябрехь «Наггетсо» Нельсон йукъара дӀаваьккхира а, командин йукъахь форвардан Джефферсон Ричардна меттиг мукъайаккха, цуо цхьаьна шеран контракт йаздинера клубаца.

2015 шеран 13 январехь Нельсон хийцира «Денвер Наггетс» йукъара Робинсон Нейтца. 2015 шеран 26 июнехь Нельсона дохийра шен «Наггетсца» дисина шеран контракт, маьрша агент хилархьама. 

2015 шеран 7 августехь Нельсона йуха а коньракт дира «Наггетсца».

### Детройт Пистонс (2018)
2018 шеран 1 февралехь «Чикаго Буллзо» «Нью-Орлеан Пеликансца» хийцира форвард Миротич Николца а, драфтан шолгӀачу раундехь харжам бан бакъонца а, цунна дуьхьала кхечира кхо баскетболистхо -  Ашик Ӏумар, Аллен Тони, Нельсон а, 1-ра раундан драфт-пик а.

## Статистика

### КъБА статистика

### Колледжера статистика

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Jameer Nelson Official Site 

Категори:АЦШ баскетболхой
Категори:«Орландо Мэджик» ловзархой
Категори:«Даллас Маверикс» ловзархой
Категори:«Бостон Селтикс» ловзархой
Категори:«Денвер Наггетс» ловзархой
Категори:«Нью-Орлеан Пеликанс» ловзархой
Категори:«Детройт Пистонс» ловзархой
Белалькасар, Себастьян де

**Себастья́н де Белалька́сар** (*Sebastián de Belalcázar*; бакъ фамили **Мойано**; вина 1480 шо гергга долуш, —1550, , Колумби) — аделантадо титул йолу испанхойн конкистадор, гӀараваьлла Эквадор, Никарагуа, Колумбин къилба-малхбузе йаккхарца. Гуаякиль (Эквадор) а, Попаян (Колумби) а шахьарш йехкина. Мифийн Эльдорадо лаха хьалхара экспедици кечйина.

## Биографи
Кордова провинцера Белалькасар эвлахь жӀаратоьхна. Белалькасар Керлачу Дуьнена кхачаран хан билгал ца йаьккхина. 1519 шарахь дуьйна иза гӀуллакхехь Педрариас Давила хьаькам волуш, ткъа 1524 шарахь йаьккхира Никарагуа. Кхечу конкистадорашца дов даьлла, 1531 шарахь иза хӀордаца гӀоьнна вахара Франсиско Писаррон, тӀаккха дӀакхийтира цуьнан эскарх Перун бердашца.

Белалькасаран тӀедиллинера хӀокху заманан Эквадоран инкийн къилбаседа мохк баккхар. Инкийн тхьамда вохийна, Белалькасара 1534 шеран 6 декабрехь йаьккхира индахойн чӀагӀо Кито.
«Дешин шахьар» Эльдорадо лоьхуш къилбаседехьа оьхуш, конкистадора кхайкхийра испанин тажан мохк бу аьлла Магдалена эркан тогӀи, цигахь кхийтира хьалха къилбаседехьара чувеина Хименес де Кесада. Паччахьо конкистадорийн латташна дозанаш тоьхча, Белалькасаран тоам бан дийзира Попаян коьрта шахьар йолчу провинцин урхаллех.

Белалькасаран дахаран тӀаьххьара итт шерашкахь сингаттам баллийра  конкистадорашца долчу керла девнаша. Цуьнан эскарш дакъа лецира Перухь коьртера меттиг къуьйсу Писаррон а, Альмагрон девнехь. 1547 шарахь Белалькасаре гӀо доьху Педро де ла Гаскас (керла губернаторо), гӀаьттинчу Гонсало Писаррон дуьхьала. Белалькасарца араваьлла Попаян шахьрара историк Сьеса де Леон.

1546 шарахь Белалькасара виеран кхел йина луларчу провинцин урхалчина, иза бахьнехь испанхойн суьдо виеран кхел кхайкхийна цунна. Иза гӀертара паччахьан хьалха и кхел къовса, амма велира Картахенехь Европе новкъа валале. ДӀавоьллира йоккха кеп хӀотторца.

## Хьажоргаш

* Белалькасар в Британской энциклопедии
* 
* 
* 

Категори:Конкистадораш
Категори:Колумбин истори
Категори:Эквадоран истори
Категори:ГІаланаш йехкинарш
Категори:Къилба Америкин талламчаш
Категори:Виеран кхел кхайкхинарш
Берёзан кӀошт

**Берёзан кӀошт** () — Белоруссин Брестан областан къилбаседа-малхбален декъера административан дакъа. Административан центр — Береза гӀала.

## Нах беха меттигаш
* Огородники ()
* Алехновичи ()
* Ольшево ()
* Аницевичи ()
* Осовцы ()
* Асека ()
* Бармуты ()
* Батарея ()
* Белоозерск ()
* Борки ()
* Бронная Гора ()
* Бухали ()
* Береза ()
* Войтешин ()
* Ворожбиты ()
* Ващенко ()
* Винин ()
* Висневичи ()
* Угляны ()
* Высокое ()
* Велики Лесковичи ()
* Головицкие ()
* Галицы ()
* Горск ()
* Грицевичи ()
* Давыдовичи ()
* Дегелец ()
* Елянова ()
* Жичин ()
* Залужье ()
* Заречье ()
* Заречье ()
* Здитово ()
* Здитово ()
* Зубачи ()
* Кабаки ()
* Колония ()
* Карпеши ()
* Костюки ()
* Кошелево ()
* Круглое ()
* Куровщина ()
* Леашки ()
* Лисичицы ()
* Лукомер ()
* Малеч ()
* Малые Лясковичи ()
* Маневичи ()
* Марьяново ()
* Маревиль ()
* Мастики ()
* Матвеевичи ()
* Машковичи ()
* Межлесье ()
* Минки ()
* Михалинок ()
* Михалки ()
* Михновичи ()
* Мормажева ()
* Новоселки ()
* Навое ()
* Нарутовичи ()
* Нивище ()
* Нивы ()
* Нивки ()
* Подкраичи ()
* Подосье ()
* Панасовичи ()
* Порослово ()
* Постолово ()
* Павловичи ()
* Пересудовичи ()
* Первомайская ()
* Пески ()
* Пешки ()
* Плеховщина ()
* Пузи ()
* Песчанка ()
* Песчанка ()
* Ревятичи ()
* Рогачи ()
* Рачица ()
* Рыгали ()
* Соболи ()
* Соколово ()
* Сосновка ()
* Сашица ()
* Свадьбичи ()
* Светоч ()
* Селовщина ()
* Сигневичи ()
* Смолярка ()
* Совина ()
* Спорово ()
* Ставки ()
* Стригинь ()
* Судиловичи ()
* Селец ()
* Утраны ()
* Хамичи ()
* Хойники ()
* Хриса ()
* Тихны ()
* Черничное ()
* Чернякова ()
* Шлях-Пуща ()
* Шилин ()
* Шилинок ()
* Ярцевичи ()
* Ясевичи ()
* Ястребель ()

## Билгалдахарш

Категори:Брестан областан кӀошташ
Шораллин зоналла

**Шо́раллин зо́налла** — экватор тӀера полюсашка кхаччалц геосистемийн компонентийн а, комплексийн а физикин-географин хийцамийн законийн процессаш.

## Зоналлин бахьнаш
Зоналлин хьалхара бахьна — Дуьненан куц горгалкепара а, латтан тӀе маьлхан зӀаьнарш кхетаран са хийцабалар бахьнехь а Маьлхан энерги шораллехь цхабосса ца йекъар. Цул сов, шораллин зоналла йоьзна йу Маьлхан тӀекхача йолчу меттиган барамах, ткъа Дуьненан массо Ӏаткъам бо атмосфера сацо таронна, атмосфера трансформатор а, энерги дӀасайоькъург а йу.

Доккха маьӀна ду сема эклиптикин экъанехь дӀатаӀаран, цунах доьзна шеран заманашкахь маьлхан йовхо цхьатерра ца йар, ткъа дийнахь-буса хьийза плането дӀатаӀайо хӀаваан массаш. Мелхан зӀенарийн энерги цхьабосса ца йекъаран жамӀ ду лаьттан тӀехулара зоналан радиацин баланс. Йовхо цхьабосса ца кхачаро Ӏаткъам бо хӀаваан массаш латтаранна, тӀуналлахьовзарна, атмосферин циркуляцина.

Зоналла йовхонан а, тӀуналлин а шеран йуккъера барамехь гайтина ца, амма гойту шеран чуьра хийцамашкахь а. Климатан зоналла го охьадарехь а, гидрологин ражехь а, духу чкъор дарехь а, уьшалш дарехь а. Боккха Ӏаткъам бо органикин йукъанна, спецификин рельефан кепашна. Цхьаьна тайпана хӀоттамо а, хӀаваъ дукха лелаш хиларо а лакха мел довлу зоналлин башхаллаш дӀайоху.

ХӀора эхигехь билгалйоккху ворхӀ-ворхӀ циркуляцин зона. Шораллин зоналла хуьлу Дуьненан Ӏапказ чохь.

Шораллин зоналлин коьрта бахьна — экватор тӀера полюсашка кхаччалц йовхонан а, тӀуналлин а йукъаметтиг хийцайалар ду.

## Хьажа кхин а
* Климат
* Алисовн климатийн классификаци
* Кёппенан климатийн классификаци

## Литература
* *[[Докучаев В. В.]]* К учению о зонах природы: Горизонтальные и вертикальные почвенные зоны. СПб.: тип. СПб. градоначальства, 1899. 28 с.
* *[[Мильков Ф. Н.]], [[Гвоздецкий, Николай Андреевич|Гвоздецкий Н. А.]]* Физическая география СССР. Ч. 1. — М.: Высшая школа, 1986.

Категори:Физикин-географин кӀошташ йар
Категори:Климат
Брестан кӀошт

**Брестан кӀошт** () — Белоруссин Брестан областан малхбузен декъера административан дакъа. Административан центр — Брест гӀала (кӀоштан йукъайогӀуш йац).

## Нах беха меттигаш
*Огородники ()
*Ольха ()
*Омелино ()
*Остромечево ()
*Бобровка ()
*Богданы ()
*Борисы ()
*Белое Озеро ()
*Блювиничи ()
*Братилова ()
*Бульково ()
*Буяки ()
*Бердычи ()
*Берестье ()
*Волоски ()
*Волки ()
*Вельямовичи ()
*Вистичи ()
*Витошки ()
*Очки ()
*Вулька ()
*Вулька Заставская ()
*Вычулки ()
*Велики Курница ()
*Велики Раковица ()
*Велики Косичи ()
*Велики Мотыкалы ()
*Велики Радваничи ()
*Велики Сухаревичи ()
*Велики Щитники ()
*Велюнь ()
*Галачева ()
*Гули ()
*Гута ()
*Гутовичи ()
*Домачево ()
*Домбровка ()
*Дружба ()
*Дубица ()
*Дубок ()
*Дубрава ()
*Заболотье ()
*Заберезье ()
*Заказанка ()
*Закий ()
*Залесье ()
*Заполье ()
*Заслучно ()
*Збарамирова ()
*Збироги ()
*Збунин ()
*Зеленец ()
*Знаменка ()
*Ивахновичи ()
*Кабелка ()
*Ковердяки ()
*Козловичи ()
*Комаровка ()
*Каменица Жировецкая ()
*Карабаны ()
*Котельня Боярская ()
*Кашилова ()
*Клейники ()
*Климовичи ()
*Костычи ()
*Кошелево ()
*Кустын ()
*Лозы ()
*Лидимо ()
*Липинки ()
*Литвины ()
*Лыщицы ()
*Люта ()
*Леплевка ()
*Лесной ()
*Малая Курница ()
*Малая Раковица ()
*Малые Зводы ()
*Малые Косичи ()
*Малые Мотыкалы ()
*Малые Радваничи ()
*Малые Сухаревичи ()
*Малые Щитники ()
*Морозовичи ()
*Мотыкалы ()
*Медна ()
*Михалин ()
*Мухавец ()
*Новосады ()
*Несвило ()
*Нехалсты ()
*Новые Лыщицы ()
*Непли ()
*Няневичи ()
*Орхово ()
*Погубятичи ()
*Подлесье Каменецкое ()
*Подлесье Радваничское ()
*Подлужье ()
*Покры ()
*Приборово ()
*Прилуки ()
*Пески ()
*Рогозно ()
*Рудовец ()
*Рудня ()
*Ритец ()
*Сосновка ()
*Сегеневщина ()
*Селяхи ()
*Селяхи ()
*Скоки ()
*Сколдычи ()
*Смолин ()
*Смуга ()
*Ставище ()
*Старое Село ()
*Страдечь ()
*Сычи ()
*Семисосны ()
*Томашовка ()
*Тельмы 1 ()
*Тельмы 2 ()
*Франополь ()
*Хабы ()
*Харсы ()
*Харитоны ()
*Херма ()
*Холмичи ()
*Теребунь ()
*Тюприки ()
*Тюхиничи ()
*Черноки ()
*Чернавчицы ()
*Чижевичи ()
*Чилеева ()
*Черни ()
*Черск ()
*Шумаки ()
*Шикили ()
*Шебрин ()
*Ямно ()
*Яцковичи ()

## Билгалдахарш

Категори:Брестан областан кӀошташ
Бартхой (маьӀнаш)

**Бартхой** — «бартхо» дешан дукхаллин терахь; бертахь волу йа йолу цхьаъ:
* Гитлеран дуьхьалара бартхой — нацистийн блокан дуьхьалара Дуьненан шолгӀа тӀамехь дакъа лаьцна пачхьалкхийн а, къаьмнийн а цхьаьнакхетар.
** Малхбузен бартхой — Гитлеран дуьхьалара бартхойн да́къа.
* Бартхой — Йуккъера пачхьалкхийн блокаца тӀеман хьолехь йолу пачхьалкхийн бартхой.
* Бартхой руман исторехь
* «Бартхой» — Россин Bubble Comics арахецараллин комиксийн сери.

## Фильмаш
* «Бартхой» — 2016 шеран америкин режиссёран Земекис Робертан фильм.
* «Стратосферера зомби» (кхин а «Илбазан бартхой») — америкин 1952 шеран Ӏаьржа-кӀайн фильм/сериал.

## Кхин а
* «Британин бартхо» — газет.
* ВКъКх чуьра воцу коьрта бартхо
* Бартхой — Нохчийчоьнан Соьлжа-ГӀалин кӀоштан  эвла
8 (терахь)

## Хьелаш
* ХӀоттаман терахь доькъургашца .
* Фибоначчин йолхалгӀа терахь .
* Фибоначчи рогӀера уггаре йоккха къуб.
* Фибоначчин йолхалгӀа терахь .
* Фибоначчи рогӀера уггаре йоккха къуб.
* Лейландан терхь .
* КхоалгӀа меандрин терхь а, пхоьалгӀа диллина меандрин терахь.
* 810 = 10002 = 223 = 204 = 135 = 126 = 117 = 108 = 8 9 (сов а).
* Цхьаъ бен доцу дагардаран терахь, цуьнан бухадисинчийн сумма дерриг дагардаран терхьашна декъча, цулла а кӀезигнаш, терра хуьлу шен терхьан:
:: 0 + 0 + 2 + 0 + 3 + 2 + 1 = 8.

* 8 — точная степень (8 = ). Между 8 и следующей точной степенью (9 = ) нет ни одного простого числа.  известно лишь пять подобных пар: (), (), (), (), ().
* Существует ровно 8 выпуклых дельтаэдров.

## Хьажа кхин а
БархӀанийн лараран система

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 

Категори:Дуьззина терхьаш
Ганцевичин кӀошт

**Ганцевичин кӀошт** () — Белоруссин Брестан областан къилбаседа-малхбален декъера административан дакъа. Административан центр — Ганцевичи гӀала.

## Нах беха меттигаш
*Огаревичи ()
*Борки ()
*Будча ()
*Остров ()
*Велики Круговичи ()
*Ганцевичи ()
*Ганцевичи ()
*Гута ()
*Денисковичи ()
*Дубняки ()
*Ельня ()
*Задубье ()
*Колония ()
*Красыничи ()
*Крышиловичи ()
*Куково ()
*Кукова-Бор ()
*Локтыши ()
*Липск ()
*Любашево ()
*Люсина ()
*Макава ()
*Малые Круговичи ()
*Мальковичи ()
*Мельники ()
*Нач ()
*Новые Огаревичи ()
*Полонь ()
*Передел ()
*Переволоки ()
*Разделовичи ()
*Сукач ()
*Хатыничи ()
*Чудин ()
*Шашки ()
*Еловая ()
*Ясенец ()

## Билгалдахарш

Категори:Брестан областан кӀошташ
Брежневн совгӀатийн а, сийлахь цӀерийн а исписка

**[[Брежнев, Леонид Ильич|Брежнев Леонид Ильичан]] делла совгӀатийн исписка** — ССРС Лакхара Кхеташонан Президиум председатель, Инарлин секретарь ССКП ЦК, ССРС Дуьхьалонан кхеташонан председатель, Советийн Союзан мудир. Цунна чохь ду дерриг 114 совгӀат.

## [[Советийн Социалистийн Республикийн Союз |ССРС]] совгӀаташ
* 4 мидал «Дешин Седа» Советийн Союзан Турпалхо (18.12.1966 (№ 11230), 18.12.1976 (№ 97/II), 19.12.1978 (№ 5/III), 18.12.1981 (№ 2/IV))
* «Марс а, ЖӀов а» мидал Социалистийн Къинхьегаман Турпалхо (17.06.1961 (№ 9995))
* 8 Ленинан орден:
# 2.12.1947 (№ 66231) — металлургин С. Орджаникидзен цӀарах „Запорожболат“ заводан хьалхара рагӀ метахӀотторехь Правительство тӀебиллина болх  аьттонца кхочуш барна
# 18.12.1956 (№ 281153) — 50 шо кхачарна а, Коммунистийн партин а, Советийн пачхьалкхан а хьалха гӀуллакхаш дарна а
# 17.06.1961 (№ 344996) — Социалистийн Къинхьегаман Турпалхочун цӀере
# 18.12.1966 (№ 382246) — Советийн Союзан турпалхочун цӀере
# 02.12.1971 (№ 401096) — «5 шеран план (1966—1970) кхочуш йарна»
# 18.12.1976 (№ 425869) — Советийн Союзан турпалхочун цӀере
# 19.12.1978 (№ 432408) — Советийн Союзан турпалхочун цӀере
# 18.12.1981 (№ 458500) — Советийн Союзан турпалхочун цӀере
* орден «Толам» (№ 20 — 20.02.1978, СовгӀат дӀадаьккхина 1989.21.09 ССРС ЛКхП омарца)

## СовгӀатех хилларг
1986 шеран 26 ноябрехь дерриг совгӀаташ (дӀайаздина дара 114 совгӀат) кхалхийра Брежневн дачера ССРС Лакхара Кхеташонан Президиуман Орденийн хазне, уьш В. П. Брежневин лаамца дӀайелира Ӏалашйан.

## Оьздангаллехь
Оьрсийн поэто Тальков Игора Брежневн дукха совгӀатийн тема гайтина шен эшарехь «Стоп!Ойла  йо сайна…».

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Записка секретаря ЦК КПСС П. Н. Демичева о принятии от супруги Л. И. Брежнева госнаград СССР и иност. гос-в 
* Таблица наград
* Статья «Награды Л. И. Брежнева (мифы и правда)»
* 
* 
* 

Категори:Брежнев Леонид
Брежнев
БархӀбӀаьрг (маьӀна)

**БархӀбӀаьрг**:
* БархӀбӀаьрг — БархӀбӀаьрг (*Lycosa*) тайпана дӀаьвше гезг.
* БархӀбӀаьрг — ловзочу кехатех цхьаъ.
Академин пийсиг хьакхар аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь 1904

1904 шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршкара академин пийсиг хьакхарехь къийсамаш  дӀабаьхьира 30 июлехь. Цигахь дакъа лецира шина махкара 44 спортхочо, цара къевсира мидалийн 5 комплект. Хьалхалерачу Ловзаршца дуьстича программехь хийцамаш хиллера — шишша а, виъ-виъ а стага лело кеманаш урхалчаш боцуш къовсуш дара, дуьххьара къовсалуш дара шишша пийсиг долу шишша стеган кеманаш.

## Мидалш

### Йукъара мидалийн чот
(**Стомма** билгалдаьккхина шен категорехь уггаре дукха мидалш йаьхнарш; тӀеоьцу мохк иштта билгалбаьккхина)

### Мидалхой

## Мехкаш
Академин пийсиг хьакхаран къийсамашкахь дакъа лецира 2 мехкара 44 спортхочо (царна йукъахь урхалчаш а):
Къовларгашкахь гайтина спортхойн барам
*  (9)
*  (35)

## Хьажоргаш
* Медалисты соревнований на сайте МОК 
* Результаты соревнований
Дрогичинан кӀошт

**Дрогичинан кӀошт** () — Белоруссин Брестан областан къилба-малхбузен декъера административан дакъа. Административан центр — Дрогичин гӀала.

## Нах беха меттигаш
*Агдемер ()
*Адамово ()
*Алексеевичи ()
*Антополь ()
*Осовляны ()
*Осиповичи ()
*Бездеж ()
*Белая ()
*Белин ()
*Белинок ()
*Беленок ()
*Бобки ()
*Бродок ()
*Брашевичи ()
*Буды ()
*Вавуличи ()
*Воловель ()
*Виры ()
*Осовцы ()
*Вулька ()
*Вулька ()
*Вулька ()
*Вулька Папинская ()
*Вулька Родовецкая ()
*Велики Лес ()
*Галик ()
*Головчицы ()
*Гаравица ()
*Гнилец ()
*Горицы ()
*Гошева ()
*Губерня ()
*Гумнищи ()
*Гута ()
*Гутово ()
*Деревная ()
*Детковичи ()
*Дятловичи ()
*Дрогичин ()
*Дробаты ()
*Дубовая ()
*Дубовое ()
*Дубровки ()
*Дуброва ()
*Дымск ()
*Жабер ()
*Заверша ()
*Завелевье ()
*Заклетенье ()
*Закозель ()
*Залавье ()
*Залесье ()
*Залесье ()
*Залужье ()
*Занивье ()
*Заплесье ()
*Заречка ()
*Заставье ()
*Заточье ()
*Заеленье ()
*Зелово ()
*Именин ()
*Кокорица ()
*Каролин ()
*Карловичи ()
*Коты ()
*Корсунь ()
*Крамно ()
*Крастинова ()
*Кублик ()
*Лавы ()
*Лосинцы ()
*Лесники ()
*Липники ()
*Литовск ()
*Людвинова ()
*Лежитковичи ()
*Ляховичи ()
*Малиновка ()
*Марковичи ()
*Мартиново ()
*Менявеж ()
*Микитск ()
*Мисовцы ()
*Мостики ()
*Новоселки ()
*Новики ()
*Нагорье ()
*Новая Папина ()
*Новая Тьма ()
*Немержа ()
*Орловичи ()
*Подлесье ()
*Папина ()
*Пацы ()
*Первомайск ()
*Пигановичи ()
*Пигасы ()
*Пуховая ()
*Перковичи ()
*Переспа ()
*Ровины ()
*Радостово ()
*Рожное ()
*Рожок ()
*Рашин ()
*Салава ()
*Сварынь ()
*Свекличи ()
*Селище ()
*Семановщина ()
*Симоновичи ()
*Сиреневка ()
*Скибичи ()
*Скрипели ()
*Сороцни ()
*Старомлыны ()
*Субаты ()
*Сукачи ()
*Суличево ()
*Сутки ()
*Татарья ()
*Татарновичи ()
*Толкова ()
*Тыневичи ()
*Усходы ()
*Хомичицы ()
*Хидры ()
*Хомск ()
*Цыбки ()
*Чернеевичи ()
*Юзефины ()
*Язвины ()
*Ялач ()
*Ямник ()

## Билгалдахарш

Категори:Брестан областан кӀошташ
Ивановн кӀошт (Брестан область)

**Ивановн кӀошт** () — Белоруссин Брестан областан къилба декъера административан дакъа. Административан центр — Иваново гӀала.

## Нах беха меттигаш
*Оброво ()
*Огове ()
*Одрижин ()
*Опадище ()
*Осовница ()
*Атолчицы ()
*Баландичи ()
*Боровая ()
*Башня ()
*Березляны ()
*Бродница ()
*Буса ()
*Вороцевичи ()
*Вартыцк ()
*Вилы ()
*Вивнево ()
*Вулька ()
*Вулька Достоевская ()
*Верхушка ()
*Горовата ()
*Горбаха ()
*Глинна ()
*Гневчицы ()
*Достоево ()
*Дружиловичи ()
*Евлаши ()
*Журавок ()
*Завоятин ()
*Завышье ()
*Загута ()
*Залядынье ()
*Замошье ()
*Зарудье ()
*Зарудье ()
*Застружье ()
*Иваново ()
*Колено ()
*Калилы ()
*Конотоп ()
*Каролин ()
*Карсынь ()
*Кацки ()
*Климентинова ()
*Клещи ()
*Красиевка ()
*Красное ()
*Кротово ()
*Кривица ()
*Крытышин ()
*Кужеличин ()
*Кулеки ()
*Лучки ()
*Лысуха ()
*Людиновичи ()
*Лядовичи ()
*Лясковичи ()
*Ляховичи ()
*Морозы ()
*Мохро ()
*Молодово ()
*Мотоль ()
*Навалучки ()
*Новоселки ()
*Новинка ()
*Новые Кленки ()
*Ополь ()
*Оузичи ()
*Падыще ()
*Полкотичи ()
*Потаповичи ()
*Переруб ()
*Псыщево ()
*Песчанка ()
*Петровичи ()
*Пешково ()
*Рагодощь ()
*Радовня ()
*Рудковка ()
*Рудск ()
*Рыловичи ()
*Сочивки ()
*Святополка ()
*Смольники ()
*Снитово ()
*Староселье ()
*Старые Кленки ()
*Стромец ()
*Стрельна ()
*Сулавы ()
*Сухое ()
*Сычево ()
*Трудовая ()
*Трилиски ()
*Тулятичи ()
*Тышковичи ()
*Власовцы ()
*Упирово ()
*Франополь ()
*Хамичево ()
*Щекоцк ()
*Юхновичи ()
*Яичковичи ()
*Якша ()

## Билгалдахарш

Категори:Брестан областан кӀошташ
БархӀсонарниг

**Окта́эдр** ( схьадаьлла  «бархӀ» +  «бух») — бархӀ са болу сенашдерг.

**Ни́йса окта́эдр** аратаьӀна нийса сенашболчарех пхеаннах цхьаъ йу, царех олу Платонан догӀмаш; цуьнан маьӀигаш — бархӀ агонаштера кхосаберг. Нийса октаэдр:
* къубан шалха;
* тетраэдран йуьззина хадор;
* муьлхха а кхаа ортогоналан агӀонийн йеакӀовн бипирамида;
* гӀалин куьпийн метрикера кхаабарамера горгал.

Октаэдр — гипероктаэдр гӀоле кхета йукхара кхетаман кхаабарамера вариант.

## Нийса октаэдр
Нийса октаэдран 8 кхо са болу маьӀиг йу, 12 пӀенда а, 6 бохь а бу, хӀора цуьнан боьххьехь цхьаьнакхета 4 пӀенда.

### Барамаш
Нагахь пӀендин бохалла *а* санна балахь, тӀаккха октаэдран гонахьара кхачонан радиус хуьлу
r_u = \frac{a}{2} \sqrt{2} \approx 0.7071067 \cdot a ,

Октаэдран йукъайиллина кхачонан радиус лара таро йу формулица:

r_i = \frac{a}{6} \sqrt{6}\approx 0.4082482\cdot a .  
Шина маьӀиган са: \alpha = 2\varphi \approx 109,47^\circ, кхузахь \varphi = \arccos\left(\frac{\sqrt3}{3}\right).

Дерриг пӀендарчех хьакхалуш йолу ахйукъайиллина кхачонан радиус хуьлу
: r_m = \frac{a}{2} = 0.5\cdot a

### Ортогоналан проекцеш
*Октаэдран* хуьлу йиъ башха пӀендо боххьо, сено маьӀигца центраци йина ортогоналан проекци. ШолгӀа а, кхоалгӀа а меттиг хуьлу Коксетеран экъа B2 а, A2 а санна.

### Кхачонан мозаика
Октаэдр доьхьала таса тарло кхачонан мозаика санна, проекци экъана тӀейаккха тарло стереографин проекцин гӀоьнца. И проекци конформан йу, Ӏалашбо сенаш, амма ца йо йохалла а, майда а. Кхачонан тӀера кийсакаш гойту экъанан тӀехь гонан Ӏад санна.

### Декартан координаташ
ПӀенда бохалла \sqrt{2} болу октаэдр хӀотто тарло координатийн йуьххье, цуьнан баххьаш координатийн семнаш тӀехь лаьтташ. Баххьийн декартан координаташ тӀаккха хир бу
: (±1, 0, 0);
: (0, ±1, 0);
: (0, 0, ±1).

*x*-*y*-*z* санийса координатийн системера йукъ тӀадамехь (*a*, *b*, *c*) а, радиус *r* йолу октаэдр — иза (*x*, *y*, *z*) дерриг тӀадамийн дукхалла йу
: \left|x - a\right| + \left|y - b\right| + \left|z - c\right| = r.

### Площадь и объём
ПӀендин *a* йохалла йолу нийса октаэдран тӀехулара майда хуьлу

: S=2a^2\sqrt{3} \approx 3.46410162a^2

### Кхосаболчун антипризма

### ЙеакӀовн бипирамида

## Хьажа кхин а
* Октаэдран граф
* Седакепара октаэдр
* Координацин теори
* 
* Октаэдран терахь
* Хадийнаромбан додекаэдр
* Триакисоктаэдр
* Хадийна октаэдр
* 

## Билгалдахарш

## Литература

* Большая советская энциклопедия
* 
* 
* 

## Хьажоргаш
* 
* Klitzing Polytopes, 3D convex uniform polyhedra
* Editable printable net of an octahedron with interactive 3D view
* Paper model of the octahedron
* K.J.M. MacLean, A Geometric Analysis of the Five Platonic Solids and Other Semi-Regular Polyhedra
* The Uniform Polyhedra
* Virtual Reality Polyhedra The Encyclopedia of Polyhedra
** Conway Notation for Polyhedra Try: dP4

Категори:Нийса сенашберг
Категори:Долара цӀераш йолу графаш
Категори:Пирамидаш а, бипирамидаш а
Категори:Призмин сенашберг
Категори:Дельтаэдраш
Губенко, Николай Николаевич

**Николай Николаевич Губенко** () — советан а, оьрсийн театран а кинон актёр ву. РСФСР къоман артист (1985).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* Персональный сайт 
* Персональная страница на сайте «Содружества актёров Таганки» 
* Персональная страница на сайте Мосгордумы 
* Николай Губенко выступил перед народом. 26.09.2009 г. *(видео)*

Категори:ССРС актёраш
Орографи

**Орографи** (схьадаьлла ), йа морфометри, — геоморфологин а, физикин географин а дакъа, тӀехуларчу хьесапашца а, схьайаларе ца хьоьжуш вовшех йазарца а рельефан куьцан сурт хӀотто а, классификаци йен а.

Рельефан куьцан (даккъийн, тӀамлаьмнийн, аренийн, тогӀенийн, Ӏаннийн, боьрийн, иштта кхин а) сурт хӀоттош гойту лаьтта меттиг, анасизан агӀонийн ориентировка, йалайо метрин амалаш: дохалла, майда, локхалла, кӀоргалла, эркан машано цестаран луьсталла, тӀехалонан а, басенийн а Ӏункаре. Орографин сурт ладам еду меттиг лелочу хенахь проект хӀоттош.

Туризмехь маршрутийн сурт хӀоттош сих-сиха хаало «орографин агӀора» термин, цуо билгала доккху, ламанца, шунашца доьзна дерг. Масала, «орографин агӀора аьрру йа орографин агӀора аьтту берд» (масала, локхаллица йа лохаллица доьзна эркан, Ӏинан, моренин, дукъан, рельефан кхечу куьцан) меттиг нийса аьлла маьӀна ду, схьадалар ломан аьтту йа аьрру агӀора ду бохург ду.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

## Хьажоргаш
* 

Категори:Геоморфологин дакъош
Булдаков, Алексей Иванович

**Алексей Иванович Булдаков** () — советан а, оьрсийн театран а кинон актёр ву. РФ къоман артист (2009).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* Официальный сайт 
* Алексей Булдаков на сайте Белополые.ру
* Алексей Булдаков на сайте Единый портал Алтая
* Алексей Булдаков  на сайте Рускино.ру
* Алексей Булдаков на сайте Kino.ukr.net
* Алексей Булдаков на сайте To-name.ru

Категори:ССРС актёраш
Ивацевичин кӀошт

**Ивацевичин кӀошт** () — Белоруссин Брестан областан къилбаседа декъера административан дакъа. Административан центр — Ивацевичи гӀала.

## Нах беха меттигаш
*Оброво ()
*Озерцо ()
*Альба ()
*Ольшаница ()
*Алексейки ()
*Омельная ()
*Овсто ()
*Бобровичи ()
*Бараны ()
*Борки ()
*Булла ()
*Бусяж ()
*Бытень ()
*Бычь ()
*Белавичи ()
*Верешки ()
*Вишневка ()
*Волька ()
*Воля ()
*Углы ()
*Вулька Обровская ()
*Вулька Телеханская ()
*Выгонощи ()
*Велики Гать ()
*Галенчицы ()
*Галик ()
*Голынка ()
*Гичицы ()
*Гладыши ()
*Глинище ()
*Глинная ()
*Гляденье ()
*Горталь ()
*Гоща ()
*Гощева ()
*Гривда ()
*Гутка ()
*Добромысль ()
*Добрынева ()
*Доманово ()
*Даргужи ()
*Долгое ()
*Долгая ()
*Дубитово ()
*Йодчики ()
*Елки ()
*Жемойдяки ()
*Жилин ()
*Закапличье ()
*Заполье ()
*Заполье ()
*Зыбайлы ()
*Зеленый Бор ()
*Ивацевичи ()
*Коранная ()
*Коханова ()
*Квасевичи ()
*Козики ()
*Коланск ()
*Корочин ()
*Косово ()
*Краглевичи ()
*Краи ()
*Кулеши ()
*Кушнеры ()
*Лозовцы ()
*Любищицы ()
*Могилицы ()
*Майск ()
*Мантюты ()
*Милейки ()
*Мироним ()
*Михновичи ()
*Наливки ()
*Нехачево ()
*Погорье ()
*Подстарынь ()
*Панки ()
*Плехово ()
*Приборово ()
*Размерки ()
*Рацковичи ()
*Руда ()
*Рудня ()
*Рудня ()
*Речки ()
*Соковцы ()
*Сосновый Бор ()
*Святая Воля ()
*Сеньковичи ()
*Скураты ()
*Сомино ()
*Стайки ()
*Сторожовщина ()
*Селец ()
*Серадово ()
*Турная ()
*Власовцы ()
*Ходаки ()
*Ходорки ()
*Халапья ()
*Хороща ()
*Хрищеновичи ()
*Телеханы ()
*Чамялы ()
*Югалин ()
*Юкявичи ()
*Яблонка ()
*Яглевичи ()
*Ятвезь ()

## Билгалдахарш

Категори:Брестан областан кӀошташ
БархӀсаберг

**БархӀсаберг** — бархӀ са болу сенашдерг йу.

АратаьӀина сенаш болу бархӀсаберган чоьхьара сенийн сумма 1080° йу.
: \sum_{i=1}^8 {\alpha_i =}(8 - 2) \cdot 180^\circ = 6 \cdot 180^\circ = 1080^\circ

Нийса бархӀсаберган чоьхьара са 135° йу.
: \frac{1080^\circ}{8} = 135^\circ

## Шортенан бархӀсабергаш

**Шортенан бархӀсаберг** — иза шортенан сенашдерг йу 8 бохь а, 8 пӀенда а болуш, уьш лаьтта тайп-тайпана экъанехь. Ишттачу бархӀсаберган чоьхье, йукъарчу меттигехь, йуьззина билгала ца йаьккхина. *Шортенан зигзаг-бархӀсаберган* рогӀехь шина параллелан экъанехь лаьтта баххьаш ду.

**Нийса шортенан бархӀсаберг** — цхьабосса беха агӀонаш болу изогоналан бархӀсаберг. Кхаа бараман шортенехь оцу зигзаг-бархӀсаберге, хьажа мегар ду йеакӀовниган антипризмица болу боххье а, пӀенданашка а симметри D4d, [2+,8] 16 низман санна.

### Петрин сенашдергаш
Нийса шортенан сенашдерг, нийса а, цхьаьна тайпана а Петрин сенашдерг йу нийса а, лакхара а барамаллехь, ортогоналан проекцешкахь гайтина Коксетера экъанийн A7, B4 а, D5 а.

## Нийса бархӀсаберг йиллар

## Лелоран масалаш

Berlin Cafe Achteck.jpg|Кафе «БархӀсаберг» Берлинехь
Восьмиугольная баня .jpg|БархӀсаболу бани Лысогорски гӀалахь (Росси)
zont_8_ugolnik.jpg|Нийса бархӀсаберган кепера четар 
Vienna Convention road sign B2a.svg|«Ца соцуш дӀаваха ца мега хьаьрк»
Дунайская (восьмиугольное окно).jpg|Петарбухан метрополитенан «Дунайн» станцера бархӀсаболу кор.  


## Хьажа кхин а

* Нийса бархӀсаберг
* Шарйина бархӀсаберг

## Хьажоргаш

Категори:Сенашдерш