ТӀеман гӀyллакх «Эла» (1944)

**ТӀеман гӀyллакх «Эла»** — иза тӀeман гӀyллакх ду бартхоша шайн ницкъаш Нормандин хийисте охьабиссабеш, латар доладелира сатасале Ӏyьйренна 1944-чу шеран асаран беттан 6-чу дийнахь, чекхдаьлла оццу шарахь хьаттан беттан 25-чу дийнахь бартхой Сена хил дехьабовлуш, тӀaьххьаре а лоьмсойх Париж паргӀaт а йоккхуш кхидӀa лоьмсойн-перенгийн дозане тӀeлеташ.

ТӀеман гӀyллакх «Элин» шина муьрех лаьтташ ду :

* «Нептун» — доладелла 1944-чу шарахь асаран беттан 6-чу дийнахь (вуьшта а бевзаш бу «Д де» санна), чекхдаьлла 1944-чу шарахь мангалан беттан 1-чу дийнахь. Йуьхьарлаьцна Ӏaлашо йара нана-лаьтта тӀeхь кхидӀa тӀeлета аре йаккха, латар доьдуш дара асаран беттан 25-гӀa де кхаччалц.
* «ЦӀaй» — мостагӀ вохорца тӀeлата перенгийн латтахула. Доладира нисса хьалхара мур чекх ма баьлла.

Цуьнца цхьаьна хьаьттан беттан 15-чу денна гуьйре йолайалле Ӏaьмаркхойн а, перенгийн а салтеша кхиамца чекхдаьккхира Перенгийн негӀaн тӀеман гӀyллакх. Йуха и тӀeмаш чекх ма баьхха Перенгийн мехкан неврера а, негӀepa а тӀeлеташ бартхойн сураш вовшах а кхетта кхидӀa дахара тӀелета лоьмсойн дозан тӀe, шадолу перенгийн латта паргӀaтдаьккхина ала а мегаш.

## ГӀyллакх кхочушдан сурт

ТӀeгӀoрторан сурт xӀoтточу хенахь Ӏaьмаркан а, Ингалсан а куьйгалхой дукхо тӀeтовжура шаьш мостагӀчунна «Оверлорд» тӀeман гӀуллакхан коьрта ши xӀyма ца хаар шек ца хиларна — гӀyллакх кхочушдаран хан а, меттиг а. Охьадийсар ма-хуьллу къайле хилийта xӀотта а дина кхочушдинера масех эладита даржо гӀyллакхаш — «Ханакъост», «Доьналла», кхидерш а.
Дукхахьолахь охьадийсаран сурт xӀoттош верг вара тӀeмада Бернард Монтгомери.

Цига тӀeлата кечлучу хенахь бартхойн куьйгалхоша толлуш йара цуьнан шайолу Атлантикехь хӀopдйист. Охьадийса меттиг хоржуш йара кху xӀyманашна тӀeтовжуш: xӀopдийстера мостагӀчун чӀaгӀoнийн чӀoгӀaллина а, Силабританин xӀopд-гӀaланашкара йохаллина а, бартхойн чӀиркеманийн куьгкхоченна а (xӀyнда аьлча бартхойн хӀoрдан ницкъашна xӀaваакеманийн гӀo оьшура).

Па-де-Калехь «Атлантикан ЧӀaн» чӀaгӀoнаш уггаре чӀoгӀa йара лоьмсойн куьйгалхоша иза уггаре кхераме меттиг йолу дела чӀaгӀйайтина дела. Бартхойн куьйгалхоша къобал ца дира Па-де-Калехь охьадийсар. Бретан гӀийло йара, амма Ингалсана гена йара и.

Бартхойн куьйгалхоша сацам бира охьадийса уггар гӀoле меттиг Нормандин хийист йу аьлла, цигахь чӀaгӀoнаш чӀoгӀo йара, амма уьш Па-де-Калехь санна оццул дукха шалонаш йолуш йацара. Ингалсера цига гено дара Па-де-Калеца дуьстича, амма уллехьо дара Бретанел. Кхин жима бахьана дацара Норманди бартхойн чӀиркеманаш тӀeкхочучехь хилар а, ингалсан xӀopд-гӀaланашкара йолу йохалло магийтар а хинехула сур латтор. Лоьмсошна моттарх а хьалхарчу муьрехь бартхой цигара йолу xӀopд-гӀaланаш дӀaлайа гӀeртар буй уьш и дан дагахь бацара, xӀyнда аьлча охьадиссина сураш латто дезаш дара «Малберри» цӀe йолчу гойзанчу хикеманаш дӀaxӀyттийлийн гӀoьнца. Цундела хаьржинарг Норманди йара.

ГӀyллакх доладан хан билгалйаккхар доьзна дара дуккху а бахьанаш вовшахдарца, бӀeгӀийла долу денош баттахь масех бен ца хуьлура. Бакъхьа дара бутт буззалц хьоьжуш Ӏaр, xӀyнда аьлча цу беттан серлоно кеманашна церан болх атто бийр бара, цу рогӀeхь цо хӀoрдан зилбарам хьалаболуьйтур бара. Охьадийсар хила дезара (хӀoрдан) хи лакха а, лаха а долучу хенан йукъехь. Иза оьшура дуьхьалонан аьрдамаш охьабуьссучарна дика гаран а, йуха и охьабиссинарш мостагӀчуьнга Ӏaлашоне лацалуш йолу хенан а йуккъахь йолу йукъ ларор. И денош дара 1944-чу шеран xӀyтосург а, асаран а беттанийн хьалхарчу деношкахь. Цкъа дуьххьара бартхоша леринера гӀуллакх 1944-чу шеран xӀyтосург бутт болалучу хенахь доло, амма кхин цхьана меттиге а (ахгӀaйре Котантан, куп «Йута») сур охьадоссо лерина аьлла гӀyллакх хьедира цхьана баттана. Цу баттахь бӀeгӀийла денош дара — 5--гӀa а, 6-гӀa а, 7-гӀa а.
Царах хаьржира 5-гӀa де гӀyллакх доло. Амма новкъарло йечу хенан xӀoттаман бехкана Эйзенхауэра билгалдира охьадийсар 6-чу дийнахь, и де гушламехь девза «Д де» санна.

Шаьш охьа ма диссина а, шаьш схьайаьххачу меттигашкахь чӀaгӀ а ма делла сураш боленехь чулета дезара. Цу меттигехь гулбала безара канадхойн а, британхойн а сураша латто безаш болу мостагӀчун ницкъаш. Иштта мостагӀчун сураш болене дӀaтакхийна Монтгомерис леринера буссене Омар Брэдлин керахь долу Ӏaьмаркхойн сураш чулетар. ТӀe а леташ уьш дӀaкхача безара негӀe Луар кхаччалц, шуьйрачу лараца Сене кхочуш Парижана гондахь 90 дийнахь.

Монтгомерис ша леринарг хаийтира арарчу инарлашна 1944-чу шеран бекарг баттахь Лондонехь. 1944-чу шеран аьхкенахь тӀeман гӀyллакхаш Монтгомерис ма-баххар доьдуш дара, амма «ЦӀaй» цӀe йолчу тӀeман гӀyллакхехь Ӏaьмаркхойн сурийн масачу чулетаран бехкана Сенехула чекхдовлар доладелира 75-чу дийнахь.

## Охьадийсар а, кхидӀa тӀeлета аре йаккхар а

1944-чу шеран xӀyтосург беттан 12-чу дийнахь бартхойн кеманаша дуккху а эккхарш охьакхиссина гойзана йагорг йеш йолу 90 % зовташ йохийра. Лоьмсойн конкийн дакъош маса боламаш ца балуш дисира лартӀaхь йагорг ца тоьара дера.

Асаран беттан 6-чу дийнахь бартхоша кеманаша ха а деш охьабиссабира айчетаран сурернаш: Канана невре-боле агӀор 6-гӀa британхойн xӀaваан-десантхойн дивизи, Карантанана невре агӀop шиъ Ӏaьмаркхойн дивизи — 82-гӀa а, 101-гӀa а.

Британхой бара уггар хьалхе перенгийн латтан тӀe охьабиссинарш — асаран беттан 6-чу дийнахь буьйса йуккъе йахча уьш и Кана гӀaлина невре-болехь охьабиссича цара Орн хил дехьа долу тӀaй дӀaлецира мостагӀчуьнга шайна гӀoьнна керла ницкъаш ца баийта.

Ткъа Ӏaьмаркхойн десантхой охьабиссира цу Контантен ахгӀaйренехь Нормандин буссехь Сент-Мэр-Эглиз гӀaла паргӀaтйоьккхуш, иза йу лоруш нана-лаьтта тӀeхь болчу Перенгийн махкахь уггар хьалхе паргӀaтйаьккхинарг санна.

Ӏyьйрена xӀopдера сураш охьадиссадира. Уггар къиза дуьхьало лоьмсоша йира Ӏaьмаркхой охьабиссинчу «Омаха» куьпехь. Охьадийсале хьалха кхуза мостагӀ цецоьккхуьйтуш йаккхийчу тоьпаша а, кеманаша а тӀeйассо йезара лоьмсошна. Амма Ӏyьйренна хиллачу дахкаран бехкана эккхарш кхуьссу кеманаш а, xӀopдкеманийн йаккхий тоьпаш а тӀeхтийлира, цундела «Атлантикан ЧӀaн» кхузахьарчу чӀaгӀoнашна ду аьлла зен ца хилира. Ткъа Ӏaлашонашна тӀех ца тийлинчу кхечу куьпашкахь лоьмсошна а, церан чӀагӀoнашна а доккха зен хилира, цундела цара лартӀaхь дуьхьало ца йира. Де чекхдолучу хенахь «Омахехь» беккъа белларш бара 1700, ткъа лазийнарш кхин а 3000, ткъа «Йутехь» эшамаш иштта бара — 197 велларг а, 500 лазийнарг а..
Йуха хӀoрдера охьабиссинарш вовшахкхийтира 82-чу а, 101-чу а дивизера айчетаран сурерчаьрца Котантен ахгӀaйренехь. Кхечу куьпашкахь а бартхоша шайна тӀeдиллинарг чекхдаьккхира кегийчу эшамашца. Перенгийн мехкан xӀopдйистехь асаран беттан 6-чу дийнахь хьалхарчу шалонехь охьабиссира 156,000 Ӏaьмаркхойн а, канадхойн а, ингалсхойн а салтий, цаьрца 10,000 тайп-тайпа конк. И де чекхдолуш бартхоша йаьккхира кхидӀa тӀeлета кхо аре а, xӀopдера 5 гӀaшлойн а, 3 болатконкийн а дивизи охьайоссайира.

Охьадийсар кхиамца чекхдаьлча Эйзенхауэран оттина карадинера цунан кисанахь эшор хилахь нахана деша кечдинчу йозанца кехат : «Тхо Шербур -Гавр кӀоштехь охьадиссарх тхога кхида телета аре ца латтайелира, цундела ас духадехира сураш. Цу хенахь а, цу меттигеь а телата ас сацийнера сайн керахь болу хаам лерарца. Суро а, xӀaваъкеманаша а, xӀopдкеманаша а шайн декхар текхира майраллица а, муьтӀaьхьаллица а. XӀapa гӀoртор харцо хилла дӀaдерзарх цхьаъ бехке хилахь и со бен хир вац».

Асаран беттан 12-гӀa де чекхдолушехь Ӏaьмаркхой чубахара мостагӀ волче 80 чакхарма гена, йаьккхина аре йара 10-17 чакхарма кӀoрга, цунна тӀeхь дӀaсайаьржира бартхойн 16 дивизи (12 гӀaшлойн а, 2 айчетарийн а, 2 танкийн а). Лоьмсойн куьйгалхоша цу хенахь тӀаме хьажира 12 дивизи (царна йуккъахь 3 танкийн), кхин а 3 тӀeкхочуш йара царна. Лоьмсой дакъошца йукъабовлуш цига баккхий эшамаш бохура (билгалдаккха деза церан дивизеш жимо хуьлурий бартхойл). Асаран бутт чекхболучу хенахь бартхоша кхин а дӀaсайаьржира аре: 100 чакхарма нийса дӀa, 20-40 чакхарма кӀoрга а. Цунна тӀeхь йара 25 дивизи (царна йукъахь 4 танкийн), царна дуьхьал йара 23 лоьмсойн (царна йукъахь 9 танкийн). 1944-чу шеран асаран беттан 13-чу дийнахь лоьмсоша кхиам боккхур боцу духьал тӀeлатар дира Карантан гӀaла йолчехь.

Асаран беттан 18-чу дийнахь 1-чу Ӏaьмаркхойн суран 7-гӀa корпусо тӀe а леташ Котантен ахгӀaйренан буссерчу xӀopдйисте бекъа а боькъуш вовшахкъастийра лоьмсой. Асаран беттан 29-чу дийнахь бартхоша Шербур xӀopд-гӀaла дӀaлацарца шайна гӀoле дира латтор. Цул хьалха бартхойн керахь йацара цхьа а йоккха xӀopд-гӀaла. Сур латтор деш дара «Малберри Б» гойзанчу хи кеманаш дӀaxӀyттийлашца а, нах а, киранаш а дассорца охьадиссадечу кеманийн гӀoьнца.. Цу кепара и дар экам дара хийцалучу хенан xӀoттамца, цундела бартхойн куьйгалхошна хаьара царна кӀoрга хӀopд-гӀaла оьший. Шербур йаккхарх керла ницкъаш сихо схьакхача болабелира. Кху xӀopд-гӀaлане лалора 15,000 тонн дийнахь тӀeэца.

Мангалан беттан 16-чу дийнахь Эрвин Ромелана хала чевнаш йинера туьпан конка тӀeхь волчу хенахь ингалсхойн чӀиракемано, цуьнан лелорхо вийра цо. Роммел хийцира тӀeмада Гуьнтер пон Клуьгес, иза иштта дӀaxӀoтта везара буссехьарчу лоьмсойн сурийн Тур-ден даржехь Рунштет метта. И Рунштет шайн даржах вохийра цо бартхошца машар бан беза боху къамелаш дора аьлла лоьмсойн инарлийн туьпе.

Мангалан беттан 21-чу дийнахь 1-гӀa Ӏaьмаркхойн сур чекхделира негӀeрчу сизамехь 10-15 чакхарма гена Сент-Ло гӀaла дӀa а лоцуш, ингалсхойн-канадхойн салтеша къизачу латаршкахь толам баьккхича дӀaлецира Кан гӀaла. Цу хенахь бартхойн куьйгалхоша кхидӀa тӀeлета йаьккхинчу аренера чубахаран сурт xӀoттош дара, xӀyнда аьлча Нормандин гӀyллакхехь йаьккхина аре (110 чакхарма нийса дӀa, 30-50 чакхарма кӀoрга) мангалан беттан 25-гӀa де тӀeкхаьччача шозза кӀeзиго йара йаккха леринчул. Амма аммадоцчу хӀaваахь олаллица йиш йара кхузахь тоаал ницкъаш ӀaӀo кхино доккха тӀeлатаран гӀyллакх дан невре-буссехьарчу Перенгийн махкахь. Мангалан беттан 25-чу дийнахь бартхойн ницкъийн масалла хьалакхечира 1,452,000 адаме кхаччалц, йуха и терахь саца а ца соцуш дукхо хуьлуш дара.

Лоьмсойн чӀoгӀa тешша бар шайн бартхошкахь йолчул тоьллачу танкех (церан «Пантераш» а, «ЦӀoькъалоьмаш» а Ӏaьмаркхойн коьртачу «Шерманел» а чӀoгӀo хилар) Амма кхузахь танкаша дукха xӀyма ца хуьйцура, шадерг доьзна дара xӀaваан ницкъашца, Вермахтан танкаш инзаре атта Ӏaлашо хуьлура xӀaваахь олалла деш долчу бартхойн кеманашна. Дукхахйолу лоьмсойн танк йохийнера бартхойн «P-51 Mustang» а, «P-47 Thunderbolt» а кеманаша.

Ингалсехь йара бартхойн сурийн 1-ра тоба (бӀaкуьйгалхо Жорж Паттон) — Дувр гӀaлина гондахь Па-де-Калена дуьхьал, лоьмсошна цигара коьрта тохар хир ду моттийта. И бахьана долуш Нормандехь баккхий эшамаш ловш долчу 7-чу сурана цхьа а гӀo ца даладелла долу 15-гӀa лоьмсойн сур Па-де-Калехь дара. «Д де» даьллачул тӀaхьа 5 кӀира даьлча а эладитанашка ладоьггӀa болу лоьмсойн инарлаш xӀинца а Нормандехь хилларг «диверси» йу, ткъа Паттон шайн «сурийн тоба» охьайоссо йезаш ву Па-де-Калехь моьттуш бара. Кхузахь эшам меттaxӀoттабайталур доцу гӀaлат дира цара. Шаьш Ӏeхийний кхеттича тӀaьхье дара — Ӏaьмаркхой тӀeлата болабелира и дан йаьккхинчу аренера.