Латынина, Лариса Семёновна

**Латы́нина Лари́са Семёновна** (цӀечу фамили — **Ди́рий**; ) — советийн гимнастка, уьссазза Олимпийн чемпионка (1956, 1960, 1964), ССРС спортан хьакъ долу говзанча (1956), масийттаза дуьненан а, Европин а (1957—1962), ССРС (1956—1964) чемпионка упражненешкахь а, командин къийсамашкахь, ССРС хьакъ долу тренер (1972), Россин физикин оьздангаллин хьакъ долу белхало (1997). «Даймехканна гӀуллакхаш дарна» орденан йуьззина кавалер.

Зударшна а, божаршна а йукъахь спортан гимнастикин олимпийн мидалий рекордсменка.

2012 шо кхаччалц иза йара планетехь уггаре дукха совгӀат даьккхина спортхо, спортан исторехь уггаре йоккха (барамца) Олимпийн мидалийн гулар йара цуьнан — 18 мидал (9 дашо, 5 детин, 4 борзанан)

Кхин а Латынина йевза, 1957 шеран Спортан гимнастикехь Европин чемпионатан йерриг дашо мидалаш йаьхнарг санна.

## Биографи
Латынина Лариса (Дирий) йина 1934 шеран 27 декабрехь Херсон гӀалахь (Украинийн ССР). Да — Семён Андреевич Дирий (1906—1943), кхелхина фронтехь Сталинградан тӀом боьдучу хенахь Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀамехь. Нана — Барабанюк Пелагея Анисимовна (1902—1975), горгмаш хьокхург, ткъа буса цӀе йагориг йа хехо.

Жимчохь дуьйна балете йаха лууш йара. ГӀалин Халкъан исбаьхьаллин цӀийнехь хореографин студи схьайиллича, шен ахчанах тӀаьххьара дӀа а делла, шен йоӀ деша йазйира нанас. ПхоьалгӀачу классехь, студи дӀакъевлинчул тӀаьхьа, Лариса лела ишколан гимнастикин секце, цигахь цуьнан хьалхара тренер вара Сотниченко Михаил.

1950 шарахь гимнастко кхочушйира хьалхара спортан разряд, Украинийн ССР ишколахойн гулйина командин йукъа йахана, йахара йерригсоюзан хьалхейаккхаре Казане.

Йуккъера ишколан уьссалгӀачу классехь кхочуш йина ССРС спортан говзанчин норматив.

1953 шарахь чекхйаьккхина Херсон гӀалин йуккъера йукъарадешаран № 14 йолу ишкол деший мидалца. Цул тӀаьхьа кхелхина Киев, дӀахӀоьттина Киевн политехникин институте, кхин дӀа тренировкаш йина Мишаков Александр Семёнович волчохь.

Йерригсоюзан гуларехь Братцевохь аьттонца чекхйелира харжаман зиераш Дерригдуьненан кегийрхой а, студентийн а фестивале Бухаресте, цигахь йехира дуьххьарлера дешин мидалш. Шен лаамийн спортан йукъараллин «Буревестник» (Киев) йукъахь къийсалуш йара.

ШолгӀа курс чекхйаьккхинчул тӀаьхьа политехникин институтера дехьайелира Киевн пачхьалкхан физикин оьздангаллин институте, цигахь цо шен дешар цхьаьнатоьхна тайп-тайпанчу тӀегӀанашкахь спортан къовсамашкахь къовсайаларца. 1959 шеран бӀаьста, жима нана йолуш (1958 шеран декабрехь Латынинин йоӀ хилира Татьяна), тӀехдика чекхйаьккхира институт, кечам бан йолайелира ССРС къаьмнийн II аьхкенан Спартакиадин. 1963 шеран ССКП декъахо.

### Доьзал
Майра — Иван Ильич Латынин.

ЙоӀ — Татьяна Ивановна Латынина (йина 1958 шеран декабрехь), пхийтта шеран дохаллехь халха йийлана Пачхьалкхан академин хореографин ансамблехь Н. С. Надеждинин цӀарах «Берёзка».

Нуц — Ордовский-Танаевский Бланко Ростислав Вадимович (вина 1958), бизнесмен.

КӀант — Андрей (кхелхина).

Майра — Фельдман Юрий Израилевич (1938—2020), техникин Ӏилманийн доктор, профессор, Россин Федерацин Электротехникин Ӏиманийн академин а, Дуьненайукъара академин электротехникин Ӏилманийн академик, хьалха — президент, «Акционерин электротехникин „Динамо“ компанин» ОАО инарлин директор.

## Спортан кхиамаш

1954 шарахь Дуьненан спортан гимнастикин чемпионатехь Рум гӀалахь ССРС зударийн тобано хьалхара меттиг йаьккхира, ткъа Лариса Латынина (Дирий) цунна йукъахь чемпион хилла.

Абсолютан Олимпийн чемпион (1956, 1960). Олимпийн ловзаршкахь толамхо командин къовсамехь (1956, 1960, 1964), паргӀата упражненешкахь (1956, 1960, 1964), гӀорторан кхоссайаларехь (1956). Олимпийн ловзарийн детин мидалхо абсолютан чемпионатехь (1964; эшна Чаславска Верина), брусаш тӀехь (1956, 1960), хен  тӀехь (1960), гӀорторан кхоссайаларехь (1964). Олимпан ловзарийн борзанан совгӀатхо командин упражненешкахь хӀуманашца (1956), гӀорторан кхоссайаларехь (1960), хен тӀехь (1964), брусаш тӀехь (1964).

Абсолютан дуьненан чемпионка (1958, 1962). Командин хьалхейаккхарехь (1954, 1958, 1962), гӀорторан кхоссайаларехь (1958), брусашна тӀехь (1958), паргӀата упражненешкахь (1962) дуьненан чемпионка.

Тамашийна хӀума ду, XIV дуьненан чемпионатехь, 1958 шеран 6 - 10 июлехь Москохахь хилла, Латынина, пхоьалгӀа бутт болуш берах йолу, йаьккхира 5 дешин мидал (командин хьунарш къовсар, шен хьунарш къовсар, гӀорторан кхоссайар, тайп-тайпана локхаллин брусаш, хен) а, 1 детин мидал а (паргӀата упражненеш).

Европин абсолютан чемпионка (1957, 1961). 1957 шеран паргӀата упражненешкахь, гӀорторан кхоссайаларехь, брусашна а, хенна а тӀера упражненешкахь Европин чемпионка  вольных упражнениях, в опорном прыжке, в упражнениях на брусашх и на бревне, 1961 шеран — паргӀата упражненешкахь.

### Аьхкенан Олимпийн ловзарш

## Кхин дӀа спортан а, йукъараллин а гӀуллакх
1966 - 1977 шерашкахь Латынина Лариса йара спортан гимнастикин ССРС зударийн гулйина командин лакхара тренер. Цуьнан куьйгаллица команда кхузза хилла Олимпийн ловзарийн (1968, 1972, 1976) толамхо.

1975 - 1980 шерашкахь Новиков Игнатийн куьйга кӀелахь «Олимпиада-80» оргкомитетан декъахо йара, цунна ССРС Олимпийн комитето дӀалора Москохара 1980 шеран аьхкенан Олимпийн ловзарш кечдаран а, дӀадахьаран а бакъонаш, функцеш.

1990—1992 шерашкахь болх бира «Физоьздангалла а, могашалла а» фондехь директоран гӀовс.

1997—1999 шерашкахь цхьаьна россин-немцойн «Гефест» предприятин инарлин директоран гӀовсан даржехь йара.

ТӀаьххьара шерашкахь йу Россин спортхойн бертан йукъаллин куьйгалхойх цхьаъ, жигара дакъалоцу Россин олимпийн чемпионийн ассоциацин балхахь. Сих-сиха йукъайоьду спортан хелхарийн къийсамийн жюрин йукъа.

## Жайнаш

Латынина Лариса жайнин автор йу:

*  *Латиніна Л.* Сонячна молодість / Літ. запис Г. Поліщук. — : Молодь, 1958. — 114 с. з іл.
* *Латынина Л. С.* Равновесие. — : Мол. гвардия, 1970. — 223 с. : 8 л. ил. — (Спорт и личность).
* *Латынина Л. С.* Равновесие. Изд. 2-е. — : Мол. гвардия, 1975. — 240 с. с ил : 16 л. ил. — (Спорт и личность; Кн. 25).
* *Латынина Л. С.* Как зовут эту девочку? — : Правда, 1974. — 46 с. — (Б-чка «Огонек»; № 35).
* *Латынина Л. С.* Гимнастика сквозь годы. — : Сов. Россия, 1977. — 157 с.
* *Латынина Л. С.* Гимнастика сквозь годы. — : Фонд Людвига Нобеля: Полиграфическое предприятие № 3, печ. 2014. — 378 с., [18] л. цв. ил., портр.: ил., портр.; 21 см — ISBN 978-5-902078-86-9

## ГӀуллакхаш къобал дар
### [[Россин совгӀаташ|ССРС пачхьалкхан совгӀаташ]]
* 1957 — Ленинан орден — *махкахь массийн физоьздангаллин болам кхиоран а, кхиамаш бахьнехь, советийн спортхойн говзалла айарна, дуьненайукъара къийсамашкахь аьттонца гайтарна*
* 1960 — «Сийлаллин билгало» орден — *1960 шеран XVII аьхкенан а, VIII Ӏаьнан Олимпийн ловзаршкахь аьттонца гайтарна, кхин а гӀарабевлла спортан кхиамашна*
* 1965 — «Сийлаллин билгало» орден — *XVIII аьхкенан а, IX Ӏаьнан Олимпийн ловзаршкахь аьттонца гайтарна, гӀарабевлла спортан кхиамашна*
* 1972 — «Сийлаллин билгало» орден — *Махкахь физоьзданаллин болам массашкахь кхиорехь аьттонаш бахарна а, XX аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь советийн спортхойн лакхара кхиамашна а*
* 1980 — Къаьмнийн доттагӀаллин орден — *XXII Олимпиадин Ловзаршна кечам беш а, дӀахьуш боккха болх барна*

#### [[ССРС сийлахь цӀе]]
* 1956 — «ССРС спортан хакъ долу говзанча».
* 1972 — «ССРС хьакъ долу тренер».

### [[Россин Федерацин пачхьалкхан совгӀаташ]]
* 1997 — «Москохан 850 шо кхачарна» иэс — *Москох кхиарна ладаме дакъа лацарна*.
* 1999 — Сийлаллин орден — *къаьмнашна йукъахь доттагӀалла а, цхьаьнагӀуллакдар а чӀагӀдарехь доккха гӀуллакх дарна, физикин оьздангалла а, спорт а кхиош гӀууллакх дарна*.
* 2004 — «Даймахкана хьалха гӀуллакхаш дарна» IV тӀегӀанан орден — *физикин оьздангалла а, спорт а кхош доккха дакъалацарна а, дуккху шерашкахь хьанала къахьегарна*.
* 2010 — «Даймахкана хьалха гӀуллакхаш дарна» III тӀегӀанан орден — *физикин оьздангалла а, спорт а кхош доккха дакъалацарна а, дуккху шерашкахь хьанала къахьегарна*.
* 2015 — «Даймахкана хьалха гӀуллакхаш дарна» орден II степени — *физикин оьздангалла а, спорт а кхош доккха дакъалацарна а, йукъараллин болх жигара барна*.
* 2024 — «Даймахкана хьалха гӀуллакхаш дарна» орден I степени — *Физикин оьздангалла а, спорт а кхиорехь а, нахала йоккхуш доккха дакъалацарна, йукъараллин болх жигара барна*

#### [[Россин Федерацин Сийлахь цӀераш]]
* 1997 — «Россин Федерацин физикин оьздангаллин хьакъ долу белхало» — *физикин оьздангалла а, спорт а кхиош къахьегарна*.

### [[Украинин совгӀаташ|Украинин пачхьакхан совгӀаташ]]
* 2002 — Стун Ольгин III тӀегӀанан орден — *Украинехь физикин оьздангалла а, спорт а кхиош ладаме дакъалацарна, лакхара спортан кхиамаш бахарна Олимпийн ловзаршкахь*.

### Дуьненайукъара совгӀаташ
* 1991 — Дуьненайукъара олимпийн комитетан (ДОК) детин Олимпийн орден — *даккхий гӀуллакхаш дарна*.

### Регионийн совгӀаташ
* 2011 — «ДоттагӀаллин догӀа» орден (Кемеровн область)
* 2014 — «Калугин областан башха гӀуллакхаш дарна» II тӀегӀанан мидал — *Калугин областан махкахь физикин оьздангалла а, спорт а кхиорехь доккха дакъа лацарна*

## Васт суртдилларан говзаллехь
Латынина Лариса йиллина «ССРС гимнасташ» цӀе йолчу сурт тӀаьхь Россин сбаьхьаллин академин академикан Жилински Дмитрийн.

## Хьажа кхин а
* Олимпийн ловзарийн дуккхаза чемпионийн исписка

## Билгалдахарш

## Литература
* 

## Хьажоргаш

* Латынина Лариса Семёновна (род. 1934). Биография. Большой энциклопедический словарь «Словопедия» // slovopedia.com
* *Алексей Гончарук*. Лариса Латынина: «Чтобы не бояться, не думайте о страхе». // other.sport.ua (19 мая 2010 года)
* Биографическая справка

Категори:ССРС гимнасташ
Категори:Спортан гимнастикехь Олимпийн чемпионаш
Категори:ССРСн Олимпийн чемпионаш
Категори:Спортан гимнастикехь ССРС чемпионаш
Категори:1956 шеран аьхкенан Олимпийн ловзарийн чемпионаш
Категори:1960 шеран аьхкенан Олимпийн ловзарийн чемпионаш
Категори:1964 шеран аьхкенан Олимпийн ловзарийн чемпионаш
Категори:1956 шеран аьхкенан Олимпийн ловзарийн детин совгӀатхой
Категори:1960 шеран аьхкенан Олимпийн ловзарийн детин совгӀатхой
Категори:1964 шеран аьхкенан Олимпийн ловзарийн детин совгӀатхой
Категори:1956 шеран аьхкенан Олимпийн ловзарийн борзанан совгӀатхой
Категори:1960 шеран аьхкенан Олимпийн ловзарийн борзанан совгӀатхой
Категори:1964 шеран аьхкенан Олимпийн ловзарийн борзанан совгӀатхой
Категори:Спортан гимнастикехь дуьненан чемпионаш
Категори:Спортан гимнастикин Европин чемпионаш
Категори:Спортан гимнастикин ССРС тренерш
Категори:ССКП декъахой