Акхарой

**А́кхарой**, йа **дийна дуьненна тӀе йовларш**, йа **те́реш** , — декха дийнатийн дерриг таханлера дийна дуьненна тӀедовлу декха дийнаташ цхьаьнатуху бухара класc, цара кӀорнеш йо тевна а ца дуьллуш (царна йукъахь плацентин а, гай-тӀоьрмигнаш а). Дерриш декха дийнаташ, адамаш тӀехь, — акхарой йу. Декха дийнаташна йукъахь акхаройн бухара классан дуьхьала хӀоттийна хӀоьаш доху хьалхара акхаройн бухара класс. Цхьацца (дукхаха дерг — ширйеллачу) классификацешкахь *Декха дийнаташ* а, *Акхарой* а терминаш синонимаш йу, ткъа акхарошна лелайо термин *Бакъ акхарой*; оцу классификацешкахь хьалхара акхарой акхаройн бухара класс йу.

Акхаройн векалийн арахьара лергаш хуьлу (уьш доцуш а хуьлу цхьацца хин дийнаташ, масала, бакъ тюленаш), церан кӀорнеш некхах йекхаш хуьлу, церан хуьлу хьорка, цуо церан леларан ницкъ тӀетуху (хьорка йац, тӀехьара когаш дӀадевллачеран — киткепарчеран, пиллигкогашдолчеран, сиренийн). Акхаройн классификаци цергаш вовшехлатаран суьртаца хӀоттайо.

## Этимологи
Дош схьадаьлла «акха» йа «экха» (орам) + р (суффикс) + ой (чаккхе).

## Классификаци
Декха дийнатийн йу дукха классификацеш. Инфраклассан тӀегӀанера ламастан классификаци лахара кепехь  йу:
### Кладограмма
Молекулин анализца йолу декхачу дийнатийн филогени:

1997 шарахь Малколм Маккенна а, Сьюзан Белл палеонтологаша кховдийра шен декхачеран классификацин, иза сихха къобал дира палеонтологаша, хӀетте а кхечу биологаша жигара лелош йоцушехь. Системин башхалла ю чӀогӀа жигара таксонаш лелор, церан йу йуккъера — инфраклассна а, тобанна йукъара — ранг.

Класс **[[Mammalia]]**
* Бухара класс **[[Prototheria]]** (цхьаъ чекхдалар долу)
** Инфракласс **[[Allotheria]]**
** Инфракласс **[[Триконодонташ|Triconodonta]]**
** Инфракласс **[[Holotheria]]**
*** Суперкогорта **Theria**
**** Когорта **[[Marsupialia]]** (тоьрмигберш)
***** Магнтоба **[[Australidelphia]]** (австралин тоьрмигберш а, сонякепара опоссум а)
***** Магнтоба **[[Ameridelphia]]** (тоьрмигберш Керла дуьне)
**** Когорта **[[Placentalia]]** (плацента йерш)
***** Магнтоба **[[Xenarthra]]** (йуьззина цергаш йоцурш)
***** Магнтоба **[[Epitheria]]**
****** Грандтоба **[[Anagalida]]**: тобанаш Rodentia, Lagomorpha, Macroscelididae
****** Грандтоба **[[Ferae]]**: тобанаш Carnivora, Pholidota, Creodonta, кхин а
уллера йелла тобанаш
****** Грандтоба **[[Lipotyphla]]**: тоба Insectivora
****** Грандтоба **[[Archonta]]**: тобанаш Dermoptera, Chiroptera, Primates, Scandentia
****** Грандтоба **[[Ungulata]]** (бергаш йерш)
******* Тоба Tubulidentata (incertae sedis)
******* Миртоба **[[Eparctocyona]]**: тобанаш Condylarthra, Cetacea, Artiodactyla
******* Миртоба **[[Meridiungulata]]** (йелла къилбаамерикин бергаш йерш)
******* Миртоба **[[Altungulata]]**: тобанаш Proboscidea, Hyracoidea, Sirenia, Perissodactyla

Эутерешна (плацента йолчарна) йукъа йоьду иттаннал сов йелла тобанаш, масала: лептиктидаш, диноцераташ, кондилартраш, нотоунгуляташ, кхин йерш.

## ТӀаьххьара талламаш
1997 шерал тӀаьхьа карийна шира тереш (масала, эомайя, синодельфис, юрамайя), иштта кхин а лерина йина хьалха хиллачу хаамийн анализо далийра **Акхарой** бухара классан эволюцин а, филогенин а хьажар хаъал хийцаделла хиларе. Иштта, дикка хийцаделира **Holotheria** тобанан маьӀна, иза Маккеннин а, Беллан а цхьаьнатоьхна йара кхоъ бухара тоба:   доьзал а, Kuehneotheria а, Trechnotheria а «тӀехулара легионаш» а. Хьалхара ши бухара тоба декха дийнатийн гӀадах цкъадехьадаларанчел хьалха дӀакъаьстаний хиинчул тӀаьхьа, оцу тобанан чухоам хаъал шорбира: хӀинца цунна чохь йу хьахийна ши бухара тоба а, **[[Mammalia]]** классан *йерриг* краун-тоба а. Молекулин филогенетикин кхиамаш бахьнехь хаъал нисдира гай-тӀоьрмигчеран а, плацентинчеран а филогени.

## Билгалдахарш

## Литература
*  
*  — P. 587—597. — .
* 

## Хьажоргаш

* *Раутиан А. С., Раутиан Г. С., Николаев С. И., Антонаракис С. Е.* 2007. Историческая зоогеография тетрапод и молекулярное датирование подтверждают неожиданно раннее расхождение основных стволов млекопитающих
* Предки современных зверей жили 160 млн лет назад

Категори:Декха дийнатийн классификаци