Антарктикин географи

**Антарктикин географехь** алсама ду къилба полюсехь латтар а, цуьнца цхьаьна , ша хилар а. Антарктика лаьтта Дуьненан къилба эхигехь, симметри йоцуш лаьтта Къилба полюсан гуонаха, дукхаха йолучу тӀегӀанехь Антарктикин полюсан гуон къилбехьа. Бакъоне хьаьжжина Къилба (йа Антарктикин) Ӏапказан бердашца йу, йа Тийна Ӏапказан, Атлантикин Ӏапказан, ХӀиндин Ӏапказан бердашца йу. Цуьнан майда 14 миллион сов йеакӀуон километр2 йу. Антарктида — дуьненахь уггаре йоккха шен-аре.

Антарктидин 98% гергга мохк къевлина бу антарктикин шенан турсо, дуьненахь уггаре доккха шен турс, кхин а уггаре боккха молу хин чухоам. Шенан стоммаллин йуккъера барам 1,6 км сов бу, иза чӀогӀа беза бу, континентан порода цхьаццанхьа охьатаӀийна хӀордан тӀегӀанал 2,5 км лаха кхаччалц; кхин а хаало коча хиш долу шен бухара Ӏаьмнаш (масала, Малхбале Ӏам). Шельфан шалаьмнаш а ойуш дузу йисташкара турс. ХӀинцалера антарктикин шен турс ду 90 процент Дуьненан дерриг шен чухоамах а, 70 процент дерриг молу хих а. Цунна чохь 200 фут хӀордан тӀегӀа айал хи ду.

2018 шеран сентябрехь Къоман геойесаллин талламан агенталлин талламхоша арахийцира Антарктидин меттагийн карта лакхара гарца (автомобиль а гуш, цхьацца кӀошташкахь кхин жиманиг а гуш), цуьнан цӀе йу «Антарктидин рельефан эталонан кеп». (РЕМА).

## Регионаш

Физикин агӀор Антарктида Трансантарктикин лаьмнаша йекъна шина декъе, Россан хӀордан а, Уэдделлан хӀордан а йукъара лаган гергахь. Малхбузен Антарктида а, Малхбален Антарктида а герга йу малхбузен а, малхбален а дуьненан эхигашна гринвичан меридианца йуьстича.

Малхбузен Антарктида къевлина Малхбузен-антарктикин шен турсца. Оцу шенан турсах кхерам хетара, хӀунда аьлча цуьнан мелла а таро йу Ӏапказ чудожа. Нагахь иза хилахь, Ӏапказан тӀегӀа айалур йу масех метр чӀогӀа йоцучу хенахь.

## ТӀаплаьмнаш
Шенан турсашна бухахь кхоллало тӀаплаьмнаш, девза «гляциотӀапломалла» йа шешна бухара тӀаплаьмнаш терминашца. 2017 шарахь зорба тоьхна йаззамехь чӀагӀдо, дукха хан йоццуш Эдинбурган университетан талламхошна антарктикин шенан турс бухахь карийна 91 керла тӀаплам, уьш тӀетуьйхира бухара бевзачу 47 тӀапломанна. Тахана Малхбузен Антарктидехь гучубаьккхина хила тарло 138 тӀаплам. Малхбузен-антарктикин рифтан система чӀогӀа къовла Малхбузен-антарктикин шенан турс хиларна малхбузаантарктикин тӀаплаьмнех хаамаш кӀезиг бу — иза хила тарло тӀаплаьмнийн жигараллин йукъ.  Массанхьа шенан чкъор хиларна талламхошна хала ду тӀаплаьмнийн жигаралла нийсса билгалйаккха.

Малхбален Антарктида дуккха а йоккха йу Малхбуза Антарктидел, иштта кӀезиг теллина а йутӀаплаьмнийн потенциалан агӀор. Малхбален-антарктикин шенан турс бухахь тӀаплаьмнийн жигараллин цхьацца хьесапаш делахь а, оцу белхах хаамаш дукха бац.

Эребус лам – антарктикин тӀапломалалла талла уггаре дикачу меттигех цхьаъ йу, хӀунда аьлча иза дуьненан уггаре а къилбехьара исторехь жигара хилла тӀапломан объект хиларна.

Десепшн гӀайре — кхин цхьаъ жигара антарктикин тӀаплам бу. Иза Антарктикин уггаре чӀогӀа Ӏалашйен кӀоштех цхьаъ йу, Къилба Шетландийн гӀайренашна а, Антарктикин ахгӀайренна а йуккъехь лаьтта. Антарктикин ахгӀайренна тӀера уггаре жигара тӀаплам санна, иза дика теллина дуьххьара 1820 шарахь дӀабиллинчул тӀаьхьа дуьйна.

Антарктидин материкан декъехь биъ тӀамплам бу, уьш жигара лору фумаролан жигаралла йа «генара» доцу тефрин охьадишарш бахьнехь:
Мельбурн лам (2730 м) (74°21'къ.ш., 164°42'м-бале.д.), стратотӀаплам;
Берлин лам (3500 м) (76°03' къ.ш., 135°52'м-бузе.д.), стратотӀаплам;
Кауфман лам (2365 м) (75°37' къ.ш., 132°25' м-бузе.д.), стратотӀаплам; 
Маунт-Хэмптон лам (3325 м) (76°29'къ.ш., 125°48'м-бузе.д.), тӀапломан кальдера.
Риттманн лам (2600 м) (73,45 ° къ.ш. 165,5 ° м-бале.д.), тӀапломан кальдера.
 
Бердаца долу гӀайренаш тӀера масех тӀапломах йоза ду историн жигараллех лаьцна.
Эребус лам (3795 м), Росс гӀайренан стратотӀаплам 10-зза хууш Ӏаьттийна, 1 тардолуьйту Ӏаьттор.
Континентан вукха агӀор,
Десепшн гӀайре (62°57'къ.ш., 60°38'м-бузе.д.), тӀапломан кальдера 10-зза хууш Ӏаьттийна а, 4-зза хетарехь Ӏаьттийна а.
Бакл гӀайре Баллени гӀайренаш тӀера (66°50'къ.ш., 163°12'м-бале.д.),
Пингвинан гӀайре (62°06'къ.ш., 57°54'м-бузе.д.),
Паулет гӀайре (63°35'къ.ш., 55°47'м-бузе.д.) а, Линденберг гӀайре (64°55'къ.ш., 59°40'м-бузе.д.) иштта лору жигара. 2017 шарахь Эдинбурган университетан талламхошна карийна 91 хин бухара тӀаплам Малхбузен Антарктидин бухахь.

### [[ГляциотӀапломалла]]
ГляциотӀапломалла — «магмин шенца, цуьнан йерриг кепашца йолу йукъаметтиг, царна йукъахь ло, фирн, муьлхха а дешна хи». Цуо билгалйоккху шенан гуонахьара а, ша бешна а башха тӀапломан аре. Оцу Ӏилманан областан 100 шо а дац, цундела цуо гуттара керла белламаш бо. ГляциотӀапломаллин кхаа кепара Ӏаьтторан амал йу: шен бухахь Ӏаьтторан, шен тӀехулара тӀапломалла, шен йистера тӀапломалла.

ГляциотӀапломалла Ӏаморан дахаран ладаме маьӀна ду шен турсаш кхоллайаларх кхета. Иза кхин а мехала гӀирс бу тӀаплаьмнийн кхерамашна прогнозаш йаран, масала, Исландехь Эйяфьятлайокудль Ӏаттийначул тӀаьхьа чимах болу кхерам.

### Мэри Бердан латта

### Жигаралла
Ӏилманчаша а, талламхоша а къуьйсу, дуй теша 138 теллина тӀаплам жигара йа дийшина. ЧӀогӀа хала ду цакхоьруш ала, хӀунда аьлча дукхаха долу тӀаплаьмнаш масех км стомма шен бухахь ду. Амма малхбузен-антарктикин шенан турсан чиман чкъоьро а, шенан тӀехалонан деформацис гойту, Малхбузен-Антарктикин рифтан система хила тарло жигара, йукъахь Ӏаьтто тӀаплаьмнаш долуш. Цул сов, регионера сейсможигаралло гойту  чкъоьран бухахь магма лелар, иза тӀаплаьмнийн жигараллин хьесап ду. Амма, тӀаккха а, жигара тӀаплаьмнаш хиларан чаккхенца тешаллаш дац

Шенан бухара тӀапломаллин амалехь ду ша башар а, шенан бухахь хи хилар а. шенан бухара хин кхин хьосташ а ду, масала геотермалан йовхо, иза даима аьлча санна тӀапломаллин биллам бу. Ӏилманчаш хӀинца а тешна бац малхбузен-антарктикин шенан турс бухахь хи хиларх, ткъа цхьаццамма чӀагӀдо, хи хиларан тешаллаш карийна бохуш.

### Кхолладаларан хьелаш
Малхбузен Антарктидера Мэри Бердан лаьттан тӀехь тӀаплаьмнаш дукха хьолехь лаьтта щелочан а, базальтан а лавех. Наггахь тӀаплаьмнаш дерриг базальтан хӀоттам болуш ду. Мэри Бердан лаьттан  географин тералла бахьнехь лору, Малхбузен-Антарктикин рифтан системера тӀаплаьмнаш иштта базальтах лаьтташ санна.

Шенан тӀехулара базальтан тӀаплаьмнаш, кхин а девза субаэралан базальтан тӀаплаьмнаш санна, дукха хьолехь церан хуьлу лекха шуьйра конусийн кеп. Йуккъера догӀу шортта тӀуьна магма бахьнехь, уьш шорло, ирхнехьа хала кхуьу. Амма Малхбузен Антарктикин тӀаплаьмнаш кхоллало шенан турсаш бухахь, цундела шенан бухара тӀаплаьмнийн категорин йукъадоьду. Моногенийн долу шенан бухара тӀаплаьмнаш хуьлу дуккха а готта, чӀапа бохь болуш хьевзина структураш йолуш. Полигенетикин шенан бухара тӀаплаьмнийн хуьлу кепийн а, барамийн а шуьйра спектр, дуккха а тайп-тайпана Ӏаьттор бахьнех. Дукха хьолехь уьш го алсама конускепара, стратотӀаплаьмнаш санна.

### Кхерамаш

#### Кхераме чим
КӀезиг хӀума теллина Къилба полюсан гуонера тӀаплаьмнаш Ӏаьттош баьллачу чимах лаьцна. Алсамо лахарчу шораллашкахь Ӏаьттабаро чим аракхоьссича глобалан кхерам латто тарло могашаллина а, авиацина а. Сахьт леларан агӀор Къилба полюсан гуонахьара лахара Ӏаткъаман системин хӀаваан циркуляцис хӀаваъ нуьцкъала хьалатотту, цуьнца цхьаьна стратосферин кӀежан Ӏоврашка чим хьалатотту, иштта баржабо иза дерриг дуьненна тӀехула.

## Малхбузен Антарктика

Малхбузен Антарктида — континентан жимаха долу дакъа, (50° – 180°м-бузе.д), йекъна:

### Областаш
* Антарктикин ахгӀайре (55° – 75°м-бузе.д)
** Грэман латта
** Палмеран латта
* Паччахь-аьзнин Елизаветин латта (20°м-бузе.д – 80°м-бузе.д)
* Элсвортан латта (79°45' – 103°24' з.д.)
** Ингалсан бердйист
** Брайанан берд
** БархӀаннан бердйист
* Мэри Бердан латта (103°24' – 158°м-бузе.д)
** Уолгрин-Берд
** Бакутинан бердйист
** Хоббсан бердйист
** Раппертан берд
** Сондерсан бердйист
* Паччахьан Эдуарда VII латта (166°м-бале.д – 155°м-бузе.д)
** Ширасен бердйист

### ХӀорд
* Паччахьан Хокон VII хӀорд (20°W – 45°E)
* Скоттан хӀорд (26°30' – 65°м-бузе.д)
* Уэдделлан хӀорд (57°18' – 102°20' м-бузе.д.)
* Беллинсгаузенан хӀорд (57°18' – 102°20' м-бузе.д.)
* Амундсенан хӀорд (102°20′ – 126°м-бузе.д)
* Россан хӀорд (166°E – 155°W)

### Шельфан шалаьмнаш
Алсама даккхийра долу шельфан шалаьмнаш:
* Фильхнеран-Роннен шельфан шалам (30° – 83°м-бузе.д)
* Ларсенан шельфан шалам
* Аббатан шельфан шалам (89°35' – 103°м-бузе.д)
* Гетцан шельфан шалам (114°30' – 136°м-бузе.д)
* Сульцбергеран шельфан шалам
* Россан шельфан шалам (166°м-бале.д – 155°м-бузе.д)
Дерриг шельфан шалаьмнашка хьажа Антарктикин шельфан шалаьмнийн исписка.

### ГӀайренаш
Йерриг антарктикин гӀайренийн исписке хьажа Антарктикин а, субантарктикин а гӀайренийн испискехь.

## Малхбален Антарктида

Малхбален Антарктида — континентан доккхаха долу дакъа, (50°м-бузе.д – 180°м-бале.д), Къилба магнитан полюс а санна, географин Къилба полюс лаьтта кхузахь. Йекъна:

### Областаш
* Пальтон латта (20°–36°м-бузе.д)
* Модин паччахь-аьзнин латта (20°м-бузе.д – 45°м-бале.д)
** Марта принцессин пальто
** Астрид принцессин пальто
** Рагнхильд принцессин берд
** Принцан Харальдан пальто
** Принцан Олафан берд
* Эндербин латта (44°38' – 56°25’м-бале.д)
* Кемп-Латта (56°25' – 59°34’м-бале.д)
* Робертсонан латта (59°34' – 73°м-бале.д)
* Елизавета принцессин латта (73° – 87°43’м-бале.д)
* Вильгельм II латта (87°43' – 91°54’м-бале.д)
* Мария паччахь-аьзнин латта (91°54' – 100°30’м-бале.д)
* Уилксан латта (100°31' – 136°11’м-бале.д)
* Аделин латта (136°11′ – 142°02’м-бале.д)
* Георг V латта (142°02' – 153°45’м-бале.д)
**Георг V бердйист
**Шенан бухара чутаӀе Зеле
* Оутсан латта (153°45' – 160°м-бале.д)
* Викторин латта (70°30' – 78°' къ.ш.)

### ХӀордаш
* Паччахьан Хокон VII хӀорд (20°W – 45°E)
* Дэвисан хӀорд (82° – 96°E)
* Моусонан хӀорд (95°45' – 113°E)
* Д'Юрвилан хӀорд (140°E)
* Россан хӀорд (166°E – 155°W)

### Шельфан шалаьмнаш
Алсама даккхий долу шельфан шалаьмнаш:
* Шельфан шалам Рисер-Ларсен
* Шельфан шалам Экстрем
* Шельфан шалам Эймери
* Малхбузен шельфан шалам
* Шеклтонан шельфан шалам
* Воейковн шельфан шалам
Дерриг шельфан шалаьмнашка хьажа Антарктикин шельфан шалаьмнийн исписка.

### ГӀайренаш
Йерриг антарктикин гӀайренийн исписке хьажа Антарктикин а, субантарктикин а гӀайренийн испискехь.

## Талламан станцеш
Йерриг антарктикин гӀайренийн исписке хьажа Антарктидера талламан станцийн испискехь.

## Мехкан лаьттан реза ца хилар
ВорхӀ мехко официалан дӀахьедина мехкан реза ца хилар.

## Дозуш болу мехкаш а, латтанаш а
*Буве гӀайре
*Французийн къилба а, антарктикин а латтанаш
*Хердан а, Макдональдан а гӀайренаш
*Къилба Георгийн а, Къилба Сандвичан а гӀайренаш
*Петр I гӀайренаш

## Хьажа кхин а
* Антарктикин а, субантарктикин а гӀайренийн исписка
* Антарктидин геологи

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

### Йукъара хьажоргаш
* Ivanov, L. General Geography and History of Livingston Island. In: *Bulgarian Antarctic Research: A Synthesis*. Eds. C. Pimpirev and N. Chipev. Sofia: St. Kliment Ohridski University Press, 2015. pp.&nbsp;17–28. 

## АХь
* High resolution map (2018) – Reference Elevation Model of Antarctica (REMA)
* Political Claims Map
* USGS TerraWeb: Satellite Image Map of Antarctica (archived 1March 2005)
* United States Antarctic Resource Center (USARC) 
* BEDMAP (archived 25 January 2005)
* Antarctic Digital Database (Topographic data for Antarctica, including web map browser)
* Landsat Image Mosaic of Antarctica (LIMA; USGS web pages)
* Landsat Image Mosaic of Antarctica (LIMA; NASA web pages) (archived 14 February 2015)
* Geography of the land under the ice of Antarctica:
**http://www.cbc.ca/news/technology/nasa-map-shows-what-antarctica-would-look-like-without-ice-1.1304997
**https://www.bas.ac.uk/project/bedmap-2/
**https://www.bas.ac.uk/data/our-data/maps/thematic-maps/bedmap2/
**https://www.the-cryosphere.net/7/375/2013/tc-7-375-2013.pdf article in The Cryosphere, 7, 375–393, 2013
**https://www.google.com/search?q=bedmap2&ie=utf-8&oe=utf-8&client=firefox-b Google search
## Билгалдахарш