Сенсорийн система

**Сенсо́ран систе́ма** — гуонахьара йа чоьхьара кхачонера модалаллин сигналаш кхегарех жоьпаллин йолу периферин а, центран а нервийн системин структураш цхьаьнатоьхна. Сенсоран система лаьтта нейронаш чекхйовлуьйту новкъахь а, коьртан хьен новкъахь а, кхаьчна сигналаш кечйаран жоьпаллера дакъойн а рецепторех. Уггаре дика йевза сенсоран система йу бӀаьрса, хазар, хаадалар, чам, хьожа йар. Сенсоран системин гӀоьнца физикин хьелаш  температура а, чам а, гӀовгӀа а, Ӏаткъам а хаадала таро йу.

Иштта сенсорийн системех олу анализаторш. «Анализатор» кхетам йукъабаьккхина россий физиолого И. П. Павловс. Анализаторш (сенсорийн системаш) — организман гуонахьара а, чоьхьара а хьелашха болу хааман анализ йен а, дӀало а система.

## Функцийн а, хӀоттаман а йукъара хьесапаш
Сенсорийн системаш йекъало арахьарчарна а, чоьхьарчарна а; арахьарчеран хуьлу экстерорецепторш, чоьхьарчеран — интерорецепторш. Ма-дарра хьелашкахь организман гуттаренна бо комплексан Ӏаткъам, сенсорийн системаш болх бо гуттаренна цхьаьна уьйр йолуш. Муьлхха а психофизикин функци полисенсоран йу.

Сенсорийн системийн конструкцин коьрта хьесапаш ду:
* Дукха каналийн хьесап (системийн тешамалла айа Ӏалашонца дублировани)
* Хаамаш дӀабаларан дукха тӀегӀанийн хьесап
* Конвергенцин хьесап (цхьаьна нейронан чаккхеенгара геннийн йукъаметтигаш хуьлу хьалхарчу тӀегӀанан масех нейронца; Шеррингтонан ор)
* Дивергенцин хьесап (мультипликацин; алсама лакхарчу тӀегӀанан масех нейронца контакт)
* Йуханехьа уьйранийн хьесап (массо а тӀегӀанийн системийн бу хьала боьду а, охьабоьду а некъ; йуханехьа уьйранийн ду тормозан маьӀна сигнал кечйаран дакъа санна)
* Кортикализацин хьесап (керлачу чкъоьрехь гайтина йерриг сенсоран системаш; цигара схьа, чкъоьран функцеш дукха маьӀна долуш ду, абсолютан локализации йан а йац)
* Шина агӀонан симметрин хьесап (Цхьаьнца дустаран тӀегӀанехь ду)
* Структурин-функцийн корреляцийн хьесап (тайп-тайпана сенсорийн системин кортикализацин тайп-тайпана тӀега хуьлу)

### Реакцин хан

Атта реакцин хан, сигнал схьайаьлла моментера хан леларан жоьпан йуьхигеа моменьера, дуьххьара лерина 1850 шарахь Гельмгольца. Иза йозу, сигнална Ӏаткъам бен анализаторх, сигналан чӀогӀаллех а, адаман физикин а, психологин а хьелех. Дукха хьолехь иза хуьлу: серлонна 100—200, гӀовгӀанна 120—150, электрочкъоьран карзахдаккхарна 100—150 миллисекунда.

## Хаамашна код хӀоттор
Организман хьал санна карзахдаккхаралла— гуонахьара хьелех дуола таро хилар. Карзахдоккхург хила тарло муьлхха химин-физикин хьал хийцадалар. Нервийн системийн рецепторийн дакъалгаш таро ло карзахдоккхург хаайала, церан нервийн импульсашна трансформаци йан.

Уггаре ладаме йу сенсорийн стимулийн тӀаьхьара йиъ амал:
* тайпа
* жигаралла (сенсорийн системийн лахара тӀегӀанийн белхаца билгалйоккху; лелайо S-кепара амал, аьлча а уггаре чӀогӀа нейронан импульсацин лестамийн хийцамаш хуьлу жигаралла саттаман йуккъера декъехь хийцарца, цуо таро ло лахара жигараллин сигналийн хийцамаш лаца — Веберан — Фехнеран закон)
* лаьтта меттиг (масала, гӀовгӀан хьостан локализаци хуьлу, гӀовгӀан тулгӀе хӀора лерганна тайп-тайпана хенахь йаран бахьнехь  (лахаралестаман сигналашна) йа лергашна йукъара жигараллица стимуляцин башхаллаш бахьнехь (лакхаралестаман сигналашна); мухха хилчи а импульсаци, теоретикин шуьйра дивергенцега хьаьжна ца Ӏаш, дӀало билгалйаьккхина асанан хьесапца, цуо таро ло сигналан хьост билгалдаккха)
* йохалла.
«Билгалйаьккхина асанан хьесап доцуш» карзахдаккхаран иррадиацина доза туху латералан тормоз тийсаро (аьлча а карзахйаьхна рецепторша йа нейронаша сецайо лулара клеткаш, контраст а латтайеш).

## БӀаьрсинанан система

БӀаьрсинан системо бӀаьрсинан функцеш кхочуш йо.

Декха дийнатийн бӀаьрсинан системин (бӀаьрсинан анализатор) йукъабоьду лахара анатомин кхолламаш:
* бӀаьрсинан периферин шала меже — бӀаьрг (шен серло хаало фоторецепторшца — гӀошмашца а, бӀаьрсинпардон колбочкашца);
* ЦНС нервийн структураш а, кхолламаш а: бӀаьрсинан нерваш, хиазма, баьрсинан тракт, бӀаьрсинан некъаш — II-гӀа туьтанан-хьенан ши нерв, бӀаьргашлелоран нерв — III-гӀа шиъ, блокан нерв — IV-гӀа шиъ, хьиэран синпха — VI-гӀа шиъ;

## Адаман сенсоран система
Стимулан физикин энергин классификацица адаман хуьлу, оцу рецепторан адекватан йолу:

* Хеморецепторш — химин хӀуманийн Ӏаткъам хаало рецепторш. ХӀора иштта йолу рецептор йу белокан комплекс, цуьнан йукъаметтиг йу билгалчу хӀуманца, хуьйцу шен хьелаш, цуо йалайо организман чоьхьара реакцин каскад. Ишттачу рецепторшна йукъахь: *синхаамийн меженийн рецепторш* (хьожа йаран а чоман а рецепторш) * а, *организман чоьхьаран хьелийн хӀоттам рецепторш* (СадаӀаран йукъан кӀорамусталлин газан рецепторш, чоьхьара тӀуналлин *рН* рецепторш).
* [[Механорецептор]]ш — механикин Ӏаткъаман йа кхечу деформацин реакци ло хьесийн   [[рецептор|синхааман нервийн чаккхенаш]]. Ишттачу рецепторна йукъахь: [[Мейснеран дегӀ|Мейснеран догӀмаш]], [[Меркелан дегӀ|Меркелан догӀмаш]], [[Руффинин дегӀ|Руффинин догӀмаш]], [[Пачинин дегӀ|Пачинин догӀмаш]], [[оьзгийн урчакхаш]], [[Гольджин хьорзаман меже]]наш, [[вестибуляран аппарат]]ан механорецепторш.
* [[Ноцицептор]]ш — периферин [[лазар|лаза]] [[рецептор]]ш. Ноцицепторийн жигара стимуляцис дукха хьолехь цатомехь [[хаадалар]]ш хуьлу, цуо зулам дан тарло организманна. Ноцицепторш лаьтта коьртачу хьолехь [[чкъор|чкъоьрехь]] (чкъоьран ноцирецепторш) йа [[чоьхьара меженаш]]кахь (висцералан ноцирецепторш). Миелинизаци йина [[нервийн хьесий|хьесийн]] (*А-тайпа*) чаккхенашкахь цара дукха хьолехь реакци ца йо жигара механикин карзахдаларца бен; миелинизаци ца йинчу хьесийн чаккхенашкахь (*С-тайпа'') реакции йан тарло тайп-тайпана карзахдаларшна (механикин, йовхонан, химин).

## Хьажа кхин а
* Сенсоран хаамаш литтар
* Рецептийн аре
* Адаман сенсоран системийн амалш

## Комментареш

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* Flanagan, J.R., Lederman, S.J. Neurobiology: Feeling bumps and holes, News and Views, Nature, 2001 Jul. 26;412(6845):389-391.
* Hayward V, Astley OR, Cruz-Hernandez M, Grant D, Robles-De-La-Torre G. Haptic interfaces and devices. Sensor Review 24(1), pp. 16-29 (2004).
* 

Категори:Нервийн система