Транскавказан автомагистраль

**Транскавказан автомагистраль** (Транска́м; ТрансКАМ; ТКМ) — Россин Чоьхьара Кавказан, нийса аьлча, хиллачу Къилба ХӀирийчоьнан автономин кӀоштан территорица зӀе латточу федералан автомобилан 

цхьаъ. Иза йолало Алагир гӀалара, Ардон хин бердаца Алагиран  чӀожехула йоьду, тӀаккха Нардон а, Закка а хишца йоьду. Кхин дӀа, Рокски туннелян  Коьрта Кавказан дукъахь кӀоштахь йолчу Рокски дукъахь туннелехула чекхволуш, трасса Къилба ХӀирийчоь чубоьду, Рокдон а, Эрманидон а, Йоккха Лиахви а хин бердашца охьавогӀуш, цхьана декъанна къобалйинчу Къилба ХӀирийчоьнан Республикан коьртачу шахьаре, Гуьржичоьхь а,  территори Гори гӀала кхаччалц. Цкъацкъа Транскам дакъана йукъадогӀу БуритӀера Алагире боьдучу ХӀирийчоьнан тӀеман  дакъа.

Транскаман Россин декъан леррина  олу. 2018 шо кхаччалц цуьнан цӀе йара  Хьалха АӀ64 лоьмар Бурятера Культук-Монды автонекъан (хӀинца А333) йогӀуш йара. Транскаман йерриг йохалла йу 164 км (трассан Россин дакъа (Алагирера Къилба ХӀирийчоьнан дозане кхаччалц) деха ду 97 км гергга, Рокски туннелан къилбаседан порталера Цхинвале кхаччалц 43 км гергга, Цхинвалера Гори кхаччалц 32 км.

Транска дукхаха йолу меттиг лаьмнашкахула дӀайоьду. Некъ дерриг шарахь лоруш бу, амма некъан дӀасалелар дихкина ду лахьанан-хӀутоссург  баттахь, рогӀера хьаьтташ Ӏовжор бахьана долуш а, селеван Ӏовраш бахьана долуш а, тӀулгаш Ӏовжор бахьана долуш.

Россин территори тӀехь (Къилбаседа ХӀирийчоьнан Алагирски кӀошт) некъ Ӏалашбо федеральни некъан хьукуматан пачхьалкхан  «Къилбаседа Кавказан автомобилийн некъийн сийлаллин билгалонан орденан администраци» цӀе йолчу федеральни некъан агентство» (ФКУ Упрдор «Къилбаседа Кавказ»). Къилба ХӀирийчоьнан территори тӀехь (Дзаун а, Цхинвалин а кӀошташ) некъ Ӏалашбо къилба-хӀирийчоьнан некъан службашна.

## Некъан маьӀна
Транскам — Къилбаседа ХӀирийчоь Къилба ХӀирийчоьнца уьйр йолуш дерриг шарахь лела цхьаъ бен воцу некъ бу, ткъа иштта уггаре а боца некъ бу Россин Европан декъера Чоьхьара Кавказе а, Туркойчоьне а, ГӀажарийчоьне а боьдуш. 2003 шо кхаччалц Транскам кемано иштта дӀакхоьхьура товарийн некъ Эрмалойчу а, Чоьхьара Кавказал дехьара кхечу пачхьалкхашка а. 2008-гӀа шо даьлча и болх бан аьтто боцуш хилира гӀезалойн-хӀирийчоьнан конфликт ирачу муьре йахарца а, гӀезалойн-Къилба ХӀирийчоьнан доза дӀакъовларца а.

«Кавказ» автомагистраль а, Алагир автонекъь ( «Кавказера») — Нижни Зарамаг участок а — «Къилбаседа кевнаш» дуьненайукъара транспортан коридоран дакъош ду.

## ГӀишлошъйаран истори

### Планаш
Коьрта Кавказан дукъахула некъаш даран ойла кхоллайала йолийра XIX бӀешарахь. Рокскин дукъахь кӀоштахь и ойла кхочушъйарехь дуьххьарлера практикан гӀулчаш йаьхна йуьххьехь 1930-гӀа шерашкахь.

Коьрта Кавказан дукъахь некъаш даран ойла кхоллайала йолийра XIX бӀешарахь. И ойла Рокски дукъахь  кхочушъйарехь дуьххьарлера практикан гӀулчаш йаьхна 1930-гӀа шераш дуьйлалуш.

1930 шеран оханан беттан 12-гӀа дийнахь Москохь ССРС-н ХКС къобалъйира Рокски дукъахула некъ баккхаран план, иза дан ахча делира. Проектан куьйгалхо хӀоттийна Гаглоев Рутен.

1931 шарахь геологин талламаш дӀабаьхьира академик Ф. Ю. Левинсон-Лессинг, шен 70 шо долуш, шен зудчуьнца цхьаьна, цу ӀиндагӀна дехьа а ваьлла, 4000 м гергга лакхахь болх бина, шен лаамехь лаьмнин некъан трасса лахархьама.

Проектца а догӀуш, 1959-1961 шерашкахь чекхбаха безаш бара тоннелан болх, амма Сийлахь-Боккхачу Даймехкан тӀамо и планаш кхочушъйан новкъарло йира..

1968—1969 шерашкахь ССРС пачхьалкхан планан хаттар йуха а дийцаре дира гӀашлойн некъан гӀуллакх.

1969 шарахь Къилбаседа ХӀирийчоьнан Министрийн Советан председатела Басиев О. А. ССРС-н Лакхарчу Кхеташонан кхеташонехь доклад йира Рокски дукъахула чекхболучу некъан хьокъехь.

1971 шарахь ССРС Министрийн Кхеташоно тӀеийцира Рокски дукъехула а а, Рокскин туннелехула а некъ баккхаран хьокъехь йолу сацам. Белхаш йукъайаьккхира 1971—1975 шерашкахь хӀоттийначу пхеа шеран плане. Некъан проект йан декхаре йина ППИ Союздорпроект, ППИ Нагаевский Николай Варнавович.

1974 шарахь эххар а тӀечӀагӀъйира Транскам гӀишлошъйаран план.

### Транскам гӀишлошъйаран хьалхарчу муьран белхан барам
Трасса йар цхьана хенахь дӀадахьа дезаш дара Къилбаседа ХӀирийчоьнан а, Къилба ХӀирийчоьнан а территори тӀехь.

Къилбаседа ХӀирийчохь белхан йуьхьанцара мур Транскам» бина ца Ӏаш, Дарг-Кохара Алагире а, кхидӀа Мизур йуьрта а, Зарамаг йуьрта а боьдучу некъан дакъа меттахӀотторца доьзна дара. И белхаш, туннелаш а, хьаьттан дуьхьало йеш йолу галереяш а йарца цхьаьна, РСФСР Автомобилийн некъийн министерствон чоьтах дӀабаьхьира «Севосетинавтодоран» урхаллин ницкъаша, иза министерствон структурехь йара, цуьнца цхьаьна СОАССР Министрийн Советана муьтӀахь йара.

Зарамаг йуьртара Рокски туннелан къилбаседан портал тӀекхаччалц, автомагистралан хьалхара мур бан проекто лерина йолу некъ а, цу тӀехь йолу хьаьттан дуьхьала галереяш а тешийра СУ-841 гӀишлошъйаран декъан («Севкавдорстрой» дакъош деран треста)  субподрядан организацийн цхьаьна. Некъан къилбаседан декъехь болх барна куьйгалла деш вара А. П. Хейло.

Коьрта автонекъан туннель а, талламийн а, вентиляцин а туннел а йуьхьанца тешийра «Грузтоннельметрострой» трестан говзанчашна (къилбаседа порталера дӀайахара № 15-гӀа туннелан отряд, ткъа къилбаседан порталера дӀайахара туннелан проектана кхоьллина, Г. Ш. Кипиани коьртехь волу 13-гӀа тоннелан отряд).

Къилбаседа ХӀирийчохь Джава йуьртара тоннелан къилбаседан портал кхаччалц некъ бар а, хьаьттан дуьхьало йечу галереяшца цхьаьна, иштта тешийна «Севкавдорстройн» СУ-841 некъаш даран декъанна. Некъан къилбехьа долчу декъана куьйгалла деш вара Л. И. Кортиев.

Некъан трассаца буру туху эккхийтаран а белхаш дӀабаьхьира «Трансвзрывпром» трестан  лерринчу урхаллаша № 78 а, № 76 а.

Транскавказан автомагистралеца долу дерриге а тӀайш дина № 98 йолчу мостоорядаца.

#### Проектан критика
Талламан тобанийн хаамашца, «туннел бехкийн зоне йоьду». Геоморфологаша кховдийна туннел 500 метр малхбузехьа дӀахӀотто. Гаглоевн проекто, Транскам дуккха а лахара дӀахӀоттор йолуш, маршрутан Рукски декъехь кӀадбеш болчу «серпантинан» некъах ларвелла ца Ӏаш, лаьмнаш довла тарлуш долу дуккха а дакъош а лардеш хир вара, лаьтта бухара хиш некъан тӀегӀанна тӀеӀаткъам бар тидаме оьцур дара. Амма и предложениш тидаме эцча, проект дихкина мах болуш хилира (проектировщикийн дийзира Рокски туннелца некъ бан 100 миллион сом кхаччалц мах хадо). Цундела, лелаш йолу трассан проект тӀеийцира, доккхачу декъанна экономикан тидамашна тӀе а тевжаш.

#### Альтернативан проекташ
Рокски трассан  проектана дуьхьал болчара йерриг а йалх альтернативан проект хьалха йаьккхина. Царна йукъахь ду Гуьржийчоьнан тӀеман шоссе меттахӀоттор а, ДӀарин дукъан бухахь туннел а хӀоттош. Гуьржийчоьнан ССР-н автомобилийн некъийн министерствон а, Гуьржийчоьнан ССР-н Ӏилманийн академин а, Гуьржийчоьнан Правительствон а, Гуьржийчоьнан коммунистийн партин йуккъера комитетан а хьаькамаш дӀабевлира Рокски агӀонна дуьхьал.

Къилбаседа ХӀирийчоьнан куьйгалло ларйеш йолу Рокски агӀо, коьртехь Къилбаседа ХӀирийчоьнан КПСС обкоман секретар Б.  Е. Кабалоев а волуш, гӀо дира ССРС тӀеман министерствон а, ССРС пачхьалкхан планан комитетан а, ССРС пачхьалкхан гӀишлошъйаран комитетан а, ССРС транспортан гӀишлошъйаран министерствон а куьйгалхоша.

## ГӀишлошъйаран хроника
1975-чу шарахь Цхинвалехь вовшахтоьхна къилбаседа гӀишлошъйаран дакъа. Къилбаседан дакъа дӀахӀоттийна Алагир гӀалахь. Алагире дуьххьара кхаьчначу гӀишлошъйархошна йукъахь бара СУ-841 (коьртехь Э.С. Крол) белхахой. Цул тӀаьхьа йисина агрегаташ дӀахӀиттайо, некъаш дан гӀирс чубохьу, говзанчаш — механизатораш а, эккхийтарш деш берш а, энергетикаш а, гӀоьналлин службаш — схьакхочу.  «Алагир» цӀерпоштнекъан вокзалан майданахь йеш йу некъан йистехь станци, ткъа гӀалин къилбседа йистехь кхуьуш йу некъаш деш болчу белхалойн йурт.

1976 шеран товбецан беттан 15-гӀа дийнахь дӀадолийра эккхийтарш.

Хьалхарчу шарахь болх бечу хенахь гучуделира, Транскам йарехь дакъалоцуш йолчу 20 сов организацин ницкъаш ледара вовшахтоьхна хилар. Декъах нийса дисциплина ца хилла, гӀишлошъйархошна даима а ца хилла оьшу материалан а, техникан а гӀирсаш. Къаьсттина «Грузтоннельметрострой» урхаллин куьйгаллина критика йира, ТО-13 а, ТО-15 а туннелаш йан автотранспорташца а, гӀирсашца а ледара латторна.

1977 шарахь КПСС Къибаседа-ХӀирийчоьнан обкоман бюрон сацамца кхоьллира гӀишлошъйаран штаб, цу йукъахь бара коьртачу трестан куьйгалхой, республикан урхаллаш, КПСС Алагирийн райкоман векалш, кхиберш а. Штабан куьйгалхо хӀоттийна Чельдиев Александр.

ГӀишлошъйаран урхалла йухаметтахӀотторо гӀо дира кхиамаш сиха бан, амма массо а дакъошкахь дацара. ТО-15 а, ТО-13 а тоннелаш тӀаьхьайисира, ткъа туннеллелорхошна леррина гӀирс ца тоьара. Гучудаьлларг ду, сметехь аьчка-бетонан завод йан а, Транскамна автотранспортан эца а хьажийначу ахчанах Тбилисин кӀоштахь йуьззина кхечу кепара профилан завод йиллина хилар, ткъа эцна машенаш кхечу организацешна дӀасайекъна хилар.

Транспортан гӀишлошъйаран министерствон а, ССРС пачхьалкхан гӀишлошъйаран комитетан а куьйгалхой йукъагӀертаро бен аьтто ца бира  дехьавала бакъо йелла  ламанан а, кӀаргдаларан а, машенаш а, комплексаш а, иштта машинаш а Рокски тоннелан  кӀаргдалар. Рокcки тоннелан темп совъяьлла бен ца хилира тоннелан талламан а, вентиляцин а адит дӀадаккхар «Севосетинавтодор» тресте (куьйгалхо вара Б. Т. Теблоев) дӀаделлачул тӀаьхьа. И болх дӀабаьхьна трестан тоннелш йеш йолчу куьйгаллин (ТЙК) говзанчаша. Цара гайтира рекордан тоннел дӀайаккхаран гайтамаш 100 йа цул сов погонан метр баттахь (хьалха хиллачу 40-50 п. м. метта). «Севосетинавтодоран» лакхара продуктивалла хиларо ТО-15 а, ТО-13 а кӀаргдаларан декхаре бира тоннелийн белхан сихалла алсамъйаккха.

1981 шеран лахьанан беттан 4-гӀа дийнахь Рокски туннелехь сбойка хилира.

1984 шеран лахьанан беттан  чекхболуш чекхъйелира Транскаман шоссен хьалхарчу декъан коьрта гӀишлошъйар. Рокскин туннель йира 65,9 км йехачу некъан декъехь (Бурон — Джава), цуьнца цхьаьна 17 тӀай (йерриг 1 км йохалла йолуш), масех хьаьттан дуьхьала галерея (йерриг 2 км йохалла йолуш).  Дисинарг дара цхьа могӀа проблемаш нисъйар, туннелан кӀоргенехь цхьацца сакхташ нисдар, маршрут кечъйар — тӀаккха леррина некъан дӀасалелар схьаделла йиш йара.

1984 шеран лахьанан беттан 27-гӀа дийнахь  Чоьхьара Кавказан автомагистрален эксплуатаце дӀаелла де лоруш ду. Оцу дийнахь Рокски тоннелан къилбаседан порталехь дӀайаьхьира деза митинг, ткъа гӀишлошъйаран штабан хьаькамо Чельдиев Александр Хаджумаровича,  къилбахӀирийчоьнан обкоман партин хьалхара Гуьржийчоьнан секретарь Санакоев Ф. а волуш, лента хадийра. Трассан дӀасалела йолайелира автомобилаш. Некъан дӀасалелар цхьана ханна дӀахьош дара, некъан белхаш хӀинца а дӀахьош хиларна.

Амма Транскам некъ цхьана субъект санна, проектан организацеша оцу некъах лаьцна кхоьллинчу кепехь а, барамехь а, цкъа а тӀе ца эцна. Къилбаседан дакъа лелош йара гергарло доцу эксплуатацин организацеш: СУ-841 а, «Кавтоннельстрой» а, Алагиран ДРСУ а, кхин а. Некъан къилбера дакъа а, туннел а лелош йара Гуьржийчоьнан некъан министралло, шен тептаршка а ца оьцуш.

Цу кепара, Ӏуналлехь йолчу йерриг пачхьалкхан цхьана  дӀахӀотта РСФСР автомобилан некъан министерствон Ӏуналлехь йолчу Транскам цхьана къоман  йукъайаккхаран проектан план йоьхна. Леррина схьабиллина а боцуш, пачхьалкхо тӀеэцаран оьшучу процедурех чекх ца ваьлла, чекхбалар шен винчу денца лара дезаш долу некъ, коьртачу декъана, дӀатесира.

Пачхьалкхо некъ тӀеэцаран актна куьйгаш ца йаздира кхин а шина шарахь, Гуьржийчоьнан а, Россин а автомобилан некъан министраллашна йукъахь барт ца хилар бахьана долуш — хьаькамашна йукъахь дов дӀадоладелира 1985—1986 шерашкахь.

Некъ леррина болх бан болийра эксплуатацехь 1986 шо чекхдолуш.

## Бахархой беха меттигаш
Транскам дӀайоьду хӀокху меттигашкахула (къилбаседехьара къилбехьа рогӀехь):
;Росси, Къилбаседа ХӀирийчоь

* БуритӀе (климатан курортан меттиг *Хьалхара Редант*),
* Гизель,
* Лекхара Саниба,
* Керла Саниба,
* Майрамадаг,
* Дзуарикау,
* Хаталдон,
* Суадаг,
* Нижни Бирагзанг,
* Верхни Бирагзанг,
* Алагир,
* Тамиск,
* Зинцар,
* Нижни Унал,
* Луарски туннель (821 м)
* Мизур
* Нузал,
* Бурон,
** Плотина Зарамагской ГЭС,
* Нижни Зарамаг
* Нар,
* Тоннель на 86-м километре (310 м)

**Рокски туннель** (3730 м, 2 км дукхаха л.у.хӀ.)

;Къилба ХӀирийчоь
* Верхний Рук (Земо-Рока),
* Средний Рук,
* Нижний Рук (Квемо-Рока),
* Багиата (курортан меттиг Багиати),
* Царита,
* Уанел (Ванели),
* Елбакита,
* Борджнис (рядом с трассой),
* Стырфаз,
* Хвце (осет Хуыцъейы хъæу),
* Уцыфарс,
* **Дзау** (Джава),
* Бузала,
* Мсхлеб,
* Сакиркау,
* Гуфта,
* Итрапис,
* Кемерти (хилла йурта),
* Кехви (хилла йурта),
* Дзарцеми (хилла йурта, хьинца тӀеман полигон),
* Курта (хилла йурта),
* Ачабет (хилла йурта),
* Тамарашени (хилла йурта),
* **[[Цхинвал]]** (Цхинвали) (Республикан маьӀна долу гӀала),
** **2008-чу шеран хьаьттан беттан хиламаш хиллачул тӀаьхьа Цхинвали-гӀалара Гуьржийчухьа боьду некъ дӀакъевлина, цунах цхьаммо а лелаш бац.**
;Гуьржийчоь
* Эргнети,
* Тирдзниси,
* Тквиави,
* Каралети,
* Гори ( Гориджварин курорт)
## Трассан эксплуатацин  хьелаш
Транскам Россин уггаре а кхерамечу автомагистралех цхьаъ лоруш йу. Россин чоьхьара некъ йерриг аьлча санна лаьмнашкахь бу. Къилба ХӀирийчоьнан дозане кхачале Транскам йиъ дукъан  дехьайолу: Лесистийн а, Скалистийн а, Боковийн а, Коьрта Кавказскийн. Трасса дӀайоьду итт чӀожашкахула (церан зӀе дӀадолало Бурон эвлан тӀаьхьа сихха: Кассарски а, Зарамагски а, Цмиаком а, Нарски а, Джинацки а, Закински а, Рукски а — Рокски туннеле кхаччалц, ткъа Урс-Туальски а, Цалгом а, Джавски а — Рокски  туннеле кхаччалц). Некъ лаьмнин йистошца хьийза, цхьана агӀорхьара вукху чӀожа агӀорхьара дехьа а боьдуш. Буронера Нар кхаччалц долчу доцачу декъехь некъ кхузза дехьаболу чӀожахула  — цкъа хьалха аьтту агӀор, тӀаккха аьрру агӀор дехьаволуш, 3,3 км дӀайаьлча, «Йилбазан» тӀай олучу меттигехула дехьаволуш, йуха а аьтту агӀор йухавоьрзу. Рокски туннелан портална хьалха нисса, тӀайх дехьа боьду некъ юха а аьрру агӀор дӀабоьду чӀожан.

Шен йерриг йохаллехь трасса Ӏаткъамехь бу стигалкъекъачу хенахь: Ӏаьнан мур боцчу хенахь уггаре а боккха кхерам бу лайн хьаьтташ (коьртачу декъана хи тӀедалар а, токхаман а) а, тӀулгаш охьадовлар а, сезон йоцчу хенахь уггаре а боккха кхерам бу селиш.  Ардон хино а вон тӀеӀаткъам бо магистралан хьолана, цуьнан бердаш дӀа а дохуш, некъан тӀегӀан а, тӀайш а дохош. Иштта кхерам латтабо магистралана тайп-тайпана конструкцеш йарца, шайна йукъахь хин йист готта а йина, проблемаш йолу лаьмнин йистош гӀелйина йолу Дзаурикау-Цхинвали газопроводан а, Зарамаган ГЭС а йолуш. Трассан дӀанисдар а, лаьмнин рельефан меттиг  а, геологин хьелаш а Ӏалашдаран службашна халонаш кхуллу, цара дерриг шарахь трассан белхан низамехь латто йеза, некъан кхерамазалла ларъйан йеза. Некъан службан даима а аьтто ца хуьлу трассан кхераме дакъош сиха дӀакъовла, хӀунда аьлча, массанхьа а телефонан зӀе йац.

Бурон йуьртара Рокски туннелан къилбаседан портал кхаччалц 28 километр генахь йолу меттиг уггаре а чолхе лоруш йу. Росгидрометан Къилбаседа Кавказан тӀеман службано (КъКТӀС) бинчу хаамца, кхузахь лаьтташ йу 234 хьаьттан кхерчан, царех 172 автотраспортан ма-дарра кхерам латтош йу, новкъахь хьаьттан дӀадукъарш хила тарло. Бурон йуьртана тӀаьхьа, трасса кхузза чӀожахула дехьайолу.

Транскаман участок уггаре а лаьмнаш довларан дакъа ду «Йилбазан» тӀай тӀера (86 км трассан) Рокски туннелан къилбаседан портал тӀекхаччалц 8 километр генахь долу дакъа. Кхузахь, некъ 100 хьаьттан кхерчан хьалха лаьтташ бу.

2003-чу шарахь кӀеззиг ло диллинчу Ӏаьнан муьрехь дерриг а 200 эзар кубометр ло доьжна автомагистралан тӀехь. Ткъа 2007 шарахь дӀайазйира уггаре йоккха лаьмнин барам — 500 эзар кубометр сов. Россин ОКъМ КъХӀА йолчу  урхалло бинчу хаамца, тӀаьхьарчу шерашкахь Транскам автомагистралан Россин декъан некъан лаьтта тӀехь хьаьттан охьайоьжна хӀокху кепара:

### Трассан тӀехь некъан кхерамазалла ларъйар
Некъаца трассан кхерамазалла ларъйо цхьа могӀа профилактикан гӀуллакхашца, шайна йукъахь лаьмнин Ӏовраш хиларан кхерам къастор а, лаьмнин Ӏовраш хила тарло бохучух лаьцна хаам бар а, некъан кхераме дакъош дӀакъовлар а, лаьмнин Ӏовраш нуьцкъала дӀахецар а, Ӏаьмнаш Ӏовжор хила тарлучу хьаьтташкахь артиллерийн тоьпаш йеттарца.

2007-чу шарахь хӀоттийра «Ӏаьнан заманахь Чоьхьарчу Кавказан шоссе тӀехь некъан кхерамазалла ларъйархьама Къилбаседа ХӀирийчоьнан-Аланин Республикан министерствийн а, ведомствийн а, организацийн вовшашца болх баран цхьаьнатоьхна низам», цунах лаьцна лаам болчу ведомствошца барт а бина, тӀечӀагӀдина.

Россин агӀор некъан кхерамазалла латтайо цхьа могӀа дакъойн белхахоша: Росгидрометан Рокски хьаьттан дуьхьала отрядан а СКВС а, Россин МКъО-н КъХӀАР КУ-н а, КУ «Къилбаседа Кавказан» УпрДор а, БуритӀан дозанан отряд а, Къилбаседа ХӀирийчоьнан таможни а,  КъХӀАР  ЧГӀМ пачхьалкхан некъан инспекцино а, СО Гидрометеорологин а, Россин МКъО-н ЛКӀС СО а.

Къилба ХӀирийчоьнан агӀор Транскам тӀехь некъан кхерамазалла ларйо Къилба ХӀирийчоьнан Республикан граждански оборонан а, къаьстина хьолан а, Ӏаламан бохаман тӀаьхьалонаш дӀайахаран а министраллан цхьаьнаболхбарца,

МВД Республики Южная Осетия, южноосетинского УГИБДД, Пограничной службы КГБ Республики Южная Осетия и Главного таможенного Управления Республики Южная Осетия.

Ӏаьнан муьрехь автомагистралан, дика болх бар а кхерамазалла а, йукъах ца йолуш болх бар а лардар уггаре а дика некъ бу хьаьттан дуьхьало йечу галереяш йар.

## Модернизация Транскама
Транскаман йоккха масштабан модернизаци йолийра Къилба ХӀирийчохь герзаца тӀом чекхбаьллачул тӀаьхьа, бронетехникано зе дина некъан тӀегӀа тодарца. Амма Транскам тӀехь цхьа могӀа керла ларъйаран конструкцеш йан йолийра 2000-гӀа шераш дуьйлалуш.

2002 шарахь **86 км+500 км** а йукъахь долчу декъехь йира лавинийн урхаллин галерея. Иза лерина йара хьалхара галерея санна Транскаман уггаре а кхерамечу 8 километр декъехь Рокски туннелан къилбаседан портална хьалха. Цо ларбо некъ 6 хьаьттан кхерчанехь. Галерейн аьттонца конструкци йерриг а кхиаме ца хилла.

Проектировщикашна аьтто ца баьлла ларъйаран гӀишло органикан кепара рельефан меттиган интеграци йан; галерея лакхарчу лаьмнина тӀех гена дӀахӀоттийна йара, горизонталан тхов бара цуьнан, цуьнца лаьмнин хьалха дуьхьалонан гӀишло санна болх беш йара, хьаьттан тохар буьззина ницкъ шена чуоьцуш йара.

Цхьана хьаьтт чӀогӀа зе дира галерейн къилбаседан декъана (галерея чӀогӀа чӀогӀа йелахь а, керлачу технологех пайда а оьцуш йина йелахь а — 15 см гофран конструкцин кӀоргаллаца а, 5,55 м радиус а йолу гофрированни гальванизированни металлех йина конструкцеш). Галерей меттахӀотточу хенахь цуьнан тхов тӀехь йира йоьттина лаьмнаш, лаьмнин басашца доцуш дӀа а нислуш. Цо аьтто бора гӀишлон тӀаьхьо новкъарло йоцуш лаьмнин хьаьттан чекхвала, тешаме некъ ларбеш.

2005 шарахь АО «Севосгеологазведка» дӀабаьхьира **85+900 км** а, **91+800 км** а майданахь хьаьтташна дуьхьал галереяш а, туннелаш а йар проектана инженерни-геологин талламаш.

Трассан йерриг аьлча санна туннелаш советан заманахь йина хиларна, коьртачу декъана 90-гӀа шерашкахь дӀатесна хиларна, церан гӀишлошъйаран а, проектан а документаци йайна лоруш йу. Масала, 2009-чу шарахь Россин некъан белхалойн карахь атта ца хилла Транскам тӀехь йолчу туннелех лаьцна эксплуатацин хаарш.  2010 шо кхачале маршрутан йукъайогӀура йерриг а 9 туннел, йерриг йохалла 6800 метр йара, ткъа иштта цхьа могӀа кхин а искусственни гӀишлош — хьаьттан дуьхьала галереяш, лакхахь а, лахахь а латтош йолу пенаш а, бердаш чӀагӀдан тӀулгийн дуьзна йистеш.

2009-чу шарахь Росавтодор дӀахьедира, «Россин некъаш» федералан программин гурашкахь Транскам уггаре а кхерамечу декъехь цхьа могӀа ларъйаран конструкцеш йан дагахь хиларх лаьцна. 2025-гӀа шо кхачале дан лерина ду трассан  65-чу километрера 93-чу километре кхаччалц долу дакъа - 
* йерриге а 1800 метр йохалла йолу йиъ автонекъан туннел;
* 68 хьаьтташна дуьхьало йечу галерея, йерриг йохалла 6 километр йу,
* Масех тӀулг лоцуш пенаш, йерриг йохалла 4880 метр,
* йиъ лайн Ӏаьнан барьер, йерриг а 604 метр йохалла йолуш.

иштта реконструкци йан
* Рокски туннель
* Рокски туннелан къилбаседан порталехь Закка хин дехьа 80 метр лекха тӀай.
2009—2011 шерашкахь Россин леррина гӀишлошъйаран урхалло тойира Къилба ХӀирийчохь Транскаман дакъа автомагистралан 97 км тӀера 159 км кхаччалц, иштта меттахӀоттийра 97+800 км, 98+100 км, 108 км меттигашкахь лаьтта кхо хьаьттан галерея.

2010—2012 шерашкахь Транскам шоссен 86 километрехь (86+300 км) йира 310 метран туннел, къилбаседан порталехь 63 м лаьмнин галерея тӀетоьхна. Оцу гӀишлоша ларбо некъ 6 хьаьттан  кхерчанех. Туннелан къилбаседан порталан агӀор гергарчу хьесапехь 300 м йеха хьаьтташна  дуьхьал галерея йан лерина йу.

2011 шарахь диагностикан болх бира Транскаман Россин декъехь ворхӀ искусственни конструкцеш тӀехь (Бизски а, Луарски а, Арконски а, Нузальски а, Буронски туннелаш, хьаьттан галереяш 86+500 км, 87+100 км).

2011 шарахь «Минскметропроект» ОАО кечъйира участок **90+000 км**  трассан декъехь хьаьттан дуьхьало йечу галерея йан проектан документаци.

Трассан йистехь кхераме а, йукъах ца долуш а некъан лелар лардеш йолу йаккхий инженерийн конструкцеш (тӀайш а, туннелаш а, хьаьттан Ӏоврашна дуьхьало йечу галереяш) ларйо «Россин Федерацин транспортан министерствон кхерамазаллин ведомственни дирекцин» Федералан пачхьалкхан унитаран предприятешкахь.

### Транскам тӀехь уггаре а йаккхий искусственни гӀишлош
* **км 0+250**  тӀай тоннелан тайпа;
* **км 0+350**  тӀай  эчиган некъахула;
* **км 0+610** Терек хи тӀехула дехьадолу тӀай;
* **км 5+78,8** Карджин йуьртана уллехь транспортан чакхдалар;
* **км 43+040 — км 43+308** Бизски туннель Биз йуртахь, йохалла 268 м (йина 1976 ш.);
* **км 49+586 — км 50+400** Луарски тeннель, дӀатесначу Луара йуьртана уллехь, йохалла 821 м (йина 1980—1986 шерашкахь);
* **км 51+689 — км 51+816** Архонски туннель, йохалла 127 м (йина 1978 ш.);
* **км 56+150 — км 56+350** Мизурский тоннель, в селе Мизур, длина 200 м (йина 1977 ш., реконструкци йина 1999—2002 шерашкахь);
* **км 57** туннель, Мизур йуртахь, йохалла 155 м (йина ???? ш.);
* **км 60+286 — км 60+466** Нузальски туннель, йохалла 180 м (йина 2002 ш.);
* **км 68+292 — км 68+560** Буронски туннель,  Бурон йуртахь, йохалла 268 м (йина 1980 шерашкахь);
* **км 81+050** хи тӀера тӀай Лья-Дон, йохалла 120 м (йихан 1981 ш.);
* **км 86+300** тоннель с противолавинной галереей, йерриг йохалла 373 м (йина 2010—2012 шерашкахь);
* **км 86+500 — км 87+100** хьаьттан дуьхьаллин  галерея (построена в 2002 г.);
* **км 87+100 — км 87+390** хьаьттан дуьхьаллин  галерея (построена в 1996 г.);
* **км 91** туннель хьаьттан дуьхьаллин  галерейешкахь, йерриг йохалла 760 м (йина 2016 ш.);
* **км 93+300** Рокски лам баккхаран  туннель, йохалла 3730 м (йина 1976—1984 шерашкахь, реконструкци йина 2010—2014 шерашкахь)
* **км 97+800** хьаьттан дуьхьаллин  галерея № 1 (реконструкци йина 2009—2011 шерашкахь);
* **км 98+100** хьаьттан дуьхьаллин  галерея № 2 (реконструкци йин 2009—2011 шерашкахь);
* **км 108** хьаьттан дуьхьаллин  галерея № 3  гӀортор пен (реконструкци йин 2009—2011 шерашкахь).

## Транскаман сийлаллаш
* Аланский Богоявленский зударийн килс
* Бальнеологически курорт «Тамиск»
* Ходов Николайс бина Уастырджина  инзаре доккха хӀоллам белхаш
* «Зылын-дуар» таможнин заставан йисина меттигаш,  «Сау бæрæджы лæгæт»  килс, йуккъера бӀешерашкахь «Чырамад» гӀапан (аркан кепехь таможнин кевнаш) ӀиндагӀаш Биз йуьртана гергахь
* Лаккхара Мизур олучу гӀалин кепара йуртаран уллехь ларъйаран бӀовнаш
* **Нузальски килс**— хӀолам XIII—XIV бӀ.
* Таможенни гӀап «Жилын дуар» (Галъйаьлла кевн) — бӀов а, ков а, остатки йуккъера бӀешерийн гӀишлош Зарамаг, Касарское чӀож)
* Шира осетинийн эвла Рук — гӀаланаш а, бӀовнаш а, шатайпа архитектура, шира килс
* Беза лам Бурсамдзелы йа Бурхох, Хурбадæны хох
* ГӀалин кепара республикан маьӀна долу Дзау йурта (йуккъера меттиган урамца йоьду).
* Шира гӀалан гӀап хьалха хиллачу Ачабети йуьртахь
* гӀала Цхинвал  а, цуьнан центр а

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* 
* 
* 
* 
*