Монголийн импери

**Монго́лийн импе́ри** (; ; *Yeke Mongɣol ulus* — «Йоккха Монголийн пачхьалкх») — пачхьалкх, кхоллайелла XIII бӀешарахь Чингисхана а, цуьнан тӀаьхьено латта тӀемца даккхарца, дуьненан исторехь уггаре баккхий гуонахьара мехкаш бахарца Махбален Европин тӀера Японин хӀорд тӀе а, Новгородан тӀера Къилба-Малхбален Ази кхаччалц (майда  гергга йа ).

Къагаран муьрехь йукъадоьдура шуьйра Йуккъера Азин, Къилба Сибрехан, Малхбален Европин, Гергара Малхбален, Цийчоьнан, Тибетан меттигаш. XIII бӀешеран шолгӀачу декъехь йолайелира, чекхйелира 1269 шарахь импери йохар, ХӀора улусан хано (империн хӀоъан урхалла деш волчу Хубилай воцург) кхайкхийра шеш дозуш доцу кхечу улусан ханех, церан коьртехь лаьттара ЧингизгӀар. Йаккхий кийсигаш Сийлахь Монголин хилира Импери Юань, Джучин улус (Дешин Орда), ХулагугӀеран пачхьалкх (Ильханат) а, Чагатайн улус а. Сийлахь хан Хубилай, тӀеэцначу (1271) Юань императоран титул, коьрта шахьар дехьайаьккхина Ханбалыке (таханлера Пекин), претендент вара массо а улусан коьртаниг хила. XIV бӀешо долалуш метта хӀоттийна формалан йолу империн марталла конфедерацин кепара фактехь маьрша пачхьалкхаш хилла йолу.

1368 шарахь Импери Юань дӀайелира, цуьнца дӀайелира Монголийн импери.

## ЦӀе
Монголийн импери олура шех йуккъерамонголин *—* *Yeke Mongɣol ulus;* Ширамонголийн йозаехь *— *. Тюркийн маттахь*—* *Kür uluγ ulus*.

Монголаша олура шайн пачхьалкхах «мөнгө/мунгу» — «Детин», аналогица «Аьчка» киданин Ляо некъашца а, «Дешин» Чжурчжэни некъашца а Цзинь. Цийн йозанашкахь «Хэй-да ши-люэ» 1237 шеран дуьйцу Сийлахь Монголин бахархоша шайн пачхьалкхах олура «Сийлахь детин некъий».

## Пачхьалкх хӀоттар

ГӀезалошна а, кереиташна а тӀехь толам баьккхина, Темуджин (Чингисхан) волавелира шен къам нисдан — эскар. Ӏай 1203—1204 шерашкахь йира цхьа могӀа реформаш, цуо бух биллира Монголийн пачхьакханна.
* Ладаме реформа хьакхалора эскаран реформин, иза декънера  эзарнашна, бӀаьнашна, иттаннашна. Иштта чӀагӀдора урхалла дар а, низам а, ткъа коьртаниг — дӀадоккхура эскар даран гергагарлонан хьесап. ХӀинца гӀуллакхехь гена валар, билгала далар шен хьуьнарца, ханна муьтӀахь хиларца, гергарлонца а, тайпанан аристократин уллера хиларца а дацара.
* Темуджина масала хилла дукха хан йоцун хиллачу тӀамера, цуьнан аьтту белира дуьхьало йоцуштсхьайаккха ларйеш йоцу ставка Ван-ханан. Йира лерина кешиктенийн корпус, ша тайпана ханан долара гварди, иза йекъалора шина декъе: турхаудаш — дийнан ха, кебтеулаш — буьсана (70 а, 80 а стаг).
* Цул сов, кхоьллира элитина дакъа эзар турпалхочух — дикачу тӀеммлойх, и дарж лора тӀемехь гӀуллакхаш дарна.

Найманаш а, меркиташ а хӀаллакбаро а, Джамуха виеро а гурахь 1205 шеран чекхбаьккхира бай-аренанитӀом. Темуджина ца бисира Йоккхачу бай-аренан малхбален декъехь мостагӀий, монголаш кийча бара дуьненан историн аренехь гучубовла

1206 шеран мартехь Онон эркан хьостан гена доццуш гулйелла кхурултай, цигахь Темуджин хаьржина сийлахь хан, кхайкхадора Сийлахь монголийн пачхьалкх кхайкхар. Декъадаларан хьесап даьржира эскар доцучун, ша долу къоманна. Эзарнаш, бӀаьннаш, иттаннаш олура хӀинца бахархоша эскаран бала безачу бахархойх. *«ДӀайазбе Сийна йозанца „Коко Дефтер-Бичик“, цул тӀехьа жайнашка а доьхкуш, куьйгаш декъадаларх дакъошка массо а къоман гражданаш»*. Йерриг хӀоттам пачхьалкхан коьрта Ӏалашонна муьтӀахь дара — тӀамна.

Керлачух хьакхалуш дерг эскарехь, кхузахь къаьстара алсамо тӀеман дакъа — тумен (итт эзар). Тайп-тайпана ханан гварди йоккхха йора туменан бараме, цунна йукъа тухура эзар турпалхо. МогӀарера кешиктен (монг. хишигтэн) шен рангехь лакхара вара муьлххачу а тӀеман декъан баьччел, цу йукъахь эзарниг а ву.

## Билгалдахарш

## Литература

;Коьртаниг
* Карпини, Гийом де Рубрук, История Монголов / Путешествие в восточные страны, СПб.: 1911.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  — В этой публикации дан перевод только части текста памятника (примерно 45% от всего текста). Полный перевод сочинения Пэн Да—я и Сюй Тина "Хэйда шилюэ (Краткие известия о чёрных татарах)" осуществлён Р.П. Храпачевским и опубликован в книге "Золотая Орда в источниках. Том третий. Китайские и монгольские источники", М. 2009.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

;Кхин т\е
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Хьажоргаш

*  
* 
* 
* *[[Уэзерфорд, Джек|Уэзерфорд Дж.]]*   = Genghis Khan and the Making of the Modern World. / [Пер. с англ. Е. Лихтенштейна]. — М. : АСТ ; Владимир : ВКТ, 2008. — 493, [2] с. : ил. ISBN 978-5-17-031548-2
* Завоевание Руси татаро-монголами. Интерактивная карта


Категори:Монголийн пачхьалкх
Категори:Центран Азин истори
Категори:ОвхӀанан исторера пачхьалкхаш
Категори:Цийчоьнан исторера пачхьалкхаш
Категори:Кхазакхстанан исторера пачхьалкхаш
Категори:ГӀиргӀазойн исторера пачхьалкхаш
Категори:Монголин исторера пачхьалкхаш
Категори:Россин исторера пачхьалкхаш
Категори:Таджикистанан исторера пачхьалкхаш
Категори:Туркменистанан исторера пачхьалкхаш
Категори:Узбекистанан исторера пачхьалкхаш
Категори:Азин историн пачхьалкхаш
Категори:Европин историн пачхьалкхаш
Категори:Азин импереш
Категори:Европин импереш
Категори:Хоржу монархи