open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Импери

**Импери** (  — *бакъо*) — иза историн  пачхьалкхан кеп йу. Стивен Хау цle йолчу историко ма-бохху импери билгалйолу шен йукъца а, шена кleлдитина долчу латтанашца а; дукхахьолахь и латтанаш тlамаца дlaлаьцна а хуьлу. Фредерик Купера а , Джейн Бербанка а гойту империйн leдал дуй урхаллин бакъонан тайп-тайпаналла хилар цуьнан чудогlyш долу латтанаш тleхь. Ламастан кхетамехь шуренна куьйгалла деш ву  паччахь: Далин дошамо билгалйоккхур шуре  «доза доцу, лаккхарачу даржехь волу паччахьан керахь йолу пачхьалкх»; Йоккха Кхеташонан Энциклопедис «йеккъа паччахьан керахь йолу монархин пачхьалкхаш» йагар а йеш (Республикан дожар хиллачул тlaьхь Рум, Руман империн болера дакъа — Византи (1453 шо кхаччалц лаьттина), Сийлахь Карлин пачхьалкх (768—814), девтойн Сийлахь Руман шуре (962—1806), Оьрсийн шуре (1721—1917),  Наполеонин I а , Наполеонин III а Галойчоь (1-гla а ,  2-гla шуре) а ,  Остройн шуре (1804—1918, 1868  шо доладаларца — Острой-Мажаройн)) ,  «Къаьстина буржуазин пачхьалкхан колонин олаллин организаци»-ех а шуре алар билгалоккху , кху маьlнаца дийца мега Галойн шуренах , иза догlyш ду Галойчоьнехь пачхьалкхан дlaxloттам республикан амал йолучу муьрна а  .
Лоьмсойн шуре

**Лоьмсойн** **шуре** (**Лоьмсойн рейх**, ; иштта **Кайзеран Лоьмсойчоь**, **Кайзеррейх**, ; **ШолгӀa рейх**) — монархин пачхьалкх, кхоьллина йолу Лоьмсойчоьнан цхьанакхетарехь Пруссин куьйга кӀeлахь. Кхоллархой бу Отто пон Бисмарк а , Вильгельм I Гогенцоллерн а. Пачхьалкх кхоьллина 1871-чу шарахь кхолламан беттан 18-чу дийнахь, ткъа йоьхна 1918-чу шарахь лахьанан беттан 9-чу дийнахь.

1871-чу шеран оханан беттан 16-чу дийнан Коьртачу leдалехь Лоьмсойн шурено кхуллур бертан пачхьалкх («гуттаренна болу барт»), 25 жима пачхьалкхах лаьтташ йолу, царах йиъ паччахьалла йара: Пруссия, Бавария, Вюртемберг и Саксония; 6 сийлахь герцогалла: Баден, Мекленбург-Шверин, Гессен, Ольденбург, Саксонский Веймар и Мекленбург-Стрелиц; пхиъ герцогалла: Брауншвейг, Ангальт, Саксонский Мейнинген, Саксонский Кобург-Гота , Саксонский Альтенбург; 7 олалла: Вальдек, Липпе, Шаумбург-Липпе, Шварцбург-Рудольштат, Шварцбург-Зондерсгаузен, Рейс-Шлейц ,Рейс-Грейц; кхоъ маьрша гӀaла: Гамбург, Любек , Бремен; кхиъ цхьаъ шуренан кӀoшт йолуш хьалхаваьлла паччахь а волуш. Лоьмстйн шуренан бухбиллархой лоруш бу Отто фон Бисмарк а, Вильгельм I Гогенцоллерн а. Наггахь цунах олу «**ШолгӀa рейх**». *Кайзеран Лоьмсойчоьно* шайн хилар сацдинера 1918-чу шарахь Лахьанан беттан карчам хилча, цул тӀaьхьа Вилгельм II шен даржах мукъаваларца.


## Билгалдахарш
;Комменташ

;Билгалдахарш
ДегӀaстанан бусалбаллин сур

**«ДегӀaстанан бусалбаллин сур»**йа **«Бусалбаллин сур»** (гӀаж. *Qafqas* *İslam Ordusu* ; хун. *Kafkas İslâm Ordusu*) — Шуренан хьалхарчу тӀeман тӀaьххьарчу шерашкахь жигаре хилла долу хункархо-гӀaжарийн тӀeман вовшахкхетар. XӀapa цхьанакхетаралла йара вовшахтоьхна ГӀaжарийчоьнехь xӀyтосург—асаран баттахь 1918-чу шарахь (ГӀaжарийн Демократин Республико а , Осмалойн шурено а йазбина болу асаран баттахь 1918-чу чӀaгӀaмо ма-бохху Осмалойн шурено шайна тӀeлоцуш дара гӀo дан герздолучу ницкъашца ГӀажарийн Пачхьалкхан Ӏeдалана.)
Лезгивал

**Лезгивал '' *** (, [  ]) - язйина йоцу [[Лаьзгий|лаьзгийн]] сийн кодекс, кхуллу лаьзгийн амалан а, диспозицин а бух. *Лезгивал* цхьаммо а яздина дац, иза [[Ислам|бусалба динан]] а, лезгинийн а [[Ӏадат|Ӏадатийн]] тоба ю, церан доьзалан а, юкъараллин а юкъаметтигаш нисъеш йолу, лезгинаш дуьненахь миччахьа а белахь а   .

== Бух ==
Лезгивалан пхи бух:  

# *'Дин** - АллахӀах тешар, бусалба динан хьехамаш ларбар, лезгивала дийцарехь, иман доцург хьакъ волу стаг а, вуьззина ницкъ болуш а хила йиш яц.
# . **Намус** - яхь ю, хьакъ верг бен лезгин хуьлийла дац, цундела адамехь яхь хила еза. Цунна доккха маьӀна ло.
# **Сихил** - тейп ю, хьакъволучу стеган доьзал хила беза ( сихил ), иза орам боцуш хила йиш яц. Цундела шен 7 дай, тукхам бовза а, гергарчаьрца дика юкъаметтигаш латто а еза цунна.
# **Чирвал** - лаьзги боккха тидам тӀебахийта беза хааршна: бусалба динан, лезгинийн историн, кхидолчу хааршна.
# **Лезги чал''' - лаьзги шен мотт хаа беза, вуьззина лезгин ларархьама. Лезгивална хетарехь, лезгин мотт сий а, сий а долуш бу.

## Билгалдаккхарш

Категори:ДегӀастанан оьздангалла
Категори:Википеди:Йевзаш йоцу (ref) код йолу йаззамаш
Наталино

* Наталино (Харьковн область) — Украинин Харьковн областан Красноградан кӀоштара эвла
* Наталино (Херсонан область) — Украинин Херсонан областан Бериславан кӀоштара эвла
Т (кириллица)

**Т** нохчийн а кириллицан элп ду.

## Дешнаш (Кепаш)
### Нохчийн маттахь
* **Т**ала
* **Т**евзаг
* **Т**иэрза 
* **Т**ийца
* **Т**иц**т**ала

### Оьрсийн маттахь
* **Т**ень
* **Т**ругуой
* **Т**онецк
* По**т**руга
* Поне**т**ельник

## Хьажа
* Нохчийн мотт
* Оьрсийн мотт
* Нохчийн абат
* Кириллицан абат
* T t (Латийн)

Категори:Нохчийн абат
Категори:Кириллицан абат
С (кириллица)

**С** нохчийн а кириллицан элп ду. «С» латийн абатахь «S» ду.

## Дешнаш (Кепаш)
### Нохчийн маттахь
* **С**айтдаьтта 
* **С**айл
* **С**уда
* **С**улам
* **С**аьлгІа

### Оьрсийн маттахь
* Гро**с**ный 
* **С**автрак 
* **С**акат
* **С**аявление 
* **С**има

## Хьажа
* Нохчийн мотт
* Оьрсийн мотт
* Нохчийн абат
* Кириллицан абат

Тоба:Нохчийн абат
Тоба:Кириллицан абат
Ш

**Ш** нохчийн а кириллицан элп ду. «Ш» латийн элп латийн абатахь дац, а Кроатийн меттахь «Š š» Ш ду.

## Дешнаш (Кепаш)
### Нохчийн маттахь
* **Ш**ерахь 
* Соьл**ш**а-ГӀала
* **Ш**амбалт
* **Ш**овхӀар
* **Ш**угги 

### Оьрсийн маттахь
* **Ш**елтый 
* **Ш**ена 
* **Ш**енщина 
* **Ш**урналь
* **Ш**ить

## Хьажа
* Нохчийн мотт
* Оьрсийн мотт
* Нохчийн абат
* Кириллицан абат
* Š š (Латийн)

Тоба:Нохчийн абат
Тоба:Кириллицан абат
Самбо

**Самбо** (оьрс: *самбо*) — СССР- хь кхоьллина тӀеман говзалла, шен эскархой кепехь латторхьама. Цуьнан цӀе оьрсийн маттахь герз доцуш ларваларан дешнийн цхьаьнакхетаран акроним ю (оьрсийн маттахь: ***сам'''озащита '''б'''ез '''о'''ружия''), ***дуьххьара**' лелийна 1920-гӀа шерашкахь. Цо цхьаьнатуху дзюдон а, ламастан оьрсийн латаран а техника, тайп-тайпанчу схьадовларан кхечу тӀеман искусствон цхьацца тӀетохаршца, хӀунда аьлча лоьхура хӀора тайпанан дуьненаюкъара латаран уггаре а диканиг. Иза уггаре а йоцачу хенахь дуьхьалонча меттах ца ваккхаран боламашна тӀехь лаьтташ бу, цундела уьш лелийна эскархоша а, амма иштта леррина Ӏамораш диначу полицин а, набахтин а, психиатрин а белхахоша а.

## Хьажоргаш

Категори:Латараш
Маша и Медведь в кино: Скажите "Ой!"

**Маша и Медведь в кино: Скажите "Ой!"** — второй кинотеатральный проект по вселенной мультсериала «Маша и Медведь», премьера которого состоялась 1 июня 2023 года в кинотеатрах. Общая продолжительность фильма — 24 минут. 

Прокатехь фильм гучуйаьлла 2022 шеран 15 декабрехь 2023 шеран 7 январехь фильм йу онлайн-кинотеатрехь «Кинопоиск».

## Билгалдахарш

Категори:Маша а, Ча а
ӀабдуллахӀ ибн Зайд

**ӀабдуллахӀ ибн Зайд аль-Ансари** (; ) — иза ансарех волу Мухьаммад пайхамаран ﷺ сахьаби ву. Цо дакъалаьцна ШолгӀачу Ӏакъабатан байӀатехь а, иштта Бадран а, Ухьудан а, Хандакъан а гӀазоташкахь а. Иза ву гӀенаха азан хезна хилларг, цундела Мухьаммад пайхамаро ﷺ омрадина Билал ибн Рабахье ӀабдуллахӀана гиначуьнга хьаьжжина азан де аьлла. Цо дийцина хьадисаш кӀеззиг ду, уьш дӀайаздина ду «Ас-сунанул-арбаӀат» олучу хьадисийн жайнашкахь.

## Хьостанаш
Чимаев, Хьамзат Хизарович

**Хьамза̄т Хиза̄рович Чима̄ев** () — иза россин нохчийн ийначу вовшахлатаран латархо ву. Иза ӀЦЭ-н векал ву. Иза UFC-н тӀома кӀел волуш ву йуккъерчу дегӀан дозаллин категорин барамехь. Иза шен йуккъерчу дегӀан дозаллица UFC-н официалан рейтингехь 13-гӀа меттиг дӀалоцуш ву.

## Билгалдахарш
ГӀувийе

**ГӀувийе** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта О-де-ФгӀанс регионехь. Коммунан департамент — Уаза. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Уаза департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Феликс Мендельсон

**Феликс Мендельсон** (, цӀе *Якоб Людвиг Феликс Мендельсон Бартольди*&nbsp;— **Яков Людвиг Феликс Мендельсон-Бартольди**; 1809 шеран 3 февралехь&nbsp;— 1847 шеран 4 ноябрь)&nbsp;— Романтизман заманан немцойн композитор, дирижер, музыкан а, юкъараллин а деятель.
П

**П** нохчийн а кириллицан элп ду. «П» шолгІа нохчийн элп абатахь ду.

## Дешнаш (Кепаш)
### Нохчийн маттахь
* **П**ашхалла 
* **П**ираьнчиг
* **П**арам
* **П**аркалла
* Ва**п**а

### Оьрсийн маттахь
* **П**рат 
* **П**огатый 
* Гру**п**ый 
* До**п**рый 
* Лю**п**овь

## Хьажа
* Нохчийн мотт
* Оьрсийн мотт
* Нохчийн абат
* Кириллицан абат
* P p (Латийн)

Категори:Нохчийн абат
Категори:Кириллицан абат
К (кириллица)

**К** нохчийн а кириллицан элп ду. «К» доьалгІа нохчийн элп абатахь ду.

## Дешнаш (Кепаш)
### Нохчийн маттахь
* Да**к**а
* Жи**к**арала 
* ЖІу**к**а
* Куьз**к**а 
* КІеззи**к**

### Оьрсийн маттахь
* **К**азета 
* **К**де
* **К**ла**к**ол
* **К**оворить
* **К**розный

## Хьажа
* Нохчийн мотт
* Оьрсийн мотт
* Нохчийн абат
* Кириллицан абат
* C c (Латийн)

Категори:Нохчийн абат
Категори:Кириллицан абат
Сфинкс (циикийн тайпа)

**Канадин сфинкс** — масех месаш йоцу цициган тайпанех цхьаъ ю. Порода кхиош Ӏаламан рецессивни мутацеш дӀахӀиттийра, месаш ца хиларе кхачадо — *hr* .

Карарчу хенахь хӀара дуьззина кхолладелла а, дикка стабилан а тайпа ду, 50 шарахь зеделларг долуш, шен билгалонаш рецессивни тайпане хьаьжжина дӀасаяржош. И тайпа массо а дуьненаюкъара фелинологин организацеша къобалдина ду.Кхин месаш йоцу цицигаш ю Донан сфинкс, Петербальд, Украинан Левкой, кхин а.— мелла а къона а болуш (20-30 шо гергга хан йолуш), кхиаран новкъахь а болуш.

И тайпа кхоьллинчара, массо а кхечу сфинксийн тайпанийн санна, мехаш дайаран бахьана, кхеташ дац. Дукха хьолахь, иза доьзна ду цхьацца Ӏаламан мутацеш бахьана долуш, уьш тӀаьхьо гӀортор еш а, ларйина а тӀаьхьенехь селекцица. ХӀинцалерчу заманахь месаш йоцчу дай-нанойн тӀаьхье а месаш йоцуш хуьлу, юьхь тӀехь а, цӀога тӀехь а тайп-тайпанчу барамехь хила тарлуш елахь а.

Сфинксаш чӀогӀа безаме а, хьекъале а ю, амма хӀетте а церан кхидӀа лелар дозуш ду адамаш кхиорца. Уьш Ӏамо атта а, дика иэс долуш а бу. Сфинксаш говза кхиссало, цундела ур-атталла оцу тайпанан кхиазхой а цхьана метре кхаччалц локхалле кхиссало, ткъа баккхийнаш 1,3 м локхалле кхиссало Оцу тайпанан цицигаша цхьалха ца лов, дукхахьолахь шайн долахошца чӀогӀа дӀатесна хуьлу.

Категори:Циикийн тайпанаш
Гап

**Гап** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ПгӀованс — Альпаш — Сирла-сийна Йист регионехь. Коммунан департамент — Лакха Альпаш. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:Францин гӀаланаш
Категори:Лакха Альпаш департаментан коммунаш
Базелика

* Базелика (Маса-Карара)
* Базелика (Пави)
* Базелика (Пяченца)
* Базелика (Парма)
* Базелика Болонья (Пави)
MG 42

**MG 42** () — лоьмсойн йукъара дертоп  Шолгlaчу шуренан тleман муьрехь. Йина йу 1942-чу шарахь Metall-und Lackwarenfabrik Johannes Großfuß фирмо. Цо дукха маса йетта аьлла дела кхеташонан салтеша а , бартхоша а цle тиллинера цунна «Даьlaхкаш хедорг», «Гитлеран горга херх», «Эмга», «Крестовик» (тleхь жаlap долу гезг).
Адукмахи

**Адукмахи** — ДегӀастанан Левашин кӀоштара эвла.

Иза йу Мекегин йуьртан меттиган йукъайогӀу.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Левашин кӀоштан нах беха меттигаш
Берлин чу хьовлхар

**Берлин чу хьовлхар** — Берлинан тleлатаран тleман гlyллакхан тlaьххьара дакъа, тleман жамl Xlитлеран Лоьмсойн мехкан коьрта гlaла дlaлацар ду Цleчу Суро.Берлин йаккхар доьдуш дара оханан беттан 24-чу дийнахь xlутосург беттан 2-чу де кхаччалц дуьйна.
Бусехь Тур-да (OB West)

**Вермахтан «Малхбузе» лакхара баьччалла** (; нем. акр. **OB West**) — ШолгӀачу дуьненан тӀамехь Малхбузен тӀеман гӀуллакхийн майданехь Германин ТӀеман ницкъийн массо а тайпанийн йукъара стратегин лакхара баьччалла ду. Вермахтан «Малхбузе» лакхара баьччалла кхоьллина 1940 шеран 10 октябрехь, цуьнан коьрте генерал-фельдмаршал Г. Рундштедт хӀоьттина.

## Билгалдахарш

Категори:Вермахт
Валтер Модел

**Отто Мориц Валтер Модел** (лоьм. *Otto Moritz Walter Model* *;* 24.01.1891 — 21.04.1945) вара Шуренан шолгlaчу тleман муьрехь лоьмсойн инарла-тleмада. Тloм болалуш и танкийн дера буьйранча волушехь вевзина ву дуьхьалонан тleман говзанча санна. 1941-42-чу шерашкахь цо 9-чу суран буьйранча волушехь баьккхина болчу кхиамаша билгалбаьккхира цуьнан кхидla хир болу белхан некъ.

Модел дуьххьара Xlитлера тидаме лецира Шуренан шолгla тloм болабале, амма церан гергарло гена ца делира 1942-гla шо кхаччалц. Цо къар ца луш бечу тlамо а , цуьнан нацистийн роже йолу муьтlaхьалло а шена Xlитлер реза хилар а, иза цуьнан шен уггар тоьллачу буьйранчех цхьаъ хетийтар даьккхира.Цо цундела цхьазза вахийтина ца laш вогlyьйтура и лоьмсойн уггар хьал кleлдисинчу меттигашка суран «Невренан Украйнмохк» а , «Невре» а , «Йукъ» а тобанийн куьйгалхочун даржехь.

1944-чу шеран хьаттан баттахь Модел хьажийнера буссене суран «Б» тобанан бlaкуьйгалхо санна.Цуьнан Xlитлерица йолу йуккъаметтиг телхинера лоьмсой Арденнан тleлатарехь эшийнчул тlaьхьа. Суран «Б» тоба Руран гоне лаьцначул тlaьхьа йохийча  цо ша-ша вийра 1945-чу шеран оханан беттан 21-чу дийнахь.
Суран тоба «Б»

**Суран тоба «Б»** (лоьм. *Heeresgruppe B*) — Вермахтан суран тоба йу Шуренан шолгlачу тleман муьрехь.

## Тоба кхоллар , 1940-чу шеран тleмаш бусехь
Суран тоба «Б» кхоьллина йара 1939-чу шарахь эсаран беттан 12-чу дийнахь Полякийн махкара бусене сехьайаьккхина йолу суран тобанан «Невре» (лоьм. *Heeresgruppe Nord)* цle хийцинчул тlaьхьа.Суран тобано «Б» Перенгийн тlaмехь дlaлецира Голландхойн а , Белгихойн а мохк.Тleман шолгlaчу декъехь Ла-Маншан хlopдийстехь тleмаш чекхболушехь тоба сехьайаьккхинера Сомма хине , цигахь цо тleлатар дира Парижехула Атлантикан laпказан йохаллехь.1940-чу шеран хьаьттан беттан 16-чу денна дуьйна доладелира сур дехьадаккхар боленан Пруссе.

Советан пачхьалкхана дуьхьал тloм балле хьалха цуьнан цle хийцира Суран тоба «Йукъ» тle.

## Тleман гlyллакхаш болехь 1942-43-чу шерашкахь
Йуха а суран тоба «Б» кхоьллинера 1942-чу шеран мангалан беттан 9-чу дийнахь суран тобанан «Негla» аьрру тleман вовшахкхетарех.Иза лаьтташ йара Сталин-гlaла дlaлаца а , Ийдал хине бовла а аьхкенан тleлатаран кечйинчу тleлатаран тобанан невренан йистехь.1943-чу шарахь чиллин баттахь гонехь долу суран тобанан «Б» вовшахкхетарш шаьш дохийнчул тlaьхьа карадахнера.Иззачу беттан 9-чу дийнахь цу тобанах бухайиснарг йеккъера «Йукъ» а , «Негla» а тобанаш чу
Хассо Эккард пон Мантейпел

**Хассо Эккард пон Мантейпел ** (лоьм. *Hasso-Eccard von Manteuffel* ) — Кхоалгlaчу рейхан муьрехь хилла лоьмсойн бlaкуьйгалхо, Вермахтан танкийн суран инарла.

## Тleхьажоргаш
5-гӀа танкийн сур (Вермахт)

**5-я танкийн сур** () — Нацистийн Лоьмсойн мехкан герздолу ницкъийн гlaш суран тleман вовшахкхетар (танкийн сур) Шолгlaчу шуренан тlеман муьрехь. Кхоьллина 1942-чу шарахь гlyран беттан 8-чу дийнахь Априкехь. 1943-чу шеран xlутосург баттахь ингалсхойн-laьмаркхойн сурийн карадахна Тунисехь.

Йуханехь кхоьллина 1944-чу шарахь хьаьттан беттан 5-чу дийнахь Перенгийн махкахь («Бусе» танкийн сурийн бухехь, *Panzergruppe West*). Йуха а ингалсхойн-laьмаркхойн сурийн карадахна 1945-чу шарахь оханан беттан 16-чу дийнахь (Руран го)

Категори:ШолгӀачу дуьненан тӀемехь вермахтан танкийн эскарш
Рейхсвер

**Рейхсвер** ( — букв. «шуренан дуьхьало») — Лоьмсойн мехкан герздолу ницкъаш 1919-1935-чу шерийн муьрехь.

1919-чу шеран кхолламан баттахь Лоьмсойн шуренан герздолу ницкъаш дlабаьккхинчул тlaьхьа 1919-чу шеран бекарг баттахь керлачу пачхьалкхо сацийнера керла рейхсвер кхолла йеза аьлла. Йуккъера мур чекхбаьлча 1921-чу шеран кхолламан баттахь кхоьллинера рейхсвер. 1919-чу шеран Версалан машаре чlагlaмо ма-баххар салтийн масаллина а , герзана а доза тоьхнера.

Рейхсвер лелаш йара «пачхьалкх чохь пачхьалкх » санна , цуьнан куьйгалло боккха laткъам бора leдалана Веймаран пачхьалкхехь. Рейхсвер йина йара тleкхайкхам боцу герздолу ницкъаш санна , хьалхалерачу шуренан суран зеделларгана тleтовжуш бух буьллуш хила дезачу герз хийцаран.

Адолп Xlитлера «тleман ша-шен урхалла дар дендар» кхайкхадарца (Сурхойн декхар йухадар , тleман-xlaваан ницкъаш (лоьм. *Luftwaffe*) кхоллар) 1935-чу шарахь рейхсвер йерзийнера вермахте.

## Тleхьажоргаш
Лоьмсойн паччахьан сур

**Лоьмсойн паччахьан сур** (лоьм. *Deutsches Kaiserliches Heer* йа *Deutsches Heer* ) йа **Рейхсхеер** () — Лоьмсойн шуренан гlaш сур , Шуренан герздолу ницкъийн хloттаман дакъа.

Лоьмсойн паччахьан сур дина дара была 1871-чу шарахь Лоьмсойн шуре кхолларца , йерзинера Рейхсверан гlaш суре 1919-чу шарахь бекарг беттан 6-чу дийнахь, Шуренан хьалхарчу тlaмехь эшоран бехкана. **«Das Heer»** боху цle (церан маттара гочдича Das Heer «сур») леладеш ду xlинцалерчу лоьмсойн сурехь гlaш сур билгалдаккха.

## Тleхьажоргаш
Къеп йохайаран болх «ЗӀоьма»

**Къеп йохайаран болх «Зloьма»** (лоьм. *Greif — Гриф; олуш [ɡʀaɪ̯f], цхьадолу хьостанашкахь цle йоккху «Грайф»**)* — 1944-чу шеран гlyран беттан 16-чу дийнахь лоьмсойн къайлаха болх.  Лоьмсоша доладинера Арденнан тleлатар бусехь , цуьнан laлашо йара Голландхойн а , Белгихойн а мехкашкахь ингалсхой-laьмаркхой бохабан. Белге тleлетачарна дара гlo дан дезаш къайлаха цle «Зloьма» йолу къайлахчу белхо. Цуьнан laлашонаш йара цхьаъ йа масех тlaй дlaлаца Маас хин дехьал , laьмаркхойн тleхьенашкахь кегари бан. Кху балхе тleкхайкхира laьмаркхойн тleман конкашкахь дlaсалелаш болу laьмаркхойн суран духар доьхха ингалсан мотт буьйцу тleхьенехь болх баран салтий. Ингалсхойн-laьмаркхойн тleхьенашкахь кхин а боккха кегари бан тleман декъашхошка дlaкхачийнера харц хаам тleман laлашонех лаьцна. Иштта цигахь хьахдеш дара бартхойн суран Лаккхара Тур-да Дуайт Эйзенхауэр а , кхиболу лаккхара ингалсхойн-laьмаркхойн эпсарш байъина бу бахар а.

## Тleхьажоргаш
Эрих Бранденбергер

**Эрих Бранденбергер** (лоьм. *Erich Brandenberger*) — лоьмсойн эпсар , ший а Шуренан тleман декъашхо , танкийн суран инарла, Нежан гlaшца Къонахчун жаlapaн долахо.

## Тleхьажоргаш
Йукъараговза болх «Маркет — Гарден»

**Йукъараговза болх «Маркет — Гарден»** (инг. *Operation Market — Garden*) — 1944-чу шарахь товбецан беттан 17-27-чу деношкахь бан лерина бартхойн йукъараговза болх. Xlapa болх бу айчетаран ницкъаш лелийнчарех силабаккхийчарах цхьаъ а, уггар боккха бартхойн бохам а тlом болабелча дуьйна, ткъа лоьмсошна иза баккхийчу толамашна йукъара тlaьххьарниг бу.
Халкъ-Ден цӀaгӀала (Соьлжа-гӀала)

**[[Соьлжа-ГӀала|Соьлжа-гӀaлара]] Халкъ-Ден цӀaгӀaла —** Хьалхарчу оьрсийн-нохчийн тӀaмехь йохийна гӀишло йу Нохчийнчоьнан коьртачу гӀaлахь.
Ӏaьрбоша Мисар схьайаккхар

**Ӏаьрбоша Мисар схьайаккхар** — иза 639-чу шеран гӀуран баттахь хилла Ӏаьрбийн халифатан тӀеман гӀуллакх ду. Ӏамр ибн аль-Ӏас 4 эзар стаг бен воцучу жимачу тобанца тӀегӀоьртира Палестинера Мисаре, гергга шина шарахь цара дӀалецира шаболу боккха а, адам луьста а болу мохк.

## Дlaдоладале
СС сураш

**СС сураш** йа **Ваффен-СС** (лоьм. *die Waffen-SS*) —  Хен тобанийн тleман вовшахкхетарш.
Соьлжа-гӀалин чухьовлхар (1994—1995)

**Соьлжа-гlaлин чухьовлхар —** Хьалхарчу оьрсийн-нохчийн тleман коьртачарех хиллам , цу хилламехь хилира луьра тleмаш нохчийн коьртачу гlaланан Соьлжа-гlaланан дуьхь.

Оьрсийн герздолучу ницкъашкахь 250 герга тleман конк йара , тleлатар деш дара диъ агloнера : неврера (инарла Константин Пуликовский), буссера (инарла Иван Бабичев), невре-болера (инарла Лев Рохлин), болера (инарла-майор Николай Стаськов).
О

**О́й**, **о́хӀ .**&nbsp;— кириллицин элп, славян-кириллицин графикан бух тӀехь кхоьллинчу массо а алфавиташкахь долу.

## Ган Иштта

* Ꙭ
* оxӀ
* Ꚛ

## Истори
Суьртан кепе хьаьжча, иза мелла а хийцина кириллицин элп ду . («онъ»), иза схьадаьлла грекийн-византинийн уставан элпах Ο ( «омикрон» ).

Ширачу оьрсийн а, ширачу украинийн а йозанашкахь, 1990-чу шарахь параллель. кириллицин элп Ѡ ( «омега» ), иза схьадаьлла грекийн-византин Ω ( «омега» ), иштта лелош хилла (коьртачу декъана дешан юьххьехь) из-за аз билгалдакхархьама, ткъа иштта «ot» аьзнийн цхьаьнакхетар дӀакхачорхьама. "&nbsp;— элп Ѿ ( "оу, от" ). Тайп-тайпана йозанан школаш а, йозанан тайпанаш а хилар бахьана долуш ( статут, ахстатут, курсив ), и дерриге а элпаш масех вариантехь лелийна, цуо гӀо до йозанан хӀолламаш язбина хан а, меттиг а къасто. XVI бӀешарахь, куьйга яздина ца Ӏаш, зорбане яьккхина кеп гучуелира кехатан.

Шира славянийн кириллицан терахьехь терахьийн мах хилла «далхӀ» .

[Глаголитехь сурт диллар кӀезиг хилла [1].](https://ce.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0) ткъа терахьийн мах "80".

## Пайдаэцар .
ГЕРГАХЬ&nbsp;— нохчийн алфавитехь исс элп ду, хила тарло доккха а, жима а, куьйгайозанан а, зорбанан а кепаш йолуш. ХӀинцалерачу украинхойн маттахь оцу элпо билгалдо цхьатерра масех аз:

* [ɔ] .&nbsp;— лахара-юккъера хьаладовларан тӀехьарчу могӀанан товш долу мукъа аз ( *вог *'о** н'', ***о*' зер **о*** );
* [о].&nbsp;— цуьнан аллофон, тохар доцчу дешдекъана хьалха тохар доцчу меттехь олуш йолу .&nbsp;— [зо <sup>у</sup> зуля, ко <sup>у</sup> зух] (близко к "у");
* [[Огублений голосний заднього ряду середнього підняття|[о̞]]]&nbsp;— цуьнан шолгӀа аллофон ( ***диск*** ).

=== "о" аз ===
*'О*' элпо дӀакхачайо /о/ фонема, цу чохь масех аллофон ю: [ɔ], [o], [[Огублений голосний заднього ряду середнього підняття|[o̞]]] . ХӀинцалерчу украинхойн маттахь и фонема тайп-тайпана схьаялар хила тарло.

== Самукъане факташ ==

* . називали ноль.

== Литература ==

* Українська радянська енциклопедія : у 12 т. / гол. ред. М. П. Бажан ; редкол.: О. К. Антонов та ін. — 2-ге вид. — К. : Головна редакція УРЕ, 1974–1985.
* *Півторак Г. П.'' О // Українська мова. Енциклопедія.&nbsp;— К.: Українська енциклопедія ім. М.&nbsp;П.&nbsp;Бажана, 2000.

## Билгалдаккхарш

Категори:Украинийн алфавит
Tочка

**Точка** (.) — сацаран хьаьрк ю. копировальни тептаршкахь а, интернет-керланашкахь а лело.

## Пайда эцнарг
Точкаш лелайо массо а индустрехь.

Масала:
# *Я чуй чорпа.*
# *Месаш хедийна.*
# *Со цӀахь цомгуш ву.*

Категори:Пунктуаци
Ӏумрат

**Ӏумрат** (), **жима [[хьаж]]** (, *аль-хьажжул-асгӀар*) — иза Маккарчу Аль-Хьарам маьждиге зийарт дар ду, тӀаваф а, саӀй а, корта башар а санна йолу леррина Ӏамалш (манасикаш) кхочушйан. Ӏумрат дар машруӀ ду ислам динехь. Ӏумрат дечух *муӀтамир* () олу.

Ӏумрат фарз дина хӀижратан 9-чу шарахь. Дерриг шарахь Ӏумрат дан мегаш ду, вуьшта аьлча, хьаьжан денош доцург, цуьнан билгалйаьккхина хан йац. Ӏумрат хьаж дарх къаьсташ ду; ткъа хьаж дар ислам динан бӀогӀамех цхьаъ ду, хӀора ницкъ кхочучу бусалбачунна тӀедиллина ду иза, иштта шен манасикаш кхочушйан билгалйаьккхина хан йу цуьнан, цундела иза Ӏумратна нийсса бӀостанехьа ду. Ӏумратан манасикаш дӀайуьйлало муӀтамиро лерринчу мийкъаташкахь ихьрам дехкарца, цул тӀаьхьа Макка дӀа а воьдий, Аль-Хьарам маьждиг чу а воьдий, КаӀбатна тӀаваф до, тӀаккха Сафана а, Марвана а йукъахь саӀй а до, тӀаккха манасикаш чекхйовлу цо шен корта башарца йа месаш ларгарца.

## Этимологи
Ӏаьрбийн маттахь «Ӏумрат» боху дош «иӀтимар» () бохучу дашах схьадаьлла ду, ткъа цуьнан маьӀна «зийарт дар» йа «гӀертар, ойла, дагахь хилар» бохург ду. Цундела аьлла Ӏумрат динкинчух «муӀтамир». Ткъа шарӀехь — иза хьаьжцӀа вахар а, тӀаваф дар а, саӀй дар а ду билгалбинчу бехкамашца.

## Хьукма
Ткъа Ӏумратан хьукманах лаьцна аьлча, Ӏеламнехан ши ойла йу цуьнан хьокъехь:
# иза важиб хилар ду: хӀара Ахьмад ибн Хьанбалан а, аш-ШафиӀин а мазхӀаб ду, цара делил лаьцна Сунанан охӀлано Абу Разин аль-Ӏукъайлера дийцинчу хьадисаца, цо Мухьаммад пайхамарна ﷺ тӀе а веана, элира аьлла: «Сан да воккха стаг ву, цуьнан ницкъ ца кхочу хьаж дан а, Ӏумрат дан а. ТӀаккха пайхамаро ﷺ элира: «Хьайн ден метта хьаж а, Ӏумрат а де». Къуръан чохь деанчуьнца а: **﴾Чекхдаккха хьаж а, Ӏумрат а Делан дуьхьа...﴿** [Къуръан 2:196].
# иза суннат хилар ду: ткъа хӀара Малик ибн Анасан а, Абу Хьанифатан а мазхӀаб ду, цара делил лаьцна Жабир ибн ӀабдуллахӀа дийцинчу хьадисаца, Мухьаммад пайхамаре ﷺ Ӏумратах лаьцна хаьттинера аьлла: «Важиб дуй иза?» Цо жоп делира: «ХӀан-хӀа, ткъа Ӏумрат дар гӀоле ду хьуна».

## Делилаш
### Къуръан чохь
Ӏумрат дар Къуръан чохь хьахийна ду:

### Суннат чохь
Мухьаммад пайхамарера ﷺ дийцина дуккха а хьадисаш ду Ӏумратан манасикаш кхочушдаран дозаллах а, и манасикаш кхочушдарна бусалбачунна лун йолчу йолах а лаьцна дуьйцуш. Оцу хьадисех уггар гӀарадевлларш ду:
* Абу ХӀурайрата Мухьаммад пайхамарера ﷺ дийцинарг ду, цо аьллера аьлла: «Iумрат – вукху Iумрате кхаччалц, цаьршинна йукъахь летийна долу къинош дIадойуш ду, ткъа къобалхилла долу хьаж – цунах йолу йал йалсамани ю».

## Иштта хьажа
* Хьаж
* Манасикаш

## Хьостанаш
Ихьрам

**Ихьра̄м** () — иза хьаж йа Ӏумрат дехкарца доьзна долчу белхашна (манасикаш) чу ваха нийат дар ду, талбийат дешаршца хуьлийла йа бедарш дӀайахарца хуьлийла. Дукхахболу нах гӀалатбовлу, ихьрам — иза деккъа тегна бедарш йохар ду моттарехь. Ихьрамна йукъадогӀу стага тегна духар тӀедохар а, стага йа зудчо месех йа мӀарех цхьа дакъа хадор а йа хаза хьожа йогӀу хӀума хьакхар а.

## Иштта хьажа
* Хьаж
* Ӏумрат

## Хьостанаш

Категори:Исламан терминаш
Чухьовлхаран тобанаш

**Чухьовлхаран тобанаш** (лоьм.**''S**turm**a**bteilung,* цундела дацдина *SA),* иштта «*'боьмаша коч йолуш берш'''» (италхойн «laьржа коч йолуш бечаьрца» тералла йу) — Къоман-социализмин лоьмойн белхахойн партин тleман цхьаьнакхетаралла йу.
Бахархойн тӀом Австрихойн махкахь

**1934-чу шеран чиллин беттан Австрихойн мехкан гlaттам** (лоьм. *Februarkämpfe 1934*), кхин а бевза **Австрихойн мехкан бахархойн тloм** (лоьм. *Österreichischer Bürgerkrieg*) — чиллин беттан 12—16-чу деношкахь аьррохьарчарна а, (шайца полици а, сур а долу) аьттохьарчеран цхьаьнакхетараллашна а йукъахь хилла вовшахтасадаларш масех гlaланашкахь: Вена, Брук-ан-ден-Мур, Штайр, Юденбург, Грац. Шина а агloра вала а велла, тleпаза а вайъина 1600 кхаччалц стаг.
Павловка (Верхни Рогачикан йуьртан йукъаралла)

**Павловка** () — Украинин Херсонан областан Каховкан кӀоштара эвла.

## Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт юхахьовзадо.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Херсонан областан индексаш 

Категори:Каховкан кӀоштан нах беха меттигаш
Чехийн-Словакийн пачхьалкх

**Чехийн-Словакийн пачхьалкх** (чех.  *Československo*, сло. *Česko-Slovensko)* — йукъара цle йу 1918-1992 шерийн муьрехь йуккъерчу Европехб хилла йолу пачхьалкхан. Пачхьалкхо шайн маршо кхайкхира 1918-чу шарахь Австрихойн-Мажаройн шуренах дlaкъастарца. 1938-чу шарахь Хьалхара Чехийн-Словакийн пачхьалкх йеккъера Семанан мехкаша, 1945-гla шо кхаччалц цуьнан латта тleхь йара лоьмсойн Богемин а , Моравин а протекторат , цуьнца а Хьалхара Словакийн пачхьалкх, Судет тleтоьххера Рейхана, негlepa Словакийн мохк а , и Карпат бухахь йолу Рус — мажарошка, Тешинан Силези — полаькашка.

**Тleчlaгlийна цlepaш**

* 1918—1920 — **Чехийн-Словакийн Республика /ЧСР/** (Česko-Slovenská republika /*ČSR*/ , Republika Česko-Slovenská /*RČS*/ шина а маттахь).
*
*
*
*
*
*
Бахархойн тӀом Испанхойн махкахь

**Бахархойн тloм Испанхойн махкахь** (исп.*Guerra Civil Española)* — коммунисташа гlo деш йолучу аьррохьара-социализмин пачхьалкхан мехк-урхаллина дуьхьал аьттохьара-монархин агloнчаша гlaттам бина болабелла  герзан баккхам бу Гlaттамхошна гlo деш йара Муссолинин Италхойн пачхьалкх а, Xlитлерин Лоьмсойн пачхьалкх а, ткъа мехк-урхаллина тlexlоьттинчарах йара Советан пачхьалкх а,  пашизмана дуьхьал лаамхой дуккха а мехкашкара. Тlеман жамl ду националистийн толамца Франкос тleман laзалла xloттор.
Манасикаш

**Мана̄сикаш** () — уьш бусалбачо хьаж йа Ӏумрат далале а, дечу хенахь а, динчул тӀаьхьа а йеш йолу Ӏамалш йу. Уьш Дала ИбрахӀим пайхамарна гайтина Ӏамалш йу.

## Дакъош
Хьаьжан манасикаш декъало арканашка а, важибашка а, суннаташка а:
### Арканаш
# Ӏарафатехь латтар;
# ТӀавафул-ифазат дар;
# Ихьрам дехкар;
# Сафана а, Марватна а йукъахь саӀй дар.
### Важибаш
# Муздалифатехь латтар;
# Минахь буьйсайаккхар;
# ТӀавафул-вадаӀ дар;
# Жамараташна тӀулгаш кхийсар;
### Суннаташ
# ТӀавафул-къудум;
# Зул-хьижжат беттан 8-чу дийнахь Мина дӀавахар.

Ткъа хьаьжочо кхочушдеш долу манасикаш ду тӀаьхьадогӀурш:
# Ихьрам дехкар;
# ТӀаваф дар;
# Сафана а, Марватна а йукъахь саӀй дар;
# Минахь Тарвият де даккхар;
# Ӏарафатехь латтар;
# Муздалифатехь буьйсайаккхар а, Жамратул-Ӏакъабатна тӀулгаш кхийсар а;
# ГӀурба дер а, ихьрамах дӀаваставалар а;
# ТӀавафул-ифазат;
# Ташрикъ деношкахь Жамараташна тӀулгаш кхийсар;
# ТӀавафул-вадаӀ дар а, хьаж чекхдаккхар а.

## Иштта хьажа
* Хьаж
* Ӏумрат
* Ихьрам

## Хьостанаш

Категори:Исламан терминаш
Даймехкан цхьаьнакхетаралла (австрихойн)

**Даймехкан цхьаьнакхетаралла** (лоьм.  *Vaterländische Front*) — 1933-чу шеран xlутосург беттан 20-чу дийнахь Австрихойн пачхьалкхан Мехк-дас Энгелберт Долпуса йина йолу тleхаьттухьара парти. Цхьаьнакхетаралла хила йезаш йара  был «пачхьалкхан австрихойн ойла лелорг» а, «шаволу Австрихойн мехкан вахархо пачхьалкхан leдалнин гlyллакхан декъехь вовшахтухург». Кхийолу цleран гочан кеп — **Даймохк безачеран цхьаьнакхетаралла**. Кхидla йисна шайолу парти йихкинчул тlaьхьа Даймехкан цхьаьнакхетаралло шайн керахь латтадора пачхьалкхан leдалан гlyллакхаш, амма кхин йолу Европера партеш санна гlaрайаьлла дlaxloттадалар цуьнан ца нисделира.

Парти йихкинера Австрихойн мохк лоьмсоша шайна тleтоьхчул тlaьхьа 1938-чу шеран бекарг баттахь, социал-демократин партега хьаьжча иза метта ца xloттийра 1945-чу шарахь лоьмсой эшабинчул тlaьхьа.
Исламан дашо зама

**Исламан дашо зама** () — иза VIII бӀешарера XIV—XV бӀешерашка кхаччалц исламан цивилизаци Ӏилманца а, культурица а хьалхайаьлла историн мур бу. Халифатан дозанашкахь xlоттайелира и йоьхначул тlaьхь а хир йолу бусалбанийн йукъара оьздангаллин шорте. Цундела бусалбанийн lилманчаша а, йаздархоша а, исбаьхьаллин ардоша а кху билгалбаьккхинчу муьрехь шуренан оьздангалла а, lилма а кхиорехь ладаме дакъалацар дира. 

Говард Тоьрнера йаздо : «бусалбанийн суртдиллархоша а, lилманчаша а, белхалоша а, элаша а кхоьллинера xlop нана-латтанехь лач а, вуьштта а laткъам беш башха оьздангалла ».

«Бусалбалла йуха денлчуехь» кхиънера математика а, медицина а, пилосопи а, пизика а, хими а, кхидолу lилманаш а. Негlaн Испанхойн махкара Шалгloйн махке дуьйна дlaкхочуш бусалбаллин оьздангалло схьаийцира шай чу тайп-тайпанчу динашкара а, къаьмнашкара а болчу lилманчийн кхиамаш. Цо кхиадора ширачу мисархойн а, желтойн а, римлойн а lилманаш, кхиамаш баха ма баьхха Дендаларан заманна бух буттуш.
Чухчари

**Чухчари** — иза тархи тӀера охьанехьа йоьдуш йолу хи чуьра хин Ӏовраш йу.
Трон

**Трон** (), **Ӏарш** () йа **таьхь** — иза йеза церемонеш дӀахьочу хенахь паччахь охьахууш долу хьоле кечдина гӀант ду. Ткъа тӀедеанчу маьӀнехь — иза монархин (паччахьан) Ӏедал бохург ду.

## Хьостанаш
Юсуф РаисгӀеран

**Юсуф Саид-Магомедович РаисгӀеран** (вина 1995 шеран 22 июнехь, Саратован область, Росси) — нохчийн къомах волу оьрсийн тайп-тайпана латархо . Иза вара ACB (*Absolute Championship Berkut*) промоутерехь чемпион, бразилхойн дзюдзюцухь морса доьхка а долуш, ARB а, тӀеман самбо а спортан говзанча ву.
Категори:Нохчий
Категори:Бинарш 1995 шарахь
Категори:Википеди:Заманхойн биографи
Чернобилан ЗТП-ан эккхар

**26 апреля 1986-чу шеран Чернобилан ЗТП-ан эккхар**  (кхин а йевзаш йу **Чернобилан ЗТП-ан ирча бохам** йа доца **Чернобил** санна; укр. *Чорно́бильська катастро́фа*) — Припаьт (цу хенахь Украинхойн ССР чохь, xlинца — Украинхойн пачхьалкха чохь) гlaлахь  Чернобилан ЗТП-ан доьалгlaчу тоька ардаман реактор йохар. Дохаран башхалла эккхар дара, реакторан жигара шорте шайерг йоьххера, laламе дlaсайаьржира шорта радиожигара коьчалш. Xlapa дохар лоруш ду зарратийн хьуьнаргаллин гушламехь уггар доккха санна, цо нахана а,  бахаман гlyллакхана а биначу эшамашкахь.

Хьалхарчу кхаа баттахь дlaкхелхира 30 адам, кхин а 1987-чу шарахь дуьйна 2004-чу шаре кхаччалц дlaкхелхина 19 адам цуьнан бехк бан мега. Дохаро динарг дlaдоккхучарах 134 адамо текхира чloгlaчу кепара зleнаран цамгар. Нахана (къаьсттина дохаран тlaьхьенаш дlaдохуш хиллачарна) лаккхарчу барамехь кхетта зleнарш хила мега йа ду 4 эзар адам далийтина долчу цамгаран тlaьхьатеттинчу тlaьхьенан бехк. И эшамаш кleзиго бу йукъараллин кхетамехь болчул.

Уггар чloгla и хьакхаделира Беларусийн а, Украинхойн а, Оьрсийн а мехкашна. ЗТП-ана гондахь йолчу 30 чакхарма йеха йолчу херонан аренера шаболу ала мегар долуш бахархой арабехира — 115,000 сов адам. Дохаран тlaьхьенаш дlaдахархьама дукха ницкъаш гулбинера, 500,000 сов адамо дакъалецира цу гlуллакхехь.
«Курск» зарратан хьулкеманан ирча бохам

**К-141 «Курск» зарратан хьулкеманан ирча бохам** хилла 2000-чу шарахь хьаьттан беттан 12-чу дийнахь (шот-дийнахь) Баренцеван xlopдехь laмарш доьдучу хенахь. Хийистера дуьйна «65-76А» боху хибухара xloъ леларца йоьзна бакъонаш ца ларйар хилира хьалхарчу уьсанга чохь эйина мустнана а, мехкдаьтта а иккхича цleйаларан бахьана (цу цlеро хьалхарчу кхаа уьсанган xloттам а, коьрта куьйгаллин уьсанг а йохийра). Лелош доцу кема буха охьадахара, цунах и дlaкхеттича хьулкеманан хloьънаш иккхира. Шаволу кеман тleхь хилла 118 стаг велира.

Категори:Путин Владимир
Категори:Россин йукъаралла
Вольни (Розовкан йуьртан кхеташо)

**Вольни** () — Украинин Запорожьен областан Пологин кӀоштара эвла.

## Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт йухахьовзадо.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Запорожьен областан индексаш 

Категори:Пологин кӀоштан нах беха меттигаш
Хункархойн тӀегӀортар Кипре

**Хункархойн тӀегӀортар Кипре** (), Хункарехь цунах олу «**Кипрехь машар латторан гlyллакх**» (хун. *Kıbrıs Barış Harekâtı*), вуьштта  **Тleман гlyллакх «Аттила»** (хун. *Atilla Harekâtı*тleман ницкъийн тleгloртар.
Койоакан

**Койоакан** — Мексикин  муниципалитетера нах беха меттиг.

## Географи

## Истори

Кху махка испанхой бахкале, кхузахь дехаш дара чичимекийн тайпанаш, 1530-1531 шерашкахь испанхоша долайаьккхина.

1789 шеран 24 апрелехь дуьйна Сакатекас штатан йукъахь йара, 1835 шеран 23 майхь дуьйна Агуаскальентес штатан йукъахь йу

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Литература
* Мексика // Словарь современных географических названий / Рус. геогр. о-во. Моск. центр; Под общ. ред. акад. В. М. Котлякова. Институт географии РАН. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.
* Альперович М. С. Рождение Мексиканского государства. — М.: Наука, 1979. — 168 с.
* Марчук Н. Н., Ларин Е. А., Мамонтов С. П. История и культура Латинской Америки (от доколумбовых цивилизаций до 1918 года): Учебное пособие / Н. Н. Марчук. — М.: Высшая школа, 2005. — 495 с. — ISBN 5060045196.
* Новая история стран Европы и Америки XVI—XIX века. В 3 ч. Ч. 3 : учеб. для студентов вузов / Под ред. А. М. Родригеса, М. В. Пономарёва. — М.: Гуманитар. изд. центр ВЛАДОС, 2008. — 703 с. — ISBN 9785691015564.
* Новейшая история стран Европы и Америки. XX век. В 3 ч. Ч. 1 : учеб. для студентов вузов / Под ред. А. М. Родригеса, М. В. Пономарёва. — М.: Гуманитар. изд. центр ВЛАДОС, 2005. — 463 с. — ISBN 569100607X.

## Хьажоргаш
* Мексикин бахархой. 

Категори:Мехикон административан йекъайалар
Чернобилехь Ми-8 беракема дохар

**Чернобилехь Ми-8 беракема дохар** — 1986-чу шеран эсаран беттан 2-чу дийнахь  (Чернобилехь хилла даьллачул тlaьхьа йалх бутт баьлча) xlaваъкеманийн ирча бохам. Дохаран тlaьхье дlaйоккху болх бечехь иза тас а делла кранан болатан серийн машшех охьакхийтира эккха а эккхаш. Кеман тleхь мел хилларг (4 адам) дlaкхелхира.
Банд Баст (Хормозган)

**Банд Баст** (; кхин а йевзаш йу **Банбаст** )  — ГӀажарийчоьнан Хормозганан останан (провинцин) Джаскан шахрестанан Йуккъера бахшан Габрикан дехестанара эвла. 2006 шарахь бахархойн дукхалла 314 стаг, 77 доьзалехь.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Джаскан нах беха меттигаш
Категори:Хормозганан нах беха меттигаш
Категори:Иранан нах беха меттигаш
Ржеван латар

Ржеван латаре йукъадогly Буссенан а, Калининан а суран вовшахтохаран диъ тleлатаран гlyллакх лоьмсойн «Йукъ» цle йолчу сурийн тобана йукъарчу 4-чу а, 9-чу а сурашна дуьхьал Ржев а, Сичоьвка а, Ваьзма а паргlaтйаккха laлашонца.

Чекхделира Вермахтан 9-гla сур духадаларца 1943-чу шервн бекарг беттан 5-чу дийнахь.
Шампиньоьль

*Шампиньоьль (АгӀденаш)
*Шампиньоьль (МоьгӀт а, Мозель а)
*Шампиньоьль-суьгӀ-Ванс
Лемез-Тамак

**Лемез-Тамак** — Башкирийчоьнан Мечетлин кӀоштара эвла.
Поштан индекс — 452564, код ОКАТО — 80242825001.

## Демографи
Бахархойн дукхаллин динамика:

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан.

Категори:Башкирийчоьнан Мечетлин кӀоштан нах беха меттигаш
Понсе де Леон, Хуан

**Хуан Понсе де Леон** () — кастилин элийн доьзал, схьабаьлла Педро Понсе де Кабрера леонан паччахьан Альфонсо IX низамехь йоцу йоӀ Альдонса де Леонца захало дарх. Доьзалан коьртехь хилла титулаш: 1429 шарахь дуьйна — граф Медельин (Аркос), 1471 шарахь — маркиза де Кадис, 1484 шарахь — герцог Кадисан, 1493 шарахь дуьйна — герцог Аркосан. 1520 шарахь Карлос I-чо къобалйира Аркосан герцогаш Испанин грандеш санна, 1-ра классан. Понсе де Леонаш — XIX бӀешо кхаччалц Андалузин латтанаш юкъахь декъаделлачу пхеа доьзалех цхьаъ. Герцоган могӀа дӀабелира 1780 шарахь 11-гӀа Аркосан герцог дӀакхелхича, цул тӀаьхьа цуьнан доменаш ирс эцна Теллес-Жиронхоша.

Велан доьзалан дай Гутьеррес (велла 1160 шарахь) хилла Велан тайпанах, иза X—XI бӀешерашкахь хилла. уггаре а нуьцкъала хилла Галисин малхбалехь. Цуьнгара схьабевлира графаш Сарриа а, Химена Фернандес а, Сийлахь-Воккхачу Санчо нана. Дуьххьарлера документашца гойтуш волу доьзалан векал Бермудо Нунес, граф Цеан (велла 955), шуьйра лоруш ву испанхойн генеалогашна юкъахь Нуньо Ордонесан кӀант, Астурин паччахьан Ордоньо I-чун кӀентан, иштта хьажам бу, Цеан графаша кхоьллина Джим руненанпан гаьннаш юкъара цхьаъ.

Вела Гутьеррес марехь яра Кабрера цӀера Санчаца. Цуьнан да Понсе II де Кабрера, Жиронан 12-гӀа виконт, Кастилин паччахьан майор а, Замора граф а вара. Понсе II-гӀачун тӀаьхьено урхалла дира Жиронан виконтан XVI бӀешо кхаччалц, цхьана гаьннан карахь яра Ургеллан графство. Понсе II-гӀачун берийн бераша тӀеийцира Понсе де Кабрера фамили, тӀаьхьо, Педро Понсе де Кабрера маре яханчул тӀаьхьа, иза хийцира Понсе де Леон аьлла.

Понсе де Леонан доьзал кест-кеста къовсалуш бара Гусманан доьзалца Андалусехь Ӏаткъам барехь. XV бӀешо чекхдолуш герцогийн Кадисан а, Медина Сидонин а мостагӀалла луьра хилира. Марчена гӀала хилла церан резиденци. Доьзалан цӀе ларйина тӀаьхьенаша, церан цӀе лелош ю Кадисна гергахь йолу Леон гӀайре. Родриго Понсе де Леона шен титулаш йитира шен низамехь йоцучу йоӀана, цо маре яхара Сахаран маркиз, иза хилира Аркосан герцог.

Аркосан герцогех къаьсттина тидам тӀебахийта хьакъ ву Неаполан вице-паччахь Родриго Понсе де Леон. Цуьнан кӀанта Мануэла португалин герцогица маре яхара, цуо керла цӀераш еара церан доьзална. Доьзалан тӀаьххьарниг Антонио Понсе де Леон велира бер доцуш, ткъа титулаш дӀаелира Мария Хосефа Пиментелна, иза марехь яра Осуна герцогца.

Испанин арахьа доьзалан гӀараваьлла векал вара Флорида карийна Пуэрто-Рикон хьалхара губернатор Хуан Понсе де Леон. Цуьнан тӀаьхье хилира Цхьаьнатоьхначу Штатийн историн тӀаьхьенан дакъа. Луис Понсе де Леонан филиало шен караерзийра Гарсесан графийн а, Кастромонтан маркизийн а цӀераш. ТӀаьххьара Монтемаран герцог велира 1826 шарахь, цуьнан метта хӀоьттира Соман герцогаш.

Фраер Педро Понсе де Леон (1520—84) кхоьллина дуьххьарлера лерса доцчу нахана Ӏалашонан мотт.

Категори:Конкистадораш
Валентиновка (Донецкан область)

**Валентиновка** () — Украинин Донецкан областан Торецкан гӀалин кхеташон йукъайогӀу эвла.

## Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

## Cахьтан аса
Кхузахь лела шолгӀачу сахьтан асанан хан (киевн хан) - UTS+2 (аьхкенан мур - UTS+3). Хан лараран низам леладо Украинин правительствон сацамца, хӀора шарахь сахьт хьовзадо мартан тӀаьххьарчу кӀиранбуса 3:00 сахьт долуш цхьаьна сахьтана хьалха, ткъа октябран тӀаьххьарчу кӀиранбуса 4:00 цхьа сахьт йухахьовзадо.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Донецкан областан индексаш 

Категори:Торецкан гӀалин кхеташо
2025 шо

**2025** шо — карара шо, иза юкъара шо ду оршотдийнахь дӀадолалуш.
Ӏаьрбийн канал

**Al Arabiya** — СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан керланийн спутникан канал а, MBC тобанан. СаӀуда Ӏаьрбийчоьнан коьртачу шахьарара Эр-Риядера эфир дӀахьош йолчу оцу каналан тидам тӀебохуьйту политикин , спортан а , экономикин а керланашна.

## Билгалдахарш

Категори:СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан Тв каналаш
Middle East Broadcasting Center

**МБЦ**   я **МБЦ**      СаӀуда Ӏаьрбийчоьнан бизнесхочо Валид бин ИбрахӀима Аль ИбрахӀима кхоьллина а, куьйгалла деш а волу СаӀуда Ӏаьрбийчоьнан телекомпани . Цо гойту тайп-тайпана самукъадаккхаран а, самукъадаккхаран йоцу а телевизионан каналаш. Карарчу хенахь цуьнан штаб-квартира ю СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан Эр-Риядехь .
Арабский мир

**Ӏаьрбийн дуьне** (иштта евзаш ю **Йоккха Ӏаьрбийн дуьне** а, **Ӏаьрбийн дуьне** а ) — геополитикан термин ю юкъара истори а, мотт. Ӏаьрбийн дуьне дӀасадаьржина ду малхбузехь Атлантикан океанера Ӏаьрбийн хӀорда тӀе а, малхбалехь Ӏаьрбийн заливе а кхаччалц, чулоцу массо а пачхьалкхаш, уьш ю Ӏаьрбийн пачхьалкхийн Лиган декъашхой Малхбузе Азехь.
2020 шо

2020 шо чӀогӀа билгалдаьккхира COVID-19 пандемино, цо бахьана дира дуьненаюкъара социалан а, экономикан а галморзахаллаш, массо а барамаш дӀабахар а, тӀаьхьатеттар а, дерриг дуьненаюкъара дӀакъовларш а, 1930-гӀа.
2022 шо

**2022** шо ( римхойн терахьашца : MMXXII ) — юкъара шо, дӀадоладелла шоьтан дийнахь (ссылка тӀехь гойтур ду шеран рузма) григорианан рузманца.
1000 шо

Шарахь дика догӀу юккъера бӀешерашкахь евзаш йолчу ширачу дуьненан историн муьре ; Европехь иза наггахь а, Ӏадатца а лоруш ю хьалхара юккъера бӀешерашна а, лакхара юккъера бӀешерашна.
Силаболу Хункархойн тIом

**Силахьболу Хункархойн тӀoм** (хункархошлахь *«Дезачу цхьаьнакхетаран тӀом»,* хун. «*Kutsal İttifak Savaşları»*) — керстанийн пачхьалкхийн бартана а, Ӏусманийн шуренна а йукъахь хила болу герзан баккхамаш. Перенгаш цу барте йукъа ца бевлира, xlyнда аьлча Перенгийчоь дагахь йара 1673-чу шарахь куьцан перенгийн-хункархойн пачхьалкхийн цхьаьнакхетаралла денйан хункархой шайн олаллехь долчу латтанаш тӀepчу католикийн ларбархо Луьдовик хила къера хилийта.

Силаболу Хункархойн тӀoм дӀaбелира lyсманийн шурено Эна Мажаройчоь а, Трансилвани а йайъарца, цхьана хенана цо дукха чӀoгӀa хункархойн тӀeман ницкъ гӀeлбира. Кху тӀaмехь кхул хьалха цкъа бийцина боцу машар бийца гӀoьртира шайн мостагӀaшца Ӏуьсманийн шуре.

Коьрта боьду австрихойн-хункархойн тӀoм боцург цаьрца цхьаьна бара боьдуш полаькийн-хункархойн а (1683–1699), хункархойн-вендахойн а (1684—1699),оьрсийн-хункархойн а (1686—1700) тӀeмаш. Ткъа Дехьа-Европехь Перенгийчоьно болабира перенгийн-испанхойн тӀoм (1683—1684) а, Аугсбурган цхьаьнакхетаран исс шеран тӀoм а.

## Бахьанаш

1654—1667-чу шерашкара оьрсийн-полаькийн тӀoм дӀaбаьллачул тӀaьхьа xӀинцалерчу Украйнмехкан латтанаш деккъа дара Паччахьан Оьрсийчоьно а, Реч Посполитас а. 1666-чу шарахь аьтту xийистерчу Украйнмехкан гетман волу Поьтр Дорошенко ша хункаран сардал ву аьлла тӀeлецира шайн кера шаболу Украйнмохк кераберзабархьама. Цо йукъаозира lyсманийн шуре Украйнмахкахь доллуче. Реч Посполитас хункаран сардална дуьхьал сураш дахийтина аьлла Ӏусманийн шурено 1672-чу шарахь Подоле йоккхур болу цунна дуьхьал тӀoм болабира. Ницкъийн базам хийцабаларо йукъаозира кхуза Оьрсийчоь, цу тӀepa дӀa болабелира 1681-чу шарахь 20 шарана машар бен чӀaгӀaмо сацийр болу керла оьрсийн-хӀункархойн тӀoм.

Ткъа оццу хенахь кхаа декъе беккъа болчу Мажаройн махкахь хьал гӀoьртуш дара. 1-ра Леополд паччахь гӀeрташ вара «Паччахьан Мажаройчоьнехь» къоман бертан мехк-урхалла хийца шегахь бен leдал керахь хир доцуш. Кхузарчу протестанташ болчу мажарошна хӀункархоша шаьш лар гӀoле хийтира шайга гамо йолчу Габсбургел а, цундела уьш дӀaловчкъа гӀeртара Ӏусманийн карахь йолчу Элийн Трансилванехь. 1678-чу шарахь лакхара Мажаройчоь карайерзина калвинист волу мажаройн оьзда Имре Тоькоьли хаьржинера протестантийн тхьамда дарже. Цу хенахь Леополд кхийтира ша мажарошна лелориг шена зен деш ду, цундела 1680-чу шарахь Тоькоьлица машар бира цо, ткъа 1681-чу шеран xӀутосург баттахь цо мажаройн ша-шена урхалла дар а, кхин дин ладала а аьттонаш бар дуьйцу конгресс йира. Тоькоьлис реза а ца хила цу гуламе ваха хонкаре дӀaхьедар дира цхьаьнагӀуллакхдан дехарца. 1682-чу шо дӀaдолалучехь Имре Тоькоьли къобалвинера Ӏусманийн шуренан сардал ву аьлла.

1684-чу шарахь Габсбургийн-Ӏусманийн  Вашваран машаран чӀагӀaман хан чекхйолуш йара, йуха габсбургийн векал и кхин а йаххо дийца веъча цо тидам бира хӀункархой кийча боций и хаттар дийца. Реч Посполита гӀeл а йина, Паччахьан Оьрсийчоьнца машар а бина, Тоькоьлин гӀo долчу хӀyнкархошна сацийра шайгахь дика аьтто буй Габсбургашна тӀeлата.
Венлора хиллам

**Венлора хиллам** хилла бу Шуриенан шолгla тloм дlaбуолалучу хенахь (09.11.1939) лóьмсуойн Кхиерамзаллин гlуллакхуо (СД) Силáбритáнин къайлахчу гlуллакхан (SIS) ши айкх а, голландхуойн талламан гlуллакхан эпсар а схьалáцарца цу хиенахь цхьаннан а áгlyo луоцуш хилла боцчу Голландхуойн махкахь.
Мордвинов, Николай Дмитриевич

**Николай Дмитриевич Мордвинов** () — советан а, оьрсийн театран а кинон актёр ву. ССРС къоман артист (1949).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* Ирина Крякова. Николай Дмитриевич Мордвинов
* 
* Мордвинов, Николай Дмитриевич (Кругосвет)
* Мордвинов Николай Дмитриевич
* Театральные роли Д. Н. Мордвинова
* Ядринский период жизни великого актёра 
* Великий трагик

Категори:ССРС актёраш
ЦӀен хьун

**ЦӀен хьун** (укр. *Рудий ліс*), наггахь *Йахкайелла хьун* — 1986-чу шарахь Чернобилехь эккхар хилча уггар дукха радиожигара чан тӀeлаьцна гергга 202 км² долу дитт ду.

Дитташа баккхийчу барамашкахь чухуьйдинчу радижигарчу сегаман бехкана (дукхахьолахь и баганаш дара) уьш эккхар хиллачул тӀaьхьа ахсахьт даьлча бора-цӀeчу басе дирзира. Эккхаран тӀaьхьенаш дӀaйохучу хенахь хьун дӀa а йаьккхина дӀaйоьллира.

Категори:Радиобиологи
Буьччалгийн Iаьржа ун

**Буьччалгийн Ӏаьржа ун** — адамехь уггар даьржина laьржа уьнан тайпа,къаьстинчу меттанашкахь бен ца хуьлу, мукадехкаш тӀeхь декхачу сеглаш чохь йолчу Yersinia pestis бактерино (адамашна а тӀeйовла мегаш йолу) ден чӀогӀа цамгар. laьржа ун йукъадогӀуш ду къаьстинчу чӀoгӀaчу уьнан цамгаршна йукъе.

Цуьнан цӀe йаьлла йуккъерчу бӀeшерийн заманехь laьржа уьнан коьрта билгало буьччалг хила дела.

ХӀoтторхоша мел кӀeзга шайна буьччалгаш гина аьлла  йолу лоьраллин хьостанаш йу Ширачу шуренан заманера. Трааьна паччахьан заманехь Эпесехь Ӏийначу Рупуса сурт xloттийнера цул ширачу лоьрашна тӀe а товжуш (церан цӀeраш вайга схьа ца кхаьчча) буьччалгийн laьржа уьнан цамгар кхетаршна Шемехь а, Мисарехь а, Ливехь а. 

## Уьнахдалар а, цуьнан билгалонаш а

Буьччалгийн laьржа ун кхуьу чкъорахула цамгар кхетуьйтург чекхйаларца(хила-м уьнахбаьллачу сагало къовзор хила деза, амма хила тарло уьнахбаьллачу мукадахко а, йа кхийолчу дийнато а дича цамгар кхетар), билгало йу екхоаш лазаме йестар «буьччалгаш» йеша, дукхахьолахь — чоьжан йерш, наггахь — тӀoмакӀeларнаш, цуьнца хуьлу хорша. Къайле мур бу 2—6, наггахь 1 — 12 де.

Хила тарло laьржа ун уьнан пехийн лазаро чӀaгӀдар, цо кхуьуйту пехийн тайпа ун а, кхидӀa xlaваэхула  цамгар даржор а.

Адам делча loжалла тӀeкхачале цхьажимма хьалха цамгар септийкачу тайпане доьрзу, кхуьу laьржа уьнан бактериеми, цо ун даржадойту ша цомгашчуьнца уллехь лелча а, сеглехула а даржадойту (и бакъдо xӀинцалерчу дийнаташ тӀeхь зераша а ).

Уггар термера цамгар даржоран некъ бу  «мукадахка — сагал — адам», амма хьалхалера даьржина ун долчу хенахь уьнан хьоста хила мегара буьччалгийн тайпа laьржа ун кхетта цомгашниг, тӀaккха цамгар даьржара «адам — сагал — адам» некъаца (цунах олура «laьржа уьнан дойъана»).
Урбанский, Евгений Яковлевич

**Евгений Яковлевич Урбанский** () — советан а, оьрсийн театран а кинон актёр ву. РСФСР сийлахь артист (1962).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* 
*  

Категори:ССРС актёраш
Светличная, Светлана Афанасьевна

**Светлана Афанасьевна Светличная** () — советан а, оьрсийн театран а кинон актриса йу. РСФСР сийлахь артист (1974).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* Официальный сайт  Светланы Светличной
* В гостях у Светланы Светличной
* Интервью Светланы Светличной
* 
* 

Категори:ССРС актрисаш