Александра Фёдоровна (Николай I зуда)

**Алекса́ндра Фёдоровна** (йинчу хенахь **Фридерика Луиза Шарлотта Вильгельмина Пруссин**, ; 1798 шеран 13 июлехь, Потсдамехь — 1860 шеран 20 октябрехь (1 ноябрехь), Царски Селохь) — немцойн паччахьан йоӀ ГогенцоллернгӀеран цӀийнах, Йерригроссин император-аьзни, Николай I зуда, Александр II нана.

## Биографи
Фридерика Шарлотта Вильгельмина йина 1798 шеран 13 июлехь, кхоалгӀа бер дара, хьалхара йоӀ йара пруссин паччахьан Фридрих Вильгельм III а, цуьнан зудчун паччахь-аьзнин Луизин а. Иза йиша хуьлура пруссин паччахьийн Фридрих Вильгельм IV а, Вильгельм I, хьалхара германин императоран. Нана йелла 12 шо долуш.

Наполеон I эскар Берлинан чудаханчул тӀаьхьа, паччахьан доьзал лечкъира Малхбален Пруссехь, россин императоран Александр I куьйга кӀелахь. 1814 шарахь Шарлоттина вевзира цуьнан ваша Николай Павлович. Кегийчу нахана дезаделира вовшех]].

И захало оьшура Россин а, Пруссин а барт чӀагӀбаларан Ӏалашонца. Николай хӀоттавезаш вацара россин Ӏарш тӀе, хӀунда аьлча когаметтаверг вара цуьнан воккхаха волу ваша Константин, Шарлотта а хаза хеташ йара нахалахь лелачул, шен дахар дӀалело. Цуьнца цхьаьна Шарлотта уггаре бевзаш болчу нехан йоӀ йара россин императоран цӀийнан несарех, оцу хенахь Шарлотта йара карарчу паччахьан йоӀ, ткъа цуьнан марнана, Мария Фёдоровна, герцоган йоӀ бен йацара, маьрйижрий, Елизавета Алексеевна а, Анна Фёдоровна а, маркграфан кӀента йоӀ а, герцоган йоӀ а йара, ткъа йелла йолу Екатерина II элин йоӀ бен йацара.

ЙоӀ жима хиларна захало дӀатеттира шина шарна.

Паччахьан йоӀ йеира Россех 1817 шеран июнехь,  тӀеийцира православи, цӀе хийцира Александра Фёдоровна аьлла,  йахара Николай Павловиче. Дин тӀеоьцуш титул йелира сийлахь сту а, Сийлахь Екатеринин орден а. Мах бира сту йинчу дийнахь —  Ӏаьнан гӀалин килсехь. 
Шен той хилале хьалха хинйолчу Сийлахь-Йезачу стуно йаздира: «Со дукха йоьлхура жеро император-аьзни цхьаьнакхета йезаш хиларан ойла йеш, цуьнан дийцаршца со кхерайора». ХӀетте а, Мария Феодоровнин а, цуьнан нускалан а тӀаьхьо дикка дика йукъаметтигаш кхоллайелира (иза ала йиш йац цуьнан император-аьзница Елизавета Алексеевница хиллачу йукъаметтигех лаьцна). Шен той хиллачул тӀаьхьа цунна йелира Сийлахь-Йоккха стун цӀе.

Оьрсийн паччахьан цӀийно сийлахь-йеза сту тӀеийцира гӀиллакхца. «Тхуна дагадоху цуьнан сийлахь, оьзда хатӀ, цуо гойтура немцойн хазаллин чекхдаьккхина тайпа», — йаздора заманхочо. Александра Фёдоровна къаьстара испайлица, гӀиллакхца, самукъане хиларца. Цунна компани хӀоттайора жималлехь дуьйна доттагӀчо, граф-аьзнис Гуровская Цецилис, иза зуда хилира оьрсийн эпсаран Фредериксан. Александрас оьрсийн мотт Ӏамийнехь а (куьйгаллица поэтан Жуковскийн), кхетор гӀоле хетара немцойн а, французийн а маттахь.

1817 шеран декабрехь Александра Фёдоровнас хӀоттийра Москохан Кремлехь Россехь дуьххьарлера рождествон база.

Николай а, Александрин а захало дуккха бераш долуш хилла, Ловзар хиллачул тӀаьхь исс бутт баьлча сийлахь-йоккха стуно дуьххьара кӀант вира, кӀентана Александр цӀе тиллира, девешин сийнна, императоран Александр I лерина.

## Бераш
1. Александр Николаевич, хин волу император Александр II (1818—1881), хьалхара зуда Мария Гессенан, шолгӀа, цхьатерра доцу захалонца йалийна, сту Долгорукова Екатерина.

## Эпонимаш
* Александрин театр
* Петергофера Александрин парк

## Кино чохь
* Ликсо Ирина — «Композитор Глинка» (1952).
* Панина Валентина — «Йийсаре лоцу ирсан седа» (1975).
* Балтер Алла — «Дуэлал тӀаьхьа» (1990)
* Колесникова Тамара — «Императоран роман» (1993)
* Новикова Юлия — Къилбаседин сфинкс (2003).
* Бондарчук Алёна — «Миска Настя» (2003—2004), «Безаман цхьа буьйса» (2008).
* Лотова Елена — «КӀелхьараваккхаран барт», (2019).

## Дай
Александра Фёдоровнин деденда вара Август Вильгельм Пруссин кӀант, кӀента кӀентан кӀант вара Бранденбурган курфюрстан а, Пруссин герцоган а Фридрих Вильгельм I, иза хуьлара кӀента кӀант Анна Пруссин, иза йара, шен рогӀехь, кӀента йоӀ Альбрехтан, Пруссин хьалхара герцоган, иза вара кӀента кӀентан кӀант сийлахь литван элин а, полякийн паччахьан Ягайлон а — оьрсийн стун Иулиания Александровнин а кӀант.

## Билгалдахарш

## ·Хьажоргаш·
* 
* 
* *[[Дараган, Пётр Михайлович|Дараган П. М.]]* Воспоминания первого камер-пажа великой княгини Александры Феодоровны. 1817—1819 // Русская старина, 1875. — Т. 12. — № 4. — С. 769—796; Т. 13. — № 5. — С. 1—19.

 

Категори:Фридрих Вильгельм III Пруссин бераш
Категори:Оьрсийн император-аьзнеш зударий
Категори:Николай I
Категори:Пруссин паччахьан йоьӀрий
Категори:ДӀабоьхкинарш Петропавловски килсехь