Шепитько, Лариса Ефимовна

**Шепи́тько Лари́са Ефи́мовна** (; 1938 шеран 6 январь, Артёмовск — 1979 шеран 2 июль, Калининан область) — советийн кинорежиссёр а, сценарист а. РСФСР говзаллин хьакъ долу гӀуллакххо (1974). ССРС Пачхьалкхан совгӀатан лауреат (1979, *йеллачул тӀаьхьа*).

## Биографи

### Хьалхара шераш
Йина 1938 шеран 6 январехь Украинийн ССР Донецкан областан Артёмовскехь ишколан хьехархойн доьзалехь.

Нана — Ефросинья Яновна Ткач, Хьехархойн институтан арахецархо, тӀаьхьо берашца кхелхира Киев, цигахь дийшира Лакхара партин ишкол.

Да — Ефим Анисимович Шепитько (вина 1900 шарахь, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъахо), кхаа бераца зуда йитина; хин йолу режиссёр къинтӀера ца йаьлла дена. Шуьйра яьржинчу теорица, да гӀажаро хилла, цундела кхин а эладиташ даьржина: дийцарехь, Ефим Анисимовича гӀуллакх дина ГӀажарийчоьнан герзахойн ницкъашкахь; амма цуьнан беран кехат тӀехь иза украинхо ву аьлла йаздина дара (килсан тептаршкахь цхьа а къомах хилар билгалдаьккхина дацара), ткъа Шепитко Ларисин кӀанта Климов Антона и хаамах бакъ бац элира, цуьнан цхьа ден-ненан нана гӀажаро йара.

1954-чу шарахь Львовхь чекхйаьккхина йуккъера ишкол. 1955 шарахь иза деша йоьду С. А. Герасимовн цӀарах йолчу Йерригроссин пачхьалкхан кинематографин институтан режиссеран декъе, Довженко Александр Петровичан мастерской чу (иза кхелхинчул тӀаьхьа мастерскойна куьйгалла дира Михаил Чиаурели), иза чекхйаьккхира 1963 шарахь. Цуьнан курсехь вара Баадур Цуладзе, Отар Иоселиани, Георгий Шенгелая, Виктор Туров.

### Карьера
Студент йолуш дакъа лаьцна масех фильмашкахь актриса йолуш, цунна йукъахь «ХӀордах лаьцна поэма» (1958), йолийна Довженкос, чекхйаьккхина цуьнан зудчо Солнцева Юлияс.

Цуьнан дипломан болх, «Тов» (1963), Айтматов Чингизан «Эмкалан бӀаьрг» дийцарна тӀехь, йаьккхира ГӀиргӀазойчохь, цигахь дукха хан йоццуш «ГӀиргӀазфильм» студи йухаметтахӀоттийра. Цунна монтаж йеш гӀо деш вара студент Климов Элем Германович, дукха хан йалале иза цуьнга маре йахара. «Товн» делира дебютан совгӀат Карловы Варашкара кинофестивалехь (1964) а, Хьалхара Йерригсоюзан кинофестивалехь тоьлла режиссуран.

Боккха аьтто беина шолгӀа «ТӀемаш» фильмо (1966) тӀемал тӀаьхьара кхолламах тӀеман лётчикан Петрухина Надеждин (Булгакова Майин роль). Иза аьттонца гайтира дозанал арахьа (масала, Парижехь ССРС къоман республикин къона режиссёрийн кӀиранехь),  амма цо луьра къийсамаш лелхийтира даймехкан критикашна йукъахь. Ша Шепиткос тӀаьхьо ма-аллара, «Суна хетара, «ТӀемаш» (1966) фильман рецензешкахь цхьаннах я кхечу хӀуманах лаьцна дуьйцуш дара. йа кхечу фильмех, йа кхечу режиссерех лаьцна». Цу йукъана хьовсархоша а, шаьш кинорежиссерша а чӀогӀа дагахь латтийра и кино.

РогӀера фильм, Платонов Андрейн дийцарна тӀехь йаьккхина "Электричествон даймохк" Аштаркхнен областера Сероглазово йуьртахь йаьккхина, меттигерчу бахархошна йукъара дуккха а говзанчаш боцу исбаьхьалхой дакъалоцуш. Смирнов Андрейн а, Габай Генрихан а «Малик» дийцаршца цхьаьна иза йукъайахийта йезаш йара «Ца девза бӀешеран йуьхьиг» цӀе йолчу киноальманахана йукъа. "Мосфильм" кечлуш йара Октябрьски революцин 50 шо кхачарна, амма цензуран бахьанашца иза ара ца йаьккхира (фильм меттахӀоттийра, хьовсархошна ца гайтира 20 шо даьлча бен, 1987 шарахь).

1968 шарахь Шепиткос йаьккхира шен дуьххьарлера бес-бесара фильм «Буьйсанна кхойтталгӀачу  сахьтехь» — керлачу шеран ревю, коьрта ролаш ловзош бара актераш Басов Владимир, Вицин Георгий, Зиновий Ефимович Гердт, Спартак Васильевич Мишулин, Анатолий Дмитриевич Папанов кхин а. Цул тӀаьхьа, Трунин, Вадим ВасильевичӀВадим Трунинца цхьаьна цо болх бан йолайелира "Белоруссин вокзал" фильман сценари тӀехь. ЖамӀехь титрашкахь Трунинан фамили бен ца гайтира.

Шепиткон а, Шпаликов Геннадийн а сценари тӀехь йьккхина «Хьо а, со а» (1971) фильм ткъе итталгӀа шерашкахь бинчарна лерина йара. Цуьнан турпалхой бу Петр а, Саша а, похӀма долу медицинин Ӏилманчаш, «ларамаза а, ларлуш боцу а кхиамийн дуьхьа, сийлахьчу перспективийн дуьхьа... шайн похӀма цхьана ханна йуьстах а теттина (шайна ма-хеттара) материалан а, бизнесан а толамийн дуьненчу сихбелла».. Коьрта ролаш ловзийна Визбор Юрийс а, Демидова Аллас а, роль хьалхе дуьйна Ахмадулина Беллина йазйина йолушехь (иза чӀаг ца йийра исбкхеташоно).

Фильм шелоно тӀеийцира, ша Шепитко тешна йара, ша иза йохийна аьлла, шена ледара хетачу монтажашца, уьш цо йина исбаьхьаллин кхеташонан дехарца а, къаьсттина Ромм Михаилан: «Ала деза, соьга йухайе элира цхьа ладаме кийсиг, аса Михаил Ильичан Ӏаткъам бахьана долуш, тидам ца бира, айса муха дохийна и сурт». ТӀаккха а Венецин кинофестивалехь 1972 шарахь фильмана делира  «Венеци — кегийрхой» программин Детин совгӀат.

### Шен дахар
Майра (1963 - 1979 шерашкахь) — кинорежиссёр Климов Элем Германович (1933—2003).

КӀант — Климов Антон (вина 1973), Россин журналист, пиарщик, продюсер, цӀе йелла Чехова Антонан лерамна. КӀентах йолуш Шепитько охьакхетна, чӀогӀа коьртан хье а, букъсурт а лазийна, дуккху а дарбан цӀийнехь Ӏийра; лоьраш чӀогӀа дуьхьала бара Ларисега доьзалхо вайта, чӀогӀа хала вира доьзалхо.

### Кхалхар
ТӀаьххьарчу курсехь цо кечйора Распутин Валентинан «Матёраца Ӏодика йар» дийцар тӀехь йаьккхинчу «Матёра» фильман сценарий. Кино йаккха йезаш йара Селигер Ӏам тӀехь, цигахь киноэкспедици йан лерина йара 1979 шеран июнь беттан йуьххьехь.

Ӏуьрре 1979 шеран 2 июлехь Калининан областехь (хӀинца — Тверан) кинойоккха «Ийдал»-пикап йоккха машен тӀе кхетта. Демидова Аллин «Иэсан бедда боьду могӀа» жайнара :
Цуьнан Ӏожалла а йу цуьнан кхолламца а, лааман ницкъаца а йуьзна. Цо керла кино йаккха йолийра «Матёра». Дукха хьалхе дӀабаха безаш бара уьш, меттигаш къастош. Цул хьалха тобанехь цхьаннан вин де дара, цара Ларисе тӀаьхьо дӀадахийта аьллера. – ХӀан-хӀа, нагахь санна иза ханна лерина делахь, даха дезаш ду. Иштта дӀабахара уьш. Шоферна наб кхетта. Цхьана милсхочунна гира, массо а чохь наб кхетта болу «Волга» параболица сиха йоьдуш; иза сацо гӀоьртира иза, амма хан ца хилира цуьнан. "Ткъа, - элира йоккха машенийн шофер, - суна гира тӀе хьаьдда йогӀуш йолу "Волга". Со некъан йистте дӀахьаьдира, тӀаккха сецира со. Кхин ваха меттиг йацара сан..." Дахчанах йуьззина прицеп дӀаса а лестош, дӀасалелаш йара йоккха машенан; «Волга» шен ницкъаца прицепна чу хьаьдира, дахчано дӀакъевлира йукъара каш. Шепиткон васт гуш ду цуьнан кинош чохь а, цуьнан Ӏожаллехь а.

Оцу автобохаман жамӀехь кхелхира Шепитько Лариса а, цуьнан 41 шо дара, кино йоккху тобанан декъахой (машин чохь вара оператор Владимир Чухнов, исбаьхьалча Юрий Фоменко церан ассистенташ а).

«Матёра» фильман тӀехь болх чекхбаьккхира Климов Элема, цо фильман цӀе тиллира «Ӏодика йар» (1981). Иштта цо йаьккхира документалан фильм «Лариса» (1980) а, монтаж йира цуьнан фильмийн дакъошкара а, белхан накъосташца хиллачу интервьюшкара а.

Шепитько Лариса дӀайоьллина Москохахь Кунцевон кешнашкахь.

## Фильмографи

### Режиссёр
*  — БӀаьрза йуург йийриг *([[йоцаметражан фильм|йоцаметражан]], курсан болх)*
*  — Дийна хи *([[йоцаметражан фильм|йоцаметражан]], курсан болх)*
*  — Тов
*  — ТӀемаш
* — — Электричествон даймохк 
*  — Буьйсана кхойтталгӀа сахьтехь
*  — Хьо а, со а
*  — Хьалавалар
*  — Ӏа дика йар *(кечаман мур)*

### Сценарист
*  — Тов *([[Айтматов, Чингиз Торекулович|Ч. Айтматовн]] повестца)*
*  —  — Электричествон даймохк *([[Платонов, Андрей Платонович|А. Платоновн]] дийцар)*
*  — Белоруссин вокзал
*  — Хьо а, со а
*  — Хьалавалар *([[Быков, Василь Владимирович|В. Быковн]] повестца)*
*  — Ӏа дика йар *([[Распутин, Валентин Григорьевич|В. Распутинан]] повестца)*

### Актриса
*  — Карнавалан буьйса — *къона хьаша* (в титрах не указана)
*  — ХӀордах лаьцна поэма — *эпизод*
*  — МогӀарера дийцар (телеспектакль) — *Нина*
*  — Таври — *Ганна*
*  — Спорт, спорт, спорт — *паччахь* (эпизодашкахь совдегар Калашниковх лаьцна)
*  — Са ийзар — *эпизод*

## Билгалдахарш

## Литература
* *[[Зоркая, Нея Марковна|Зоркая Н. М.]]* История советского кино. — СПб.: Алетейя, 2005. — 544 с. — ISBN 5-89329-457-2.
* *Зоркая Н. М.* Лента длиною в эпоху. Шедевры советского кино. — М.: Белый город, 2017. — 240 с. — ISBN 978-5-9067-2689-6.
* Кино: Энциклопедический словарь / Гл. ред. С. И. Юткевич; Редкол.: Ю. С. Афанасьев, В. Е. Баскаков, И. В. Вайсфельд и др. — М.: Советская энциклопедия, 1986. — 637 с. — 100 000 экз.
* Лариса: Книга о Ларисе Шепитько / Составитель Э. Г. Климов. — М.: Искусство, 1987. — 290 с.
* *[[Финн, Павел Константинович|Финн П. К.]]* Кино после Сталина / Ред. А. К. Сорокин. — М.: Политическая энциклопедия, 2024. — 447 с. — 1000 экз. — (Страницы советской и российской истории). — ISBN 978-5-8243-2587-4.
* 

## Хьажоргаш
* Лариса Шепитько: досье // Сайт «Энциклопедия отечественного кино в контексте истории страны». — Рубрика «Персоналии». 
* Лариса Шепитько: персональный профиль // Наше кино.
* Форум: Лариса Шепитько // *ruskino*.*ru*
* Лариса Шепитько // Мегаэнциклопедия Кирилла и Мефодия. — Рубрика «Кино».
* — Лариса Шепитько // ЭКЦ «Бахмат».
* Шепитько Лариса Ефимовна: подборка материалов в трёх частях:
** Часть 1;
** Часть 2;
** Часть 3.
* Шепитько Лариса Ефимовна
* *Юрий Визбор*. Когда все были вместе. — О съёмках фильма «Ты и я»
* *Виктория Никифорова*. Лариса Шепитько.
* *Ирина Бутыльская*. Лариса Шепитько: «Я хотела дать надежду тем, кто останется после меня…»
* *Анна Гайворонская*. Просто Лариса // Вечерний Донецк. — 2003. — Вып. № 27(7699) от 19 февраля.
* *Белла Езерская*. ''Postmortem'': Элем Климов и Лариса Шепитько.
* Лариса Шепитько: «Обязана перед собой и перед людьми» // ИК. — 1988. — Рубрика «Интервью».
* 
* 

Категори:ЕПКИ арахецнарш
Категори:Белларш автомобилан бохамашкахь
Категори:Зударий-режиссёраш
Категори:Кунцевон кешнашкахь дӀабоьхкинарш