Мария Александровна (император-аьзни)

**Мари́я Алекса́ндровна** (1824 шеран 27 июль (8 август), Дармштадт — 1880 шеран 22 май (3 июнь), Петарбух) — Гессенан цӀийнан паччахьан йоӀ, россин император-аьзни, император Александр II зуда а, император Александр III нана а.

Йечу хенахь паччахьан йоӀ **Максимилиана Вильгельмина Августа София Мария [[Сийлахь-йоккха Гессенан герцогалла|Гессенан]] а, Рейнйистера а** (, 1824—1840), православи тӀеэцчул тӀаьхьа  — Мария Александровна, маре динчул тӀаьхьа  — императоран локхаллин титулца сийлахь-йоккха сту, мах бинчул тӀаьхьа  — цесаревна а, сийлахь-йоккха сту а, россин Ӏарш тӀе майра хиъча — император-аьзни (1855 шеран 2 март — 1880 шеран 3 июнь).

## Биографи
### Жималла. Маре
Паччахьан йоӀ Мария йина 1824 шеран 27 июлехь (8 августехь) герцоган Людвиг II Гессенан доьзалехь. Паччахьан йоӀан Мария Вильгельмина Баденан, Гессенан сийлахь-йоккха герцог-аьзнин ненан биографаш, тешна бу, цуьнан кегийра долу бераш дина ду барон Август фон Сенарклен де Грансих. Вильгельминин майрачо, сийлахь-воккха герцог Людвиг II Гессенан, тӀе эхь дан кхоьруш а, Вильгельминин лакхара даржехь долу ваша а, йиша а йукъа гӀортарна, официалан шен бераш лерира Мария а, цуьнан ваша Александр а. Шен лаьрра долушехь, уьш къаьстина дехара Хайлигенбергехь, ткъа оцу хенахь Людвиг II вехара сийлахьгерцоган гӀалахь Дармштадтехь.

1839 шеран мартехь Европехула лелаш, оьрсийн паччахьан Ӏаршан верас волчу императоран Николай I-чун кӀантана Александр II-чунна Дармштадтехь волуш 14 шо долу Мария йезайелла. Царевичан а, паччахьан йоӀан а дуьххьарлера цхьаьнакхетар хилира оперин театрехь, цигахь гойтуш йара «Весталка» опера. Ольга Николаевнин шен дагалецамашкахь уьш бовзарх лаьцна дийцар дара:

«...гуо цкъа а ца соцура иза кхиаме ца хиллачу нускалех лаьцна иза хьийзорах. Гуонех цхьаммо... тидам бира: «Дармштадтехь кхин цхьа къона паччахьан йоӀ йу». «ХӀан-хӀа, баркалла», - жоп делира Сашас, «Суна тоьар ду, уьш берриге а сингаттаме а, чам боцуш а бу». ТӀаккха а иза вахара цига… къена герцога тӀеийцира иза шен кӀенташца а, несаршца а. Кортежан кӀоргенехь, дог ца догӀуш, йогӀура йоӀ, йеха, берийн кӀозарш йолуш. Дас куьг схьалецира цуьнан, иза Сашин йовзийта. Иза балл йууш йара, Саша цуьнга вистхилча, цуьнан лаг багара охьакхосса дийзира кара, цунна жоп далархьама. Ша цунна гур йу аьлла а ца хетара цунна… Шега аьлла долу хьалхара дешо йулайалийтира иза; иза кирахь са доцу тайниг йацара, кхиберш санна, ша хазахетийта ца гӀертара. ВогӀуш шина сахьтана веънехь а, иза шина дийнахь хилира цуьнан ден цӀахь».

Хьалха Гессен-Дармштадтан паччахьан йоӀарех цхьаъ йалийнера оьрсийн паччахьан: Наталья Алексеевна, Павел I-чун хьалхара зуда; цул сов, нускалан ненан ненавешин йоӀ хилла оьрсийн император-аьзни Елизавета Алексеевна (Александр I-чун зуда). Оьрсийчу кхаьчча, Александр Николаевича сацам бира Мария маре йига; йоьӀан схьайаларо новкъарло ца йора цунна, цо шен нене кехат тӀехь йаздора: "Хьоме Нана, суна хӀун бала бу паччахьан йоӀан Мариян къайленех! Суна иза йезаш йу, ткъа ас цул атта паччахьан Ӏарш дӀатосур йара, иза дӀатосчулла. Ас изий бен йалор йац, иза сан сацам бу!"

Император-аьзни Александра Федоровна синтем боцуш йара шен хинйолчу нускалан схьадаларх, реза ца хилира шен кӀентан захало декъалдан. Амма Александра а, Николай I-рачо а тешийначул тӀаьхьа, ша император-аьзни Дармштадте йахара Марияца цхьаьнакхета, иза хьалха цкъа а ца хилла Романовн цӀийнехь. Захало дан реза хилара. Императоран а, император-аьзнин а шайн нускалца йолу йукъаметтиг тӀаьхь-тӀаьхьа йохлуш йара.

«Марияс шеца цхьаьнакхета аьтто баьллачу массо а оьрсийн дегнаш дӀалаьцнера. Саша [Александр II] хӀора де дӀа мел долу цуьнца уьйр алсамйолуш вара, Дала шена йелларг ша хаьржина хеташ. Церан вовшех тешам алсамбаьлла, вовшашна бевзаш хиларе терра. Мардас шен православера цӀе тиллира, хьан цӀе Мария йу» аьлла Николайс хазахетарца тергалдора оцу жимчу зудчун амалан ницкъ гучубалар, воккхавевора Марин ша-шена тӀехь урхалла дарх, цуо, цунна хетарехь, нисдора Сашин ницкъ цахилар, цо хаддаза сингаттам латтийна болу»

1840 шеран сентябрехь паччахьан йоӀ Росси кхаьчна. Цо шен доьзале йаздинчу кехат тӀехь дийцира Петарбухах шен синхаамаш: «Петарбух суна моьттучул дуккха а хаза йу; Невас доккха дакъа лоцу цу тӀехь; иза тамашийна хи ду. Суна хетарехь, хала хир ду кхин сийлахь гӀала каро: оццу хенахь иза дийна йу».

### Ӏаьнан гӀалахь император-аьзнин дӀайуьжу чоь
Чаккхенца 1841 шарахь ловзаран кечйина чоьнашна цӀе тиллира *[[Ӏаьнан гӀала#император-аьзнин Мария Александровнин дӀайужу чоьнаш|«Керла» ах когаметтачун]]*. Лаьттира къилба-малхбузех Ӏаьнан гӀалин ризалитехь, цунна чу йагӀара *Нишка* (№ 168 йолу зал), *Ванни* (№ 945 йолу зал), цара кхин дӀахьора Александр Николаевичан чоьнийн аса, *Вуьжа чоь* (№ 307 йолу зал), *Будуар* (№ 306 йолу зал), *ЦӀазамийн кабинет* (№ 305 йолу зал), *Дашон хьешан чоь* (№ 304 йолу зал), *Баьццара хӀума йуу чоь* (№ 308 йолу зал), парадан *КӀайн зал* (№ 289 йолу зал). Чоьнаш кечйинера архитекторан А. П. Брюлловн проектаца, цул тӀаьхьа 1850-гӀа шераш долалуш чоьнаш чохь кӀеззига сир-кира дира архитекторан А. И. Штакеншнейдеран куьйгаллица. Чоьнийн коьрта лами хилира император-аьзни Мария Фёдоровнин садоӀу чоьнийн (хӀинца Октябран) Парадан лами а, ГӀалин майдане йолу подъезд*.

Чоьнаш цӀанйарехь мелла а мебель дӀайаьккхинера, пенах тоьхна кӀади а дӀадаьккхинера, амма кечйаран коьрта амал йитанера, иза йоккха исбаьхьаллин мехалла йолуш йара.

<gallery>
Файл:Гау.Малиновый кабинет Марии Александровны.jpg|[[Гау, Эдуард Петрович|Э.П. Гау.]] ЦӀечу комарийн чоь, 1860-гӀа шераш.
Файл:Гау.Будуар Марии Александровны..jpg|[[Гау, Эдуард Петрович|Э.П. Гау.]] Будуар, 1861 ш.
Файл:Спальная великой княгини Марии Александровны до 1850 года.jpg|[[Премацци, Луиджи|Л. Премацци.]] ДӀавуьжу чоь, 1841—1850 шераш.
Файл:Премации.Спальня Марии Александровны.jpg|[[Премацци, Луиджи|Л. Премацци.]] ДӀавуьжу чоь, 1859 шо.
Файл:Кольб. Золотая Гостиная Марии Александровны.jpg|[[Кольб, Александр Христофорович|А.Х. Кольб]]. [[Ӏаьнан гӀалин хьешийн дашон чоь|Хьешийн дашон чоь]], 1860-гӀа шераш.
</gallery>

== Литература ==

=== Хьосташ ===
* 
* 
* 
* 
* 
* *Меглицкий Г. Т.* [http://www.memoirs.ru/rarhtml/Meglick_IV91_1.htm Письмо к А. И. Голубовой]  / Сообщ. П. Я. Виноградовым // Исторический вестник, 1891. — Т. 43. — № 1. — С. 282—286.
* Мемуары графа С. Д. Шереметева
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* *Яковлева А. И.* [http://www.memoirs.ru/rarhtml/1530Yak_IV88.htm Воспоминания бывшей камер-юнгеферы императрицы Марии Александровны] // Исторический вестник, 1888. — Т. 31. — № 1. — С. 147—174; № 2. — С. 393—413; № 3. — С. 593—606.

=== Литература ===
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* *Сулейманов И.Т.* Императрица Мария Александровна (1824-1880). - М.: Елисаветинско-Сергиевское просветительское общество, 2024. - 167 с.: табл.; [26] л.: цв. ил., фот. цв., портр., рис. - (Научная библиотека Елисаветинско-Сергиевского просветительского общества). - ISBN 978-5-6051671-3-6




== Комментареш ==


== Билгалдахарш ==


== Литература ==
* *Меглицкий Г. Т.* [http://www.memoirs.ru/rarhtml/Meglick_IV91_1.htm Письмо к А. И. Голубовой]  / Сообщ. П. Я. Виноградовым // Исторический вестник, 1891. — Т. 43. — № 1. — С. 282—286.
* *Яковлева А. И.* [http://www.memoirs.ru/rarhtml/1530Yak_IV88.htm Воспоминания бывшей камер-юнгеферы императрицы Марии Александровны] // Исторический вестник, 1888. — Т. 31. — № 1. — С. 147—174; № 2. — С. 393—413; № 3. — С. 593—606.

== Хьажоргаш ==

* *Покои императрицы Марии Александровны в Зимнем дворце*
* *Супруг императрицы Марии Александровны Император Александр II*
* *Стихи Ф. И. Тютчева, посвящённые Марии Александровне''

Категори:Оьрсийн император-аьзнеш зударий
Категори:Россин империн Сийлахь стунаш
Категори:Гессен-Дармштадтан принцессаш
Категори:Александр II

Категори:Мариян-Посадан кӀошт

*
Категори:Россин имперера диканаш дийриш
Категори:Йовхарийн цамгарх белларш
Категори:ДӀабоьхкинарш Петропавловски килсехь