open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Высочина (мохк)

**Высочина** () —  Чехин республикин административан дакъа (мохк), лаьтташ бу Богеми историн мехкан къилба-малхбален а, Морави мехкан къилба-малхбузен а докъошкахь, 2001 шеран май кхаччалц цӀе йара *Йиглаван мохк*, ткъа 2001 шеран май тӀера 2011 август кхаччалц — Высочина. Административан центр — Йиглава гӀала.

## Билгалдахарш

Категори:Чехин мехкаш
Пардубицен мохк

**Пардубицен мохк** () — Чехин республикин административан дакъа. Административан центр — Пардубице гӀала.

## Административан йекъайалар

Махкахь йу 4 кӀошт:

## Билгалдахарш

Категори:Чехин мехкаш
Туринск

**Туринск** — Россин Свердловскан областера гӀала. Туринскан гӀалин гуонан административан центр.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Свердловскан область
Йичин (кӀошт)

**Йичин кӀошт** () — Чехин Краловеградецан мехкан кӀошт. Административан центр йу Йичин гӀала.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Чехин кӀошташ
Либерец (кӀошт)

**Либерец кӀошт** () — Чехин Либерецан мехкан кӀошт. Административан центр йу Либерец гӀала.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Чехин кӀошташ
Фридек-Мистек (кӀошт)

**Фридек-Мистек кӀошт** () — Чехин Моравин-Силезин мехкан кӀошт. Административан центр йу Фридек-Мистек гӀала.

## Бахархой

## Административан йекъайалар

* Башка
* Била
* Бистршице
* Боцановице
* Брузовице
* Брушперк
* Буковец
* Велополи
* Вендрине
* Войковице
* Вышни-Льготы
* Гнойник
* Горни-Домаславице
* Горни-Ломна
* Горни-Тошановице
* Градек
* Грчава
* Гуквальди
* Добра
* Добратице
* Дольни-Домаславице
* Дольни-Ломна
* Жабень
* Жерманице
* Кановице
* Козловице
* Коморни-Льготка
* Кошаржиска
* Красна
* Крмелин
* Кунчице-под-Ондржейником
* Лучина
* Льготка
* Маленовице
* Метиловице
* Миликов
* Моравка
* Мости-у-Яблункова
* Навси
* Нидек
* Нижни-Льготи
* Ношовице
* Остравице
* Паздерна
* Палковице
* Пасков
* Писек
* Писечна
* Пражмо
* Пржно
* Пстружи
* Рашковице
* Ржека
* Ржепиште
* Ропице
* Свиаднов
* Седлиште
* Смиловице
* Собешовице
* Старе-Гамри
* Старе-Место
* Старжич
* Стршитеж
* Трановице
* Тршинец
* Фридек-Мистек
* Фридлант-над-Остравици
* Фричовице
* Челадна
* Яблунков
* Яновице

## Билгалдахарш

Категори:Чехин кӀошташ
Пльзень-место (кӀошт)

**Пльзень-место кӀошт** () — Чехин Пльзенан мехкан кӀошт. Административан центр йу Пльзень гӀала.

## Бахархой

## ГӀаланаш

## Билгалдахарш

Категори:Чехин кӀошташ
Йоккха саперийн бел

**Йоккха сапёрийн бел** — шен окоп йаккха а, кхин лаьттан белхаш бан а лелон окопаш йоху гӀирс.

Йоккха сапёрийн бел тера йу бешан охку белах, амма ша-кепара болатан келап (цамза, харц цӀе) (йуьхьиг ирайанза), цуо таро ло ахка а, схьаэца а. Цуьнан хуьлу стандан барамаш, хӀунда аьлча кхин а лелайо импровизации йина дустаран гӀирс санна. Цуьнан йохалла, ираллин тӀера гӀаж чекхйаллалц — нисса 110 см. Шоралла болатан келапан — нисса 20 см. Болатан келапан локхалла — 25 см. Йоккха сапёрийн белан йозалла 1,9 кг гергга. Цуьнан штатан инвентаран цӀе — БСЛ-110 (*Большая сапёрная лопата* оьрсийн маттахь, 110 – йохалла 110 см.)

Лерина латтаца болх бан. Россин, Украинин, Белоруссин дерриг эскарийн тайпанийн дерриг дакъошкахь , ЗИПийн комплектан йукъайогӀура йерриг тӀеман машенийн. БСЛ-110 белхан чухоам йуккъера барам 1 м³ латта сохьтехь.

## Хьажа кхин
* Жима гӀашлойн бел

## Хьажоргаш
* Шанцевый инструмент

Категори:Белаш
Категори:Минанаш схьайахар
Прага-восток (кӀошт)

**Прага-восток кӀошт** () — Чехин Йуккъера Чехин мехкан кӀошт. Административан центр йу Прага гӀала.

## Бахархой

## ГӀаланаш

### Нах беха меттигаш

## Билгалдахарш

Категори:Чехин кӀошташ
Ческе-Будеёвице (кӀошт)

**Ческе-Будеёвице кӀошт** () — Чехин Къилба-Чехин мехкан кӀошт. Административан центр йу Ческе-Будеёвице гӀала.

## Бахархой

## ГӀаланаш
* Боровани 
* Глубока-над-Влтавоу 
* Злив 
* Лишов 
* Нове-Гради 
* Рудольфов 
* Тин-над-Влтавоу 
* Тргове-Свини 
* Ческе-Будеёвице

## Билгалдахарш

Категори:Чехин кӀошташ
Страконице (кӀошт)

**Страконице кӀошт** () — Чехин Къилба-Чехин мехкан кӀошт. Административан центр йу Страконице гӀала.

## Бахархой

## ГӀаланаш
* Баворов 
* Бельчице 
* Блатна 
* Водняны 
* Волине 
* Седлице 
* Страконице
## Билгалдахарш

Категори:Чехин кӀошташ
МонтегӀме

**МонтегӀме** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Шампань — АгӀденаш регионехь. Коммунан департамент — АгӀденаш. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:АгӀденаш департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Къам

**Къам** — историн агӀор хӀоьттина адамийн йукъаралла, кхоллало тайпанийн йукъаметтигаш йухучу хенахь цхьацца тайпанех.

Цхьа мотт, мохк, гӀиллакхаш, оьздангалла хуьлу. 

«Къам» терминан хадийна доза дац, тайп-тайпана дошмашкахь тайп-тайпана маьӀна даладо, вайн заманахь леладо «этнос», «халкъ» дешан синоним санна.

Романтикин национализман заманера автораш ойура оцу терминца къоман дог (масала, иштта ду цуьнан маьӀна лозунгехь «Православи, Самодержави, Къам»).

## Билгалдахарш

## Литература
* Народность в философском словаре / Под ред. И. Т. Фролова. — 4-е изд. — : Политиздат, 1981. — 445 с.
* 
* 

## Хьажоргаш
* 

Категори:Этнологи
Этносан тоба

**Этносан тоба** — дуккха маьӀнаш долу термин йу, цуо билгалйоху тайп-тайпана этносийн йукъараллаш. Этносийн тобано билгалдоккху шира гергарло, кхин а «билгала лингвистин, динан, психологин йукъаралла». Иштта, этносан тобанан даиманна а таро ца хуьлу шеш девлла, халкъе кхаччалц айадала (кхурдой йа кхин кегийра къаьмнаш). Оцу кепара масех этносийн тобанийн таро хуьлу цхьа халкъ хила (Швейцари).

## Этносан тоба субэтнос санна
Терминан уггаре даьржина маьӀна — дӀакъаьстина коьрта массивах кхалхаран хьесапийн жамӀашца йолу, амма Ӏалашбина шен хьалхара этносан кхетам субэтносан тоба йа мехкан ша –лаьтта цхьаьна этносан тоба. Иштта этносийн тобанашна йукъабоьду абхазийн хӀуӀаьржанаш, мажарийн йасаш, трансильванин саксаш, мадьярабаш.

## Этносан тоба этнос санна
Этносан йа халкъан синоним санна кхетам хаало наггахь. Иштта этносан тоба лара мегар ду немцой, оьрсий, гӀезалой.

## Этносан тоба этносийн тобанаш санна
Наггахь «этносан тоба» термин лелайо схьабовларца гергара йа цхьацца оьздангаллин параметрашца «этносийн тобанийн» маьӀнехь, но в последнее время в этом смысле более широко употребляется понятие «метаэтническая общность».

## Хьажа кхин а
* Кегийра къаьмнаш
* Субэтнос
* Этнографин тоба
* Этнос

## Литература
* Старовойтова Г. В. Этническая группа в современном советском городе. Социологические очерки. Л., Наука, 1987. 174 стр.

Категори:Этнографин терминаш

## Билгалдахарш
Пелым

**Пелым** — Россин Свердловскан областера гӀалин кепара эвла. Пелыман гӀалин гуонан административан центр.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Свердловскан область
UTC+12:00

**[[UTC]]+12** — сахьтан аса:

## Дуьззина шерахь
*  (дакъа):
** Камчаткин хан:
*** 
*** 
*  (дакъа):
** Гилбертан гӀайренаш
* 
* 
* 
*  о. Уэйк (АЦШ)
*  (Франци)

## Хьажа иштта
Хан Керла Зеландехь

## Ӏай дуьненан къилба эхигехь (апрель-октябрь)
*
* (Чатем гӀ. йу къаьстина зонехь Ӏай а, къаьстина зонехь аьхке а)

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Города в UTC+12

Категори:Сахьтийн асанаш
Азов

**Азо́в** (хьалхара цӀе *Азак* (XIII—XIV бб.), *[[Тана (гӀала)|Тана]]* (XV—XVI бб.)) — Россин Ростовн областера гӀала.

Кхуллу *Азован [[гӀалин гуо (Росси)|гӀалин гуо]]*. Азован кӀоштан административан центр.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Ростовн область
Каменск-Шахтински

**Каменск-Шахтински** () — Россин Ростовн областера гӀала.

Кхуллу *Каменск-Шахтинскан [[гӀалин гуо (Росси)|гӀалин гуо]]*. 

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Ростовн область
Йуьруькаш

**Йуьруькаш** (( [йоьруькаш], иштта *Yürük(ler)* [йуьруькаш]) — туркойн дакъа, аренашкахула бежнаш лелош бехаш бу йуьруькаш Туркойчохь.

## Билгалдахарш

Категори:Туркой
Долганаш

**Долганаш** (шен цӀе — *долган, һака (саха)*, ) — Россера туьркийн къам (шаберш 8157 стаг., Красноярскан мехкан Таймыран Долганойн-Ненцойн кӀоштахь 5500 герг стаг., Якутехь 1900 герг стаг), кӀоьргера бух болу Таймыран бахархой. Къоман мотт — долганийн, якутийн меттан диалект лоруш бара хьалха. Дин тенгрианалла, шаманизм, православи.

## Билгалдахарш

Категори:Туьркийн къаьмнаш
Хьашт

## Гучудахарш
Хьашташ гучудовлу эмоцица хазбина лаамех, безам бахарх, Ӏалашоне кхача гӀертарх окрашенных желаний, влечений, стремлений, ткъа уьш кхочушдар — маххадоран эмоцийн кепара. 

## Гучудалар
Цхьа хьашт кхочушдича адаман кхоллало кхин хьашташ, цуо таро йо чӀагӀдан, хьаштийн доза дац аьлла. Хьашташ доьзна адаман са дуьзина ца хиларца, адамна цхьа хӀума эшарца. Хьашташ хиларца эмоцеш цхьаьна йогӀу: хьалха, хьашташ тӀекхетарехь — гӀуо эмоцеш, ткъа цул тӀаьхьа — иза кхочуш дича — дика эмоцеш хуьлу. Хьашташа билгалдоккху дуьне гар, адамийн тидам тӀебоьду шен хьашташ кхочуш ден долчу объекташна. Дахарехь адаман хьашташ хийца а ло, тӀе а кхета.

## Литература
* 
* **Наука Club** "Биологические потребности человека" 
* *Беляев И. А.* Ограничение и компенсация способностей и потребностей целостного человеческого существа // Вестник Оренбургского государственного университета. — 2009. — № 2 (96), февраль. — С. 24-30.
* *Беляев И. А.* Способности и потребности как континуум системных свойств человеческой целостности  // Вестник Оренбургского государственного университета. — 2009. — № 1 (95), январь. — С. 9-13.
* *Беляев И. А.* Целостность человека в аспекте взаимосвязи его способностей и потребностей : монография. ― Оренбург : ОГИМ, 2011. ― 360 с. http://elibrary.ru/item.asp?id=18513947
* *Беляев И. А.* Целостность человека в аспекте взаимосвязи его способностей и потребностей : опыт типологизации : автореф. дис. … докт. филос. наук : защищена 16.02.2012 : утв. 18.10.2012. — Челябинск, 2012. — 55 с.
* *[[Ильясов, Фархад Назипович|Ильясов Ф. Н.]]* Потребность в детях и репродуктивное поведение  // Мониторинг общественного мнения. 2013. № 1. С. 168—177.
* *Ильясов Ф. Н.* Соотношение структуры потребностей и структуры цен / *Ильясов Ф. Н.* Статусная теория цены (базовые подходы к формированию концептуальной модели).  — М.: Институт социологии РАН, 1993.
* 
* 
* *Фрейджер Р., Фейдимен Дж.* Личность: теории, эксперименты, упражнения. — СПб.: Прайм-Еврознак, 2001.- С. 487—494. — ISBN 5-93878-241-4
* *Щербатых Ю. В.* Общая психология. — СПб.: Питер, 2008. — С. 171—177. — ISBN 978-5-388-00230-3

Категори:Психикин хьал
Категори:Маркетинг
Категори:Экономикин терминаш
Категори:Психологин кхетам
Можа уйгураш

**Можа уйгураш** (**югураш**, шира-йогураш; ;  ,  ) — Цийчохь 56-нах официалан къобалдина къам. Долахь йу къоман-территориалан автономи — Сунань-Югурийн автономин уезд Ганьсу провинцехь. Можа уйгураш бекъалуш бу шина территориалан тобанашка, цхьам буьйцу туьркийн сарыг-югурийн мотт, важа — монголийн шира-югурийн мотт.

## Билгалдахарш

Категори:Туьркийн къаьмнаш
Кхараимаш (къам)

**Кхараимаш** (кхараим. гӀирман диалект: цхьа. *къарай*, дукх. *къарайлар*; тракайн диалект: цхьа. *karaj*, дукх. *karajlar*;  *караи́м* — «доьшурш») — жима этносан тоба, схьабаьлла туьркийн меттанаш буьйцучу кхараимизм лелочу Малхбален Европера бахархойх.

Кхараимийн мотт йукъабогӀуш бу туьркийн меттанийн кыпчакийн тобана. Кхараимийн меттан лексикин хӀоттам  чӀогӀа къаьсташ бу 
дукха гебраизмаш йолуш. Башхалонаш йу къилбаседа (тракайн), къилба (галийн), гӀирман диалекташна йукъахь а. Кхараимийн меттан гӀирман диалект къаста а луш башхо йолуш йу Литвахь а. Малхбузен Украинехь а бехачу кхараимийн диалектех.

ХӀинца йолу хана тракайн йиссалц Кхараимийн меттан диалекташ дӀайайна йу.

## Билгалдахарш

Категори:Туьркийн къаьмнаш
Караманой

**Караманой** (, ) — желтойн православи динлелош йолу туьркийн мотт буьйцу этносан тоба, 1920-гӀа шераш кхаччалц бехаш бара Караман гӀалахь а, Каппадоки махкахь а йуккъерчу Анатолин. Желтойн-туркойн бахархой хийцар бахьнехь арабаьхна Желтойчу, тахана а беха оцу пачхьалкхехь.

## Билгалдахарш

Категори:Туркой
Кашкай

**Кашка́йцы** (шен цӀе — *qaşqaylar*, ед. ч. — *qaşqay,* , ) — туьркийн мотт буьйцу тайпанийн тоба, Иранан Фарс махкахь, Хузестанехь, къилба Исфаханехь аренашкахула лелаш бу. «Ираника» тӀехь йаздехь, кашкайн тайпанийн бертан хӀоттам бу тайп-пайпанара кланийн конгломерат. дуккхуберш туьркийн схьабалар долуш, ама йукъахь бу лураш, къурдой. Ӏаьрбий. Цхьа орам бу  азербайджанийн субэтнос йолучу шахсевенашца. Цхьадолу хьосташца, кашкайш ботт буьйцу кашкайн маттахь, иза гергара бу азербайджанийн меттана, кхечу хьосташа боху — кашкайн мотт азербайджанийн меттан диалект йу.

## Билгалдахарш

## Литература
* Народы Передней Азии, М., 1957.
* Кисляков В. Н. Кашкайцы // Народы и религии мира / Глав. ред. В. А. Тишков. М.: Большая Российская Энциклопедия, 1999. С.230-231.
* Кашкайцы // БРЭ. Т.13. М.,2008.
* 
* 
* 

Категори:Туьркийн къаьмнаш
Аварийн мотт

**Аварийн мотт**, **Аваройн мотт** йа **шираава́рийн мотт** — аваройн белла мотт, лелош хила Паннонехь VI—IX бӀешерашкахь, Аварийн каганат йохначул тӀаьхьа дӀабаьлла.

Туьркийн версица, гергара бу булгарийн меттанашна, йа чӀогӀа цера Ӏаткъам хила.

## Билгалдахарш

Категори:Меттанаш
Кхумандой

**Кхумандой** (шен цӀе *къуманды, къубанды, къуўанды, къувандыг*) — туьркийн мотт буьйцу къам, деха Алтайн махкахь, Алтай Республикехь, Кемеровн областахь.

## Билгалдахарш

Категори:Туьркийн къаьмнаш
Карапапахаш

**Карапапа́хаш** (, диал. *Qarapapaxdar*) — туьркийн къам, тайпанийн тоба йа азербайджанийн этнографин тобанах цхьаъ, беха Туркойчоьнан къилбаседа-малхбалехьара декъехь (Карс, ИгӀдир), Иранан къилбаседа-малхбузехьара декъехь, цул совнах беха Гуьржийчохь (Квемо-Картли) а, Азербайджанехь а (дукхухберш Газахан кӀоштахь а, Агстафин кӀоштахь а).

## Билгалдахарш

Категори:Азербайджан
Кхримчахаш

**Кхримчахаш** (, цхьаъ. — ; шен цӀе 1917 шо кхаччалцц: *еудилер* — «иудеи», *Срэль балалары* — «Исраилан бераш») — жима жуьгтийн этнолингвистин туьркийн мотт буьйцу тоба, дин лелош дара талмудин иудаизм, бехаш бара ГӀрмахь, мотт буьйцура кхримчахийн диалектехь (лер) кхримчахийн меттан. 1960—1990-гӀа шерашкахь йаьржира теори кхримчахаш туьркийн-жуьгтийн йина схьабалар долуш бу бохуш. Кхримчахашна йукъахь бу шеа теори бакъйеш берш.

## Билгалдахарш

Категори:Туьркийн къаьмнаш
Нагайбакаш

**Нагайба́каш** (**ногайбакаш**, ) — гӀезалойн этнодинан тоба, дукхахберш беха Челябинскан областан Нагайбакийн кӀоштахь а, Чебаркулан кӀоштахь а. Мотт — гӀезалойн меттан казанан диалектан нагайбакийн лер. Дин— православин керста. Россин законаца официальан къам лору.

## Билгалдахарш

Категори:Туьркийн къаьмнаш
Салараш

__NOTOC__
**Салараш** (; шен цӀе — *саларлар*, *[[салыр]]*) — Цийчура туьркийн къам, туркменийн салир тайпана тӀаьхье; беха Цинхай провинцин Сюньхуа-Саларийн автономин уездехь а, Ганьсу провинцин Цзишишань-Баоань-Дунсян-Саларийн автономин уездехь, а цул сов Цинхай, Ганьсу, Синьцзян провинцийн кхечу кӀошташкахь. цийчохь дукхалла — 260000 стаг (2013 ш). Саларийн меттана цийн а, тибетийн а меттанаш чӀогӀа Ӏаткъам бина; хӀинца лелош ду йоза — латиница. Дин — бусулбанаш-сунниташ. 

## Билгалдахарш

Категори:Туьркийн къаьмнаш
Шеман туркменаш

**Шеман туркменаш** йа **шеман ту́ркой** йа **шеман туркоманаш** () — туьркийн къам, хӀинцалера Шеман территорехь бехаш болу.

## Билгалдахарш

Категори:Туьркийн къаьмнаш
Теленгиташ

**Теленги́таш** (наггахь **телесаш** — ср. Телецкан Ӏам) — туьркийн Россин орамера жима къам (2002 шо) йа алтайхойн субэтнос, беха Республика Алтайхь.

## Билгалдахарш

Категори:Туьркийн къаьмнаш
Ставрополан туркменаш

**Ставрополан туркменаш**, шен цӀе — *туркмен*) — туркменийн этнографин тоба, дукхалла 15 эзар сов стаг (2010 шо), беха Ставрополан мехкан къилбаседа-малхбален декъехь (Туркменийн а, Нефтекумскан кӀоштан къилбаседехьара декъехь а). Туркменийн дай схьакхелхина XVII чаккхехь — XVIII йуххьехь Мангишлак ахгӀайренан тӀера, туркменийн тайпанех чоудор, игдир, союнаджаш дӀакъаьстина (кхечу транскрипцехь чавдурийн, эгдирийн, сайнаджийн). Ставрополан туркменийн иштта тайпанашка бекъабалар лелаш дара XX бӀешо кхаччалц, Россин губернийн Ӏедало иза традици лоруш йара.

## Билгалдахарш

Категори:Туьркийн къаьмнаш
Телеуташ

**Телеуташ** (шен цӀе: *теленнет*, *тадар*, *байат-пачат*) — туьркийн Россин орамера жима къам, схьабаьлла туьркийн мотт буьйцу Малхбузен Сибарен къилбехьара декъера бахархойх. 
Мотт а, культура а телеутийн чогӀа зӀе йу алтайхойн меттаца а, культурица а, этнотерриторин тоба 1993 шо кхаччалц уьш цера этнотерриторин тоба лоруш бара. ХӀинцалера телеуташ бехаш бу Кемеровн областан къилбехьара кӀошташкахь.

Телеутийн билгалйаьккхина Y-хромосомийн гаплотобанаш R1a1 (55,3 %), C3xM77, N1c1, R1b*, R1b3, I, J.

## Билгалдахарш

Категори:Туьркийн къаьмнаш
Тофалараш

**Тофала́раш, то́фаш** (хьалхара цӀе — **карага́сы**, шен цӀе — *тоъфа*, *тофа*, *топа*, *тоха*, дукх. терахь — *тофалар*) — туьркойн мотт буьйцу Къилбаседан, Сибарен, Гена Малхбален орамера къам, беха Сибарен къилбехьара декъехь.

Йукъатоьхна Россин Къилбаседан, Сибарен, Гена Малхбален орамера жима къаьмнийн.

## Билгалдахарш

Категори:Туьркийн къаьмнаш
Тубалараш

**Тубала́раш** (шен цӀе *туба*, ширйела цӀе *тувинаш*) — туьркойн мотт буьйцу орамера къам, беха Республика Алтай къилбаседехьара декъехь. Шен цӀе туба (тува) кижи, тубалары, иштта йыш кижи («хьуьнан нах»). Тубалараш беха Катунь эркан малхбалехьа, Бия эркан йистошкахула, Телецкан Ӏоман бердйистехула а. Сибаре карайерзочу муьрехь кхуза дуьххьара баьхкинчу оьрсаша царах олура «черневые татары». 

## Билгалдахарш

Категори:Туьркийн къаьмнаш
Туьркманаш

**Туьркманаш** (, ) — термин, жигара лелош йу Гергара а, Йуккъера а Малхбалехь,  Византехь, цул тӀаьхьа Европехь а огузийн туьркийн къаьмнаш билгалдохуш. Дуьххьара «туркоман» термин гучуйаьлира Византин хроникахь XI бӀешарахь: Анна Комнина историка и цӀе йоккхура турменех (огузех), Йуккъера Азера Жима Азе баьхкинчу. 
## Билгалдахарш

Категори:Туьркийн къаьмнаш
Халаджаш

**Халаджаш** — шира туьркийн къам, хьахош ду VI бӀешерахь, ткъа XIII бӀешеран хьост тӀехь хьахо огузо-туркменийн (туркман) схьадалар ду аьлла. ХӀинцлера ханна Туркменин Халачан кӀоштахь бехаш болу цера тӀаьхье туркменийн йукъахь йу, цул сов Иранехь ша тайпа къам ду хӀорш.

## Билгалдахарш

Категори:Туьркийн къаьмнаш
Челканаш

**Челка́наш** — туьркийн мотт буьйцу къам, беха Республика Алтайхь, Турочакан кӀоштан Курмач-Байгол, Суронаш, Майск, Бийка, Чуйка, Турачак эвланашкахь а, Горно-Алтайскехь а.

## Билгалдахарш

Категори:Туьркийн къаьмнаш
Эль-Бурго-де-Осма

**Эль-Бурго-де-Осма** () — Испанин Сори провинцера гӀала.

## Географи

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Datos del registro de Entidades Locales  Ministerio de Hacienda y Administraciones Públicas

Категори:Испанин нах беха меттигаш
Категори:Сори провинцин нах беха меттигаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Кучма, Леонид Данилович

**Леони́д Дани́лович Ку́чма** (; , Украинийн ССР, ССРС) — советийн а, украинийн а политикин а, пачхьалкхан а гӀуллакхо.

## Билгалдахарш

Категори:Украинин президенташ
Беасонарниг

**Тетра́эдр** ( «**Беасонарниг**» ←  «диъ» +  «охьахоийла, бух») — аттачех дукхасенашберг, цуьнан доза йиъ кхосаберг йу.
Петренко, Игорь Петрович

**Игорь Петрович Петренко** () — оьрсийн театран а, кинон а актёр ву.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* Биография Игоря Петренко. Сайт «Российские и советские актёры» // rusakters.ru
* Биография Игоря Петренко. Сайт «Вокруг ТВ» // vokrug.tv
* Биография Игоря Петренко. // 7days.ru
* Биография Игоря Петренко. Международный женский журнал."Cosmopolitan" // cosmo.ru
* Игорь Петренко на fssb.su

Категори:Россин актёраш
Ужинов, Олег Вячеславович

**Олег Вячеславович У́жинов** (вин. 1968 шеран 13 февраль, Кириши, Ленинградан область) — советийн а, Россин а режиссёр, сценарист, мультипликацин фильмийн аниматор.

Олег Ужинов ву режиссёр  «Маша и Медведь» мультсериалаан 7 серин, иштта йевзаш йолу мультфильмийн серешкара: «Гора самоцветов»: «Жихарка» (2007) («Про Ивана-дурака» (2004).

Олег Ужинова дукху хьолехь болх бо Елена Ужиновацани соовтореллехь.

## Билгалдахарш

Категори:Олег Ужиновн мультфильмаш
* Поганий хлопчик
1950 шеран NCAA йерригамерикин божарийн баскетболан гулйина команда

«1950 шеран NCAA йерригамерикин божарийн баскетболан гулйина команда», билгалйоккху коьрта йерригамерикин пхеа командин жамӀаш цхьаьнатухий.  Гулйина командина декъа ваха, ловзархочо совгӀаташ даха деза дукхаха йолчу лахарчу командийн: Ассошиэйтед Пресс, Хьажар журнал, Юнайтед Пресс Интернэшнл, Кольеран хӀора кӀиранан журнал, Дуьненайукъара керлачеран гӀуллакхь.

## 1950 шеран йерригамерикин гулйина команда

## Шеш йолу йерригамерикин командаш

**АР сийлахь хьахор**

* Билли Джо Адкок, Вандербильт
* Леон Блевинс, Аризона
* Рон Бонтемпс, Белуа
* Кларенс Браннум, Канзас штат
* Арт Баррис, Теннесси
* Джеральд Калабрезе, Сий Джонан
* Бадди Кейт, Малхбузен Кентукки
* Чак Купер, Дюкен
* Эд Далер, Дюкен
* Лой Доти, Вайоминг
* Нейт Делонг, Хьехархочун Ривер-Фолсан
* Билл Эриксон, Иллинойс
* Ларри Фуст, Ла Салле
* Билл Гаррет, Индиана
* Эд Гайда, Вашингтон Стейт
* Чет Гермак, Уильям а, Мэри а
* Рик Харман, Канзас штат 
* Хэл Хаскинс, Хамлайн
* Рене Эррериас, Сан-Франциско
* Уолтер Хирш, Кентукки
* Джордж Кинг, Моррис Харви
* Боб Лавой, Малхбузен Кентукки
* Джим Лайн, Кентукки
* Эл Макгуайр, Сент-Джонс
* Джин Мельхиорре, Брэдли
* Кен Мюррей, Сий. Бонавентура
* Ральф О'Брайен, Батлер
* Фрэнк Офтринг, Холи Кросс
* Джон Пилч, Вайоминг
* Джек Шелтон, Оклахома A&M
* Джим Слотер, Къилба Каролина
* Джордж Станич, ЛАКУ
* Лу Уотсон, Индиана
* Автобус Уайтхед, Небраска
* Зик Заволюк, Сент-Джонс

## Хьажа кхин а
* 1949–50 шеран NCAA божарийн баскетболан шо

## Билгалдахарш

Категори:Йерригамерикин NCAA божарийн баскетбол
Йерригамерикахой
Дилхин система

**Дилхи́н систéма** (мускулатура) — лакхара дийнатийн а, адаман а меженийн система, кхоьллина гоман дилхо, цара хебаш лела йоккха гоман даьӀахкаш, иза бахьнехь организм лела муьлххачу кепара. 

Дилхин система йац цхьаклеткайолчеран а, губкийн а, амма и дийнаташ лела таро йоцуш дац.

Адаман дегӀехь 400 гергга пурхмохане дилхаш ду, церан хебарна урхалла до йуккъера нервийн система.

## Дилхин системин функцеш
* Леларан
* Дуьхьалонан (масала, гай лардо прессо)
* Кепатохаран (дилха кхиаро дегӀан кеп а, кхечу системийн функцеш а билгалйоху, масала, садаӀаран)
* Энергетикин (химин энерги механикин а, йовхонан а энерге дехьайаккхар)

## Литература
* Баженова А. Е. и др. Эффект Еськова-Зинченко в описании хаотической динамики параметров нервно-мышечной системы //Сложность. Разум. Постнеклассика. – 2017. – №. 1.
* Колесников Г. Н. Биомеханическая модель скелетно-мышечной системы, построенная без субъективных критериев оптимальности //Российский журнал биомеханики. – 2004. – №. 3.
* Еременко В. Н., Медведева А. С., Левченко А. А. Роль физической культуры в жизни человека //Азимут научных исследований: педагогика и психология. – 2019. – Т. 8. – №. 3 (28).

*
Гриффин, Блэйк

**Гриффин Блэйк Остин** (; вина 1989 шеран 16 мартехь Оклахома-Сити, Оклахома штат, АЦШ) — КъБАхь ловзу «Бостон Селтикс» командин америкин профессионалан баскетболхо. Ловзу веза форвардан позицехь. 6-за дакъа лаьцна КъБА дерриг седарчийн матчехь, 5-за шеран сийлаллин гулйина командин йукъа кхаьчна (кхузза шолгӀачунна а, шозза кхоалгӀачунна а).

2011 шарахь Sports Illustrated газето цунах элира КъБА йерриг хенан 15 уггаре сийлахь керла ловзархочух ву аьлла.

## Карьера
2007 – 2009 шерашкахь левзира Оклахомин университетан командехь. 2009 шарахь колледжийн дешархошна йукъара АЦШ уггаре дика баскетболхо къобал вина Associated Press а, Sporting News а, Fox Sports а, Sports Illustrated а, кхин арахецараллин а версешца, Нейсмит Джеймсан, Вуден Джонан, Робертсон Оскаран, Рупп Адольфан, кхечу а совгӀатийн да. Оклахомин университетехь ши шо даьккхина кхайкхийра ша КъБАхь ловза бина сацам, драфт хила дуккха а хьалха баскетболан говзанчаша хуьлийтара иза хьалхарчу лоьмарца хоржур хилар.

2009 шеран 25 июнехь КъБА драфтехь хаьржина «Лос-Анджелес Клипперс» командо хьалхарчу лоьмарца. КъБА хьалхара шо дерриг дитира шо доладалале хьалха ловзуш аьрру гола лазайарна.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Блэйк Гриффин на сайте команды Университета Оклахомы
* Статистика на сайте www.basketball-reference.com
* 
* 

Категори:АЦШ баскетболхой
Категори:Беза форвардаш
Категори:«Оклахома Сунерс» (баскетбол) ловзархой
Категори:«Лос-Анджелес Клипперс» ловзархой
Категори:«Детройт Пистонс» ловзархой
Антарктикин талламийн турпала бӀешо

**Анта́рктикин та́лламийн ту́рпала бӀе́шо** () — ингалматтера историографехь, XIX бӀешеран чаккхенгахь а, XIX бӀешеран хьалхара иттаннаш шерашкахь а Антарктикин регионе кечйина цхьа могӀа, коьрта транспорт меттана дужу жӀаьлеш лелийна, экспедицеш билгалйаха тӀеэцна термин. Церан коьрта Ӏалашо йара географин Къилба полюсе кхачар, ца йевзачу материкан чоьхьара кӀошташ а, бердаш а мехкашна бекъар, цуьнан физикин, климатан, геологин хьал Ӏамор. Амма, изза Ӏалашо йолу, цхьацца экспедицеш, антарктикин бердашка а ца кхечира.

1897—1922 шерийн муьрехь Антарктика хилира дуьненайукъара тидамехь: ткъе пхеа шарахь йира бархӀ махко кечйина 16 экспедици, царна йукъахь йара Бельги а, Япони а йара, XX бӀешарахь коьрта полюсийн пачхьалкхаш йоцушехь. Ажиотажан бахьнехь лаьцна Черри-Гаррард Эпслис иштта йаздора:

КӀезиг роль ца ловзийра йаккхий пачхьалкхийн къоман догдоккхалло а: Дуьненара коьрта географин объектех 1900 шарахь къарйанзайисинера Къилбаседа а, Къилба а полюсаш.

«Турпала бӀешеран» экспедицеш лелайора XIX  бӀешеран технологеш: команда дӀакхачо дечиган гатанан-Ӏаьнаран жимачу тоннажан кеманаш, шен тӀехула лела дуьйжина жӀаьлеш, европахойн хьашташна кечдина цхьацца эскимосийн дийна биса лело хьуьнарш. Ресурсаш а, гӀирс а кӀезиг хиларна, хӀора экспедицин кхиамаш оцу хьелашкахь бозура транспортан стратегех а, куьйгалхойн логистикийн хьуьнарех ойла йина хиларх. ХӀора экспедици чекхйолура экстремалан хьелашкахула, дуьненца цхьа зӀе йоцуш, декъахошна шайн йерриг интеллектуалан а, физикин а ницкъаш дайар тӀедуьллуш. ЖамӀехь, Къилба полюс къарйеш велира 19 стаг.

«Турпала бӀешеран» коьрта жамӀаш хилира Антарктикин материк комплексехь таллар, къилба географин а, магнитан а полюсашка кхачар, материкан бердийн хьалхара карта хӀоттор, географин, климатологин, биологин комплексан хаамийн йоккха база кхоллар, материк кхин дӀа а таханлера гӀирсашца Ӏамо.

## Экспедицийн исписка: 1897—1922

### Хьалха хаийтар
Хууш хила деза, «Доца сурт хӀоттор» декъехь хӀиттийна хаамаш, уггаре кӀезиг хьакхало йагарйинчу экспедицеша бинчу Ӏилманан белхан жамӀех а, Ӏилманан тайп-тайпана отраслашка диллинчу декъех а. Оцуннах хаамаш хила беза цуьнца богӀу йаззамашкахь.

Испискехь бац киташдойучеран некъаш, ткъа кхин а масех шуьйрачу публикина кӀезиг йевза экспедицеш, цхьацца бахьнашца чекх ца йаьхна.

### Исписка

## «Турпала бӀешеран» экспедицешкахь белларш

Экспедицешкахь хилла физикин а, психикин а чевнин тӀаьхьалонаш бахьнехь цӀа бирзинчул тӀаьхьа дукха хан йалале велла виъ стаг:
* Харлув Кловстадт, «Къилба ЖӀар» тӀехь хилла экспедицин лор велла 1900 шарахь, бахьна хууш дац.
* Йорген Петерсен, «Къилба ЖӀар» тӀера хьалхара гӀоьнча, велла 1900 шарахь Австрале цӀа вогӀуш новкъахь.
* Бертрам Эрмитедж, «Нимрод» тӀера экспедицин декъахо, ша шена тоьхна 1910 шеран 12 мартехь.
* Юхансен Фредерик Ялмар, Амундсенан экспедицин каюр, ша шена тоьхна 1913 шеран 9 январехь.

## Хьажа кхин а
* Полюсан экспедицеш
* Антарктида мехкашка йекъар

## Билгалдахарш

## Литература

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Хьажоргаш
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
*  
* 
* 
* 
* 
*  


Категори:Испискаш:Антарктида
Хаматова, Чулпан Наилевна

**Чулпан Наилевна Хаматова** () — оьрсийн театран а, кинон а актриса йу. РФ къоман артист (2012).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* Блог Чулпан Хаматовой
* Благотворительный фонд Чулпан Хаматовой и Дины Корзун «Подари жизнь»
* Чулпан Хаматова на сайте Нового рижского театра 
* Чулпан Хаматова: «Никакая власть не вылечит страну, которая находится в сомнамбулическом сне»  // «Московские новости», 26 мая 2012
* Чулпан Хаматова: «Мария Стюарт становится всё более похожей на меня» // «Звёздный Бульвар», 3 мая 2014

Категори:Россин актрисаш
Литвинова, Рената Муратовна

**Рената Муратовна Литвинова** () — оьрсийн театран а, кинон а актриса йу. РФ сийлахь артист (2003).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* Биография, написанная самой Ренатой Литвиновой
* Дмитрий Быков о Ренате Литвиновой в журнале «Медведь»
* Послесловие Алексея Васильева к сборнику сценариев «Обладать и принадлежать»
* Биография Ренаты Литвиновой
* Интервью на сайте журнала «Афиша»
* Интервью на сайте журнала «Русский репортёр»

Категори:Россин актрисаш
Дыхтау

**Дыхта́у** ( — «Ӏункара лам») — Йоккха Кавказан АгӀонан дукъан ламанан бохь. Лаьтта ГӀебартойн-Балкхаройчуьра ГӀебартойн-Балкхаройчоьнан лекха ламанан заповедникан махкахь. Эльбрусал тӀаьхьа локхаллийца Кавказан а, Россин а бохь.

Лаьтта Гуьржийчоьнан а, ГӀебартой-Балкхаройчоьнан а дозанехь. Дыхтаух олу «Цергаш йолу лам» йа «Ӏункара лам», иза уггаре кӀезиг нах богӀучех цхьаъ бу. Ламанан рельеф Ӏункаре а, кхераме а йу: цунна тӀехь кхозу басеш дукха йу, царна тӀехула сих-сиха тӀулгаш хьовда йа ло хьоду. Ӏай лам тӀехь чӀогӀа лахара температураш хуьлу.

Кристаллийн породех лаьтта пирамидакепара массив йу лаьтта **Коьртачух** (5204,7 м) а, **Малхбаленчух** (5180 м) а коьртех, и шиъ бекъна готта Ӏункара нуьйрано. Цул сов, Дыхтау массивехь альпинисташа къастабо 50 метр болу жандарм — Пушкинан бохь.

Дыхтау тӀаьхь лаьтта 10 сов альпинистийн маршрут. Россин классификацица минимум чолхалла 4А.
Дуьххьара бохь тӀе хьалаваьлла 1888 шарахь Маммери Альберт а, Зарфлу а къилба-малхбузен рагӀ тӀехула (4Б).

## Билгалдахарш

## Хьажа кхин а
* Безенги (альплагерь)

## Хьажоргаш
* Summitpost.org

Категори:Кавказан ламанан баххьаш
Цкнети

**Цкнети** () — Гуьржийчоьнан Тиблисин йукъайогӀу эвла. Бахархойн дукхалла 7166 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Тиблиси
Фахрудин Дагестани

**Фахрудин-Ӏабдул-Хади Ӏабдул-Къедир Дагестани** () — Урданера нохчи, техникин Ӏилманийн доктор, профессор, академик, Урданан Ӏилманийн академин президент.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 

Категори:Урданан Ӏилманчаш
Категори:XX бӀешеран механикаш
Категори:XXI бӀешеран механикаш
Категори:Адамаш:Нохчийчоь
Зургована

**Зургована** () — Гуьржийчоьнан Тиблисин йукъайогӀу эвла. Бахархойн дукхалла 131 стаг (2014 шо).

## Билгалдахарш

Категори:Тиблиси
Гаркалин, Валерий Борисович

**Валерий Борисович Гаркалин** () — советан а, оьрсийн театран а кинон актёр ву. РФ къоман артист (2008).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* Интервью Алле Занимонец, Теленеделя, 2015 год https://www.sb.by/articles/valeriy-garkalin-grekh-zhalovatsya-mne-udalos-uznat-chto-takoe-schaste.html
* Неофициальный сайт Валерия Гаркалина
* Валерий Гаркалин в программе «Встречи на Моховой» — *запись 21 января 2009*
* *Суранова М*. 20 минут между жизнью и смертью: После перенесённых инфарктов известный актёр Валерий Гаркалин постепенно возвращается в профессию // Огонёк. 2008. № 50.
* *Колобаев А.* Другой Гаркалин // Крестьянка. 2008. № 7-8, июль-август.
* *Перанов О*. Ширвиндт устроил Гаркалину «Ширли-мырли»: Уволив его из Театра сатиры // Комсомольская правда. 2001. 18 октября.
* Скончалась супруга Валерия Гаркалина — 15 февраля 2009
* Милиенко Ел. Теперь знаю, что одинок (журнал «Театрал»)
* Новый выпуск шоу «вДудь» — о комедии Владимира Меньшова «Ширли-мырли»

Категори:ССРС актёраш
Къинхьегам (маьӀнаш)

**Къинхьегам** — термино билгалдоккху:

* **[[Къинхьегам]]** — адамийн Ӏалашо йолу гӀуллакх; кхин а: цхьаьна теманера болх болу жайна.
* «Къинхьегам» — завод Новосибирскехь.
* «Къинхьегам» — мачийн фабрика Гомелехь.
* «Къинхьегам» — ингалсхойн исбаьхьалчин Форд Мэдокс Браунан сурт.

## МХГӀ
* «Къинхьегам» — советийн а, Россин а хӀора кӀиранан газет.
* «Къинхьегам» — болгарин хӀора дийнан газет.

## Спортехь
* **Кхолламаш**
** «Къинхьегам» — спортан йукъаралла ССРСехь.
** «Къинхьегам» — 1958—1961 шерашкахь хоккейн «Кристалл» (Саратов) клубан цӀе.
** «Къинхьегам» — 1958—1959 шерашкахь хоккейн «Рязань» клубан цӀе.
** «Къинхьегам» — 1968—1970 шерашкахь буьрканан хоккейн «ЦӀен цӀийялар» (Ленинград) клубан цӀе.
* 
* 

## Хьажа кхин а
* 
* Латталелорхочун къинхьегам
Жихарка (мультфильм, 2006)

**Жи́харка** — Россин мультфильм 2006 шеран цӀарах долучу оьрсийн халкъан (уралан) туьйрана бух тӀехь йаьккхина , кхоьллина Олег Ужинов режиссёра «Пилот» студехь, «Аэроплан» продюсерин компанес дакъалоцуш. Корталг: «Уралан гӀазакхечо шен йоӀана дийцина туьйра».
 
Мультфильман йу цикл «Гора самоцветов». Мультфильм йолулуш — пластилинан заставка «Тхо деха Россехь — Урал».

Фильмо дакъалаьцира «Суздаль-2007» фестивалан конкурсан программехь.

## Билгалдахарш

Категори:Олег Ужиновн мультфильмаш
Къинхьегам

**Къинхьегам** — цхьаьна стега йа йукъараллин хьашташ кхочушдан хьажийна пайден Ӏалашонна энерги йойу адаман гӀуллакх.

Къинхьегам къастабо хӀума арахоьцу а, ца хоьцу а. ТӀаьхьарчунна йукъатуху репродукцин къинхьегам, масала, сурт, чертеж, меттиган план.

Къинхьегаман антоним садаӀар ду, иза хила тарло Ӏалашо йолуш гӀуллакх. Наггахь къинхьегаман а, садаӀаран доза чухула долуш хила тарло: дешар, чӀара лацар, спорт, хобби.

Арахецаран къинхьегамехь адамо шен къинхьегаман гӀирсашца Ӏаламан дакъош шен Ӏалашонна карадерзадо, хуьйцу, механикин, физикин, химин хӀуманийн хьесапаш леладо, хьалха дуьйна хӀоттийна Ӏалашоне кхачорхьама вовшашна Ӏаткъам бойту Ӏаламан хиламашна.

Экономикин категори агӀора, къинхьегам арахецараллин факторшарахецараллин факторех цхьаъ йу.

Историн материализмехь къинхьегаме хьовсу йукъараллин дахарера фундаментан бухе санна. Цул сов, къахьоьгуш кхоллало арахецараллин йукъаметтигаш, церан амалша иштта хаъал Ӏаткъам бан тарло шена къинхьегамна.

Къинхьегам кхиаран тӀегӀанан коьрта критерии къинхьегаман жамӀ хила ца Ӏа, кхин а лело  къинхьегаман гӀирсаш а бу, царна чохь гайтина материалан арахецаран тӀегӀа а, йукъараллин къинхьегам бекъаран тӀегӀа а.

Къинхьегам лаамца а, лаамаза а, ца ваьлла бен а хуьлу (масала хила тарло ша мукъа ца Ӏар, йалхо, лолла).

## Адам кхиарехь къинхьегаман роль
Адаман къинхьегам шен хьекъало хьажийна Ӏалашонца а, жигара къинхьегаман гӀирсаш лелорца а къаьста дийнатийн амалех. Аьтту жамӀ дан гӀерташ, адам доцуш, кхин дийнаташ делахь а гуонахьара хӀуманаш лелош, амма цара кеч ца йо цхьаьна къинхьегаман гӀирсца кхин гӀирсаш. Маймалаш лелайо гӀожмаш, леладо тӀулгаш, амма цкъан а ца кечйо уггаре атта тӀулган жӀов а. Къинхьегаман гӀирсаш тодаро, цара цхьаьна арахецаро а, лелоро а хаъал Ӏаткъам бира адам кхиарна тайпа санна а, йукъараллин йукъаметтигийн система санна а. Маркс Карл а, Энгельс Фридрих а хьожура къинхьегаме адаман истори кхолларан коьрта «кхоллархочуьнга» санна, цара аратеттира адам схьадаларан а, йукъаралла схьайаларан а «къинхьегаман гипотеза».

## Хьажа кхин а

* Алапа
* Белхан меттиг ца хилар
* Билламаза коьрта са́
* Берийн къинхьегам
* Мукъа ца хилар
* Къинхьегам дӀататтар
* Белхалой харжар
* Къинхьегаман бакъо
* Прекаризаци
* ТӀетоьхна къинхьегам
* Ца ваьлла хьоьгу къа
* Белхан ницкъ
* Жуккаралла
* Белхалошна урхалла дар
* Къинхьегаман физиологи
* Хобби
* Эксплуатаци (экономика)
* Къинхьегаман эскар
* Къинхьегаман предложенин саттаралла

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

*  Об экономике труда 
* *[[Дове, Жиль|Жиль Дове]], Карл Несич.* Пролетарий и работа — история любви?
* *[[Подолинский, Сергей Андреевич|С. А. Подолинский]].* Труд человека и его отношение к распределению энергии. М., 2005, ISBN 5-7619-0194-3
* 
* 
* История слов ТРУД, Работа, ДЕЛО с XI по XX в. (К проблеме смысловой структуры полисемантичного слова)
* 


Категори:Кхолларан факторш
Категори:Социалан философи
Категори:Политикин философи
Категори:Экономикин терминаш
Субэтнос

**Субэ́тнос** (кхин а **субэтносан тоба**) — доккхачу къоман (этносан) йукъара компактно йеха, амма шен башха оьздангаллица, меттаца (меттан генца) къаьста, йукъара этносал дуккха а тӀаьхьа кхолла а йелла и башхалла йуй а хуу адамийн йукъаралла.

Субэтносан тобанан хуьлу шен цӀе, ткъа цуьнан декъахошна шина къомах долуш санна хета — этносах а, субэтносах а цхьанне (масала, ногӀибакаш гӀезалой, хӀирашна йукъара дигорхой, гӀирмин гӀезалошна йукъара къилбабердхой, жӀайшна йукъара цезаш).

## Термин схьайалар
«Субэтносан тоба» (, ) термин лелайора франкийн меттан литературехь XIX бӀешарахь дуьйна, в англоязычной литературе с начала XX века, дукха хьолехь билгалйоху расин чуьра этносан тоба.

«Субэтнос» термин йукъайаьккхина Л. Н. Гумилёвс шен этногенезан пассионарин теорехь этносан система билгалйаккхархьама, ткъа иза йу этносан структурин дакъалг. Субэтносан чохь Гумилёвс къастайо консорцеш а, конвиксеш а.

Гумилёвца, этнос латтаран ладаме хьесап — симбиозан йукъаметтигашкахь йолуш шайна йукъахь функцеш йоькъу тайп-тайпана субэтносаш хилар. Антагонистийн боцу къийсамийн новкъа субэтносаша этносан чоьхьара структура йо уггаре кӀеда, цуьнан марталла а ца йохош.

## Субэтносаш кхоллайалар
Субэтносан тобанаш кхоллало:
* Къоман дакъа мехках дӀакъаьстича (этномехкийн тобанаш, масала, походчанаш);
* хьалха тайпанашка декъадалар бахьнехь йа чекхйаккханза ассимиляци хилар бахьнехь (этногенетикин тобанаш, масала, тувинашна йукъара тоджинхой, гӀезалошна йукъара мишари, гӀиргӀизошна йукъара сарт-гӀалмакхой);
* башха социалан хьал бахьнехь (этносоциалан тобанаш, масала, гӀезалошна йукъара тептяраш);
* Тайп-тайпана динехь хиларца (этноконфессин тобанаш, масала, латгалхой, шираламастхой, йезидаш)
* этносан низам тайп-тайпана хиларца (масала, хӀора дийнахь къамелехь йа кхечу этносийн тобанийн векалшца этносан мотт лелор.

## Субэтносийн масалаш
Субэтносийн масалаш: помораш, шираламастхой. Этносехь къастадала таро йу урхаллин (хӀуонда) субэтнос.
Субэтносаш лела тарло тайп-тайпана кепара — билгалчу махкахь йеха этнографин тобанаш, чкъоьрнаш, конфессийн йукъараллаш санна, иштта кхин а. Амма уьш къастаран доза даиман хуьлу низаман башхаллаш а, этносан марталла Ӏалашйина дисинчу этносан декъашна дуьхьала латтар а (субэтносан декъахойн вовшашка болу безамца).

## Билгалдахарш

## Хьосташ
* Статья «Субэтническая группа» на сайте Российского этнографического музея.
* *Гумилёв Л. Н.* Этногенез и биосфера Земли. : Кристалл, 2001. ISBN 5-306-00157-2
* ''Ермолаев В. Ю.'' Толковый словарь понятий и терминов теории этногенеза. , 1989.
* Словарь понятий и терминов теории этногенеза Л. Н. Гумилева

Категори:Этногенезан пассионарин теори
Категори:Этнологи
Этносан йукъаралла

**Этносан йукъаралла** — хӀоьттина йаьлла адамийн социалан тоба, историн агӀор кхоллайелла йукъара этносалла йолуш. Даймехкан Ӏилманехь къастало онда историн мурашкахь санна тайпанашца (тайпа, къомалла, къам) а, таксонометрин тӀегӀанца (метаэтносан йукъаралла, этнос, субэтнос, этносан тоба). Этносан йукъараллин коьрта тайпа лору этнос, алсама къаьстина йукъараллех олу дакъалгийн йа микроэтносан, ткъа масех этнос цхьаьнатухучу йукъараллех — макроэтносан йукъаралла олу. «Этносан йукъаралла» а, «халкъ» а терминаш чӀогӀа гергара ду этнографин маьӀнехь.

## Хьажа кхин а
* Этносан тоба
* Этнос

## Билгалдахарш

## Литература
; оьрсийн маттахь
* Барбашин М. Ю. Институты и этногенез: институциональное воспроизводство этнической идентичности в локальных сообществах. 2-е изд., расшир. и доп. Ростов н/Д: ИПО ПИ ЮФУ, 2013. — 356 с.
*  Этничность без групп. — М.: Издательство: Издательский дом «Высшей школы экономики», 2012. — 408 с.
* Козлов В. И. Этническая общность // Советская историческая энциклопедия / Под ред. Е. М. Жукова. — М.: Советская энциклопедия, 1973—1982.
* 
* 
* Этническая общность // Политика. Толковый словарь. / Д. Андерхилл, С. Барретт, П. Бернелл, П. Бернем, и др.; Общ. ред.: д.э.н. И. М. Осадчая. — М.: «ИНФРА-М», Издательство «Весь мир», 2001.
* Этнические группы и социальные границы. Социальная организация культурных различий / Под ред. Ф. Барта. М., 2006;
* 
; кхечу меттанашкахь
* Smith A. The ethnic origins of nations. N. Y., 1987;

Категори:Этнографин терминаш
Бежний

**Бежний** —  цӀе йолу бухара доьзалера *[[ма-дарра стерчий|Bos]]* а, *[[Bubalus]]* тайпанара йуьртабахаман дийнаташ. Оцу тобанан дийнаташ хӀусаме дерзийна Азехь 8 эз. шо гергга хьалха, ткъа Европехь 5—6 эз. шо гергга хьалха. Стерчий караӀамийна гомашал дикка хьалха. Зебус, бежнашна йукъахь ше меттиг латтайо, хӀусаме йерзийна вайн эрал II—III эзар шо хьалха Мисрахь а, Жима Азехь а.

## Лелор
Бежнийн лелоран коьрта Ӏалашо йу жижиг а, шура а, кхин тӀе — неӀ, наггахь тӀаргӀа, мохь, шоьшла, кетгут, желатин, жижиг-даьӀахкан дама. Леладо иштта белхан даьхний, озо, мохь бутту дийнаташ санна а, тӀехиина хохкуш а леладо. 2010-гӀа шераш дуьйлалуш дуьненахь дагардина 1,3—1,4 млрд корта бежана.

## Бежний Россехь
2008—2014 шерашкахь бежнийн барам лагӀбелла 9,126 млн коьртан тӀера 8,5 млн коьрте кхаччалц, 7 % гергга. Кхиина шурийн даьхнийлелоран дукхаха долу мехкашкахь дийнатийн барам массанхьа лагӀбелла. Кхузахь иштта тенденци йу — бежнийн барам лагӀлуш бу — церан сурсаталла тӀекхеташ ду — шура йаккхар тӀекхетта.

2020 шо чекхдолуш бежнийн барам Россехь хилира 7,89 млн корта, иза 0,9 % лахара тӀегӀанехь ду 2019 шерца дуьстича. Бежнийн барам лагӀбалар билгалдаьлла доларчу декъехь (-2,9 %), тӀекхетта — йуьртабахаман кхолламашкахь (+0,1 %) а, А(Ф)Б а, ИХь (+1,6 %). Уггаре дукха бежний долу 2021 шеран регионийн ТОП-20 коьртехь йу: Республика ДегӀастан (462,6 эз. корта), Республика Башкортостан (386,8 эз.), Республика ГӀезалойчоь (335,5 эз.), Ростовн область (302,1 эз.), Алтайн мохк (288,2 эз.).

2020 шарахь шурин отрасло уггаре дика жамӀ гайтина тӀаьхьарчу 10 шарахь. Шурин барам 32,2 млн тоннал совбаьлла, иза 855 эз. тоннал сов бу 2019 шеран гайтамал. 2021 шарахь Россехь шура йоккхур йу 32,6 млн тоннал сов, иза 1,2 % сов хира йу 2020 шарахьчул.

2020 шарахь Россехь цхьаьна аттан шурин йуккъера барам хилира 4839 кг (+199 кг шарахь, +1063 кг 2010 шарахь дуьйна), цунах йуьртабахаман кхолламаша 6728 кг (+442 кг, +2539 кг 2010 шарахь дуьйна), АФБ 3979 (+188 кг, +1233 кг 2008 шарахь дуьйна) кг, бахархойн бахамашкахь 3471 кг (0 кг, −82 кг 2011 шарахь дуьйна).

## Бежнийн коьрта тайпанаш
Тайп-тайпана хьесапашца бежнийн породаш масех тобане цхьаьнатуху. Даьхнийн тайпанийн 3 классификаци ю: краниологин, бахаман, географин.

## Хьажа кхин а
* Кегий маӀаш йолу даьхний
* Гезарийлелор
* МаӀаш ца хилар
* Кхаьлли

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* 
* 
* 
* *Краснов Ю. А.* Раннее земледелие и животноводство в лесной полосе восточной Европы. II тысячелетие до н. э. — первая половина I тысячелетия н. э. / Под ред. А. П. Смирнова. Материалы и исследования по археологии СССР № 174. Институт археологии АН СССР // М.: Наука, 1971. — 166 с.

## Хьажоргаш

*
Бел (маьӀнаш)

**Бел**:
**Бел** — куьйга охку гӀирс.

## Персоналеш
* Бел (йа Бэл; ) — Шира Шинахинйукъан динашкахь лакхара делан титул.
* Бел (йа Белен; , ) — кельтийн дела, тарво Аполлонах.
* Бел () — ширажелтойн мифологехь Мисран паччахь, Посейдонан а, Ливин а кӀант, Агеноран ваша, Египтан, Кефейн, Данайн да.
* Бел () — ширажелтойн мифологехь лидийн йа вавилонан паччахьан Нинан да.
* Бел () —ширажелтойн мифологехь ассирин паччахь, ассирин паччахьан Стафилан деда.
* Бел () — Вергилийн версица Сидонан паччахь, Дидонин а, Паламедан а да, схьайаьккхина Кипр.
* Бел, Луи (1902—1977) — нидерландийн политик, Католикийн халкъан партин декъахо.
* Бел, Матей () (1684‑1749) — словакийн а, мажаройн а Ӏилманча а, хьехархо а, поэт а, энциклопедихо а, философ а.

* 
* Бел-ибни — Вавилонин паччахь, урхалла дина вайн эрал 702—700 шо гергга хьалха.

## Топонимаш
* Бел — Фригера эрк.
* Бел — Иранан малхбузехьара/къилба-малхбузехьара Загросера лам (ламанан система).
* *Бел* () — Румынера Арад жудецан (Румынин административан мехкан дакъа) Белиу коммунин мажарийн цӀе.
* Бел-Камен — Болгарин эвла. Лаьтта Благоевградан областехь, Якоруда йукъараллин йукъайоьду.

## Ӏилманехь
* бел — иштта цӀе йолу физикин барамийн логарифмийн йукъаметтиган дакъа.

## Хьажа кхин а
* 
*
Бежана жижиг

**Бежана жижиг** — цӀера хьелийн а, стерчийн а жижиг. Жимачу бежана жижигах къона жижиг олу. Малхбузаевропин кулинарехь къастадо аьттан, старгӀанан, стерчийн жижиг. Россехь иза йукъара кхетам бу. Бежана жижиг адамаша дуура исторел хьалхарчу заманахь дуьйна. Бежана жижиг лакхарадикаллин белокан а, йуурган хьост ду.

## Декъар

Чархан тайп-тайпана декъех хуьлу кулинарин хьелашца тайп-тайпана бежана жижиг. Чарх дакъошка йоькъу йуьхьанца кечдеш.

Бежана жижиг — гӀарадаьлла жижиган сурсат ду, дуьненан мехкийн кухнешкахь шуьйра леладо.

Хенашца бежана жижиг доькъу:
# Къена бежана жижиг
# Дуьхьиган жижиг
# Къона бежана жижиг

## Динан а, культан а бехкамаш
Бежана жижиг хьарам дина цхьацца оьздангаллашкахь, масала хӀиндуизмехь.

## Йуург а, могашалла а
### Россехь
Россехь бежана жижиг даар 2020 шарахь лагӀделла 3,4%, 1,94 млн тонн кхаччалц, иза минимум хилира тӀаьхьарчу итт шарахь. ЛагӀделла шурийн бежнийн жижиг даар, базаран 80% ду иза, ткъа жижиган тайпана бежнийн жижиг даар ворхӀ шарахь тӀекхетта 5-зза, 300 эз. тонне кхаччалц, хаза дакъош — 12-зза, 30 эз. тонн. Metro дуьйцу, дораха бежана жижиг эцар лагӀлуш ду масех шарахь, ткъа совгӀатан аса Black Angus эцар 2020 шарахь тӀекхетта 25%.

## Билгалдахарш

## Литература

* 
* 
*
Бешан гӀирс

**Бешан гӀирс** — йуьртан бахамехь а, бошмашлелорехь а белханна лело гӀирс. Бешан гӀирсаш къастало шайн Ӏалашонца: латта кечден, хи туху, дитташ кхорду, бай лоргу, иштта кхин а. Кхин а гӀирсаш бекъа мегар ду куьйганаш а, механикинаш а.

## Куьйга гӀирсаш
ХӀинццалц бошмашлелорхоша лело куьйга гӀирсаш, кхоллайелла адамаша лело уггаре хьалхарчу йуьртан бахаман гӀирсийн бух тӀехь. Масала: диг, бел, кӀомсар, мангал, шада, метиг.

Уггаре хьалхара гӀирсаш кечбора дечигах, тӀургах, металлах, гӀелих, даьӀахках. Амма металлкечдар кхиаро, хьалха цӀеста, тӀаьхьа эчиг а, болат а, таро йира алсама чӀогӀа гӀирсаш кечбан. Промышленностехь металл кечдаро таро йира дика хадо гӀирсаш бан, масала дитт кхорду тукар, чӀода, буц лоргу тукар.

ХӀинца бешан гӀирсаш кечбо йайн материалех, лело атта а хуьлу. ГӀирсаш беш лору эргономика. Иза, адаман организман кӀезиг ницкъ бан гӀирсашна проект йар ду. Уггаре дикачара дегӀ ма-дарра латтадо, цуо хоттаршна а, оьзгашна а Ӏаткъам лагӀбо.

## Бешан техника
Механикин гӀирс йагорган тӀехь йа токан тӀехь болх беш хуьлу. Кхин а хуьлу пневматикин бешан гӀирсаш, масала, пневматикин дитт кхорду тукар.

Бошмашлелорхошна йукъахь дуьххьара гӀарабаьлла гӀирс буцхьокхург йу. Цунна тӀаьххье йукъабевлира шуьйра спектр механикин гӀирсаш, масала триммер, культиватор, воздуходувка, бешан кегийрадийриг, мотоблок, бензохерх.

## Литература
* *Передерей Н. А.* Садовые инструменты и инвентарь — Москва, 2004 г.

Категори:Бошмашлелор
Категори:Бешан гӀирсаш
БежӀу

**БежӀу** — даьхниӀалашдархо, даьхнийлелорхо, даьхни дажо стаг. 

## Сурт хӀоттор
Дика бежӀун дика йевзина ца Ӏа дажоран хан а, меттиг а, царна хаьа дийнаташна тӀехь Ӏуналла дан, цомгаш хилча а, дестарш хилча а сихха гӀодан хаьа. Славянийн — даьхний Ӏалашдарца а, лардарца а доьзна Ӏадатехь а, динехь а коьрта персонаж. Дийнаташца а, ораматашца а къамелаш даран къайленийн декъахо лору, адамашна а, «эхартна» а йукъара лору. Бежан аьтту хуьлийта цхьа могӀа Ӏадатан гӀуллакхаш до бежӀуно. Цхьацца славянийн регионашкахь бежӀун чӀогӀа леерам хуьлу: Оьрсийн Къилбаседехь иза лорура хьуьнан алмазца а, жинашца а уьйр йолу холмачхо; Карпаташкахь коьрта бежӀуно () меттигера дарбанаш лелочуьн функцеш кхочуш йо, ткъа цул сов — неха бежера шура схьайоккху холмачхочуьн а.

Цхьа могӀа скандинавин мехкашкахь Ӏу-кӀенташа бажа тӀекхойкху башха махьарца кулнингца.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* 

## Хьажоргаш
* Пастух  (big-fermer.ru)
* Пастушеская обрядность в Муромском районе Владимирской области (culture.ru)

Категори:Корматаллаш
Категори:Дийнаташ лелор