Баварин географ

**«Баварин географ»** ( — «**Дунайл къилбаседехьа йолу областех а, гӀалех а лаьцна йаздар**») — IX бӀешарахь Франкийн пачхьалкхан малхбалехьа даьхна дукхаха дерш славянех схьадевлла къаьмнийн а, тайпанийн а исписка.

Шина агӀон тӀера кехат зорба карийна 1722 шарахь Баварин пачхьалкхан библиотекехь (Мюнхен), цигахь хӀинца а Ӏалашдеш ду. Иза куьйгайозан тӀейаздина ду, чулацам Боэцийн геометрех лаьцна трактат. Баварин герцога эцна иза 1571 шарахь Шедель Германан (1410-85) антикваран архивца цхьаьна. Ӏилман йукъа иза йаьккхина Мюнхенера французийн векало графа Луи Габриэль дю Бюа-Нансес, зорба тоьхна XVIII бӀешарахь, ткъа французийн матте гочйайтина. ЦӀе «Баварин географ», карийначу меттиган цӀарах, йелла документан полякийн йаздархочо а, Ӏилманчо а Потоцкий Яна 1796 шарахь. Россин историографехь иэсан текст дуьххьара лелийна [Н. М. Карамзина] (дю Бюан гоччамцане).

Испискан историн маьӀна, цуо ло цхьацца европин къаьмнаштдеха меттиг йа уьш хилар IX бӀешеран хьалхарчу декъехь. Иштта хьажарца мехала бу хаам лулахь бехачу [Хазарийн каганат|хазарийн (Caziri) тайпанан Ruzzi, цунна чохь го русь къам.

## Исписка хӀоттийна терахь

Швецино хӀу дийна Христовн дешца (*Sueui non sunt nati, sed seminati*) бохуш, исписка хьахайар, иза 829 шерал хьалха хӀоттийна йу бохург ду, оцу хенахь сий. Ансгар кхоьллина Швецехь хьалхара керсталлин йукъаралла паччахьан кертахь Хогера Бьёрн.

850 шарахь исписка йукъатуьйхира алсамо йоккха куьйгайозанна, иза долахь дара Боденан Ӏам тӀера Рейхенау килсин.

Цигара схьа, «Баварин географо» тептар йаздина 850 шо кхачале.

## Орфографи
Йуккъера бӀешаран латинехь *u* элп леладора мукъа аз /u/, иштта мукъаза аз /v/ билгала доккхуш. Нагахь элп *v* леладахь, дош долалучу меттигехь мукъа аз /u/ долчохь а, иштта мукъаза аз /v/ долчохь а. «Баварин географехь» элп *v* ца лелало (масала, *Bruzi* тайпа гойтуш, *undique* дешан йуьххьехь дика го элп *u*).

## Чулацам
Исписка хӀоттийна латитнин маттахь, цуьнан цӀе йу «Descriptio ciuitatum et regionum ad septentrionalem plagam Danubii», иза бохург ду «Дунайн къилбаседехьа йолу областех а, гӀаланех а лаьцна йаздар». ЦӀе испискан хьалхарчу декъанна йу, цигахь дагардо IX бӀешерера, Франкийн империн малхбален дозанера славянийн тайпанаш; массо и цӀераш дика идентификаци йан луш йу. ШолгӀачу испискан декъехь франкийн малхбален арахьара лулахой, кхузахь уьш муьлш бу чӀогӀа хала къастало.

ЦӀерийн «Баварин географан» хьалхара дакъа къилбаседара къилбехьа доьдуш ду, Любецан лиманера Дунайн тӀе. тайпанаш далийна кхузахь шина параллелан могӀанца:

Испискехь гойту иштта дукхаха долу тайпанийн «гӀаланаш». Испискан бацбина чулацам тайпанаш латинин маттахь дагардеш:


(1) Данашна уггаре гергахь хевшинарш, олу царех Nortabtrezi.
(2) Vuilci. 
(3) Linaa. 
(4-6) Царна гена боццуш хевшина, Bethenici, Smeldingon, Morizani олуш берш. 
(7) царна улле хевшина, Hehfeldi олуш берш. 
(8) царна уллехь йу область, цӀе Surbi олуш йолу. 
(9) царна уллехь — Talaminzi олуш берш. 
(10) Betheimare. 
(11) Marharii. 
(12) Vulgarii. 
(13) Merehanos. ХӀокху областан доза ду вайн латтаца (франкийца).

Уьш бу, царна уллехь бехарш.
(14) Osterabtrezi.
(15) Miloxi.
(16) Phesnuzi.
(17) Thadesi.
(18) Glopeani.
(19) Zuireani.
(20) Busani.
(21) Sittici.
(22) Stadici.
(23) Sebbirozi.
(24) Vnlizi.
(25) Neriuani.
(26) Attorozi.
(27) Eptaradici.
(28) Vuillerozi.
(29) Zabrozi.
(30) Znetalici.
(31) Aturezani.
(32) Chozirozi.
(33) Lendizi.
(34) Thafnezi.
(35) Zeriuani, царех цхьаьнан паччахьалла ду, дерриг славянийн тайпанаш схьадевлла, цара дийцарах, схьа а девлла, схьа а дог\у.
(36) Prissani.
(37) Velunzani.
(38) Bruzi.
(39) Vuizunbeire.
(40) Caziri.
(41) Ruzzi.
(42) Forsderen.
(43) Liudi.
(44) Fresiti.
(45) Serauici.
(46) Lucolane.
(47) Vngare.
(48) Vuislane.
(49) Sleenzane.
(50) Lunsizi.
(51) Dadosesani.
(52) Milzane.
(53) Besunzane.
(54) Verizane.
(55) Fraganeo.
(56) Lupiglaa.
(57) Opolini.
(58) Golensizi.


## Къам русь хьехадар
Текстехь хьахийна Кацираш (хазараш) шайн 100 гӀаланца, *Руцци* (*Ruzzi* — русь), ца кхета славянийн тайпанаш — *Форсдерен лиудаш, Фреситаш, Серавицаш, Луколанаш*; цул тӀехьа — *Унгарш* (этниконо билгалбоху мажарой, йелла славянаш барца), *[[Вислянаш]]* — Вислин майданара полякийн тайпа — кхин а малхбузен славянийн тайпанаш. *Руцци* къомо, А. В. Назаренкон хетарехь, цхьа этносан йа политикин кхоллам кхоллам цӀе «русь» йолуш, В. Я. Петрухинан хетарца — къам русь, ду скандинаваш. Ӏилманчаша, IX бӀешеран шолгӀачу декъера цхьацца талламчаша терахь хӀоттадо «Баварин географан» 829 а, 850 а шерашна йукъахь олий,. И терхьаш Малхбален Европехь скандиваш хиларан хаамашца нисбо. Нагахь хьост IX бӀешеран шолгӀачу декъехь йаздинехь века, цуо гайта тарло русан лулахь хазараш хилар, цара Киев хӀинцале схьайаккхар гойту.

## Билгалдахарш

## Литература
* *[[Горский, Антон Анатольевич|Горский А. А.]]* Баварский географ и этнополитическая структура восточного славянства // Древнейшие государства Восточной Европы: Материалы и исследования. 1995 год. — М.: Наука, 1997. — С. 271—282.
* *[[Назаренко, Александр Васильевич|Назаренко А. В.]]* «Баварский географ» // Древняя Русь в свете зарубежных источников: Хрестоматия. — М.: Русский Фонд Содействия Образованию и Науке, 2010. — Т. IV. Западноевропейские источники. — С. 25—30.
* *Назаренко А. В.* «Баварский географ» // Древняя Русь в средневековом мире: Энциклопедия / Институт всеобщей истории РАН; Под ред. Е. А. Мельниковой, В. Я. Петрухин. — М.: Ладомир, 2014. — С. 47—48.
* *Назаренко А. В.* Происхождение «Баварского географа» и его данных о народах Восточной Европы / Назаренко А. В. Русь и Германия в IX—X вв. // Древнейшие государства Восточной Европы: Материалы и исследования. 1991 год. — М.: Наука, 1994. — С. 35—61.
* 
* *[[Херрман, Йоахим|Херрман Й.]]* Ruzzi. Forsderen liudi. Fresiti: К вопросу об исторических и этнографических основах «Баварского географа» (первая половина IX в.) // Древности славян и Руси. — М.: Наука, 1988. — С. 163—169.
* *Fritze W. H.* Geographus Bavarus // Lexikon des Mittelalters. — Stuttgart: J. B. Metzler, 1999. — Band 4. — Sp. 1269—1270.
* *[[Ловмянский, Генрик|Lowmiański H.]]* O pochodzeniu Geografa Bawarskiego // Roczniki Historyczne. — 1955. — Roc. XX (1951—1952). — S. 9—58.
* *[[Налепа, Ежи|Nalepa J.]]* Geograf Bawarski // Słownik starożytności słowiańskich. — Wrocław: Ossolineum, 1964. — T. II. — S. 93—94.
* *[[Войтович, Леонтий Викторович|Woytowycz L.]]* [«Баварський Географ»: спроба локалізації cлов’янських князівств у IX століттi](http://bazhum.muzhp.pl/media//files/Sredniowiecze_Polskie_i_Powszechne/Sredniowiecze_Polskie_i_Powszechne-r2010-t2_(6)/Sredniowiecze_Polskie_i_Powszechne-r2010-t2_(6)-s35-66/Sredniowiecze_Polskie_i_Powszechne-r2010-t2_(6)-s35-66.pdf) // Średniowiecze Polskie i Powszechne. — 2010. — T. 2 (6). — S. 35—66.
* *[[Закшевский, Станислав|Zakrzewski S.]]* Opis grodów i terytoryów: Z północnej strony Dunaju czyli t. z. Geograf Bawarski. — Lwow, 1917. — 80 s.

## Хьажоргаш
* Geographus Bavarus Фото оригинала
* Geographus Bavarus Текст оригинала

*
Категори:Историн хьосташ