open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Вилкова, Екатерина Николаевна

**Екатерина Николаевна Вилкова** () — оьрсийн театран а кинон актриса йу.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* Екатерина Вилкова: персональное досье на сайте проекта «РусКино».
* Интервью Екатерины Вилковой // «Московский комсомолец»: газета. — 2007. — 25 июня.
* Катю Вилкову не догонишь: интервью «Российской газете» (26 апреля 2007 г.)

Категори:Россин актрисаш
Чадов, Алексей Александрович

**Алексей Александрович Чадов** () — оьрсийн театран а кинон актёр ву.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* Алексей Чадов. Биография и фильмография.  Официальный сайт телеканала «Россия-1» // russia.tv
* 

Категори:Россин актёраш
Герасимов, Сергей Аполлинариевич

**Сергей Аполлинариевич Герасимов** () — советан а, оьрсийн театран а кинон актёр ву. ССРС къоман артист (1948).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
*  
* 
* *Разумный В. А.* Воспоминания современника о С. А. Герасимове
* Статьи о Сергее Герасимове на сайте журнала «Сеанс»

Категори:ССРС актёраш
Категори:ССРС кинорежиссёраш
Пудовкин, Всеволод Илларионович

**Всеволод Илларионович Пудовкин** () — советан а, оьрсийн театран а кинон актёр ву. ССРС къоман артист (1948).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* Пудовкин Всеволод Илларионович (Советский Экран)
* Павел Мигалев «Валерий Инкижинов» // «Окружная правда». 23 марта 2006 года. Статья о фильме «Потомок Чингисхана»
* 
*  

Категори:ССРС актёраш
Категори:ССРС кинорежиссёраш
Кулешов, Лев Владимирович

**Лев Владимирович Кулешов** () — советан а, оьрсийн театран а кинон актёр ву. РСФСР къоман артист (1969).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* Старый пионер. Обзорная статья ''Яна Левченко'' на Синематеке
* ''По заданию реввоенсовета. Лев Кулешов «О времени и о себе»'' // Журнал «Кругозор». — 1970. — № 9.
* ''Ана Оленина''. Интервью с киноведом Е. А. Хохловой о ретроспективе режиссёра на Болонском кинофестивале

Категори:ССРС актёраш
Категори:ССРС кинорежиссёраш
Солнцева, Юлия Ипполитовна

**Юлия Ипполитовна Солнцева** () — советан а, оьрсийн театран а кинон актриса йу. ССРС къоман артист (1981).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 

Категори:ССРС актрисаш
Категори:ССРС кинорежиссёраш
2004 шеран NCAA йерригамерикин божарийн баскетболан гулйина команда

«2004 шеран NCAA йерригамерикин божарийн баскетболан гулйина команда», билгала йоккху йерригамерикин коьрта йеа командин жамӀаш вовшахтохаран новкъа. Оцу йукъа вахархьама, ловзархочо даха деза дукхаха долу совгӀаташ: Associated Press, USBWA, Sporting News, Къоман баскетболан ассоциацин.

## 2004 шеран NCAA йерригамерикин божарийн баскетболан гулйина команда

## Билгалдахарш

Категори:Йерригамерикин NCAA божарийн баскетбол
Категори:NCAA I дивизионера божарийн баскетболан шераш
КъБА 1956/1957 шарахь

**КъБА 1956/1957 шарахь** — хилира Къоман баскетболан ассоциацехь (КъБА) 11-гӀа шо. Чемпион хилира «Бостон Селтикс» команда, шен дуьххьарлера титул йаьккхина. Финалехь «Селтиксо» ворхӀ матчехь иэшийра «Сент-Луис Хокс» команда.

1956 шеран КъБА драфтехь «Рочестер Роялз» клубо хьалхарчу лоьмарца хаьржира Дьюкейнан университетера тӀелета турсло Грин Сихуго. 2-гӀа лоьмарца оцу драфтехь хаьржира Расселл Билл, ткъа 9-гӀа — Ноллс Вилли. Мехкан драфтехь хаьржира Хейнсон Том.

## Рожера шо
: *Т = Толамаш, И = иэшамаш, П% = Тоьлла матчийн процент*

## Шеран жамӀан совгӀаташ
* **[[КъБА уггаре мехала ловзархо]]:** Боб Коузи, Бостон Селтикс
* **[[КъБА уггаре дика керла ловзархо]]:** Том Хейнсон, Бостон Селтикс

* **[[КъБА дерриг седарчийн гулйина команда|Дерриг седарчийн гулйина 1-ра команда]]:**
** Ф Пол Аризин
** Ф Дольф Шейес
** Ц Боб Петтит
** З Боб Коузи
** З Билл Шерман

## Комментареш

## Хьажоргаш
* 1956-57 NBA Season Summary

Категори:КъБА шерашкахула
Категори:КъБА 1956/1957 шарахь
Шейр, Чак

**Шейр Чак «Чарли»** (; 1927 шеран 14 мартехь, Акрон, Огайо штат, АЦШ — 2012 шеран 7 июнехь, Честерфилд, Миссури штат, АЦШ) — америкин профессионалан баскетболхо.

## Ловзархочун карьера
Левзина центровойн позицехь. Дешна Боулинг-Грин университетехь, 1950 шарахь хаьржина КъБА драфтехь «Бостон Селтикс» командо 1-ра лоьмарца, амма цунна йукъахь цхьан матч ца левзина, ткъа КъБАхь ловза волавелла шолгӀачу шарахь. ТӀаьхьуо левзина «Форт-Уэйн Пистонс», «Милуоки / Сент-Луис Хокс», «Миннеаполис Лейкерс» командашкахь. Дерриг КъБАхь даьккхина дуьззина доцу 9 шо. 1957/1958 шарахь Шейр хилира КъБА чемпион «Хокс» йукъахь. Йерриг КъБА карьерехь левзина 596 матчехь, цигахь кхоьссина 4928 очко (йуккъера барам 8,3 очко ловзарехь), 4986-зза буьрка схьаэцна, 809-зза буьрка дӀайелла.

## Валар
Чак Шейр велла 2012 шеран 7 июнехь Честерфилд гӀалахь (Миссури штат).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Статистика на сайте Basketball-Reference.com

Категори:АЦШ баскетболхой
Категори:«Уотерлу Хокс» ловзархой
Категори:«Форт-Уэйн Пистонс» ловзархой
Категори:Милуоки Хокс ловзархой
Категори:«Сент-Луис Хокс» ловзархой
Категори:«Миннеаполис Лейкерс» ловзархой
Казе Цаматия (Тревизо)

**Казе Цаматия** () — Италин Венеци регионан  коммунера эвла.

## Географи

## Климат
Кхузахь климат йу Лаьттайуккъера хӀордан, барамехь йекъа а, йовха, Ӏа шийла ца хуьйла.

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Литература
* Gino Moliterno, ур. (2003). Encyclopedia of Contemporary Italian Culture. Routledge; Routledge World Reference. ISBN 0415285569.
* Catherine B. Avery, ур. (1972). The New Century Italian Renaissance Encyclopedia. Simon & Schuster. ISBN 0136120512.
* Итали // Итали — Кваркуш. — М. : Советская энциклопедия, 1973. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 11).

Категори:Венеци регионан нах беха меттигаш
Категори:Италин нах беха меттигаш
Колонин Перун урхалчийн исписка

**Колонин Перун урхалчийн испискин** йукъайогӀу Перун вице-паччахьийн, иза кхоьллина мехкийн губернаторийн, кхин а ханна вице-паччахьаллин урхаллера чинхойн исписка.

## Сурт хӀоттор
Перун махкахь испанин лаьтташна тӀехь урхалла дина дуьххьарниг хилира иза йаьккхина Писарро Гонсалес Франсиско, цуо  шарахь барт бира паччахь-аьзница Изабеллица (шен майрачун паччахьан Карлос I-чуш ) цӀарах, цуьнца билгалйоккхура цуьнан бакъонаш а, декхарш а: цунна йелира «Перун провинцин» коьрта альгвасилан титул, бакъо а йелира «кхин дӀа а дӀаделла, тӀемца схьадаха, нах охьаховшо лакхахь хьахийначу Перун провинце», хӀоттийнера «лакхахь хьахийна Перун провинцин а, хӀинца а, тӀаьхьа а дохун долу латтанийн а, къаьмнийн а» валлалц губернатор а, капитан-инарла а, царна урхалла дан кхоьллира губернаторалла Керла Кастили. Конкистадорашна йукъахь долчу девнийн холан тӀехь (царех хилира  1537 – 1554 шерашкахь),  шарахь Карлос I-чо шен грамотица кхоьллира ***Вице-паччахьалла Перу*** (), испанин колонин империн мехкан декъан йукъайоьду, мехкан бух хилира Керла Кастили а,  а областаш.  шарахь Лиме кхаьчначу хьалхара вице-паччахьо Бласко Нуньес Велас чӀагӀо йира.

Вице-паччахь Испанин паччахьан векал вара вице-паччахьаллехь: цуьнан «alter ego». Вице-паччахьаллин коьртехь волуш, цуо жоп лора кхелах а, пачхьалкхан хазнин урхаллех а, католицизм йаржорах а, индахошна йукъахь инжил даржорах а, бердаш талорхойх лардарах а, кхин а чоьхьара кхерамзаллех. Вице-паччахьалла Перу лаьттинчу йерриг заманахь цунна урхалла дина шовзткъа вице-паччахьан тӀегӀанехь волу сардало.

Вице-паччахьаллин кхин ладаме пачхьалкхан меже хилла Лимин паччахьан аудиенси (), йуьхьанца цуьнан апелляцин суьдан статус йара, амма колонин урхаллин системехь дукхах дерг хилира закононашкхолларан меже, бахархойн верасаллин дакъалгашца.  () дуккха а хилира ханна вице-паччахьаллин губернатораш () вице-паччахь воцучу хенахь. Аудиенсешна а, вице-паччахьаллашна а тӀехулара Лакхара инстанци, йуьсура Индийн паччахьан а, лакхара а кхеташо ().

Хосе де Сан-Мартинан маьршо йаккхара эскар схьакхачале тӀаьххьара вице-паччахьо Хосе де ла Сернас Лима а йитина, вице-паччахьаллин коьрта шахьар дехьайаьккхира Куско. Аякучора тӀамехь эшначул тӀаьхьа  шарахь куьг йаздира испанин капитуляцин тӀехь, цуо официалан дӀадаьккхира Перура вице-паччахьан Ӏедал.

## Колонин Перун урхалчийн испискин

## Хьажа кхин а
* Перун коьртийн исписка
* Перун премьер-министрийн исписка
* Вице-паччахьалла Перу

## Билгалдахарш
;Комментареш

;Хьосташ

## Литература

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Хьажоргаш

* Список руководителей Перу  (<small>архивная копия 2020-03-21</small>)

*
Перу
Категори:Вице-паччахьаш
Урхалчаш
Лени (Итали)

**Лени** () — Италин Сицили регионера коммуна. Лаьтташ йу Мессина провинцехь.

## Географи

Коммунан майда — . ХӀордан сизал локхалла .  коммунаш.

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Cтатистикин къоман институт
* Cтатистикин къоман институт 

Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Категори:Италин коммунаш
Категори:Сицили йукъара гӀаланаш
Диктатор

**Дикта́тор** (, dicto дешах — диктйш, тӀедожош) — 1) — диктатораллин ражехь волу стаг, пачхьалкхан шеггара урхалча, чаккхе йоцуш Ӏедал карахь долуш а, законал лакхара волуш стага; 2) къиза, авторитаран урхалча, шен таронаш хиларо хьера ваьккхина стаг. Хьалхо лелора «тиран» хӀинца цуьца йогӀуш йолу термин «диктатор».

## Билгалдахарш

Категори:Диктатор
Грундльзе (йукъаралла)

**Грундльзе** () — Австрин Штири федералан латтана йукъара коммуна. Лицен гуонан йукъайогӀу.

## Географи

ХӀордан сизал локхалла .  коммунаш.

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

* Административно-территориальное деление Австрии по ISO.
* Адм.-терр. деление Австрии, географическое положение — Google map.

Категори:Штири латтана гӀаланаш
Категори:Австрин гӀаланаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Холси, Уильям Фредерик

## Литература
* *[[Гордиенко, Андрей Николаевич|Гордиенко А. Н.]]* Командиры Второй мировой войны. — Т. 2. — , 1998. — ISBN 985-437-627-3.
* 
* 
* 

## Хьажоргаш

* *Кларк Г. Рейнольдс*. Буйвол
* Холси Уильям Фредерик на сайте «Хронос»
* 
* 

Категори:Флотан адмиралаш (АЦШ)
Категори:АЦШ ТӀХӀН КхоалгӀа флотан баьччанаш
Категори:Хьалхара дуьненан тӀеман хӀордахой (АЦШ)
Категори:ШолгӀа дуьненан тӀеман тӀемабаьччанаш
Категори:АЦШ тӀеман атташе
Категори:ТӀеман-хӀордан колледжан арахецархой (АЦШ)
Шелохонов, Пётр Илларионович

**Пётр Илларионович Шелохонов** () — советан а, оьрсийн театран а кинон актёр ву. РСФСР сийлахь артист (1979).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* «Мой друг Пётр Шелохонов» *Иван Краско*. Издательство SOLO Publishing, СПб 2009. ISBN 978-5-904666-09-5http://petr-shelokhonov.narod.ru/HTML/Publikacii/publikacii1.html http://petr-shelokhonov.narod.ru/nascene.html
* «Дядя Петя» *Михаил Боярский, Народный артист России*http://petr-shelokhonov.narod.ru/vkino.html
* «Золотой мальчик» *Валентина Дулова, Заслуженный работник культуры России*http://petr-shelokhonov.narod.ru/vzhizni.html
* «Неведомые шедевры» *Фред Андрисен, председатель Комитета городов-побратимов Лос-Анджелес — Санкт-Петербург*http://petr-shelokhonov.narod.ru/HTML/Publikacii/publikacii1.html
* Страницы на narod.ru, посвящённые Петру Шелохонову
* П. И. Шелохонов. Театр имени Ленсовета
* И. Т. Шелохонов (отец) в документах ЦГАОР БССР за 1927 год

Категори:ССРС актёраш
Алентова, Вера Валентиновна

**Вера Валентиновна Алентова** () — советан а, оьрсийн театран а кинон актриса йу. РФ къоман артист (1992).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* Алентова Вера Валентиновна, народная артистка Российской Федерации. Биография, роли в театре, звания, награды, фотографии, упоминания в СМИ. Официальный сайт Московского драматического театра имени А. С. Пушкина // teatrpushkin.ru
* Алентова Вера Валентиновна. Биография, фильмография, фотографии актрисы. // ruskino.ru
* Алентова Вера Валентиновна: обзор фильмов и спектаклей с участием актрисы, фотографии. // afisha.ru

Категори:ССРС актрисаш
Меньшов, Владимир Валентинович

**Владимир Валентинович Меньшов** () — советан а, оьрсийн театран а кинон актёр ву. РСФСР къоман артист (1989).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* 
* 
* 
* Биография Владимира Меньшова (архивная копия)
* Владимир Меньшов  на сайте Фильм. Ру
*  

Категори:ССРС актёраш
Категори:ССРС кинорежиссёраш
Смольянинов, Артур Сергеевич

**Артур Сергеевич Смольянинов** () — оьрсийн театран а кинон актёр ву.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* Артур Смольянинов. Краткая биография, роли в театре, фильмография, фотографии. // web.archive.org (архивная копия от 6 октября 2014 года страницы официального сайте Московского театра «Современник» // sovremennik.ru)
* Артур Смольянинов. Биография и фильмография.  Официальный сайт телеканала «Россия-1» // russia.tv
* Смольянинов Артур Сергеевич. Биография, фильмография, фотографии актёра. // ruskino.ru

Категори:Россин актёраш
Хаггертин совгӀат

**Хаггертин совгӀат** () — Нью-Йорк (MBWA) Къоман кхайкхаран турнирехь (NIT) дакъа лоцу NCAA 1-ра дивизионан Нью-Йорк метрополин университетийн командийн студенташна йукъара АЦШ баскетболан чемпионатан кхаж тасарца хаьржинчу уггаре дика ловзархочун ло хӀора шеран совгӀат. Кхаж тосу метрополин Баскетболан хьажархойн ассоциацин йукъайбоьду спортан хьажархошна йукъахь. Уггаре ширачех а, уггаре сийлахьчех а совгӀат ду, иза ло мехкан коьрта шахьран регионера ловзархочунна. Йукъа а даьккхина, дуьххьара делла 1935/36 шарахь Лонг-Айлендан университетера Бендер Джулзан.

Хьалхара курсехь болуш и совгӀат шина ловзархочунна бен ца делла, Макгуайр Дикна а, Спрингер Гэрина а. Пхоьазза совгӀат даьккхина шишша ловзархочо (1972, 1984, 1987, 1994, 2004). Исс ловзархочунна: Таненбаум Сидна, Макгуайр Дикна, Конлин Эдна, Макмиллиан Джимна, Селлерс Филна, Маллин Крисна, Сили Маликна, Флорес Луисна, Дженкинс Чарльзна и хӀонс кхаьчна шоз-шозза, кхин тӀе Макмиллиана а, Маллина а, Дженкинса а совгӀат даьккхина кхуз-кхуза 1971/1972 шарахь хилира «Лос-Анджелес Лейкерс» командин йукъахь КъБА чемпион. Маллина пхоьазза дакъа лаьцна  КъБА дерриг седарчийн матчехь (1989 – 1993), ткъа 2011 шарахь иза хаьржира Баскетболан сийлаллин зал чу. Дженкинс дӀахьуш ву шен профессионалан карьера.

ХӀинца оцу совгӀатан лауреат хилла тайп-тайпана студентийн командин пхийтта векал. Кхечарел алсама оцу номинацин толамхой хилира Сент-Джонсан университетан (27-зза), Сетон-Холлан университетан (13-зза), Лонг-Айлендан университетан а, Хофстан университетан а (7-зза), Айонан колледжан а, Нью-Йоркан университетан (6-зза), Колумбин университетан а, Фордеман университетан (5-зза).

## Легенда

## Толамхой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
*  

Категори:NCAA баскетболан совгӀаташ‎
Къилбаседа Каролина Тар Хилз

**«Къилбаседа Кароли́на Тар Хилз»** () — NCAA чемпионатехь ловзу, Атлантикин бердйистан конференцин Къилбаседа Каролинин университетан божарийн  баскетболан команда. «Тар Хилз» — NCAA 6-зза чемпион, тӀаьххьара цара титул йаьккхина 2017 шарахь. Чемпионатехь баьхна толамашца «Къилбаседа Каролина» «ЛАКУ Брюинзал» (11 титул) а, «Кентукки Уайлдкэтсал» (8-зза) ца оьшу. Тайп-тайпана шерашкахь «Тар Хилзехь» левзина Джордан Майкл а, Уорти Джеймс а.

## Кхиамаш
* Helms чемпион: 1924
* NCAA чемпион: 1957, 1982, 1993, 2005, 2009, 2017
* NCAA финалхо: 1946, 1968, 1977, 1981, 2016
* NCAA ахфиналхо: 1946, 1957, 1967, 1968, 1969, 1972, 1977, 1981, 1982, 1991, 1993, 1995, 1997, 1998, 2000, 2005, 2008, 2009, 2016, 2017
* NCAA чийрикфиналхо: 1941, 1946, 1957, 1967, 1968, 1969, 1972, 1977, 1981, 1982, 1983, 1985, 1987, 1988, 1991, 1993, 1995, 1997, 1998, 2000, 2005, 2007, 2008, 2009, 2011, 2012, 2016, 2017
* NCAA 1/8: 1957, 1967, 1968, 1969, 1972, 1975, 1977, 1981, 1982, 1983, 1984, 1985, 1986, 1987, 1988, 1989, 1990, 1991, 1992, 1993, 1995, 1997, 1998, 2000, 2005, 2007, 2008, 2009, 2011, 2012, 2015, 2016, 2017, 2019

## Хьажа кхин а
* NCAA

## Хьажоргаш
* Официальный сайт Тар Хилз

Категори:Баскетболан клубаш абатца
Категори:1910 шарахь кхоьллина баскетболан клубаш
Категори:Къилбаседа Каролинин спортан клубаш
Адмиралтейн майда (маьӀна)

**Адмиралтейн майда**:
* Адмиралтейн майда — Воронежера майда
* Адмиралтейн майда — Казанехь хьалха хилла майда.
* Адмиралтейн майда — Петарбухехь хьалха хилла майда.
Сейл, Форест

**Сейл Форест Э. «Эгги»** (; , Лоуренсберг, Кентукки штат, АЦШ — , Лексингтон, Кентукки штат, АЦШ) — студентийн тӀегӀанехь дагахь лаьттина америкин баскетболхо. Левзина центровойн а, Веза форвардан а позицехь.

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* The Political Graveyard 

Категори:АЦШ баскетболхой
Категори:«Кентукки Уайлдкэтс» (баскетбол) ловзархой
ХӀатай (ил)

**ХӀатай** () — Туркойчоьнан къилба декъера ил (провинци). Майда — 5678 км².
Илан малхбалехьара дакъа Аманос (Нур) дукъ тӀехь ду.
Илан территорин тӀехь бу Муса-ДагӀи лам (хьажа Муса-ДагӀи лам ларбар).

## Административан йекъайалар

ХӀатай илан йукъайогӀу 12 кӀошт:

# Алтиноьзуь (Altınözü)
# Антаки (Antakya)
# Арсуз (Arsuz)
# Белен (Belen)
# Дефне (Defne)
# Доьртйол (Dörtyol)
# ХӀасса (Hassa)
# Искендерун (İskenderun)
# КирикхӀан (Kırıkhan)
# Кумлу (Kumlu)
# Пайас
# РейхӀанли (Reyhanlı)
# СамандагӀ (Samandağ)
# Эрзин (Erzin)
# ЙайладагӀи (Yayladağı)

## Билгалдахарш

Категори:Шеман истори
Категори:ХӀатай (ил)
АфйонкарахӀисар (ил)

**АфйонкарахӀисар** () — Туркойчоьнан малхбузехьара декъера ил (провинци).

## Бахархой
Бахархой — 701 326 бахархой (2009).

Йаккхий гӀаланаш — АфйонкарахӀисар (128,5 эзар бахархой (2000 шо), Сандикли, Болвадин, ЭмирдагӀ.

Санджак АфйонкарахӀисар (1912 г.)

Хьост: George Sotiriadis: An Ethnological Map Illustrating Hellenism, 1918

## Административан йекъайалар
АфйонкарахӀисар илан йукъайогӀу 18 кӀошт: :

# АфйонкарахӀисар (Afyonkarahisar)
# Башмакчи (Başmakçı)
# Байат (Bayat)
# Болвадин (Bolvadin)
# Чай (Çay)
# Чобанлар (Çobanlar)
# Дазкири (Dazkırı)
# Динар (Dinar)
# ЭмирдагӀ (Emirdağ)
# Эвджилер (Evciler)
# ХӀоджалар (Hocalar)
# ИхӀсанийе (İhsaniye)
# ИсджехӀисар (İscehisar)
# Кизилоьрен (Kızılören)
# Сандикли (Sandıklı)
# Синанпаша (Sinanpaşa)
# СултандагӀи (Sultandağı)
# ШухӀут (Şuhut)

## Билгалдахарш
Айдин (ил)

**Айдин** () — Туркойчоьнан къилба-малхбузехьара декъера ил (провинци).

## Бахархой
Санджак Айдин (1912г.)

Бахархой — 950 757 стаг (2009). Къаьмнийн хӀоттам: туркой - 85%, желтой - 11%, кхиберш - 4%.

Йаккхий гӀаланаш — Айдин, Назилли, Соьке.

## Административан йекъайалар
Айдин илан йукъайогӀу 17 кӀошт (ильче, ): 

# Айдын (Aydın)
# БоздогӀан (Bozdoğan)
# БухӀаркент (Buharkent)
# Чине (Çine)
# Дидим (Didim)
# Герменджик (Germencik)
# Инджирлиова (Incirliova)
# Караджасу (Karacasu)
# Карпузлу (Karpuzlu)
# Кочарли (Koçarlı)
# Коьшк (Köşk)
# Кушадаси (Kuşadası)
# Куйуджак (Kuyucak)
# Назилли (Nazilli)
# Соьке (Söke)
# СултанхӀисар (Sultanhisar)
# Йенипазар (Yenipazar)

## Билгалдахарш
1370 шо

## Хиламаш
* Документашкахь шведийн махлелоран эвла Owla (хӀинца Оулу, Финлянди) дуьххьара хьахор.
* 28 январь — Москохахь йуьйгӀира Симонан монастырь.
*17 февраль — Тевтонийн орденна а, Литвахойн сийлахь олаллин йукъара Рудаура тӀом, чекхбелира орденан толамца. 
* 22 апрель — Парижехь йан йолийна Бастили гӀап.
* 24 май — 1367—1370 шерашкара тӀом чекхбаьлча Данина а, Ганзина а йукъахь Штральзундан машар бина. Машаро ганзин 60 гӀаланан толам кхайкхабо Данин паччахьан Аттердаг Вальдемаран тӀаьхь.
* Папас Урбан V бакъо йелла сий. Бригиттина керла орден кхолла а, монастырь йилла а.
* Тептаршца, Москохахь Ӏа сиха доьлла: «ахархой йалта чудерзо ца кхиина». Декабрехь а, январехь а цец воккхуш йовха йара: «февралан йуьххьехь аренаш йастайелира ахархоша гурахь лайн кӀела дахна йалта эгира».
* 4 декабрь — БӀешеран тӀом боьдуш Францин коннетабло Дюгеклен Бертрана дохадо ингалсан Нолленс Робертан эскар  

* 30 декабрь — хаьржина керла руман папа Григорий XI.
* 1370—1378 — Папа Григорий XI (1329—1378).
* Папа Авиньоне йухавар.
* Ноябрь — Ольгерд литвахойн, тверан, смоленскан полкашца Москохан шозлагӀа тӀелатар. 26—29 ноябрь Волоколамск ларйар. 6—16 декабрь — Ольгерд лаьттара Москохан бухахь. Машар бина.
* 1370—1382 — Мажарчоьнан паччахь хилла Анжуйн Людовик Польшин паччахь ву. Галици дехьайолу Мажарчоьнна.
*1370—1372 — Галицера ахархойн гӀаттам.
* Мамайс Дешин Ордахь ханан Ӏарш тӀе хаийна Мухьаммад Булак.
* Византи туркошна йасакх йала йолайелла.
* Малхбален Гилянехь кхоллайелла йукъ Лахиджанехь йолу сейидгӀеран пачхьалкх.
* Хьусайн а, Тимар а Ӏоттавалар. Хьусайн эшийна. Тимура Балхан гуо бина. Хьусайн йийсаре кхаьчна вийна.

* 1370—1405 — Сийлахь-Воккха эмир ву Тимар (1336—1405). Мехкан урхалла до ЧагатайгӀеран марионеткийн ханийн цӀарах.
* 1370—1380 — Йуккъера Ази цхьаьнатоха гӀерта Хорезман а, Джентан а урхалчашца болу Тимаран ца соццу тӀемаш.
* 1370—1372 — Вьетнаман паччахь ву Чан Нге Тонг.

## Бина
*Хьажа кхин а: [[:Категори:Бинарш 1370 шарахь]]*

## Белла
*Хьажа кхин а: [[:Категори:Белларш 1370 шарахь]]*
Big Ten конференци

**Big Ten rонференци (B1G)** (), хьалха йовзура **Малхбузен конференци** а, **Big Nine конференци** а цӀерашца — АЦШ студентийн спортан уггаре шира конференци. ХӀинца конференцин йукъайогӀу 14 университет (коьртаниг шайн штаташкара хьалхара талламан  университеташ ы в своих штатах, шеш дика гайтина дешарехь а, студентийн боккха барамца а), уьш лаьтта коьртаниг Йуккъера Малхбузехь, Небраскера малхбузера Пенсильвани кхаччалц малхбалехь. Конференцин декъахоша къуьйсу NCAA хьалхара дивизионехь, ткъа америкин футболан  командаш Football Bowl Subdivision (FBS), хьалха Division I-A санна  йевзаш хилла — NCAA уггаре лакхара спортан дивизионехь.

## Конференцин декъашхой

### Карара декъашхой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 

Категори:Студентийн спорт
Ле-КонтгӀуаз-ан-Солонь

**Ле-КонтгӀуаз-ан-Солонь** () — Францин гӀала-коммуна, лаьтта СантгӀ-Валь-де-ЛуагӀ регионехь. Коммунан департамент — ЛуагӀ а, ШегӀ а. 
## Географи
. 

## Бахархойн статистика

## Билгалдахарш

Категори:ЛуагӀ а, ШегӀ а департаментан коммунаш
Категори:Францин гӀаланаш
Денизли (ил)

**Денизли** () — Туркойчоьнан къилба-малхбузехьара декъера ил (провинци).

## Бахархой
Санджак Денизли (1912г.)

Бахархой — 950 029 бахархой (2009 шо), 907 эзар (2007 шо).

Йоккхий гӀала — Денизли (275 бахархой (2000 шо).

## Административан йекъайалар
Денизли илан йукъайогӀу 19 кӀошт (ильче, ): 

# Аджипайа (Acıpayam)
# Памуккале (Pamukkale)
# Бабадаг (Babadağ)
# Баклан (Baklan)
# Бекилли (Bekilli)
# Беягач (Beyağaç)
# Бозкурт (Bozkurt)
# Булдан (Buldan)
# Чал (Çal)
# Чамели (Çameli)
#  (Çardak)
# Чивриль (Çivril)
# Денизли (Denizli)
# Гуьней (Güney)
# Хоназ (Honaz)
# Кале (Kale)
# Сарайкоьй (Sarayköy)
# Серинхисар (Serinhisar)
# Тавас (Tavas)

## Билгалдахарш
1472 шо

## Хиламаш
* Чердынски тӀелатаран гуран чохь Москохан эскаран Йоккхаперман олаллица Колва эрк тӀера тӀом.
* 12 ноябрь — Москохан Сийлахь-воккха эло Иван III-гӀачо йалайо Палеолог Софийа Фоминишна.
* 1472—1549 — МагӀрибехь ВаттӀасийгӀеран некъий Ӏедалехь.
* АгӀкъуйунлун тайпанан конфедераци Ӏусманан импери тӀелатар.
* Йоккха Ордан хан Ахьмад  аьттонза тӀелетта Русан. Алексинан гергара тӀом.
* 1 февраль — Махмуд Гаванин эскарша Гоа йаккхар.
* 12 февраль — кхоьллина Monte dei Paschi di Siena — хӀинца а болх беш йолу дуьненан уггаре шира банк.
* Серпуховн олалла чаккхенца йукъадахана Москохан олаллин.
* Йиллина Мюнхенан университет.

## Бина
‘‘Хьажа кхин а: :Категори:Бинарш 1472 шарахь*

[[4 октябрь]] — [[Кранах, Лукас (Воккхахверг)|Лукас Кранах Воккхахверг]], [[Йухадендаран мур|Ренессансан муьрера]] немцойн суртдиллархо а, график а. Велла 1553 шарахь.

== Белла ==
‘‘Хьажа кхин а: [[:Категори:Белларш 1472 шарахь]]*

* Никитин, Афанасий — ХӀинде кхаьчна оьрсийн новкъахо, тверан совдегар.
*Альберти Леон Баттиста — италихойн Ӏилманча, гуманист, йаздархо, европин керла архитектура йолийначех цхьаъ, Йухадендаран муьран говзаллин коьрта теоретик.

## Хьажа кхин а
Памуккале

**Памуккале** () — Туркойчоьнан Эгейн регионан Денизли провинцин (ил) гӀала/кӀошт. Аджипайанан кӀоштан административан центр.

## Географи

## Истори

## Бахархой

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш

Категори:Аджипайанан микрокӀошташ

Категори:Денизли провинцин нах беха меттигаш

Категори:Аджипайанан кӀоштан нах беха меттигаш

Категори:Туркойчоьнан нах беха меттигаш
Ахьмад ибн ИбрахӀим аль-ГӀази

**Ахьмад ибн ИбрахӀим аль-ГӀази**, кхин а **Ахьмад [[Гаьзло]]** (;  — ) — хӀинцалера Сомалин а, Джибутин а мехкашкахь лаьттина бусалбанийн Ӏедал султанатан урхалча, гӀараваьлла баьчча, Ӏедалан-эфиопийн тӀемашкара коьртачу декъахойх цхьаъ.

*Ахьмад ибн ИбрахӀим аль-ГӀази* хилла Харарера Ӏадалан султанан кертахь гӀуллакхехь хилла баьччин ИбрахӀиман кӀант. 1516 шеран Эфиопица хиллачу тӀамехь султан иэшча, Ӏедалан урхалчин дийзира йасакх йала реза хила. Цул тӀаьхьа хилла къиза къовсамехь Ахьмадан да ИбрахӀим султана вийра; пачхьалкхехь Ӏедал схьалецира эло Махьфуза, Ӏедалан Ӏарш тӀе буьйнара султан хаийна. 1518 шарахь Махьфуз кхелхира Эфиопица хиллачу керлачу тӀамехь.

14 шо долуш 1520 шарахь, тӀемлой реза боцушехь Ахьмада йалийра Махьфузан йоӀ Бати дел Вамбара; цуо вуьй Эфиопин мох кдӀабала гӀерта султан, султанан Ӏарш тӀе хааво Бакъарат. 1525 шарахь цуо вожаво и султан а, ша тӀеоьцу и даржа, Ӏедилан  куьйгалла а. 1527 шарахь Ахьмеда джихӀад кхайкхадо Эфиопин дуьхьала. 1531 а, 1533 а шерашкахь Ахьмадна кӀентий бо.

Исламе даьхкина кхерста тайпанашна коьрте хӀуттий тӀаме воьду, ша воцучу ханна Ӏедалан султан во Бакъарата. 1529 шарахь Ахьмаде иэшавелира эфиопин император Давид II-гӀа, схьадаьккхира мехкан деаннах кхо дакъа  (кхечу хаамашца — йалханнах пхиъ). Амма 1543 шарахь бусалбанийн эскар иэшийра Вайна Дагера тӀамехь эфиопийн а, португалхойн а цхьаьнатоьхна эскаро, эскаран коьртехь вара Эфиопин къона император Клавдий. Оцу тӀамехь ша Ахьмад вийра португалхойн кхийсархочо.

Ахьмадах йисина, Махьфузан йоӀ, йийсаре кхечира, амма тӀаьхьо хийцира бусалбачаьргахь йийсарехь хиллачу эфиопин паччахьан кӀентаца (кхечу хаамашца йийсар а вина хийцина Ахьмадан кӀант а). *Бати дел Вамбара* хилира султанатан регент, мааре йахара Ахьмадан вешин кӀанте, Нур ибн Муджахиде. Иза бахьнехь цуьнан кара таж тилланза султан-аьзнин а, Ӏедалан урхалчин а,  бусалбанийн шайх бозу маьхкашна тӀера Ӏедал деира. Буьйнара султан Бакъарат веллачул тӀаьхьа, цуо йуха тӀом баьккхира Эфиопица, амма оцу тӀамехь масех иэшам хилира. Бати дел Вамбара кхелхина 1552 шарахь, 1567 шарахь — Нур аль-Муджахид а кхелхира. Эфиопица тӀом болуш кхелхира Ахьмадан ший а кӀант.

## Билгалдахарш

Категори:Адамаш абатца
Категори:Белларш 1543 шарахь
Категори:Сомалин баьччанаш
Категори:Сомалин истори
Категори:Эфиопин истори
Категори:Джибутин истори
Категори:Африкин паччахьаш
Категори:ТӀамехь белла паччахьаш
Адмиралтейн майда (Воронеж)

**Адмиралте́йн майда** — Воронежера Центран кӀоштера Петран бердйистан майда.

## Истори
Адмиралтейн майда даздарца дӀайиллина 1996 шеран 7 сентябрехь, Россин флотан 300 шо кхочуш ГӀалин де долуш. Флот йарна иэсанна хӀиттийна ростралан богӀамаш а, триумфан нартол а. Майда кечйина архитектора А. И. Анан проектаца, гӀалин коьрта исбаьхьалчин A. M. Яновскийн кхоллараллин пхьолгӀехь. Майданан комплекс йукъайахара XVIIбӀешеран чаккхенгахь йина Успенски Адмиралтейн килс.

2014 шарахь майданехь бердйисте хӀоттийна кема-музей Гото «Предестинаци».

Майданахь дӀахьо синкъерамаш а, Ӏидийн концерташ а.

## Галерей

AdmiralteyskayaSquare1.jpg|Ростралан богӀам
Карла Маркса-2 vii.jpg|Успенски Адмиралтейн килс
Гото Предестинация у Адмиралтейской площади.JPG|Кема-музей Гото «Предестинаци»


## Литература
* 

Категори:Воронежан майданаш
Лоусон, Тай

**Тайвон Ронелл «Тай» Лоусон** (; вина 1987 шеран 3 ноябрехь Клинтонехь, Мэриленд) — америкин профессионалан баскетболхо, ловзуш ву ловзар дӀахьо турслочун позицехь.

## КъБА карьера
2009 шеран КъБА драфтехь Лоусон хаьржира 18-гӀа лоьмарца «Миннесота Тимбервулвз» командо, циггахь хийцира «Денвер Наггетсе» тӀейогӀун йолчу драфтера харжамца. Денверехь Лоусонан таро хилира Биллапс Чонси хуьйцуш ловза.

2011 шеран 22 февралехь Биллапс «Никсца» Энтони Кармело хуьйцу механ дакъа хиллачул тӀаьхьа, Лоусонах хилира «Денверан» стартан ловзар дакхоьхьу турсло. 2011 шеран 9 апрелехь, КъБА исторехь ловзаран йуьххьехь 10 кхо очко чукхоьссина ловзархо хилира Лоусонах. Цуо чукхоьссира 11-ах 10 кхо очко, чекхдаьккхира ловзар шен карьерин рекордца, 37 очко кхоьссина, 7-зза буьрка схьаэцна, 6-зза жамӀе буьрка дӀайелла.

## Карьера Европехь
2011 шеран 15 августехь Лоусона шарна контракт йаздира литвахойн «Жальгирис» клубаца, цунна йукъахь пункт йара, КъБА локаут чекхйаьлча а «Денвер Наггетс» йукъа йухаверза таро луш.

### Колледжера статистика

### Кхечу лигашкара статистика

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Профиль Тая Лоусона на сайте ESPN
* Тай Лоусон на сайте nbadraft.net
* Драфт Экспресс 

Категори:АЦШ баскетболхой
Категори:«Къилбаседа Каролина Тар Хилз» (баскетбол) ловзархой
Категори:«Денвер Наггетс» ловзархой
Категори:БК «Жальгирис» ловзархой
Категори:«Хьюстон Рокетс» ловзархой
Категори:«Индиана Пэйсерс» ловзархой
Категори:«Шаньдун Хироус» ловзархой
Категори:«Вашингтон Уизардс» ловзархой
Категори:«Фуцзянь Сюньсин» ловзархой
Анкваб, Александр Золотинскович

**Алекса́ндр Золоти́нскович Анква́б** (; вин. 1952 шеран 26 декабрь, Сухуми, Абхазин АССР, СССР) — абхазин пачхьалкхан а, политикин а гӀуллакхо, Абхазин премьер-министр  2020 шеран 23 апрелехь дуьйна. Хьалха — Абхази Республикин кхозлагӀа президент. Абхазин а, Россин Федерацин а гражданалла йу.

## Билгалдахарш

Категори:Абхази Республикин вице-президенташ
Категори:Абхази Республикин премьер-министраш
Клинтон (Мэриленд)

**Клинтон** () — Америкин Цхьаьнатоьхна Штатийн Мэриленд штатера гӀала.

## Истори
Клинтон гӀала йиллина  шарахь.

## Бахархой

## Географи

ГӀалин майда — . ХӀордан сизал локхалла — .

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
*  

Категори:Мэриленд штатан гӀаланаш
Категори:Абатца нисйина нах беха меттигаш
Категори:АЦШ гӀаланаш
Бачатски

**Бачатски** () — Россин Федерацин Кемеровн областан Беловон гӀалин гуонара эвла.

## Бахархойн дукхалла

## Климат
Кхузахь климат чӀогӀа континенталан йу. Ӏа — шийла а, деха а, аьхке — йоца а, йовха а. ГӀоролаш йоцу мур лаьтта 100 дийнахь областан къилбаседехь, 120 де гергга Кузнецкан боьран къилбехь. Къилбаседа дуьненан эхиган барамера асехь лаьттачу Кемеровн областана кхочу дикка дукха маьлхан йовхо шарахь.

## Сахьтан аса

Кхузахь сахьт Красноярскца нийса лелаш ду. Сахьтан аса йу UTC+7.

## Билгалдахарш

Категори:Беловон гӀалин гуо
Беловон гӀалин гуо

**Беловон гӀалин гуо** — Россин Кемеровн областан гӀалин гуо. Лаьтташ йу къилба Малхбузен Сибарехь. Гуонан центр — Белово.

## Нах беха меттигаш

## Билгалдахарш

Категори:Кемеровн область
NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир 1949

**1949 шеран NCAA хьалхара дивизионан божарийн баскетболан турнир** () — шена чохь 8 командо баскетболех ловзарехь АЦШ къоман чемпион билгалвоккху олимпийн системица студентийн божарийн баскетболан командашна йукъара турнир. Турнир йолайелла 1949 шеран 18 мартехь, ткъа финалан ловзар хилира 26 мартехь Сиэтлехь. Турниран гуран чохь левзира 10 матч, царна йукъахь хӀора регионехь кхоалгӀа меттиг къовсу матчаш, турнирехь кхоалгӀа меттиг къовсу матч а.

1949 шеран чемпионатехь куьйгаллехь тренер Рапп Адольф волу Кентуккин университетан командо, толам баьккхира A&M Оклахомина тӀаьхь 46:36 чоьтаца. Турниран уггаре гӀараваьлла ловзархо хилира Кентуккин баскетболхо Гроза Алекс.

## ДӀайаьхьна меттигаш
Лахара меттигаш хаьржинера 1949 шеран турнир дӀайахьа:

### Регионийн ловзарш
* **Малхбален регион**, Мэдисон-сквер-гарден, Нью-Йорк (21 а, 22 а мартехь)
* **Малхбузен регион**, Муниципал-одиториум, Канзас-Сити, Миссури (18 а, 19 а мартехь)

### Финал
* Хек Эдмундсон-павильон , Сиэтл (26 мартехь)

## Командаш

## Турниран бой

### Регионийн кхоалгӀа меттиг къуьйсу ловзарш

## Хьажоргаш
* 1949 NCAA Tournament

Категори:Студентийн баскетболан шераш АЦШхь
Категори:1949 шо баскетболехь
АЦШ Тийнаокеанан флотан баьчча

**АЦШ ТийнаӀапказан флотан баьчча** () — АЦШ тӀеман-хӀордан ницкъийн эпсаран дарж. Цуо баьччалла до ТийнаӀапказан флотанна. ТийнаӀапказан флотан карара баьчча 2021 шеран 5 майхь дуьйна ву .

## АЦШ ТийнаӀапказан флотан баьччанаш

## Хьажоргаш
* 

Категори:АЦШ тӀеман-хӀордан ницкъаш
*
*
Португалихойн меттан бразилин вариант

**Португалихойн меттан бразилин вариант**, **Брази́лин португалихойн мотт** () йа **брази́лхойн португа́лихойн** () —  Бразилехь буьйцуш болу португалихойн меттан вариант.

## Билгалдахарш
Мусан экъанаш

**Мусан экъанаш** (, *Алвахьу Муса*) — уьш шарӏан экъанаш ду, Дала Муса пайхамарна ﷺ йаздина долу весеташ шена чулоцуш, «Тӏува» олучу тогӏичохь исраилхой иза йухаваре хьоьжуш ӏачу хенахь, 40 дийнахь. Цхьаболчара и экъанаш изумрудах дина ду аьлла, ткъа кхечара якъутах а, къорах а дина ду аьлла. Цхьана а тайпа шеко яц уьш динан догтешарех хилар жуьгташна а, бусалбанашна а гергахь, уьш хьахор деана дела Товрат чохь а, Къуръан чохь а.

## Билгалдахарш
Ӏарш (ислам)

**ӏарш** (, *аль-Ӏарш* «трон»), **Делан Ӏарш** (, *Ӏаршур-Рахьман* «Къинхетамечун Ӏарш») — ислам динехь, иза Дала кхоьллинчу хӀуманех уггаре а йоккха хӏума (махлукъ) йу. Цу маьӀнехь и дош цхьаьнадогӀу паччахь шена тӀехууш волчу тронан кхетамца.

## Куьцаш
Ӏарш шуьйра куц хӀоттийна ду: ворхӀ стигал курсица йуьстича, гӀум-аренгахь кхоьссина чӀуг санна хир йара аьлла, иштта курсий а, Ӏаршца йуьстича, гӀум-аренгахь кхоьссина чӀуг санна хиларца а. 

## Хьостанаш
Баскийн пелота аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь 1900

**[[Баскийн пелота|Баскийн пелотин]]'' къийсамаш ([[Пелота|пелотин]] тайпа) **II аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь** дӀайаьхьира [[14 июнь|14 июнехь]]. Цигахь дакъа лецира веа спортхочо, шина мехкан векалш. Йерриг хилларг цхьа матч йу.

Баскийн пелотин къийсамех бен [[Аьхкенан Олимпийн ловзарш 1924|1924]], [[Аьхкенан Олимпийн ловзарш 1968|1968]], [[Аьхкенан Олимпийн ловзарш 1992|1992]] шеран аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь и тайпа гайтаран хьокъехь йукъатоьхна Ловзаршна, хьалха иза декъахо хиллашехь.

== Мидалш ==
<small>(**Стаммий''' элпашца билгалйаьхна уггаре дукха мидалш шен категрехь йаьхнарш; тӀеоьцу мохк иштта билгалбаьккхина)

## Хьажоргаш
* Медалисты соревнований на сайте МОК
* Результаты соревнований

Категори:Къийсамаш аьхкенан Олимпийн ловзаршкахь 1900
Бейт-Шемеш

**Бейт-Шемеш**, ( — Маьлхан цӀа) — Исраилера гӀала. Лаьтташ йу Къудс-ГӀалин кӀоштахь. ГӀалин 22 км йу Бейт-Гурвин-Мареша къоман парк.
## Бахархой

## Билгалдахарш

## Билгалдахарш

Категори:Исраилан гӀаланаш
Латинанамерикахой

**Латинанамерикахой** (, , , ) — испанхойн а, португалихойн меттанаш буьйцучу халкъийн йукъара цӀе, хӀинцалера Латинан Америкин территори тӀехь баьржина болу а, иштта шуьйра баьржина бу АЦШехь, Испанехь, Канадехь, Португалехь, Италехь, Йоккха Британ кхийолу пачхьалкхашкахь а экономикин а, политикин а эмиграци бахьнехь.

## Билгалдахарш

Категори:Этнографи
Категори:Америка
Категори:Латинан Америка
Категори:Испанхойн мотт
Категори:Португалихойн мотт
Категори:Латинанамерикин халкъаш
Категори:АЦШн халкъаш
Ма-дарра гоч

**Ма-дарра гоч** — цхьана маттера кхечу матте гочдаран тайпа, гочдеш текст тӀехь максимале Ӏалашйо синтаксан структура, дешнийн къеп, дешнийн кеп гочдеш болу меттан. 

## Литература
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Категори:Гоч
Бразилхой

**Бразилхой** () — дуьненан даккхичарехь цхьа къам, Бразилин коьрта бахархой. Дукхалла 191 млн стаг. ( пачхьалкхан 95 % сов бахархой; 1970 шо), 189 млн стаг (2008 шо). Мотт — португалхойн мотт (башхалашца). Дин — католицизм, Протестанталла.

## Билгалдахарш

Категори:Бразилин халкъаш
Категори:Латинанамерикин халкъаш
Категори:Романийн халкъаш
Категори:Америкин халкъаш
Загрос

**Загро́с** (, лат.: ; , лат.: ; ) — Иранан йоккха лаьмнийн система. Загросан цхьадолу лаьмнийн гаьннаш кхочу Ӏиракъан а, къилба-малхбален Туркойчоьнан а территоре.

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:Иранан лаьмнаш
Категори:Ӏиракъан лаьмнаш
Категори:Туркойчоьнан лаьмнаш
Категори:Азин лаьмнаш
БугӀгунди — ФгӀанш-Конте

**БугӀгунди — ФгӀанш-Конте** () — Францин регион, Францин регионийн территорин реформа хилла 2014 шарахь БугӀгунди а, Франш-Конте а регионаш вовшахтоьхна. Керла регион кхоьллина официалан терахь лоруш ду 2016 шеран 1 январь, реформа йукъайолу терахь.

Регионан майда 47 784 км² сов, бахархой 2 816 814 стаг.

## Билгалдахарш

Категори:Франци
О-де-ФгӀанс

**О-де-ФгӀанс** (, мадарра — *Лакха Франци*), 1 январь тӀера 2016 шеран 30 сентябрь кхаччалц **НогӀ — Па-де-Кале́ — ПикагӀди** () — Францин регион, Францин регионийн территорин реформа хилла 2014 шарахь НогӀ — Па-де-Кале а, ПикагӀди а регионаш вовшахтоьхна. Керла регион кхоьллина официалан терахь лоруш ду 2016 шеран 1 январь. 2016 шеран 28 сентябрехь Францин пачхьалкхан кхеташоно сацамбира 30 сентябрехь дуьйна регионан цӀе хийца.

## Билгалдахарш

Категори:Франци
Бат (маьӀнаш)

**Бат (маьӀнаш)**:

* **[[Бат]]** – йуург чуоьцу йуьхь тӀера Ӏуьрг.
* Бат — хорша йа дагар хилча балдаш дохар.

## Ахча
* Тайн бат — Таиландан ахча (хьажа кхин а сиаман тикаль).
* Бат — XIX бӀешерера Камбоджин ахча.

## Топоним
Ингалсметтан топоним *Бат* () дешан маьӀна:
* Бат — Ингалсчоьнан а, Йоккха Британин а къилба-малхбузера Сомерсет гӀалара графалла;
* Бат а, Къилбаседа-Малхбален Сомерсет а — Церемонин Сомерсет графаллин къилбаседа-малхбалера унитаран административан дакъа.
* Бат — Къилбаседа Каролинера гӀала (АЦШ);
* 
* Бат — Мэн штатера гӀала, АЦШ.
* Бат — Фриборн гуонера тауншип, Миннесота, АЦШ.

## Долара цӀе
* Бат Йеор (вина 1933) — британин йаздархо а, историк а.
* Бат, Винай (вина 1984) — америкин шахматист, гроссмейстер.
* Бат, Райан Мишель (йина 1976) — америкин телевизионан актриса.

## Кхин дерг
* Бат — Шира Исраилера тӀуналлин чухоаман барам.
* Бат — удэгейхойн чуаьгна кема (чёлн-кема).
* Бат — ширамисран дела-зуда.
* Бат — 1969-1970 шерашкахь Ингалсчуьра Бат гӀалахь дӀахьуш хилла музыкин фестиваль.
* Бат Сити — Сомерсетера Бат гӀалара ингалсан ахпрофессионалан футболан клуб.
* Бат — иштта цӀе йолчу гӀалара ингалсан регбин клуб.
* Батан тӀегӀа (бат) — стратиграфин бухара дакъа.

## Хьажа кхин а
* 
* 
* 
*
Бага (меже)

**Бага**, **Бат**, *Баганан хара* (), муцӀар — анатомехь дийнаташ кхача чуоьцу а,  аьзнаш доху а Ӏуьрг (адаман баганан системех лаьцна хьажа Баганан хара йаззаме). Арахьара Ӏуьрган тӀаьхьа Хьеран-чуьйрин трактан тӀехула лаьтта хара, арахьара доза балдаш ду, ткъа чоьхьа къамкъарг а, лакхара букъсурт долчеран мотт а, цергаш а. Оцу харах кхин а олу беснин хар, латинан bucca («бесни»). Бетан арахьара куц тайп-тайпана кепара хуьлу. Адаман гуонаха балдаш хуьлу, олхазарийн зӀок хуьлу. Бето кхача ахьаран процессехь дакъа лаьцна ца Ӏаш, са деӀаран процессехь дакъа лоцу. Бат лелайо оьзгаша, цуо таро йо бетан харанан йерриг ладаме функцеш лелош.

Цхьадолчу дийнатийн тайпаний, царна йукъахь букъасурт дерш, хуьлу йуьззина кхача охьу систему, цхьаьна йуьххьехь бат а, вукха йуьххьехь гоьта а долуш. Кийрахь кхуьучу хенахь бат гучуйалар, дийнаташ хьалха бат йолучарна а, шолгӀа бат йолучарна а декъадаларан хьесап ду.

## Организм куьучу хенахь бат гучуйалар

Дуьххьарлера дукха клеткийн дийнатийн, бат йа йоьхь ца хила тарлора, кхачанан дакъалгаш худура дегӀан тӀехулара клеткашца,  эндоцитоз олучу процессаца. Кхачанан дакъалгаш вакуолаш чуоьхура, царна чохь секреции йинера ферменташа, тӀаккха клеткин чохь йуург охьура. Аьхьна кхача цитоплазмо чуозабора, кхечу клеткашка диффунди йора. Оцу тайпана кхача ахьар хӀинца леладо цхьалхачара, масала, амёбаша а, парамецеша а, кхин а губкаша, уьш йаккхий йолушехь бат йа чуьйраш йоцуш йу, эндоцитозца кхача буу.

## Билгалдахарш

## Литература
* *Пушкарева Н.* «Мед и млеко под языком твоим…»  // Этнографическое обозрение. № 1, 2004, с. 63-76

Категори:Дийнатийн анатоми
Категори:Кхача охьу система
Бахам

**Бахам** — шен хьашташ кхочушдан долахочо (йа йукъаралло) лело къинхьегаман берриг гӀирсаш.

## Кепаш а, тайпанаш а
* Йуьртан бахам
* Планан бахам
* Халкъан бахам
* Натурин бахам
* Сурсатийн бахам
* ХӀусаман бахам
* кхин а.

## Хьажа кхин а

* Карзаха бахам — 1946 шеран исбаьхьаллин кинофильм.
ПикагӀдхойн мотт

**ПикагӀдхойн мотт** () — романийн ойлийн мотт, хӀинца французийн меттаца чӀогӀа уьйр йолуш бу. Мотт бу къаьмелан Францин О-де-ФгӀанс а, Бельгин — Валлони а (кхин лелош бу валлонийн мотт) регионашкахь. ПикагӀдехь хӀокху маттах олу*picard*, амма къилбаседа департаменташкахь О-де-ФгӀанс иза бевзаш бу *ch’ti* (шти) йа *ch’timi* цӀарашца, Валансьенехь а, Лиллехь а цуьнах олу *rouchi* (руши). Цул совнах лело мега термин «къилбаседа (пикардхойн) патуа». 

## Билгалдахарш

Категори:Галло-романийн меттанаш
Категори:Европин меттанаш
Категори:Францин меттанаш
Категори:Ойлийн меттинаш
Витебск

**Ви́тебск** () — Белоруссин къилбаседа-малхбален декъера гӀала, Витебскан областан а, Витебскан кӀоштан а административан центр. Лаьтташ йу областан малхбален декъехь Западни Двина эрк тӀехь. Бахархойн дукхаллица кхолгӀа (Минскал а, Гомелал а тӀаьхьа). Бахархой — 360 419 стаг (2022 шеран 1 январь). Майда — 134,6 км².

## Билгалдахарш

Категори:Белоруссин гӀаланаш
Палчакх

***Палчакх*** (; ; ; ; ; ; ; ; ; ; ;  — исхаран ира бохь болу коьрта туьллург, йочанаш йа шелонаш йолуш куьйн тӀехула туьллург, цуо ларво шелонах, догӀанах, маьлхан товх. Хуьлу шуьйра тӀемаш лаг гуонаха хьарчо. Исторехь лелора Къилбаседа Кавказан ламанхоша, цаьргара схьаэцна гӀазакхаша.

Башлакхаш Россехь моде йевлира 1830—1840 шерашкахь Наполеонан тӀемаш чекхдевлча. 1862 шарахь башлакхаш гӀазакхийн эскаршкахь йукъара коьрта тохкурш хилира, цул тӀаьхьа Россин тӀеман ницкъийн кхечу тайпанашкахь а. Бабур-намеца (XVI бӀешо), башлакх совгӀатна лора кетарца цхьаьна. Россин Императоран эскарехь иза йукъайаьккхира 1862 шарахь а, 1877—1878 шерашкара тӀемехь чӀогӀа оьшуш хилира, малхбузаевропин эскаршкахь а зиен йолийра. Иштта, 1881 шарахь Тунисе хьажийна французийн эскаран йерриг тоба, башлакхашца йара.

Оьрсийн эскарехь лахара чинаша башлакх лелайора чоанца цхьаьна, тайп-тайпанара хьесапашца шайгахь болу гӀирсе хьаьжжина, коьрта тӀекхуссура йочанан хенан-хӀоттам хилча йа  −5 °С лахара шело хилча.

Тюркаша башлакх олу томах — зуда йалочо нускалан дена-нанна ло мах, иза хуьлура ира бохь болу куй деха лергаш а долуш, лергаш логах хьарчадора коьртан тӀетуьллуш.

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Хьажоргаш
* 
* Традиционная одежда и форма терских, кубанских казаков
* Черкеска, бешмет, чекмень, башлык — одежда казаков

Категори:Коьртах тохкурш
Категори:Кавказан къаьмнийн духар
Категори:ГӀазакхийн духар
Категори:Азербайджанийн къоман барзакъ
Хантийн-Мансийск

**Хантийн-Мансийск** (, ) — Россин гӀала, Хантийн-Мансийн автономин гуо — Югран а, Хантийн-Мансийн кӀоштан а административан центр.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Хантийн-Мансийн автономин гуо — Югра
Когалым

**Когалым** () — Россин Хантийн-Мансийн автономин гуо — Югран гӀала. Когалыман гӀалин гуонан административан центр.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Хантийн-Мансийн автономин гуо — Югра
Баттам

**Баттам** — чохь хи кхоьхьу, кӀудалал жима, цӀеста кӀудал.

## Хьажа кхин а

* Шурайуттург
* ГӀумгӀа
* Сурийла

## Билгалдахарш

## Литература
* 

Категори:ПхьегӀаш
Белоярски (Хантийн-Мансийн автономин гуо)

**Белоярски** —   Хантийн-Мансийн автономин гуонара гӀала. Белоярскан кӀоштан административан центр.

## Климат
Шила.

## Экономика

## Хьажа. кхин
*Хантийн-Мансийн автономин гуонан нах беха меттигийн могӀа

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* Администрация ХМАО - Югры .
* поштан индексаш и коды ОКАТО .

Категори:Хантийн-Мансийн автономни гуонан Белоярскан кӀоштан нах беха меттигаш
БаӀар

**БаӀар** — дааран сурсат; бежанан йа уьстагӀан атарех дуьзина йоьхьаш. 

## Этимологи
БаӀар  олу, бӀарах  тера долун дера. 

Ба1ар БУ олу. Ткъа диттан т1ийра ба1аран ДУ олу 

## Кечбар
БаӀар кечбеш лахара болх бо:
* Чораш схьайахар — уьстагӀан йа бежанан урс хьаькначул тӀаьхьа чораш схьайоху кийрара;
* цӀанйар — йоьхьаш чуьра цӀандо;
* атарш — дог-пах, гайнаш, искиртиг, жаннаш дигарца отий атарш кечйо (хӀинца жижиг охьу чархаца охьу);
* кепатохар — моллин куй, йоьхьаш дузу мохь, хох, Ӏаьржа бурч, ахьар йа дуга тоьхна атарех, йуьхьигаш дӀатоьгу тайнашца;
* Сахьтехь сов кхехкабой, галнашца хьалха буьллу. Буу саьрмсекхан берамца, тӀе гала а кхоллуш.


Категори:Даарш абатца
Когалыман гӀалин гуо

**Когалыман гӀалин гуо** — административан-территорин дакъа (гуонан маьӀна долу гӀала) а, муниципалан кхоллам (гӀалин гуо) а Россин Федерацин Хантийн-Мансийн автономин гуо — Югран йукъайогӀу.

Административан центр — гӀала Когалым.

## Билгалдахарш

Категори:Хантийн-Мансийн автономин гуо — Югран гӀалин гуонаш
Категори:Когалым
Варлей, Наталья Владимировна

**Наталья Владимировна Варлей** () — советан а, оьрсийн театран а кинон актриса йу. РСФСР сийлахь артист (1989).

## Билгалдахарш

## Хьажоргаш
* 
* Биографическая справка «РИА Новости»

Категори:ССРС актрисаш
Баьлча

**Баьлча** — куьйга лоцу готанан тӀам.

## Хьажа кхин а

* Джойстик
БаӀ

**БаӀ** () — дукха шерийн кепара бецан Астрин доьзалан БаӀ тайпанан орамат. 

БаӀ рудералан (нехашан) орамат йу, кхуьу адаман хӀусаман гергахь — некъаш йисташкахула, хасбошмашкахь, бай тӀехь, аренашкахь.
__TOC__

## Ботаникин сурт
Йоккха дукха шерийн йа шина шеран бецан орамат, 60—120 см лекха (наггахь кхаа метре кхочу). Йерриг орамат чӀогӀа пухӀ баьлла йу, башха пухӀ баьлла хуьлу тускарш.

Орам стомма чӀун урчакхкепара, 60 см беха.

ГӀад нийса лаьтта, чӀогӀа дохаллехь хершнаш долуш, дукха хьолехь цӀен басаре йина; дукха нийса лаьтта,схьадаьхкина геннаш, тӀехула цӀузамкепара чоьш долу, машакепара схьадаьхкина Ӏийдаргашца.

ГӀаш чӀогӀа даккхий, гӀажкепара, догкепара йа шуьйрадогкепара-хӀоакепара, даьржина  кӀаьгнаш-цергкепара йа йуьззинайистан, тӀехулара сийна дерзина ала мегар долуш, нилха доца чоьшца, лахахь сира-истангпухӀ баьлла, даьржина можо Ӏийдаргашца. Орамера гӀаш 50 см деха, 30 см сов йеха са болу гӀожмаш тӀехь; гӀодан гӀаш дикка сиха жимло, уггаре лакхарнаш бух тӀехь гӀийла догкепара.

Зезагаш биргӀакепара, таьӀна-цӀен семса турскепара лаьтта даккхий горгалкепара тускаршкахкахь, наггахь 10 а, сов а см деха, геннашна йисташкахь лаьтта цхьатерра лакхахь. Заза долу июнехь—июлехь.

ТӀехьарчорган гӀаш дерзина йа гӀеххьа машакепара; лахара гӀаш ланцетан, килькепара, 1—1,5 мм шуьйра, йисташкахь гӀийла бӀаьргачокепара-цергийн, дехьадолу готта асанан-ланцетан, дӀатаьӀна ира бохь хуьлий, чекхдолу зайланца; йуккъернаш — тӀетаьӀна пухӀ баьлла; чоьхьара гӀаш ланцеткепара сийна, наггахь таьӀна-цӀен, боца чо баьлла, тӀаьхь-тӀаьхьа ираделла, боьххьехь гӀийла чӀуг, цхьабосса деха йа зезагел деха.

Заза таьӀна цӀен, цӀеххьана гатделла 5—6 мм йеха турбане, дӀасаттаран дохалла 4—5 мм, ларин декъана кхочу 1,5—2 мм. Дургалгийн тӀехулара тӀетоьхнарг 0,2 мм йеха, гатйелла а, ирайелла а, лахарниг 0,75 мм, цхьалха йа шина декъех.

### Синонимаш

*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## Билгалдахарш

## Литература
* 
* 
* 
* 

Категори:ВирбаьӀан
Категори:Дарбане ораматаш
Категори:Евразера ораматаш
Категори:Моздерш
Категори:Хасстоьмаш
Категори:Силос йан пайденна ораматаш
Алапаевск

**Алапа́евск** — Россин Свердловскан областера гӀала. Алапаевскан гӀалин гуонан административан центр.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Свердловскан область
Баьрччие

**Баьрччие** – хӀусамехь хьешан ло уггаре дика меттиг, кхин маьӀнаш:
# Гуламан куьйгалла дан хаьржина нехан тоба.
# Пачхьалкхан меженийн, партийн, Ӏилманан а, кхин  йукъараллин кхолламийн гуттаренна йолу куьйгаллин меже.

## Масалаш
* ССРС Лакхара Кхеташонан Баьрччие 
* ССКП ЦК Баьрччие
* ССРС Халкъан депутатийг гуламан Гуттаренна йолу Баьрччие 
* Россин Федерацин и Баьрччие Верховного Совета 
* Баьрччие Лакхара Кхеташонан Баьрччие 
* Россин Правительствон Баьрччие 
* Россин Федерацин Лакхара Суьдан Баьрччие
* РӀА Баьрччие
* СФЮР Баьрччие 
* Боснин а, Герцеговинин а Баьрччие
Артёмовски

**Артёмовски** — Россин Свердловскан областера гӀала. Артёмовскан гӀалин гуонан административан центр.

## Бахархой

## Билгалдахарш

Категори:Свердловскан область
Каменск-Уральскан гуо

**Ка́менск-Ура́льскан [[ГӀалин гуо (Росси)|гӀалин гуо]]** — Россин Свердловскан областан муниципалан кхоллам гӀалин гуо статус йолуш.

Административан центр — Каменск-Уральски гӀала.

## Билгалдахарш

Категори:Свердловскан область
Михайловскан гӀалин гуо (Свердловскан область)

**Михайловскан гӀалин гуо** — Свердловскан областан муниципалан кхоллам. Административан центр — гӀала Михайловск.

## Билгалдахарш

Категори:Свердловскан область
Белоярскан кӀошт (Свердловскан область)

**Белоярскан кӀошт** () — Свердловскан областан муниципалан кӀошт.

Административан центр — Белоярски.

## Бахархой

## Нах беха меттигаш

## Билгалдахарш

Категори:Свердловскан область
Категори:Россин кӀошташ
Гавличкув-Брод (кӀошт)

**Гавличкув-Брод кӀошт** () — Чехин Высочина мехкан кӀошт. Административан центр йу Гавличкув-Брод гӀала.

## Бахархой

## ГӀаланаш

## Билгалдахарш

Категори:Чехин кӀошташ
Чехин кӀошташ

## Чехин кӀошташ мехкийн йукъахь
Лахахь йу йерриге 77 Чехин кӀошт.

## Билгалдахарш

Категори:Чехи
Злинан мохк

**Злинан мохк** () — Чехин республикин административан дакъа, лаьтта Морави историн мехкан къилба-малхбалехьарчу декъехь. Административан центр — Злин гӀала.

## Билгалдахарш

Категори:Чехин мехкаш
Карловарин мохк

**Карловарин мохк** () — Чехин республикин административан дакъа, лаьтта Богеми историн мехкан малхбузехьара декъехь. Административан центр — Карловы Вары гӀала.

## Билгалдахарш

Категори:Чехин мехкаш
Моравин-Силезин мохк

**Моравин-Силезин мохк** () — Чехин республикин административан дакъа, лаьтта Богеми а, Силезии историн мехкашкахь. Административан центр — Острава гӀала.

## Билгалдахарш

Категори:Чехин мехкаш